Wiktor Suworow

Kontrola

DRAMATIS PERSONAE

— Nastia Strzelecka

— Chołowanow (alias Gryf) — towarzysz w lśniących oficerkach

— Towarzysz Stalin — sekretarz generalny WKP(b)

— Szyrmanow — prowokator, likwidator

— Pewien — osobnik w szarym prochowcu

— Profesor Pierziejew — teoretyk ludożerstwa

— Towarzysz Jeżów — ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR (szef NKWD), generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego

— Mister Stenton — dyrektor generalny koncernu “Faraon i synowie”

— Towarzysz Berman — ludowy komisarz łączności ZSRR, komisarz bezpieczeństwa państwowego pierwszego stopnia, były szef Głównego Zarządu Łagrów NKWD

— Towarzysz Frynowski — zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych, komandami pierwszego stopnia

— Towarzysz Boczarow — starszy major bezpieczeństwa państwowego, szef Zarządu NKWD w Kujbyszewie

— Towarzysz Beria — pierwszy sekretarz KC Komunistycznej Partii Gruzji

— Majster Nikanor

— Instruktor Skworcow

— Katia Michajłowa — chichotka

— Ciech Ciechowicz — speckonduktor w specwagonie

— Luśka-Serojadka — speckurier KC

— Sewastian — kasiarz

— Terentij Pieresypkin — major

— Mister Humphrey — inżynier-elektryk

— Ponadto: przywódcy, ochroniarze, pomocnicy, czekiści, oprawcy, kapusie, zeki, knajacy, kryminaliści, sportowcy, robotnicy, chłopi, inteligencja pracująca, ludożercy, szerokie masy…

PROLOG

A teraz całuj but.

Lśniący czubek łagodnie dotknął twarzy.

Nie sposób uchylić się od blasku cholewki. Nie można odwrócić twarzy, gdy wykręcone do tyłu ręce stopniowo podciągane są coraz wyżej. Ból narasta powoli, osiągając punkt krytyczny, po którym nie można powstrzymać już krzyku.

A ona nie chce krzyczeć. Tak postanowiła: żadnych krzyków.

Kiedyś, dawno temu, gdy marynarzy oćwiczano sznurami, każdemu wtykano szmatę w zęby, żeby nie wrzeszczał. Ale minęły te dobre czasy. Teraz przed rozstrzelaniem w więziennych kazamatach wpycha się do ust gumową piłkę. A na świeżym powietrzu strzela się w ogóle bez knebla. Chcesz krzyczeć? Proszę bardzo, krzycz sobie do woli.

Ale przy biciu i łamaniu kości — odwrotnie, nie zatyka się ust. Wrzask jest pożądany, wręcz niezbędny. Taka moda: tortury bez wrzasków uważa się za nieudane. Niskogatunkowe. Jak piwo bez pianki.

Dziś zależy im bardziej niż zwykle, żeby tortury się udały. Żeby zaczęła krzyczeć. Dlatego powolutku podciągają wykręcone ręce.

W lesie króluje wiosna. Bezwstydna i rozpasana. Każda gałązka nabrzmiała jest wiosną. Szkoda tylko, że z jej zapachem miesza się woń pasty do butów. Woń wyglansowanych oficerek. Taki właśnie bucior uporczywie szturcha w zęby: no, pocałuj wreszcie.

I drugi głos, prawie czuły:

— No, całuj, głupia. Co ci zależy? Raz pocałujesz, zaraz cię rozwalimy i będzie po wszystkim. Przestaniesz się męczyć, a my zdążymy na mecz. A jak nie, to sama wiesz. Weźmiemy pod obcasy. Więc całuj po dobroci…

Minęły dawne, dobre czasy, kiedy mówiło się: Całuj dłoń kata. Teraz — całuj but.

Kiedyś skazanemu przysługiwał przed śmiercią ostatni kielich wina. Dziś przed egzekucją piją tylko oprawcy.

Po egzekucji też piją.

Cały zagajnik przesiąknięty jest zapachem wódy.

Ręce podciągnęli, aż zachrzęściło. Mieć choć jedną gałązkę w zasięgu. Wczepić się w nią zębami, by powstrzymać krzyk. Ale nie ma w pobliżu gałązki. Jest tylko mokry piach i stęchłe igliwie. A ręce tak wykręcone, że nie można wydychać powietrza.

Nagle rozluźnili chwyt. Załkała, wypuszczając z płuc to, co się w nich nagromadziło. Miała nadzieję, że opuszczą powykręcane ręce. I opuścili, ale w tej samej chwili bucior huknął pod żebro. Cios odebrał czucie. Dotychczasowe męki odpłynęły w niepamięć.

Nowy ból wsącza się powoli w jej ciało, by raptem wedrzeć się straszliwie, nie pozostawiając miejsca na żadne inne doznania. Przez spazmatycznie otwarte usta nie może zaczerpnąć już tchu. Choć ręce wolne, a sznury opadły na plecy, nie przynosi to spodziewanej ulgi. Nie myśli już, by poruszyć rękami. Chce powietrza. Zaczerpnąć powietrza! Prawie się udało. Usta wypełnia zbawienny tlen, ale nie dochodzi do płuc. I wtedy spada na nią ciężki but. Nie ten lśniący. Lśniący jest do całowania. Inny but. Podkuty.

Kopnięcie nie było silne, ale po drugim uderzeniu słodko zadźwięczały dzwoneczki i odpłynęła łagodnie w nęcącą, czarną toń. Słyszała jeszcze kolejne ciosy. Niespieszne i solidne. Nie czuła już bólu. Dlatego twarz jej rozjaśnił pogodny, spokojny uśmiech.

Leżała z twarzą w mokrym piachu i zatęchłym igliwiu. Było zimno i przeraźliwie mokro. Zdarli z niej szynel i chlusnęli z kubła. Na leśnych przecinkach trzymają się jeszcze płaty śniegu. Ziemia jest lodowata. Zwłaszcza dla człowieka zlanego wodą.

Powoli wynurza się z otchłani, z której nie powinno być powrotu. Nie chce się jej opuszczać tej bezwonnej przestrzeni dla zapachu przebiśniegów, wiosny i wypucowanych buciorów.

Mimo to wypływa. Na spotkanie głosom:

— Kurwa, spóźnimy się na mecz.

— Kończ z nią, dowódco. Nie będzie całować butów.

— Zmuszę ją.

— A może Spartak dostanie dziś wciry…

Powróciła, zatopiona w rozkoszy. Nie miała ochoty na najmniejszy ruch. Nie chciała się zdradzić żadnym gestem, że znowu leży tu, u ich stóp. To oni się spieszą, w odróżnieniu od niej. Ona nie ma się już dokąd spieszyć, choćby na mecz. Chciałaby tak leżeć w nieskończoność. Mokre, przemarznięte ubranie daje poczucie błogiej przytulności. Kłujące gałązki zdają się puchową pierzyną. Zapragnęła ludzkim głosem wyrazić tę nieziemską rozkosz. Ale wydobyło się jedynie słodkie: — Uaaach!

Usłyszeli ten przeciągły jęk.

— A nie mówiłem, że jeszcze dycha?

I gwałtowne uderzenie. Palące, oślepiające, ogłuszające. Dopiero po chwili zrozumiała: chlusnęli kolejnym wiadrem wody. Koło policzka znowu lśniące oficerki.

— Całuj.

Długo wpatruje się w ten but. Ma go przed samymi oczami. Widzi każdy szczegół. Skóra bez jednej zmarszczki. Wypolerowany, zdaje się srebrny, a nie czarny. Na tyle blisko twarzy, że można rozróżnić zapach świeżej pasty od zapachu skóry. To nowy but. Skrzypiący. Do szwów przywarło świerkowe igliwie i grudki piasku, co wcale nie psuje harmonii. Przeciwnie, nawet podkreśla nieskazitelną elegancję. Sztyblety sztywne, jak z metalu. Między piętą a cholewką nieznaczne pofałdowanie skóry. Ledwo widoczne załamanie. Od razu widać, że but należy do ważnego osobnika. Nie potrzeba oglądać właściciela. Rzut oka na but i już wiesz: masz do czynienia z Bardzo Ważną Osobą.

W takiej cholewce można się przejrzeć jak w lustrze. Nie od razu dotarło do niej, kto to spogląda na nią cały w siniakach, czyich ust to grymas. Zrozumiała dopiero po chwili.

Myśli płyną wolno, jedna za drugą. Niczym karawana wielbłądów na pustyni. Ciekawe, jak taki but smakuje?

Nieoczekiwanie zapach tego buta zaczął grać jej na nerwach. Kipiąca wściekłość zacisnęła gardło, wyrywając się ledwie słyszalnym warknięciem. Leży zwrócona twarzą do piachu. Gdyby teraz ją ujrzał, doznałby szoku. Zobaczyłby, jak ze szczuplutkiej niewiasty w jednej chwili opadła cała naleciałość tysiącletniej cywilizacji, a pozostała dzika neandertalska samica o przerażających fioletowych oczach. Młodziutka komsomołka z płowymi warkoczykami w jednej chwili zamieniła się w drapieżnika. Z pomrukiem tryumfu, rozprostowując się niczym sprężyna, runęła na lśniącą cholewkę.

Rzuciła się jak wąż-dusiciel na trzymetrową kobrę królewską: nakryła ciałem całą ofiarę. Zaatakowała z chrapliwym rykiem młodej lwicy, która zdobyła pierwszego w życiu bawoła. Wiedziała, jak łamać ludzkie kości: lewym ramieniem silnie chwyciła udo, prawym barkiem uderzyła tuż pod kolano.

Człowiek rzadko rozkłada ciężar ciała równomiernie na obie nogi. Ciągle przestępuje z jednej na drugą. Najważniejsze: zaatakować obciążoną nogę.

Jeszcze jeden szczegół techniczny: po uderzeniu barkiem w splot nerwowy przytrzymanie stopy gwarantuje co najmniej złamanie kości piszczelowej.

Waży niewiele, to prawda, ale lata treningu zrobiły swoje…

Docisnęła stopę do ziemi i w wypolerowanej cholewce, tuż nad uchem, usłyszała trzask pękających kości. Zwalił się na wznak, wyjąc nieludzko. Wiedziała, że gwałtowna utrata równowagi powoduje paniczny lęk. To nie ból łamanych kości, lecz przerażenie było przyczyną tego wycia.

Ach, gdyby w tym momencie rzuciła się jeszcze raz! Na powalonego. Do gardła. Przegryzłaby mu krtań.

Ale nie myślała o gardle.

Nienawidziła wypolerowanych butów. Dlatego zamiast w gardło, wgryzła się z całych sił w cholewkę. W te ledwie widoczne fałdki.

Nie musiała troszczyć się o zęby. Życie i tak odmierzało w niej ostatnie chwile. Dlatego myślała wyłącznie o buciorze, który ma przegryźć, rozszarpać, roznieść wraz z kawałami mięsa po tym wiosennym lesie. Usta wypełniła gorąca krew: jego, czy własna.

Bili ją. Ciosy odbijały się echem w jej ciele. Nie czuła bólu. Jakby siedziała na słupie telegraficznym, który ktoś okłada ciężkim młotem: choć słup dudni przy każdym uderzeniu, pochłania wszelki ból.

Potem powróciła dźwięczna ciemność.

Gdy wynurzyła się z otchłani, nie była już drapieżną neandertalska pięknością, lecz komsomołką Nastią Strzelecką.

Wlekli ją do dołu. Wiedziała, że to koniec, ale było jej to obojętne. Wiedziała, że zwyciężyła. Stara prawda: chcesz lekkiej śmierci, całuj but. Jeśli nie chcesz całować, nie licz na pobłażliwość. A jednak nie wydusili z niej krzyku. Nie potrafili zmusić do całowania cholewki. To było jej zwycięstwo. Wiedziała o tym. I oni też.

Ciągnęli ją za ręce, nogami wlokąc po piachu. Po grudach. Po dołkach. Po korzeniach.

Mogiła rozdziawiła swą zachłanną paszczę. Spod ich butów posypały się do dołu mokre grudki białego piasku. W jednej chwili ujrzała zwłoki wszystkich rozstrzelanych tego dnia. Jeszcze ciepłe. Parujący dół oddaje wiośnie ciepłotę ludzkich ciał.

Dół jest wypełniony po brzegi. Wszystkie martwe oczy wpatrzone w nią.

Jeszcze żywą.

Pochylili jej głowę nad dołem: patrz. Patrz na sosnowe korzonki, na łopaty wetknięte w kopiec piachu, na głowy, głowy, głowy z otwartymi ustami, wywalonymi językami, z przymkniętymi na wsze czasy oczami.

Nigdy nie przypuszczała, że będzie żegnać się z życiem w takt nieśmiertelnego walca “Fale Amuru”. Ale tak wypadło. Gdzieś z daleka, zza brzeziny i leśnego jeziora, cichutko sączyła się właśnie ta melodia. Nikt jej nie słyszał. Tylko ona jedna.

Wiedziała, że to dla niej. Że ten walc dźwięczy i zaklina, by nie odchodziła. Ale wiedziała też, że czas się zbierać. Do labiryntu zwiotczałych ciał. Że czas porzucić upojny zapach wiosny dla woni zakrzepłej krwi, woni jatki, mokrego piachu i sosnowych korzeni.

A wszystko zapowiadało się tak wspaniale! Zresztą, kończy się też nie najgorzej: nie pod butami oprawców, ale od kuli.

Rozstrzelanie.

Najważniejsze w życiu to dobrze umrzeć. Pięknie umrzeć.

Każdy chciałby pięknie żyć. Lecz inni nie pozwalają żyć tak, jak by się naprawdę chciało. A nikt nie przeszkadza ładnie umrzeć. Trzeba tylko umieć to wykorzystać. Rzadko komu się to udaje. Ona spróbowała pięknie odejść ze świata. I udało się. A czas stanął w miejscu. Zamarł. A potem znów ruszył. Bardzo powoli. Za prawym uchem szczęknął zamek pistoletu. Rozpoznała bezbłędnie: Lahti-35.

I huknął strzał.

A wszystko zapowiadało się tak wspaniale…

ROZDZIAŁ 1

I

A zaczęło się tak: instruktor Skworcow zebrał drużynę spadochronową i wrzasnął:

— Czołem!

— Czołem! — odkrzyknęły chórem dziewczyny.

— Która z was potrafi tańczyć?

— He, he — prychnęły. Pewnie. Jasne. Jakże to nie umieć?

— Dobra — powiada instruktor Skworcow. — Która umie tańczyć, trzy kroki do przodu. Raz, dwa, trzy!

Szereg drgnął i postąpił trzy kroki naprzód. Tylko Nastia została na miejscu. Skworcow zmierzył wzrokiem wyprężony szereg:

— Nie potrzebuję tylu. Potrzebna mi jedna. No więc, która potrafi dobrze tańczyć… — powtórzył Skworcow, akcentując słowo “dobrze”. — Trzy kroki wystąp… Raz, dwa, trzy!

Szereg odbił następne trzy kroki. Nastia nadal stała nieporuszona.

— Dziewczyny, miejcie litość. Potrzebna mi jedna. Ta, która tańczy doskonale… Z szeregu, wystąp!

Znów trzy defiladowe kroki. I znowu Nastia ani drgnie. Instruktor zbliża się.

— Anastazja, co z tobą? Nie umiesz tańczyć?

— Nie.

— Kłamiesz.

— Kłamię.

— Czemu?

— Bo nie chcę tańczyć.

— Nikt tego nie wymaga.

Instruktor Skworcow obszedł ją wkoło, omiótł wzrokiem.

— Nie mówiłem, że trzeba tańczyć. Tancerek mam całą Moskwę. Potrzebna mi dziewczyna gibka i zwinna, żwawa, sprężysta i precyzyjna w ruchach. Pokaż…

— Ślubowałam…

— To nie będzie taniec. Tylko prezentacja umiejętności.

— W takim razie… Ale tak bez akompaniamentu…

— Będzie muzyka.

Skworcow umieścił patefon na taborecie, zakręcił porządnie korbką, poprawił srebrzystą membranę… Wśród dziewczyn szmer: Spójrz na mnie instruktorze! Zatańczę i bez muzyki!

Instruktor Skworcow opuścił igłę na brzeg płyty, patefon zakasłał, odchrząknął, jak tenor przed wyjściem na scenę i nagle zadudniły w jego trzewiach kotły, saksofony, trąbki… Nastia na moment zamarła wyprostowana, uduchowiona, jakby prąd przeszedł ją z góry na dół, jakby iskry posypały się z koniuszków palców. I ruszyła w tan.

— O, ho, ho! — słychać wśród pozostałych.

Stoją wokoło, patrzą. Niektóre nawet nie patrzą. Poszły składać spadochrony.

Tymczasem Nastia, jak nakręcony diabełek, wytańcowuje kolejne rytmy. Po jej ciele jakby fala przepływała tam i z powrotem, jakby jej ciało nie miało kości ani stawów. Tańczy w miejscu, jak wąż zaklinany brzmieniem fletu. Jakby była przytwierdzona do parkietu. Przestrzeń przy odpowiednich umiejętnościach staje się zbędna. Kto naprawdę potrafi tańczyć, nie potrzebuje sali balowej. Może tańczyć w miejscu.

Gdzieś w Kalkucie czy Madrasie doceniono by ten taniec. Albo w Chicago. Inna sprawa, że i w Moskwie został oceniony właściwie.

— No, dziewczyny, czy któraś jeszcze chce zademonstrować swoje umiejętności?

Nie ma chętnych. Dziś skoki, trzeba oszczędzać siły, nie tańce w głowie.

Śmieje się instruktor Skworcow. I szepce Nasti do ucha:

— Zuch z ciebie. Byłaś świetna! Sprzedam cię za trzy spadochrony.

II

Wieczorami Nastia pracuje. Zakład “Sierp i Młot”, odlewnia, posada zamiataczki. Siedem godzin dziennie, zgodnie ze stalinowską konstytucją. A rano — kółko spadochronowe.

— Niejeden uważa, że w spadochroniarstwie najważniejsze to złożenie spadochronu, skok i lądowanie. Bzdura, dziewuszki. Nie wierzcie w te banialuki. Tylko głupek sądzi, że wystarczy wylądować i po sprawie. Nie, laleczki moje kochane, po wylądowaniu najważniejsze dopiero się zaczyna. Trzeba jak najszybciej ukryć spadochron i oddalić się z miejsca lądowania. Dlatego od dziś będziecie codziennie biegać długie dystanse. Żeby zmylić pogoń, trzeba pokonać rzekę wpław. Dlatego każdego dnia, poza maratonem, będziemy pływać kilometr. Basenu tu nie ma, ale nie jest potrzebny. Rzeka Moskwa będzie naszym basenem.

— A zimą?

— Zimą lodołamacz przygotuje miejsce do pływania.

III

Odgwizdano wieczorną szychtę, ucichła hala i szatnie. Pusto. Nie kończące się szeregi żelaznych szafek. Na każdej szafce kłódka… Każda inna. Gdyby zaplątał się tu jakiś kolekcjoner, mógłby w jednej tylko przebieralni jednego wydziału zebrać niezwykły zestaw kłódek wszystkich czasów i narodów.

Nastia ostrożnie daje nura do swojej dziupli. Niepostrzeżenie, jak szara myszka. Trzeba tylko zostawić szczelinkę. Na zewnątrz jest klamka, od środka jakoś nikt nie pomyślał. Jak zamek się zatrzaśnie, nie ma wyjścia z pułapki. Ten, kto projektował szafki na ubrania widać nie zakładał, że będą kiedykolwiek służyć komuś za sypialnię. Za dom.

Nastia wtuliła się plecami w blaszaną ścianę, oplotła ramionami kolana, podparła głowę… Śpi. Szkoda tylko, że tak prędko drętwieją nogi. Szkoda, że nie ma ich jak wyciągnąć. Szkoda, że tak zimno nocami. Szkoda, że przetłuszczone fartuchy nie grzeją, a głowa boli od ich smrodu. Ale to wszystko drobiazgi. Po maratonie i kilometrowym pływaniu, po treningu spadochronowym (a dla zdolnych tancerek dodatkowo: strzelanie, walka wręcz, biegi na orientację) i po wieczornej zmianie, sen przychodzi w oka mgnieniu. Choćby nawet w żelaznej szafce ubraniowej na odlewni w zakładzie “Sierp i Młot”.

IV

Instruktor Skworcow jest bardzo wymagający:

— No więc tak. Skoro mamy wrzesień, to otwieram sezon kąpielowy. Teraz wszystkie zajęcia będziemy zaczynać od pływania. Godzinę dziennie. Przez okrągły rok. W Moskwie nie bywa zimno. Rzadko kiedy temperatura spada do minus trzydziestu. To u nas na Syberii bywa zimno. Tu jest ciepło. Zawsze. A nawet u nas, na Syberii, woda nie bywa zimna. Nigdy. Zimna woda twardnieje i zamienia się w lód. W lodzie można wybić przeręblę. A w przerębli woda jest ciepła. Dopóki nie stwardnieje. W tym czasie rąbiemy następną przeręblę.

I jeszcze jedno. Zabraniam próbowania temperatury wody nogą. Ani ręką. Nie ma co próbować. Temperaturę wody widać na oko. Nie zamieniła się w lód, znaczy ciepła. Do wody się wskakuje, jak spadochroniarz. Wszystko jasne?

— Jasne.

— W takim razie macie minutę na rozebranie się… Już! Od jutra będziemy się szybciej rozbierać.

V

Dlaczego Nastia sypia w szafce? Ponieważ nie ma innego miejsca. Jeszcze niedawno miała duże mieszkanie. Ogromne. Ale została w tym mieszkaniu sama jak palec. Samiutka w całej Moskwie. Każdy krok wypełnia pokoje donośnym echem. Każdy krok budzi echo na ulicach miasta. Ciemnymi ulicami chodzą ciemni ludzie. Stukają do drzwi. Jesteście aresztowani! Aresztowani! Aresztowani!

Przyczaiła się Moskwa. Przycichła. Udaje nieżywą.

W te dziwne noce Nastia przemierzała opustoszałe pokoje. W każdym pokoju ściany zastawione książkami. Pod sam sufit. A pokoje słusznej wysokości. Wszystko byłoby nie najgorzej, ale oto na drzwiach wejściowych rada miejska przygwoździła postanowienie: ZWOLNIĆ DO DNIA 13.7.1936.

Dokument jak najbardziej formalny: pieczęć z sierpem i młotem, nieczytelny podpis.

Co zrobić z książkami? I w ogóle co robić? Ojciec, krasnyj kamandir, okazał się wrogiem ludu. Już go nie ma. Matka też okazała się wrogiem ludu, pozbawionym prawa do korespondencji. Dziadek-białogwardzista zawsze należał do wrogów tej władzy. Żyje w jakimś zapomnianym ukraińskim miasteczku, zatajając przeszłość. Kiedyś można było wpaść do dziadka po cichu na parę dni. Teraz nie wolno. Podróż zabroniona.

Nastia miała w Moskwie wielu przyjaciół. Ale jakoś po aresztowaniu rodziców dawne przyjaźnie się pourywały, a nowych nie przybyło.

Do 13 lipca został jeszcze tydzień. Dlatego Nastia siedziała dniami i nocami, i wertowała książki. Czytała wolno. Uczono ją szybkiego czytania, ale nie przypadło jej to do gustu. Kto szybko czyta, ten nie śledzi wzrokiem kolejnych wierszy, lecz sunie wzrokiem po jednej linii, z góry na dół. Dziewięć sekund na stronę.

Nastia nie chciała tak czytać. Miała własny styl. Nie można było jej wytłumaczyć, dlaczego lepiej prześlizgiwać się wzrokiem po stronach z góry w dół. W ogóle nie bardzo rozumiała, dlaczego należy czytać najpierw jedną stronę, a potem drugą. Otwarta książka ukazuje przecież dwie strony. Dlatego zawsze czytała je równocześnie, nie sunąc wzrokiem po kolejnych wierszach, ani ślizgając się z góry w dół, lecz pokrywając jednym spojrzeniem naraz obie kartki. Normalnie człowiek potrzebuje na dwie strony osiemnaście sekund, a ona — pełną minutę.

Ale wolne czytanie ma swoje dobre strony. Osiemnaście sekund pozwala jedynie prześlizgnąć się po powierzchni tekstu. Czytający zapamięta treść pod warunkiem, że jest zrozumiała i ciekawa. Jeżeli natomiast poświęcimy minutę na dwie strony, wówczas zapamiętamy dowolny tekst, nieważne, czy ciekawy, czy nudny. Później każdy przeczytany fragment możemy bez trudu odtworzyć z pamięci.

W głowie każdego człowieka pomieściłby się cały księgozbiór dowolnej biblioteki, choćby liczyła miliony tomów. Nastia czytała, co wpadło jej w ręce. I wszystko zapamiętywała. Mając w pamięci przeczytane książki, mogła w każdej chwili otworzyć w myślach dowolny tom na dowolnie wybranej stronie i na nowo go odczytać. Ludzie zauważali, że czasem dzieje się z nią coś dziwnego. A to płacze bez powodu, a to wybucha śmiechem. A ona po prostu czytała sobie Gogola, albo Remarque'a czy Haska.

Wtedy, siedząc w opustoszałym mieszkaniu, postanowiła sprawdzić, czy dobrze zapamiętała “Regulamin polowy. RP-36”. Niewielka broszura, 215 stron, 385 paragrafów. Prócz paragrafów Nastia zapamiętała to, co z regulaminem nie miało bezpośredniego związku: Druk wykonano na papierze z kombinatu papierniczego w Karnie; I Drukarnia Państwowego Wydawnictwa Wojskowego Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR, Moskwa, ul. Skworcowa-Stiepanowa 3.

Ci, którzy szybko czytają, żeby zapamiętać dwustu, trzystustronicową książkę, muszą przeczytać ją dwukrotnie. Niektórzy nawet trzykrotnie. A Nastia zapamiętywała wszystko za pierwszym razem. Czas poświęcony wolnemu czytaniu nie szedł na marne. Może wyrecytować cały “Regulamin” od pierwszej do ostatniej strony. I to dokładnie tak, jak jest zapisane w broszurze. Może też na wyrywki, poszczególne paragrafy. Wystarczy wymienić numer. Paragraf 128: “…Sztuka pisania rozkazu wymaga umiejętności obrazowego i jednoznacznego wyrażenia idei bitwy…” Regulamin zawiera też króciutkie paragrafy, na przykład paragraf 280. Trzy linijki. Ale są też znacznie dłuższe, na przykład 308 i 309. Każdy liczy prawie stronę. Ale to jej nie sprawia różnicy. Może cytować całe paragrafy albo stronice. Niektóre zaczynają się w pół słowa. Inne w pół słowa się kończą. To Nastia zaczyna recytować w pół słowa. Można ją sprawdzać linijka po linijce. Cała książka liczy 6544 wiersze. Na przykład piąty wiersz na 139 stronie brzmi: “celownikiem na 800 m. Jeżeli nie spełnia powyższych wy-”. A szósty wiersz: “magań, to baterię wytacza się w trybie alarmowym dla”.

Sprawdziła. I sama się pochwaliła: — Brawo, Nastiu!

Tylko po co teraz to wszystko?

Książki, książki. Co z nimi zrobić?

W końcu zdecydowała, że zostawi je razem z mieszkaniem. Te, które lubiła i czytała, zna na pamięć. A po cóż jej nie lubiane i nie czytane?

Porzuciła mieszkanie. Porzuciła szkołę. Teraz mieszka w szafce. Bez książek. Majster Nikanor zorientował się, że Nastia wieczorami znika w przebieralni. To nie jest w porządku. A jeżeli jest nasłaną sabotażystką? A jeżeli zostając sama niszczy sprzęt? Ale majster Nikanor to poczciwina. Nie wypędza jej na ulicę. Wie, że Nastia nie ma żadnego domu, poza skrytką w żelaznej szafce.

VI

Czy w całej Moskwie nie można znaleźć bardziej odpowiedniego miejsca niż szafa w przebieralni na odlewni w fabryce “Sierp i Młot”?

Można znaleźć. Lecz kiedy Nastia została sama na świecie, postanowiła zacząć życie od nowa. I zacząć od tego, co najważniejsze. A co się najbardziej liczy? Przede wszystkim proletariackie pochodzenie. Skąd wziąć proletariackie pochodzenie? Cały jej ród, wstecz do dwunastego pokolenia, wiernie służył Imperium orężem. Strzelcy i kanonierzy, ułani i huzarzy, dragoni, nawet trafił się oficer pułku gwardii konnej. Stąd nazwisko — Strzelecka. Ma w genealogii takich, którzy stali u tronu i bronili go nie szczędząc krwi, oraz takich, którzy potrząsali tronem jak gruszą. Ma przodków, którym carowie nie omieszkali własnoręcznie ściąć głów. Ma i takich, których w kajdanach pędzono na Sybir. Którzy w łapciach wracali z Sybiru do pałaców z białego marmuru i spracowanymi dłońmi chwytali za gardło wychuchane dynastie. Którzy w jedną noc przepijali połowę królestwa, a drugą połowę oddawali przyjacielowi. Ot tak, dla fantazji. Ma w swym rodzie takich, którzy odchodzili na koniec świata odpokutować za wszelkie grzechy i takich, co wracali z Wielkiej Wojny z Orderem Świętego Jerzego na szyi. Byli też tacy, co cisnąwszy czapką o ziemię poszli na służbę do Czerwonych, przelewali za nich krew, dosłużyli się najwyższych szlifów, po czym ginęli na Wyspach Sołowieckich, tam, gdzie ich niepokorni przodkowie modlili się o przebaczenie.

Ale proletariuszy w swoim rodzie nie miała.

Przyjąwszy ten fakt do wiadomości, mogła wybrać jedno z dwojga: dorobić sobie proletariacką genealogię, albo w każdej ankiecie wpisywać bez wahania: pochodzenie arystokratyczne. I przystać do proletariatu. Zacząć proletariacką dynastię od zera, poczynając od siebie: Anastazja Strzelecka, proletariuszka pierwszego pokolenia.

