Czesław Miłosz

Wiersze

Miasto

Nad ruinami wstaje dzień, wędrowny grajek pustym oknom gra,

Z głową na bok schyloną skoczne tony ze skrzypki wywodzi.

A w oknie tylko niebo, gołębi miga ćma,

I tak w tej rannej ciszy świat nowy się rodzi.

I wiatr, gdy struny drutów pękły, martwe drzwi otwiera,

Na których klamce dotąd pozostał niezmyty

Ślad ręki przepadłego bez wieści bohatera,

I toczy po pokoju dziewczyny zabitej

Sczesany z włosów puch.

A serce bije. Słuchaj. Jest w tym dziw nad dziwy,

Że ono trwa, gdy wszystkie oczy patrzą – nowe,

Że wygrzebaną spod cegieł pokrywy,

Stopioną w ogniu na drzwiach wieszają podkowę

Na inne szczęście. Słuchaj. I radość, i wstyd

Żyć jeszcze raz, na nieobeszłej ziemi,

Powracać i ślubować, gdy zmarzły kasztan kwitł,

Winy dawne odkupić czynami lepszemi.

Bólu prawdziwy, sławo i niesławo,

Ty wielka, że godna jesteś jedynie milczenia,

Brzękiem słów pustych twego nie dotknie imienia,

Kto tęsknił, wie. Nie powie nic. Warszawo.

Poprzez węgierskie góry, sowieckie ugory

Szliśmy do ciebie. Znamy te noce nieludzkie,

Kiedy zgłodniałym oczom, przez otwarte chmury

Nie ty, lecz inne miasta jako stada judzkie

Jawiły się, skupione nad rzeką w dolinach.

Złych mocarstw świata były przed nami granice,

Krzywda ludzka i rozpacz, te same w innych śpiewały językach,

W twarz nam świeciły azjatyckie, zmęczone księżyce,

Lecz gdyśmy na siebie spojrzeli – twój wzrok nas spotykał.

O Bolesna. Na gruzach praskich grająca kapela,

Mosty w dymach i serce bijące – i to wszystko.

I los – jak niebo, kiedy się rozdziela

Linią ognistą.

Że po raz drugi kształt nam ludzki oblec dano

I witać światłem buchające wieki,

Ty, żyjący, nie pytaj tamtych, co to znaczy.

Z pól, gdzie hełmy im rdzawią topniejące śniegi,

Z barykad, z placów trawą zarosłych powstaną,

Życia twojego żaden ci z nich nie przebaczy.

Grajku poranny, komu ty tak grasz,

Tam są schody bez domu i piętra bez żywych.

– Tobie gram, najpiękniejsze z urojonych miast

I najsmutniejsze z prawdziwych.

1940

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

Kraina poezji

Do tej krainy idż ścieżkami tonów,

Z których się rodzą spokojne muzyki,

Granicą dżwięków jeszcze niespełnionych,

Zaczętych tylko.

Jeżeli w noc czerwcową się rozlegnie

Brzęk, chrabąszcz w strunę u skrzypiec uderzy

Albo kot po klawiszach pazurkiem przebiegnie,

Możesz im wierzyć –

Idż, nim umilkną.

Do tej krainy – w Trzech Króli, wieczorem,

Gdy na kominie jasny ogień bucha

I rzędy rondli miedzianych oświetla,

A na ulicy śnieżnej tuż za domem

Huczy basetla.

Ledwo usypiasz, już przy tobie staje

Elf mały, z baśni zimowej norweskiej,

A wtedy miga niby baj po ścianie

Płomyk niebieski.

Stąpacie cicho, żeby nie obudzić

Rodziców, którzy śpią w dębowym łożu,

1- w lot kominem! w ciemny świat i czar

Białego mrozu.

Lot, lot. Noc w górze cicha i gwiażdzista,

W szronach na dole prześwituje sioło

I nagle wiosna. Na różowych listkach

Księżyca koło.

Do tej krainy – lecz jakąż jest ona,

Wybudowana gdzieś na zgasłych łonach,

Pożar ognistym mieczem wejścia strzeże,

Umarły gil ćwierka u jej bram,

Siedzą z głową na rękach polegli żołnierze,

Na miast ruinie rzędy lisich jam

I mlecz, i wrzos na zapomnianych schronach.

Tam śnieżna góra jest pienistą falą,

Co trwa sekundę na równinie mórz.

Nim w głąb upadnie, gdzie się perły palą,

Trzmiel z tulipana strząśnie żółty kurz.

Nim nowa fala, księżycem zwabiona,

Klęknie i czoło powoli podżwignie,

Tysiącolecie ludzkie jedno skona,

A trzmiel w kielichu tulipana zniknie.

