Автор неизвестен

Лiтаратурныя творы з казачнымi матывамi (на белорусском языке)

ЛIТАРАТУРНЫЯ ТВОРЫ З КАЗАЧНЫМI МАТЫВАМI

БАЙ

Бегаў бай па сьцяне

У чырвоным каптане,

Байку баiў. Ой, люлi!

Жылi пчолкi у вульлi...

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

Шла вясна па вясьне,

Жылi пчолкi з году ў год,

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

Нiхто пчолак не кране;

Самi мёд зьбiраюць той,

Самi ласваюць зiмой...

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

У тэй самай старане

Пустапасам труцень жыў,

Неяк з пчолкамi здружыў..

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

Труцень кажа: "Дайце мне

Глянуць, пчолкi, у вульлёк,

Паспытацi ваш мядок!.."

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

Цi так добра, цi так не,

Пчолкi добрымi былi,

Трутня ў госьцi прынялi...

Баiць цi не?

- Баiць!

Бегаў бай па сьцяне...

Труцень пальцам ня кiўне;

Пчолкi мёд нясуць да сот,

Труцень есьць ды есьць той мёд.

Баiць цi не?

- Не!

Янка Купала

МУШКА-ЗЕЛЯНУШКА

Й КАМАРЫК-НАСАТЫ ТВАРЫК

Блiзка рэчкi Самацечкi камары таўкуцца,

I "таўкачыкi" сьпяваюць, i у скокi тнуцца;

"Гэй, гоп, таўкачыкi,

Гэй, гоп, асiнавы,

Ды работы Максiмавы..."

А Максiм ляжыць на траўцы, сонна пазiрае,

Камарок за камарочкам да яго шыбае,

I пясьняр з усiх найлепшы ўжо зьвiнiць ля вуха,

Як камарыка няўмысьне загубiла муха.

I

Захiсталася сасонка баравая,

Затужыла дзяўчынанька маладая,

Жартаўлiвая пяюшка-сакатушка,

А на iмя - дык мушка-зелянушка:

- "Ой, чаму-ж ды ня судзiлася мне долi,

Што мяне i ня сваталi нiколi.

А пасагу прабагатага я маю:

Куст шыпшыны ад краю i да краю,

Шчэлка ў яблынi - ад ветру каб хавацца,

Лiст альховы - на ночку накрывацца,

Ды да краю поўны мёдам кацялiшча

З жалудовай вялiзнай шалупiшчы,

Калi гэты мёд у мiсачку кладзецца,

Ажно сьлiна ў роце набярэцца".

Як пачуў тыя жаласьцi камарык,

Паскрабаў i насочак ён i тварык:

- "А чаму-ж бы мне ды зь ёй не пажанiцца?

Пэўна, пойдзе, каб болей ня журыцца.

Хоць насаценькi я, шэры, хударлявы,

Дык у скоках за тое-ж я рухавы..."

I хапiўся камарочак прыбiрацца,

Каб ля мушкi-пяюшкi увiхацца.

II

Прыляцела мушка да хаты,

Аж у яе камарык насаты.

Сватоўе-хрушчы усьсядаюць,

З бацькам-маткай штось размаўляюць:

"Мы - стралцы, шукаем кунiцу,

Ня кунiцу, але дзявiцу".

Гаманiлi болей гадзiны

Ды гавораць так да дзяўчыны:

- "Цi да смаку наш госьць багаты?"

- "Папытайце ў мамы i таты".

Тут гарэлкай усё змацавалi,

А пасьля i заручын даждалi.

Браў камар ад мушкi-дзяўчыны

Дарагi ручнiк з павучыны,

Што яна на траўцы сьцялiла

I на ясным сонцы бялiла.

У нядзелю будзе вясельле,

Захадзiў камар, як з пахмельля,

I пяе i скача пацiху,

Ды як сыпне ураз "шырсьцянiху":

- "Шырсьцянiха, шырсьцянiха мая,

Пакахала камара-гультая,

А камар не зважае на яе,

Толькi лётае ды песьнi пяе".

III

Загудзела, расшумелася дуброва:

Аб вясельлi у дуброве прайшло слова,

Як вянок на муху свацейкi надзелi,

Ўсе навокала аж вочы праглядзелi.

А калi бацьком журылася дзяўчына,

Аж заплакала жаноцкая радзiма:

- "Ускланяюся татачку i матачцы,

Калi ўжо апрыкрала iм у хатачцы.

I чаму-ж вы мяне гадавалi,

Ды ў чужую сямейку аддалi?"

У каравайнiцы сьлiмачак запрасiлi,

I яны дзяжу напродзiў замясiлi.

Авадзень быў камаровым старшым дружкам,

Рассыпаўся дробным макам перад мушкай.

Матылькi - баяры, пчолачкi - баяркi,

Спрытны, шпаркi, асаблiва як да чаркi.

А найстаршая баярачка - чмялiха

Так сьпявала, аж баяр пабрала лiха:

- "Ой, багаты баяры, багаты,

Ды забылiся ўзяць грашаняты.

Хоць няшмат грашанят яны маюць,

Дык затое свой гонар трымаюць:

Хто капейку дае - грыўняй лiча яе,

А хто грыўню паклаў - што рубля дараваў".

А як сыпнулi-урэзалi музыкi,

Дык узьняўся разам гоман там вялiкi.

Чмель пузаты на басолi гучна грае,

А на йскрыпцы ёмка пчолка падцiнае.

I знайшлося мушанётка дробна-мала,

Што званiла ткi някепска у цымбалы.

Лоўка конiкi у скоках выцiналi,

У гару стрыбалi, звонка падпявалi:

- Камары скакаць

Выракаюцца:

Ногi доўгiя

Паламаюцца.

Гэтак скачуць - хто патроху, хто памногу.

Нейкi конiк адтаптаў чмялiсе ногу.

Госьцi спорна п'юць-ядуць ды размаўляюць,

А музыкi граюць, дыхту заўдаваюць.

Умела муха на вясельле запрашацi,

Дык над тое лепш умела частавацi.

Усяго стаяла досыць для гасьцiны:

Навет мёд быў i чмялiны i пчалiны

Хрушч вялiзны так гарэлкi насмактаўся,

Што звалiўся ды ў куточку адсыпаўся.

Восы ў шатах чорных з жоўтымi стрычкамi,

Проста елi мушку злоснымi вачамi.

А яна ля мужа сьцiпленька сядзела

I зялёненькай спаднiчкай зiгацела.

Мурашоўна нiзка зьвесiла галоўку,

Бо занадта зацягнулася ў шнуроўку.

Ды як скрыкнула, як ахнула раптоўна:

У кроплi дожджыка танула мурашоўна.

Усё сьцямнела, кроплi шпарка заскакалi,

У дупло, дзе жыла мушка, пападалi.

Пахавалiся ўсе госьцi у куточкi:

Так спынiлася вясельле сярод ночкi,

А назаўтра усе, як толькi ўсталi зраньня,

Дык пайшлi да камара на баляваньне.

I былi яшчэ нарэшце перазовы,

Каб ня стала аб радзiме кепскай мовы.

IV

Абляцелi красачкi

Не ў пару,

Невясёла шэраму

Камару.

Як пачаў ён параю

З мушкай жыць,

Давялося беднаму

Патужыць.

Ня умее мушачка

Працаваць,

Толькi ўмее з хлопцамi

Жартаваць;

Анi выткаць кросенкi,

Анi шыць,

Анi стравы хораша

Наварыць.

Паштурхаў камарычак

Галаву:

Як я з гэткай жонкаю

Пражыву?

Дзе я вочы, брацiкi,

Меў свае,

Як сабе за жонкаю

Браў яе?

Паляцеў ён плакацца

У лясок.

Сеў на дуб зялёненькi,

Пад лiсток.

Пахiнуў галовачку,

Уздыхнуў

Песьню сумна, жудасна

Зацягнуў.

- Выйду ў поле ды разважу тое гора,

Гэй, гаротнае, маркотнае!

Ты шырока, маё полейка,

Ад кусточка да кусточка разьлягаешся,

Ты глыбока, сэрца, краешся.

Дзе цяпер я сьмерць сваю спаткаю:

Цi у моры, цi у рэчцы, цi ў ставочку,

Што капытам пры дарозе быў прабiты

I да краю буйным дожджыкам налiты?"

V

- Ды i што-ж там за шум учынiўся?

- А камарык там з дубу звалiўся.

Грымнуў ён на зямлю з высакосьцi

I пабiў - паламаў сабе косьцi.

Цесьлi дошкi з дубоў пiлавалi,

Габлявалi, труну змайстравалi.

Ўсю чырвонай кiтайкай аббiлi,

Стужкай чорнай з краёў адтачылi.

Гэй, кладуць камара ў дамавiну,

Заклiкаюць сяброў i радзiму.

Камары над труной затрубiлi,

Сьветлячкi лепш за зорак сьвяцiлi.

- "Вы пацiху, музыкi, зайграйце,

Майго сэрца у край не ўражайце!"

Горка мушка-ўдава галасiла,

Борздай сьмерцi у Бога прасiла:

- "Мой мужочак, мой камарочак,

Ты падай мне з труны галасочак.

Ах, нiхто над табой не заплача,

Толькi хмарачка дробнымi дажджамi,

Толькi мушачка горкiмi сьлязамi".

Палажылi дамоўку на мары,

Панясьлi праз лугi ды папары.

Ля дарогi магiлу капалi

I у ёй камара пахавалi,

У сырую зямельку злажылi,

Зьверху насып вялiкi зрабiлi.

Людзi добрыя шляхамi мiнаюць,

Шапкi нiзка здымаюць, пытаюць:

- "Ня iначай, вяльможны вандроўнiк,

Генэрал, цi маёр, цi палкоўнiк?"

- "Не, ляжыць тут камар - камарочак,

У каторага з локаць насочак".

Максiм Багдановiч

КАМАР ХВАЛЬКО

Пад прысадзiстым дубком

Збудаваў камарык дом,

Плотам дом абгарадзiў,

Бесклапотна, цiха жыў.

Ды аднойчы камара

Бура вынесла з двара,

I звалiўся камарок

У бярозавы лясок.

Выжыў, буру перанёс,

I задраў угору нос:

- Што мне бура, што вiхор,

Я ўзьнiмаўся вышай гор,

Я ўзьнiмаўся вышай хмар,

Стаў асiлкам я, камар...

- Вецер, вецер, замаўчы!

Што ёсьць сiл камар крычыць.

Вецер змоўк, зацiх гушчар.

Зноў сваё пачаў камар:

- Захацеў я - вецер сьцiх,

Я мацнейшы стаў за ўсiх...

Муху крык такi ўстрывожыў,

Муха веры даць ня можа:

- Ды няўжо ты, камарок,

Моцны стаў такi, браток?

- Я ня то магу зрабiць

Зьвера я магу звалiць!..

Цiха ў лес iшоў мядзьведзь,

Перавальваўся ледзь-ледзь.

Частаваўся ён мядком,

I на пыску - воску ком.

Патаптаўся - i ў бярлог

Адпачыць мядзьведзь прылёг.

Задаволен камарок,

Сеў мядзьведзю ён на бок.

- Я мядзьведзя павалiў,

Я мядзьведзя пакарыў!

Муха кажа: - Хто-б паверыў,

Што камар мацней за зьвера...

- Я ня то магу зрабiць,

Дрэва я магу звалiць...

Зазьвiнела тут пiла,

I камар, нiбы страла,

На вяршыню дрэва сеў,

Звонка песеньку запеў:

- Як удару я крылом,

Будзе ў лесе буралом.

Дрэва падае, трашчыць...

Муха зьдзiўлена глядзiць:

- I няўжо ты, камарок,

Моцны стаў такi, браток?

- Я ня то магу зрабiць,

Сьвет магу я пакарыць!..

Ды ляцела павуцiна,

Нос кранула камарыны,

Абкруцiла яму ногi,

Стаў ён клiкаць дапамогi.

Добра, што пасьпела муха

Выцягнуць яго за вуха.

Паглядзела яму ў твар

I сказала: - Эх, камар!..

А.Д.

КОТ, САБАКА I МЫШ

Прайшло таму нямала год,

Калi сабака, мыш i кот

Жылi у згодзе, разам елi,

Скакалi, навет песьнi пелi,

Лiзалi косьцi пад сталом

I весялiлi цэлы дом.

Ды вось аднойчы гаспадар

Задумаў ехаць на базар.

Ён загадаў сабаку срога:

- Не адыходзься ад парога,

Сядзi, для пэўнасьцi, пры хаце,

Пiльнуй усё маё багацьце.

I можа мала, можа многа

Сядзеў сабака ля парога,

Ды захацеў ён паскакаць,

Крыху пагаўкаць, пабрахаць.

I кажа ён кату: - У дружбу

Ты саслужы адну мне службу

I за мяне пiльнуй у хаце

Гаспадаровае багацьце.

- Ну, што-ж, - яму прамовiў кот,

Каб большых ня было турбот!

З ахвотай пасяджу ля ганку,

А ты сабе бяжы пагаўкай.

I можа мала, можа многа

Той кот праседзеў ля парога.

Паклiкаў мыш i кажа: - У дружбу

Ты саслужы адну мне службу

I за мяне пiльнуй у хаце

Гаспадаровае багацьце.

Бо тут ад ветру на парозе

Я дужа лапкi памарозiў.

- Ну, добра - кажа мыш, - скарэй

Бяжы на печ ды лапы грэй.

I можа мала, можа многа

Сядзела мышка ля парога.

Ды раптам чуе - памiж траў

Цьвiркун на скрыпачцы зайграў.

Тут мышка, ўзяўшы лапкi ў бокi,

Хутчэй пусьцiлася у скокi.

Вярнуўся гаспадар - а ў хаце,

Глядзiць, няма яго багацьця.

Хацеў сабаку ён прагнаць,

Ды той пачаў яго лiзаць,

Прасiць, малiць, гаспадара:

- Не праганяй мяне з двара.

За гэта буду я нязьменна

Служыць аддана i сумленна.

- Што-ж, - гаспадар яму ў вадказ,

- Чым марнаваць дарэмна час,

Служы ды верны будзь, як друг...

Аднак iдзi, брат, на ланцуг.

Сабака бедны з тэй пары

Сядзiць навязан на двары.

За крыўду гэткую гатоў

Ён разарваць усiх катоў.

I кот з мышамi больш ня дружыць,

Як толькi зловiць, так i душыць.

А мыш залезла ў падпамосьце,

Грызе падлогу там iз злосьцi.

* * *

Вядома, гэта толькi казка,

Ды прачытаць для тых я раю,

Свае хто часам абавязкi

Выконваць iншым даручае.

Н.Тарас

КАЗКА ПРА МЯДЗЬВЕДЗЯ

Пад самую восень, пад верасень месяц

Задумаў жанiцца Мядзьведзь шэры ў лесе.

I кажа сватом: - Мне шукайце пасагу;

Зiму зiмаваць - трэба мёду i брагi.

А сам я ня маю нi пчол, нi гароду;

Падушка - i тая з альховай калоды.

За лета снапа мне нажаць ня прыйшлося,

То хворы ляжаў, то гнуў дугi, палозьзе.

Няхай сабе будзе ня важная жонка,

Каб толькi я выжыў зiму пад сасонкай...

* * *

Хадзiлi сваты ад Мядзьведзя па лесе

Усё дзеўкi шукалi празь верасень месяц.

Хадзiлi яны ў Белавеж да Зубрышкi,

Да Зайцавых дзевак, былi i ў Казьлiшкi.

Там ветлiва важных гасьцей прынiмалi,

Крынiчнай вадой, мурагом частавалi;

Старалiся ўсе iм у пояс хiлiцца

Сваты былi важныя - Воўк ды Лiсiца!

Калi што ня так, дык патрапiлi-б самi

Пагладзiць, дзе трэба, памацаць зубамi...

Эх, важныя дзеўкi, былi-б гаспадынi,

Каб мелi каўбасаў, курэй, саланiны.

Нашто i шукаць-бы што недзе другое,

Было-б для Мядзьведзя жыцьцё залатое.

А то ў Зайчышкi пасаг - рунi жыта,

Зiмой - зьледзянеўшая ў полi ракiта.

А у Казьлiшкi трысьнiк у iмшарах,

Падушкi з пуховак, асоту гушчары.

Таксама ў Зубрышкi па ўсёй Белавежы

Ня зьлiчыш стагоў непачатых i сьвежых...

Ды што зь iх сватом i Мядзьведзю старому,

Язык намазолiш, нагонiш аскому.

* * *

Пачулi сваты - ёсьць ля Нарачы дзеўка:

Ў зялёнай дуброве паджарая Белка,

Такая вясёлая, зь песьнямi, зь сьмехам,

Зьбiрае зь ляшчэўнiку летам гарэхi.

Насыпала поўныя куфры, як лёду,

Раскусiш - як сонца, зярняты - як зь мёду.

Сказалi Мядзьведзю: - Ёсьць дзеўка з пасагам!

Прыбраўся Кудлаты Мядзьведзь у сярмягу;

Кашулю узьдзеў, што злупiў у Мiколы,

Як той баранiў ад яго калiсь пчолы;

Ўзяў пояс лiповы i кiй сукаваты,

Так выбраўся зь сьвiтай Мядзьведзь наш у сваты.

* * *

Такое вясельле магло толькi хiба

Быць там, дзе ёсьць Нарач, бор цёмны ды рыба.

Iгралi ў цымбалы Шаршнi i Асьвянкi,

Iгралi дзень цэлы да самай заранкi;

А ў цёмным ягоднiку зь Цецярукамi

Ў тахт Дзятлы у бубны лупiлi насамi,

I зь вёскi далёкай, дзе жытнiя гонi,

Iм Певень iграў на чырвонай гармонi.

Лявонiху ёмка скакала Лiсiца,

Аж ветрам паджарым шумела спаднiца.

Як выйшаў Мядзьведзь, тупнуў левай ды правай,

Пайшоў прысядаць - замiгцелi рукавы.

Скакаць ён так мог-бы дзён пяць цi мо' дзесяць

Адно толькi боты стапталiся ў лесе;

Ды нат i ў мяне там знасiлiся лапцi...

На трэйцюю ноч пачалi разьяжджацца.

* * *

Памалу прайшоў цiхi верасень-месяц.

Ляжыць, пажывае Мядзьведзь шэры ў лесе,

Дзе глуш ды сасновае шумнае рэха,

А Белачка носiць ваду i гарэхi.

Насыпе Мядзьведзь iх у ступу, як лёду,

А зьверху бабухне дубовай калодай!

Наесца i сьпiць у сваiм у палацы,

Нат слухаць ня хоча, хто кажа аб працы.