Proletariuszka Nastia siedzi w żelaznej szafce. Zaliczyła dwa maratony, półtora kilometra stylem dowolnym, dwie godziny rzucała na macie sześćdziesięciokilogramowym manekinem i dwie godziny składała spadochrony. I jeszcze siedem godzin z miotłą na odlewni. Wydawałoby się, że uśnie w jednej chwili. Lecz sen nie przychodzi. A może odmienić los? A nuż uda się przeżyć bez proletariackiej szafki?

VII

Łażą po Moskwie knajacy. Nastię ciągnie do nich. Dumny to naród. Tępią ich, osaczają, gniotą bez litości. A kogo nie złamią — pod mur. Knajacy trzymają się mocno. Może dołączyć do nich? Jej przecież nikt nie złamie.

Mogą ją co najwyżej zastrzelić. No to co? Ale jest jeden szkopuł: baba nie może rozkazywać knajakom. Nastia nie wie dokładnie, czy to prawda, ale tak słyszała. Tak więc nic z tego. Bo Nastia chce przewodzić. Gdyby żyła w czasach elżbietańskich lub za Katarzyny, pokusiłaby się o tron. Albo zgniłaby w Twierdzy Pietropawłowskiej. Jak księżna Tarakanowa.

Skoro kobieta nie ma szans u knajaków, znaczy nie tędy droga.

Inna społeczność rozkwita w Moskwie w najlepsze. Sprzedawcy, kelnerzy, ci, którzy mają coś wspólnego z handlem. Dobrze sobie żyją. Niezła robota.

I jeszcze jedna grupa: pisarze, artyści. Ale ich też gniotą, też łamią. A którego nie złamią — rozwalają.

No, ale kto rozwala? Ach, żeby móc przyłączyć się do tych, którzy gniotą i łamią! Tyle, że ich też ktoś gniecie, ktoś rozwala. I Nastia zdecydowała się na proletariat.

Zgłosiła się na pomocnicę odlewnika. Nie przyjęli. — To nie dla bab robota — powiedzieli.

VIII

Druga zmiana kończy pracę. Klasa robotnicza wali za bramę fabryczną. Niezmiennie powtarza się ten sam scenariusz: przez portiernię wyrywają pierwsi niecierpliwi, jak potok, który przerywa tamę. Potem strumień opada, zwęża się, sączy wąskim strumykiem, wreszcie kapie po jednej kropli. Ostatni potrafią godzinę guzdrać się w szatni, złorzecząc, na czym świat stoi.

W końcu wszystko ucicha. Nastia — myk do szafki. A tu drzwiczki na oścież i majster Nikanor.

— Przecież nie masz nawet jak nóg rozprostować. Chodź do mnie.

— Gdzie?

— Nie bój się. Mam w kanciapie materac, jest się czym okryć. Możesz tam spać co noc.

I pcha się z łapskami, ciągnie ją do siebie. Dyszy chucią, wódą i czosnkiem.

— Nie — opiera się Nastia. — Dziękuję, Nikanorze Iwanowiczu, zostanę tutaj.

A oczy Nikanora nalane krwią źrebięcą, buchają żarem, jak piec martenowski. Wczepił się w nią łapskami, nie odpuści. Złość drobnymi kropelkami spływa mu po zębach. Spróbuj odmówić! Rozszarpie na strzępy.

Nastia rozluźniła ramiona, Nikanor zwalił się na nią całym ciałem. I wtedy przyłożyła mu leciutko prawym kolanem. Zgiął się wpół, puścił, ścisnął ręce w kroku. To chwila, o której marzy każdy adept sambo. Splotła dłonie, wzniosła do góry i wymierzyła majstrowi potężny cios w kark. Nikanor jęknął, osunął się na kolana. Właśnie o to chodziło. Nastia wie, że musi bić, póki jest na kolanach. Nie dać mu się podnieść. Inaczej zatłucze łopatą i nie pomogą żadne chwyty. Dlatego kolejny cios, w to samo miejsce, pod potylicę. Tym razem nogą: prawe kolano pod brodę i gwałtowny wyprost w dół. Kantem stopy w szyję.

Nikanor jęknął z bólu. Chciał wytłumaczyć, że to nieporozumienie, że nie chciał sprawić jej przykrości. Zdążył nawet otworzyć usta, lecz w tym momencie trafiła go w splot słoneczny, aż coś zabulgotało w Nikanorze i naraz zapomniał wszystkie potrzebne słowa. Nawet gdyby sobie przypomniał, nie był w stanie wykrztusić choćby jednego wyrazu. Tymczasem Nastia, nie tracąc czasu, bije piętą w wątrobę i jakieś wrażliwe wnętrzności tak, że aż stanęły mu przed oczami zielono-fioletowe koła. A Nastia wyprowadza następny cios, tym razem stopą obutą w potężny, twardy, proletariacki bucior. I znowu w czuły punkt. Nikanor w jednej chwili zrozumiał, że nie przypadkowo towarzysz Stalin szkoli milion spadochroniarzy. Nie ćwiczą dla przyjemności. Nie dla zabawy śmigają głową w dół z samolotów.

Kolejny cios butem trafił go w lewą brew. Poczuł jakby słońce eksplodowało mu w oku trylionem iskier. Zaraz potem majster Nikanor dostał w zęby. Tym samym buciorem. Nie, tak dalej być nie może! Od niepamiętnych czasów na Rusi obowiązywał kodeks: powalonego się nie bije. Przeklęci komuniści, zdemoralizowali młodzież na własny obraz i podobieństwo. Patrzcie ją, pastwi się nad leżącym. Ja ci pokażę! Nikanor zamachnął się prawym, chciał chwycić ją za nogę. Nie wiedział bidula, że w sekcjach spadochroniarskich trenują najlepsi tancerze i tancerki. Nie miał pojęcia, że prymusi trafiają na szkolenie specjalne. Jeżeli ktoś umie tańczyć, to znaczy, że ma gibkie ciało, sprężystą muskulaturę, wilczą reakcję i kocią zręczność. I odporność wielbłąda. Stanowi wymarzony materiał na zapaśnika lub karatekę.

Uchyliła się od łapy Nikanora, grabiącej powietrze nad podłogą i powtórzyła cios: prawe kolano pod brodę, do twarzy, po czym zdecydowany wyprost w dół. Po palcach. Żeby nie machał grabiami. Nikanor zawył z bólu. A Nastia prosto go w kolano: żeby nie mógł biec za daleko, jeżeli przyjdzie mu do głowy ją gonić.

Wstaje Nikanor, wielki i straszny. Rozerwie ją na strzępy. Boi się Nastia, ale i bawi. Łapie Nikanora za prawy przegub, tak jak uczył instruktor Skworcow i zakłada dźwignię. Rzut przez siebie, do tyłu. Pyskiem w żelazną szafkę, aż ta jęknęła od uderzenia. Nastia wie, że nie ma odwrotu. Dlatego trzyma gardę, zgodnie z zaleceniami “Regulaminu polowego”, wyprowadzając szybkie, zaskakujące kontry. Rozstrzygająca — w stos pacierzowy. Neutralizuje na dłuższy czas.

Bladym świtem następnego dnia majster Nikanor ruszył w kierunku swojej pakamery. Ma tam swój materac. Ma się czym okryć. Ruszył na czworaka, zaklinając się na wszystkie świętości, że nigdy w życiu nie tknie spadochroniarki. Też mi delicje: ani cycków, ani tyłka. W sumie niczego od niej nie chciał. Wielkie mi mecyje. Nie chce, to nie. Komu taka potrzebna? Nikanor ma takich cały wydział. Wystarczy gwizdnąć…

IX

Pozwólcie, towarzyszu Chołowanow, pozwólcie. Pokażę wam prawdziwe cacko.

Towarzysz Chołowanow wkracza w ciemną pustkę balkonu. Jego wypolerowane cholewki lśnią tak, że rozjaśniają mrok w najodleglejszych zakątkach.

Dawniej śpiewał tu chór. Teraz balkon służy za magazyn sprzętu sportowego. Widać stąd całe wnętrze cerkwi. Pośrodku na macie instruktor szkoli grupę dziewcząt. Cerkwie znakomicie nadają się na sale gimnastyczne. Wysokie sklepienia, jest czym oddychać.

— Popatrzcie tylko. Co wy na to?

Patrzy towarzysz Chołowanow, bo też jest i na co popatrzeć. Dziewczęta na macie właśnie ćwiczą rzuty. Instruktor przerzuca je przez bark, a one przerzucają instruktora.

— Proszę spojrzeć na tę blondyneczkę.

— No, no…

— Od razu widać różnicę…

— To prawda.

— We wszystkich odmianach walki: w zapasach, judo, sambo, są dwa zasadnicze elementy — chwyt i rzut. To podstawa teorii. Chwytasz, po czym rzucasz. Tym grzeszy niejeden żółtodziób: chwyta i zaczyna dreptać, przymierzać się, przysposabiać do rzutu. A u niej chwyt i rzut stanowią jedno. Nie chwyta, tylko od razu rzuca, niespodziewanie. Poczekajmy. Za moment znowu rzuci.

— Proszę zobaczyć! Ledwie dotknęła go czubkami palców i rzut. I to jaki! To nie rzut, to czysta poezja. Niech pan patrzy: zwód i następny rzut. Nieźle radzi sobie z instruktorem. Nawet nie zauważyłem chwytu.

— Nie najgorzej.

— Proszę zobaczyć, zwód, jeszcze jeden. I rzut! A chwytu jakby nie było. Teraz ją któraś rzuciła. Musiała tego chcieć. Bo bez tego nawet nie warto próbować. Skontruje i rzuci za matę.

— A teraz? Niby wylądowała na macie, a nie leży. Ani nie wstaje. Odbija się od maty jak piłeczka od betonu. Jak by ją nie rzucać, natychmiast powraca do pionu. Hop! Hop! Istna żmija. Żmija rzucona na ziemię też jest w jednej chwili gotowa do ataku.

— Musi jednak popełniać jakieś błędy.

— Ma się rozumieć, towarzyszu Chołowanow. Nawet najwięksi mistrzowie nie są bez skazy. Ona zawsze wykonuje rzuty przez lewy bark. Na prawo. A powinna rzucać przez prawe i przez lewe ramię, żeby nikt nie wyczuł. Ale to da się poprawić. Przydzieli się jej najlepszego trenera Związku Radzieckiego i za rok może stawać do zawodów międzynarodowych… Znowu rzuciła! Czy nie cudeńko?

— Cudeńko — przyznał towarzysz w lśniących oficerkach. — Po co, Skworcow, pokazujecie? Ja ją zabiorę.

— Zabierzecie — przytaknął pokornie instruktor Skworcow. — Jasne jak słońce, że zabierzecie. Ale nie jesteście, towarzyszu Chołowanow, ostatnim bydlakiem, żeby takie cudo zabierać z klubu za darmo.

— Klubowi na pewno potrzebne spadochrony…

— Amerykańskie. — Skworcow skromnie spuścił wzrok. — Wiecie, jakie. Te z zieloną metką. Jedwabnik na pajęczynce.

— Znam jedwabnika. Też używam tylko amerykańskich.

— No właśnie, o nie chodzi.

— A nie pokazałeś czasem dziewuszki czekistom?

— No wiecie, jakże bym mógł…

— A wojskowym?

— Wy jesteście pierwsi. Znacie mnie nie od dziś. Jeżeli nie znajdą się spadochrony dla wiernego przyjaciela, wtedy rzeczywiście będę musiał ją…

— A jak skacze?

— Po mistrzowsku.

— Z jakiego pułapu?

— Tysiąc. Trzy tysiące. Pięć. Siedem.

— Skakała z tlenem?

— Jakżeby inaczej, na siedmiu tysiącach?

— A skoki z opóźnionym otwarciem?

— Nie zawracałbym wam głowy, gdybym sam nie sprawdził. Czuję się urażony…

— Naprawdę nikomu jej nie pokazałeś?

— Żebym miał tu zginąć, towarzyszu Chołowanow.

— Uważaj, Skworcow. Ześlę cię tam, gdzie księżyc mówi “dobranoc”. Znasz mnie. Zwiedzisz największe budowy komunizmu.

— Przysięgam, że nikomu poza wami jej nie pokazywałem.

— Dobra. Umowa stoi. Jutro dostaniesz pięć amerykańskich spadochronów.

— Sto.

— Powiedziałem: pięć!

— Sam myślałem na początku, że pięć. Prawdę mówiąc, myślałem, że wam ją sprzedam nawet za trzy. I to radzieckie. Ale potem zmieniłem zdanie. Dzień w dzień jest na treningu. Codziennie po trzy godziny walki. Trzy godziny szkolenia spadochronowego. Potem godzina pływania. Trochę biegu, kółko krótkofalarskie. Słowem, wszystko jak się patrzy. I, jak by nie miała jeszcze dość, odwala pełną zmianę w “Sierpie i Młocie”. I jakoś się nie przemęcza.

— A ty skąd wiesz?

— Spójrzcie na nią. Czy widać po niej, że sypia trzy godziny na dobę?

— Nie widać.

— No właśnie. Proszę zobaczyć, jak załatwiła tych trzech. Brylant. Trudna w obróbce, jak na diament przystało. Ale po oszlifowaniu blask niezwykły. Na każdym treningu odkrywamy w niej nowe strony. I z każdej strony: blask. Czekiści za nią…

— Za darmo ci ją zabiorę.

— Towarzyszu Chołowanow, przecież nie jesteście ostatnim bydlakiem.

— Ostatnim nie.

— No to za sto.

ROZDZIAŁ 2

I

Człowiek w błyszczących oficerkach mieszka przy ulicy Gorkiego. Ma świetny apartament. Wpadł na chwilę, po rzeczy. Zgarnął walizkę, zamknął mieszkanie — i do windy. W tych wielkich domach na Gorkiego są wspaniałe windy. A ta jest najlepsza. Poniżej przycisków jest ledwie widoczny otwór. Mało kto wie, że gdy do otworu włoży się kluczyk, wówczas winda zjeżdża nie zatrzymując się po drodze na żadnym piętrze.

Bardzo proste urządzenie. Pod warunkiem, że się posiada odpowiedni klucz.

Towarzysz w błyszczących oficerkach miał taki klucz i z niego skorzystał.

Winda ta tym jeszcze różni się od innych, że gdy po włożeniu klucza wciśnie się równocześnie guziki 4 i 1, wówczas kabina bez zatrzymywania się minie parter, zjeżdżając do podziemnego tunelu.

Wcisnął odpowiednie guziki i winda ruszyła w moskiewskie podziemia. W końcu stanęła. Drzwi otworzyły się niemal bezszelestnie. Wysiadł z kabiny. W prawo — czarny korytarz. W lewo — czarny korytarz. Prosto — czarny korytarz. Towarzysz zaświecił latarkę, omiótł snopem światła po bokach, po czym ruszył prosto przed siebie.

Trzydzieści kroków, skręt, czterdzieści kroków i jeszcze raz w bok. Ukryte w murze drzwi schronu przeciwlotniczego. Pomajstrował coś przy zamku, drzwi odjechały w bok, odsłaniając swoją półmetrową grubość. A za drzwiami zwyczajny tunel moskiewskiego metra, tyle że ślepy. Na torach wagon techniczno-remontowy.

Skład techniczny wyglądał tak samo jak te, które widuje się czasem w metrze: lokomotywa ni to dieslowska, ni to elektryczna, wagon ni to pocztowy, ni to bagażowy, poza tym platforma z jakimiś urządzeniami. Na wagonie napis: NACZSPECREMBUD-12. Wystarczy przyjrzeć się lokomotywie, by zauważyć, że ma podwójny napęd: elektryczny i dieslowski. Tunelami metra lepiej śmigać na prąd. Po co zatruwać powietrze? W wyjątkowej sytuacji, gdyby odcięli zasilanie, skład techniczno-remontowy nie ma prawa stanąć. Musi być w ruchu w każdych warunkach, zwłaszcza krytycznych. Po to silnik diesla. Zresztą wykorzystuje się go nie tylko w tunelach. Skład techniczny ma wiele zadań również na powierzchni. Tam diesel jest po prostu niezbędny. Jednym słowem, tak jak w okręcie podwodnym: pod wodą prujemy na akumulatorach, na powierzchni — na silnikach.

Przy lokomotywie stoją maszyniści. Zwyczajni radzieccy kolejarze. Tyle że trochę wyżsi i ze dwa razy szersi w barach. Ot i cała różnica. Maszyniści zasalutowali człowiekowi w lśniących oficerkach i ruszyli do kabiny. Jest pasażer, znaczy się w drogę. W wagonie ni to pocztowym, ni to bagażowym — konduktor. Też nie ułomek. Dziwna rzecz: konduktorzy są tylko w wagonach pasażerskich, a ten pasażerski nie jest. Okienek w nim niewiele, zaledwie kilka otworów w masywnym opancerzeniu. Przypomina trochę wagon więzienny, tam też okien nie za wiele. A najpewniej nie jest to ani wagon bagażowy, ani pocztowy, ani nawet nie więzienny, tylko zwyczajne laboratorium do sprawdzania stanu torowisk. Bywają takie w składach remontowych: niby wagon pasażerski, a wewnątrz nafaszerowany aparaturą pomiarową. Właśnie dlatego nie ma zbyt wielu okien.

Zresztą na razie nie warto łamać sobie głowy tym wagonem. Z czasem wszystko się wyjaśni.

Tymczasem towarzysz w oficerkach uścisnął dłoń barczystego konduktora:

— Serwus, Ciech Ciechowicz!

— Dzień dobry, towarzyszu Chołowanow. Dokąd każecie?

— Do Leningradu.

II

Śmignął NACZSPECREMBUD-12 pustymi tunelami, zagruchotał przez pogrążone w śnie stacje, wyskoczył na powierzchnię i zamarł na bocznym torze Dworca Leningradzkiego. Wśród pustych podmiejskich pociągów. Tak doczeka ranka.

III

Punktualnie o ósmej rano spod stalowej konstrukcji Dworca Leningradzkiego wypłynął czerwony parowóz, ciągnąc za sobą karawanę czerwonych wagonów ze złotą wstęgą nad oknami i złoconym napisem: “Czerwona Strzała”.

NACZSPECREMBUD-12 odczekał dokładnie dwie minuty, po czym spokojnie ruszył w ślad za “Strzałą”. Bardzo wygodny sposób: aby nie dezorganizować rozkładów jazdy, skład specjalny puszcza się za ekspresem w odległości dwóch semaforów. I tak do samego Leningradu. Bez postojów.

Nasuwają się dwa pytania.

Po pierwsze: czy jakiś skład remontowo-techniczny może wbić się w rozkład jazdy i pruć za “Czerwoną Strzałą”?

Bynajmniej. Jakiś — nie może. Co innego, jeżeli pociąg należy do kompanii NACZSPECREMBUD-12.

Po drugie: czy skład remontowy potrafi nadążyć za “Czerwoną Strzałą”?

Odpowiedź również brzmi: nie. Poza jednym wyjątkiem. Jeżeli skład należy do kompanii NACZSPECREMBUD-12, wówczas może wyprzedzić dowolną “Strzałę”.

Oczywiście, gdyby zaszła taka potrzeba.

IV

Ekspres “Czerwona Strzała” cały dzień jest w drodze: rano wyrusza z Moskwy, wieczorem jest w Leningradzie.

Podobnie NACZSPECREMBUD-12.

Na przedmieściach Leningradu tabor remontowy odbił od trasy prowadzącej do Dworca Moskiewskiego. Minął rozjazdy i zwrotnice, udał się w kierunku parowozowni i pustych wagonów, by wreszcie dotrzeć do niepozornej, zarośniętej chwastami bocznicy, ukrytej między dwoma ceglanymi murkami. Tam znieruchomiał. Uchyliły się drzwi wagonu. Towarzysz zeskoczył na żwir i dał nura w brudne, okopcone drzwi. I po wszystkim.

Nikt go nie zauważył. W pobliżu ceglanych murów nie było żadnego świadka tego zdarzenia.

Zresztą nawet gdyby znalazł się jakiś przypadkowy obserwator, nie miałby szans rozpoznać towarzysza, który wynurzył się z wagonu nie w lśniących oficerkach i mundurze, ale w angielskim garniturze firmy Austin Reed, butach Thumberland, filcowym kapeluszu, z płaszczem przerzuconym przez lewe ramię i wytworną teczką z krokodylowej skóry w prawej ręce. I nie był to już bynajmniej towarzysz Chołowanow, lecz towarzysz Bejew, obywatel Bułgarii, wysokiej rangi funkcjonariusz Kominternu.

Przeciął starą halę zasypaną tłuczniem i odłamkami szkła, po czym wynurzył się na pustej uliczce, gdzie stała zaparkowana taksówka z zaciemnionymi szybami. Zwalisty kierowca ziewał, wyraźnie znużony oczekiwaniem.

— Na Dworzec Fiński.

— Tak jest.

Tu ślad się urywa. Chętnie opowiedziałbym, dokąd się udał, ale tego, niestety, nie zdołałem ustalić.

Wiadomo natomiast, że dwanaście dni później pojawił się niespodziewanie w najpiękniejszym mieście świata: w Waszyngtonie.

Znalazłszy się w Waszyngtonie, niejaki pan Bejew zastukał mosiężną gałką laski w lustrzane drzwi majestatycznego gmachu przy Ulicy K, mieszczącego zarząd koncernu “Faraon i synowie”. W tym momencie pan Bejew nie był już urzędnikiem Kominternu, ale szacownym bułgarskim przedsiębiorcą.

Cenił wygodę w każdych okolicznościach. Komintern to sztab Światowej Rewolucji, dlatego granicę Związku Radzieckiego najdogodniej przekraczać posługując się legitymacją tej instytucji. Z kolei po Ameryce lepiej nie podróżować w charakterze wysłannika sztabu Światowej Rewolucji, lepiej wcielić się w biznesmena. I lepiej nie udawać Szweda, bo można się łatwo wsypać. Również Włocha, Byle policjant może się okazać Włochem. Udawanie Greka, a tym bardziej Irlandczyka, grozi w każdej chwili zdemaskowaniem. Ale ilu amerykańskich policjantów mówi biegle po bułgarsku? Nawet gdyby trafił się taki okaz, wówczas pan Bejew ma gotowe wytłumaczenie: Jestem Bułgarem, ale rodzice są Rosjanami. Uciekli od przeklętych bolszewików. Ma też w zanadrzu inne fortele…

V

A więc elegancki dżentelmen zapukał w lustrzaną taflę, odźwierny wprawnym ruchem otworzył drzwi, uchylając równocześnie czapki. Dżentelmen wjechał na szóste piętro.

Bardzo lubił te waszyngtońskie piętra i korytarze, umiał należycie docenić marmurowe schody i kute w brązie lichtarze. Świat ogarnęła moda na starożytny Egipt. Oto miał przed sobą niemal wzorcowy przykład tej cudownej architektury: kolumnady jak w świątyniach Asuanu, kute w brązie szerokie liście oraz ludzie z głowami psów. Łagodne światło sączące się z niewidocznego źródła. Wytwornie.

Drzwi się otworzyły i znalazł się w gabinecie, który mógł z powodzeniem uchodzić za salę koronacyjną Ramzesa II.

Zza biurka ruszył mu na spotkanie dobrze zbudowany mężczyzna, wyciągając rękę na powitanie.

W milczeniu wymienili uścisk dłoni. Wysoki urzędnik Kominternu, alias poważany przemysłowiec, alias Chołowanow, znany w wąskich kręgach pod dźwięcznie brzmiącym pseudonimem Gryf, podał gospodarzowi gabinetu swą ozdobną laskę. Ten wziął ją do ręki i uważnie obejrzał gałkę w kształcie lwiej paszczy. Uchylił ukryte w ścianie drzwi, wyjął z garderoby identyczną laskę, porównał, po czym zwrócił laskę Chołowanowowi i gestem zaprosił na fotele.

Nie każdy Amerykanin mówi swobodnie po bułgarsku. Nie każdy Bułgar biegle włada angielskim. Dlatego przeszli na rosyjski. Przybysz bez trudu, a gospodarz uważnie dobierając słowa i zwracając uwagę na prawidłową wymowę.

— Co zdziałaliście?

— O, niemało. Zaangażowano osiemdziesięciu czterech amerykańskich inżynierów. Zostali skierowani na budowę kompleksu zakładów lotniczych w Komsomolsku. Pięćdziesięciu sześciu udało się na budowę fabryki czołgów w Czelabińsku…

— Wolimy raczej mówić o fabryce traktorów — grzecznie zauważył gość.

— Tak, oczywiście — przytaknął skwapliwie gospodarz. — Osiemnastu amerykańskich inżynierów pojechało na budowę fabryki czołgów w Niżniem Tagile, znaczy się, do fabryki wagonów. Wkrótce należy spodziewać się uzupełnień do zakładów lotniczych w Woroneżu i Kujbyszewie i do fabryki czołgów w Charkowie.

— Doskonale. Poza tym potrzebujemy specjalistów w dziedzinie akustyki i techniki nagrywania dźwięku.

— Proszę pana, o specjalistów było nietrudno, póki Ameryka była pogrążona w kryzysie. Ale teraz, gdy wychodzi z zapaści…

— Do czego pan zmierza?

— Chodzi ciągle o to samo. O zarobki amerykańskich inżynierów w Rosji…

— Również o pana zarobki?

— Również o moje.

— Amerykańscy inżynierowie żyją w Rosji tak, jak w Ameryce nikomu nawet się nie śni i zarabiają tyle, że nikt w Ameryce nie dałby wiary.

— Mimo to liczba chętnych stale maleje.

— Zastanowię się nad tym.

— Spróbuję znaleźć akustyków. Do Rosji?

— Do Rosji. Ale proszę o dyskrecję. Niech pan ich angażuje do Szwajcarii, wspominając mimochodem, że w Rosji płace są trzykrotnie wyższe. Proszę tak to zaaranżować, by mieli dokumenty i wizy wystawione na Szwajcarię, ale żeby każdy marzył o kontrakcie w Rosji.

— Później, w podróży, akustycy znikną w nie wyjaśnionych okolicznościach…

— O to niech już pana głowa nie boli. Ma pan ich zaangażować i wysłać do Szwajcarii. Koniec, kropka.

— To będzie kosztować więcej niż zwykle.

— Ile?

— Dwa razy więcej.

— Pomyślę. Czy to aby nie przesada?

— Proszę sobie znaleźć innego chętnego.

— Dobra, umowa stoi. Jeszcze jedno. Potrzebuję aparatów o nazwie magnetofon.

— Ile?

— Czterdzieści.

— Oho!

— Czterdzieści na początek. Potem więcej.

— Czy pan zdaje sobie sprawę z tego, że jeden magnetofon kosztuje tyle, co dwanaście niezłych samochodów?

— Tak.

— Czterdzieści magnetofonów stanowi równowartość niemal pięciuset porządnych wozów.

— Znam tabliczkę mnożenia.

— Czy mogę liczyć, jak zwykle, na dziesięć procent kwoty?

— Oczywiście.

— Dobrze. Dostarczę panu magnetofony.

— Generalnie jesteśmy zadowoleni z pańskiej pracy. Oto wynagrodzenie za miniony okres. Martwimy się o pana bezpieczeństwo. Stanowczo radzimy, aby proponował pan zatrudnianym inżynierom kontrakty też do innych krajów, nie tylko do Rosji…

— Proszę pana, kryjemy się, jak możemy. Ale zatrudnianie ekspertów do innych krajów przynosi firmie same straty.

— Pan znowu o tym samym?

— No tak, w pewnym sensie.

— Dobrze, zastanowię się nad tym. No i ostatnia sprawa. Jak wygląda realizacja głównego zamówienia?

— Będzie gotowe do końca 38 roku.

— Nie da się wcześniej?

— W żaden sposób.

— Zapłacę ekstra.

— Nie da się. Gdybyśmy wiedzieli, co robimy, to co innego. Może dałoby się wcześniej. Pan nie ma pojęcia, jak trudno jest konstruować skomplikowany mechanizm, nie znając jego przeznaczenia.

— Rozumiem doskonale. Ale taki jest warunek umowy: nie będzie pan pytać, co to jest i do czego służy.

— A wie pan, ja się chyba domyślam. To musi być jakiś osobliwy klucz do bardzo złożonego systemu elektrotechnicznego, który budujecie u siebie, w Związku Radzieckim. Przypuśćmy, że mister Stalin buduje tajną rezerwową stolicę, na wypadek wojny… Skupia tam wszystkie strategiczne i taktyczne środki łączności. Aby jednak ktoś niepowołany nie skorzystał z tej zapasowej stolicy i jej systemów łączności, mister Stalin buduje urządzenie, które pod względem komplikacji nie ustępuje najnowocześniejszym maszynom szyfrującym świata, a zarazem ma niewielkie rozmiary: można je zmieścić w niedużej walizce albo teczce.

Nie możecie zamówić takiego urządzenia w Rosji: wrogowie mister Stalina mogliby się o tym dowiedzieć, wejść w posiadanie aparatury i obrócić ją przeciw mister Stalinowi, przejmując kontrolę nad całą łącznością w kraju. Tymczasem, jeżeli zamawiacie je w Ameryce, możecie spać spokojnie. Tutejsi eksperci nie znają jego przeznaczenia, a nawet gdyby domyślali się, że jest to klucz do jakiegoś systemu, to i tak nie mogą z niego skorzystać, bo nie wiedzą, gdzie mieści się ta sekretna stolica, z jej supertajnymi systemami łączności, które otwiera tenże klucz… Czy nie mam racji?