Do tej krainy przyjmij zaproszenie,

Nie pytaj, jak się dziś ona nazywa,

Wiesz, przez jak gorzkie tam idzie się ciernie.

Czy jest szczęśliwa? Nie wiem, czy szczęśliwa.

Jak pióro strzały, która pierś przebiła,

Drga, błyszczy w słońcu i barwy przybiera –

Z bólem na zawsze ta ziemia złączona

I tylko smutek jej bramy otwiera.

Jeżeliś klęski zaznał, dosięgł lat

Dojrzałych, patrząc na gruzy i zgliszcza,

I spustoszyła myśli twe jak wiatr

Litość najczystsza,

Jeżeliś nie chciał mówić odtąd nic,

Bo zapytałeś – po co, czy to warto

Straszliwy posąg, skamieniały krzyż

Ubierać farbą,

To wiedz, że ona blisko, żeś jest tuż.

I jeśli mówisz: żegnaj mi na wieki –

Witaj odpowie echo z ziemskich puszcz,

Wstydliwa czułość obmyje powieki

I każde dawne pożegnania słowo

Jest jak świtania dalekiego wstążka,

Rosa o brzasku, czeremchy gałązka,

A gdyś opłakał ją – ona przed tobą.

1942

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

Walc

Już lustra dżwięk walca powoli obraca

I świecznik kołując odpływa w głąb sal.

I patrz: sto świeczników we mgłach się zatacza,

Sto luster odbija snujący się bal.

I pyły różowe jak płatki jabłoni,

I skry, słoneczniki chwiejących się trąb.

Rozpięte szeroko jak krzyże w agonii

Szkło ramion, czerń ramion, biel ramion i rąk.

I krążą w zmrużone swe oczy wpatrzeni,

A jedwab szeleści o nagość, ach cyt…

I pióra, i perły w huczącej przestrzeni,

I szepty, wołanie i zawrót, i rytm.

Rok dziewięćset dziesięć. Już biją zegary,

Lat cicho w klepsydrach przesącza się piach.

Aż przyjdzie czas gniewu, dopełnią się miary

I krzakiem ognistym śmierć stanie we drzwiach.

A gdzieś tam daleko poeta się rodzi.

Nie dla nich, nie dla nich napisze ich pieśń.

Do chat drogą mleczną noc letnia podchodzi

I psami w olszynach zanosi się wieś.

Choć nie ma go jeszcze i gdzieś kiedyś będzie,

Ty, piękna, nie wiedząc kołyszesz się z nim.

I będziesz tak tańczyć na zawsze w legendzie,

W ból wojen wplątana, w trzask bitew i dym.

To on, wynurzony z odmętu historii,

Tak szepce ci w ucho i mówi: no patrz.

A czoło ma w smutku, w dalekich lat glorii

I nie wiesz, czy śpiewa tak walc, czy twój płacz.

Stań tutaj przy oknie i uchyl zasłony,

W olśnieniu, widzeniu, na obcy spójrz świat.

Walc pełza tu liśćmi złotymi stłumiony

I w szyby zamiecią zimowy dmie wiatr.

Lodowe pole w brzasku żółtej zorzy

W nagle rozdartej nocy się otworzy,

Tłumy biegnące wśród śmiertelnej wrzawy,

Której nie słyszysz, odgadujesz z ust.

Do granic nieba sięgające pole

Wre morderstwami, krew śniegi rumieni,

Na ciała skrzepłe w spokoju kamieni

Dymiące słońce rzuca ranny kurz.

Jest rzeka na wpół lodami przykryta

1 niewolnicze na brzegach pochody,

Nad siną chmurę, ponad czarne wody

W czerwonym słońcu, błysk bata.

Tam, w tym pochodzie, w milczącym szeregu,

Patrz, to twój syn. Policzek przecięty

Krwawi, on idzie, małpio uśmiechnięty,

Krzycz! W niewolnictwie szczęśliwy.

Rozumiesz. Jest taka cierpienia granica,

Za którą się uśmiech pogodny zaczyna,

1 mija tak człowiek, i już zapomina,

O co miał walczyć i po co.

Jest takie olśnienie w bydlęcym spokoju,

Gdy patrzy na chmury i gwiazdy, i zorze,

Choć inni umarli, on umrzeć nie może

I wtedy powoli umiera.

Zapomnij. Nic nie ma prócz jasnej tej sali

I walca, i kwiatów, i świateł, i ech.

Świeczników sto w lustrach kołysząc się pali,

I oczy, i usta, i wrzawa, i śmiech.

Naprawdę po ciebie nie sięga dłoń żadna,

Przed lustrem na palcach unosząc się stań.