Пажыў ён па-панску нямала так часу,

Пакуль не хапiла у Белкi прыпасаў.

Ляжыць i раве ён, ледзь бор не аглохне:

- Ой, мусiць, я хутка ня выжыву, здохну!..

Лячыла Мядзьведзя Варона-Шаптуха,

I Дзяцел пастукваў трубкай у вуха,

I банкi на пяты стаўляла Сарока,

Кампрэсы яму прыкладала пад бокам...

Ды што нi рабiлi - ўсё не памагала.

Шмат вылiзаў лекаў, гусiны i сала...

Ды што тыя лекi, калi наш Кудлаты

Зьеў двух дактароў зь Белавежы лычатых.

Хадзiў тады блiзка Цыган хiтры недзе,

Пачуў пра цяжкую хваробу Мядзьведзя

I кажа: - Ты, бацю, ня слухай нiкога.

Цыган табе зельля парадзiць другога.

Вiдаць, ты ня можаш нi сесьцi, нi легчы,

Ня можаш, мой баценька, мала ты есьцi!...

* * *

Дзе ў лесе дарога, а з боку паляна,

Лячыў Цыган брагай-сiвухай да рана;

Яшчэ паiў зельлем салодкiм, як мёдам,

Спаiўшы, Мядзьведзя прыкуў да калоды,

Пазьней яму ўсыпаў бярозавай кашы,

Павёў яго цешыць людзей на кiрмашах.

Перш доўга Мядзьведзь касурыўся ды охаў,

А потым зрабiўся такiм скамарохам!

Дзе толькi ня прыйдзе пад хаты крывыя

Зьлятаюцца дзецi, дзяўчаты, старыя,

Прыносяць салодкага мёду, гарэхаў,

А ён давядзе аж да сльёз i да сьмеху.

Сьмяюцца i дзецi, i куры, i конi,

Як ён у шарахаўкi звонкiя звонiць;

Сьмяюцца асьверы, i стрэхi, i хаты,

Як пойдзе скакаць пад цымбалы Кудлаты.

Здаецца, няпраўда, што людзi гавораць,

Што быў ён раней абiбокам i хворым...

А Белачка там, дзе ёсьць пушча густая,

Ў сасновыя куфры гарэхi зьбiрае

I добра хавае, каб iх нi мядзьведзi

Знайсьцi не маглi, нi вясковыя дзецi,

Ды чорнымi зорка пiльнуе вачыма

I лускае iх у сьцюдзёныя зiмы...

А там, за сасновым за лесам, за борам,

Як золатам сiнiм, iграюць азёры!

А глянеш навокал - такая краiна:

Дзе ступiш - то рэха, то казка, былiна...

Ёсьць, праўда, i сумных нямала, бязь лiку,

Але мы iх лепей пакiнем вялiкiм.

А вам, мае дзеткi, з вачыма, як золак,

Аддам усе дзiвы тых казак вясёлых.

Максiм Танк

IРЫНКА

Iрынцы спадабалася

Цудоўная вясна.

Як восенi даждалася,

Пайшла прасiць яна,

Прасiць нябёс ня хмарыцца,

Вятроў - не галасiць,

Срабрыстых росаў ранiцай

На травах не гасiць;

Каб сонейка высокае

Сьвяцiла на палi,

А кветкi сiнявокiя

Зноў на лугох цьвiлi;

Прасiць сям'ю крылатую

Зь лясоў не адлятаць,

Бярозку расахатую

Лiстоў не атрасаць...

Прасiла яна шчыра так,

Прасiла ўсю зiму,

I мо' вясна аж з выраю

Вярнулася таму.

Вярнулася, пяе iзноў

Зь бярозкай над ракой,

Пяе сярод дуброў, лугоў

Зь Iрынкаю малой.

Максiм Танк

ЯК ВЯСНА ПРЫШЛА

Як вясна прышла ў гаi,

Разбудзiла ручаi

I паклiкала iзноў

Птушак з выраю дамоў.

Прыляцелi жаўрукi,

I зязюлi, i шпакi,

Качкi, чэпiкi,

Раюцца,

Зь iмi ластаўкi.

Прыляцелi журавы,

Буслы, кнiгаўкi...

Дзе ты тут усiх

Пералiчыш iх!

Прыляцелi, ў полi селi,

Зь вераб'ямi-забiякамi

Спрачаюцца:

- Мы пакiнулi вас тут

Зiмаваць, зiмаваць;

Вас прасiлi гаспадарку

Пiльнаваць, даглядаць,

А вярнулiся назад,

Непаладкаў шмат!..

Вераб'i на гэта толькi

У вадказ усiм:

- Чым-жа мы тут вiнаваты,

Чым, чым, чым?!

- Дзе нi глянеш - збожжа столькi

У стагох,

Гаварыў жаўрук усiм,

- Было восеньню багатай

На палёх,

- Чым-жа мы тут вiнаваты,

Чым, чым, чым?

- Я пакiнула дубровы

Ў iх уборы каляровым,

А цяпер, - зязюля кажа,

Трэба мне зноў у ляску

Ды на кажным на сучку

Будзiць лiсьцiкi: ку-ку !..

За зязюляй журавель

Кажа: - Я на поплаве

Шмат быў восеньню пакiнуў

I брусьнiц, i журавiнаў,

А цяпер-жа, ля ракi

Анi ягадкi!..

- Гэта, пэўна, вераб'i,

Кажуць ластаўкi,

На палёх

I на лугох

Усё папсавалi

Перапiлi, пераелi,

Пераласавалi...

Вераб'i тут узлавалiся

Зусiм:

- Чым-жа мы тут вiнаваты,

Чым, чым, чым?

Нам зiмою цяжкавата

Тут было самiм.

Чым-жа мы тут вiнаваты,

Чым?!.

Невядома, колькi-б часу

Спрэчкi птушкi тут вялi,

Але ў гэты дзень iз школы

Дзецi мiма iх iшлi.

I яны сябром пярнатым

Расказалi ўсiм:

- Вераб'i ня вiнаваты

Тут нi ў чым,

Бо зялёны лiст дуброў

Сам асыпаўся далоў,

Збожжа з поля зьвезьлi людзi,

Ягады змарозiў студзень

Подыхам сваiм.

Вераб'i-ж ня вiнаваты

Тут нi ў чым!

Памагчы вам трэба можа,

Вам ахвотна дапаможам.

Калi трэба - пачастуем,

Абаронiм, павартуем.

Мы ў лясох, садох сягоньня

Ладзiм гнёзды i шпакоўнi,

Бо ўсе рады вам,

Дарагiм сябрам...

I цяпер у нас заўсёды

У сям'i крылатай згода,

Луг зялёны - сенажаць,

Лес дрымучы, сад i поле,

Сiнiх рэк, азёр прывольле

Песьнямi птушынымi зьвiняць.

Максiм Танк

ЖУРАВЕЛЬ I ЧАПЛЯ

На адным канцы балота

Была хата жураўля,

На другiм канцы балота

Чапля шэрая жыла.

Надакучыла сiвому

Жыць самотна жураўлю,

Блукаць каля буралому

Па балотнаму гнiльлю,

Слухаць жаб неугамонных

Рогат, шум у трысьнiку,

Перагуды, перазвоны

Камароў у талаку.

Вось задумаў ажанiцца

Ды iз чапляй журавель

I пайшоў да маладзiцы

Па iмшарах, па дрыгве.

Ляпу-чапу, ляпу-чапу,

Журавель iдзе-брыдзе,

Празь сем дзён прыйшоў да чаплi

I гаворыць: - Добры дзень!

Цi ня хочаш за мяне ты

Выйсьцi замуж?.. - А яна

Кажа: - Што ты, - кажа, - гэта

Сабе выдумаў сп'яна?

Няпрыгожы, даўганогi,

Лепш iдзi, адкуль прыйшоў...

I пабрыў сваёй дарогай

Сумны журавель дамоў.

Ды адумалася чапля,

Што дарма за жураўля,

За балотнага суседа,

Яна замуж не пайшла.

Ляпу-чапу, ляпу-чапу.

Ў хату жураўля iдзе.

Празь сем дзён прыходзiць чапля

I гаворыць: - Добры дзень!

Цi ня возьмеш мяне ў хату?

Журавель ёй кажа: - Не!

Дзе з такой, як ты, чубатай,

Паказацца ў сьвеце мне?

Шыя выгнута вужакай,

Хараства нi ў чым няма

I убор твой анiякi,

I нягодная сама.

Калi чапля з хаты выйшла,

Журавель пашкадаваў,

Што пакрыўдзiў яе лiшне,

Што за жонку ня узяў.

Ляпу-чапу, ляпу-чапу,

Па дрыгве i па вадзе

Iзноў сватацца да чаплi

Журавель iдзе-брыдзе.

I так ходзяць яны ў сваты

Цэлы свой птушыны век,

I стаяць iх воддаль хаты

Па канцох балот i рэк.

Максiм Танк

КОНЬ I ЛЕЎ

Працаваў буланы Конь

У гаспадара,

З году ў год вазы вазiў

I зямлю араў.

А калi ён пастарэў

Ды нядужым стаў,

Гаспадар яго з двара

Праганяць пачаў.

Уздыхнуў i кажа Конь:

- Цi-ж, за шмат гадоў,

Я ў цябе не зарабiў

Чатырох падкоў?

Гаспадар зялеза ўзяў,

Падкаваў Каня.

I пайшоў буланы ў даль

На сустрэчу дня.

Ён iдзе, мурог скубе,

Лiст духмяны з дрэў.

Раптам бачыць: перад iм

Сам магутны Леў.

- Што-ж не кланяешся мне?

Грозна Леў спытаў.

- Ах, даруй мне, цар зьвяроў...

Конь так адказаў.

Выгнаў гаспадар мяне

Ў гэты раньнi час.

Я, галодны, скуб траву,

Не заўважыў вас.

- Усёроўна вiнават

Ты перада мной.

Паглядзi, - гаворыць Леў,

Што зраблю з табой.

Глыбу з крушнi ён схапiў

Ў кiпцюры свае

I так сьцiснуў, што вада

Пырснула зь яе.

- Ну, вядома, ў камнi ёсьць

Ад дажджоў, сьнягоў

Шмат вады, што цярушаць

Хмары на яго.

Дзiва большае было-б,

Кажа гэтак Конь,

Каб з гранiтнай глыбы мог

Высекчы агонь!

Кажа Леў Каню:

- Што мне значыцца дастаць

Нейкага агню!

Спрабаваў Леў высякаць

Iскры, ды дарма,

Толькi кiпцюры ступiў,

А агню - няма.

- Ну, цяпер твая чарга!

Кажа цар зьвяроў...

Тут у глыбу ўдарыў Конь

З чатырох падкоў.

Пад аблокi iскраў сноп

З громам паляцеў.

Аж ня знаў, як уцякаць,

Зь перапуду Леў.

Вось ляцiць ён, ледзь жывы,

А настрэчу Воўк.

Той пачаў цару зьвяроў

Кланяцца здалёк.

- Перастань ты, - кажа Леў,

Кланяцца да ног.

Я ня цар, бо Конь мяне

Сяньня перамог.

Воўк ня верыць: - Як, скажы,

Ты паддаўся, Леў,

Бо асiлкаў гэткiх я,

Пэўна, з сотню зьеў.

Толькi мне ты пакажы

Гэтага Каня.

Ад яго на'т i касьцей

Не пакiну я.

- Не хвалiся, - кажа Леў,

I ня сьмейся лепш:

Як убачыш ты Каня,

З страху сам памрэш.

Хочаш, я табе яго

Пакажу здалёк...

I пайшлi глядзець яны

Леў i шэры Воўк.

Толькi лес прайшлi, тут Леў

Кажа: - Бачу я

За пагоркам, на лугу,

Гэтага Каня.

Ты нiжэйшы ростам, Воўк,

Можа ня вiдаць?

Дай спрабую я цябе

Ды вышэй падняць.

I хоць асьцярожна Леў

Друга ў лапы згроб,

Але зiркачы ў таго

Вылезьлi на лоб.

- Што-ж ты дыхаць перастаў?

Запытаўся Леў.

Перш хвалiўся, а цяпер

З страху анямеў!..

Тут Леў бразнуў аб зямлю

Шэрага Ваўка

I да логвiшча свайго

Кiнуўся ўцякаць.

Гэта бачыў Гаспадар.

Рад быў дужа ён,

Што ад ворагаў яго

Выратаваў Конь.

Ён буланага вярнуў

Зноў у стайню - ў дом

I ўвесь век яго кармiў

Сенам ды аўсом.

Максiм Танк

ДЗЕД I ШЧУПАК

Было неба то сiняе, то ружовае,

А пад iм малая хатка рыбака.

I было, як неба, возера шырокае,

Шумела там заўсёды асака.

А ў глыбокай тонi жыў шчупак сярэбраны

З вострымi зубамi, хiтры, як купец.

Паляваў няраз за iм дзед стары iзь сеткамi,

Толькi дарма муцячы возерную медзь.

Часам ён засядзе за ракiтай зь вечара

I накрыша зораў - залатых зярнят.

Думае i цешыцца: на прыманку выплывеш,

Зораў не паласаваць ня уцерпiш, брат!

Ды памалу дрэмле дзед стары над возерам,

А ў глыбокай тонi слухае шчупак,

Як над сонным берагам, ноччу заварожаны,

Цiха барадаты захрапе рыбак.

Выплыве тады ён, серабрыста кружачы,

Цiха так, каб хвалi соннай ня збудзiць,

I з-пад сетак сiнiх вуснамi сьцюдзёнымi

Пачынае зоры дзедавы лавiць.

Перш ён зловiць Сiтца, а пазьней Мядзьведзiцу.

Вып'е сьцежку зорную вясьняных сноў,

Выцягне з-пад сетак абаранку месяца

I зноў, цiха кружачы, ападзе на дно.

I як толькi сонца ў барадзе сiвеючай

Азалоцiць пёршы серабрысты сьнег,

I як толькi вецер разнiцай за пазухай

Шчакатаць мяккiмi пальцамi пачне,

Дзед прачнецца спужаны, паглядзiць на возера

Усе зоры выпiў, вылавiў шчупак...

З гора замахае доўгiмi рукамi,

Быццам, папярхнуўшыся мукой, вятрак.

Ды пачне гразiць ён шчупаку азёрнаму,

Iдучы дарогаю празь сенажаць.

А кругом гамоняць кнiгаўкi i чэпiкi,

Рассыпае вецер жвiрам песьню жаб.

I здаецца дзеду, што сьмяецца возера,

У сонцы расьцьвiтаючы, як чырвоны мак,

Хiлiцца, хахоча асака зялёная,

Што яго, старога, ашукаў шчупак.

Максiм Танк

МУХАМОР

Баб'iм летам да зары

У зялёным гушчары,

Дзе мох сьцелецца рабы,

Паспрачалiся грыбы.

На ўвесь лес, зялёны бор,

Расхвалiўся Мухамор,

Што пад шапкай - маку цьвет

Ён дзяцюк на цэлы сьвет.

Боты, гузiкi гараць,

Яму пары не дабраць

Пад ялiнай, пад сасной

Нi багацьцем, нi красой.

Мог-бы сьмела быць паслом

Або навет i царом

Не сядзець век у траве

Ды разумнай галаве!

- Ты хвалiцца лепей кiнь!

Яму радзiлi Рыжкi.

Плёткi чуючы твае,

Падасiнавiк злуе.

На чырвоны твой язык

Скасурыўся Чашчавiк.

Табе ўсыплюць пад бакi

Калi-небудзь Казьлякi...

- Мне начхаць на вас, на бор!

Горда кажа Мухамор,

Калi бiцца - паглядзiм,

Хто паставiць на сваiм!

А, залёгшы у траве,

Ўсё падслухаў Муравей;

Там, дзе мох i дзераза,

Сыраежцы расказаў.

Ды ў зялёным у бары

Гэта чулi Камары,

Яны вестку разьнясьлi

Ўсiм Апенькам на зямлi.

А Ваўнянкам упаўднi

Раззванiлi Аваднi...

Болей, як вясной у жаб,

Было гутарак у Баб.

Аж прачнуўся на той крык

Пад яленцам Баравiк,

Дзе пад мохам, як парсюк,

Спаў, сагнуўшыся у крук.

I пачаў ён развадзiць,

Мудра радзiць i судзiць,

Расшумеўшыся мiж траў,

Навет галаву падняў...

Дзе мох сьцелецца рабы,

Iшлi дзецi па грыбы,

Асьцярожная рука

Падняла Баравiка.

Пайшлi ў кошык Казьлякi,

Сыраежкi i Рыжкi...

I на ўвесь зялёны бор

Рагатаў наш Мухамор.

I паказываў, крычаў,

Дзе схавалiся мiж траў

Падасiнавiк стары,

Дзьве Ваўняначкi-сястры...

Як пакiнулi ўсе лес

У вячорнай у iмгле,

Шышкай галаву падпёр,

Затужыў i Мухамор,

Што ня весела яму

Ў цёмным лесе аднаму;

Ў цёмным лесе, у бары,

Няма зь кiм пагаварыць.

Нат сьмяюцца упаўднi

З Мухамора Аваднi,

А зара як дагарыць,

Усё звоняць Камары

Ад сасны i да сасны,

Што ёсьць грыб - благi, дурны

Мухамор, эх Мухамор!..

Эх, сасновы цёмны бор!

Максiм Танк

ЗАЙЧЫ ДОМ

Пад ракiтавым кустом

Заяц збудаваў свой дом.

Ну i майстра, ну i дом

Вецер ходзiць там кругом.

Вокны мохам залажыў,

Дзьверы шышкамi прыкрыў.

Ну i заячы палац

Лес наўкол зь яго вiдаць!

Зьверху дом накрыўся сам

Нейкiм папаратнiкам.

Ну i цёплая страха

Не засьнеш без кажуха.

А калi засьнеш зiмой,

Дык завеяю лiхой

Забярэцца ў дом мароз,

Прабярэ цябе наскрозь.

Каб ад сьцюжы не сканаць,

Мусiць заяц ноч скакаць.

Ну i заяц, ну i дом

Пад ракiтавым кустом!

Максiм Танк

СЯРОД ЛЯСОЎ

НАДНЁМАНСКIХ

Сярод лясоў наднёманскiх,

Густога сасьняка

Жыла малая Верачка

Дачушка лясьнiка.

Яна дружыла з дрэвамi,

З птушынаю сям'ёй,

Зьвярынай усялякаю

I зь ягадай лясной.

Ды вось аднойчы восеньню

Лес, чуе, не пяе,

I стала ёй нявесела,

Сум агарнуў яе.

Шкада ёй ападаючых

Лiстоў i матылькоў,

Шкада ёй адлятаючых

У вырай журавоў.