Gość przez cały czas słuchał uważnie, nie przerywając. Teraz zabrał głos:

— Mister Stenton, macie w Ameryce bardzo trafne powiedzenie: ciekawość zgubiła kota. — W oczach Chołowanowa pojawił się dziwny błysk, który natychmiast zdmuchnął uśmiech z twarzy jego rozmówcy. — Uprzejmie proszę, by nigdy z nikim nie dzielił się pan swoimi domysłami o możliwych zastosowaniach urządzenia, które pańska firma buduje na nasze zamówienie.

— Przecież jesteśmy tu sami…

— Mister Stenton, proszę wierzyć, że dla nas obu będzie lepiej, jeśli powstrzyma się pan od ujawniania własnych przypuszczeń, choćby nawet wobec mnie. Żegnam pana.

VI

Tego samego wieczoru szacowny bułgarski biznesmen przeistoczył się w jedynego następcę serbskiego rodu książęcego. A osiem dni później — w wysokiego urzędnika Kominternu, potem w towarzysza Chołowanowa, towarzysza w lśniących oficerkach, znanego jako Gryf.

VII

Nastia dawno zauważyła, że kiedy ćwiczy na macie i rzuca instruktora przez prawe ramię, wtedy na balkonie, gdzie złożono zakurzony sprzęt sportowy, miarowo przechadza się para oficerek. Może nie zwróciłaby na to uwagi, gdyby nie blask, jaki od nich bije.

Dzisiaj po skończonych zajęciach wyskakuje z szatni na pusty korytarz i nagle słyszy, że ktoś ją woła.

Odwróciła się, na korytarzu stoi mężczyzna w skórzanym płaszczu. Całe szczęście korytarz szeroki, w sam raz, żeby mógł swoje bary pomieścić. Jeszcze trochę, a musiałby stanąć bokiem. Na nogach ma te same oficerki, które świecą nawet w ciemności. Można nocą po lesie spacerować, oświetlą ścieżkę.

— Obywatelko Strzelecka, wpłynął wniosek od majstra Nikanora…

— To on jeszcze żyje?

— Powraca do zdrowia.

— Proszę mu przekazać, że jak go jeszcze raz spotkam, zatłukę.

— Nie ma po co go spotykać.

— Całe szczęście.

— Nazywam się Chołowanow.

— Bardzo mi miło. Spieszę się do pracy. Do widzenia.

— Rozmawiałem z dyrektorem “Sierpa i Młota”.

— Z dyrektorem? — nie uwierzyła Nastia.

— Z dyrektorem. Oto papier z jego podpisem. Awansowałyście ze stanowiska sprzątaczki na pomocnicę szefa zmiany.

— Przecież ja w ogóle nie znam się na produkcji!

— A po co macie się znać? Będziecie chodzić do fabryki raz w miesiącu, po wypłatę. Jeżeli nie będziecie mogły, prześlą pieniądze do domu. Kierownictwo reprezentacji ZSRR powołuje was do kadry. Nie ma u nas sportu zawodowego i nie będzie. Mamy za to sport amatorski, trenujemy dzień i noc, cały rok na okrągło.

— A “Sierp i Młot” będzie mi płacić za taką pracę?

— Obowiązkowo. Skoro sportowiec-amator nie chodzi do pracy, bo trenuje, to z czego miałby żyć? Nasze fabryki pomagają sportowcom. Jeszcze jakieś pytania?

— Tak, jedno. Wasz pistolet, to prawdziwy Lahti?

VIII

Srebrzysty samolot lśni, jak oficerki Chołowanowa. Wzdłuż kadłuba widnieje czerwony, zamaszysty napis: STALINOWSKI SZLAK.

— Tym samolotem lecimy? Zaraz, zaraz, coś zaczynam kojarzyć. Czy ten Chołowanow, który leciał na biegun…

— Tak, to ja.

— Jest jeszcze jeden znany Chołowanow, taki od rekordów motocyklowych.

— To prawda, jest.

— Wasz brat?

— Nie, to ja.

— A Chołowanow od jazdy konnej?…

— Jeżdżę też konno.

— Nic nie rozumiem.

— Na razie załóżcie ten kożuch. Lecimy na Krym, ale na dużej wysokości wszędzie mroźno. Poza tym czas, byśmy zaczęli mówić sobie po imieniu. Po co te niepotrzebne formalności?

IX

Trafiła jej się partnerka-chichotka. Doświadczona. 215 skoków, w tym 73 z opóźnionym otwarciem.

— Słuchaj uważnie. Szkolili mnie do popisowego skoku z opóźnionym otwarciem, na defiladę. Teraz uznali, że skoczymy razem. Muszę szybko cię wciągnąć, żebyś nadrobiła zaległości. Obejrzyj ten przyrząd, dzieło geniuszu narodu radzieckiego i jego wspaniałych konstruktorów. Nazywa się RPR-3. No więc, naciągamy mechanizm spustowy. Teraz położę mechanizm pod szklanym kloszem i uruchomię pompę próżniową. Wyobraź sobie, że skaczesz z pułapu czterech tysięcy, a spadochron ma się otworzyć dwieście metrów nad ziemią…

— Co?! Kto otwiera spadochron na dwustu metrach po skoku z czterech tysięcy?

— Na dwustu metrach spadochrony otwierają bohaterowie. Ja, na przykład. Jak masz pietra, mów od razu.

— Nie boję się.

— Słusznie. Bo nie ma się czego bać. Skaczemy nie na radzieckich spadochronach, tylko na amerykańskich. Z radzieckim oprzyrządowaniem.

— Czy można na dwustu metrach wytracić prędkość po takim skoku?

— Można, trzeba tylko otworzyć spadochron w ściśle określonej chwili.

— Skąd mam wiedzieć, w którym momencie?

— Musisz zaufać technice. Geniuszowi narodu radzieckiego.

— O geniuszu już słyszałam. Powiedz lepiej, jak to działa.

— Bardzo prosto. To automat ciśnieniowy. Wiesz, że im wyżej, tym bardziej powietrze jest rozrzedzone. Naturalnie, podczas skoku ciśnienie wzrasta. Mechanizm reaguje na zmianę ciśnienia. Gdy tylko spadniesz do ustalonego pułapu, wyzwala się spadochron.

— Przecież ciśnienie powietrza zmienia się, w zależności od pogody.

— Dlatego przed skokiem naradzamy się z meteorologiem i odpowiednio regulujemy automat.

— Rozumiem.

— No więc umieszczam mechanizm pod kloszem i wypompowuję powietrze. Patrz na wskazówkę na skali. O, proszę, teraz mamy ciśnienie jak na czterech tysiącach metrów. Skaczesz. Ciśnienie wzrasta. Minęłaś trzy tysiące metrów. Teraz dwa tysiące. Tysiąc. Osiemset. Sześćset. Czterysta. Trzysta. Dwieście. Hop!

Rozległo się głośne trzaśniecie, jakby strzał z dwururki, jakby potężna sprężyna zatrzasnęła łapkę na myszy.

— No i co? Sprytnie pomyślane?

— Sprytnie. A jeżeli… nie zadziała?

— Nie wygłupiaj się. Przecież ma mechanizm dublujący.

— A jeżeli…

— Wariatka. Jak się to nazywa? RPR-3. Dzieło geniuszu. Trzy niezależne automaty. Słyszałaś podwójny strzał? A naprawdę były trzy. Czasem zlewają się w dwa, czasem w jeden. Twój mechanizm wypróbowano 567 razy i zawsze zadziałały wszystkie trzy spusty. Jeżeli nie wierzysz, zapytaj instruktora. Zresztą możesz poprosić o spotkanie z autorem tego wynalazku. Będziecie wspólnie powtarzać eksperyment, aż do znudzenia.

— A twój ile razy wypróbowali?

— 641 razy. Raz się zdarzyło, że jeden spust odmówił posłuszeństwa. Dwa strzeliły, a trzeci zawiódł. Tylko na co mi trzy niezawodne spusty? Jeden starczy w zupełności.

— I skakałaś?

— Pewnie. Jutro zaczniemy wspólnie. Pamiętaj: w naszym fachu nie ma strachu. Cykory mają przechlapane.

X

Już od wczesnego dzieciństwa Nastia przyswoiła sobie: nie pękać, cykory mają przechlapane. Wychowywała się w wyższych sferach. Ojciec Nasti był wysokim oficerem. Czasem zachodzili jego koledzy. Wspólnie z kumplami wlewali w siebie hektolitry koniaku, a potem przechodzili na niezrozumiały żargon: Nie pękaj, Andrieju Andriejewiczu, nie cykoruj, cykory mają przechlapane. Skąd w ustach zasłużonych oficerów taki niewojskowy żargon? Tego Nastia nie mogła pojąć. Zapytała w szkole wychowawczynię, Annę Iwanownę, co to za dziwne słowo. Anna Iwanowna, kobieta inteligentna, ze zdumienia otworzyła oczy: Ach, Nastiu, prymusko najdroższa i chlubo naszej szkoły, jak to możliwe, że nie znasz takich prostych rzeczy. Przyjdzie czas, siekną ci calaka do kabaryny, znaczy wlepią ci odsiadkę, zagruchoczesz menażkami na etapach i po zonach, a tymczasem nie znasz ludzkiej mowy. Pękać, cykorować — znaczy bać się. To stare powiedzenie. Ale jak masz poznawać nowe, nie znając starego? I pamiętaj, dziecko, na tym świecie lepiej nie pękać. Stara nauczycielka zaciągnęła się tanim papierosem, spojrzała gdzieś hen, daleko i dorzuciła: Cykory mają przechlapane.

XI

Skakały z czterech tysięcy.

Pod stopami morze błyska milionem zwierciadeł. Piaszczysta mierzeja sięga za horyzont. Ustawili spusty na natychmiastowe otwarcie spadochronów.

Za sterami samolotu R-5 — sam Chołowanow. Powiewa biały szalik ze spadochronowego jedwabiu. Wzbił się na pułap czterech tysięcy. Uśmiechnął się.

— No, dziewczyny, wyłazić na płaty. I nie pękać. Jakby co, otwierać ręcznie.

Jasna sprawa. Nie po raz pierwszy powtarzają instrukcję. Wysunęły się na płaty. Nastia na lewy, Katia na prawy.

— Gotowe?

— Gotowe.

— Jeszcze moment. Uwaga. Teraz! Zsunęły się ze skrzydeł i runęły w otchłań.

XII

Znowu skaczą z czterech tysięcy. Tym razem samoczynne otwarcie spadochronu na trzech kilometrach. Wiatr wydął Nastię jak żagiel na pełnym morzu. Boi się. Co rusz dotyka uchwytu, metalowej ramki na lince. Ręce należy rozkładać na boki. A Nastia ciągle sięga po uchwyt, sprawdza, czy aby jest na swoim miejscu. Jest.

Spadają całą wieczność. Nastia straciła już wszelką nadzieję, że automat, dzieło geniuszu narodu radzieckiego… Jaaak huknęło!!! Szeleszcząca powłoka wyszarpnęła się z pokrowca, rozwinęła nad głową i strzeliła, rozprostowując naraz całą powierzchnię. Nastia sprawdza nad głową: żadnych załamań, spadochron równo wypełniony powietrzem, linki nośne nie poplątane. Rozejrzała się, czy aby nie wpadnie stopami w sąsiednią czaszę. Obróciła się w uprzęży, czy nie zderzy się z partnerką. Katia leci tuż obok, roześmiana:

— Jutro otwieramy na dwóch tysiącach.

XIII

Otworzyły na dwóch tysiącach. Lecą tuż obok siebie.

Chołowanow ma surową minę: bez pośpiechu, wszystko w swoim czasie. Najważniejsza systematyczność. Dziesięć kolejnych skoków z opóźnieniem na dwóch tysiącach. Potem stopniowo coraz niżej. Czasami on też skacze na trzeciego, dla towarzystwa.

Wieczorami, po ćwiczeniach, palą ognisko na piaszczystej mierzei. Ogień pod samo niebo. Morze wypluwa na brzeg drewniane kloce, paliki, brewiona. Całymi latami leżą na piasku, schną. Potem trafiają do ogniska kadry ZSRR. Powiadają, że kloce pachną jodem. Inni mówią, że solą. Albo czymś tam jeszcze. Cokolwiek to jest, ognisko pachnie morzem. A przy ognisku Nastia.

I cała kadra jest tu, na miejscu. Śpiew do białego rana.

I dostał rozkaz: maszeruj na zachód

A ona — w przeciwną stronę

I jeszcze:

Nad Donem, i w Zamościu

Butwieją białe kości…

Śpiewali też pieśni własne, desantowe:

A do wiązu powoli podchodzi

Człowiek

Ze spadochronem

Potem, przed świtem, rozbrzmiewały nieprzyzwoite kuplety. Rej wodziła Katia. Zawodziła takie pieśni, że cała kadra płoszyła mewy śmiechem. I tańczyli do rana.

XIV

Zrzucili je na czterech tysiącach z otwarciem na dwóch.

Spadochron wystrzelił i Nastia zawisła nad morzem. A Kati nie wystrzelił. Śmignęła tuż obok — i w dół, w dół, w dół. W jednej chwili zamieniła się w malutką kropeczkę. Jak jej pomóc? Spadochron Nasti już jest otwarty, nijak nie może jej gonić. Może tylko pomóc jej krzykiem. I Nastia krzyczy, co sił w piersi:

— Ciągnij! Katia!! Pociągnij uchwyt!!!

Na ziemi Katia śmieje się, cała i zdrowa. I Chołowanow się śmieje. Śmieje się cała kadra. Katia jest już wyszkolona. Jej mechanizm nastawiono nie na dwa kilometry, lecz na dwieście metrów. Żeby Nastię nastraszyć.

A Nastia myślała, że Kati nie ma już wśród żywych.

Wszyscy zataczają się ze śmiechu. Tylko Nastia nie może dojść do siebie. Serce nie ze stali.

— No, dobrze już, dobrze. Ty też, Nastiu, będziesz kiedyś latać prawie do ziemi, sama będziesz straszyć żółtodziobów. Idź teraz, odpocznij. Nie będziemy cię więcej straszyć. Jutro znowu skaczemy z czterech tysięcy, ale otwarcie na tysiącu. To nie w kij dmuchał. Idź, przygotuj się psychicznie. Nie będziesz się bała?

— Nie będę.

XV

Zrzucili z czterech tysięcy. Z otwarciem na kilometrze.

Na tysiącu metrów strzelił Kati spadochron, a Nastia leci w dół, zamienia się w spadający punkt.

Teraz Katia wrzeszczy, jak opętana:

— Nastia, otwieraj! Otwieraj, durna! Szarpnij ręką! Ręką!!!

Nie może jej pomóc. Katia zwisa w uprzęży pod kopułą, szybciej nie poleci w żaden sposób. A Nastia, ze złożonym spadochronem — w dół, do ziemi, do ziemi… Na dole też wszyscy wrzeszczą:

— Szarp! Nastia! Szarp!!! Nie reaguje.

Na dwustu metrach zadziałały wszystkie trzy automaty. Strzelił spadochron — i już wylądowała. Wzywa ją Chołowanow.

— Sama nastawiłaś na dwieście?

— Aha.

— Żeby nas nastraszyć.

— Aha.

— Przecież nie umiesz otwierać nawet na ośmiuset metrach.

— Teraz już umiem. Od razu na dwustu.

— Doskonale. Za rażące naruszenie dyscypliny zostajesz odsunięta od dalszych skoków. Wykluczam cię z kadry.

XVI

Przechadza się po pustej mierzei.

Szumią fale. Na niebie spadochrony. Szybowce i samoloty.

Nie ma nic do roboty. Nie ma dokąd jechać. Siedzi na brzegu, puszcza kaczki po wodzie. Albo leży i patrzy w dal. Jak bezdomna kotka. Od trzech dni nie miała niczego w ustach. Kotka przynajmniej polowałaby na myszy. Nastia nie umie łowić myszy. Dlatego siedzi i patrzy w morze. Wokoło żywej duszy. Za to odespała wszystkie miesiące wstecz i wiele miesięcy naprzód. Nikt nie przeszkadza — kładź się na kamieniach i śpij do woli. Koc niepotrzebny. Ciepło. Więc leży, przebiera w pamięci paragrafy regulaminu.

Za plecami zachrobotały kamyki. Spojrzała za siebie. Nikogo nie widać, oślepia ją słońce. Widzi tylko buty. Niewiarygodny blask cholewek. Nie podnosi wzroku. Po co? I tak wie, do kogo należą.

Nie odezwała się słowem. Co tu mówić?

On pierwszy przerwał milczenie:

— Co robisz?

— Podziwiam krajobraz.

— Głodna?

— Nie.

— Masz charakterek!

Nie odpowiedziała.

— Wiesz, ja też mam charakter. I najchętniej posłałbym cię do wszystkich diabłów. Problem w tym, że dałem za ciebie sto amerykańskich spadochronów. I wychodzi na to, że je zwyczajnie roztrwoniłem. Więc latam po niebie i cię wypatruję. Piaszczysta mierzeja, nie mogłaś daleko pójść. Daleko od naszych spadochronów.

— Nie mogłam.

— Zbieraj się idziemy.

— Dokąd?

— Skakać.

XVII

Zaczęli wszystko od początku: skakali z czterech tysięcy z otwarciem natychmiastowym, potem z czterech tysięcy z otwarciem opóźnionym na trzech kilometrach. Na dwóch. Na kilometrze. Z czasem doszli do dwustu metrów.

Początkowo na cztery tysiące zabierał ją sam Chołowanow. Potem wezwano go Moskwy w niewiadomym celu. Samolot pilotował jego pomocnik. Ale z Chołowanowem było lepiej.

— Co za wariat zabiera takiego faceta w samym środku szkolenia i zawraca mu głowę duperelami?

— Głupia, wiesz przynajmniej, o kim mówisz?

— O Chołowanowie. Rekordziście.

— Dureń z ciebie, Nastiu. Chołowanow to osobisty pilot towarzysza Stalina. I jego ochroniarz. Nie przypadkiem mówią o nim Gryf.

ROZDZIAŁ 3

I

Bezkresne pole ciągnie się po sam horyzont. W poprzek przecina je betonowy pas. Wzdłuż pasa ustawiono trybunę honorową. Dla wodzów. Nad trybuną rozciągnięto tropik w granatowe i białe pasy. Dookoła kręcą się ochroniarze.

Wodzowie zjadą tu za trzy dni, ale trybuna już dziś jest pod ścisłą ochroną. Za trzy dni całą przestrzeń po tej stronie pasa startowego wypełni zbity tłum. Sam pas pozostanie wolny. Pole za pasem również. Myśliwce będą kręcić nad nim pętle, spadochroniarze sfruwać pojedynczymi płatkami, a potem całą chmarą. Powietrzna parada. Niezłomna potęga ojczyzny. Nieugięte skrzydła Kraju Rad.

Tymczasem trwają przygotowania.

Żołnierze rozciągają przewody. Monterzy siedzą na słupach, stukają młoteczkami jak dzięcioły. Mocują megafony. Potężny dźwig podnosi kioski z ciężarówek i ustawia je w jednym rzędzie: Napoje orzeźwiające, Lody, Prasa. I znowu: Napoje orzeźwiające. Wprawni cieśle zbijają z desek wychodek. Wychodek-kolos. Największy w Europie.

Bezpieczeństwo przede wszystkim. Z Moskwy dowieziono zastępy czekistów. Trwają ostatnie przygotowania. Próba generalna.

Na pierwszy rzut oka — zwyczajni młodzieńcy w cyklistówkach, marynarkach, sportowych koszulkach. W ogóle jakby nie czekiści. Ale dość przypatrzeć się uważnie i nie ma cienia wątpliwości. To oni.

Nad polem rozlega się komenda: Na stanowiska!

Przed chwilą snuł się tłum, bezładna masa ludzka. I raptem, w jednej chwili, ustawili się w szeregi, proste jak struna. Długie łańcuchy ludzkie aż po horyzont. I dalej. Pojawiły się też łańcuszki poprzeczne. Przeplatają się, tworząc regularne kwadraty. Komórki. Szkielet tłumu. Kiedy moskwianie wpłyną na tuszyńskie lotnisko, pośród masy ludzkiej wyrośnie niedostrzegalna siatka czekistów. Z północy na południe, ze wschodu na zachód. W tłumie nikt jej nie zauważy. Na razie ćwiczą w pustej przestrzeni: Na stanowiska! Rozejść się! Każdy łańcuszek, każdy kwadrat ma swojego szefa. Każdy szef ma w kieszeni słuchawkę telefoniczną. Gdy ludzie zapełnią całe pole, każdy dowódca niepostrzeżenie podłączy swój telefon do podziemnego kabla, lub do kiosku “Napoje orzeźwiające”, albo do jakiegoś innego. Nie na próżno od każdego biegnie linia napowietrzna.

Im bliżej trybuny, tym gęściej rozmieszczone są łańcuszki, tym ciaśniejsze komórki. Przy samej trybunie — zwarte szeregi. Kohorta Aleksandra Macedońskiego.

II

Pod samą trybuną rządową stoi kabina komentatora.

Usadzono go tak, by miał w zasięgu wzroku samoloty, spadochroniarzy i twarz towarzysza Stalina. By w razie czego reagował. Tuż obok jest miejsce Chołowanowa. On też patrzy na samoloty, na spadochrony, na tłum i na twarz towarzysza Stalina. Ma bardzo trudne zadanie: patrzeć w oczy towarzysza Stalina. I w niebo. I w masę ludzką. I jeszcze na komentatora. Towarzysz Chołowanow ma przy pasie Lahti L-35. To na wypadek, gdyby komentator oszalał i zaczął wykrzykiwać jakieś obrzydlistwa do mikrofonu. Żeby za długo nie wykrzykiwał. Żeby można go było wyłączyć pojedynczym strzałem między oczy.

Chołowanow trzyma w ręku przełącznik. Wiadomo: kto ma łączność, ten wydaje rozkazy. A kto rozkazuje, ten jest panem i władcą. Nieprzypadkowo towarzysz Lenin zalecał, by w pierwszej kolejności zająć telegraf. Tak więc środki łączności są w odpowiednich rękach. Gdyby wrogowie wdarli się do kabinki i próbowali przez mikrofon przekazać tłumowi niewłaściwe polecenia, Chołowanow jednym ruchem przełącznika wyzwoli potężny impuls, który zablokuje cały system łączności. Lepiej ją zniszczyć, niż oddać w ręce wroga.

Przy samej kabince, tej, gdzie siedzą komentator i Chołowanow — trzej czekiści. Wyglądają na techników-dźwiękowców. Ale są tu wyłącznie po to, by przeszyć kulami Chołowanowa, gdyby on sam odświrował i próbował nagadać bzdur do mikrofonu. Broń trzymają w ukryciu, poły marynarek odstają niezgrabnie na boki. Wyposażeni bezpretensjonalnie. Takich cacek, jak Lugery, Colty, Lahti nie starcza dla wszystkich. Dlatego trzymają w kaburach rodzime tetetki, które nie mają starannego wykończenia, ani zamorskiego sznytu. Ale mają niezaprzeczalną zaletę: walą mocno i celnie. TT to pewna maszyna, nie zawiedzie w potrzebie. Gdyby jednak mimo wszystko któremuś z techników w momencie strzelania do Chołowanowa pistolet odmówił posłuszeństwa, wtedy ponownie zarepetuje broń. A póki będzie repetować, Chołowanowa przeszyje ośmioma kulami drugi towarzysz. Po to tu jest, razem z pierwszym. Jeżeli jemu też pistolet nie wypali, wtedy trzeci towarzysz będzie dziurawić Chołowanowa. Ale to byłby naprawdę wyjątkowy przypadek. Normalnie wpakują w niego po osiem pocisków, zmienią magazynki — i jeszcze po osiem strzałów. A tymczasem uśmiechają się do Chołowanowa. On też uśmiecha się do nich. Wszyscy trzej zachowują należyty respekt: osobisty pilot Stalina. Z takim nie ma żartów. Z drugiej strony, jeżeli nazajutrz padnie rozkaz, to osobisty pilot Stalina zamieni się w zwyczajnego klienta z niewielkim otworem wlotowym w potylicy i pokaźnym otworem wylotowym w okolicy czoła. Może też być odwrotnie. Można dostać się w ręce towarzysza Chołowanowa i stać się jego klientem. Dlatego tymczasem nie warto z nim zadzierać. Lepiej uśmiechać się przyjaźnie: no, jak tam, drogi towarzyszu?

III

Mijają godziny. Bezlitosne słońce doskwiera na całego. Nad lotniskiem kurz. Trwają ćwiczenia. Chołowanow rzuca do słuchawki: Blokada! To znaczy, że nikt nie będzie mógł się przemieścić z jednej komórki do drugiej. Puścić północ! To też zrozumiałe: w każdej komórce wypuszczać ludzi jedynie w kierunku północnym, pozostałe kierunki trzymać. Puść blokadę! Znaczy, że wszyscy mogą poruszać się w dowolnym kierunku, tłum w ogóle przestanie odczuwać obecność czekistów. I znowu: Blokada! Puścić południe! W ten sposób można zapanować nad milionowym tłumem. Pod bokiem stanęło kilka półciężarówek. W razie potrzeby można uzbrojony oddział przerzucić przez tłum do dowolnego punktu lotniska.

Nawet jeżeli nawali łączność telefoniczna, komunikacja z siatką czekistów nie będzie przerwana. Po prostu komendy będą przekazywane inną drogą. Ustalonymi gestami wzdłuż szpalerów, naśladowaniem sąsiada. Tuż koło budki komentatora postawiono chłopa na schwał. Wyższego dryblasa nie ma w całym NKWD. Gdy Chołowanow poleci mu usiąść, siada. Wtedy siadają wszyscy, którzy go widzą. Równocześnie siadają wszyscy, którzy widzą siadających. A po co? Dla dyscypliny. Kto wie, co się może wydarzyć? Jaka sytuacja zaistnieć? Choćby zerwanie łączności. No więc, wypełniaj milczące rozkazy. Wszelkie możliwe rozkazy. Wszelkie!

Rób wszystko, co ci każą. Dlatego sypią się komendy ze szklanej budki: Powstań! Siadaj! Padnij! Powstań! Siadaj! Rozejść się! Na stanowiska!

Obok, po pustym polu, przechadzają się dwie przyjaciółki-chichotki, Katia i Nastia. Przed rekordowym skokiem przyszły zwyczajnie obejrzeć pole, na którym mają wylądować. Wciąż je coś śmieszy. Ciągle tylko chi-chi i cha-cha. A Chołowanowowi pokazują rogi.

Nie rozumieją, jaka troska ściska Chołowanowa za gardło. Głupie, nic nie rozumieją. Takie ryzyko! Jak im jeszcze pomóc, jak je asekurować?

IV

Nastia i Katia spacerują po polu. Stroją miny do czekistów. Kati wciąż zbiera się na śmiech. A Nasti już nie, bo co chwila wraca myślami do zbliżającego się skoku.

— Katia, pękasz?

— Zwariowałaś? Skakałam z opóźnionym otwarciem, kiedy ty jeszcze uczyłaś się składać spadochron. Sama nie cykoruj, nie szarpnij za uchwyt, bo zawiśniesz na pięciuset.

W tym momencie dojrzała żuczka na grzbiecie w trawie i zapomniała o skoku, i śmiała się do rozpuku.

V

Wiecie, dziewczyny, że radziecka technologia jest najlepsza na świecie. Ale dla pewności dołożymy jeszcze niemiecką. Prócz automatu RPR-3 damy wam dodatkowo niemiecki mechanizm. Zabezpieczenie musi być. Zabezpieczenie podwójne, jeszcze lepiej; potrójne, wspaniale. A my dołożymy jeszcze jedno. Z inną zasadą działania. To jest automat zegarowy. Urządzenie co prawda niemieckie, ale stoper szwajcarski. Rolex. Życzę powodzenia.

VI

Wysunęły się na płaty, Katia na prawy, Nastia na lewy. Uśmiechnęły się do pilota. Pokazał im cztery palce w skórzanej rękawicy: znaczy są na czterech tysiącach. I machnął ręką. Dziewczyny skoczyły w otchłań.

VII

Milionowy tłum utkwił wzrok w niebie.

I towarzysz Stalin.

I Chołowanow.

Przedostatni numer w programie. Odpowiedzialny — Chołowanow. Potem już tylko skok-masówka. Ale to już nie jego ból głowy. Powietrzna parada udała się na medal. Bez najmniejszej wpadki. Teraz tylko skok z czterech tysięcy z opóźnieniem, a potem zbiorowy skok finałowy.

Coraz wyżej wzbija się samolot, coraz ostrzej idzie w górę. I oto wyrównuje lot. Wyłącza silnik. Z ziemi słychać bardzo wyraźnie, jak ucichł warkot motoru. Spiker siedzi naprzeciw Chołowanowa, radośnie informuje tłum:

— Pułap cztery tysiące metrów nad poziomem morza.

Wtedy Chołowanow zrozumiał, że obie muszą zginąć.

VIII

Nastia spada w pustkę. Strumień powietrza szarpie nią jak górskie wodogrzmoty. Śmiesznie i strasznie. I coraz straszniej. Wszystko dziś jakoś inaczej. Ma takie poczucie, że nic nie jest tak, jak być powinno. Ziemia zbliża się zbyt szybko. Chronometr cyka, jak należy, wszystkie trzy spusty są naciągnięte, z dotychczasowej praktyki wie, że czekają długie spadanie, ale dlaczego ziemia zbliża się z taką prędkością? Najważniejsze, nie cykorować. Automaty same zrobią to, co do nich należy. Musi opanować strach. Nie pozwolić mu się wymknąć. Ale strach wyrwał się tak, jak wyrywa się czasza z plecaka. I Nastia krzyknęła, jak krzyczy się przez sen: kiedy krzyczysz, a krzyku nie ma. I kiedy krzyk jest jedynym ratunkiem:

— Szarp! Katia!! Szarp!!!

I Katia tuż obok. Na twarzy grymas przerażenia. I nie krzyczy, ale wrzeszczy:

— Szarp!