Na dworze jutrzenka i gwiazda poranna,

I dzwonią wesoło dzwoneczki u sań.

(Warszawa, 1942)

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

Campo di Fiori

W Rzymie na Campo di Fiori

Kosze oliwek i cytryn,

Bruk opryskany winem

I odłamkami kwiatów.

Różowe owoce morza

Sypią na stoły przekupnie,

Naręcza ciemnych winogron

Padają na puch brzoskwini.

Tu na tym właśnie placu

Spalono Giordana Bruna,

Kat płomień stosu zażegnął

W kole ciekawej gawiedzi.

A ledwo płomień przygasnął,

Znów pełne były tawerny,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli przekupnie na głowach.

Wspomniałem Campo di Fiori

W Warszawie przy karuzeli,

W pogodny wieczór wiosenny,

Przy dżwiękach skocznej muzyki,

Salwy za murem getta

Głuszyła skoczna melodia

I wzlatywały pary

Wysoko w pogodne niebo.

Czasem wiatr z domów płonących

Przynosił czarne latawce,

Łapali płatki w powietrzu

Jadący na karuzeli.

Rozwiewał suknie dziewczynom

Ten wiatr od domów płonących,

Śmiały się tłumy wesołe

W czas pięknej warszawskiej niedzieli.

Morał ktoś może wyczyta,

Że lud warszawski czy rzymski

Handluje, bawi się, kocha

Mijając męczeńskie stosy.

Inny ktoś morał wyczyta

O rzeczy ludzkich mijaniu,

O zapomnieniu, co rośnie,

Nim jeszcze płomień przygasnął.

Ja jednak wtedy myślałem

O samotności ginących.

O tym, że kiedy Giordano

Wstępował na rusztowanie,

Nie znalazł w ludzkim języku

Ani jednego wyrazu,

Aby nim ludzkość pożegnać,

Tę ludzkość, która zostaje.

Już biegli wychylać wino,

Sprzedawać białe rozgwiazdy,

Kosze oliwek i cytryn

Nieśli w wesołym gwarze

I był już od nich odległy,

Jakby minęły wieki,

A oni chwilę czekali

Na jego odlot w pożarze.

I ci ginący, samotni,

Już zapomniani od świata,

Język ich stał się nam obcy

Jak język dawnej planety.

Aż wszystko będzie legendą

I wtedy po wielu latach

Na nowym Campo di Fiori

Bunt wznieci słowo poety.

(Warszawa, 1943)

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

W Warszawie

Co czynisz na gruzach katedry

Świętego Jana, poeto,

W ten ciepły, wiosenny dzień?

Co myślisz tutaj, gdzie wiatr

Od Wisły wiejąc rozwiewa

Czerwony pył rumowiska?

Przysięgałeś, że nigdy nie będziesz

Płaczką żałobną.

Przysięgałeś, że nigdy nie dotkniesz

Ran wielkich swego narodu,

Aby nie zmienić ich w świętość,

Przeklętą świętość, co ściga

Przez dalsze wieki potomnych.

Ale ten płacz Antygony,

Co szuka swojego brata,

To jest zaiste nad miarę

Wytrzymałości. A serce

To kamień, w którym jak owad

Zamknięta jest ciemna miłość

Najnieszczęśliwszej ziemi.

Nie chciałem kochać tak,

Nie było to moim zamiarem.

Nie chciałem litować się tak,

Nie było to moim zamiarem.

Moje pióro jest lżejsze

Niż pióro kolibra. To brzemię

Nie jest na moje siły.

Jakże mam mieszkać w tym kraju.

Gdzie noga potrąca o kości

Niepogrzebane najbliższych?

Słyszę głosy, widzę uśmiechy. Nie mogę

Nic napisać, bo pięcioro rąk

Chwyta mi moje pióro

I każe pisać ich dzieje,

Dzieje ich życia i śmierci.

Czyż na to jestem stworzony,

By zostać płaczką żałobną?

Ja chcę opiewać festyny,

Radosne gaje, do których

Wprowadzał mnie Szekspir. Zostawcie

Poetom chwilę radości,

Bo zginie wasz świat.

Szaleństwo tak żyć bez uśmiechu

I dwa powtarzać wyrazy,

Zwrócone do was, umarli,

Do was, których udziałem

Miało być wesele

Czynów, myśli i ciała, pieśni, uczt.

Dwa ocalone wyrazy:

Prawda i sprawiedliwość.

(1945)

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

Piosenka o końcu świata

W dzień końca świata

Pszczoła krąży nad kwiatem nasturcji,

Rybak naprawia błyszczącą sieć,

Skaczą w morzu wesołe delfiny,

Młode wróble czepiają się rynny

1 wąż ma złotą skórę, jak powinien mieć.