I вось, пацешыць Верачку

Жучкi прыбеглi спрытныя,

Камарыкi гульлiвыя,

Мурашкi працавiтыя.

Гудуць, зьвiняць i раяцца.

Зь сьвiтаньня да начы,

Ня знаюць, як гаротнiцы

Ў бядзе дапамагчы.

Прыбеглi зайцы шэрыя,

Вавёрачкi гульлiвыя,

Бабры, лiсiцы, вожыкi,

Казулi палахлiвыя.

Паселi кругам, раяцца

Зь сьвiтаньня да начы,

Ня ведаюць, як Верачцы

Ў бядзе дапамагчы.

Усёй сям'ёй зьявiлiся

Цецярукi стракатыя,

Глушцы, вароны з совамi

Ды зь дзятламi насатымi.

Сядзяць на дрэвах, раяцца

Зь сьвiтаньня да начы,

Ня ведаюць, як Верачцы

Ў бядзе дапамагчы.

Пачуў пра гэта павучок.

Пытае: - што за гул?

Мо' я, сябры-таварышы,

Як-небудзь памагу?

- Ну, дзе табе! Маўчаў-бы лепш

Ты ў засенi лiстка,

Гавораць i сьмяюцца ўсе

З малога павучка.

I ён па павуцiначцы,

Пакрыўджаны, палез

Дамоў, пад лiст арэхавы,

У хмызьнякi, у лес.

А як настала ночанька,

Серп месяца зазьзяў,

Ён павуцiну тонкую

Хутчэй снаваць пачаў.

Ад кусьцiка да кусьцiка,

Мiж лапак i галiн,

Ад ёлкi да сасоначкi,

Ад неба да зямлi.

А потым зоры ясныя

З краплiстаю расой

Павесiў ён званочкамi

На павуцiнцы той.

Калi-ж прачнулася зара

I ветрык прыляцеў,

Лес залатымi струнамi,

Ажыўшы, зазьвiнеў.

На звон устала Верачка.

Сьцяжынаю лясной

Iдзе яна i дзiвiцца,

Што лес сьпявае зь ёй.

Кране рукой рабiны куст

Звон чуецца рабiнавы,

Кране яна калiны куст

Звон чуецца калiнавы.

А сонца струны павучка

Кране празрыстьм променем,

Заслухаешся, як гудуць

Лясы-бары над Нёманам.

Максiм Танк

КАЗКА ПРА МУЗЫКУ

Частка першая

За борам цёмным,

Вялiкiм,

Дзе, зачапiўшыся

За сасновы грэбень,

Калышацца сiняе неба,

Жыў сiрата Музыка.

Ня меў ён нi двара,

Нi гароду;

Толькi сярмяжку старую

Прыкрыцца калi ў непагоду

I жалейку жывую.

А iграў ён заўсёды

Весела.

Навет дрэва, пачуўшы яго,

Хоць-бы нiзка да долу

Галiны плакучыя

Зьвесiла,

Зашумiць, засьмяецца,

Атрасаючы пыл,

Закалышацца вецер,

I заскачуць,

Як зайцы,

На полi снапы.

А што ўжо казаць пра людзей!

Калi кажная песьня яго

Сiлы шмат дадавала,

Шмат будзiла у сэрцы надзей,

Беднякоў i сiрот сагравала...

Вось якi быў з Музыкi

Мастак-чарадзей!

Далёка,

Там, дзе сонца заходзiць,

А мо' i яшчэ далей,

Жыў цар у палацы вялiкiм.

Ён ня раз чуў ад розных

Бывалых людзей,

Што на сьвеце ёсьць

Гэткi Музыка.

Загадаў цар

Музыку таго прывясьцi

У палац, на царскiя вочы.

Прывядуць

Усiх азалоцiць,

А то - лепш i дамоў ня iсьцi...

Iшлi слугi цара дзень i ноч:

I пры сонцы,

I пры месяцы высокiм;

То лесам,

То полем,

То гарой,

То сухадолам глыбокiм.

Аж пачулi, нешта недзе грае,

Толькi дзе i хто

Ня вiдзяць,

Хоць iдуць

На дзiўны голас краем

Ужо цэлы тыдзень.

Адзiн кажа:

- Можа гэта здань?

Другi:

- Мо' трава сьпявае?

Толькi трэцi,

Прылажыўшы вуха,

Кажа:

- Братцы! тут зямля такая!..

Можа лепей пойдзем да ракi,

Дзе ля вадапою

Ловяць сонца рыбакi,

Ды спытаем,

Што такое?

Аж глядзяць

Насустрач iм iдзе

Ў лапцiках лазовых хлопчык

Невялiкi.

Вось паслы ў яго пытаюць:

- Дзе

У вас жыве такi Музыка?

Выняў жалейку ды заграў,

Толькi зазьвiнела рэха борам,

Разьвiлося шумам траў,

Высыпалi песьню слухаць зоры...

Тут усе пазналi, хто прад iмi.

Вось паслы i кажуць:

- Хоча цар

Адкупiць тваёй жалейкi чар

Разам зь песьнямi жывымi.

А Музыка кажа:

- Бедны мы.

Сам я голы, як калок у плоце.

Можа ваш багаты гаспадар

Камянi усе на полi азалоцiць,

Але я жалейкi не прадам

Нi цару, нi вам нiколi!...

I пайшоў Музыка ўдаль,

У сiнеючае поле.

Частка другая

Доўга думалi паслы

Над сваёй бядой-няшчасьцем,

Парашылi, што жалейку

Трэба iм украсьцi.

Скураной дарожнай торбай

Зь iх патрос адзiн:

З торбы выляцела птушка,

Паднялася ў сiнь.

А другi на мокры дзёран

Зь сьвiткi рукава

Вытрас цень кудлаты, чорны,

Нi воўк, нi сава,

Аж, здаецца, пацямнела

Неба, зелень траў...

Трэцi - гадзiну

З-за пазухi дастаў.

Вось адзiн пасол гаворыць

Птушцы: - Ты ляцi,

Дзе лускою серабрыстай

Нёман зiхацiць,

Дзе купаецца зялёны

Вецер у траве...

Там, здаецца, i Музыка

Ў тым краю жыве.

Ценю кажа: - Пойдзеш полем,

Згасiш ясны дзень

I зблытаеш сьцежкi зораў

Зь сьцежкамi людзей.

Кажа гадзiне: - Як толькi

Край задрэмле ўвесь,

Да Музыкi па жалейку

Цiха папаўзеш...

Над ракою зьвiсла жыта

I клён малады.

Сьпiць Музыка пад ракiтай,

Ня чуе бяды,

Што лягла нямая цiша

На палi, лугi,

Што над iм снуе начнiца

Чорныя кругi;

Што апала ноч глухая

I па дзеразе

Да яго на скат пясчаны

Гадзiна паўзе.

Сьнiцца сон яму, што быццам

Ружавеё даль,

I пяе, i залацiцца

Ў Нёмане вада.

Бачыць дзiва: у палацы

Нейкi цар сядзiць,

Сьмяючыся, на Музыку

Весела глядзiць.

Хлебануў з каўша ён мёду,

Выцер бараду

I зайграў ды на жалейцы:

- Цi-ра-ра, ду-ду!..

Скочыў да цара Музыка...

Зьнiк раптоўна сон.

Толькi шолах мокрай вiкi

Ды калосься звон.

I ў траве шум чуе нейкi,

Там, дзе яру скат...

I... за пазухай жалейкi

Не знайшла рука...

Частка трэйцяя

На курган рагамi войстрымi

Апёрся ясны месяц.

Iдзе дарогаю Музыка,

Галаву на грудзi зьвесiў.

Ўсiх пытаўся, можа бачыў,

Можа чуў хто пра зладзеяў?

Але вечарам апошнiм

Навет вецер спаў, ня веяў;

Камары ў густых чаротах

Не снавалi ў змроку сiльля,

Навет слонка позьнiм лётам

Не абмыла сваiх крыльляў.

Толькi, сьвечку запалiўшы,

Сьветлячок адзiн, на дзiва,

Бачыў, з папарацi нешта

Як паўзло па сонных нiвах...

Яшчэ нешта бачыў вожык,

Але што? - i сам ня ведаў...

Распытаўся iх Музыка

I пайшоў на захад сьледам.

Доўга ён iшоў...

Аж бачыць:

Баразной iдзе Араты

I зь сяўнi шырокай сее

Жменяй чорныя зярняты.

Зацiкавiўся Музыка

I Аратага пытае:

- Што ты робiш гэта, дзядзька?

- Потам нiву засяваю...

Ды пытаецца ў Музыкi,

Скуль iдзе, зь якога краю.

На дарогу даў у торбу

Хлеба чорнага акраец.

Цэлы дзень iдзе Музыка,

Iзноў дзiва спатыкае.

Волат горы крышыць, ломiць

I з далiнамi раўняе.

Прывiтаўся зь iм Музыка,

Пра няшчасьце сваё кажа...

А на гэта хлапцу Волат:

- Я пайду з табою разам.

Пазаву Асiлка, брата,

На другiм канцы разоры

Ён сядзiць i днём i ноччу,

Ўе пяньковыя аборы,

Каб разьвесiць свае сiльлi

I за лета, i за восень

Зьнiшчыць птушак пералётных,

Што пустуюць нам калосьсе.

А ён хай паклiча Вяля,

Што стаiць каля папару,

Разганяе дратаванай

Пугай статак цёмных хмараў...

У запас набралi лапцяў

I кранулiся пад вечар

У далёкую дарогу,

Торбы ўськiнуўшы на плечы.

Падыйшлi да сiня-мора.

Мора дрэмле, серабрыцца.

Толькi аднаму Музыку

Ноччу месячнай ня сьпiцца.

Чуе, на шляху паднебным

Гусi дзiкiя гавораць

Пра цудоўную жалейку,

Пра бяду яго i гора.

Што на родных яго нiвах

I над Нёмнам яго слаўным

Ня чуваць нiякiх песьняў,

Не сьмяюцца людзi даўна...

I задумаўся Музыка...

Гусi крумкаюць-гавораць:

- За трохтысячнаю хваляй

Востраў ёсьць на сiнiм моры.

Цар задумаў справiць сьвята,

Мёд па чарах палiецца,

Будуць на зачараванай

Там iграць-сьпяваць жалейцы...

- I мяне з сабой вазьмеце...

Ды ня чулi гусi крыку.

Толькi збуджаная хваля

Пенай пырснула ў Музыку.

Частка чацьвертая

Да ўсходу сонца ўстаў Музыка.

Ў сэрцы непакой i скруха.

Хутчэй сяброў паведамiў ён

Аб тым, што ў выраi падслухаў.

Рашылi: трэба секчы сосны,

Хутчэй зьбiваць вялiкi плыт

I хоць-бы леты, зiмы, вёсны,

А на далёкi востраў плыць!

Шумiць бор цёмны, уздыхае;

Кiпiць работа, звон ударыў.

Гатова мачта смаляная,

На ёй з кашулi белы парус.

I толькi збуджанае сонца

Праменьнi кiнула над логам,

Плыт цiха па гладкой затоцы

Крануўся ў дальнюю дарогу.

Вяслуюць, толькi толку мала:

Прачнуўся раньнi вецер шэры,

Насустрач гонiць вал за валам

I зноў варочае на бераг.

- За цяжак плыт, - Асiлак кажа

Хай едзе Вяль адзiн з Музыкам,

Каб не зьмяла iх бура часам,

Няхай сябе прывяжуць лыкам.

А сам пайшоў на бераг з братам,

Дзе леглi на пясчаны ўзгорак

I проста ў твар вятроў кудлатых

Дзьмуць пачалi на сiня-мора.

I мора грозна застагнала,

I мора грозна загрымела,

Як горы, ўсьпененыя хвалi

Панесьлi плыт на грывах белых...

Мiнаюць днi, то ў моры тонуць,

То зьзяюць зноў агнём зары.

Глядзiць Музыка зь Вялем ў тонi

I на каралы, i на рыб;

На груду пэрлаў i каменьня,

На вадаростаў сьвет багаты

I на затопленыя лодкi

Купцоў, ваякаў i пiратаў.

Над галавой, пад аблакамi,

Арол ляцiць з ахрыплым клiчам:

Мо' ён спрачаецца зь вятрамi,

Цi ўбачыў сьвежую здабычу?

Ды адлятае без абеду

За вадзяныя горы-хвалi.

I толькi доўга яго сьледам

Глядзяць сябры - Музыка зь Вялем...

Гаворыць Вяль: - Здаецца, востраў

Вiдаць, а можа гэта сон?

Сьцяной залочанай i вострай

Абнесены з усiх старон.

Калi наблiзiлiся, бачаць:

Зусiм нязнаны край зямлi;

Куды нi глянь - дамы, палацы,

А ў порце - мачты, караблi.

Шумiць натоўп, шумiць, сьмяецца;

Па цэлым беразе пакатым

Вясельле хмельнае лiецца,

Вiдаць, што цар спраўляе сьвята.

Сядзiць сам высака на троне,

Сем чалавек трымаюць бруха,

Ў брыльлянтах, янтарах карона

Цяжкая зьехала на вуха.

А слугi сьпераду i ззаду

Кругом стаяць на пагатове,

Каб выпаўняць цара загады.

На белых на сталох дубовых

Нямала мёду, рыбы сьвежай,

Хлябоў, зьвяроў i птушак дзiкiх

З глыбiнь Палесься, зь Белавежы...

Аж не надзiвiцца Музыка!...

Гаворыць цар: - Пара сягоньня

Гасьцей маiх павесялiць...

I вось з паклонамi да трону

Падходзяць царскiя паслы.

- Зайграем, - кажуць яны, - тое,

Што самi гукi запяюць...

Аж анямеў Музыка з болю,

Жалейку ўбачыўшы сваю...

На цэлым беразе ўсё змоўкла;

Застыла - цiшыня нямая.

Ды ня чуваць чароўных тонаў...

Маўчыць жалейка, ня iграе.

Цар узлаваўся: - Вось дык штуку

Прынесьлi мне з чужога краю!

Няўжо-ж нiхто ня збудзiць гукаў,

Нiхто на ёй не заiграе?

Маўчаць. Спусьцiлi ўсе галовы.

I, калi цар другi раз клiкаў,

Наперад у лапцях лазовых

Зь кiйком працiснуўся Музыка.

Узяў жалейку i шчасьлiвы

Абцёр крысом сярмяжным з пылу...

На ўсе лады i пералiвы

Яна ў яго загаварыла:

То звонам жаваранка ў жыце,

То салаўiным сьвiстам чулым,

Трывожнай кнiгаўкай ў ракiце

I ў лесе шэраю зязюляй.

Пазьней зайграў, як жнеi пелi,

Як вецер шапацеў саломай,

Сiвыя хвалi Нёмну пенiў

I абарваў акордам грому...

А рэха ўсё яшчэ iграла

I толькi змоўкла ў нетрах бору

Тады, калi Музыка зь Вялем

Дабеглi ўжо да сiня-мора.

Схапiўся цар: - Хутчэй вярнiце,

Пагоню шлеце за пагоняй!...

Ды белай чайкаю ў блакiце,

З кашулi белы парус тоне.

Частка пятая

Гаварыў Асiлак брату:

- Глянь, дзе хвалi пенiць шторм,

Цi то грывай вал дзявяты.

Цi то зломаным крылом

Птушка, тонучы, махае?

- Не, ня хвалi там iграюць.

Ня крылаты ўзмах птушыны,

Гэта парус ў моры сiнiм!..

Кажа зноў Асiлак брату:

- Глянь на сонечны загар,

Быццам коней ляцiць статак,

З шумам, навальнiцай хмар.

- Эх, ня хмары i ня конi

Пеняць вадзяныя горы,

Гэта царская пагоня

Паказалася на моры!...

Стогне вецер, вые дзiка,

Круцiць хвалi валам шэрым.

Ужо бачыць Вяль з Музыкам

Бор стары, знаёмы бераг.

Яшчэ вёсламi ударыць!

Плыт урэзаўся ў пясок,

Мачта хiлiцца набок,

Зьвесiў крыльлi мокры парус,

Пырскi мора на iм зьзяюць...

Вяль Музыку так гаворыць:

- Мы гасьцей з-за сiня-мора

Безь цябе тут прывiтаем.

Хопiць iм сталоў-курганаў;

Мёдам абнясём лiповым.

Хай даруюць, калi п'яна

З плеч пакоцяцца галовы,

Або ў скоках пад нагамi

Трэснуць панцыры iх, шлёмы...

Ты-ж iдзi далей шляхамi,

Дзе над Нёмнам вербы дрэмлюць,

Дзе шумяць прасторы жыта

Ў залатым iмглiстым цьвеце.

I што бачыў, раскажы ты,

Перадай ўсiм на жалейцы.

Разышлiся. Вяль з братамi

Ловiць мора сiнi подых,

А Музыка йдзе шляхамi

На сустрэчу сонца ўсходу.

Вось ужо ў далiнах тоне,

Вось хаваецца за межы,

Толькi ўсё жалейкi тоны

Разьлiваюцца ў бязьмежжы,

А тым часам у затоку

Караблi ўсё прыбываюць,

I на бераг на шырокi

Цар з дружынай высядае.

Сам цар выступiў наперад,

Кажа: - Гнiцеся мне ў пояс!

Сплёў густым для вас я нерат,

Каб цягнуць да вадапою.

Лепей самi аддавайце

Мне Жалейку i Музыку,

А то з вашых плеч на лапцi

Надзяру мяккога лыку.

I рагоча ўся дружына.

Вяль гаворыць: - Што хвалiцца!

Паглядзiм лепш, хто ў далiне

Выстаiць цi ляжа нiцам...

- Што, няўжо на вас, на гэткiх,

Маёй сiлы будзе мала?

Iзноў разам цар i войска

I паслы зарагаталi.

А пасьля пайшлi ўсе ў наступ

Чорнай ненавiснай сiлай.

Вырваў Вяль дуб каранасты,

Пояс патужыў Асiлак,

Волат парасправiў плечы

I сустрэлiся з навалай.

Пачалi мясьцi i секчы

Толькi рэха застагнала.

Быццам жнiвам на iржышчы

Сноп на сноп - кладзецца сiла:

Цэлы дзень грымiць iгрышча,

Як стагi, растуць магiлы.

Наступае вечар сiнi,

Сонца ў хвалях мора тае,

Позна волатаў з дружынай

Разьдзялiла ноч глухая.

Цар хутчэй уцёк за мора.

Вяль прылёг каля кургана,

Каб, як заснуць толькi зоры,

Зноў дамоў вярнуцца рана.

Сьпiць зямля. Смугою лiпкай

Цёплым ценем сон лiецца,

Толькi часам цiхай скрыпкай

Заiграе польны вецер.