I sama szarpie za uchwyt. I Nastia szarpie za uchwyt. Ale…

IX

Kiedy samolot wyrównał lot i wyłączył silnik, dla Chołowanowa czas stanął w miejscu, rozciągnął się jak akordeon. Sekundy zamieniły się w nieskończone godziny i doby. W całe lata.

Głos spikera zgrzytnął jak żelazem po szkle: NAD POZIOMEM MORZA!

Jakie to proste. Za punkt zero przyjęto poziom morza. Samolot wzbił się na cztery tysiące metrów NAD POZIOMEM MORZA. Niezawodne automaty otworzą spadochrony na wysokości dwieście metrów NAD POZIOMEM MORZA. Wszystko było tysiąc razy sprawdzane. Na piaszczystej mierzei. Na poziomie morza, lub kilka metrów ponad. A tu nie mierzeja krymska. Tu Moskwa. Tuszyńskie lotnisko. Każdy szkolny podręcznik podaje, że Moskwa leży 170 metrów NAD POZIOMEM MORZA. Mniej więcej, oczywiście. Są punkty wyższe i niższe. W żadnym wypadku ta wysokość nie może wystarczyć. Spadochrony otworzą się dokładnie dwieście metrów nad poziomem morza. Kiedy będzie za późno.

X

Towarzysz Stalin śledzi lot dwóch malutkich grudek. Stopniowo dociera do niego…

XI

Chołowanow wyszarpnął mikrofon spikerowi.

Natychmiast wycelowały weń trzy lufy TT. Piorunuje czekistów wzrokiem. Twarz w straszliwym napięciu: muszę opanować sytuację!

Według instrukcji czekiści powinni strzelać. Wszyscy trzej mają broń w ręku. Ludzie rozpierzchli się na boki. Ale żaden nie pociąga za spust. Czują instynktownie: dzieje się coś przerażającego i tylko Chołowanow z mikrofonem może uratować sytuację. Spoglądają na Stalina. Jeden ruch brwi, jeden gest i ciało Chołowanowa przeszyłyby dwadzieścia cztery kule.

Lecz towarzysz Stalin milczy. Nie okazuje swoich myśli. Jak rzeźba z granitu. Jak stalowy posąg. Nie darmo przyjął nazwisko — Stalin! Nieobecny na ziemskim padole. Wzrok jego wybiega w przyszłe stulecia.

A Chołowanow wyczekuje: obie się roztrzaskają, czy tylko jedna. Katia-chichotka może się uratować. Doświadczona.

Nad jedną grudką wyskoczył i strzelił spadochron, wypełniając się powietrzem. Nad drugą też wyskoczył. Ale nie strzelił. Nie zdążył.

Chołowanow gwałtownie wciska guzik mikrofonu i ogłasza roześmianym głosem:

— Oglądaliście państwo numer zatytułowany “Katia-chichotka z ziemniakami”! Cha-cha-cha. Wykonanie: mistrzyni w skokach spadochronowych, rekordzistka Związku Radzieckiego i Europy, Katarzyna Michajłowa. No i worek ziemniaków! Cha-cha-cha!

Chołowanow ma gradowe oblicze. Mikrofon wtyka spikerowi:

— Tak trzymać!

Spiker powtarza, rozbawiony: — Worek ziemniaków! — i zanosi się serdecznym śmiechem. A Chołowanow do dryblasa-enkawudzisty:

— Śmiej się, bydlaku, bo zastrzelę!

Dryblas zarechotał ponuro: — Che-che-che. — I popłynęło po czekistowskich łańcuszkach i w tłumie: che-che-che.

A Chołowanow — do półciężarówki. I pełnym gazem na lądowisko…

XII

Nastia ściągnęła spadochron za dwie dolne taśmy. Trzeba je wybierać szybko i sprawnie. Nie ma wiatru, więc czasza prędko opada. Zrzuciła uprząż i pędem do Kati.

Katia leży nieruchomo. Jak worek ziemniaków. I nie ściąga spadochronu. Instrukcja nakazuje natychmiast ściągać spadochron i zrzucać uprząż. Nastia biegnie, ale nogi odmawiają jej posłuszeństwa. Ledwie może ustać. Tak mocno uderzyła przy lądowaniu, że ma wrażenie jakby oba kolana rozsypały się w drobny mak. I stopy i biodra. I kręgosłup jakby połamany w dziesięciu miejscach. Dlatego Nastia biegnie jak pokraczny manekin. Instrukcja mówi wyraźnie; ściągniesz swój spadochron — pędem do sąsiedniego. Ale nie ma co ściągać. Ledwie zaczerpnął powietrza. Nie jest napięty, jak powinien, tylko sflaczały, jak przekłuty balon.

Rozpostarła ręce, zagarnęła rozwiany jedwab. Spadochron nie stawiał oporu, zgasł pod jej ciężarem, choć Nastia nie wyróżnia się solidną budową. Teraz szybko zwinąć tkaninę w kłąb. Odczepić uprząż, żeby wiatr nie pociągnął ciała. Rozpina zamki, bojąc się spojrzeć na Katię.

Zajechała półciężarówka. Z kabiny wyskakuje Chołowanow. Katię w spadochron i na samochód. Drugi spadochron również. Nastię za rękę — i do kabiny. Dopiero wtedy spojrzał jej w twarz. I aż go rzuciło. Albo to jej mina, albo też nie spodziewał się ujrzeć ją żywą. Na zdrowy rozum, to przecież ona powinna być martwa.

A Katia żywa.

XIII

Ciało Kati wygląda strasznie.

Straciło kształty ciała. Całe zdeformowane. Wszędzie coś wystaje, same guzy i krwiaki. Zwłoki w oczach czernieją. Przemieniają się w jeden ogromny siniec.

Chołowanow za kierownicą. Nastia obok. Martwe wejrzenie. Zadziwił się Chołowanow: ani jednego słowa, ani jednej łzy. Ruszył ostro do przodu. Jak najdalej od tłumu. Jak najdalej od zgiełku.

Na niebie — masowy desant. Tysiąc skoczków na wielobarwnych spadochronach. Nie można oderwać oczu.

XIV

Kati Michajłowej urządzono skromny pogrzeb. I dyskretny. Chowano ją, jak chowa się komandosów na tyłach wroga. Owiniętą w spadochronowy jedwab, bez trumny. W nieznanym miejscu. Nie można postawić płyty nagrobnej. Nie można wygrawerować nazwiska. Prestiż państwa jest ponad indywidualne ofiary. Tylko krzyżyk na mapie. A mapę — do sejfu. Minie pięćdziesiąt lat, na całej kuli ziemskiej nastanie prawdziwy komunizm. Nie będzie wtedy granic państwowych, wszystkie kraje zjednoczą się w wielką rodzinę równoprawnych nacji. I wtedy wspomnimy o tobie, Katiu Michajłowa. Za pięćdziesiąt lat. Aż strach pomyśleć: w 1987 roku. Postawimy ci wtedy w tym miejscu imponujący pomnik. Z granitu. I wypiszemy złotymi literami: W trakcie pełnienia zaszczytnych obowiązków… podczas pionierskich prób z nową technologią, będącą dziełem geniuszu… Katia Michajłowa… Chichotka.

XV

Nastia nie płakała nocą.

W ogóle nie płakała. Chołowanow zamknął ją w spadochroniarni. Uprzedził: nie waż się pokazywać na zewnątrz. Przyniósł jej koc, poduszkę, mydło, ręcznik, proszek do zębów, szczotkę, grzebień, wiadro wody, pięć opakowań suchego prowiantu. Zażartował:

— Komandos uzbrojony w suchy prowiant jest właściwie nieśmiertelny.

Nie przyjęła tego żartu. Sam zresztą się zreflektował, że gadka o nieśmiertelności jest nie na miejscu.

I oto jest sama w wielkim magazynie. Pod dachem lata nietoperz. W okienku, pod samą kopułą hangaru, księżycowa poświata.

Wtuliła się w poduszkę i długo zagryzała wargi. Do samego świtu. Żeby nie zapłakać.

I nie zapłakała.

ROZDZIAŁ 4

I

Po moskiewskich tramwajach krążą plotki. Kursują po bazarach i bramach. Spiera się gawiedź. Powiadają, że na powietrznej paradzie pokazano bardzo zabawny numer: zrzucono z samolotu dziewczynę ze spadochronem i worek kartofli — też ze spadochronem. Worek roztrzaskał się o ziemię, a dziewczyna cała i zdrowa. Śmiechu było co niemiara!

Ale nie wszyscy tak mówią. Niektórzy twierdzą, że były dwie dziewczyny. Jedna żyje, a druga zginęła. Worek kartofli wymyślono na wszelki wypadek, gdyby coś się nie powiodło. A w rzeczywistości były dwie. Widziano je na własne oczy. Jedna doświadczona. Ta się uratowała. A druga kompletnie zielona. Skakała i ciągle chciała się wyróżnić. No i doskakała się.

II

Chołowanow położył towarzyszowi Stalinowi na biurku równy plik zadrukowanych kartek. Raport operacyjny o moskiewskich plotkach w minionym tygodniu. Towarzysz Stalin siedzi za biurkiem. Czyta. Milczy. Chołowanow zamarł. Obcasy ściągnięte. Czubki lśniących oficerek rozchylone na przepisową odległość. Ręce wyprężone wzdłuż szwów.

Niedobrze, gdy towarzysz Stalin milczy. Jeszcze gorzej, gdy milczy i nie proponuje usiąść. Sam siedzi. Szeleści kartkami raportu, jakby zapomniał o Chołowanowie. Raport liczy siedem stron, tyle ile jest dni w tygodniu. Rocznie 52 raporty operacyjne. 365 stron.

Towarzysz Stalin czyta i odkłada na bok przejrzane strony. Pierwsza. Druga. Trzecia. Towarzysz Stalin czyta czwartą stronę, a Chołowanow wie, o czym czyta w tej właśnie chwili. Łatwo zapamiętać, co jest na każdej kartce. Na pierwszej — uporczywie szerzące się pogłoski, że w trakcie pokazów zabiła się pewna spadochroniarka. Na drugiej — o tym samym. I na trzeciej i na czwartej. I tak dalej. Z tym, że na każdej stronie dochodzą kolejne fantastyczne domysły. Pierwszego i drugiego dnia plotki nie wymieniają nazwiska rzekomo zabitej. Poczynając od trzeciego dnia stopniowo wyjaśnia się, że miała na nazwisko Strielnikowa, albo Striełkowa. Cała Moskwa huczy wciąż

O niej. Wszystkie plotki spływają do Chołowanowa. Specjalny wydział zajmuje się sortowaniem materiałów i redagowaniem raportów. Chołowanow je podpisuje, po czym dostarcza na biurko towarzysza Stalina. Miałby wielką chęć opisać w raporcie jakieś inne pogłoski, o spadochroniarce wspominając mimochodem. Nic z tego. Prócz jego raportu na biurku wyląduje raport o moskiewskich plotkach autorstwa NKWD. Z podpisem towarzysza Jeżowa.

I jeszcze jeden, z KC. Z podpisem towarzysza Malenkowa. Malenkow nie wie, o czym informuje Jeżow. Jeżow nie wie, o czym donosi Malenkow. Obaj nie mają pojęcia, co przyniesie Chołowanow. W zasadzie Jeżow, Malenkow i ich podwładni w ogóle nie powinni wiedzieć, że Chołowanow ze swoimi chłopcami dubluje niektóre aspekty działalności KC i NKWD. A Chołowanow nie ma dostępu do raportów tych dwóch organizacji. Prócz nich jest jeszcze ktoś, kto informuje towarzysza Stalina. Poza Chołowanowem. Poza KC i NKWD. I wszyscy tylko o jednym — o spadochroniarce.

System został tak pomyślany, by wszystkie źródła informacji były od siebie niezależne. Żeby nikt nie miał wyłączności. Jak w tej sytuacji Chołowanow mógłby skłamać? Nie ma jak. Na tle innych raportów każdy wybieg zostanie natychmiast zdemaskowany. Właśnie dlatego bite siedem stron jego raportu jest poświęcone tylko tej jednej sprawie, która poruszyła całą stolicę, od podziemnych stacji metra aż po kremlowskie gwiazdy. (Chołowanow otrzymał rano meldunek: wczoraj trzej robotnicy polerowali czerwoną gwiazdę na wieży Świętej Trójcy i bez przerwy paplali o spadochroniarce. Informacja pochodziła z trzech niezależnych źródeł…)

Spróbuj w takich warunkach cokolwiek zataić.

Towarzysz Stalin zakończył lekturę, ułożył kartki w stos i przypomniał sobie o człowieku w lśniących oficerkach:

— Siadajcie, towarzyszu Chołowanow. Usiadł.

A towarzysz Stalin wstał. Nabił fajkę. Długo ją rozpalał. Aż rozpalił. Wtedy zaczął krążyć po gabinecie, za plecami Chołowanowa. Jak tygrys w klatce. Nie słychać kroków, miękko stąpa łapami po podłodze. Chołowanow wyczuwa za plecami krwiożercze zwierzę.

— Szkolimy milion spadochroniarzy, towarzyszu Chołowanow. A wy ośmieszyliście nasz kraj wobec całego świata. Rozumiem, chcieliście cały świat zadziwić. Nie udało się. Próbowaliście naprawić swój błąd. Postąpiliście słusznie, widząc, że katastrofa jest nieuchronna. Podobała mi się wasza postawa w chwili śmierci spadochroniarki. Byliście jedynym człowiekiem, który zareagował zdecydowanie, szybko i prawidłowo. Roztrzaskała się na oczach wszystkich. Wszyscy to widzieli. Ale dzięki podjętym przez was działaniom połowa Moskwy jest przekonana, że to był worek kartofli.

Towarzysz Stalin umilkł na chwilę, po czym mówił dalej:

— Natomiast druga połowa Moskwy mimo wszystko wierzy, że na ziemię spadła spadochroniarka. Dlatego naradziliśmy się tutaj z towarzyszami i postanowiliśmy was, towarzyszu Chołowanow, rozstrzelać.

— Słuszna decyzja, towarzyszu Stalin — zgodził się Chołowanow. — Mądra i bardzo na czasie.

Towarzysz Stalin bierze słuchawkę:

— Dajcie mi Jeżowa. Towarzyszu Jeżow, Chołowanowa należy rozstrzelać.

— Szkoda, że dopiero teraz — odparła słuchawka. — Mam na tego sukinsyna dwanaście walizek kompromitujących materiałów.

Towarzysz Stalin odłożył słuchawkę.

— Dam wam ostatnie zadanie, towarzyszu Chołowanow. Zanim was rozstrzelamy, macie położyć kres pogłoskom o spadochroniarce. Zastanawialiście się, jak to zrobić?

— Zastanawiałem się, towarzyszu Stalin i mam zamiar nie tylko je ukrócić, ale nawet obrócić na naszą korzyść.

Towarzysz Stalin stanął przy oknie i długo oglądał gwiazdę na wieży Świętego Spasa, na którą właśnie wdrapali się trzej robotnicy. Malutka gwiazdeczka. Jeśli oglądać ją z dołu. Ale ludzie na niej jeszcze mniejsi. Pchełki. Wysoko, psiakrew. Na takiej wysokości na jeden tylko temat mogą pytlować: któż to runął na ziemię. I nie ma jak poskromić tych jęzorów. Chołowanow twierdzi, że to uczyni i obróci na naszą korzyść? Ciekawe.

— Mówcie dalej, towarzyszu Chołowanow.

— Nie sposób zaprzeczyć, że spadochroniarka zginęła. Dlatego poleciłem Wydziałowi Rozpowszechniania Pogłosek, by nie próbowali ich zwalczać, lecz przeciwnie, by je podsycali.

— Interesujące.

— Zauważcie, towarzyszu Stalin, przez pierwsze dwa dni plotkowano o anonimowej spadochroniarce, nie wymieniając jej z nazwiska. Przez ostatnie pięć dni nie mówi się już o śmierci jakiejś nieznanej spadochroniarki, lecz o konkretnej osobie, nazwiskiem Strzelecka. To, oczywiście, bzdura. I jest to robota moich chłopców. Nie podważając faktu tragicznej śmierci spadochronłarki, udało im się odpowiednio ukierunkować pogłoski. Tam, gdzie najłatwiej będzie położyć im kres. I obrócić na naszą korzyść. Jak można zdementować śmierć jakiejś bezimiennej spadochroniarki? Byłaby to beznadziejna walka z wiatrakami. Ale zdementować śmierć spadochroniarki Strzeleckiej można bez trudu. Przecież żyje w najlepsze.

Niech Moskwa na razie gada do woli o wypadku spadochroniarki. Ale nie jakiejś tam, nieznanej, lecz właśnie o Strzeleckiej! Należy skupić na niej powszechne zainteresowanie. Im więcej plotek o jej śmierci im więcej szczegółów, tym lepiej.

— Strzelecką należałoby tymczasem dobrze ukryć, żeby nikt jej nie widział.

— Towarzyszu Stalin, ukryłem ją natychmiast po wypadku. Poza wami, mną i samą Strzelecką nikt nie ma pojęcia, która ze spadochroniarek poniosła śmierć.

— Ale przecież ktoś widział zwłoki tej, która naprawdę zginęła. Jak jej tam? Michajłowej.

— Trupa Michajłowej widziała z bliska tylko Strzelecka i ja. Nikt więcej.

— Dobrze, towarzyszu Chołowanow. W porządku.

— No więc, jeżeli wszyscy będą powtarzać, że zabiła się Strzelecka, a raptem okaże się, że jest cała i zdrowa, to trudno o lepsze dementi. Nikomu nie przyjdzie do głowy pomyśleć o drugiej spadochroniarce. Psychologia tłumu. Kto powtarzał bzdurną plotkę o śmierci Strzeleckiej, okryje się hańbą. Dlatego usilnie namawiam, by pogłoski o śmierci Strzeleckiej doprowadzić w przyszłym tygodniu do apogeum… i pokazać Strzelecką światu.

— Gdzie?

— Byle nie w prasie. Wyglądałoby to podejrzanie. Najlepiej pokazać ją tam, gdzie ją znają i pamiętają. W fabryce “Sierp i Młot”. Dopiero później w prasie. Tak, niby mimochodem.

Towarzysz Stalin ponownie ujął słuchawkę:

— Dajcie Jeżowa… Towarzyszu Jeżow, naradziliśmy się tutaj z towarzyszami i zdecydowaliśmy, że Chołowanowa na razie nie rozstrzelamy.

III

To-wa-rzy-sze! Dziś występuje przed nami sławny pilot polarny, motocyklista światowej klasy, znakomity jeździec, spadochroniarz: towarzysz Cho-ło-wa-now!!! Przez chwilę wydawało się, że runie dach odlewni razem z suwnicą. Owacje aż do bólu dłoni. Na podeście pojawił się Chołowanow, ale nie w polarnej kurtce i futrzanych butach, lecz w szkarłatnej rubaszce z krajką, lśniących oficerkach i narzuconej na ramiona marynarce. Na marynarce galeria baretek. Chołowanow wie, że choć za oknem sierpień, spodziewano się postaci w kożuchach. Tak lud postrzega pilotów polarnych. Najlepiej z białym niedźwiedziem pod ramię. Rozumiejąc to, Chołowanow przybył w nieoczekiwanym stroju. I z miejsca podbił audytorium. Zaskoczenie zawsze jest intrygujące. Kobiecej połowie kombinatu szczególnie przypadła do gustu jego czerwona jedwabna rubaszka. Zaklaskały w dłonie. Mężczyznom też się spodobał. Z uznaniem patrzyli na jego bary jak szafa, na jego słuszny wzrost, ramiona jakby stworzone do chwytania konia w biegu, na jego lekki krok. Chołowanow nie wszedł na podest, ale wzleciał, jakby nie miał wagi. A podest przemierzył potężnymi susami.

Spodziewano się, że wyjdzie na środek, stanie, wyciągnie kartkę zza pazuchy. Ale gdzie tam! Chołowanow wskoczył na pomost i z miejsca nadaje. Idzie i mówi. Głos jak dzwon — może arie śpiewać, może dowodzić dywizją. Nie doszedł nawet do połowy pomostu, a już rozśmieszył wszystkich do łez. Sypie żartami jak z rękawa. Urodzony anegdociarz.

Chołowanow przykuł uwagę tłumu. I nie puścił. A lud zadowolony. Lud lubi, gdy w człowieku jest siła. Gdy siła człowieka przepełnia. Mówca uniósł rękę, rozciął dłonią powietrze i widać było jak pod szkarłatnym jedwabiem przetaczają się stalowe bicepsy. A kark ma buhaja. Kark taki, że nie warto zapinać kołnierzyka, bo i tak się nie uda. Czuje też publiczność, że siły ducha w nim jeszcze więcej. Aż go rozpiera.

A Chołowanow z tłumem, jak ze zwierzem: raz pogłaszcze, raz przyłoży knutem. Żarty, żarciki — i nagle o knowaniach wroga. Tłum w jednej chwili przepełnia się sprawiedliwym gniewem. Teraz o polityce umiłowanej partii — i owacja, jakby on właśnie tę partię ucieleśniał. Klaszczą mu tak, jakby klaskali ukochanej partii, która prowadzi lud ku jasnym celom. A on — o najbardziej uwielbianym, o tym, który nie śpi po nocach troszcząc się o swój lud. Sala w histerii. I nagle z wysokiego C — znowu w żarty. Rozbawił wszystkich do łez. Snuje opowieść, a tłum odpowiada mu salwami śmiechu i owacjami, aż okna dzwonią. Fajny gość. Równiacha.

Dużo naopowiadał. O samolotach, koniach, motorach, białych niedźwiedziach. Kilka osób musiało zaczerpnąć haust świeżego powietrza, by opanować paroksyzmy niepohamowanego śmiechu. Najdłużej mówił o spadochronach.

Wreszcie skończył. Sam się zmęczył. Roześmiany, ociera czoło jedwabną chustką.

— Są pytania?

Las rąk.

Chołowanow wskazuje na starca, który musi tkwić na tym wydziale przynajmniej od czasów Aleksandra II. Pytajcie, drogi towarzyszu dziadku.

Dziadek odchrząknął, przygładził wąsa:

— Powiedz no mi, synku, jak ci twoi spadochroniarze lecą z nieba, nie kręci im się we łbach?

— Nie — odparł zdecydowanie Chołowanow. — Nie, ojczulku, radzieccy spadochroniarze nie miewają zawrotów głowy! — Posypały się oklaski za tę odpowiedź. — Jeżeli czymś kręcą, to dupą. Bo dupą lubią zakręcić!

Huknęło wydziałem, od fundamentów aż po dach. Wystraszone gołębie zerwały się z gzymsów, jak po strzale armatnim. I długo ludzie tarzali się po ziemi. Nie wszyscy, tylko ci, którzy mieli dość miejsca. Wielu stoi na obrabiarkach, wiszą na dźwigu, oblepili karnisze. Dwaj desperaci uczepili się nawet haka suwnicy.

Żart musi trafić na podatny grunt. Gdyby ktoś inny powiedział to samo, pośmialiby się chwilę i tyle. Ale przed nimi. dowcipkuje bohater podbiegunowy w lśniących oficerkach, obwieszony orderami. I dobrze żartuje. Po naszemu. Po robociarsku.

Zapewne długo jeszcze zrywaliby boki, gdyby Chołowanow nie wskazał młodzika o dość bezczelnym spojrzeniu: proszę pytać, drogi towarzyszu.

A ten jak nie chlapnie:

— Bardzo pięknie nam tu opowiadacie, towarzyszu spadochroniarzu, a tymczasem na naszym wydziale zamiatała taka dziewuszka, Nastia Strzelecka. Ktoś naopowiadał jej niestworzonych rzeczy, namówił nieszczęsną do tych waszych spadochronów. I nie ma już naszej Nasti.

Cała hala zamarła, aż słychać było, jak gołąb trzepocze skrzydłami pod dachem. Za oknami — tysiąc dziewięćset trzydziesty siódmy. Ale bezczelność… Tłum zmroziło, dosłownie zamienił się w bryłę lodu. Wszyscy zdębieli.

— Prowokator — wycedził przez zęby, jakby do siebie, osobnik w szarym prochowcu. Powiedział to cicho, ale został usłyszany. — Prowokator! — powtórzył jeszcze raz, znacznie głośniej. I jak nie zacznie wrzeszczeć: — Prowokator!!! — I rzuca się na młodzika z pazurami, prosto do twarzy. I wszyscy stojący w pobliżu, na prowokatora. Rwać go na strzępy!

Rozerwaliby go niechybnie. Ale zareagował Chołowanow. Powstrzymał ich gestem:

— Zaczekajcie! Jeżeli obywatel jest winny, nie należy go szarpać, jak wilki owcę, tylko doprowadzić gdzie trzeba. Tam już się nim zajmą. Wyjaśnią, z kim jest powiązany, kto go nasłał, kto mu podsuwa prowokacyjne pytania, kto mu płaci. Chwasty wyrywa się z korzeniami! A w ogóle: na czyj młyn lejecie swoją mętną wodę, obywatelu!? Uwaga! Rozkazuję! Stojący w pobliżu, otoczyć go! Tylko żeby włos mu z głowy nie spadł. Zakończymy wiec i wtedy osobiście dostarczę tego delikwenta tam, gdzie jego miejsce.

Wokół niegodziwca zagęścił się uświadomiony aktyw robotniczy. Zwrócony w cztery strony świata. Kwadrat nie do pokonania. Komórka.

— Radziecki sąd zajmie się wami. Tylko, kto wam, obywatelu prowokatorze, powiedział, że Nastia Strzelecka zginęła?

A ten już z rozkwaszonym nosem, ale hardo bierze się pod boki:

— Cała Moskwa o tym huczy!

Rzucili się ze wszystkich stron: bij go, bydlaka! Ale robotniczy aktyw wykazał czujność. Odepchnął nacierających.

Chołowanow zwrócił się do zebranych:

— Ludzie! Nie wolno go zabijać! Zabijając prowokatora utrudniamy dochodzenie. Poza tym krzyczycie, gorączkujecie się, a przecież i wśród was są tacy, którzy uwierzyli, że Nastia Strzelecka roztrzaskała się podczas skoku. Powiem wam, towarzysze, jak matce rodzicielce: ja też nie jestem bez winy. Nasłuchałem się rozmaitych opowieści i też mi było ciężko na sercu. Dobra dziewuszka. Sami wiecie najlepiej, przecież ją znacie. Ja też ją poznałem. Razem skakaliśmy. Więc kiedy usłyszałem, że się zabiła, bardzo to przeżyłem. A ona tymczasem wypełniała odpowiedzialne zadanie najwyżej wagi. Nie mogę wam wszystkiego powiedzieć. Tajemnica państwowa. Ale wierzę, że wkrótce dostanie za to order. Najwyższe odznaczenie. Tymczasem nie dalej jak wczoraj idę ja po lądowisku i co myślicie? Z naprzeciwka… Nastia Strzelecka ze spadochronem. Przecież ty nie żyjesz! — powiadam. A ona w śmiech.

Hala milczy. Tysiąc par oczu patrzy z wyrzutem: gdyby to od nas zależało, towarzyszu Chołowanow, rozerwalibyśmy prowokatora na strzępy. Wy pierwsi powinniście rzucić się na niego i zastrzelić jak psa. Żeby nie podburzał ludzi. Ale nie trzeba nas oszukiwać. Widzieliśmy na własne oczy: roztrzaskała się dziewczyna. I wielu tutaj dobrze ją znało. Zabić prowokatora — to wasze prawo, towarzyszu Chołowanow, ale kłamać ludziom nie przystoi. Nawet bohaterowi lotów polarnych.

— Dobra — powiada Chołowanow. — Moskwa nie wierzy łzom i słowom też nie wierzy. Wiedziałem, że mi nie uwierzycie. Toteż przywiozłem ją ze sobą. No chodź, Nastiu, do swoich. Pokaż się ludziom.

I Nastia wyszła na pomost.

Hala na moment zamarła, po chwili tłum poderwał się z miejsc. Wszyscy krzyczą, tupią, biją brawo:

— Nastia! Tyś to? Naprawdę!? Nastiusza!! Słoneczko nasze najdroższe! Taka ważna, że nawet do nas nie zajrzy! Przecież to ona! Patrzcie na nią! A takie rzeczy, bydlaki, wygadywali!

Cieszyli się i klaskali. Klaskali i śmiali się. A babiny dorodne to nawet się popłakały: durniutka jest i będzie, teraz uszła z życiem, to zabije się następnym razem. Głupek spadochronowy, a mimo wszystko szkoda jej.

Chołowanow uniósł rękę:

— Towarzysze! Oto macie przykład przebiegłości wroga: Cała Moskwa huczy. A wy, łatwowierni, bierzecie to wszystko za dobrą monetę. Więcej wiary! Gdzież nasza proletariacka czujność rewolucyjna? Kiedy wróg mówi otwarcie, wtedy się oburzacie. Ale kiedy ten sam wróg po tramwajach sączy swój jad do uszu, wtedy słuchacie z rozdziawionymi gębami. Mam rację?

— Masz — przyznali zgodnie.

— Ten drań kręcił się wśród was, szeptał jednemu i drugiemu i nikt go nie powstrzymał, nikt nie wyrwał mu jęzora!

— Towarzyszu Chołowanow, pierwszy raz widzimy go na oczy! On nie nasz.

— A więc nasłany! Trzymacie go?

— Trzymamy! — odkrzyknęło trzydzieści gardeł uświadomionego aktywu robotniczego.

— Rewolucyjnym obowiązkiem każdego z nas jest nie dopuścić, by podobne gagatki otumaniały umysły. Prowokatorów i intrygantów pod mur! Oto nasze zadanie. Tymczasem, prowadźcie go do mojego samochodu. Tylko dobrze pilnujcie! Razem odstawimy go tam, gdzie trzeba.

— Odstawimy! — odpowiedziało trzydzieści gardeł.