W dzień końca świata

Kobiety idą polem pod parasolkami,

Pijak zasypia na brzegu trawnika,

Nawołują na ulicy sprzedawcy warzywa

I łódka z żółtym żaglem do wyspy podpływa,

Dżwięk skrzypiec w powietrzu trwa

I noc gwiażdzistą odmyka.

A którzy czekali błyskawic i gromów,

Są zawiedzeni.

A którzy czekali znaków i archanielskich trąb,

Nie wierzą, że staje się już.

Dopóki słońce i księżyc są w górze,

Dopóki trzmiel nawiedza różę,

Dopóki dzieci różowe się rodzą,

Nikt nie wierzy, że staje się już.

Tylko siwy staruszek, który byłby prorokiem,

Ale nie jest prorokiem, bo ma inne zajęcie,

Powiada przewiązując pomidory:

Innego końca świata nie będzie,

Innego końca świata nie będzie.

(Z tomiku "Ocalenie", 1945)

Piosenka o porcelanie

Różowe moje spodeczki,

Kwieciste filiżanki,

Leżące na brzegu rzeczki

Tam kędy przeszły tanki.

Wietrzyk nad wami polata,

Puchy z pierzyny roni.

Na czarny ślad opada

Złamanej cień jabłoni.

Ziemia, gdzie spojrzysz, zasłana

Bryzgami kruchej piany.

Niczego mi proszę pana

Tak nie żal jak porcelany.

Zaledwie wstanie jutrzenka

Ponad widnokrąg płaski

Słychać gdzie ziemia stęka

Maleńkich spodeczków trzaski.

Sny majstrów drogocenne,

Pióra zamarzłych łabędzi

Idą w ruczaje podziemne

I żadnej o nich pamięci.

Więc ledwo zerwę się z rana

Mijam to zadumany.

Niczego mi proszę pana

Tak nie żal jak porcelany.

Równina do brzegu słońca

Miazgą skorupek pokryta.

Ich warstwa rześko chrupiąca

Pod mymi butami zgrzyta.

O świecidełka wy płone

Co radowałyście barwą

Teraz ach zaplamione

Brzydką zakrzepłą farbą.

Leżą na świeżych kurhanach

Uszka i denka i dzbany.

Niczego mi proszę pana

Tak nie żal jak porcelany.

(Waszyngton, 1949)

(Z tomiku "Światło dzienne", 1953)

Na śpiew ptaka nad brzegami Potomaku

Kiedy zakwita magnoliowe drzewo

I park zielonym zmąca się obłokiem,

Słyszę twój śpiew nad brzegiem Potomaku

W uśpione płatkiem wiśniowym wieczory.

Wybacz mi, proszę, brak tego wzruszenia,

Które prowadzi przemocą z powrotem

W miejsca i wiosny dawno zapomniane,

Aby maluczkich uwodził poeta

Patriotycznym sentymentem, serce

Cisnął stęsknione i farbując łzy

Mieszał dzieciństwo, młodość, okolice.

Mnie to niemiłe. Po cóż mi wspominać

Żółte od liści młodziutkich Ponary,

Zapach wilczego łyka migdałowy,

Echa po lasach od wrzasku cietrzewi?

Po cóż mi znowu iść w te ciemne sale

Gimnazjum króla Zygmunta Augusta

Albo o sosny potrącać biczyskiem

Na drodze z Jaszun, jak ongi Słowacki?

Nad Mereczanką nasze to zabawy

Były, czy dworzan króla Władysława,

Nasze miłości i nasze rozstania

Czy też miłości z pieśni Filomatów,

Już nie pamiętam. Ptaku, wdzięczny ptaku,

Ty, który dzisiaj śpiewasz mi to samo

Co słyszał tutaj indyjski myśliwy

Stojący z łukiem na ścieżce jeleni,

Cóż możesz wiedzieć o zmianie pokoleń

I o następstwie form w ciągu jednego

Ludzkiego życia? Tamte moje ślady

Zatarł nie tylko pęd zim i jesieni.

Ja byłem świadkiem nieszczęść, wiem co znaczy

Życie oszukać kolorem pamiątek.

Radośnie słucham twoich ślicznych nut

Na wielkiej, wiosną odnowionej ziemi.

Mój dom sekunda: w niej świata początek.

Śpiewaj! Na perłę popielatych wód

Syp rosę pieśni z brzegów Potomaku!