Частка шостая

Ходзiць, нукае Араты,

Конь, залёгшы, цягае шчыра;

I сярэбрацца нарогi

Ад пяску сырога жвiру.

Часам сталь скрабне палiцу,

Часам iскрай пырсьне крэмень...

I хаваюцца пад дзёрнам

Пiкi, панцыры i шлёмы,

Трупы царскiх слуг, ваякаў...

Колькi Вяль з братамi выбiў!

Колькi сiл варожых зьнiшчыў!

- Ну, раўней лажыся ськiба!

Зааром, забарануем,

Сыпнем ядраны насевак,

I запеняцца ўраджаi,

Закалышуцца напевы...

Толькi дзень замiтусiўся,

Вяль прачнуўшыся, гаворыць:

- Што за дзiва? - дзе нi глянеш

Ськiбы чорныя, разоры:

I на захад, i на поўнач

Без канца яны бяз краю;

Там, дзе бой кiпеў учора,

Навет месца не пазнаеш...

Сонца залатой пагодай

Дываны жытоў абмыла.

Сеў Музыка каля броду,

Пад бярозаю пахiлай.

Думы думае маркотны:

Цi жыве дзе Вяль з братамi?

Можа хмарай пералётнай

Цi вiхурамi-вятрамi

Мые косьцi iх на нiвах,

На прасторах, на шырокiх,

Дзе ўсе песьнi - шум прылiву

I марскi салёны рокат.

Лятучы з краёў заходнiх

Воран, кружачы, гаворыць:

- Ой, лягло нямала войска,

Войска царскага з-за мора...

I ў раку ён нешта кiнуў.

Паглядзеў Музыка ў тонi:

Зьзяе там красою дзiўнай

Камень, выдзерты з кароны...

I вясёлкамi зазьзялi

Воды сiнiя, здаецца,

I зноў тоны заiгралi

Ў зачарованай жалейцы

Цiхiм шэпатам крынiчным,

Шумам трысьнiкоў зялёных,

Медным коласам пшанiчным,

Васiльковым звонам лёну,

Рэхам збуджаным, вясёлым,

Даўняй казкай над калыскай...

I здаецца - нiвы, сёлы

Нехта гукамi апырскаў...

А кругом красуе лета,

Дрэмле вецер ў полi роўным;

Сонца сьпелаю ранэтай

Налiваецца над Нёмнам.

Максiм Танк

ЕХАЎ КАЗАЧНIК БАЙ

- Ехаў казачнiк Бай

Цераз сёлы i гай.

Баiць цi не?

- Бай!

- Ён пытаўся ў мяне:

- Што даць дзецям у сьне?

Баiць цi не?

- Бай!

- Я прасiў: дзецям дай

Казку-песеньку, Бай!

Баiць цi не?

- Бай!

- А найлепшую зь iх

Дам для самых малых.

Баiць цi не?

- Бай!

Тым хто любiць мяне

I хто першы засьне.

Баiць цi не?

- Не!

Максiм Танк

ДУДАР

Памёр стары Дудар, вясковы музыка, i душа яго, узяўшы дуду за пазуху, пашла ў неба.

Падыйшоў ён да неба - глядзiць: зачынена.

- Ну, - думае, - сьпяць.

Сеў на калодачку каля брамы i чакае дня. Доўга сядзеў, i стала яму маркотна. Дастаў з-за пазухi дуду, папрабаваў пiшчык i давай па-маленьку iграць. Пярвей цiха, пасьля ямчэй, а там i падпяваць пачаў.

- Хто там?

- "Мабыць сьвяты Пётра", - падумаў Дудар, але адказвае сьмела: - Я!

- Хто - "я"?

- Дудар!

- Чаго глотку дзярэш?

- Саўсiм не дзяру, - пяю.

- Каб цябе... А чаму-ж гэтак позна прыйшоў?

- Нiяк нельга было раней: памёр пад самы вечар.

- Пад вечар? - зьдзiвiўся за брамай. - Дык на добры лад табе трэба было-б яшчэ на палавiне дарогi быць.

- Ага, сьвяты Пётра. Я дасужы - Беларус, ведама.

- А адкуль ты? З-пад Барысава?

- З таго боку.

- А зь якой вёскi?

- Дык хоць i скажу табе, ты-ж усё роўна ня ведаеш.

- Кажы, кажы, я ўсё ведаю.

Сказаў Дудар i вёску.

- Як тваё iмя? - дапытваў далей голас.

- Янка.

- А па прозьвiшчы?

- Дудар.

- Ну, добра, Янка Дудар, пакуль разьвiднее, пасядзi каля брамы, ды глядзi не гаманi тут.

Стаў Дудар дня чакаць. Сядзеў, сядзеў, iзноў маркотна зрабiлася, да таго-ж перад ранiцай холадам пацягнула, хоць гэта i летам было. Iзноў дастаў ён сваю дуду, чуць-чуць наiгравае, каб за брамай не пачулi.

Зiрк - а на частаколе нейкiя галоўкi паказалiся: адна, другая, трэцяя... Анёлчыкi.

- Слухайце, слухайце, - кажа адзiн,- вось хораша iграе!

Тут ужо Дудар ня вытрымаў i пачаў iграць на ўвесь голас.

- Ах, як хораша! Вось хораша! I што гэта за музыка такая? - дзiвуюцца анёлчыкi.

- Гэта барысаўская, - сказаў Дудар.

Раптам загрымелi ключы ў замку, i адчынiлася брама. У браме стаяў нябесны ключар, сьвяты Пётра.

- Дудар!

- Чаго?

- Пойдзем!

А на небе ўжо разышлася погаласка, што прыйшоў музыка зь Беларусi i дужа хораша iграе на дудзе. Дайшло гэта i да Самога Бога, каторы, выйшаўшы з пакояў, сеў на ганку прахаладзiцца: за работу ня браўся дзеля таго, што нядзеля была.

Не пасьпелi Дудару кватэры азначыць, як прыйшоў па яго анёл, толькi не такi, як папярэднiя - маленькiя, у белых кашульках, зь белымi крыльлечкамi, а вялiкi ў сярэбранай адзежы.

- Янка Дудар! - сказаў пасланец.

- Што, паночку?..

- Праўда, што ўмееш iграць?

- Праўда!

- А пайграў-бы?

- А чыму-ж не пайграць! Перад кiм?

- Перад Богам Сьвятым!

Пачухаў Дудар патылiцу, ды нядоўга думаў. Барысавец быў, а ўсе барысаўцы народ сьмелы.

- Пайграю, - кажа.

- Ну, дык пойдзем, - кажа анёл.

Пайшлi. Анёл сьпераду, Янка ззаду. Глядзiць, дзiвуецца.

Абапал дарогi сярэбраныя хаты, а жывуць у iх сьвятыя. У канцы вулiцы пабачылi самога Бога, каторы сядзеў на ганку i чакаў.

Дудар далiкатненька пакланiўся - быў ён чалавек бывалы i ведаў, як дзе трэба захавацца. Бог кiўнуў галавой.

А кругом ужо сабралiся анёлы - малыя i вялiкiя, арханёлы ў залатых i сярэбраных адзежах, сьвятыя i проста так справядлiвыя душы - мужыкi i бабы. Народу цьма, яблыку недзе ўпасьцi, i ўсе хочуць паслухаць музыкi.

- Ну, Дудар, - сказаў Бог, - iграй.

А Дудар iзноў пакланiўся i кажа:

- Пакорна клакяюся Вяльможнаму Пану Богу i выбачайце, што я спытаю: цi няма тут на небе каго-небудзь з нашых, барысаўскiх, толькi, каб з маладых?

- А нашто табе?

- Пад танцы iграць лаўчэй.

Усьмяхнуўся Бог i даў знак анёлам. Паляцела двое, але скора вярнулiся, кажуць:

- Знайшлi двох барысаўцаў, толькi дужа старых.

- Старыя няздатны, - сказаў Дудар, - не патрапяць станцаваць. Выбачайце, што спытаю: куды-ж падзелiся маладыя? I маладыя-ж iншы раз памiраюць.

А сьвяты Юр'я на гэта кажа:

- Маладых трэба ў чысцы шукаць.

- А i праўда, - сказаў Дудар, - ня йначай, як у чысцы. Пэўна, што ў чысцы. На маей памяцi сколькi таго народу перамёрла: Мiкiта Гарбуз - той, што ад гарэлкi задохся, Сьцяпан з Докшыц, катораму ў карчме лоб пашчапалi, Арцём Лыка з-пад Зембiна i Антось Прычэпка з-пад Дзядзiлавiч, - добрыя танцоры былi: прыбiлi iх на iгрышчах.

Дудар доўга-б яшчэ вылiчаў памёршых маладымi барысаўцаў, але Бог кiўнуў рукой:

- Iграй!

- Якую?

- Якая лепшая. Вясёлую!

- Вясёлую, дык вясёлую.

Настроiў Дудар пiшчыкi, надуў мех, заграў.

Добра цi дрэнна iграў ён, не памятаў гэтага, гэтак захвацiла ў яго дух ад радасьцi, што годзен стаўся iграць перад самым Богам.

Толькi, калi кончыў, бачыць - Бог кiваець галавой: здаволен. А анёлы i сьвятыя, дык тыя не нахваляцца.

- Ах, як добра! Во дык добра!

I калi Бог пайшоў у свае пакоi, яны пачалi прасiць Дудара, каб яшчэ пайграў. Пасьля папяяў. А музыка i рад гэтаму: iграе ды пяе так, што па ўсiм небе гул раздаецца. Слухалi, слухалi справядлiўцы, а пасьля i самi пачалi падпяваць - сьпярша ў паўголаса, а пасьля i ад Дудара не адстаюць:

Ох, ты дудка мая,

Ух-я!

Весялi ты мяне,

Ух-я!

На чужой старане,

Ух-я!

Пяюць усiм небам, падбiваючы ў далонькi.

Праходзiў мiма сьвяты Язэп. Глядзiць, што за дзiва?! Заместа арханёла Гаўрылы, каторы навучаў справядлiвыя душы нябесных сьпеваў, сядзiць на ўслоне Дудар з дудой, а каля яго душы - мужчынскiя i жаноцкiя - хорам адхватваюць сьвецкiя песьнi.

- Матухна Ты Сьвятая! - крыкнуў сьвяты Язэп, схапiўшыся за галаву, i пабег да сьвятога Пётры.

А туды якраз прыходзiць i сам Арханёл Гаўрыла, гэтак сама жалiцца.

- Так i так, - кажа. - Нiхто ня хоча вучыцца нябесных сьпеваў; усе пяюць беларускую "дудку". Дудар вучыць. Што рабiць?

Выйшаў Пётра на вулiцу, прыслухаўся, - праўда: па ўсiм небе лунаюць беларускiя песьнi.

- Гэтага нельга дазволiць, - кажа тады сьвяты Пётра арханёлу Гаўрыле. - Цi не паклiкаць нам сюды Дудара?

- Можна.

Iдзе Дудар, дуда пад пахай; пакланiўся.

- Дудар, - кажа сьвяты Пётра, - а цi ня лепей было-б табе пайсьцi адгэтуль куды-небудзь у другое месца?

- Зь неба?

- Ну, ведама.

- А куды-ж мне йсьцi?

- Хм, вось аб гэта-ж: куды? - Сьвяты Пётра задумаўся.

- Чаму-ж вы хочаце, каб я адгэтуль пайшоў? Я-ж нiчога благога не зрабiў тут: ня ўкраў, ня скрыўдзiў...

- Ведаю, ведаю.... Справа, братка, вось якая, на небе сьвецкiя песьнi пачалi пяяць, - сам ты рассудзi - нягожа.

- Ну, што-ж, калi гэтак, то я пайду сабе.

- Толькi во' бяда - куды цябе адправiць?.. А можа дуду кiнеш?

- Не, лепей я ўжо пайду адгэтуль.

- Куды пойдзеш?

- Саўсiм з раю?

- Э... што там рай? Наша Беларусь - гэта ня неба. У Беларусi бязь песьнi нельга. Там людзi працуюць, а зь песьняй чалавеку ўсякае гора ў палавiну. Буду хадзiць iз сваей дудою па лясох i палёх. Будзе сядзець каля скацiны пастушок з жалейкай, нячутна падыйду да яго i зайграю яму над вухам; пачне пяяць дзяўчынка, задумаўшыся над сьветлым руччом, навучу i яе - няхай не замiраюць у Беларусi песьнi. Пойдуць мужы з тапарамi ў лес, я прытаюся за сасной i заграю iм, каб спарней iшла ў iх работа. А не знайду людзей, буду слухаць, як шумiць цёмны бор, як бульчыць вада, пералiваючыся ў руччу, i падыграю iм. Эх, цяжка ў нашай старонцы, ды i добра ў ёй... Я яшчэ, як жыў, дык прасiў Бога, каб дазволiў мне па сьмерцi ў Барысаўшчыне астацца. На нiякi рай не прамякяю яе.

- Ну, добра калi так, iдзi сабе з Богам, - сказаў сьвяты Пётра. - А то ты ўсё неба нам папсуеш. Толькi глядзi-ж, ня крыўдуй!

- Якая тут крыўда?

Пакланiўся Дудар апосталу i выйшаў з райскiх варот.

- Я знайду сабе месца. Пайду туды, адкуль прыйшоў.

- У Барысаўшчыну?

- А то куды-ж?

- А я думаю на якую-колечы зьвязду цябе паслаць.

- Нашто на зьвязду? Пайду ў Барысаўшчыну.

Узыйшоў ён на вялiкую нябесную дарогу. Была ноч.

Стаў Дудар спускацца па птушынай дарозе ўнiз. А калi пачуўся на волi, крыкнуў:

- Гэй, гэй! - i пачаў дуць з усей моцы ў дуду.

I гэтак iшоў ён, усё нiжэй, спускаючыся ў барысаўскi бок, пакуль не схаваўся ў пушчы...

Власт

ЮГА I ГРАМАВIК

Гадоў таму капы iзь дзьве будзе, як у вёску Дзянiсава прыйшла, неяк пасьля Зьмiтраўскiх Дзядоў, старая баба. Сюды-туды пакруцiлася па вёсцы i шусь да Прахора ў хату, дый кажа:

- Я ня тутэйшая; але чула аб вашэцi, што чалавек добры, i прыйшла папрасiцца на кутнiцу*. Каштаваць я вам нiчога ня буду, яшчэ i вы каля мяне заробiце, калi за мае грошы пракормiце мяне.

* Наняць кут у хаце.

Прахор падумаў, парадзiўся з жонкай i прыняў тую невядомую бабу да сябе ў хату.

Баба адразу дала Прахору сотню рублёў "на руку". Прахор дачакаўся да вечара, рады пайшоў спаць.

На другi дзень, устаўшы садзiцца сям'я сьнедаць; калi хопяцца, ажно з чатырох булак хлеба, што былi ў iстопцы, i памiну няма. Гэтак сама ня ведама, куды шчэзьлi два сыры i цэлы кумпяк сьвiнiны. У хаце, ведама, гоман узьняўся, бо ўсе думалi, што ноччу злодзей улез у iстопку. Ажно тут будзiцца новапрынятая кутнiца i кажа:

- Супакойся, гаспадару, гэта я ўночы вячэрала. - Паварушылася да сьцяны i захрапла.

Усе толькi пераглянулiся мiж сабою, пакiвалi моўчкi галовамi й чакалi, што далей будзе.

Хлеб тады танны быў, то што Прахору? Абы толькi грошы! I баба не шкадавала грошы. Прахор тое толькi й рабiў, што скупляў па ўсёй ваколiцы збожжа, мяса, масла i ўсякiя iншыя харчы ды кармiў сваю кутнiцу. Гэтак, дачакаўшы Каляд, Прахор выкупiў ужо ўсе харчы ў сваей ваколiцы i каля запуст павiнен быў езьдзiць з фурманкай па харчы ажно пад Запарожжа, Друю i пад Глыбокае.

А зiма настала сярдзiтая: з дня ў дзень траскучыя марозы. Найстарэйшыя людзi не памяталi гэткай зiмы сьцюдзёнай. На Вялiкдзень i то яшчэ зiма ня ўнiмалася: сьнягi напалог ляжалi гурбамi i рэкi стаялi. На Праводную людзi на магiлкi хадзiлi памiнаць Дзядоў па сьнягу i ў кажухох.

I хоць у Прахора грошы было на закуп харчоў, сколькi трэба, але купiць штораз цяжэй было. Страх яго агарнуў, што гэта за пражорлiвая баба зьявiлася ў яго.

Гэтак думаючы, едзе ён Гэрманаўскiм трактам на Пагост, i якраз у Падорскай пушчы конi спынiлiся i ня йдуць далей.

Ён iх лейцамi i пугай, а тыя анi зь месца! Вылез Прахор з розвальняў i падыйшоў дарогай паглядзець, цi - баранi Божа, - ня воўча руя заступiла яму дарогу. Толькi ён гэта адыйшоўся з двое гоняў, ажно бачыць: выяжджае зь лесу нейкi малады чалавек на белым канi. I чалавек i конь у залатой зброi, аж мiгцяць у вачох. Прахор гэтак спужаўся, што ня мог крануцца зь месца, а незнаёмы рыцар пад'ехаў да яго й кажа:

- Ня бойся мяне, Прахор, я - Грамавiк, прыяцель i апякун людзей i вораг iхнiх ворагаў. Баба, што ў цябе жыве, няпростая. Гэта Баба-Юга, яна па начах у зялезнай ступе езьдзiць i холад на зямлю наганяе, а памялом з хмар сьнягi страсае. Ты павiнен памагчы мне забiць яе, бо iначай саўсiм лета на сьвеце ня будзе, i народ увесь вымра з голаду й холаду. Але пакуль яна ў людзкой хаце, або ў ступе сваей разьяжджае, я не магу забiць яе. Ты павiнен прымусiць яе выйсьцi днём белым на бязьлюдную ваду.

Прахор абяцаў усё зрабiць, каб памагчы зьвясьцi яе iзь сьвету. Завярнуў свае конi i, прыехаўшы дамоў, кажа бабе:

- Худа, бабка, нiдзе ўжо нiякiх харчоў няма. Усю ваколiцу ператрос i ня купiў нiчога. Спрабую я сазваць людзей i закiнуць тонь у возеры, мо' хоць рыбы дабудзем.

Насклiкаў Прахор людзей iз сваей i суседнiх вёсак i цэлы дзень рубалi прорубкi, пакуль не асеў лёд. Закiнулi невад пад лёд, i Прахор пайшоў да бабы.

- Бабка, - кажа, - мы закiнулi невад, але ня здужаем выцягнуць, яго, вiдаць, рыбы набралася поўна, цi не паможаш нам?