— A wam wszystkim, drodzy towarzysze robotnicy fabryki “Sierp i Młot”, radzieccy spadochroniarze przesyłają gorące pozdrowienia spod samego sklepienia nieba!!!

IV

Kierowca uchyla drzwi do wozu. Chołowanow siada razem z Nastia na tylnym siedzeniu. W ręku trzyma wycelowany w prowokatora Lahti L-35. Prowokator leży pod nogami, skrępowany paskami od spodni, sznurami, łańcuchami, wszystkim, co wpadło w ręce. Stopnie samochodu oblepia uświadomiony aktyw robotniczy. Drugi samochód, z tyłu — tak samo. Obstawa.

Bez trudu opuścili teren fabryki. Milicji było zatrzęsienie. Na cześć Chołowanowa. Błękitny szpaler powstrzymał napierający tłum.

Wyjechali.

Chołowanow chowa Lahti, zapina kaburę. Aktyw robotniczy rozwiązuje prowokatora. Ten masuje zdrętwiałe nadgarstki, gramoli się na środkowe siedzenie, ściera chusteczką charakteryzację z twarzy. Ze stopnia odzywa się osobnik w szarym prochowcu:

— Towarzyszu Szyrmanow, nie za bardzo wam pysk pokaleczyłem?

— Dobrze już. — I do Chołowanowa: — No jak, dobrze zapytałem?

— Dobrze, Szyrmanow. Doskonale. Twoi chłopcy też spisali się na medal. Daj ode mnie każdemu jeden dzień wolnego.

V

Po Moskwie krążą plotki. Powiadają, że Trocki nasłał zza granicy bandy mataczy-podszeptywaczy. Do jednej tylko fabryki “Sierp i Młot” — setkę. Gadali takie rzeczy, że aż uszy więdły. Że ponoć władza radziecka żywą dziewuchę puszczała z nieba bez spadochronu. A dziewczyna cała i zdrowa. Striełkowa. Albo Strelina. Prowokatorów zgarniano wczorajszej nocy. W “Sierpie i Młocie” wyłapali wszystkich, co mieli dłuższy język. Dwieście osób. A dokładnie — dwieście pięć. Pięciu z nich spadochroniarz Chołowanow sam złapał w fabryce. Leciał na biegun i przyszło mu do głowy — a może by tak zgarnąć jednego z drugim? I co myślicie? Skoczył ze spadochronem i już ma jednego w garści. Potem drugiego. W pół godziny pięciu wyłapał. Związał ich wszystkich jednym spadochronem… Resztę zabrali nocą. Ale zwyczajnie, prosto z łóżek, rozespanych. Na innych zakładach też zgarniali. Będzie ze trzy tysiące. Albo i cztery. Słusznie, dobrze im tak.

VI

Kończy się letni dzień. Zachód słońca. Sosny. Dacza. Długi stół. Obrusy i serwetki wykrochmalone, aż chrzęszczą. Srebra. Kryształy. Mieczyki w wazonach, jak sztuczne ognie na niebie. Olbrzymi kucharz po raz ostatni omiata wzrokiem nakrycia, sprawdza, czy wszystko jak należy. Kelnerzy w nieustannym ruchu, krzątają się wokół odświętnego stołu.

Nieco na uboczu stoją przywódcy. Czekają. Pełni szacunku. Na towarzysza Stalina. Jest tutaj, na łące. Ale najwidoczniej zapomniał, że stół już przygotowany. Niespiesznie przechadza się, do ściany lasu i z powrotem. Obok niego — dziewczyna-spadochroniarka. Nastia. Towarzyszka Strzelecka. Peroruje z zapałem. Stalin słucha. Zaprzecza. Przytakuje. Nikt nie waży się przerwać rozmowy. A oni znowu zawrócili od daczy w stronę lasu. Poważna rozmowa. O spadochroniarstwie. O masowym szkoleniu spadochroniarzy do oczekiwanej wojny wyzwoleńczej. Potrzeba spadochronów. Wielu spadochronów. Potrzeba specjalnych fabryk. I przędzalni jedwabiu. I magazynów. Przechowywanie spadochronów nie jest takie proste: odpowiednia temperatura, wilgotność itd. Potrzebne suszarnie. I warsztaty naprawcze. Potrzeba nowych klubów spadochronowych. Dziesiątków tysięcy instruktorów. Niezbędne jest lotnictwo transportowe. Trzeba myśliwców bombardujących, które nagłym uderzeniem zniszczą lotniska wroga i utorują drogę ciężkim transportowcom. Milion spadochroniarzy. A prócz wielotysięcznych brygad desantowych, dywizji i korpusów, potrzebne są niewielkie elitarne pododdziały desantowe, które wyrżną załogi nieprzyjacielskich lotnisk jeszcze przed nalotem naszych myśliwców bombardujących, przed pierwszym uderzeniem, przed rozpoczęciem wojny. Elitarne pododdziały żeńskie? Oczywiście, że żeńskie. Delikatną robotę lepiej powierzyć kobiecie. Co innego, gdy przed rozpoczęciem wojny w okolicy wrogiego lotniska pojawią się dryblasy z cekaemami, strasząc całą okolicę, a co innego, gdy zjawią się smukłe niewiasty. Pancerna pięść w aksamitnej rękawiczce. Kamuflaż. Dokładnie tak, jak nakazuje “Regulamin polowy. RP-36”. Milion chłopa — to później, po zdławieniu lotnisk, a na razie…

I niespodziewane pytanie Stalina:

— Przyjaźniłyście się?

Zaparło jej dech. Rozumie, że pytanie dotyczy Kati. Przypomniała sobie Katię-chichotkę i oczy nabiegły jej łzami. Wie, że jeśli zapłacze, zostanie jej to wybaczone. Może po to w ogóle zapytał, by się rozpłakała. By ulżyła duszy. Ale ona nie chce płakać. Zatrzepotała powiekami. Wystarczy się odezwać i nie powstrzyma już łez. Dlatego nie powiedziała ani słowa, tylko skinęła. Zagryzła wargi, patrząc ponad nim. Ledwie kiwnęła głową. Bardziej nie można, bo głowę trzeba trzymać wysoko. Wtedy sylwetka dumna. Trzeba patrzeć na szczyty drzew. Nie kiwać mocno głową, jeśli chce się powstrzymać łzy na końcach rzęs. Więc prawdę mówiąc nawet nie skinęła, tylko miną dała do zrozumienia: tak, byłyśmy przyjaciółkami. A oczy — w górę i w bok. Wie, że jeżeli obejmie ją teraz łagodnie i przytuli, to nie wytrzyma, rozszlocha się na jego ramieniu.

Na uboczu, niedaleko stołu (do stołu jednak nie podchodząc) stoją najlepsi synowie tego kraju. Towarzysz Mołotow. Towarzysz Mikojan. Towarzysz Chruszczow. Towarzysz Jeżów. Jeszcze jacyś towarzysze. Rozumieją, jaka rozmowa się toczy. Dlatego nie przeszkadzają. Nie patrzą na łąkę, po której spacerują Nastia ze Stalinem. Ale wszystko widzą. Wiedzą, że w tej właśnie chwili mowa jest o Kati. Po cóż on o tej Kati?… Lepiej żeby o lotniskach. Opowiedziałaby, że w pierwszych sekundach wojny, a nawet kilka minut przed jej rozpoczęciem, trzeba wyrżnąć całą ochronę wszystkich lotnisk. Wszystkich artylerzystów przeciwlotniczych. Bladym świtem podrzynać gardła śpiącym pilotom. No, jeszcze przeciąć druty łączności w rejonie lotnisk. Wtedy ich myśliwce nie wystartują, a nasze eskadry będą mogły bombardować bez przeszkód…

Ale to go mniej interesowało. Objął ją i łagodnie przytulił.

Wtedy się rozpłakała.

VII

Wieczerza długo się ciągnęła. Było dużo wina. Dużo żartów. Siedziała po prawicy Stalina i nie mogła oderwać od niego wzroku. Widziała go z samego bliska. Patrzyła na niego z wdzięcznością. Przecież tylko z uprzejmości wypytywał ją o spadochronowe sprawy. Zna się na tym lepiej od każdego instruktora. Wie, że nasz, radziecki spadochron lepszy od amerykańskiego. Pewnie, że lepszy. Ale wie też wszystko o amerykańskich, tych z zieloną metką. Z jedwabnikiem na pajęczynie. Wie, że z jakiegoś powodu radzieccy piloci i spadochroniarze za jeden spadochron z zieloną metką są gotowi oddać siedem radzieckich. Siedem za jeden. Zna ten przelicznik.

Wiedziała, że nie powinna tak gapić się na niego. Dlatego patrzyła na wszystkich. Ale co rusz — rzut oka na niego. Ukradkiem, żeby nikt nie widział.

Był pierwszy i jedyny, który zrozumiał, że musi sobie popłakać. W tamtej chwili. Od nadmiaru wrażeń. No, to proszę. Masz moje ramię. Nawet nie próbował uspokajać. Szlochaj na zdrowie. Łkaj do woli. Goście poczekają.

I poczekali. Kolacja nawet nie bardzo się odwlekła.

Jakaś poczciwa kobieta, chyba gospodyni, zabrała Nastię. Pomogła jej doprowadzić się do porządku, odświeżyć twarz. Podała szklankę wody. Dobra jest woda na daczy stalinowskiej. Zimna. I w ogóle taka jakaś szczególna.

I oto znów u boku Stalina. Zaproponował wino. Odmówiła: nie piję, towarzyszu Stalin. Nie nalegał. Wobec pozostałych nie był tak pobłażliwy i łagodnie przymuszał: No, towarzyszu Jeżow, widzę, że po waszej stronie sucho w kieliszkach.

Niepostrzeżenie siny zmierzch wypełnił stalinowską daczę. Gwar coraz gęstszy. Śmiech, muzyka. Na werandzie płoną latarnie. Kelnerzy krzątają się bez wytchnienia, śmigając jak łyżwiarze. Towarzysz Kalinin co rusz spogląda na Stalina. A Stalin kręci głową: nie, jeszcze nie czas.

Raptem wszystko zniknęło ze stołów, kelnerzy szast-prast, uporali się z obrusem. Pod nim następny. Równie oślepiający. W błękicie zmierzchu też błękitny. Desery. Kelnerzy rozstawili wszystko, jak należy i już ich nie ma. Jakby ich nigdy nie było. Ani na daczy. Ani w okolicy. Towarzysz Stalin skinął towarzyszowi Kalininowi: teraz. Towarzysz Kalinin tylko na to czekał. W jego ręku, nie wiadomo skąd, pojawia się czerwone pudełeczko.

Stalin wstał. Umilkły wszystkie rozmowy. Nawet cykady na łące umilkły.

— Naradziliśmy się tutaj z towarzyszami, no i postanowiliśmy naszą spadochroniarkę wyróżnić Orderem Lenina. Towarzyszu Kalinin…

Michaił Iwanowicz z uśmiechem wręcza odznaczenie. Ściska dłoń. Potem nie wytrzymuje i obejmuje:

— Noś, córeczko. Zasłużyłaś.

Otoczyli Nastię ze wszystkich stron. Gratulują, ściskają ręce.

Z boku stoi samotnie Stalin. Obok niego jak spod ziemi wyrasta Chołowanow. Nikt nie wie, skąd się wziął. To jego specjalność — pojawiać się znikąd. Wtedy towarzysz Stalin szepnął mu cicho, tak, by nikt nie słyszał:

— Do KONTROLI.

ROZDZIAŁ 5

I

Samochód ma niewiarygodnie długą maskę. Reflektory — jak latarnie na krążowniku. Przednie siedzenie odsłonięte, bez dachu. To miejsca kierowcy i szefa ochrony. Zostało tak pomyślane, by szef ochrony miał odsłonięte pole widzenia na wszystkie strony świata i by w razie potrzeby mógł dać znak obstawie w innych pojazdach. Poza tym z odsłoniętego wozu łatwiej strzelać.

Salonka wygląda jak kareta. Na podłodze dywan, a właściwie miękka biała skóra. Całe wnętrze, fotele i zasłonki w kolorze popielatym. Tapicerka z pikowanego atłasu. Nie ma co. Amerykanie potrafią zadbać o wykończenie wozu. Grube szyby i zasłonki tłumią uliczny zgiełk. Sprawiają, że w samochodzie jest cicho i przytulnie.

Ludowy komisarz spraw wewnętrznych i generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego Nikołaj Iwanowicz Jeżow rozprostował nogi. Obiad na daczy Stalina skończył się w pół do czwartej. Niebawem zacznie świtać. A Nikołaj Iwanowicz musi kontynuować dzień pracy. Do południa przesłuchania. Potem krótka drzemka. Wieczorem przyjęcie, a podczas przyjęcia — narada.

Rozpiął kołnierzyk z dwiema wielkimi gwiazdami marszałkowskimi, poluzował pas. Rzucił kierowcy przez słuchawkę interkomu:

— Do Suchanowa.

II

Nastia schowała pudełeczko i legitymację do kieszeni, a sam order wciąż ściska w dłoni, nawet po powrocie do klubu spadochronowego. Nikomu go nie pokazała. Ogląda ze wszystkich stron, korzystając z rzadkiej chwili samotności. Jest masywny, czuć jego wagę: szczere złoto, a profil Lenina z platyny. Prosta, skromna robota. Wspaniale się prezentuje w dzień i nocą, w świetle księżyca.

Wymościła sobie legowisko na stercie starych spadochronów, ale sen nie przychodzi. Odwraca order na jedną stronę, na drugą. Lśni złoto, wianek złotych kłosów, każda grań błyszczy osobno. A platyna świeci inaczej, na swój sposób. Nastia położyła order tuż przy policzku i doznała olśnienia. Zrozumiała rzecz oczywistą i niepodważalną: bez Stalina władza komunistyczna jest skazana na zgubę. Jeżeli Stalin zostałby zabity (nie przyszło jej do głowy, że mógłby umrzeć śmiercią naturalną), nastąpi nieuchronny, powolny, a z czasem coraz szybszy proces rozkładu i rozpadu władzy. I Nastia postanowiła…

III

Nikołaj Iwanowicz Jeżow przyłożył czoło do zimnego szkła. Przeklęty Stalin-Dupalin, zmusza do picia. Łeb dudni, jak bania. Ale to przejdzie. Ból głowy minie, a Dupalin nie będzie już zmuszał do picia.

IV

Po klubie spadochronowym krążą plotki. Strzeleckiej nie było kilka dni. Zrozumiałe. Później zajechała długą czarną limuzyną bladym świtem. Jasna sprawa. Bywały tu takie: najpierw spóźniały się na kolację, potem wracały nad ranem, potem zajeżdżały długimi czarnymi limuzynami. Potem już w ogóle nie wracały… Ona, jak widać, też na tej drodze. Bez wstydu, bez sumienia. Ledwie stuknęła jej osiemnastka. Gdzie też naczalstwo ma oczy? Jak to, gdzie. Przecież nie są ślepi, to wszystko od nich się zaczyna. Ryba, jak wiadomo, od głowy… Nie wstyd to naczalstwu? Taką młodą deprawują. Patrzcie no, jakimi autami burżuazyjnymi. Odpowiedzialni towarzysze. Byłoby dobrze co poniektórych pod mur, zaraz by się uspokoili. Trzeba ich strzelać, bez litości. Przecież to czysta degeneracja. Termidor. Hańba.

Co jest w kobiecie najważniejsze? Bujne ciało. A ta Strzelecka nawet tego nie ma. Więc za co naczalstwo tak ją lubi i hołubi? Jasne — za uległość. A mało to u nas w klubie dziewuch uległych, o odpowiednich kształtach? To połaszczyli się na kościstą. Rozpusta i tyle. Zboczenie jakieś. A kto za tym wszystkim stoi? Ten ogier Chołowanow. Sam ją wykorzystuje i podsuwa naczalstwu. Zobaczycie, nie miną trzy dni, przyjedzie Chołowanow długą czarną limuzyną i zabierze tę całą Nastię na dobre.

Nie minęły trzy dni, przyjechał Chołowanow długą czarną limuzyną i zabrał Nastię na dobre.

V

Dwie sylwetki w ogromnej piwnicy. Chołowanow ma bardzo poważną minę. Nie czas na żarty.

— Anastazjo, wierzysz w sprawiedliwość społeczną?

— Wierzę.

— Mniejsza o nazwy: socjalizm, komunizm… Pytam, czy wierzysz, że na świecie da się zbudować społeczeństwo gwarantujące powszechną sprawiedliwość?

— Wierzę.

— Ja też wierzyłem.

— A teraz?

— To nie ma znaczenia. Najważniejsze, żebyś ty wierzyła. Myślę, że wierzysz. Dlatego otrzymasz nowe zadanie. Twórcy materializmu dialektycznego uważali, że socjalizm to kontrola. Mieli rację. W kapitalizmie każdy ma własną miskę, talerz czy menażkę. W socjalizmie jest jeden wspólny kocioł i sprawiedliwy podział. W kapitalizmie nie ma tego, który rozdziela. Dlatego kapitalizm to wolność. Natomiast społeczeństwo sprawiedliwości społecznej musi mieć grupę ludzi kontrolujących wszystkie dobra i sprawiedliwie je dzielących. Ten, kto stoi przy kotle, ten, kto dzieli, uzyskuje tak wielką władzę, o jakiej nie śniło się żadnemu kapitaliście. Socjalizm to władza mniejszości, to władza tych, którzy pilnują wspólnego kotła. Każda sprawiedliwość społeczna rodzi władzę tych, którzy tę sprawiedliwość urzeczywistniają. Sprawiedliwość to kategoria subiektywna. Ci, którzy pilnują kotła arbitralnie ustalają, co to jest sprawiedliwość. Tych przy kotle też trzeba kontrolować. I co jakiś czas segregować seriami z automatu… To właśnie będzie twoim zadaniem.

— Ale ja mam nieodpowiedni życiorys.

— Takich właśnie nam potrzeba.

— Dlaczego?

— Żeby mieć na ciebie haka.

VI

Suchanowo, dawny klasztor pod Moskwą. Areszt śledczy specjalnego przeznaczenia.

Jeżeli w areszcie w Lefortowie nie mogą wydusić zeznań, wtedy kierują do Suchanowa. Tu nie ma fuszerki.

Suchanowo to bajeczna brzezina, śpiew ptaków, poranne rześkie powietrze. To również dom wypoczynkowy wyższej kadry NKWD. Na parterze cele tortur, a na piętrze — luksusowe pokoje dla wypoczywających czekistów. Gdy na tarasach pierwszego piętra rozbrzmiewają takty “Fal Amuru”, a kobiety w wieczorowych sukniach zapełniają sale — na parterze ogłasza się przerwę. Niech na parę godzin umilkną jęki i wrzaski, niech w uszach rozbrzmiewa tylko śpiew ptaków i melodie nieśmiertelnych walców.

Ogłoszono przerwę. Na pierwszym piętrze zaczął się bal.

Damy uśmiechają się do Nikołaja Iwanowicza Jeżowa. Nikołaj Iwanowicz odpowiada uśmiechem. Nikołaj Iwanowicz się spieszy. Pod celami tortur jest piwnica, gdzie wykonuje się egzekucje. Nikołaj Iwanowicz wie, że podsłuch można założyć wszędzie, ale nie tam.

Zajęcia w piwnicy dobiegły końca, wszystko zostało uprzątnięte.

Dziś w piwnicy odbywa się krótka tajna narada: Jeżow, Frynowski, Berman. Trzeba rozstrzygnąć przeszło dwadzieścia bieżących spraw. I zaraz powrócić do tańczących.

— Zajmowałem się ostatnio Wielką Rewolucją Francuską. Za głównego była tam Istota Wyższa, niejaki Robespierre. Panował pełen rewolucyjny porządek. Ścinali głowy po równo i wszystko było cacy. Aż do chwili, kiedy Istota Wyższa zabrała się za głowy swoich… No i, jak się domyślacie, wtedy poleciała jego głowa.

VII

W KONTROLI przyjęto zasadę, że każdy, wedle gustu, może zamówić dowolny typ broni. — Stary rusznikarz przez lata przesiąknął smarem na wylot. Spojrzenie ma surowe. — W magazynie mam wszystko, czego dusza pragnie. Jedynie bez broni radzieckiej. Radzieckiej nie używamy. Nie zezwala się. Wyczerpująca odpowiedź.

— Pozazdrościć kolekcji.

— Moja droga, jeżeli macie trudności z wyborem, poleciłbym…

— Nie mam kłopotu. Proszę o Lahti.

— Lahti? — Rusznikarz wysunął do przodu dwa zęby, co upodobniło go do czujnego zająca.

— Lahti.

— Rzadka rzecz. — Dwa zęby wysunęły się jeszcze bardziej. — A nie sądzicie, że za ciężki?

— Być może.

— Nie boicie się problemów ze znalezieniem amunicji?

— Niby dlaczego? Przecież nadają się te od Parabellum.

— Słusznie, moje dziecko, słusznie. No cóż, proszę za mną. Miałem w sumie tylko trzy Lahti. Jednego wziął towarzysz Chołowanow, drugiego jakiś inny towarzysz. Tak, że został mi jeden. Trzymałem go dla amatora, który umiałby docenić. Ale wszyscy wolą Browningi lub Colty. Nastia zważyła Lahti na dłoni.

— Ciężki?

— Ciężki.

— Tak myślałem. Nie radzę go brać. Ręka musi żyć z pistoletem w harmonii i zgodzie.

Nastia jeszcze raz wymierzyła z tego cacka i wzdychając zwróciła rusznikarzowi.

— Co teraz?

— Proszę o Lugera.

— Którego?

— Parabellum ósemkę.

— A, to co innego. Mam tego do woli.

Otworzył zieloną skrzynkę i wyjął czarny, pokryty warstwą smaru, oksydowany pistolet.

VIII

Na piętrze i na tarasach — śmiechy i tańce. Słychać śpiew ptaków i czarujące melodie. Żadne obce dźwięki nie zakłócają przyjęcia.

Żona towarzysza Jeżowa zwraca się do żony towarzysza Frynowskiego:

— Kiedy tylko Robespierre zaczął ścinać własnych…

IX

Kremlowskie podziemia zdają się nie mieć końca. W powietrzu odór magazynu. Chłodno i sucho. Na wszystkich ścianach, od podłogi po sufit — półki. Stosy ubrań i butów.

— Buty, kombinezon, buty zimowe, spódnica, mundur, pas główny z koalicyjką. Przysługują wam purpurowe naszywki. Na mundurze polowym żadnych dystynkcji. Mundur galowy nosić tylko we własnym gronie. Do galowego munduru na naszywkach: sierp i młot. Oto one, złoto próby 575. Tutaj macie futrzany hełm, futrzane buty, kurtkę lotniczą. Podpiszcie kartę.

X

Ze wszystkich dworców kolejowych: Jarosławskiego, Leningradzkiego, Sawełowskiego, Paweleckiego, Kijowskiego, Kazańskiego, Białoruskiego, Ryskiego, Kurskiego — suną zapchane kolejki podmiejskie. Jedna za drugą. Spocony tłum.

— Co też mnie paniusia tak szturcha pod żebro, że aż mi dech zapiera?

— Lizaki niebieskie, czerwone, zielone! Lizaki niebieskie, czerwone, zielone!

— Ech, żeby tak w końcu Spartakowi złoić tyłek!

— Lody na patyku! Lody na patyku!

— Młody człowieku, mógłby pan ustąpić miejsca!

— A wiecie, że gdy tylko Robespierre…

XI

Proszę powstać. Decyzją Sekretariatu towarzysza Stalina Anastazja Andriejewna Strzelecka zostaje mianowana kurierem specjalnym KC WKP(b). Dziękuję. Oto, Nastiu, twoja legitymacja…

— Jaka dziwna!

— Nasze legitymacje drukuje się na białym jedwabiu. Chustka ma siedem centymetrów na siedem. “Siedem na siedem” to dewiza i hasło dla wtajemniczonych. Jedwab spadochronowy, ale nie ma to żadnego związku z twoim skakaniem. Po prostu jedwab lepszy niż świstek papieru. Można go zaszyć w ubraniu i nikt nie wymaca. Z takim zaświadczeniem można przepływać rzeki i jeziora, przedzierać się przez bagna. Potem starczy wypłukać i tyle. Pieczęć KC i podpis towarzysza Stalina są niezmywalne.

Wiesz, że kurier specjalny to tylko oficjalna nazwa twojej funkcji. Kamuflaż. Nazwę wymyślono tak, żeby nie było wiadomo, czym się zajmujesz. Bądź tu mądry i zgadnij, co robi speckurier KC WKP(b). Wszystko jasne?

— Jasne.

XII

Wszystko, a raczej prawie wszystko. Na przykład nie wie, gdzie będzie nocować. Kiedyś mieszkała w szafce, później na spadochronach w aeroklubie. Ale speckurierowi nie przystoi mieszkać na spadochronach. To znaczy, dla niej to bez różnicy, ale nie dla Komitetu Centralnego i sekretarza generalnego.

— Będziesz, Nastiu, miała swoje cztery kąty. Dziś jedziesz do domu. Pociąg odjeżdża o drugiej nad ranem.

— Z dworca?

— Ze stacji “Kremlowska”.

XIII

Ściana odjechała na bok, odsłaniając halę biletową typowej stacji metra. Bardzo przypomina stację “Lermontowską”, z tą tylko różnicą, że nie ma tu w ogóle ludzi, kasjerów ani kontrolerów. Pusto.

Podwójne ruchome schody, w dół i w górę. Nieruchome. Chołowanow wcisnął przycisk, schody ruszyły. Zjechali do podziemnych hal, tam dotknął taki sam przycisk, schody stanęły. Poszli przed siebie po marmurowych płytach. Echo niesie każdy krok. Podziemne hale, korytarze, przejścia i perony — wszystko do złudzenia przypomina zwyczajną moskiewską stację metra, najbardziej chyba “Dzierżyńską”. Tyle, że na żadnej ścianie nie ma nazwy stacji. I jeszcze jedno: wlot każdego tunelu zamykają potężne stalowe śluzy, jak na kanale Moskwa-Wołga. Tu nie straszny żaden żywioł.

Przy jednym z peronów stoi skład techniczno-remontowy. Na lokomotywie i wagonach zamaszyste napisy NACZSPECREMBUD-12. Lokomotywa ni to dieslowska, ni to elektryczna, pewnie jedno i drugie. Za lokomotywą zielony wagon, ni to bagażowy, ni to pocztowy. A może ani bagażowy, ani pocztowy, tylko wagon-laboratorium do sprawdzania stanu torowisk. Okien mało i wszystkie od wewnątrz szczelnie zasłonięte. Bywają takie w składach remontowych: niby wagon pasażerski, a wewnątrz nafaszerowany aparaturą pomiarową. Właśnie dlatego nie ma wielu okien. Za tym wagonem ni to pocztowym, ni to bagażowym — platforma z podkładami, potem jeszcze jedna z jakimiś urządzeniami. Przy lokomotywie stoją maszyniści. Zasalutowali Chołowanowowi. Koło wagonu pocztowego — konduktor. Skłonił głowę otwierając drzwi przed Nastią i Chołowanowem, potem zamknął za nimi i pociąg ruszył wolno, jakby czekał tylko na nich. Zgrzytnęła stalowa śluza wpuszczając skład do tunelu, po chwili równie płynnie zamknęła dostęp do stacji, szczękając skomplikowanymi zamkami.

Wewnątrz wagon w niczym nie przypomina pocztowego, ani tym bardziej bagażowego. Nie jest też laboratorium na kółkach. Wzdłuż całej jego długości rozciągnięty jest puszysty dywan w najbielszym odcieniu bieli, tak jakby nikt nigdy po nim nie stąpał. Ściany i sufit w boazerii z drewna różanego. Ze wszystkich stron lustra, jedno odbija się w drugim. Mosiężne okucia wypolerowane tak, że blask sączy się cienkimi strumykami.

— Tędy. — Chołowanow uchylił wąskie drzwi. — Pamiętaj, w dzień zasłony mają być opuszczone. Zawsze. W nocy można odsłaniać przy zgaszonym świetle. Konduktor nazywa się Ciech Ciechowicz.

Piękny przedział. Harmonijne współbrzmienie bieli dywanu z czerwienią palisandrów. Stolik z drewna orzechowego. Na blacie lampa z brązu, zielony szklany abażur. Nogi grzęzną w dywanie, zasłonki tłumią wszelkie odgłosy z zewnątrz. Kozetki ze skóry w kolorze wiśni. Siadasz i zapadasz się w miękkość. Aż korci, żeby zrzucić pantofle i usadowić się w kąciku, podciągając pod siebie nogi.

Zdjęła pantofle, usiadła podciągając kolana. A wścibski nos — za zasłonkę. A tam przelatuje typowa stacja metra. Nastią poznała na pierwszy rzut oka: “Dzierżyńską”. Na peronach nocne prace: dwaj elektrycy odkręcają żyrandol, trzy kobieciny w szarych fartuchach zamiatają posadzkę, czwarta specjalną maszyną poleruje granitową ścianę. Ma lśnić, żeby naród radziecki mógł się szczycić podziemnymi pałacami. Żeby wraże nasienie od jednego spojrzenia na nasze marmury, aż poskręcało z zazdrości.

Ludzie pracują. Nie mają czasu zwracać uwagi na skład techniczno-remontowy. Też mi ciekawostka! Tyle się ich szlaja nocami po tunelach… Ten różnił się, co prawda, prędkością. Przeleciał, zagwizdał — i czerwona latarnia rozpłynęła się w tunelu.

— Wygląda, jak byśmy byli jedynymi pasażerami w całym pociągu.

— Słusznie.

— To cały skład czekał tylko na nas?

— Na nas.

— A gdybyśmy nie przyszli?