(Waszyngton, 1947)

(Z tomiku "Światło dzienne", 1953)

W praojcach swoich pogrzebani

des nobles insensés

Ensevelis dans leurs ancětres [1]

André Chénier

Przegrali dom swój. Śnieg zawiał granice,

Od Petersburga szły z piszczałką roty.

I azjatycki koń wszedł w ich stolicę.

Na pikach stygła krew gniewnej hołoty.

Powstali w boju, przegrali powstanie

Bo ludu swego w porę się ulękli.

Wiatr gnał ich w śniegi, niósł po oceanie

I śnił się nocą blask wisielczej pętli.

Car im na przekór chłopów oswobodził.

Pieniądz zbudował kużnie i warsztaty.

Półnagi bandos do fabryk uchodził

I w obce kraje biegł od kurnej chaty.

Znów mieli państwo, ale krótko trwało.

Konie ułańskie pląsały w paradzie.

Zmienili w chwalbę co mogło być chwałą.

I cień i śmierć na dziejach im się kładzie.

Moskal czołgami wjechał w gruzy miasta,

Prawa im dawał i wkładał obrożę.

Prowincja nowa w Imperium już wrasta

Niosąc w daninie węgiel, tłuszcz i zboże.

Przeklina lud, a błazny mu śpiewają

Że nigdy nie był tak jak dzisiaj wolny.

I szuka znaków co się w niebie palą:

Pokój służalstwa? Czy zagłada wojny?

Oni tymczasem, drżąc w jaskiniach cieni,

Sądzą, nie wiedząc że już osądzeni.

Przyp.1: des nob1es insenses… (franc.) – szlachta nierozumna, zapatrzona w swoich przodków.

(Z tomiku "Światło dzienne", 1953)

Na śmierć Tadeusza Borowskiego

Borowski zdradził. Uciekł tam gdzie mógł.

Przed sobą widział gładką ścianę Wschodu,

Za sobą mury polskie Ciemnogrodu.

Co może wtedy człowiek? Drobny stuk

Serca tak mało znaczy. Więzień Oświęcimia

Szczęśliwszy był, kiedy w podarku niósł

Mitigal, siarkę swojej ukochanej.

Naga, w gorączce, ranami okryta,

On klękał przy niej, zawsze takiej samej

Dla miłujących oczu. A nad nimi trwał

Dym ludzki, czarna rzeka, dym nad Birkenau.

Ludzi ocalić. Dać im niebo czyste

I ład na ziemi. Dać im umysł jasny.

Nad kraj ubogi, nad Wartę i Wisłę

Wznieść łuki świateł i strzec, by nie zgasły.

Ludzi ocalić. I za to marzenie

Jest obrachunek. Sztylet był zatruty

Mówi kronikarz. Wchodził między cienie

Od jadu żmii, od ziarna cykuty,

I Majakowski. Noc, do siebie strzela.

I nie masz, nie masz wtedy przyjaciela.

Więc gaz otworzył i twarzą do ściany

Odwrócił się i w mroczne wieki minął.

Toczyły śnieżną pianę oceany,

Obłok pod księżyc piór białość rozwinął.

Milcząca trwała gładka ściana Wschodu

I śmiech się zerwał w murach Ciemnogrodu.

(Z tomiku "Światło dzienne", 1953)

Zaklęcie

Piękny jest ludzki rozum i niezwyciężony.

Ani krata, ni drut, ni oddanie książek na przemiał,

Ani wyrok banicji nie mogą nic przeciw niemu.

On ustanawia w języku powszechne idee

I prowadzi nam rękę, więc piszemy z wielkiej litery

Prawda i Sprawiedliwość, a z małej kłamstwo i krzywda.

On ponad to, co jest, wynosi, co być powinno,

Nieprzyjaciel rozpaczy, przyjaciel nadziei.

On nie zna Żyda ni Greka, niewolnika ni pana,

W zarząd oddając nam wspólne gospodarstwo świata.

On z plugawego zgiełku dręczonych wyrazów

Ocala zdania surowe i jasne.

On mówi nam, że wszystko jest ciągle nowe pod słońcem,

Otwiera dłoń zakrzepłą tego, co już było

Piękna i bardzo młoda jest Filo-Sofija

I sprzymierzona z nią poezja w służbie Dobrego.

Natura ledwo wczoraj święciła ich narodziny,

Wieść o tym górom przyniosły jednorożec i echo.

Sławna będzie ich przyjażń, ich czas nie ma granic.

Ich wrogowie wydali siebie na zniszczenie.