- А цi ня мокра там? - пытаецца баба.

- Э, дзе там, суха! Хлопцы крыху каля палонак наплюхалi, а так суха...

Баба туды-сюды пакруцiлася па хаце, аблiзалася й кажа:

- А цi ня хмарна на дварэ?

- Не, дзе-ж там, сама бачыш: сонца сьвецiць.

Толькi баба дайшла да сярэдзiны возера, як на небе паказалася маленькая хмарка. Калi пачалi цягнуць невад i ад яго палiлася вада па лёдзе, баба, глянуўшы ўверх на хмарку, крыкнула нема i, кiнуўшы невад, кiнулася ўцякаць да берагу.

Ажно разарвалася хмара, i зь яе выляцеў коньнiк у залатой зброi на белам канi i заступiў бабе дарогу. Коньнiк быў гэткi блiскучы, што ажно на яго глядзець было нельга.

Убачыўшы коньнiка, баба ськiнулася ў ваграмадзiстую зьмяюгу, але ня здужала яна й тройчы перакулiцца, як праменны коньнiк усадзiў ёй у горла канец сваей дзiды. Зьмяюга скорчылася, зморшчылася i рассыпалася ў попел.

Назаўтра пасьля гэтага ўдарыла гэткае цяпло, што сьнягi ў вачавiдкi патаялi, забурлiла вада ў руччох i рэках, а на трэйцi дзень людзi выехалi ў поле з сохамi.

Власт

МЯДЗЬВЕДЗIХА

Вышамiрскi быў на многа старэйшы за майго дзеда. Ён быў каморнiкам. Яго хутарок стаяў на другiм канцы мястэчка. Хата яго была пабудавана на гарадзкi лад - высокая, зь вялiкiмi вокнамi, з галубятняй у выглядзе прыгожай вежы, з вэрандай, аплеценай жывым хмелем. У хаце вiселi клеткi з канарэйкамi, чыжыкамi, вавёркамi. У сенцах жыла прывязаная на ланцугу лiсiца. Была ў яго доўгая палоска зямлi, агароджаная навакол высокiм частаколам. Ён жыў з трымя незамужнiмi дочкамi, якiх у нас звалi паненкамi.

На сваiм невялiкiм кавалку зямлi Вышамiрскi вёў культурную гаспадарку. У яго быў добра агледжаны, чысьценькi садок, рыбная сажалка, некалькi калод пчол, канюшына i кавалак сенакосу. Былi пракапаны канаўкi для стоку вады, бо яго палоска зямлi знаходзiлася ў нiзiне ля возера. Над канаўкамi былi пароблены высокiя прыгожыя масткi. У цэнтры яго зямлi стаяла альтанка з круглымi каляровымi акенцамi. Уся яго зямля была абсаджана лiпамi. На некаторых зь iх гнязьдзiлiся буслы. Дзесяткамi год гэты сваеасаблiвы аматар хараства не пакладаючы рук працаваў на сваiм кавалачку зямлi, якi ператварыў у надзвычайна прыгожы куток.

Мне, малому хлопчыку, здавалася, што гэта рай. Голубы Вышамiрскага ляталi над мястэчкам. У сiняве неба яны здавалiся сьнежнымi. Яго буслы выляталi на паляваньне на балота, а нанач вярталiся ў свае гнёзды на лiпах.

Улюбёным заняткам Вышамiрскага было паляваньне. У маёй памяцi ён ужо быў слабы, непрацаздольны. Гаспадаркай пад яго доглядам займалiся дочкi.

За Вышамiрскiм бегаў яго вечны сябар - стары сабака Лютня. Абодва яны дажывалi свой век. Вышамiрскаму асталася адна ўцеха - успамiны, якiмi ён дзялiўся зь людзьмi ўсяе ваколiцы. Яго лiчылi за манюку, бо ён апавядаў такiя дзiвосныя гiсторыi з свайго паляўнiчага жыцьця, якiм, запраўды, цяжка было верыць.

Нявысокага росту, худы, з чыста выгаленым тварам, ён хадзiў ад хаты да хаты i частаваў людзей паляўнiчымi апавяданьнямi. Улетку ён насiў белую палатняную вопратку i такi-ж капялюш. Зiмою ён быў апрануты ў футру. На галаве - цёплая шапка.

Калi-нi-калi Вышамiрскi прыносiў дзеду ў кузьню мёд i яблыкi. Дзед кiдаў работу, запрашаў Вышамiрскага ў хату i частаваў гарбатай.

Вышамiрскi апавядаў розныя прыгоды iз свайго паляўнiчага жыцьця, галоўным чынам пра паляваньне на мядзьведзяў. Такiх апавяданьняў у яго было шмат.

Кажны раз, калi Вышамiрскi гаварыў "i яшчэ адно апавяданьне", ён дадаваў:

- Каб я з гэтага месца ня ўстаў, калi маню!

Адзiн мужычок, звалi яго Хомка, паехаў у панскi лес мох дзерцi. Надзёр моху поўны воз. Бачыць ён - пара мядзьведзянят гуляе на сонцапёку. Яны лагодненькiя, калмаценькiя, сьмяшлiвыя, як тыя дзецi. Кульгiкаюцца, качаюцца па зямлi, скачуць, тоненькiмi галасамi вiзгочуць. Забаўляюцца. Хапаюць адно аднога за вушкi. Жартуюць. Мiны забаўныя строяць. Глядзiць на iх Хомка i рагоча - тэатр!

Любуецца на iх мужычок. А мядзьведзяняткi яшчэ дурненькiя. Не разумеюць, што трэба ўцякаць ад чалавека. Тут Хомка ўспомнiў, што ў вёску прыехаў цыган-мядзьведнiк. Ён скуплiвае малых мядзьведзянятак для скамарохаў. Ня раз Хомка сам бачыў гэтых скамарохаў зь мядзьведзямi.

- А ну, Мiшка, люльку куры!

Мiшка курыць.

- А ну, Мiшка, танцуй!

Мiшка танцуе.

- А ну, Мiшка, сьпявай!

Мiшка раве.

Хомка ўзяў мядзьведзянят, пасадзiў на воз i павёз дамоў. Аднак не пашанцавала Хомку. Цыган-мядзьведнiк паехаў. Хомка ў сенцах прывязаў мядзьведзянят, кармiў, паiў i чакаў, пакуль мядзьведнiк вернецца назад.

Быў якраз час жнiва. Жалi бабы на панскiм полi. Тут над iмi стаялi прыганятыя зь бiзунамi. Панiч Прушынскi разгульваў па полi iз стрэльбай. А поле было ля самага лесу. Тут-жа пад дрэвамi, у цяньку, ляжалi ў кашолачках малыя дзецi. Сусолачкi смакталi. I вось не агледзелiся людзi, як да дзяцей падкраўся мядзьведзь i хапнуў Хомкiна дзiцё разам з кашолкай. Агледзелiся людзi. Хомчыха ўзьняла плач, лямант, крык:

- Дзiцянё родненькае... Дзiцянё мiлёнькае... Дзiцянё бедненькае...

Мядзьведзь нясе сабе дзiцё павольна, асьцярожна. Панiч нацэлiўся iз стрэльбы ў мядзьведзя.

- Не страляй, панiчок! Не страляй... - загаласiла Хомчыха. - Яшчэ дзiцятка застрэлiш.

- Дурная ты! - сказаў панiч. - Няхай лепш куля трапiць у дзiцё, чымся дзiцё ў зубы й кiпцюры мядзьведзя. Лягчэйшая сьмерць...

Няпрошаны абаронца мужыцкiх дзяцей цэлiўся ў малое дзiцё...

Выстралiў.

Пошчакi разьлягалiся па лесе. Мядзьведзь павалiўся i яшчэ здолеў асьцярожна паставiць убок кашолку зь дзiцём.

- Дзiцё жывое! Жывое! Жывое! - закрычалi жнейкi на розныя галасы.

Пабегла Хомчыха па дзiцё. Падняла кашолку i ўзрадавалася.

- Дзiцё цэленькае! Сьмяецца дурненькае... Дзякуе панiчу.

У гэтую-ж хвiлiну зь лесу выскачыла мядзьведзiха, вырвала з рук Хомчыхi дзiцё i зьнiкла ў лесе.

Дзiвiлiся людзi, а Хомчыха качалася па iржышчы ды галасiла.

- Дзетка мая мiленькая... Дзетка мая родненькая...

Панiч склiкаў паляўнiчых з усёй ваколiцы. Нарыхтавалi аблаву. Мядзьведзiхi i сьлед прастыў.

Суседзi радзiлi Хомку панесьцi малых мядзьведзянятак у лес на тое самае месца, дзе ён iх узяў.

Хомка так i зрабiў.

У тую-ж ноч чуе Хомка - нехта стук-стук у вакно. Ён падыйшоў, бачыць - за вакном мядзьведзiха стаiць ды лапай, як чалавек, не раўнуючы, грук-грук па шыбе.

Пабаяўся Хомка выйсьцi з хаты. Затое Хомчыха сьмела выскачыла - матка... Сэрца маткi заўсёды чуе i кепскае, i добрае.

Мядзьведзiха падняла зь зямлi дзiцё i падала мацi ў рукi. Хомчыха падзякавала. Мядзьведзiха нешта зараўла ў вадказ. Паглядзела на Хомчыху, паслухала, як тая плача й сьмяецца ў вадзiн i той самы час, выцерла лапай вочы ды спакойна пайшла на гумно, а адтуль - у лес.

Хоць дзiцё жыло ў мядзьведзiхi цэлы тыдзень, але было вясёлае й ружовенькае - лепш, чым у маткi. Мядзьведзiха не адбывала-ж прыгону. Вiдаць, акуратна кармiла чалавечае дзiцё сваiм мядзьведзкiм малаком.

Дзiцё расло дужае, здаровае. Вырас добры хлопчык. Як ён пачаў хадзiць, яго ўсё цягнула ў лес. Аднаго разу ён пайшоў у лес - i колькi яго нi шукалi, не знайшлi.

- Пэўна, ваўкi зьелi, - гаварылi людзi.

Усё лета палясоўшчыкi скардзiлiся, што хтосьцi крадзе ў iх хлеб i мёд.

I вось у самую восень, калi надыйшлi халады, хлопчык вярнуўся дамоў.

- Дзе-ж ты быў?

- У мядзьведзяў...

- Як гэта?

- Захацелася да iх. Вось я й пайшоў...

- Чым-жа ты жывiўся там, сынок?

- Мядзьведзiха прыносiла мне хлеб i мёд.

Кажны раз, канчаючы гэтае апавяданьне, Вышамiрскi гаварыў:

- Каб я з гэтага месца ня ўстаў, калi маню!

I ён уставаў зь месца i адыходзiў дамоў, абапiраючыся аб кiёк.

Зьмiтрок Бядуля

ГЕНЕРАЛ

Вы ня ведаеце Мiхасёвага пеўня? Шкада! Цiкавы певень... А можа вы i Мiхася ня ведаеце? Дык гэта-ж цёткi Агаты сын. Яму ўжо чатыры гады з гакам. Праўда, гак гэты не такi вялiкi: усяго два месяцы. Але Мiхась шмат чаго сам ужо ўмее зрабiць. Ён, напрыклад, сам трымае лыжку ў руцэ, сам есьць. А калi пад'есьць, то адсуне ад сябе мiску i скажа:

- Мама, Мiхась пад'еў. Дзякуй.

Пасьля яды хлопчык пачынае майстраваць. Ён-жа - майстра на ўсе рукi. I складанчык у яго ёсьць. Зусiм запраўдны. Праўда, складанчык гэты з маленькiм бракам: палавiна ляза адламаная, i ён ня войстраны гады два. Але што тут за бяда. Падумаеш, - палавiна ляза адламаная. Другая-ж засталася. Ёю можна зрабiць, што хочаш. У нядзелю, калi нiкога ня было дома, Мiхась узяў матчын апалонiк i зрабiў зь яго... люльку! Як бачыце, Мiхась - хлопчык хоць куды!..

Вось так напрацуецца за дзень, а ўночы сьпiць - хоць з гармат палi, не разбудзiш. Тады ён забываецца й пра пеўня. А певень кажны раз досьвiткам першы ў вёсцы сьпявае. Ну, быццам, пiльнуе, калi ранiца надыйходзiць. Залопае крыламi i як зацягне, моцна-моцна, - ку-ка-рэ-ку-у!

- Ах, каб на цябе лiха! Вось-жа глотку дзярэ, гарлатан! I паспаць ня дасьць, - зь лёгкай злосьцю бурчыць ён i зноў пачынае драмаць. А певень памаўчыць крыху, набярэ поўныя грудзi паветра i зноў - ку-ка-рэ-ку-у-у!

I калi зацягне ў трэйцi раз, то па усей вёсцы пачнуць адгукацца пеўнi, быццам хочуць даказаць, што яны таксама ня сьпяць.

А ранiцай певень i Мiхась на двор выходзяць разам. У кажнага зь iх занятак. Мiхась дапамагае мацi дайнiцу несьцi, а певень зьлезе з куратнiка, паглядзiць-паглядзiць вакол i нешта загаворыць да курэй-чубатак на сваёй курынай мове: ко-ко-ко-о-о! Вiдаць, кажа:

- Злазьце, чубаткi, сьнедаць пара. Пойдзем чарвякоў шукаць.

I чубаткi, сьпяшаючыся, адна за другой скачуць на зямлю, абступаюць свайго важака. А ён гэтак горда пазiрае вакол.

Мiхась таксама не стаiць склаўшы рукi. Ён чакае, пакуль мацi падоiць карову, i адначасова пiльнуе, каб певень iз сваей сям'ёй у гарод не забраўся. Калi ўсе куры зьбяруцца, певень павольна выходзiць зь iмi на вулiцу. Мiхась глядзiць, як певень вядзе курэй сьнедаць. Горда iдзе певень. Пастаў на галаву шклянку з вадой - не ўпадзе. Ступае адразу на чатыры пальцы. Крок цьвёрды. I стукае так, як рота салдат у цяжкiх ботах па бруку. Раз! раз! раз! Ды i ногi ў пеўня, што ў ботах. Нiжэй каленаў мякiнькае цёмнасiняе пер'е. Хвост што серп. Некалькi пярынак падымаюцца ўгару, апiсваюць паўкруг i апускаюцца данiзу. Так i здаецца: узлуй толькi такога ваяку, i ён гэтымi сярпамi-пярынкамi - мах!.. мах!.. I адразу напалам расьсячэ.

А як высока галаву трымае! Дзюба прыўзьнята. Грэбень крыху сьхiлены на правы бок. Iдзе - i вокам ня мiргне!

Глядзiць Мiхась i радуецца, што ў iх такi цудоўны певень. Ня толькi жывы гадзiньнiк, але i гаспадар курынай сям'i. I ўсе куры яго слухаюць. Вось певень нешта знайшоў, вiдаць, чарвяка. Хуценька павярнуўся, махнуў галавой - дзёўб! дзёўб!.. А дзюба ў яго - што малаток. Дзяўбануў колькi разоў, а потым ко-ко-ко!.. I тут як кiнуцца да яго чубаткi! Тапу! тапу! тапу!.. Адна перад адной - навыперадкi. А ён войстрым вокам паглядае: каму-ж аддаць здабычу? Першай падбегла чарнушка. Не, ёй не аддасьць чарвяка. Зiрнуў на яе - i чарнушка адскочыла, нiбы варам аблiтая. Падскочыла белашыйка. Так i ёсьць! Гэта для яе знайшоў ён першага чарвяка. Схапiла белашыйка здабычу, адбегла у бок, а сакатухi - за ёю, хочуць адабраць. Але дзе там! Яна ўжо глынула чарвяка i рассыпаецца:

- Ко-ко-ко, дзякую, браце певень, за пачастунак...

Мiхасёў певень ня толькi кормiць курыную сям'ю, але i абараняе яе ад ворагаў. А ворагаў у курэй многа. То каршун, то лiсiца, то галодны воўк захоча паласавацца. Тут певень i выступае абаронцам.

Аднойчы ў жнiўнi Мiхась прагнаў курэй з гароду, а сам нешта ўзяўся майстраваць. Курыны статак накiраваўся сьцежкай мiж жыта. Наперадзе, як заўсёды певень. Iдуць куры, гавораць мiж сабой, чарвякоў, мошак зьбiраюць. I раптам - ш-ш-шась! - нехта крылом па каласох. I зьнiк. Нямоцна шаснуў, але певень пачуў. Падскочыў, азiрнуўся, ды - кр-р-р-р... Насьцярожана, трывожна.

Сакатухi так i прыселi, дзе каторая была. А тут зьверху ўзноў нешта шэрае - ш-ш-шась! I - на белашыйку. Певень - кок-кок-ку-дак! - кiнуўся на дапамогу. А белашыйка - нi жывая нi мёртвая. I бачыць певень, як з пад кiпцюроў каршуна толькi пер'е ляцiць.

Усе куры папрыцiскалiся да зямлi, крычаць не сваiм голасам - ка-а-а! ка-а-а! Навет Мiхась прысеў ад нечаканасьцi. Складанчык выпаў з рук. Што рабiць: мацi клiкаць цi самому бегчы на дапамогу? А певень з разгону - раз! раз! сваей дзюбай-малатком каршуну ў сьпiну. Той аж кiгiкнуў ад болю ды хутчэй угару. А тут Мiхась сабраўся зь сiламi i як гаркне:

- Ага-га-га! Разбойнiк...

Так Мiхась зь пеўнем выратавалi белашыйку. I хто ведае, можа таму яна першай i чарвяка кажную ранiцу атрымлiвае, што пабыла ў каршуновых кiпцюрох...

Калi куры вяртаюцца з пасьбы, Мiхась уважлiва сочыць за iмi. Чаго добрага, возьмуць ды i махнуць у гарод!... А куры падыйдуць да карытка з вадой i пачынаюць пiць. Паволi, не сьпяшаючыся. Прысядуць крыху, набяруць вады, а потым высока-высока падымуць галаву. Шыя выцягваецца-выгiнаецца, i вада бульк-бульк-бульк! - пацякла ў горла. Нап'юцца, палягуць пад плотам i капошацца ў пяску. А певень ходзiць-ходзiць вакол, потым скок на плот. Сядзе, залопае крыламi, ды закрычыць: ку-ка-рэ-ку-у-у! I так моцна, што напэўна чуваць аж у суседняй вёсцы. Пасьпявае i iдзе адпачываць. Але ня сьпiць! Адно вока прыжмурыць, а другiм цiкуе, каб вораг не падкраўся...

Сонейка-ж тым часам так ласкава сьвецiць, так прыгравае. Певень ляжыць, час-ад-часу адкрые вочы, пацягнецца. Нагою - трэп! трэп! - i зноў зажмурыцца.