— Pojechałby bez pasażerów. Z przeciwka zmierza taki sam pociąg. Jeden w jedną stronę, drugi w drugą. Co noc. Oprócz pasażerów przewożą też przesyłki. Pasażerów może nie być, a przesyłki są codziennie. Raz w tygodniu, w każdy piątek, jeden taki pociąg jedzie na dziewięćset trzynasty kilometr. Przyjeżdża o północy, wraca w południe. Takie pociągi kursują po całym kraju. Jako kurier specjalny będziesz przemierzać te wszystkie trasy.

— A teraz dokąd jedziemy?

— Do klasztoru.

XIV

Do drzwi zastukał konduktor Ciech Ciechowicz:

— Herbatki?

— Poprosimy. — Chołowanow skinął głową.

— A do herbatki?

— A co jest? — zapytała Nastia z czystej ciekawości.

Konduktor Ciech Ciechowicz mocno się zdziwił. Jednak służba w specwagonie nauczyła go, że niczemu nie należy się dziwić. A jeśli nawet, to nie okazywać zdziwienia. Dlatego odparł z godnością:

— Jest wszystko.

— No, dobra — zarządził Chołowanow. — Herbatkę później. Teraz przynieś napoje i coś do zakąszenia. Wedle uznania.

To jest poważne podejście! Takie podejście speckonduktor zna i szanuje.

A za oknami przelatuje “Kirowska”, “Lermontowska”, “Komsomolska”. Skończył się tunel. Skład techniczno-remontowy wyskoczył na powierzchnię i od razu znalazł się w niewiarygodnej plątaninie torów, w plejadach świateł i semaforów, sygnałach parowozów manewrowych, stukocie kół na rozjazdach. Tory, wszędzie tory. Szykują się do drogi pociągi osobowe i pospieszne. Składy pocztowe. Tuż obok nabiera szybkości ekspres “Moskwa-Władywostok”. Tory rozchodzą się i zbiegają z powrotem. Na rozjazdach stoją obok siebie niezliczone składy towarowe. Przeładunek odbywa się nocą. Z przeciwka przeleciał pospieszny “Chabarowsk-Moskwa”. To znaczy, że NACZSPECREMBUD-12 wyskoczył z tunelu w okolicy Dworca Jarosławskiego. Dalej będą Mytyszcze, Puszkino, Zagorsk. Lecz pociąg zbacza z głównej trasy. Minęli wiadukt, potem drugi, wąwóz, nasyp. Pędzą prosto przed siebie. Pewnie i zdecydowanie. Bez postojów. Nie ustępując nikomu. W plątaninie możliwych tras i połączeń odnajdują tę jedną jedyną wiodącą do celu. Wszędzie na trasie wita ich zielone światło, wszystkie semafory pozdrawiają uniesionym ramieniem.

Rozległo się pukanie, konduktor uchylił drzwi przedziału. Rozłożył wykrochmalony obrus. Ciech Ciechowicz w roli czarodzieja. Stoliczku nakryj się: zjawia się oszroniona karafka, lśniące czarki, talerzyki z lodem, na lodzie miseczki pokryte mgiełką rosy. Kawior z jesiotra. Kawior z bieługi. Kawałeczki masła w kształcie morskich muszelek. Cieniutkie plasterki cytryny. Ogóreczki małosolne. Pomidorki. Grzybki. I jeszcze jakaś sałatka. I jeszcze jakieś miseczki. I pasztet na talerzyku. I jakieś wędzone plasterki z zielonym groszkiem. Wszystko na srebrze. A czarki ze złota. Czas je napełnić. Ciech Ciechowicz postawił wazonik z długą, cienką szyjką, a w nim jeden cudowny kwiat. Życzył smacznego i oddalił się, zamykają za sobą drzwi.

— No, Nastiu, za spokój duszy Kati. Wiem, że nie pijesz, ale za to nie odmówisz.

Za oknem przelatują w ciemnościach podmiejskie letniska. Perony. Stacje. Pędzi pociąg techniczny. Wyprzedza wszystkie ekspresy.

XV

Otworzyła oczy, gdyż coś dziwnego wisiało w powietrzu. Pociąg stał. Zawsze tak jest. Kiedy koła stukają miarowo, pasażerowie mocno śpią. Ledwie pociąg stanie, wszyscy się budzą.

Nie może zrozumieć, gdzie się znajduje. Po chwili dochodzi do niej, że śpi wtulona w kącik skórzanej sofy. Że śpi w ubraniu. Że kolana ma podciągnięte pod brodę. Tyle, że ktoś włożył jej poduszkę pod głowę i przykrył wełnianym kocem. Stolik posprzątany. Chołowanowa nie ma. Uchyliła zasłonkę, wyjrzała na zewnątrz. Sosnowy las, zasieki, żołnierze, psy. Jest widno, koło szóstej rano. Jakiś starszy sierżant krzyknął coś do maszynisty. Pociąg ruszył z miejsca. Dwaj wartownicy zamknęli wrota. Pociąg znowu nabierał prędkości. Za oknami pojawiły się letniska okolone zielonymi płotkami, brzeziny, rzeczka zarośnięta sitowiem i naraz ogromny biały monaster. Wieżyczki i zielone dachy. Zgrzytnęły hamulce. Podróż dobiegła końca.

Nastia wyjrzała na korytarz. Z sąsiedniego przedziału uśmiecha się Chołowanow:

— Wyspana? Czas do roboty, towarzyszko księżniczko.

XVI

W okolicach Moskwy w każdej wiosce stoi cerkiewka. Rozwalona, rozgrabiona, porzucona, ale zawsze czarowna. A pojedziesz brzozowymi zagajnikami, polami i nagle, nad brzegiem wielkiego jeziora — ściana monasteru. Tory kończą się przed samym murem.

To był cel ich podróży.

Klasztor jest jak miniaturowa twierdza. W środku cerkiew. Otacza ją trzymetrowy mur z wielotonowych bloków granitu, wąskie strzelnice, w rogach kaponiery i wieżyczki o czterospadowych daszkach.

W potężnym murze — sklepiona dębowa brama. Przy bramie wartownik. Trzasnął kolbą w granitową płytę. Oddał honory Chołowanowowi i Nasti. Otworzyły się potężne, okute wrota.

ROZDZIAŁ 6

I

Nastia wstąpiła na kamienne płyty dziedzińca. Było jasne, że to nie jakiś zwykły klasztor, ale żeński. Ściślej mówiąc — dziewczęcy. Dziewczęta nie miały na sobie czarnych habitów, tylko krótkie dopasowane spódniczki i skórzane kurtki. Jak komisarki w latach wojny domowej. Pistolety przy pasie.

Jest ich cały tłum. Śmieją się, zerkając na Chołowanowa. Najzwyklejsze pod słońcem radzieckie komsomołki, o najzwyklejszych, otwartych radzieckich twarzach. Tutaj każdy mężczyzna jest im towarzyszem, kolegą i bratem. Kobieta mężczyźnie — towarzyszką, koleżanką i siostrą. Dlatego komsomołki uśmiechają się do Chołowanowa po koleżeńsku. I rzucają w jego stronę koleżeńskie spojrzenia. Może trochę za długie, jak na koleżeńskie. Ale nikt nie zwraca na to uwagi.

W monasterze obowiązuje przepisowy ubiór: zielone kombinezony, wysokie buty na grubych miękkich podeszwach, spadochronowe hełmy. Nastię i Chołowanowa mija pluton, wlokąc się resztkami sił. Dziewczynom nie do śmiechu. Powłóczą grubymi podeszwami po płytach dziedzińca, pot leje się strużkami, męczy zadyszka. Babsztyl o wyglądzie kapitana drużyny koszykarek całą noc ganiał je po okolicznych lasach, ciągle zrzędząc, że guzdrają się jak muchy w gównie. Dlatego nie w głowie im chichoty. Tylko babsztyl-kapitan koszykarek obdarza Chołowanowa powłóczystym, koleżeńskim spojrzeniem.

Jeszcze jeden pluton wraca z nocnych ćwiczeń: cztery dziesięcioosobowe drużyny z cholerną babką na czele, tym razem niewysoką. Wiadomo, wśród kurdupli o zołzę nietrudno. Pokrzykuje w marszu. Zrównała się z Chołowanowem. Twarz jej się rozjaśnia. Pluton przebiega truchtem i znów rozlega się ryk: — Razem! Równo!

Na placyku, pod główną dzwonnicą, trzeci pluton czyści broń. W tym czasie czwarty zajmuje się składaniem spadochronów.

— Gdzie skaczecie?

— Tu, pod bokiem, na lądowisku eskadry polarnej. Bo tu jest główna baza “Stalinowskiego Szlaku”. A czasem lecimy poskakać na Krym.

Z naprzeciwka podchodzą komsomołki, niewielkimi stadkami. Niby zasępione, a za plecami: chi-chi-chi!

II

Stalin odłożył ostatnią kartkę. Wpadł w namysł. W minionym tygodniu nie było dominującej plotki. Gadali o tym i o owym. Że obniżono ceny na mięso, masło, chleb, jabłka, wódkę. Cieszą się ludziska. Gadali też, że zniknęło ze sklepowych półek mięso, masło, chleb i jabłka. Tylko wódka została. Tańsza dziesięć procent i stokroć gorsza.

Poza tym w Moskwie mówi się o Robespierze. To już nie plotka, ale najpopularniejszy temat moskiewskich rozmów. Robespierre był przywódcą Rewolucji Francuskiej, który w końcu sam wylądował pod lśniącym ostrzem gilotyny. To jego ludzie odrąbali mu łepetynę jak głowę kapusty. I potoczyła się główka… Najciekawsze, że kiedy wieziono go obskurną furmanką na miejsce straceń pośrodku placu Zgody, tłum wyklinał, ciskając kamienie, zgniłe jabłka i śmierdzące jaja. Ten sam tłum, który zaledwie trzy dni wcześniej uznawał go za największego geniusza wszystkich czasów i narodów, tłum, który z bezkrytycznym uwielbieniem i entuzjazmem przyjmował nowy kult — kult Najwyższej Istoty, kult Robespierre'a, kult jednostki.

Raport zawiera wiele szczegółów odnośnie Istoty Najwyższej… Istny traktat historyczny. Pod dokumentem podpis: Malenkow.

Stalin dobrze zna historię Istoty Najwyższej. Interesował się jego fenomenem. Na biurku obok raportów leży stare, XIX-wieczne wydanie: Gustave Le Bon, “Psychologia tłumu”. Tłum cechują irracjonalne zachowania. To żywioł groźny i nieobliczalny. Tłum zawsze ma swoich przywódców i inspiratorów. Dlaczego raptem zaczął plotkować o Robespierze?

I jeszcze jedno doniesienie z minionego tygodnia. Plotkowano o tym i o owym. Popularny temat ostatnich dni: Łobespier. Pod raportem zamaszysty gryzmoł. Nieczytelny.

A oto notatka Chołowanowa: ceny — i Robespierre. Podpis zdecydowany, energiczny. Każda litera jak zygzak błyskawicy.

A o czym donosi towarzysz Jeżow?

Towarzysz Jeżow donosi o cenach. Resort towarzysza Jeżowa nie odnotował popularnego tematu “Robespierre”.

III

Dom powinno się budować tak, by przetrwał tysiąc lat. Co najmniej. Dlatego najlepszym budulcem jest granit. Nastia i Chołowanow kroczą granitowymi schodkami, coraz wyżej i wyżej. Ludzie pięćset lat dreptali tymi schodkami, a stopnie są tylko lekko wytarte. Można będzie po nich chodzić następne dziesięć tysięcy lat.

Granitowe mury tłumią każdy dźwięk, dają przyjemny chłód, półmrok i spokój. Po bokach puste korytarze. Nastia wspina się coraz wyżej. Bez treningu można tu dostać zadyszki, ale Nastia jest wyćwiczona. Nie to, co te dziewczynki, które po jednej nocy biegania nie wiedzą, jak się nazywają.

Wreszcie dotarli do celu. Są na poddaszu. Strop zbudowany z potężnych bali, poczerniałych z upływem czasu. W końcu liczą pięćset lat! Przez poddasze biegnie korytarz z drzwiami po obu stronach.

Chołowanow otwiera pierwsze z brzegu. Zaprasza.

Nastia weszła — i oniemiała z zachwytu. Pokój ze skośnym dachem. Trzy na trzy metry. Szerokie drewniane łoże pokryte niedźwiedzią skórą, półka, szafka. Podłoga z dębowych desek. Jeszcze jedna skóra na podłodze. W kącie żeliwny piecyk. Pod oknem stół, też dębowy. Krzesło. To wszystko. O takim miejscu marzyła. Takie pokoje bywają tylko w rycerskich zamkach i baśniowych pałacach. Takie pokoje pojawiają się na kartach książek dla dzieci. Wyrysowane na całą stronę.

IV

Klasztorny dziedziniec, choć bardzo przestronny, jest cały w kwiatach bzu. Spoza rozłożystych gałęzi wyglądają potężne kamienne budowle: kaplice, dzwonnice, refektarz, dormitoria. A między zabudowaniami — dróżki, alejki, ogródki. Wszystko razem oplata potężny mur z wieżyczkami. Za murem tysiącletnia puszcza jodłowa, dalej jeziora z połyskującym sitowiem, dalej znowu las i jeziora. Las sięga podnóża gór na horyzoncie. Nastia wyobraziła sobie, jak pięknie tu będzie za kilka miesięcy, w barwach jesieni.

Z najwyższej dzwonnicy, przez lornetkę, można dojrzeć lotnisko za lasem. Na stojankach widać jaskrawopomarańczowe samoloty. Eskadra polarna. Tylko jeden lśni srebrzyście. To “Stalinowski Szlak”. Łatwo poznać charakterystyczną sylwetkę i niepowtarzalny blask.

Ukochała sobie klasztory władza robotniczo-chłopska.

Co właściwie takiego ma w sobie klasztor? Przede wszystkim zapewnia idealne odosobnienie. Mury postawiono z doskonale dopasowanych bloków granitu. W górnych partiach mniejsze, po pół tony każdy. A niżej, przy samej podstawie — głazy-kolosy. Poza tym w klasztorze jest wszystko, co niezbędne do życia. Do życia w odosobnieniu. Ma też klasztor potężne stalowe wrota, kute kraty w oknach, przemyślne zamki, głębokie piwnice. I na obóz koncentracyjny się nadaje. I na tajny ośrodek badawczy. W ogóle nadaje się do każdego poważnego przedsięwzięcia.

V

Więc, Nastiu, miejsce nazywa się po prostu: klasztor. NKWD ma pod opieką całą masę klasztorów: Doński, Ostaszkowski, Sołowiecki, Suchanowo. My też mamy swój klasztor. Obcym nie ma potrzeby objaśniać, o jaki klasztor chodzi. A swoi zrozumieją w pół słowa. To miejsce ma też oficjalną, ściśle tajną nazwę: Instytut Rewolucji Światowej. Wstęp wzbroniony niemal wszystkim, ale przede wszystkim czekistom. Strategią Rewolucji Światowej osobiście zajmuje się towarzysz Stalin. Jest tu częstym gościem. Przyjeżdża wieczorem, w nocy pracuje, a rano — z powrotem do Moskwy. Śpi w drodze. W Moskwie nikt nawet nie zauważy jego nieobecności. Do naszego instytutu spływają materiały o wszystkich wydarzeniach na świecie. Do zadań speckurierów KC należy opracowywanie materiałów. Nasz instytut to ośrodek szkoleniowy i naukowo-badawczy. Podzielony jest na wydziały, sektory i plutony. Od tej chwili wchodzisz w skład dziewiątego plutonu, w sensie administracyjnym. Bo będziesz miała indywidualny tryb szkolenia i swoją pracę. Szkolenie to przede wszystkim nauka hiszpańskiego, bieganie, strzelanie, pływanie, walka wręcz, kradzieże kieszonkowe i włamania. Poznasz doliniarzy i kasiarzy, nauczysz się wspinaczki…

— Przecież tu tylko pagórki!

— Latem wezmę cię w Kaukaz. Tymczasem poćwiczysz na głównej dzwonnicy. Tyle o nauce. Co do pracy, będziesz w kontroli akustycznej. Twoje stanowisko pracy jest w sąsiednim pokoju. Chodź, zobacz. Zaczniemy od najważniejszego: od tego urządzenia. Dawniej takie urządzenia były strasznie ciężkie i zajmowały masę miejsca. Teraz nauka zrobiła postęp i skonstruowano nową generację. To waży zaledwie 530 kilogramów. Nazywa się magnetofon, dzieło geniuszu narodu radzieckiego.

Dziwi się Nastia: wszystkie napisy na metalowej obudowie we wrogim języku, a z boku tabliczka MADE IN USA.

— Błąd w sztuce — tłumaczy Chołowanow. — Nasi chłopcy budowali aparat i cały pokryli angielskimi napisami. Trzeba będzie usunąć. I tabliczkę doczepili z głupia frant. Powtarzam: aparat jest dziełem geniuszu radzieckiej myśli naukowo-technicznej. Powinno być napisane: ZDIEŁANO W SSSR. A najlepiej bez tabliczki. I tak każdy wie, że tylko u nas potrafią budować takie rzeczy.

To cud, nie maszyna. Może nagrywać ludzką mowę i potem ją odtworzyć. Słów nie nagrywa się na płytach woskowych, ale na stalowym drucie. Potem ten drut można rozmagnesować i na tej samej szpuli nagrać jakąś inną wypowiedź. I znowu rozmagnesować.

— Ale po co w ogóle nagrywać to, co ktoś mówi?

— Żeby później można było odsłuchiwać interesujące nas fragmenty. W Moskwie uruchomiliśmy już kilka takich aparatów. Przede wszystkim w ośrodkach zamkniętych, w pobliżu terenów letniskowych kierownictwa partii, członków rządu, kierownictwa NKWD i armii. W trakcie budowy ośrodków rządowych do każdego doprowadza się podziemny kabel. Wszystkie takie kable zbiegają się w centrach nagraniowych. Codziennie zwozi się szpule z nagraniami i wysyła pociągiem do naszego klasztoru, do analizy. Przesłuchujemy je i wyciągamy wnioski, kto jest prawdziwym marksistą, a kto niezupełnie…

— To bardzo ciekawe.

— Twój rozkład dnia wygląda następująco: pobudka w południe, potem dwie godziny treningu. Godzina na obiad w jadalni dziewiątego plutonu. Po obiedzie jedna godzina wolna. O szesnastej właściwe szkolenie, poznawanie tajników naszej specjalności. Od szesnastej do czwartej rano praca w analizie akustycznej. Od czwartej do ósmej rano trening. Potem sen, od ósmej do południa. Tu, w klasztorze, masz funkcjonować dokładnie według harmonogramu. Na wyjeździe masz nienormowany czas pracy. Poza tym przysługuje ci jeden dzień wolny w miesiącu i tydzień urlopu w roku. Wskazane, żebyś urlop spędzała na miejscu. I tak nie masz żadnej rodziny, bo tu tylko takie przyjmujemy. Czasami rozkład dnia będzie się zmieniał, ale więcej niż cztery godziny snu z tego nijak nie wyjdzie. Możesz wysypiać się w dni wolne i podczas urlopu. Nie mamy czasu na życie prywatne. Dlatego życie prywatne prowadzimy w miejscach pracy.

— Gryfie, chyba wszystko zrozumiałam. Powiedz tylko, skoro wykonujemy tę całą robotę, to czym zajmuje się NKWD?

— NKWD kontroluje cały kraj i wiele spraw za granicą. A my kontrolujemy NKWD. Musisz wiedzieć, że są dwa rodzaje spisków. Pierwszy to taki, kiedy jest człowiek do rozstrzelania, ale nie ma dowodów. Wtedy doczepia mu się spisek, jak zdechłego szczura. Taki spisek byle głupiec potrafi wymyślić. Takie spiski są jak złoto, tyle że fałszywe. NKWD ma pozwolenie i rozkaz fabrykowania takich spisków. My nie wytapiamy fałszywego złota. Nie mamy prawa niczego fabrykować. My szukamy prawdziwych konspiratorów. Przede wszystkim w samym sercu NKWD. Wiemy, że spiskowcy nie zasypiają gruszek w popiele. Nie wiemy, gdzie knują w danej chwili. Wykryć taki spisek, to jak znaleźć żyłę złota. Nie wyznaczam ci żadnego zadania, nie każę ci szukać konspiratorów w takim czy innym urzędzie, w takiej czy innej grupie ludzi. Gdybym wiedział, gdzie jest spisek, sam bym go zdemaskował. Pracujemy jak poszukiwacze złota w Klondike. Nie wskazujemy, gdzie kto ma kopać. Na parterze masz do dyspozycji bibliotekę z najtajniejszymi dokumentami radzieckich instytucji oraz archiwum akt dziesiątków tysięcy ludzi. Możesz wybrać sobie pole działania. Bylebyś trafiła na złoto. Szukaj konspiratorów. A jeśli ich nie znajdziesz, pracuj nad nowymi metodami kontroli najwyższego kierownictwa.

VI

Aby w pełni opanować technikę korzystania z aparatu zwanego magnetofonem, potrzeba wieloletniej praktyki. Ma on więcej przycisków, dźwigni i potencjometrów, niż kabina bombowca. Ich zastosowanie może zrozumieć tylko ktoś, kto ma za sobą specjalistyczne przygotowanie politechniczne. Dlatego nie ma sensu zawracać dziewczynom głowy przyswajaniem tych wszystkich mądrości. Przechodzą tylko podstawowy kurs obsługi magnetofonu i otrzymują wyraźne polecenie: tych guzików nie dotykać, tamtych pokręteł nie ruszać!

Regulacja magnetofonu należy do najbardziej skomplikowanych czynności. Powierza się ją wyspecjalizowanemu inżynierowi. Rosja jest ojczyzną magnetofonu. Skonstruował go geniusz narodu radzieckiego, ale zadanie dostrojenia i obsługi zlecono amerykańskiemu inżynierowi.

Mister Humphrey to dobry człowiek. Postawny. Zna swój fach. Przypadł mu niełatwy kawałek chleba. Magnetofon to bardzo kapryśne ustrojstwo. W klasztorze jest ich bez liku. Każdy musi być sprawny, wyregulowany, przetestowany. Mister Humphrey błyskawicznie opanował radzieckie urządzenia. Może to właśnie z myślą o nim wszystkie napisy na magnetofonach zrobiono po angielsku?

Postęp technologiczny galopuje szaleńczo, ale Mister Humphrey też nie próżnuje. Posiedzi dzień, drugi — i najnowocześniejszy system nie ma już przed nim tajemnic. Do niedawna budowano tylko magnetofony stacjonarne. W dużym pomieszczeniu montowano konstrukcję nośną z teowników, na niej umieszczano lampy chłodzone wodą, stawiano kołowrót o napędzie pedałowym, który wprawiał w ruch bęben z drutem magnetycznym… To już należy do przeszłości. Teraz szpulę z drutem napędza silnik elektryczny. Dzięki miniaturyzacji zmniejszono magnetofon do wielkości fortepianu. Możesz go postawić w dowolnym pokoju, a jak będzie trzeba, przesunąć do sąsiedniego. Wstawia się taki magnetofon do klasztornej celi — i stanowisko kontroli akustycznej gotowe!

Dniami i nocami krąży Mister Humphrey po klasztorze z lutownicą w ręku i odprawia tajemnicze misteria, których sens on jeden rozumie.

To prawda, Chołowanow nie skąpi grosza. Szczodrze wydziela Mister Humphrey'owi pokaźne pliki dolarów. Na terenie klasztoru wybudowano dla niego typowy amerykański domek. Każdego dnia samolotem sprowadza się amerykańskie tygodniki i prasę codzienną. Ciocia Masza, kucharka, przygotowuje specjalnie dla Mister Humphrey'a jajecznicę po amerykańsku. Wolno mu nawet słuchać amerykańskich stacji radiowych. O, jakie anteny wznoszą się nad klasztorem! Kto ma zgodę, może złapać dowolną stację na świecie.

A mimo wszystko życie ma Mister Humphrey nie do pozazdroszczenia. Tak jak pozostali mężczyźni, których złośliwy los cisnął do dziewczęcego klasztoru. Kobiety są z natury kapryśne, bardziej niż magnetofony. Dlatego Mister Humphrey ani dniem, ani nocą nie wie, co to spokój. Dzwonią bez przerwy:

— Czy nie dałoby się Mister Humphrey'a do pięćset-piętnastki?

A Nastia nie może się nadziwić. Przecież Mister Humphrey nie spędzi całego życia w monasterze. Przyjdzie czas, że wróci do siebie do domu. I wygada w tej Ameryce wszystkie sekrety radzieckich magnetofonów…

VII

Kiedyś, dawno temu, towarzysz Lenin siedział w szałasie. Siedział i marzył. Wiedział, że każda rewolucja musi zniszczyć swoich wrogów. Jednak tak się jakoś zawsze składa, że rewolucja ma więcej wrogów niż przyjaciół. To się po prostu wie, jakie grupy społeczne, jakie klasy, powinny zostać wykorzenione.

Raptem towarzysz Lenin doznał olśnienia: przecież wróg może się ukryć wśród najbliższych towarzyszy. Kto zamordował Juliusza Cezara? Tu quoque, Brute! — wołał do swojego faworyta. Kto wysłał Robespierre'a na gilotynę? Człowiek, który wyniósł go do rangi Najwyższej Istoty. A kto odsunął od władzy Napoleona Bonaparte? Jego marszałkowie, którzy zawdzięczali mu wszystko. Którzy za jego sprawą z plebsu wspięli się do książęcych godności. A kto domagał się poćwiartowania Jemieliana Pugaczowa? Jego podkomendni. Mało to historia zna podobnych przypadków?

Jaka z tego nauka? Że zaufanych towarzyszy trzeba mieć na oku. Im wyżej, tym większe zagrożenie, bo mocniej kusi chęć przejęcia władzy. Przecież są w otoczeniu Lenina przyjaciele, których należałoby postawić pod murem, zanim oni rzucą mu się do gardła. Dobrze byłoby mieć przygotowaną zawczasu listę.

Towarzysz Lenin wyszarpnął z notesu kartkę, zmarszczył powieki, spojrzał w dal — i począł notować nazwiska. Błyskawicznie zapisał cały karteluszek, zdziwił się, po czym wyrwał następny. Po chwili i na nim zabrakło miejsca. Wtedy towarzysz Lenin wyjął granatowy skoroszyt dużego formatu, otworzył go na pierwszej stronie i zaczął wszystko od początku. Zajęło mu to masę czasu. Zapisał cały zeszyt. Znudziło go to.

Ale trud Włodzimierza Iljicza nie poszedł na marne.

VIII

Gdy komuniści przejęli władzę, powołali nadzwyczajne organa do walki z kontrrewolucją i skierowali je do eksterminacji wrogich partii, grup społecznych i całych klas. Ale towarzysz Lenin nie zapomniał o granatowym zeszycie. Gdy likwiduje się całe wrogie klasy i grupy, dobrze jest nie zapominać o przyjaciołach. Rewolucja ma wielu wrogów. Ale i przyjaciół na odstrzał ma wielu. Nijak nie zmieszczą się w żadnym zeszycie. Toteż towarzysz Lenin wezwał do siebie towarzysza Stalina i nakazał kontynuować pracę.

Towarzysz Stalin zakasał rękawy. Ale szybko zrozumiał, że nie sposób przez kilka miesięcy sporządzić listę wszystkich przyjaciół, którzy mogą stać się wrogami. Wtedy towarzysz Stalin zlecił to odpowiedzialne zadanie sprawdzonemu towarzyszowi, swojemu osobistemu sekretarzowi Grigorijowi Kannerowi. Przydzielił mu pomocników, dał odpowiedni lokal i powiedział: — To będzie twoje główne i jedyne zajęcie.

Ktoś mógłby pomyśleć: jak to możliwe? Przecież to towarzysz Stalin otrzymał zadanie, a sam zrzuca je na innego? Bynajmniej. Oddajmy sprawiedliwość. Towarzysz Stalin nie zaniedbał roboty, tylko objął ją osobistym nadzorem. Grisza Kanner przygotowuje listy nazwisk, a towarzysz Stalin sprawdza, koryguje, zatwierdza. Z wrogami rozprawia się Czeka, a Kanner opracowuje spisy przyjaciół, o których nie wolno zapomnieć.

Szybko wyodrębniło się kilka kategorii. Są przyjaciele wewnętrzni, to znaczy radzieccy i zewnętrzni, a więc zagraniczni. Dla usprawnienia prac z czasem powołano odpowiedni wydział. Listy nazwisk też podzielono na dwie grupy, a Wydział Statystyki rozdzielono na departament wewnętrzny i zagraniczny. Ale i jedni i drudzy przyjaciele dzielili się na mnóstwo klas, typów i gatunków. Dlatego Wydział Statystyki przekształcono w zarząd, kontrolujący liczne wydziały i departamenty.

IX

Towarzysz Stalin nie tylko nadzorował układanie list nazwisk, ale dodatkowo zaproponował systematyzowanie ich według określonych kryteriów: alfabetycznie, według stopnia szkodliwości przyjaciół, według kategorii działalności. Ponadto towarzysz Stalin polecił, by listy w miarę możliwości skracać. Nie czekać na Rewolucję Światową, ale na bieżąco, po troszeczku, wybierać niektórych przyjaciół i rozstrzeliwać. Tak przypadkiem. Na polowaniu. Albo tego czy owego przyjaciela podczas kąpieli do dna. Lub bladym świtem troszkę rozhuśtać łódkę z samotnym rybakiem. Albo zarżnąć. Na stole operacyjnym. Ale uwaga: wszystko ma być w białych rękawiczkach! Do realizacji tych odpowiedzialnych zadań utworzono WMR: Wydział Mokrej Roboty.

Niektórych przyjaciół lepiej nie topić, tylko popchnąć pod nadjeżdżający samochód. Albo pociąg. Tymczasem towarzysz Stalin zaleca, by nie ograniczać się do sporządzania samych list nazwisk, lecz na każdego przyjaciela zakładać teczkę personalną.