(Z tomiku "Miasto bez imienia", 1969)

Sposób

Tak wrażliwy na zapach szpitali i koszar, na nieodwołalność poniżenia

Że powinien bym był spędzić życie w korkowej celi, szczękając

zębami

Od nieznajomych przodków dostałem rozwagę i upór, więc wynalazłem

sposób

Rytmiczne kołysanie słów układanych, powtarzanych na ulicy,

w autobusie, w barach, na drogach

A tym bardziej w półśnie rannych godzin, kiedy świadomość wynurza

się jak diabelska góra

Ale umiałem to robić tylko po polsku, w języku, którego nikt nie

rozumie, chyba twardogłowi zawodowcy stadionu w Wabash albo

Milwaukee

I gdybym mógł nie mówić, nie mówiłbym nic, bo nie było mi obojętne

że zwracam się do nikogo.

(Z tomiku "Miasto bez imienia", 1969)

Ars poetica?

Zawsze tęskniłem do formy bardziej pojemnej,

która nie byłaby zanadto poezją ani zanadto prozą

i pozwoliłaby się porozumieć nie narażając nikogo,

autora ni czytelnika, na męki wyższego rzędu.

W samej istocie poezji jest coś nieprzystojnego:

powstaje z nas rzecz, o której nie wiedzieliśmy, że w nas jest,

więc mrugamy oczami, jakby wyskoczył z nas tygrys

i stał w świetle, ogonem bijąc się po bokach.

Dlatego słusznie się mówi, że dyktuje poezję dajmonion,

choć przesadza się utrzymując, że jest na pewno aniołem.

Trudno pojąć, skąd się bierze ta duma poetów,

jeżeli wstyd im nieraz, że widać ich słabość.

Jaki rozumny człowiek zechce być państwem demonów,

które rządzą nim jak u siebie, przemawiają mnóstwem języków,

a jakby nie dosyć im było skraść jego usta i rękę

próbują dla swojej wygody zmieniać jego los?

Ponieważ co chorobliwe jest dzisiaj cenione,

ktoś może myśleć, że tylko żartuję

albo że wynalazłem jeszcze jeden sposób,

żeby wychwalać Sztukę z pomocą ironii.

Był czas, kiedy czytano tylko mądre książki

pomagające znosić ból oraz nieszczęście.

To jednak nie to samo, co zaglądać w tysiąc

dzieł pochodzących prosto z psychiatrycznej kliniki.

A przecie świat jest inny niż się nam wydaje

i my jesteśmy inni niż w naszym bredzeniu.

Ludzie więc zachowują milczącą uczciwość,

tak zyskując szacunek krewnych i sąsiadów.

Ten pożytek z poezji, że nam przypomina

jak trudno jest pozostać tą samą osobą,

bo dom nasz jest otwarty, we drzwiach nie ma klucza

a niewidzialni goście wchodzą i wychodzą.

Co tutaj opowiadam, poezją, zgoda, nie jest.

Bo wiersze wolno pisać rzadko i niechętnie,

pod nieznośnym przymusem i tylko z nadzieją,

że dobre, nie złe duchy mają w nas instrument.

(Z tomiku "Miasto bez imienia", 1969)

Moja wierna mowo

Moja wierna mowo,

służyłem tobie.

Co noc stawiałem przed tobą miseczki z kolorami,

żebyś miała i brzozę i konika polnego i gila

zachowanych w mojej pamięci.

Trwało to dużo lat.

Byłaś moją ojczyzną bo zabrakło innej.

Myślałem że będziesz także pośredniczką

pomiędzy mną i dobrymi ludżmi,

choćby ich było dwudziestu, dziesięciu,

albo nie urodzili się jeszcze.

Teraz przyznaję się do zwątpienia.

Są chwile kiedy wydaje się że zmarnowałem życie.

Bo ty jesteś mową upodlonych,

mową nierozumnych i nienawidzących

siebie bardziej może niż innych narodów,

mową konfidentów,

mową pomieszanych,

chorych na własną niewinność.

Ale bez ciebie kim jestem.

Tylko szkolarzem gdzieś w odległym kraju,

a success, bez lęku i poniżeń.

No tak, kim jestem bez ciebie.

Filozofem takim jak każdy.

Rozumiem, to ma być moje wychowanie:

gloria indywidualności odjęta,

Grzesznikowi z moralitetu

czerwony dywan podścieła Wielki Chwał,

a w tym samym czasie latarnia magiczna

rzuca na płótno obrazy ludzkiej i boskiej udręki.

Moja wierna mowo,

może to jednak ja muszę ciebie ratować.

Więc będę dalej stawiać przed tobą miseczki z kolorami

jasnymi i czystymi jeżeli to możliwe,

bo w nieszczęściu potrzebny jakiś ład czy piękno.

(Z tomiku "Miasto bez imienia", 1969)

Tak mało

Tak mało powiedziałem.

Krótkie dni.