Мiхась любiць свайго пеўня i не баiцца яго. А суседзкiя дзецi баяцца. Певень ня кажнага пускае ў хату. Дзяўбецца!.. Аднойчы Вера, дзевяцiгадовая дзяўчынка, iшла да iх за нейкай патрэбай. Падыйшла да варот, толькi ўзялася за кручок, каб адчынiць, а певень скок ей на плячо. I пачаў калацiць дзюбай-малатком! Калi-б у гэты час ня было на дварэ Мiхася, нямала-б ёй дасталося.

Праўда, раней дык i Мiхасю нельга было выйсьцi з хаты: певень ня пускаў. Дык бацька неяк параiў:

- Ты, сынку, вазьмi палку i паганяй гэтага генерала вакол хаты. Запамятае i будзе цябе баяцца.

Мiхась узяў палку ды задаў генералу такога дыхту, што той цяпер абыходзiць хлопчыка далёка. Добранькi стаў, хоць ты яго да раны прыкладай.

Калi ў вёсцы заходзiць гўтарка пра Мiхасёвага пеўня, дык абавязкава пачуеш:

- Гэта якi певень? Той гарлапан? Генерал?

Для каго гарлапан, а для Мiхася - весялун, прыгажун, для мацi будзiльнiк, для сакатух-чубатак - абароньнiк i кармiлец.

I ўсе зь лёгкай бацькавай рукi завуць яго генералам.

Цi-ж ня цудоўны певень у Мiхася?

Аўг.Рапановiч

МАЦЕЯЎ КОТ

Не дарма пра Мацеявага ката людзi й прыказку злажылi: "Хiтры, як Мацеяў кот". Гэты кот прост легендарны. Хiба няма нiводнага кутка на Беларусi, каб ня чулi пра Мацеявага ката. Цi вы вазьмеце за Ячанскiм Рубяжом, цi за Ярэмiчамi, цi ля Баранавiчаў, цi яшчэ дзе за лепельскiмi лясамi-вазёрамi - усюды яго ведаюць. Ну й я дадам, што гэта запраўдны кот, якi заслужыўся таго, каб аб iм на'т пiсаць. А правёў ён свой век кашачы ў Каляпечнiках. Вось жыў ён - складаў пра сябе легенды.

Была ў Мацеявых шэрая котка - вялiкая, шустрая; часта ў гумно хадзiла мышэй лавiць, катоў да сябе заманьвала. Былi ў яе ўжо трэйцiя кацяняты. Нарадзiлася iх чацьвёра: беленькае, пярэсьценькае, чорненькае й рыжае. Спачатку Мацеiха хацела iх усiх патапiць, але пасьля раздумалася, адно пакiнула сабе - рыжае, а iншыя людзям аддала. Так яно гэта рыжае кацянё й расло - гадавалася. За якi тыдзень - другi пазiраць пачало, а яшчэ за тыдзень пачаў Рыжак iз кошыка вылазiць, больш сталым рабiцца; пад ложак бегаць, з клубком гуляць. Як рос, так i вырас. За год Рыжы ўжо быў вялiкiм катом i прынамся паўвёскi знаў, напэўна знаў.

Вось-жа, калi мiнула Рыжаму год, пачаў ён свае крокi ў жыцьцё. Насамперш ён абмежаваўся тым, што вылавiў усе мышы ў нашым канцы. Засталiся толькi ў Сымонавых пад хлеўчыкам дзьве мышы, якiм удалося ўцалець ад акцыi Рыжака. Аб гэтым ужо ўсе бабы гаварылi, а Янкава старая дык азванiла ўвесь канец, быццам-бы нейкая паморнiца на мышэй увалiлася. Але гэта драбнiца.

Ужо падыходзiла пад Вялiкдзень. Сонца падымалася вышэй i вышэй, жураўлi цягнулi на поўнач свае повалачы, вераб'i зьбiралi шматлiкiя сходы, бiлiся на платох пявуны - рабiлася цёпла. Цёпла рабiлася й у будынку Данiлы: прыгрэла надта ў кубельцу. Там шынкi даўно ўжо чакалi веснавога сонца. Вынуў гэта Данiла дзьве шынкi й кiлё дый падчапiў на гумнё ў шчыце. Шынкi вiсяць, а Данiла то зь сяней, то з-за вугла зiрк на шынкi - цi вiсяць яны ды памалу далей ля дроў паварачваецца. Трэба-ж было Мацеяваму кату, лежачы на страсе, на сонцы, падгледзець шынкi ў шчыце й паварот Данiлы. Зьлез гэта ён дый пацiснуў ля плоту пад гумно. Узьдзёрся на страху ды цiкуе, дзе паварочваецца Данiла. I толькi Данiла набраў дроў ды несьцi ў хату, як Рыжы за кiлё цап, а кiлё вобземлю. Кот за яго ды за вугал, ды за другi: i прапала кiлё, адно рукамi Данiла размахнуў ды суседзяў пакляў.

Паехала й у Сьцёпкавых манiста каўбас з вышак, калi падпiльнаваў яе Мацеяў кот; i сплыла ў Кузьмовае Арыны смажаная курыца, якую яна вынесла, каб астыла ў каморцы. Пачало неставаць i яек на седалах, паводля бабскага падлiку. Калi гэта прайшло, дык i на масла паскупела, бо сьмятану з збанкоў як чарамi хто шчароўваў. Памог Рыжы суседзям i сыры сушыць. Дзiвiўся ўвесь канец з гэтых праяваў, але нiхто ня ведаў поваду ўсяго гэтага.

А Рыжы адно пацягваецца ды грэецца на сонцы. Ён, каб каму на вочы паказвацца, дык не, пазагуменьню абыдзе й зробiць так гладка, што як з маслам. А iншы раз, калi ня ўдаецца ягоная валакiта й дома з-за стала гоняць, выцягне з-пад полу бульбiну на сярэдзiну хаты ды грызе сырую, залiўшыся сьлязьмi. Трасе тады Мацей галавою, гледзячы на ягоны хiтры вынахад: "А каб ты ўрэзаўся, каб ты... Ото-ж ты розуму набраўся!" - ды дасьць ложак iз дзьве стравы. Вось Рыжы й жыў так, покуль не раскусiлi яго ды не перашкодзiлi ў ягонай дзейнасьцi. Асаблiва прычынiўся Мiхась Янаў, якi добра даў лупцаванкi Рыжаму ў мяшку ад мукi, а пасьля яшчэ сучкаю з двара правёў.

Пераканаўшыся ў тым, што ня варта далей галаву ламаць у сваiм сяле, каб каго перахiтрыць, выбраўся Рыжы на правiнцыю. I забраўся ён пад Нёман, да Вiнькi. Там зь месяц жыраваў Вiнькавымi трацяголетнiмi шынкамi, а таксама й у Ясiхi сыры часта перасыхалi на сонцы. Бывала так падсохнуць, што толькi крошкi застануцца. Яна кляне Вiнькавы дзецi, а Рыжы сербане вады зь Нёману ды на сонца.

Пасьля Рыжы ў засьценак забраўся. Тут у Жаўняркевiчыхi гусей, падвешаных на марозе, пад страхою абмацаў. Жаўняркевiчыха адразае ў гаршчок патрохi, а ён сабе пакрысе. Ды яшчэ вечарам так спалохаў Жаўняркевiчыху, пгго тая дзён тры i ўдзень баялася на падстрэўнiк лезьцi.

З часам Рыжы й зусiм зацiх у нашых ваколiцах: ён недзе ўжо далей рабiў свае абходы.

У нас дома было спакойна. Бабы сьцiхлi гаварыць аб тым, што куры мала яек нясуць, цi мала сьмятаны ў збанкох, цi сыры нехта падглядае. Мацей жыў далей спакойна, але мышы сталi зьяўляцца. У сяле мужчыны часта гаварылi аб хiтрасьцi Мацеявага ката ды часам i пагаварвалi: "Хiтры, як Мацеяў кот".

Ужо было халаднавата. Мацей да зiмы рыхтаваўся. Аднае ранiцы, калi толькi што ўстаў Мацей i зьбiраўся ў гумно йсьцi, заяўкаў кот пад дзьвярыма. Мацей адчынiў дзьверы й убачыў Рыжага, якi памалу ўсунуўся ў хату. "Наш кот, цi што?" - прагаварыў Мацей, прыглядаючыся. А Рыжы, страсянуўшы хвастом, як мага на печ.

За тыдзень Рыжы дажыў свой век - Мацей знайшоў яго няжывога ў падпавецi. Пахаваў яго каля яблынi, успамiнаючы ягоныя добрыя й злыя ўчынкi.

Аднак хiтрасьць Рыжага й цяпер жыве мiж нас, i цяпер мы часта кажам: "Хiтры, як Мацеяў кот".

М.Багун

СТРАШНАЕ СПАТКАНЬНЕ

I

- Вось што, Тараска: годзе ўжо табе каля рэчкi бегаць, лепш занёс-бы ты дзядзьку полудзень на Высокi Бераг. Не палянуйся, сынок, - сказала мне матка.

Я быў хлопец паслушны i любiў, калi мяне за гэта хвалiлi. Мяне таксама цiкавiў i рум на Высокiм Беразе. Усю зiму возяць туды калоды i навязуць iх, бывала, столькi, што загрузяць увесь бераг. А калоды ўсе такiя тоўстыя, такiя гладкiя, роўныя - паглядзець i то было люба.

А колькi там народу, колькi гоману, крыку i сьмеху! Проста, як на кiрмашы.

Разумеецца, я зь вялiкаю ахвотаю згадзiўся занесьцi дзядзьку полудзень.

II

Яшчэ зранку, на досьвiтку, пайшоў наш дзядзька на рум бiць калоды. У маiм уяўленьнi яшчэ i цяпер жыва ўстае гэты Высокi Бераг над Нёмнам, дзе так страшна бушуе веснавая вада! Яна ня тоўпiцца ў берагох, iмкнецца напрасткi, на ачосы, вылiваецца зь берагоў i шырокаю стужкаю, хвалюючыся, бяжыць па нiзкiх лагчынах, як-бы хоча хутчэй дабегчы ў нейкi далёкi-далёкi край, каб першаю прынесьцi туды якуюсь вельмi важную вестку адгэтуль. А самым цiкавым для мяне было пабачыць, як з высокага яруса бярвеньяя кацiлi ў Нёман калоды. Высока над вадою ляжаць гэтыя ярусы. Ад ярусаў да самай вады падложаны тонкiя, доўгiя бярвеньнi, каб калоды кацiлiся латвей i шпарчэй. На ярўсах стаяць маладыя хлопцы i сталыя мужчыны з бомамi ў руках.

- Р-р-разам! Р-р-разам!

На момант усё зацiхае. Зь нястрыманаю сiлаю i з громам бервяно падае ў ваду.

- Гу-у-у! - бухаецца яно ў Нёман, на момант зьнiкае ў вадзе, i толькi цэлая сьцяна срэбных пырскаў уздымаецца ў гэтым месцы.

III

Я жыва сабраўся, дастаў зь пячуры сваю дубiнку, бо ў лесе мог налучыцца воўк, а, седзячы ў хаце, я ўжо колькi разоў лупцаваў у сваiх думках гэтаю дубiнаю воўка, узяў дзядзькаў полудзень i выйшаў з хаты. На дварэ, каля хлява, на сухой кастрыцы ляжаў Галас, зь якiм я быў у вялiкай дружбе. Убачыўшы мяне, Галас завiляў хвастом у знак прывiтаньня.

Я сьвiснуў.

Галас падняўся, пацягнуўся, i пазяхнуў. Але, як вiдаць, ён ня выспаўся або так штось заленаваўся, бо ня кiнуўся адразу да мяне, як рабiў гэта звычайна. Ён прысеў на кастрыцы i задняю нагою стаў чухаць каля вуха.

- Галаска, цюцiк! На, цю, на! На, цю, на! - пазваў я яго.

Галас неахвотна пабег за мною, правёў мяне за кладку; але як толькi я ўвайшоў у лес, мой Галас пачаў адставаць: сядзе на дарозе i сядзiць. А калi я аглядаўся, ён махаў хвастом, як-бы хацеў сказаць, што ў яго няма ахвоты iсьцi зы мною.

Галас зрабiў мне яшчэ адну цi дзьве ўступкi i сяк-так дайшоў да лесу. Але тут ён спынiўся каля першых хвояў, доўга нюхаў зямлю i ўжо не падымаў на мяне галавы, як я яго нi клiкаў. Панюхаўшы, Галас азiрнуўся вакол, штось разважаючы, трушком пабег краем лесу i зьнiк.

- Ну, я-ж табе пакажу! - патрос я дубiнкаю ў бок Галаса i пайшоў далей.

Гэтае здарэньне крыху парушыла той добры настрой, у якiм быў я, выходзячы з дому.

Перш-на-перш мне было крыўдна: тая асоба, якую лiчыў я сваiм прыхiльным сябрам, якую ня раз частаваў я вялiкiмi кавалкамi аладак i хлеба, за што мне часта пападала ад старэйшых у доме, аказалася зусiм не такою, як гэта я думаў. Але пачуцьцё крыўды скора прайшло, бо я меў натуру незлапомную, i яно зьмянiлася пытаньнем: чаму Галас не пабег за мною?

Цi ня лiчыць ён мяне такiм нiкчэмным, што iсьцi зы мною празь лес па глухой дарозе ён проста не адважваецца па той прычыне, што я не магу даць нiякай забясьпекi?

Гэтыя пытаньнi ўжо датыкалiся майго гонару, i я, прызнацца, крыху ўськiпеў.

Я сьмела кiнуў вачыма на лес, мацней сьцiснуў у руцэ сваю дубiнку i яшчэ шпарчэй стаў перабiраць нагамi, падымаў дубiнку i стукаў ёю шмат болей, чым вымагалася ўмовамi хады. Затое-ж я чуўся сьмялей i гэтым дадаваў сабе той храбрасьцi, якой, на жаль, у мяне бракавала.

А лес быў стары i глухi. Па адзiн бок дарогi стаялi больш елкi, але такiя цёмныя i панурыя, што нiчога добрага не казалi майму сэрцу.

Чым далей падаваўся я ў гэты лес, тым усё больш глушэла. I галасы птушак, што так звонка несьлiся з ускраiны лесу, цяпер змоўклi. Або iх тут ня было, або яны проста не адважвалiся падаваць голасу. Скарэй за ўсё баялiся, бо птушкi наагул тут пападалiся. А самы лес рабiўся больш i больш няпрыхiльным, чужым, незнаёмым i, што горш за ўсё, варожым. Калi я пазiраў у бок лугу, якi прасьвечваўся скрозь галiны лесу, мне было крыху весялей. Але як толькi я кiдаў вочы ў процiлеглы бок, асаблiва на гэта Паляшукова балота, я адчуваў сябе не па сабе. Там цягнуўся вялiкi лес, густы i стары. I пазiраў ён на мяне зусiм ня ласкава. Ён быў пахмурны, i як мне здавалася, ня любiў, калi ў яго ўладарства заходзiць такi вузел, як я.

IV

Цяпер я адчуў, што гэта дарога не такая i лёгкая, якою здавалася яна мне дома. I мне зноў успомнiўся Галас. Чаму ён не згадзiўся iсьцi зы мною празь лес? Цяпер я зразумеў, што Галас, напэўна, счуў воўчыя сьляды, калi ён так доўга затрымаўся каля першых хвояў, адкуль i вярнуўся дадому. Мне стала маркотна i сьцiшна. А гэта дубiнка, якою я так казырыўся на печы, здалася мне проста сьмяхотнай.

Я прайшоў яшчэ крокаў сто. Па правай руцэ цягнуўся ельнiк уперамешку з маладымi хвоямi, а зь левага боку пачынаўся бярэзьнiк. Тут пачыналася дарога на Млыновiшча.

I толькi зiрнуў я ў кут мiж гэтых дарог, як адразу спынiўся i аслупянеў. Валасы на галаве сталi падымацца i расьцi, шапка насунулася на вочы, а ногi страцiлi здольнасьць руху. Скура на мне шорхнула, сэрца замлела...

Сярод старых бярэзiн, нагнутых тоўстымi камлямi над зямлёю i абросшых сiвым мохам, стаяў зьвер! Зьвер гэты быў нязвычайнай вялiчынi. Асаблiва вялiкай была яго галава i наагул увесь перад. Масьцi ён быў шэрай, шэрсьць меў кудлатую i доўгую. Першы момант аняменьня i адзервяненьня прайшоў, i думкi мае пачалi крыху варушыцца. Я навет перастаў адчуваць уплыў страху i цiхенька, зусiм бяз слоў, засьпяваў пра сябе песьню:

Ходзiць сьвекар па двару,

Расчасаўшы бараду.

Чаму яна, гэта песьня, прыйшла цяпер мне на памяць, я не магу растлумачыць.

А зьвер стаяў на адным месцы, загарадзiўшы мне дарогу. Ён стаяў нярухома, толькi зрэдку, i ледзь прыкметна, варушылася яго страшная галава i вялiзарныя вушы. Думкi аб тым, як разьмiнуцца з гэтым зьверам i як занесьцi дзядзьку полудзень, у мяне ня было, бо я цьвёрда ўпэўнены быў у тым, што далей таго месца, дзе я стаю цяпер, ня зрушуся нi на адзiн крок. Разгледзеўшы зьвера, я пераканаўся, што гэта быў воўк. Я колькi разоў бачыў воўка, але такога вялiкага i страшнага мне не даводзiлася нiколi сустракаць.

"Чаго-ж ён так узiраецца на мяне? Чаму ён ня кiдаецца i не хапае?... Эх! Галас, Галас! Чаму ты не пабег зы мною?"

Мяне ахапiў нейкi жаль, i я гатоў быў заплакаць. Мне так шкада стала свайго дому, мамы, таты, братоў i сясьцёр! А воўк як-бы насьмiхаецца зь мяне, стаiць, пазiрае, зачароўвае мяне сваiм зьвярыным поглядам.

Мiмаволi я пачаў памаленьку адступаць назад, ня спускаючы вачэй з воўка. Воўк нiчога - стаiць. Мне стала крыху лягчэй. Я ступiў назад - яшчэ, яшчэ. Ужо крокаў дваццаць адышоўся я такiм парадкам. Воўк ледзь-ледзь вiдаць, але не варушыцца.

Павярнуўся тады я, - у ваднэй руцэ палка, у другой збан зь дзядзькавым полуднем, i як засмалiў, як прылёг! Азiрнуўся толькi тады, калi зь лесу пачала выплываць наша хата. Тут я спынiўся, пайшоў цiха i важна, думаючы аб тым, як павесьцi дома апавяданьне аб гэтым выпадку.