W 1923 roku organizacja była już tak rozbudowana, że trzeba było jej wymyślić jakąś odpowiednią nazwę. Oczywiście, mógłby to być na przykład Zarząd do Walki ze Zwolennikami Rewolucji Światowej. Ale to nie brzmi dobrze. Lepiej łagodnie. Dlaczego zarząd? Dlaczego nie instytut? Instytut Rewolucji Światowej. Krótko i zgrabnie.

X

Był jeszcze taki epizod w życiu wodza. Towarzysz Lenin rozmawiał przez telefon na Kremlu i nagle uświadomił sobie banalny fakt: przecież telefonistka, która łączy go z towarzyszem Trockim, może poznać najtajniejsze sekrety Rewolucji Światowej. Towarzysz Lenin cisnął słuchawkę, a nazajutrz zwołał posiedzenie Biura Politycznego i zażądał zwiększenia czujności. Od tej pory nie wolno w rozmowach telefonicznych poruszać żadnych poufnych zagadnień.

Wszyscy są za. W zasadzie. Chociaż… Każdy tak się przyzwyczaił do telefonu, że bez niego żyć nie może. Odbyli więc krótką naradę i postanowili nie rezygnować z telefonów. Ale dla najważniejszych towarzyszy stworzyć specjalny system łączności, której nie da się podsłuchać. Od tej chwili rozmów nie będą łączyć panienki, lecz automatyczne urządzenia.

Komu zlecono wykonanie tego odpowiedzialnego zadania? Towarzysze z Politbiura i KC mają pełne ręce roboty: wygłaszają płomienne przemówienia, piszą wiekopomne dzieła, publikują elektryzujące artykuły. Od tego zależy poparcie mas, A więc bieg rosyjskiej rewolucji. A więc bieg światowej historii.

Tylko towarzysz Stalin nie wygłasza płomiennych przemówień. Zresztą nie potrafi. Tylko on nie pisze wiekopomnych dzieł. Nawet nie próbuje. Tylko towarzysz Stalin nie publikuje elektryzujących artykułów. Nie ma takich ambicji. Dlatego towarzysz Stalin jest nie znany wśród szerokich mas. I takim pozostanie. Bowiem towarzysz Stalin nie ma przełożenia na masy. Nawet o to nie zabiega. Więc skoro nie ma nic lepszego do roboty, niech się zajmie czysto technicznymi sprawami. Wielkiego rozumu to nie wymaga. Złoto carskiej Rosji zostało przechwycone. Na taki cel można trochę wydać.

Za granicą wśród specjalistów od telekomunikacji muszą trafić się komuniści. Ileż to roboty, przewieźć dyskretnie jednego z drugim do Kraju Rad. Zachodnia technika burżuazyjna wkrótce i tak przegnije do cna. Ale nim nastąpi ten ostateczny krach, zdarza jej się jeszcze wymyślać zaskakujące rozwiązania. Na przykład taką automatyczną centralę telefoniczną, która łączy dwa aparaty bez pomocy telefonistki. No więc trzeba pojechać do zgniłych kapitalistów i kupić trochę tych cacek.

XI

Towarzysz Stalin zbytnio się nie przemęcza. Musi tylko zaprosić z zagranicy inżyniera-komunistę, kupić wybraną przez niego zautomatyzowaną centralę telefoniczną, sprowadzić do Moskwy, zainstalować telefony w gabinetach odpowiedzialnych towarzyszy, uruchomić łączność, sprawdzić, czy wszystko gra. Potem umieścić inżyniera na liście wrogów i rozstrzelać, by nie sypnął sekretów kremlowskiego węzła telekomunikacyjnego.

Towarzysz Stalin zabrał się do pracy. Zamówił za granicą najnowocześniejszą technikę, sprowadził do Moskwy doskonałego inżyniera, wyznawcę idei Rewolucji Światowej. Inżynier zainstalował telefony, których nie da się podsłuchać. Wyregulował wszystko jak się patrzy, otrzymał godziwe wynagrodzenie. Po czym zniknął. Ku chwale Rewolucji Światowej. A pieniążki spłynęły z powrotem do kasy.

Odpowiedzialni towarzysze mają powód do zadowolenia. Ten Stalin! Jest beznadziejny, ale przynajmniej raz zrobił coś pożytecznego. Wreszcie można spokojnie pogadać i żadna pinda nie podsłuchuje…

Towarzysz Stalin uporał się z tą ważną misją na medal. Co więcej, wykazał się inicjatywą własną: ulokował główną centralę telefoniczną w miejscu, gdzie żaden wróg się nie zakradnie — w Komitecie Centralnym partii, tuż obok swego gabinetu.

To nie jest tak, że towarzysz Stalin wykonuje zadanie i natychmiast o wszystkim zapomina. Wcale nie. Towarzysz Stalin otoczył bezpieczeństwo łączności stałym osobistym nadzorem. Zamorski inżynier zamontował taką stację telefoniczną, która nie tylko gwarantuje pewne połączenie dowolnych dwóch aparatów, ale pozwala też kontrolować — bez opuszczania centrali! — czy wszystko należycie działa, czy ktoś nie podsłuchuje. Tak więc, jeżeli, powiedzmy, towarzysz Trocki telefonuje do towarzysza Bucharina, to nikt nie może podłączyć się do ich rozmowy. Z wyjątkiem towarzysza Stalina. Towarzysz Stalin podłącza się do rozmów towarzysza Trockiego i towarzysza Rykowa i towarzysza Bucharina, towarzyszy Zinowiewa z Kamieniewem. Towarzysz Stalin jest bardzo troskliwy: podłączy się, nie przerywa, bo tylko sprawdza, czy jest dobra słyszalność. Świetna! Nie na darmo zamorskiemu inżynierowi oferowano złote góry.

Odpowiedzialni towarzysze przystąpili do omawiania zagadnień Rewolucji Światowej. I nie tylko. Tymczasem towarzysz Stalin zaproponował, by sieć bezpiecznej łączności rozszerzyć: podłączyć do niej nie tylko moskiewskie kierownictwo, ale także władze Ukrainy, Uralu, Zakaukazia, Powołża.

Co też i uczyniono.

XII

Początkowo towarzysz Stalin osobiście włączał się w linię. Cmokał, kręcił głową. Świetnie słychać. Co za technika! Z czasem polecił utworzyć Wydział Stałej Kontroli Funkcjonowania Sieci Rządowej. Wydział włączono w skład Instytutu Rewolucji Światowej. Robota w końcu ta sama: badać przyjaciół, którzy mogą stać się wrogami.

Niestety, nie wszyscy rozmawiają przez telefon. Rozmawiają również w daczach, sanatoriach, leśnych domkach myśliwskich, kaukaskich kurortach, salonkach pociągu rządowego, separatkach kremlpwskiego szpitala, łaźniach, saunie, łóżku, kuchni… A wszystkiego trzeba posłuchać. Wszystko trzeba mieć na oku. Trzeba chronić Rewolucję Światową przed przyjaciółmi, którzy mogą stać się wrogami.

Niebawem wyłonił się poważny problem: kogo wyznaczyć do kontrolowania jakości linii telefonicznych?

Towarzyszy z NKWD? W żadnym razie. Sami powinni być kontrolowani. Wyższą kadrę oficerską? Jeszcze czego! Nasłuchają się rozmaitych sekretów, a potem wykorzystają i zorganizują przewrót.

Trzeba wyznaczyć ludzi sprawdzonych. Takich, którzy sami w sobie nie stanowią żadnej siły. Młode dziewczyny, najlepiej samotne — bez rodzin, bez znajomych, bez przyjaciół. Dobrze, jeśli mają jakieś plamy na życiorysie. Na wszelki wypadek…

Dziewczęta można też wykorzystać do ochrony. Zdarzają się takie sytuacje, że na ulice Moskwy trzeba wytoczyć pięciowieżowe czołgi T-35 Piątej Brygady Czołgów Ciężkich i wysłać pułki Moskiewskiej Dywizji Piechoty im. Czerwonego Proletariatu. Ale są też i takie sytuacje, kiedy lepiej posłać grupki roześmianych dziewczyn. Takich, które w razie czego potrafią skręcić kark gołymi rękami.

Też potęga, choć niewidoczna.

Z punktu widzenia Rewolucji Światowej ludzie zasadniczo dzielą się na dwie kategorie: na tych, którym trzeba natychmiast poderżnąć gardło i na tych, którym na razie nie trzeba.

Gdy wybuchnie Rewolucja Światowa, trzeba będzie dokładnie wiedzieć, kto jest kim. Who is who, jak mawiają. Żeby byle łapserdak nie wkręcił się do zwycięskiego proletariatu. Wybije godzina, uderzą dzwony i wtedy musimy po prostu wiedzieć, czy byłeś z nami, drogi towarzyszu, czy może przeciwko nam. Nie stosowałeś uników? Nie miałeś chwil zwątpienia? Oportunizmu? Kto nie z nami, ten przeciw nam! Rewolucja Światowa będzie straszniejsza od dnia Sądu Ostatecznego. Na każdego przyjaciela czeka gotowa teczka. Landrynki na prawo, kukułki na lewo. Ladies and gentleman, mesdames, mademoiselles et monsieurs, senoras y senores, panie i panowie, towarzysze, drodzy przyjaciele — do szeregu, według wzrostu i zarostu! Wybije godzina i wtedy towarzysze z NKWD będą mieć pełne ręce roboty. Rozlegnie się wielka kanonada. Towarzysze z NKWD będą eliminować wrogów. Ale kto zajmie się przyjaciółmi, którzy mogą stać się wrogami? Jest taka siła. Instytut Rewolucji Światowej czuwa. Zawsze, Półki bez końca, na półkach teczki — oto oręż obrony Rewolucji! Materiały na poszczególne kraje. Na każdy kontynent. Na kapitalistów. Na posiadaczy. Socjaldemokratów. Liberałów i socjalistów. Lewackich radykałów i umiarkowaną prawicę. Generałów i oficerów. Na dziennikarzy. Wysmarowałeś wredny artykulik o Związku Radzieckim, o NKWD, o towarzyszu Stalinie — i masz już teczuszkę z własnym nazwiskiem. Na razie chudą. Jedna kartka — twoja bazgranina. Popełniasz następne oszczerstwo — zawartość teczuszki pęcznieje. Potem możesz spłodzić nawet i sto wiernopoddańczych artykułów. To bez znaczenia. Takie się nie liczą. Dusery nic nie dadzą. Nie trzeba było pisać źle, ot co! Siedzisz w tym swoim Paryżu, czernisz piórem papier. I nie domyślasz się…

Ech, nie domyślasz się nawet…

ROZDZIAŁ 7

I

Dziś pracujesz w grupie kwiatów. Zapomnij o bożym świecie. Pamiętaj: najważniejsze są kwiaty. Nie będziesz sama. Ale żeby dać z siebie tyle ile trzeba, musisz myśleć, że własną głową odpowiadasz za wszystkie kwiaty w całej Moskwie.

— Jasne.

II

Tłum napiera ze wszystkich stron.

Mój czytelniku, gdybyś kiedykolwiek miał do wyboru: kontrolować moskiewski tłum albo zatrzymać tabun oszalałych rumaków, posłuchaj mojej rady i wybierz rumaki. Prościej, a na pewno mniej nerwów.

Nastia nie ma wyboru. Bojowe zadanie: kontrola tłumu. Praca z kwiaciarkami. Nastia toruje sobie drogę w ścisku, jak lodołamacz wśród arktycznej kry. Rzut oka w lewo, rzut oka w prawo. Wprawny wzrok natychmiast wyławia z tłumu niewidoczne łańcuszki czekistów. Z zachodu na wschód. Z północy na południe. Postronny obserwator w ogóle się nie zorientuje. Nie odróżni w tłumie. Tymczasem łańcuszki łączą się w komórki. Za moment popłynie bezgłośny rozkaz: Blokuj! I nie drgnie tłum, skrępowany siecią niewidocznych ogniw.

Tylko swoi poruszają się swobodnie, bez trudu przenikając przez linie czekistów. Chołowanow i jego ludzie snują się w tłumie, pozornie bez celu. Przykleili się do jakiegoś gościa: cóż to, kochasiu, kieszeń ci tak odstaje? I do następnego. Delikatnie, niepostrzeżenie. Podeszli z trzech stron, ścisnęli w sztucznym tłoku, obmacali od krawata do obcasów. Nawet się nie zorientował. Przygnietli na moment, oklepali tułów — i bywaj zdrów, wujaszku, podziwiaj piękno krajobrazu.

Nastia również walczy w tłoku, jak marynarz Żelezniak przedzierający się z okrążenia. Dziewiąty pluton rozwiniętą tyralierą przeczesuje zwarty tłum. Obok inny pluton i jeszcze jeden. Ignorant zobaczy jedynie młodziutkie komsomołki w perkalowych sukienkach. Gdy pojawia się najmniejsze podejrzenie, że ktoś ma broń, żadna z kwiaciarek nie reaguje. Wystarczy mrugnąć do Chołowanowa. To jego sprawa. Dziewczyny mają szukać kwiatów.

Nastia krąży w tłumie. Jak orzeł, który szybując wypatruje w skałach węża. Na oko wszystko gra, sytuacja pod kontrolą. Ale i tak całego tłumu nie sprawdzisz.

Setki ludzi wykonują jedną i tę samą czynność. Wypatrują kwiatów. Przeczesują tłum. Spojrzenie w lewo. Spojrzenie w prawo. A, tu cię mamy! Potężna dziewucha w towarzystwie koleżanek. Zasłoniły ją, a suka ściska w garści bukiet. Opuszczony do ziemi, żeby nie było widać. Chce towarzysza Stalina obrzucić kwiatami. Nie licz na to, żmijo! Nastia wiosłuje ramionami. Udało się:

— Dawaj, ścierwo, bukiet. Bo zastrzelę.

Co można ukryć w bukiecie kwiatów? Słusznie. W bukiecie kwiatów można ukryć granat. Ktoś rzuci kwiaty towarzyszowi Stalinowi, a bukiet eksploduje razem z towarzyszem Stalinem. Co jeszcze może być w bukiecie? Tak jest, kwiaty mogły zostać spryskane trującą substancją bojową. Ktoś z tłumu ciśnie bukiet, towarzysz Stalin powącha — i po nim.

Niby powszechnie wiadomo, że kwiaty są zabronione, ale wciąż zdarzają się szczególnie uparci, którzy próbują mimo wszystko, za wszelką cenę. W zasadzie należy to do obowiązków NKWD, ale kto może ręczyć za solidność NKWD? Samo NKWD wymaga asekuracji. I dopingu. No i proszę, najlepszy dowód lekceważenia obowiązków: Nastia niesie przed sobą solidne naręcze bukietów. Gdzie towarzysz Jeżow ma oczy? Czym się zajmuje NKWD?

Dopchała się do budki “Piwo, napoje orzeźwiające”. Gustownie toto wykonane. Aż miło popatrzeć. Tyle, że piwa brak. Żeby nie było wątpliwości, od wewnątrz okienko zastawiono tekturowymi panelami: PIWA BRAK. Napojów orzeźwiających też brak. Ale Nastia nie potrzebuje piwa. Nikt nie potrzebuje. Po co się mają ludziska upijać? Budka stoi tu w innym celu.

Nastia zastukała umówionym sposobem, drzwi się uchyliły. W środku, za zasłoną, siedzi chemik w masce gazowej. Obejrzał uważnie, czy przypadkiem nie ma na bukiecie oleistych kropli. Nie widać. Pobrał próbki do analizy. Zgniótł szklane rurki testerów, zbadał skład powietrza. W porządku, nie ma śladu substancji trujących. Może w takim razie w bukiecie ukryto granat? Rozłożył kwiatek po kwiatku: nic, czysty. Sprawdził, czy nie ma jakiegoś ciężarka. Z braku granatu można przecież cisnąć w towarzysza Stalina bukietem z odważnikiem…

Bukiety po skontrolowaniu wędrują na ciężarówkę. Tuż za budką stoi wywrotka pełna kwiatów. Można je potem wywieźć na teren wydzielonego sektora. Tam, gdzie pogrzebani są tysiącami wrogowie ludu. I wywalić. Cześć waszej pamięci, towarzysze wrogowie! A towarzyszowi Stalinowi trzeba wręczać zupełnie inne kwiaty. Wyhodowane specjalnie na taką okazję w pilnie strzeżonych kremlowskich cieplarniach. I wręczać kwiatów towarzyszowi Stalinowi nie powinien byle kto, komu akurat przyjdzie na to ochota, lecz osoby specjalnie wyselekcjonowane.

III

Nastia rozkłada “Komsomolską Prawdę”, a tam, na całą stronę — Stalin i ona z bukietem. “W imieniu całej radzieckiej młodzieży… znana spadochroniarka Anastazja Strzelecka… kochanemu Stalinowi…”

IV

Po Moskwie krążą plotki: dziewucha znaczy się żyje, buźka na całą stronę wydrukowana. Sympatyczna. Nawet niebrzydka. Z kwiatami. Młodzież radziecka, znaczy się, zebrała kwiaty i jej, znaczy się… A ona — w ich imieniu i na polecenie. Od całej, znaczy się, radzieckiej młodzieży. Samemu towarzyszowi Stalinowi ogromniasty bukiet. A gadali, że się zabiła… To wszystko ten Trocki. Że też natura spłodziła takiego łotra.

Spływają na biurko towarzysza Stalina raporty operacyjne o moskiewskich plotkach w minionym tygodniu. Z podpisem towarzysza Malenkowa. Z podpisem towarzysza Jeżowa. Z podpisem towarzysza Chołowanowa. Jeszcze jakiś nieczytelny gryzmoł. Niezależne źródła podają, że odnotowano nie znane do tej pory, obraźliwe powiedzenie: Łżesz jak Trocki.

V

Widzisz, Nastiu, mam tu pod kluczem czterech najlepszych fachowców: doliniarz, klawisznik, fałszerz, kasiarz.

— Myślałam, że władza radziecka bez gadania śle takich gości pod mur.

— Słusznie. Władza robotniczo-chłopska fałszerzy stawia na równi z trockistami. Trockista to też fałszerz, tyle że polityczny. A władza radziecka bez litości tępi fałszerzy. Oszczędzając najlepszych. Najlepsi mogą się przydać KONTROLI i Rewolucji Światowej. Bo bez fałszerzy i kasiarzy Rewolucja Światowa jest bez szans. Spójrz przez lipo. To Sewastian Iwanowicz. Kasiarz.

Nastia zajrzała do celi: siedzi czterech na posadzce, nogi po turecku, rżną w karty.

— Cóż to, pozwala się w więzieniu grać w karty?

— To więzienie z taryfą ulgową. W końcu to nasi nauczyciele. To oni będą cię uczyć kieszonkowej roboty i obrabiania mieszkań. W KONTROLI takie umiejętności są na wagę złota. Trzymamy tutaj samą śmietankę. Nigdy stąd już nie wyjdą. Tych, którzy nie chcą uczyć, rozwalamy. Stopniowo, po trochu przekazują nam swoją wiedzę i umiejętności. A co do kart… Nie da się im odebrać. Próbowałem.

Chołowanow wszystko może. Pilotuje dowolny samolot. Skacze z każdym spadochronem. Strzela z każdej broni. A tu raptem…

— Wystarczy wejść do celi i zabrać.

— Wchodzimy, to kart nie ma. Rewidujemy celę. Rozbieramy ich do naga, przetrząsamy każdy łach. Nie ma kart. A cela pusta, nie ma gdzie schować. Wychodzimy. Ledwie zasuwa zgrzytnie w drzwiach, a ci już siedzą i rżną dalej.

Jeszcze raz Nastia zajrzała przez judasza. Pusta cela klasztorna. Kamienna posadzka. Potężne mury. W oknie krata, pręty grubsze od ramion Chołowanowa. I tych czterech na ziemi. Wiedzą, że są obserwowani, długo i wnikliwie. Odwzajemnili zainteresowanie, odwrócili maślane spojrzenia w stronę wejścia. Sympatyczne gęby. Cwaniackie.

VI

Przyszło mi do głowy, Gryfie, jak można usprawnić KONTROLĘ.

— Wal śmiało.

— Mamy klasztor pełen dziewczyn. Wszystkie jak malowane. Przejdą szkolenie w klasztorze, potem trzy, cztery lata popracują. Wtedy można je wysłać na prowincję i powsadzać na rozmaite stanowiska u wysoko postawionych towarzyszy. Wszędzie potrzebne są sekretarki, telefonistki, maszynistki, bibliotekarki, pielęgniarki w rządowych sanatoriach i lecznicach… Nasze dziewczyny znają klasztorne reguły, pary z ust nie puszczą. W ten sposób każdy ważny naczelnik będzie miał w swoim otoczeniu po kilka naszych. Można się postarać, żeby były z różnych roczników, nie znały się wzajemnie i dostarczały informacje o każdym z nich i o sobie nawzajem. No jak?

— Mądra z ciebie dziewczyna, Nastiu. Ale czy sądzisz, że towarzysz Stalin nie wpadł na ten pomysł bez twojej pomocy? Ten system działa prawie od początku, od 1919 roku.

VII

Sewastian-kasiarz cały jest w tatuażach. Na twarzy, na szyi, na uszach — wszędzie jakieś zabawne rysunki i napisy. Za uszami. Na dłoniach. Na opuszkach palców. Pod paznokciami.

— Dzień dobry, Sewastianie Iwanowiczu.

— Może i dobry.

— Chołowanow powiada, że będziecie uczyć mnie fachu.

— A czego tu uczyć? Bierzesz kasę…

Ogromna piwnica. Swego czasu bolszewicy pościągali tu z całej Rosji masę najróżniejszych sejfów. Wszelkich typów. Klucze trzyma Chołowanow. Wszystkie sejfy pozamykane. Sewastian-kasiarz ma do dyspozycji tylko druciki. I zadanie: otwierać sejfy.

— Weźmy na przykład ten, firma A. Webbley Co., West Bromwich. Angielski. Od czego zaczynamy? Bierzemy drucik.

Sewastian zmrużył powieki, obejrzał drut pod światło, wygiął — i do dziurki. I jeszcze jeden. Pokręcił drucikami. Zamek szczęknął. Sewastian przekręcił rączkę. Sejf był otwarty.

— Ten jest niemiecki. Kruppa. Co z nim robimy? Otwieramy. Po co ma stać zamknięty. A to nasz, rodzimy. Zakłady Putiłowa. Niezły. Naprawdę niezły. A my go: trzask, prask i po wszystkim.

Na niektóre sejfy Sewastian potrzebuje pięć minut, na inne dziesięć. Niepozorny zielony pochłonął mu aż dwadzieścia minut. A potem znowu z górki. Są takie, na które wystarcza minuta. Idzie Sewastian wzdłuż piwnicy i słychać tylko szczęk zamków. Zna je na wylot, każdy już ze sto razy otwierał. Pewnie go już nużą, jak starego nauczyciela, który od dawna zna rozwiązania wszystkich zadań.

— Teraz spróbuj sama.

Resztę nocy Nastia otwierała sejf. Pokaleczyła palce, wyginając druciki na wszystkie strony. A Sewastian siedzi obok, śmieje się pod wąsem.

VIII

Od ósmej rano Nastia powinna spać. Ale jak tu zasnąć? Drwi z niej Sewastian. Nie chce uczyć. Nie chce pokazać: tak i tak. I do Chołowanowa: kogo mi tu przysyłacie? Beztalencie. Pokazujesz jej, co i jak, a ta ni w ząb.

A przecież wiadomo, że nie ma złych uczniów. Są tylko źli nauczyciele. Jeżeli uczeń nie pojmuje, znaczy, że nauczyciel nie potrafi przekazać swojej wiedzy, brak mu talentu pedagogicznego.

Trudno o coś gorszego i bardziej upokarzającego, niż tkwić osiem godzin przy putiłowskim sejfie, bez skutku dłubiąc drutem i gwoździami w dziurce od klucza. Z rozgoryczenia zbiera jej się na płacz. To takie powiedzenie: zbiera się na płacz. Rzeczywiście, przykro jej, ale nic nie zmusi jej do płaczu. Więc tylko zgrzyta zębami. Osiem godzin biegu, to nic trudnego. Ale osiem godzin stać przed sejfem, rozdrapując go w bezsilnej wściekłości, to istne tortury.

A Chołowanow tylko się śmieje. Kiedyś zdradził Nasti swój słaby punkt: nie potrafi znaleźć kart w celi Sewastiana. Niech i ona poczuje własną niemoc.

IX

Rosja spowita w mroku. Z wolna nadciąga świt. Na bocznicy stoi NACZSPECREMBUD-12. Wokół pustka. Śpi speckoduktor Ciech Ciechowicz. Zakończył dzień pracy. Nie śpią Nastia i Chołowanow. Za godzinę podciągnie drezyna z platformą. Na platformie typowy ładunek — skrzynie wypełnione szpulami cienkiego stalowego drutu. Masa drutu. Skrzynie są strasznie ciężkie. Każdy skład taboru NACZSPECREMBUD wyposażony jest w specjalne podnośniki: jeden odbiera skrzynie, drugi ładuje z powrotem. Raz w tygodniu, w nocy z piątku na sobotę, do mijanki na 913 kilometrze przetacza się wagon stalowego drutu.

Szpulki spływające z regionów niewielkimi strumyczkami zlewają się w obwodowych kolektorach. Potoki, niewidoczne dla niewtajemniczonych, tworzą potężny strumień informacji, ocean wiedzy.

Mijanka na 913 kilometrze to punkt zbiorczy informacji z obszaru Środkowego Powołża i Uralu. W tym samym momencie takie same skrzynie ze szpulami są przeładowywane na innych rozjazdach i przystankach.

Odbiór towaru, przeładowywanie — to nie Nasti ból głowy. Od tego są fachowcy. Dyżurny speckurier ma tylko być w pobliżu. W razie nieprzewidzianych komplikacji niezwłocznie zawiadomić ustalonym kodem radiowym, że ładunek jest w niebezpieczeństwie. Kogo zawiadomić? Kogo trzeba. Każdemu, kto próbowałby przejąć towar, należy okazać swoje pełnomocnictwo, po czym poprosić, by zechciał zatelefonować pod wskazany numer. Głos na drugim końcu linii wyjaśni: co i jak. Krótko i dobitnie. Jako środek ostateczny pod wagonami od elektrowozu do platformy ze skrzyniami przeciągnięto potężny kabel elektryczny. Wystarczy wcisnąć guzik — i wszystkie szpule zostaną w jednej chwili rozmagnesowane, zamienią się w zwykły, stalowy drut. Poza tym Ciech Ciechowicz ma jeszcze w swoim przedziale, w osobnej szafce, pięć automatów Thompsona. Takich, z jakimi gangsterzy Chicago lubią występować publicznie.

Dziś ładunek jest bezpieczny. Jeszcze nie dotarł do celu. NACZSPECREMBUD znieruchomiał we mgle. Za szybą słychać miarowy krok wartownika.

Chołowanow i Nastia czekają w środku.

— Wszystko jasne?

— Jasne.

— Następnym razem pojedziesz sama. Dasz sobie radę z tą robotą?

— Pewnie, że tak.

— Teraz w dwóch słowach ci powiem, gdzie nas dzisiaj rzuciło. Powinnaś wiedzieć takie rzeczy. Obok płynie Wołga. Przed nami most. Po lewej, Kujbyszew. Tu, po prawej, na północ od rozjazdu są Góry Żygulowskie. Między Górami Żygulowskimi i Kujbyszewem, w poprzek Wołgi, wznosi się najpotężniejszą na świecie zaporę Wołżańskiej Elektrowni Wodnej. W lutym 1933 roku na rozkaz towarzysza Stalina w Górach Żygulowskich rozpoczęto budowę podziemnego miasta. Dziś w skład Związku Radzieckiego wchodzi jedenaście republik, ale minie jakieś pięć lat i będzie ich trzydzieści, a może czterdzieści. Z każdym rokiem coraz więcej. Moskwa pozostanie oficjalnie stolicą ZSRR. Jednak jeśli się chce spokojnie dowodzić milionową armią, rządzić ogromnym, postępowym krajem z kilkuset milionami ludzi, lepiej mieć do dyspozycji specjalnie zbudowane, niedostępne i tajne centrum…

X

Siadajcie, towarzyszu Chołowanow. Mówcie, co macie.

— Jest nowy pomysł, towarzyszu Stalin.

— Nowy?

— Tak jest, towarzyszu Stalin. Nowy pomysł.

— Co to?

— Jeden z większych hoteli w śródmieściu, najlepiej w pobliżu Kremla, należy w całości dać do dyspozycji wyższej kadrze kierowniczej ZSRR. A cudzoziemcom zabronić wstępu…

— To już zrobiono, towarzyszu Chołowanow. Hotel “Moskwa” obsługuje wyłącznie wyższą kadrę kierowniczą.

— Zabronić czekistom podsłuchiwania rozmów telefonicznych.

— Zabroniono.

— Hotel podporządkować kremlowskiej komendanturze. I żeby ani jeden czekista nie ważył się…

— Podporządkowano i żaden czekista nie waży się.

— Trzeba zainstalować we wszystkich pokojach podsłuch. Raporty z obserwacji składać nie w NKWD, ale u was osobiście, towarzyszu Stalin.

— Składają u mnie.

— Wzmocnić iluminację hotelu tak, żeby moskwianie i przyjezdni mogli cieszyć wzrok i w dzień i w nocy.

— Jest wystarczająco oświetlony. Tłumy gapiów wciąż kręcą się dookoła.

— Trzeba jeszcze więcej światła. Należałoby też przeprowadzić modernizację hotelu. Zainstalować nowy system wentylacji. Ciężkie zasłony zastąpić lekkimi firankami. Zmienić okna. Żeby otwierały się tylko w dolnej części, a nie całe.