Krótkie dni,

Krótkie noce,

Krótkie lata.

Tak mało powiedziałem,

Nie zdążyłem.

Serce moje zmęczyło się

Zachwytem,

Rozpaczą,

Gorliwością,

Nadzieją.

Paszcza lewiatana

Zamyka się na mnie.

Nagi leżałem na brzegach

Bezludnych wysp.

Porwał mnie w otchłań ze sobą

Biały wieloryb świata.

I teraz nie wiem,

Co było prawdziwe.

(Z tomiku "Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada", 1974)

Dar

Dzień taki szczęśliwy,

Mgła opadła wcześnie, pracowałem w ogrodzie.

Kolibry przystawały nad kwiatem kaprifolium.

Nie było na ziemi rzeczy, którą chciałbym mieć.

Nie znałem nikogo, komu warto byłoby zazdrościć.

Co przydarzyło się złego zapomniałem.

Nie wstydziłem się myśleć, że byłem, kim jestem.

Nie czułem w ciele żadnego bólu.

Prostując się, widziałem niebieskie morze i żagle.

(Z tomiku "Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada", 1974)

Stwarzanie świata

Niebianie w Biurze Projektów wybuchają śmiechem,

Bo jeden z nich narysował jeża.

Inny, żeby nie zostać w tyle, śpiewaczkę soprano –

Rzęsy, biust, loki, dużo loków.

Jest to wspaniała zabawa w oceanie musującej energii,

Wśród klasków, wyładowań zapowiadających elektryczność.

Bulgocą kubły groto-farby, groto-pędzle pracują,

Potężny wir niemalże galaktyk za prawie-oknami

I nie doświadczająca chmur czysta jasność.

Dmą w konchy, koziołkują w niby-przestrzeni,

W swoim kraju archetypów, siódmym niebie.

Ziemia już prawie gotowa, jej rzeki błyszczą,

Bory ją porastają, i każde stworzenie z osobna

Czeka na swoją nazwę, i grom przechadza się

Stronami, a stada w trawach nie podnoszą głowy.

Wyistoczają się miasta, wąskie ulice,

Nocnik wylewany z okna, bielizna.

I zaraz autostrady na lotnisko,

Pomnik na skrzyżowaniu, park, stadion,

Dla tysięcy kiedy wstają i ryczą: gola!

Wynależć długość, szerokość, wysokość,

Dwa razy dwa i siłę ciążenia,

To i tak dosyć, a tu jeszcze: majtki

Z koronką, hipopotam, dziób tukana,

Okropnymi zębami jeżący się pas cnoty,

Ryba młot, nisko sklepiony hełm,

No i czas, to jest podział na będzie i było.

Gloria, gloria śpiewają istniejące rzeczy.

To słysząc, Mozart siada za piano forte

I komponuje muzykę, która już była gotowa

Wcześniej niż on sam urodził się w Salzburgu.

Gdyby tylko to wszystko trwało. Ale gdzież tam.

Mieni się, mija, krąży w bańce mydlanej

Razem z inwokacją Niebian do śmiertelnych:

"O lekkie plemię, jakże się nad tobą nie litować!

Twoje kolorowe szmaty, twoje tańce,

Niby to wyuzdane a tylko żałosne,

Lustra w których zostaje twarz z kolczykami,

Malowane powieki, rzęsy ułudne.

Tak nie mieć nic prócz miłosnego święta!

Jaka słaba obrona przeciw otchłani!"

A słońce wschodzi i słońce zachodzi.

A słońce wschodzi i słońce zachodzi.

Kiedy oni biegają, biegają.

(Z tomiku "Dalsze okolice", 1991)

Młodość

Twoja nieszczęśliwa i głupia młodość.

Twoje przybycie z prowincji do miasta.

Zapotniałe szyby tramwajów, ruchliwa nędza w tłumie.

Przerażenie kiedy wszedłeś do lokalu, który dla ciebie za drogi.

Ale wszystko za drogie. Za wysokie.

Ci tutaj muszą spostrzec twoje nieobycie

I niemodne ubranie i niezgrabność.

Nie było nikogo, kto by przy tobie stanął i powiedział:

– Jesteś ładnym chłopcem,

Jesteś silny i zdrów,

Twoje nieszczęścia są urojone.

Nie zazdrościłbyś tenorowi w palcie z wielbłądziej wełny,

Gdybyś znał jego strach i wiedział, jak zginie.

Ruda, z powodu której przeżywasz męki,

Tak wydaje ci się piękna, jest lalką w ogniu,

Nie rozumiesz, co krzyczy ustami pajaca.