На дварэ мяне сустрэў Галас i кiнуўся да мяне.

- Iдзi, iдзi! Я цябе пачастую!

I як толькi Галас хацеў падскочыць, каб лiзнуць мяне ў твар, я злосна штурхнуў яго нагою.

- Чаму-ж ты вярнуўся? - спытала мама.

Я стаў расказваць, што было ў дарозе. Мацi слухала мяне ўважлiва. А як вечарам прыйшоў зь лесу мой тата i сказаў, што ў Пятровiчах (якраз недалёка ад месца, дзе быў гэты выпадак) воўк патрывожыў пастухоў i авечак, то ўсе ў нас дома пераканалiся, што я сапраўды спаткаўся з воўкам.

* * *

Тыднi праз два давялося мне зноў iсьцi па гэтай дарозе. Але цяпер я быў не адзiн - я iшоў на крок ззаду за сваiм бацькам. Прыйшоўшы на гэтае самае месца, я зiрнуў туды, дзе стаяў воўк.

I што-ж вы думаеце?

Гэты самы воўк стаяў i цяпер!

Нiчога не сказаў я свайму бацьку, iду i пазiраю.

Дасьце веры: гэта была старая крывая бярэзiна, абросшая мохам i нахiленая над долам!

Я баяўся сьмеху i нiкому не сказаў аб гэтай памылцы, i толькi цяпер, мае дарагiя, прызнаюся вам ува ўсёй гэтай праўдзе.

Якуб Колас

ЯК ПТУШКI ДУБ РАТАВАЛI

Напэўна не скажу, над якою рэчкаю векаваў стары дуб: цi то над Нёманам, цi то над Сьвiслаччу. Ды гэта не мяняе сутнасьцi справы. Важна тое, што няўзнакi год за годам на дуб навальвалася старасьць. Верхавiна яго лысець пачала, i ўжо некалькi голых, як пальцы рук, галiн, нiбы сьвечкi, высока сьвяцiлiся ў небе. Вакольнае насельнiцтва - лазовыя кусты, круглаверхiя вербы, старадрэвiны, хвоi з краю лугу i маладое пакаленьне дубоў зь iх жыхарамi - не маглi не заўважыць, што шматгадовы дуб над рэчкаю пачынае паддавацца старасьцi. Гэта акалiчнасьць выклiкала ў самых наглядальнiкаў невясёлыя думкi аб сваiм уласным лёсе. А важней за ўсё - шкада было старога дубу, усе да яго папрывыкалi, любiлi грозны шум яго ў часе летнiх навальнiц. Наагул прыемна было глядзець, як дуб ваяваў з бурамi i непагодамi, не кланяўся iм, а стаяў моцна. Галiны i лiсьце на галiнах былi зялёныя, сакаўныя, поўныя жыцьця. Здавалася, i зносу ня будзе асiлку-дубу. I раптам такая, прыкрая праява: захварэў дуб i павольна засыхае!

Сарока, зразумеўшы думкi лазовых кустоў, першая зачычыкала, зашыкала, забалбатала на ўсе галасы:

- Чуеце, чуеце! Дуб старэе! Дуб старэе! Недалёка час, калi ён, небарака, рухне на дол!

На крык сарокi адгукнулiся галкi, вароны, сiваваронкi, гарласты драч, бакас-музыкант, чапля i шмат iншых птушак. Да iх далучыўся паважны крумкач. За даўгавечнасьць, за веданьне жыцьця, за мудрасьць адны называлi яго прафэсарам, другiя - акадэмiкам. Усё птацтва, як па сыгналу, сабралася каля дубу, пад дубам i на самым дубе.

- Ой, што-ж сталася з дубам, суседачкi мае! - трашчэла сарока.

- Такi дзябёлы, такi моцны, i - на табе! Засыхае, бедненькi, - журылiся сiваваронкi.

Некаторы час каля дубу стаяў такi гармiдар, што, цяжка было разабраць, хто што гаворыць. Дзюбаты крумкач, седзячы на засохлым дубовым суку, раптам падаў нягромкi голас, але яго ўсе пачулi. Голас гэты быў нейкi зусiм асаблiвы, гарлавы, нiбы ён зарадзiўся ўнутры вальляка i там заграз. Цяжка было дакладна азначыць голас мудрага крумкача. Голас гэты нагадваў словы "грруп", "крруп", "крум". А некаторым навет здалося, што крумкач выразна вымавiў: "труп". На гэты час падляцелi сюды сойка, дрозд i галуб.

- А матачкi мае! - у роспачы цiха прамовiла сойка: - гэта-ж ён варожыць, што памрэ дуб i ад яго астанецца труп!

- Не, ня гэта гаворыць мудры прафэсар, - уставiў слова галуб: - прафэсар дае параду, што хвораму дубу трэба круп, грэцкiх цi прасяных.

- Вы не разумееце слоў прафэсара, бо ён гаворыць па-лацiнску, - заўважыў дрозд.

- Цiха вы! - зашыкала сарока: прафэсар хоча сказаць прамову!

- Акадэмiк, - паправiла яе сiваваронка.

I запраўды, крумкач заварушыўся, лапануў крыльлямi, зьляцеў на самыя нiзкiя дубовыя сукi, сеў i акiнуў вокам усю птушыную грамаду. Грамада зацiхла, замерла.

- Крак! - цiха пачаў сваю прамову крумкач, так цiха як звычайна пачынаюць свае выступленьнi акадэмiкi на вучоных прэзыдыюмах.

- Ясна ўсiм, шаноўнае птушынае гразмадзтва, - казаў далей крумкач, - наш глыбокапаважаны дуб хворы: галава яго аблысела, а зьнiзу пачало ўтварацца дуплё. Трэба дасьледваць, у якiм стане знаходзiцца сэрцавiна дубу. Папрашу вас, шаноўнае птацтва, пашукаць дзятла i запрасiць яго сюды. Дзяцел, як вядома вам, - выдатны хiрург, добры доктар i прыяцель дрэва.

Цэлыя чароды птушак шуганулi ў лес, каб знайсьцi дзятла. Знайсьцi яго было ня цяжка: дзяцел сядзеў на дрэве i выстукваў аднастайныя гукi, нiбы тэлеграфiсты перадаваў тэлеграму. Птушыная грамада абкружыла дзятла.

- Мiленькi ты наш! - зьвярнулася да дзятла галка: - прыляцелi мы да цябе ад птушынай грамады.

- Дуб стары занядужаў, той, што стаiць над рэчкаю, - далучыўся да галкi дрозд. - Слаўны дуб, i ты, дзятлiк, прылятаў да яго ў госьцi. А што да мяне, дык лепшай пазыцыi для музыкi, як на гэтым дубе, нiдзе няма. Дык патурбуйся, будзь ласкаў, i адведай хворага. Усе мы просiм цябе.

Дзяцел прыпынiў сваю работу i сабраўся ў дарогу. Дарога, праўда, была нядоўгая, ды дзяцел па часьцi лётнiцтва не вялiкi мастак: падляцiць трохi ды прысядзе, а разам з гэтым у сiлу сваёй прафэсii зiрне на адно, на другое дрэва. Нарэшце, усё-ж такi дзяцел з птушкамi-пасланцамi прыбыў да старога дубу. Не сьпяшаючыся, як i належыць старому доктару, дзяцел агледзеў усе дубовыя галiны i невялiкiя дуплiнкi. Агляд рабiў уважна, старанна, залазiў сям-там i ў самае дуплё. Часамi ён, нiбы доктар-нэўрапатолёг, стукаў сваёй доўгай i войстрай дзюбай-малаточкам па дубовай кары, па галiнах. Птушкi з замiраньнем сэрца сачылi за кажным спрактыкаваным рухам дзятла i дзiвiлiся яго ў высокай ступенi спрытным дакторскiм прыёмам i захоўвалi ўрачыстае маўчаньне. Нарэшце, дзяцел скончыў агляд хворага, пасьля чаго, як спрытны акрабат, зрабiў на дзiва прыгожы паварот на пальцах сваiх лапак.

- Дуб хворы, але не настолькi, каб можна было трывожыцца за яго жыцьцё. Дубу патрэбен поўны спакой. Усе дзiркi, што вядуць у нутро дубу, трэба пазатыкаць, а разам з тым паклапацiцца, каб паўночныя i ўсходнiя вятры ня турбавалi старога дубу. А больш за ўсё глядзець, каб анi кроплi вiльгацi, цi будзе гэта дождж цi сьнег, не папала ў нутро дубу. Жалуды пазьнiмаць i лiсьце сям-там прарадзiць, каб умацаваць дубу каранi. Ну вось i ўсё.

Дзяцел пакланiўся птушынай грамадзе, сказаўшы на разьвiтаньне "чык", i наладзiўся ляцець у сваю дарогу.

- Дзякуем, дзякуем табе; дарагi доктар! - адказала птацтва i таксама пакланiлася дзятлу. Галуб з драздом падхапiлi дзятла пад крыльлi i так ляцелi зь iм бяз усякiх перасядак да самай дзятлавай рэзыдэнцыi, а потым далучылiся да птушак, што заставалiся каля дубу.

- Кррак! - зьвярнуўся з другою прамоваю да птушак крумкач: - будзем лячыць дуб. Перш за ўсё - павесiць посьцiлку, каб захаваць дуб ад паўночных вятроў. Дзе мы яе возьмем?

- Нарвем дзеразы i такую выштукуем заслону, што дуб аж ахне! - азвалiся сарокi.

- Добра! - згадзiўся крумкач i дадаў: - Трэба-ж i накрыць дуб.

- Мохам накрыем, сухiм, белым, баравым, - закракалi вароны: - такi выштукуем каптур яму, што нi адна кропля не пападзе ў нутро дубу.

- Усе шчылiнкi пазатыкаем, каб нiякая кропля вiльгацi не прасачылася, загракалi сiваваронкi.

Дружна ўзялiся птушкi за работу. Наўперад пастрасалi жалуды на дубе, паабшчыпалi лiсьце, а без жалудоў i бязь лiсьця дуб амаль тое самае, што чалавек без нагавiц. Шырокая посьцiлка-заслона захоўвала дуб ад паўночных i сухiх усходнiх вятроў, хоць яна замiнала дубу пазiраць у далечы, у шырокi сьвет, што дужа вабiў старога дуба. Пазатыканыя шчылiны не прапускалi ў дуб нi вiльгацi, нi кiслароду. А птушкi былi проста шчасьлiвыя, што так апекавалiся дубам.

Застаецца сказаць ня многа, каб закончыць казку.

Прайшла зiма, а за зiмою, як вядома, iдзе вясна. Вярнулiся з выраю буслы. Яны ня прымалi ўдзелу ў лячэньнi i ахове дубу, бо iх ужо ня было тут: яны падалiся ў вырай. Як зiрнулi яны на дуб, дык з гора i зьдзiўленьня ўгару дзюбы пападымалi: што сталася з дубам? На яго лысай верхавiне адзеты быў каптур, як у старой бабкi. З двух бакоў вiселi шырокiя заслоны. Усе акеначкi ў дубовым камлi былi шчыльна пазатыканыя. Буцьвець пачаў стары дуб i, здавалася, ледзь на нагах трымаўся.

- Што сталася з нашым дубам? Што будзе з нашым домам? - гаварыла бусьлiха, закiнуўшы нос высока ўгару.

- Ой, мiлыя! Як апекавалiся над iм! Як лячылi! - адказала буслам сарока-шчабятуха.

- Апекавалiся, лячылi! - з гораччу перадражнiў яе бусел: - заапекавалi i залячылi! Давай, жонка, самi будзем даваць раду нашаму дубу.

Разбурылi яны заслону, сатканую зь дзеразы, ськiнулi з старой галавы дубу каптур, павыцягвалi канапатку з дубовых шчылiн.

Дыхнуў дуб сьвежага паветра, i адразу лягчэй стала яму. А калi прайшоў дождж i напаiў сухое нутро дубу спажыўнаю вiльгацьцю, ён зусiм акрыяў. Зазелянела на iм лiсьце, а пад канец лета на дубе вырасьлi i жалуды.

- Дзякую вам, дзецi мае, - зьвярнуўся дуб да сваiх жыхароў, - вы адсланiлi мне сьвет, i я нiбы другi раз прыйшоў у яго. - А потым усьмiхнуўся i дадаў:

- Усюды i ўва ўсiм трэба мець розум i ведаць меру.

Якуб Колас

СТАКАЗА

Калi абмiнуць мала патрэбныя або зусiм непатрэбныя словы (а iх, нажаль, вельмi многа), дык можна проста сказаць: такое прыгожае возера, з такiмi прывабнымi берагамi - то высокiмi, то адхоннымi з купчастымi дубамi i соснамi на краёх возера - рэдка сустрэнеш.

Надзвычай ясная, спакойная ранiца выдалася ў гэты дзень. Возера лагодна пакалыхвала свае хвалi, i каб пачуць iх шум, трэба было дужа ўважлiва прыслухоўвацца да гамонкi дробных хваляў, што, як срэбра, пералiвалiся на сонцы. I толькi палоска танюсенькай белай пены, нiбы карункi на падоле маладзiцы, пакiдала возера ўздоўж свайго берагу. Тым, хто сядзеў у гэты час над возерам i любаваўся жывым срэбрам яго дробненькiх скалак-хваляў i ўслухоўваўся ў iх музыку, давялося пабачыць надзвычай цiкавы малюнак: зь пясчанага i няглыбокага дна возера выпаўзалi на бераг дзiўныя зеленаватага колеру нейкiя iстоты, падобныя да вадзяных жукоў. Выпаўзшы з возера, жукi некаторы час нярухома сядзелi на цёплым пясочку... I тут, на вачах, зь iмi адбывалася дзiўная зьмена: шкарлупiна раськiдалася, спаўзала, i з жука выклёўвалася маладзенькая, далiкатная страказа з празрыстымi, бы сьлюда, крыльцамi.

Момант пасядзеўшы, яна разгортвала крыльцы i жвава падымалася ў паветра. Так нараджалася новае стварэньне. Праз пару хвiлiн цэлы рой розных рухавых стракозак закружыўся над возерам i яго берагамi i далёка над полем. Як радасна i весела пачыналася маладое жыцьцё! Здавалася, канца ня будзе яго радасьцi. Стракозкi мiтусiлiся ў паветры, ганялiся адна за другою, лавiлi камарыкаў, сутыкалiся ў паветры. Навет не заўважылi, як сонца пачало сьхiляцца на захад i ўсё нiжэй, нiжэй спускацца над зямлёю, а потым i зусiм схавалася за лесам. У паветры значна пахаладзела, пацягнула вiльгацьцю. Кропелькi яе сталi выступаць на празрыстых крыльцах стракозак, ад чаго i лятаць iм стала значна цяжэй. Страх агарнуў маладых стракозак, бо яны ня ведалi жыцьця - гэта быў першы дзень яго, першы дзень iх веку. Адна стракозка, абцяжараная кропелькамi расы, ледзь-ледзь даляцела да альховага кусьцiка, што стаяў над возерам, i прысела на яго лiсьцiк у самым зацiшным месцы. Яна вельмi перапалохалася i думала, што жыцьцё яе ўжо скончылася. А ноч была сьвежая, халодная. "Канец!" - думала стракозка. Але назаўтра мрок разьвеяўся, пасьвятлела, i нарэшце ўзыйшло сонейка. Яно абсушыла завiльгатнелыя крыльцы стракозкi, што прытулiлася на альховым кусьцiку над возерам. Яна акрыяла. Да яе вярнулася жыцьцёвая сiла. Мала паслухмянымi лапкамi яна пасьцiрала рэшткi расы на крыльцах. Вядома, ёй дужа памагло сонца. Стракозка зусiм ачуняла. Яна пачула сiлу, i ёй захацелася пагуляць, пакружыцца ў паветры, дзе ўжо мiтусiўся цэлы рой стракозак.

Наступны вечар, мрок, вiльгаць i прахалода ўжо не палохалi яе, бо яна ведала, што надыйдзе новы дзень. I была ўпэўнена, што так будзе i далей i назаўсёды.

Але яна моцна памылiлася, бо таго дасьветчаньня, што прынесьлi ёй два-тры днi добрага надвор'я, было вельмi мала, каб цьвяроза i разумна глядзець на жыцьцё i надалей.

На сьвеце вечнага няма нiчога. Жыцьцё мяняецца. Адна яго форма зьмяняе другую, i так бесьперастанку - такi ўжо закон жыцьця. I гэтак здарылася i тут. Надвор'е зьмянiлася. На неба наплылi хмары i ахiнулi яго. Падзьмуў халодны вецер, некалькi дзён падрад лiлi дажджы. Бедная стракозка, празь меру даверыўшыся альховаму кусту, што стаяў над возерам i на якiм правяла яна некалькi начэй, зусiм акалела ад холаду. Узыйшоўшае праз колькi дзён гарачае сонца ўжо не магло ажывiць зусiм акалелую стракозку. I не давялося ёй ужо весялiцца ў празрыстым паветры. Вестка аб тым, што стракозка загiнула, абляцела бераг шматвяковага возера. Магутны дуб, што стаяў над возерам, сумотна зашумеў сваiм шатрыстым верхам i сказаў:

- Беднае ты стварэньне, стракозка! Чаму ты загiнула бяз часу? А таму, што адным альховым кустом ня можна замыкаць i абмяжоўваць свайго жыцьця. На сьвеце ёсьць шмат прытульных куточкаў i сховiшчаў, дзе можна перачакаць i схавацца ад розных нягодаў.

Якуб Колас

ЖЫЎ-БЫЎ ВОЖЫК

Пачынаецца казачка так:

Жыў-быў вожык у лесе, а потым узяў ды памёр... Ды ня той, пра якога хачу расказаць, а другi, зусiм iншы - вялiкi, стары. А нашага Тупчыка тата злавiў у лесе i прынёс у кiшэнi дахаты. I гэта ня казка, а праўда.

Я быў тады яшчэ такi малы, што навет не хадзiў у школу.

Тупчык быў таксама малы, круглы, як шэры клубок, i калючы.

Тата вярнуўся зь лесу i сказаў:

- Ну, Лёнiк, я прынёс табе яблык.

Ад радасьцi я забыўся, што яшчэ вясна, што яблыкаў яшчэ няма, i ўсадзiў руку ў татаву кiшэню.

- Ай! - ускрыкнуў я, укалоўшы аб нешта пальцы. I хацеў ужо навет плакаць, але тата мой засьмяяўся.

- Дзiвак-чалавек, укалоў ды злуецца! - сказаў ён. - Ды гэта-ж лепей за яблык, ты паглядзi!

I ён выняў зь кiшэнi маленькi калючы клубочак.