Kształt kapeluszy, krój Bukiem, twarze w lustrach

Będziesz pamiętać niejasno, jak coś co było dawno

Albo zostaje ze snu.

Dom, do którego zbliżasz się z drżeniem,

Apartament, który ciebie olśniewa,

Patrz, na tym miejscu dżwigi uprzątają gruz.

Ty z kolei będziesz mieć, posiadać, zabezpieczać,

Mogąc wreszcie być dumny, kiedy nie ma z czego.

Spełnią się twoje życzenia, obrócisz się wtedy

Ku czasowi utkanemu z dymu i mgły.

Ku mieniącej się tkaninie jednodniowych żywotów,

Która faluje, wznosi się i opada jak niezmienne morze.

Książki, które czytałeś, nie będą więcej potrzebne,

Szukałeś odpowiedzi, żyłeś bez odpowiedzi.

Będziesz iść ulicami jarzących się stolic południa

Przywrócony twoim początkom, widząc w zachwyceniu

Biel ogrodu, kiedy w nocy spadł pierwszy śnieg.

(Z tomiku "Dalsze okolice", 1991)

Sens

– Kiedy umrę, zobaczę podszewkę świata.

Drugą stronę, za ptakiem, górą i zachodem słońca.

Wzywające odczytania prawdziwe znaczenie.

Co nie zgadzało się, będzie się zgadzało.

Co było niepojęte, będzie pojęte.

– A jeżeli nie ma podszewki świata?

Jeżeli drozd na gałęzi nie jest wcale znakiem

Tylko drozdem na gałęzi, jeżeli dzień i noc

Następują po sobie nie dbając o sens

I nie ma nic na ziemi, prócz tej ziemi?

Gdyby tak było, to jednak zostanie

Słowo raz obudzone przez nietrwałe usta,

Które biegnie i biegnie, poseł niestrudzony,

Na międzygwiezdne pola, w kołowrót galaktyk

I protestuje, woła, krzyczy.

(Z tomiku "Dalsze okolice", 1991)

Który skrzywdziłeś

Który skrzywdziłeś człowieka prostego

Śmiechem nad krzywdą jego wybuchając,

Gromadę błaznów koło siebie mając

Na pomieszanie dobrego i złego,

Choćby przed tobą wszyscy się skłonili

Cnotę i mądrość tobie przypisując,

Złote medale na twoją cześć kując,

Radzi że jeszcze jeden dzień przeżyli,

Nie bądż bezpieczny. Poeta pamięta.

Możesz go zabić – narodzi się nowy.

Spisane będą czyny i rozmowy.

Lepszy dla ciebie byłby świt zimowy

I sznur i gałąż pod ciężarem zgięta.

(Waszyngton, 1950)

(Z tomiku "Światło dzienne", 1953)

Jak powinno być w niebie

Jak powinno być w niebie wiem, bo tam bywałem.

U jego rzeki. Słysząc jego ptaki.

W jego sezonie: latem, zaraz po wschodzie słońca.

Zrywałem się i biegłem do moich tysiącznych prac,

A ogród był nadziemski, dany wyobrażni.

Życie spędziłem układając rytmiczne zaklęcia,

Tego co ze mną się działo nie bardzo świadomy

Ale dążąc, ścigając bez ustanku

Nazwę i formę. Myślę, że ruch krwi

Tam powinien być dalej triumfalnym ruchem

Wyższego, że tak powiem, stopnia. Że zapach lewkonii

I nasturcja i pszczoła i buczący trzmiel,

Czy sama ich esencja, mocniejsza niż tutaj,

Muszą tak samo wzywać do sedna, w sam środek

Za labiryntem rzeczy. Bo jakżeby umysł

Mógł zaprzestać pogoni, od Nieskończonego

Biorąc oczarowanie, dziwność, obietnicę?

Ale gdzie będzie ona, droga nam śmiertelność?

Gdzie czas, który nas niszczy i razem ocala?

To już za trudne dla mnie. Pokój wieczny

Nie mógłby mieć poranków i wieczorów.

A to już dostatecznie mówi przeciw niemu.

I zęby sobie na tym połamie teolog.

(Z tomiku "Kroniki", 1987)

***

Content

Czesław Miłosz
Wiersze

Miasto

Kraina poezji

Walc

Campo di Fiori

W Warszawie

Piosenka o końcu świata

Piosenka o porcelanie

Na śpiew ptaka nad brzegami Potomaku

W praojcach swoich pogrzebani

Na śmierć Tadeusza Borowskiego

Zaklęcie

Sposób

Ars poetica?

Moja wierna mowo

Tak mało

Dar

Stwarzanie świata

Młodość

Sens

Który skrzywdziłeś

Jak powinno być w niebie