Спачатку вожык наш нiяк не называўся. Ён навет разгортвацца не хацеў: як палажылi яго ў куточку, пад маiм ложкам, так i ляжаў. Не на голай падлозе, а на моху. Тата сьцягнуў граблямi iз страхi старога хлява тры купiны моху, паслаў у кутку, i вышла пасьцель.

Мох зялёны, пушысты i цёплы. А шэры клубочак ляжыць на iм i нiяк ня хоча разгортвацца. Я налiў яму ў сподачак малака i паставiў ля самага моху. А вожыку хоць-бы што.

Тады я лёг побач зь iм на падлозе i хацеў ляжаць, пакуль ён не разгорнецца.

На дварэ зьмяркалася i пад ложкам рабiлася цёмна,

- Дурненькi ты, - сказала мама. - Ты яго толькi не чапай, ён i сам малако тваё знойдзе.

I праўда, толькi я лег у ложак, i ў хаце зрабiлася цiха, як у куточку пад ложкам нешта цiхенька заварушылася i пачало вось гэтак чмыхаць:

- Ту-ту-ту-пых! Ту-ту-ту-пых!

А потым па дошках падлогi затупацелi маленькiя мяккiя ножкi.

- А што, не гаварыла я, - сказала мама. - Не палохайце яго, дык ён i малако пачне хлябтаць.

I праўда, мы памаўчалi, i неўзабаве пачулася, што нехта маленькi хлёбча. Ня так, як кот, а так, як парасяты, - плямкае.

- Ой, тата, я пагляджу.

Тата даў мне запалкi. Я цiхенька зьлез на падлогу, укленчыў, нагнуўся пад ложак i выняў з карабка запалку. Але як толькi запалка чыркнула i засьвяцiла, каля сподка я ўбачыў той самы калючы клубочак. Ды ён ужо ляжаў не на моху, а на голай падлозе, i малака ў сподачку было менш, як раней...

Клубок тупацеў усю ноч, i за гэта мы пачалi называць яго Тупчыкам. А за тое, што ён хутка перастаў баяцца i ня згортваўся больш, калi я пазiраў на яго, я нiколi не забываўся даваць яму есьцi.

Спачатку даваў толькi малако, а потым аднойчы разьбiў яму на сподачак яйко. Тупчык лiшне не казырыўся, - панюхаў трошкi i пачаў хлябтаць.

З нашым цюцiкам Мурзай ён не хацеў сябраваць. Як толькi ўбачыць яго - у клубочак, i ўсё. Шчанюк спачатку хацеў панюхаць вожыка: дакрануўся носам да шэрых iголак, заматаў галавой i фыркнуў - не спадабалася. Тады ён прысеў, абняў клубочак лапамi i паспрабаваў яго ўкусiць. Але зноў укалоўся, ды гэтак балюча, што зазлаваў i пачаў уядацца, брахаць. Скакаў, скакаў вакол клубка, а потым яшчэ раз асьмелiўся дакрануцца. Ударыў клубочак лапай, як кот па мячыку, заскуголiў, адбегся i лёг.

"Добрыя гулi, - хацеў ён сказаць, - я забаўляцца з табой хачу, а ты нягодны, колешся".

Ды ён не сказаў гэтага, а толькi лiзаў сваю лапу i скардзiўся, хныкаў.

Вусаты кот Фядот любiў грэцца на сонцы, калi яно сьвецiць у хату. Сядзе на падлозе, нажмурыцца i мурлыча. На Тупчыка ён i глядзець не хацеў, ня толькi што зь iм гуляць. I навет калi клубочак разгарнуўся аднойчы, сам падыйшоў да ката i, наставiўшы лычык, панюхаў, наш Фядот толькi лыпнуў спрасонку вачыма, i ўсё, больш нiчога. Сядзiць сабе, дрэмле, мурлыкае.

Няма зь кiм Тупчыку пасябраваць.

I стала вожыку сумна.

У кухнi нашай жыла квахтуха з куранятамi. Спачатку яны былi маленькiя, нiбы камячкi жоўтага пуху, i ўсё пiшчэлi, дзёўбалi тварог i мiтусiлiся па зямляной падлозе кухнi, як сонечныя зайчыкi. А потым падрасьлi, квахтуха пачала вадзiць iх на двор i толькi начаваць прыходзiла ў кухню. Сядзе пад лавай, затулiць iх крыльлем, яны пацiўкаюць трохi i сьпяць.

I вось Тупчыку стала зайздросна. Уночы ён цiха залез пад квахтуху, прымасьцiўся пад цёплым крылом i давай ад радасьцi варушыцца. Кураняты прачнулiся i зацiўкалi. Квахтуха хацела пашкадаваць iх, мацней прытулiлася крыльлем i раптам закрычала так моцна i так спалохана, што ўсе мы ў хаце прачнулiся.

Як толькi мама запалiла лямпу, мы ўбачылi, што квахтуха ўсхапiлася, сонныя кураняты зь пiскам рассыпалiся па кухнi, а ў кутку, на тым месцы, дзе яны сядзелi, застаўся шэры калючы клубок. Квахтуха пазнала яго, узлавалася i дзюбнула - моцна, балюча.

- Ну, вось, - казала мама, выносячы Тупчыка з кухнi, - вось ты i зарабiў. Бачыш, чаго табе захацелася, жэўжык.

Каб жэўжыку было весялей, я зьняў аднойчы iз сьцяны люстэрка i паставiў яго на падлозе. А ён тупаў па хаце i ўдзень, не баяўся нiкога. Падыйшоў да люстэрка, наставiў лычык, паглядзеў i надзьмуўся. Каб пастрашыць таго, што ў люстэрку. А той, што ў люстэрку, надзьмуўся таксама, i вось яны абодва разам зрабiлi:

- Пых!

Мы засьмяялiся, тата i я, а вожык вельмi зьдзiвiўся. Што такое?.. Паглядзеў, паглядзеў у люстэрца, асьцярожненька дакрануўся чмысiкам да шкла i як быццам усё зразумеў. Адыйшоўся i больш не глядзеўся ў люстэрка.

Тады тата сказаў мне:

- Лявон...

Заўсёды мяне называлi Лёнiкам, але як толькi тата хацеў пагаварыць зы мной, як з дарослым, ён гаварыў мне Лявон.

- Ведаеш што, Лявон, - сказаў ён тады, - давай мы выпусьцiм вожыка, га?

- А навошта? - зьдзiвiўся я.

- Як навошта? Ён пойдзе да iншых вожыкаў.

- Ну й што?

- Як што? Зробiць сабе хатку й будзе сабе жыць. I яму будзе там вельмi добра й весела, ня то што ў нас. Што ты скажаш, Лявон?

- I панясём яго з табой у лес? - спытаўся я.

- Навошта ў лес? Пусьцiм у грады, а ён ужо сам куды захоча, туды й пойдзе.

I мы занесьлi Тупчыка ў вагарод.

... Кажуць, што малы я быў вельмi пацешны, што ў той вечар я выйшаў на вулiцу i там, дзе стаялi мужчыны, сказаў:

- Добры вечар. Хочаце, дык я вам казку скажу.

- Ну, скажы.

I я сказаў:

- Жыў-быў вожык у лесе, а потым узяў ды памёр.

- Што, i ўсё?

- Ну, пэўна-ж усё.

- Дык што-ж гэта за казка?

- А я вам ня казку хацеў расказаць, а праўду.

I кажуць, што я расказаў iм пра Тупчыка, як яму цяпер весела, добра на волi.

Янка Брыль

ВЭТЭРЫНАР

Нашу Сiўку нешта трывожыла. Прыдзеш у хлеў пасьля ночы, дык пад нагамi ў яе кола вытаптана, як ля малатарнi, а сама яна пасусьлена ўся, пад пахамi мокра i грыва паплецена ў коскi, ды гэтак хораша, быццам знарок.

Прабавалi ўсялякай рады. Усiх шаптух абхадзiлi. Адна шаптуха параiла ўзяць чырвонай бульбы зь белымi вочкамi, якая завецца вар'яткай, нацерцi яе на тарку i мазаць Сiўку нанач. Другая параiла, каб апоўначы верхам на Сiўцы аб'ехаць тры разы навакол могiльнiка. Але нiшто не дапамагло.

Узлаваўся наш тата.

- Ну iх, - кажа, - з шаптухамi! Толькi ўсё сала ды крупы зьвёў. Паеду заўтра па вэтэрынара, што ён скажа, паглядзiм.

- Што ён табе паможа, вэтэрынар гэты! - засупярэчыла мама, ды тата сказаў ёй, што "не твая гэта справа", i паехаў. Чакалi мы, чакалi. Мама i стол заслала настольнiкам, i хату разы два перамяла, i хвартух новы падвязала. А ўжо толькi ўвечары лах-лах калёсы: узьязджае наш тата на двор. Уваходзiць у хату, а на руках у яго маленькi сiвенькi козьлiк.

- Вось вам i "вэтэрынар" - кажа тата. Разьвязаў казлу ножкi i пусьцiў яго на падлогу. У козьлiка - рожкi i пад мызачкай ледзь-ледзь пачалася бародка.

- Дык гэта ты - "вэтэрынар"? - скубануў я яго за бародку. А ён таўхель мяне рогам, i мы ўсе ў рогат: i тата, i мама, i я.

- Сiўку трывожыць ласiца, - кажа тата, - мне вэтэрынар сказаў. Казыча кабылу, каб яна бегала, спацела, а тады пот яе смокча. Ласiца вельмi казiнага паху баiцца, адразу ня пойдзе. А шаптухi нямаведама што раiлi. Туманяць вочы, дый толькi.

- Ну, будзем бачыць, - сказала мама тату, - што ты iз сваiм казлом вымудруеш.

А козьлiк, мусiць, ня ведаючы, што аб iм iдзе гутарка, скок на лаву, скок на стол, на ложак, а з ложка на печ. Стаў на комiне ды "ме-е-е-"! Першы раз, такiм тонкiм, дрыжачым голасам.

Ах ты, свавольнiк!

* * *

Памясьцiлi козьлiка зь Сiўкай разам.

З таго часу ласiца перастала Сiўку i ганяць, i косы заплятаць у грыве. Толькi козьлiк пасьля ночы стаiць цi ляжыць змучаны, сам ня свой, ды толькi тоненька, дробненька: "Ме-е-е!"...

- О бедны мой "вэтэрынар"! - жартую я, ды яму не да сьмеху. Пасьля-ж i яго пакiнула ласiца, зусiм адчапiлася. Спаць прымасьцiўся ён у Сiўчыным катуху, на сене. Сiўка спачатку пырхала на яго i тулiла вушы, а потым прызвычаiлася цi можа таксама ўцямiла, што ён яе "вэтэрынар".

Паiлi козьлiка малаком з бутэлькi, цераз соску. Угледзiць толькi - эх, бяжыць! Укленчыць i смокча, узяўшы соску на язык, толькi хвосьцiкам падрыгвае. Вельмi-ж я любiў падражнiцца зь iм гэтай бутэлькай з малаком. Як ён бегае за мной i мекае i тоўхаецца рожкамi ў каленi!..

Падрос козьлiк i вельмi-ж развалачыўся. Панадзiўся ў Пiлiпавы грады i ўсе капусныя высадкi абцерабiў. Ганяе яго цётка Марта i лаецца: "А каб цябе так ды гэтак!".

А дома ў нас панадзiўся ў каморку, па крупы. Так сабе клямку рогам - раз, дзьверы таўхель, ськiне вечка з кубельца i чаў-чаў-чаў - есьць, толькi бародкай трасе. А то хлеб знойдзе, усе боханы паабгрызае. Проста рады няма. "А каб цябе воўк заеў!" - лаецца мама. А ён забяжыць за вугол ды толькi бародку сваю высуне, цiкуе. Век-жа ня будзеш стаяць, пойдзеш, а ён тады зноў - дэб, дэб - iдзе назад.

А хiтры, хiтры!

Зьбяруцца каля нас мужчыны на вулiцы, гутараць, кураць. А ён - тыц у тое кола iз сваёй барадой, стаiць i слухае таксама. Я да яго з надворку цi з вакна:

- Эй ты, "вэтэрынар"!

А ён адвернецца - "ме-е-е!" - i слухае далей.

- Дайце вы яму, дзядзькi, закурыць! - крычу я, а мужчыны сьмяюцца. Нехта зачэпiць яго, ды ён толькi рогам штурхне i зноў слухае.

Ах ты, барадаты!

* * *

Тата паехаў да цёткi Марыi i прывёз назад нашага Жука.

Наша цётка - удава, жыве на водшыбе й вельмi-ж баiцца зладзеяў. Прыстала да таты ўвосень, i ён даў ёй Жука на ўсю зiму.

Вярнуўшыся дахаты, Жук доўга ня мог супакоiцца, прызвычаiцца зноў. Ляжыць навязаны, маўчыць, маўчыць, а потым - "воў, воў, воў" - пачынае выць ад сумных думак.

Козьлiк зь iм спачатку не сябраваў. Усё валочыцца недзе цi лазiць па дварэ, таксама сумуе. У нас вароты новыя, заложым падваротню, дык i ня вылязе нiяк. Прыйдзе да Жукавай будкi, брэнькае, брэнькае па ёй рагамi, разбудзiць Жука, узлуе. Той толькi з будкi - "ррр!". Ды так ужо казёл абрыдзеў сабаку сваiм прыставаньнем, што Жук аднойчы ня стрываў ды хваць яго з будкi за бараду! Упяўся мой "вэтэрынар", аж вочы выпулiў, ды дзiкiм голасам - "Ме-е-е!"

- Ой, барада барада!- крычу я, бягучы ад хаты. Вызвалiў яго ад Жука, а ён мне за гэта рогам ды пад бок. А пасьля разагнаўся, каб стукнуць, ды я сьхiлiўся ўбок.

Бiцца як навучыўся нягоднiк! Мама несла ваду на каромысьле, а ён гэта ззаду падкраўся ды зьнячэўку як стукне ёй пад каленi - ажно прысела i ваду разьлiла. Каралi мы яго за гэта, а ўсяроўна не адвык.

Пасьля-ж яны з Жукам здружылiся так, што аж дзiва. Падыйдзе козьлiк да будкi - брэн, брэн рагамi, а Жук спачатку толькi - "гррр!". А потым-такi раскатурхаецца, вылязе з будкi, панюхаюцца на прывiтаньне i пайшлi гайсаць вакол двара! Палётаюць, нацешацца i да сенцаў. Стаяць абодва каля дзьвярэй, чакаюць, каб iм чаго далi. "Вэтэрынар" дык той проста прэцца ў хату цi ў кухню сам, а Жук толькi хвастом павiльвае кажнаму, хто нi выйдзе. Гэты хоць трохi сораму меў: яму скажы, дык паслухае, згорбiцца i ў будку; прынясеш есьцi твая ласка, а не - дык i так будзе спаць. А козьлiк - ого!

I вось аднойчы яны раптам зьнiклi абодва. Апоўднi толькi прыбягае Жук адзiн. Вiляе, вiляе хвастом, быццам нешта хоча сказаць, ды ня можа.

- Дзе-ж ты, нягоднiк стары, козьлiка дзеў? - накiнулася мама. - Скавычы вось цяпер, як сабака, адзiн. Сорамна, цьфу!

I што-ж, Жук i праўда стулiўся, прыгорбiўся, быццам ад сораму, i моўчкi палез у будку.

* * *

Дзень няма козьлiка, другi няма, цэлы тыдзень няма. Мы ўжо так i падумалi, што ён зьгiнуў назаўсёды.

Аднак на другiм ужо тыднi дачуваемся, што наш "вэтэрынар" жывы, што ён ажно ў Лядах - трэцяй вёсцы ад нас па дарозе да цёткi Марылi. Вось лiха няўжо яны йшлi туды?..

Я гэта за кiёк i пайшоў у Ляды, кiлёмэтраў зь пяць па гасьцiнцы. Прышоў, iду па вёсцы. Хацеў толькi каго-небудзь спытацца, дзе тая Янкава Стэпка жыве, у якой апынуўся козьлiк, ажно бачу: на нейчым дварэ, у садку, стаiць мой "вэтэрынар!" Стаiць пад яблыняй дыбка i ўсьпiнаецца, каб дастаць на галiнцы лiсток. А вокал яго дзецi.

- "Вэтэрынар!" - гукнуў я яшчэ ад варот. А ён - пазнаў, нябось, - ме-е-е!" - i бяжыць мне насустрач.

- А што, паслухаў, схадзiлi? У прочкi хацеў уцякаць!

А ён штурхель мне рагамi. Таксама хацеў-бы нешта сказаць ды ня можа.

Вышла з хаты жанчына, тая самая, мусiць, Янкава Стэпка, ды кажа:

- Гэта-ж я вось раненька вышла на вёску, а ён ляжыць на мастку i ўцякаць не ўцякае. Замарыўся, вiдаць. Я гэта за рогi яго ды дахаты. А чорны сабака таксама, мусiць, ваш - за мною "грр!". А я гэта хвартух расьперазала ды як махну на яго, дык ён i пабег ад мяне. Доўга круцiўся каля нашай хаты, пакуль малыя, каровы гонячы, не патурылi яго зь вёскi. А гэты, вось бачыш, прывык.

Цётка, дык тая нiчога, - бяры, - кажа, калi ён ваш, - але ад малых я ледзь адпрасiўся: прывыклi да казла, не аддаюць.

Начапiў я козьлiку аборачку на рогi i павалок з двара.

Мне дахаты сьпяшацца трэба, а "вэтэрынар" - хоць ты яму што хочаш: дрэ-дрэп ды годзе. Папасу я яго трохi каля прысад i далей. Ужо зусiм пад вечар дабрылi мы дахаты.

Ну-ж i ўводзiны былi! Распытваюць мяне, сьмяюцца. А малых дык цэлая чарада за намi ўчапiлася.

Падвёў я "вэтэрынара" да Жукавай будкi. Вылез Жук, панюхаў козьлiка, а той толькi рагамi таўхель яго, а сам адышоўся i лёг.

- А ну, - кажа мне дзядзька Паўлюк, - шасьнi гэта, Лявон, на паперку. Гэта-ж, брат, казка, жывая казка! I трэба-ж лiха iм, надумацца ды згаварыцца!..

- "Вэтэрынар!" - кажу я козьлiку. А ён толькi павярнуўся.

- Ну што-ж, iдзi раскажы, як вы ў госьцi хадзiлi, будзем казку пiсаць.

А ён навет i ня ўстаў.

I вось я запiсаў гэта сам. Праз дваццаць год, а ўсё-ж такi запiсаў.

Янка Брыль

Content

Автор неизвестен
Лiтаратурныя творы з казачнымi матывамi (на белорусском языке)