— O! To jest myśl! Wiecie, towarzyszu Chołowanow, miewacie czasem dobre pomysły.

Chołowanow spuścił wzrok. Lubił, kiedy Stalin go chwali, ale postanowił sobie raz na zawsze, że nigdy go nie oszuka. Po prostu dlatego, że nie można towarzysza Stalina oszukać. Dlatego, że kłamstwo i tak zawsze wypłynie. Więc Chołowanow mówił Stalinowi prawdę, całą prawdę i tylko prawdę. Rzadko kiedy bywał chwalony. Ale, jak dotąd, udało mu się zachować głowę. A każdy, kto skłamał Stalinowi, choćby w drobiazgach, nie żył długo. Dlatego Chołowanow, patrząc pod stopy, mruknął:

— To nie mój pomysł.

— Czyj?

— Mamy w KONTROLI taką spadochroniarkę. Znacie ją.

— Strzelecka.

— Właśnie.

— Jest teraz?

— Zabrałem ją na wszelki wypadek.

— Wezwijcie.

XI

Nastia siedzi w poczekalni. Osobisty sekretarz towarzysza Stalina, towarzysz Poskriebyszew, układa papiery w równiutkie stosy. Jedna kartka ześlizgnęła się z biurka wprost pod nogi Nasti.

Zasłoniła oczy ręką: nie interesują mnie tajemnice państwowe.

— To nie tajemnice — śmieje się Poskriebyszew. — Towarzysz Stalin lubi czasem na naradzie porysować sobie diabełki. Do mnie należy zbieranie tych papierów. Żeby spalić.

— Jak to spalić? — Nastia aż zaniemówiła. — Przecież do muzeum!

— To nie dzieła sztuki. Zwyczajnie, człowiek się zamyśli i kreśli coś machinalnie na kartce.

— No to co? Wszystko jedno, do muzeum! — Nastia rzuciła okiem na kartkę, zwracając ją Poskriebyszewowi. I rzeczywiście, nie nadaje się do muzeum. Cała kartka upstrzona wilkami i diabełkami. A rysunki bynajmniej nie natchnione, ani to Rafael, ani Rembrandt. Nastia przyznała w duchu: Stalin źle rysuje. Gorzej nawet niż Picasso.

W tym momencie uchyliły się drzwi do gabinetu Stalina:

— Proszę wejść.

XII

Weszła.

— Towarzyszko Strzelecka, zainteresowały nas propozycje dotyczące hotelu. Prawie wszystko, co proponujecie, zostało już zrobione.

— Towarzyszu Stalin, logika prowadzi tym samym tropem.

— Ale idąc tym tropem zaszłyście dalej niż ja. Opowiedzcie o zasłonach, wentylacji i oświetleniu.

— Towarzyszu Stalin, podsłuch to dobra rzecz, ale dużo lepiej byłoby widzieć wyraz twarzy, gesty. Zdarza się, że jakiś cwaniak domyśla się, że może być na podsłuchu i gestem nakazuje milczenie. Dobrze jest móc widzieć te sygnały. W ogóle obserwacja człowieka, który nie wie, że jest obserwowany, daje znacznie więcej niż najlepszy podsłuch. Nowy system wentylacji w hotelu “Moskwa” będzie miał potężne kanały doprowadzające świeże powietrze. Żeby lepiej się oddychało. System wentylacyjny zmniejszy powierzchnię użytkową, ale umożliwi naszym ludziom swobodne przemieszczanie się i obserwację pokoi przez kratki wentylacyjne. Aby kontrolę wizualną można było prowadzić też w nocy, trzeba pozdejmować te ciężkie kotary i zawiesić półprzeźroczyste firanki. Hotel “Moskwa” ma wielkie okna. Wystarczy doświetlić budynek z zewnątrz i każdy pokój będzie wystarczająco oświetlony, 24 godziny na dobę.

— Skoro logika doprowadziła nas tym samym tropem do wspólnych konkluzji, to i obiekt naszych zainteresowań może na to wpaść.

— Jeden się domyśli i zachowa ostrożność, inny nie. W hotelu “Moskwa” są setki pokoi, przez 365 dni w roku z pewnością można się tego i owego dowiedzieć. Nawet jeśli jakiś ważny osobnik myśli, że może być podsłuchiwany, to mało prawdopodobne, by wpadł na to, że w dodatku jest obserwowany.

— Doskonale. Towarzyszu Chołowanow, trzeba w Ameryce pilnie zamówić najlepszych speców od wentylacji.

— Już się tym zająłem.

— Trzeba zbudować takie kanały, żeby nasi ludzie mogli się w nich bezszelestnie przemieszczać.

— To tylko kwestia odpowiednich rozwiązań technicznych.

— I żeby dźwięki z jednego pokoju nie dochodziły do sąsiednich.

— Będę to miał na uwadze, towarzyszu Stalin.

— Trzeba też zadbać, by ci Amerykanie nie wypaplali później wszystkiego.

— Zajmę się tym osobiście, towarzyszu Stalin.

— Ale jak skłonimy przedstawicieli najwyższego kierownictwa, żeby odwiedzając stolicę stawali akurat w hotelu “Moskwa”? Jeżeli wprowadzimy takie zalecenie, będą się mieć na baczności. A bez zalecenia mogą się zatrzymywać u przyjaciół, albo w innych hotelach. Zresztą każdy ma własny wagon, albo i pociąg z wagonem sypialnym, łazienką, biblioteką, bufetem i co tam jeszcze mu potrzebne do życia. Przebudujemy hotel, a oni nie będą w nim mieszkać. Nie pomyśleliście o tym.

Nastia spojrzała w tygrysie oczy wodza narodów i cichym głosem zaprzeczyła:

— Myślałam.

XIII

W czasie gdy towarzysz Stalin patrzył wymownie na Chołowanowa, Nasti ni stąd, ni z owad przyszedł do głowy Sewastian. Jego karty.

Jak wygląda kipisz celi? Otwierają drzwi. Rewidują wszystkich czterech. Każą zdjąć ubrania. Obmacują łachy. Sprawdzają golasów od stóp do głów. Każą im stanąć na środku celi. Przeszukują całe pomieszczenie począwszy od drzwi, zgodnie ze wskazówkami zegara. Potem znowu oglądają ubrania, znowu każą im przysiadać i rewidują celę w odwrotnym kierunku. A czego nie sprawdzają? Tak jest!

Nastia w porę się pohamowała, by nie krzyknąć z radości. Uświadomiła sobie, że siedzi w gabinecie Stalina i że omawiają całkiem inny problem.

XIV

Myślałam o tym, towarzyszu Stalin. Musimy zadbać o reklamę hotelu.

— My, komuniści, nie zajmujemy się reklamą.

— To nie będzie taka zwykła reklama, ale reklama nie wprost. Najlepsza strategia to działanie pośrednie. Chcemy zniszczyć Niemcy, powinniśmy zaatakować Rumunię. Podobnie jest w świecie reklamy. Głosić, że hotel “Moskwa” jest najlepszy na świecie, to jak atak frontalny. Mało skuteczne. Wybierzmy inną drogę. Zróbmy tak, by wszystkie ważne chwile w życiu naszych przywódców kojarzyły im się z wizerunkiem hotelu “Moskwa”, żeby stale mieli go przed oczami…

— Ciekawe… Mówcie dalej, towarzyszko Strzelecka.

— Trzeba rzucić na rynek nowy, dobry gatunek wódki i umieścić wizerunek hotelu “Moskwa” na etykietce. Najbardziej znaczące wydarzenia w życiu człowieka zawsze są obficie zakrapiane. Później wspomina się te chwile. Rodzi się odpowiednie skojarzenie. Wszystkie pamiętne wydarzenia w życiu każdego naszego przywódcy w niepojęty dla niego sposób, w głębokiej podświadomości, kojarzą się z wizerunkiem hotelu “Moskwa”. I ciągnie go do tego hotelu jak do najlepszych wyczynów młodości.

— To będzie dziwna etykietka. Symbolami Moskwy są wieże kremlowskie, sobór Wasyla Błogosławionego, symbolem mógłby być Teatr Wielki, ale żeby umieścić na etykietce po prostu jakiś hotel… To się wyda dziwne i podejrzane.

— Tylko w pierwszej chwili. Po tygodniu wszyscy się przyzwyczają do nowej etykietki.

— A jak nazwiemy tę nową wódkę? Moskowskaja już jest.

— Może Stolicznaja?

ROZDZIAŁ 8

I

Północna ściana pomieszczenia pozbawiona jest okien. W południowej są tylko drzwi z hartowanej stali. Natomiast ściany wschodnia i zachodnia mają po trzy okna. Okna wielkości trzech postawnych mężczyzn: wymyślne żelazne ramy, wielobarwne szkło.

Towarzysz Stalin polecił odwołać Nastię z kontroli akustycznej. Byle głupi potrafi słuchać, o czym gadają inni. Towarzysz Stalin rozkazał skierować Nastię do pracy analitycznej. I zapewnić jej odpowiednie warunki.

Gdy towarzysz Stalin wydaje polecenie, wtedy jedyne, co pozostaje Chołowanowowi, to stanąć w postawie zasadniczej i strzelić obcasami:

— Rozkaz, zapewnić warunki!

Jakie? Przede wszystkim przestronny, jasny pokój.

— Ta salka się nada?

— Idealna.

— Nie za duża?

— Ani trochę.

Co jeszcze? Ściany i przepierzenia trzeba wyłożyć korkiem. Skąd wziąć korek? To problem Chołowanowa. Stalin położył nacisk na słowo “zapewnić”.

Korkowe płytki o rozmiarach 61x61x5 centymetrów sprzedaje brytyjska firma ERCOL. Mieści się w Reading, po drodze z Londynu do Bristolu. Trzeba posłać samolot do Londynu.

Chołowanow zacisnął zęby, ale korek sprowadził. Wytapetowali nim ściany. Korek przypadł Nasti do gustu.

Co mogło być wcześniej w tym pomieszczeniu? Może pracownia malarza ikon? Czy nie dlatego są tu tak ogromne okna?

O takim pomieszczeniu do pracy można tylko marzyć. Stare żelazne drzwi zastąpiono nowoczesnymi, stalowymi. Przyczepiono tabliczkę: WSTĘP WZBRONIONY! A pod spodem:

WSTĘP:

1. Tow. CHOŁOWANOW

2. Tow. prof. PIERZIEJEW

3. Tow. STRZELECKA

Profesor Pierziejew jest psychologiem. Pracuje w monasterskich piwnicach. Tylko on i Chołowanow mają prawo wejść do wielkiej jasnej sali, w której urzęduje Nastia. Są tu gośćmi. A Nastia stałym pracownikiem.

Pierwszą rzeczą, jaką Nastia poleciła dostarczyć, nim salę utajniono, był żeliwny piecyk. Mnisi żyli tu bez ogrzewania. Ona też może, lecz o ile przyjemniej mieć pod bokiem łagodne płomyki, lekki zapach dymu, trzaskanie sosnowych żywicznych polan.

Poleciła sprowadzić długie, szerokie stoły. Przyniesiono je z refektarza. Rzeźbione nogi, potężne, dębowe poczerniałe ze starości blaty. Mają chyba z dwieście lat.

Wymarzone warunki pracy. Nastia nie narzeka.

W kącie, przy piecyku, postawiła rzeźbiony, dębowy fotel. Dwumetrowe oparcie całe w diabełkach i lwich paszczach. Istny tron. Rozpaliła w piecyku, przekręciła klucz w zamku, usadowiła się wygodnie na tronie i zamyśliła się. Od czego zacząć?

II

Towarzyszki koleżanki, dziś wystąpi przed wami nasz drogi profesor, towarzysz Pierziejew. Każdego dnia pracujemy u boku tego wyjątkowego człowieka i dlatego czasem zapominamy, że należy on do grona największych autorytetów w dziedzinie psychologii, a psychologii ludożerstwa w szczególności.

Oklaski. Pierziejew wstał z miejsca, przesłonił słońce w oknie:

— Towarzyszki koleżanki, ludożerstwo to najciekawsza gałąź wiedzy…

— A marksizm-leninizm?

— Hm. Naturalnie. To samo przez się… Słusznie. Powiedzmy w ten sposób: marksizm-leninizm jest poza konkurencją. Marksizm-leninizm jest, naturalnie, najciekawszą gałęzią wiedzy. A tuż za marksizmem-leninizmem lokuje się ludożerstwo.

Satysfakcjonująca odpowiedź. Niełatwo profesora zbić z tropu!

— A więc, któż to taki, ten ludożerca? Ludożerca to taki sam człowiek jak każdy inny, tyle że bardzo głodny. My też jesteśmy ludożercami, ale właśnie zjedliśmy obfite śniadanie i jesteśmy syci. Na razie. Słowem, ludożerstwo dlatego jest tak ciekawą gałęzią wiedzy, że zajmuje się badaniem psychologii człowieka, który stał się bydlakiem. Z punktu widzenia nauki szczególnie interesująca jest właśnie ta granica, która oddziela życie ludzkie od zwierzęcego.

Przemiana ludzi w bestie odbywa się zaskakująco szybko. Pamiętajmy, że tak zwana cywilizacja, to jedynie trwający sześć tysięcy lat epizod w życiu człowieka. Wystarczy lekko poskrobać i spod tej cienkiej naleciałości wyłazi sto milionów lat prawdziwego bestialstwa. Zwierzę drzemie w każdym z nas, choć nie wszyscy mamy tego świadomość. Inna sprawa, że zwierzęcość człowieka nie tylko jest kwestią psychiczną. Czasem czysto praktyczną, gdy na przykład mamy do wyboru: zdechnąć, lub pożreć bliźniego. A ściślej: pożreć bliźniego, nim bliźni zeżre nas.

Człowiek, stając się raz ludożercą, pozostaje nim zwykle do końca życia, choć stara się to ukryć przed otoczeniem. To jak morderstwo: zabijasz raz, drugi, a potem samo wciąga. Z jedną różnicą: ludożerstwo wciąga znacznie silniej niż zwyczajne zabójstwo, takie bez zżerania trupa. Wciąga od razu i na dobre. Jeśli po pierwszym razie człowiek nawet będzie miał żywności pod dostatkiem, to i tak pozostaje ludożercą, jawnym lub utajnionym. Może czynnie uprawiać ludożerstwo albo tylko o tym marzyć, ale nie zmienia to faktu, że jest ludożercą. Jak my wszyscy.

Nauka radziecka, jako przodująca w świecie, może się poszczycić zupełnie unikalnymi rezultatami badań przyczyn, okoliczności, samych aktów oraz skutków ludożerstwa. Naszym uczonym stworzono niepowtarzalne możliwości wszechstronnego, zbadania fenomenu masowego ludożerstwa, zwłaszcza w latach 1918 i 1920, oraz w okresie 1932-1933. Nauka radziecka w pełni wykorzystała tę szansę.

Nastia nie wytrzymała:

— I naprawdę mieliście okazję oglądać prawdziwych ludożerców?!

Wszyscy wybuchnęli śmiechem. Profesor również:

— Moja droga, w piwnicy pod dzwonnicą trzymam dla celów eksperymentalnych siedemdziesięciu sześciu ludożerców.

III

Wszystko polega na właściwej organizacji.

W każdej sprawie trzeba wpierw znaleźć jakiś system, jakąś skalę wartości, jakieś punkty odniesienia, względem których można porządkować fakty i wskaźniki, by móc je ze sobą porównywać.

Nastia długo patrzyła na ścianę, wreszcie przystawiła drabinkę i na samej górze przypięła pinezką fotografię głównego obiektu zainteresowania. Nikołaj Iwanowicz Jeżow. Zdjęcie 30x24. Łatwo przyczepia się fotografię do korkowej ściany.

Nikołaj Iwanowicz Jeżow będzie najważniejszym punktem odniesienia. Środkiem układu współrzędnych. Nikołaj Iwanowicz Jeżow jest najbliższym przyjacielem towarzysza Stalina. A zatem — jego wrogiem numer jeden. Powierzono towarzyszowi Jeżowowi bezpieczeństwo narodu, państwa i towarzysza Stalina osobiście. Dlatego Nikołaj Iwanowicz Jeżow jest najbardziej niebezpiecznym człowiekiem w kraju.

Nastia cofnęła się o krok, przechyliła głowę na bok. Ocenia efekt pracy. Ściana ma siedem metrów wysokości i proporcjonalną szerokość. Jest miękka i aromatyczna. Korkowa wykładzina pachnie tak wspaniale, że aż kręci się w głowie.

Na ścianie — przypięta czterema pinezkami fotografia. Młody szef NKWD, na klapach munduru gwiazdy marszałkowskie. Pod spodem notka biograficzna:

Urodzony 1.V.1895. Pochodzenie proletariackie. Dobrze śpiewa. Znawca sztuki. Wykształcenia nie posiada. Leczony na pederastię, nieskutecznie…

IV

Do drzwi zapukał profesor Pierziejew. Wszedł, pochwalił: brawo, Nastiu. Należy mieć zdjęcia obiektów przed oczami, często zaglądać im w oczy. Starać się zgłębić ich świat wewnętrzny.

Tuż obok Nastia przymocowała fotografię żony, Żeni Chajutin-Jeżowej. Pod spodem:

Oddana partii. Przejawia czujność rewolucyjną. Z zapałem studiuje marksizm-leninizm. Lubi kawior z jesiotra. Bije gosposię. Ubiera się w Paryżu. Ma najbogatszą w Moskwie kolekcję kreacji. Ulubione perfumy: Laurigan Coty. Ulubione kamienie: szafiry z czarnym odcieniem, jasne cejlońskie szmaragdy z wewnętrzną poświatą, brylanty białe i różowe. Lato w Jałcie, zima w austriackich kurortach. Stosunki płciowe — patrz: akta wydzielone 29/815. Będąc żoną Chajutina, współżyła z Jeżowem.

I notka o Chajutinie:

Wróg. Trockista. Terrorysta. Sabotażysta. Zdemaskowany przez żonę jako współpracownik niemieckiego, polskiego i japońskiego wywiadu. Zlikwidowany.

Poniżej zdjęcie Jeżowa z żoną i jej byłym mężem. Fotografie zastępców Jeżowa: towarzyszy Frynowskiego, Żakowskiego, Bielskiego, Żukowskiego i Czernyszewa. Jeszcze niżej — portrety naczelników głównych zarządów, centralnych zarządów, republikańskich komisariatów ludowych, szefów zarządów obwodowych i lagrowych. Obok każdego z nich — małżonka.

O żonach trzeba wiedzieć jak najwięcej. Jeżeli któraś komenderuje mężem, to Nastia umieszcza jej fotografię nieco powyżej jego zdjęcia. Żeby rzucało się w oczy. Jeżeli mąż jest najważniejszy w rodzinie, jego fotografia wisi trochę wyżej niż żony. Ale to rzadki przypadek.

Co do Jeżowa, sprawa nie do końca jest jasna. Z zapisów rozmów wynika, że żona pomiata nim jak Bonaparte Europą. Ale kiedy Nikołaj Iwanowicz wypije (a wypija często), wtedy to on jest Bonaparte. Dlatego portrety Jeżowa i jego żony wiszą na tym samym poziomie.

Nastia przeprowadza między portretami cienkie nitki. Każdy musi znaleźć swoje miejsce w systemie. A nitki pomagają odkryć prawidłowości. Jeśli to swoi ludzie — wtedy nitka czerwona. Każdy naczelnik ma własną grupę, z którą trzyma sztamę. Łączą ich rozliczne więzy. Na przykład wspólnie przelana krew. Naczelnik ciągnie za sobą taką grupę po kolejnych szczeblach służbowych. A więc od każdego naczelnika do wszystkich pod nim — czerwone niteczki. Swoi chłopcy.

Wrogość, animozje — czarna nitka między zdjęciami. Skrywana niechęć — szara nitka. Szara pajęczyna z miejsca oplotła wszystkie portrety. Pozamałżeńskie stosunki seksualne — żółta nitka (cała szpulka nie wystarczyła). Kontakty homoseksualne — niebieska.

Wszedł Chołowanow. No, ładnie. Niezły obraz! Spryciula z tej Nasti, nie ma co. Szkoda, że nie można zabrać tego na Kreml i zademonstrować towarzyszowi Stalinowi. Chociaż nic straconego. Towarzysz Stalin często tu bywa. Pokażemy przy okazji. Co innego grzebać się w teczkach osobowych, przekładać papierki z kupki na kupkę, kichać od kurzu, a co innego pierdyknąć obraz na całą ścianę. Sto głównych figur z kierownictwa NKWD, razem z żonami i kochankami. Cała ściana jak mozaika. Nie na darmo leciał samolot do Londynu. Nie na darmo sprowadzono korkową wykładzinę ERCOL. Poza tym, jak łatwo wprowadzać zmiany! Towarzysz Prokofiew był zastępcą ludowego komisarza spraw wewnętrznych, ale został przeniesiony na szefa Komisariatu Łączności, a na jego miejsce przyszedł towarzysz Berman. Potem towarzysza Bermana wyznaczono na komisarza łączności, a na jego miejsce wskoczył towarzysz Ryżew. Następnie Ryżewa rozstrzelano, a fotel zastępcy szefa NKWD zajął towarzysz Żukowski. Mało kto, tak jak towarzysz Berman, utrzymuje się przez dziewięć miesięcy. Jak tak dalej pójdzie, to co trzy, cztery miesiące trzeba będzie zmieniać fotkę: w miejsce towarzysza Żukowskiego przypiąć towarzysza Fiłaretowa, który utrzyma się nie dłużej niż trzy miesiące…

Jak łatwo się wiesza nowe zdjęcia! I nitkami wiąże je z pozostałymi. Czerwony kłębek, szary, czarny, żółty, niebieski…

Na drugiej ścianie od podłogi po sufit — mapa Związku. Chorągiewkami zaznaczono wszystkie zarządy republikańskie i obwodowe, zarządy lagrowe, więzienia, łagry, zamknięte zony, sanatoria NKWD, domy wypoczynkowe, obozy wczasowe dla dzieci kierownictwa NKWD, obozy pracy przymusowej dla dzieci wysokich funkcjonariuszy NKWD. Też imponujący obraz.

Pomiędzy oknami Nastia rozmieściła struktury wszystkich organizacji pokrewnych. System taki sam: piramida fotografii naczelników i ich żon, to obraz oficjalny. Wystarczy powiązać to wszystko kolorowymi nitkami i wyłania się obraz ukryty.

Nastia rozwiesza zdjęcia tych, którzy poprzednio pracowali w NKWD. Powstają zaskakujące melanże i kombinacje. Jest Ludowy Komisariat Przemysłu Drzewnego. Przyjrzysz się dokładniej i wychodzi, że to filia NKWD. Ludowy Komisariat Łączności: całe kierownictwo z NKWD. Przedsiębiorstwo Rozbudowy Kolei Żelaznej — filia NKWD. Zagospodarowanie Północy — też NKWD. Zagospodarowanie Dalekiego Wschodu — znowu filia. I wszystkie wielkie budowy komunizmu. Tyle filii, że zaczyna brakować miejsca na ścianach.

Trzeba zamówić nowe stojaki.

V

Moskwa znowu gada o Robespierze. Lud stołeczny wykazuje dziwny pociąg do Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Analogie narzucają się same.

Tam burzyli kościoły i u nas burzyli. Tam był terror i u nas był. Tam Robespierre'a uznano za Istotę Najwyższą i u nas… hmm, no w tym wypadku trudno dopatrzeć się analogii… Robespierre kazał ścinać przywódców, a u nas nie ścinają, tylko strzelają… Tam samego Robespierre'a… teges. I to swoi.

VI

Nastia rozwiesiła plansze z dystynkcjami i szarżami czekistów. Tu są ciekawe niuanse. We wszystkich głównych zarządach NKWD dystynkcje są takie, jak w wojsku, ale wewnątrz NKWD funkcjonuje wydzielony Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego, GUGB. GUGB ma niezwykłe prerogatywy i przywileje. Sierżant bezpieczeństwa państwowego nosi dystynkcje młodszego lejtnanta armii. Lejtnant bezpieczeństwa państwowego ma na naramiennikach belkę, jak kapitan. Major bezpieczeństwa nosi trzy belki, jak pułkownik. Szarże w GUGB też niezwyczajne, na przykład: starszy major bezpieczeństwa państwowego. Oznacza to — starszy o dwie rangi. W klapach munduru ma romby. W innych głównych zarządach NKWD i w armii romb oznacza dowódcę brygady. Towarzysz Stalin nie żałował szarż Głównemu Zarządowi Bezpieczeństwa Państwowego. Szkoda, że czekiści w zamian za stalinowską troskę nie okazują wdzięczności, tylko knują. W sąsiednim pokoju — trzynaście tysięcy teczek akt osobowych czekistów-zdrajców. To tylko ci, którzy przez ostatnie półtora roku zostali zlikwidowani. Jakie można mieć gwarancje, że pozostali również nie spiskują?

VII

Nastia siedzi sama. Noc miesza jej się z dniem. Ma przekrwione oczy. Co jakiś czas rozlega się pukanie do drzwi: obiad. Przynoszą pyszne jedzenie. I odnoszą. Nietknięte.

Czasem zajrzy Chołowanow:

— No i co, księżniczko, wydedukowałaś?

— Jeszcze nie.

— Może byś się przeszła, pobiegała…

— Zobaczysz, Gryfie, jeszcze się nabiegamy. Popamiętasz moje słowa.

— Poszłabyś do łaźni, posiedziała w parze…

— Przyjdzie czas i na parę…

VIII

Minął miesiąc. Schudła. Pobladła.

Rozmowy czekistów są niezrozumiałe. Mówiąc o osobach trzecich nie używają imion, tylko ksyw. Porozumiewają się kodami. Stosują klucze.

Czekiści przychodzą i odchodzą całymi grupami. Zanim Instytut Rewolucji Światowej ustali, kto się krył za tym, bądź innym pseudonimem — już nowa zmiana rozsiada się w fotelach i wprowadza własne kryptonimy…

— Nastiucha, tkwisz tu jak nałożnica w haremie.

To nic. Przyjdzie czas zabawy. Na razie trzeba pracować. Trzeba zbierać okruchy informacji i składać w całość. Wszystko łączy się w system. Trzeba tylko umieć dostrzec powiązania. To ciężka praca.

Nastia haruje tak, że odczuwa mdłości z braku snu. Oczy ma podbite, policzki zapadnięte.

Możliwości ludzkiego mózgu są nieprawdopodobnie niedoceniane. Nastia przegląda akta, czyta, zapamiętuje. Sama nie może się nadziwić: ile jest rzeczy do zapamiętania!

IX

Dość! — oznajmił Chołowanow. — Tak dalej być nie może. Lecisz ze mną. Skoro nie można z tobą po dobroci, rozkazuję: wskakuj w skafander. Lecimy do Chabarowska.

Do Chabarowska leci się długo. Lądowanie w Kujbyszewie, tankowanie. Lądowanie w Nowosybirsku, tankowanie, nocleg. Potem Irkuck. I dopiero Chabarowsk.

Z karty lotu wynika, że niby lecą tranzytem dalej, do Władywostoku. Ma to swoje uzasadnienie.

Tymczasem są w powietrzu. W kabinie — Chołowanow, radiotelegrafista i mechanik pokładowy. W salonie tylko Nastia. Speckurier Strzelecka. Opatulona polarnym futrem kombinezonu.

X

Drugie międzylądowanie. W Nowosybirsku.

Wojskowe lotnisko ukryte w lesie.

Chołowanow odkołował samolot na specjalne stanowisko postojowe. Za trzema zasiekami drutów kolczastych. Ciągnik podholował cysternę paliwa. “Stalinowski Szlak” otoczyła ekipa wartowników. Inżynierowie i technicy ze śrubokrętami w rękach obiegli silnik.

Podjechał samochód emka, po mechanika i telegrafistę. To nie zwyczajny mechanik i telegrafista, lecz załoga samolotu stalinowskiego. Dlatego są zakwaterowani w hotelu dla pułkowników.

A dla Chołowanowa (osobisty pilot Stalina) i dla Nasti (speckurier KC) — inny samochód i inny hotel. Rządowy.

W drugą stronę. W lesie. Otoczony zielonym płotem i drutem kolczastym. W pobliżu lotniska, ale w zupełnie innym świecie.

XI

Kraj się buduje, powstają fabryki-giganty. Na przykład największe na świecie zakłady lotnicze. Wokół zakładów powstaje miasto Komsomolsk. Siłami amerykańskich inżynierów. Ale żeby nie trzeba było się wstydzić radzieckich ziemianek i baraków, w malowniczym lasku w pobliżu przyszłego Komsomolska, za drutami i zielonym płotem buduje się amerykańskie miasteczko. Projekty amerykańskie, technologia amerykańska, amerykańskie materiały budowlane. Małe, przytulne, jednopiętrowe domki. Żeby można było przyjemnie mieszkać i pracować: siedem, osiem pokoi, salon, kuchnia z jadalnią, pokój stołowy, bawialnia, kryty basenik, drugi większy w ogrodzie, garaż na trzy samochody. W sam raz na dwu, trzyosobową rodzinę. Uliczka niedużych, ślicznych domków, kino, amerykański sklepik, mała restauracja, przychodnia — ot i całe miasteczko.

Wokół ochrona.

Inny przykład. W Magnitogorsku buduje się supernowoczesny kombinat metalurgiczny. Naród radziecki potrzebuje stali pancernej. W pobliżu, w uralskim lesie, za zielonym płotem — miasteczko dla amerykańskich inżynierów.

W Czelabińsku powstaje fabryka czołgów. W pobliżu małe amerykańskie miasteczko.

I tak w całym kraju.

A dla przywódców radzieckich, również amerykańskie miasteczka.

Według amerykańskich projektów. Zgodnie z amerykańską technologią. Z amerykańskich materiałów budowlanych.

Tak będą żyć ludzie w dwudziestym trzecim wieku. Wszyscy — pod warunkiem, że się nie namnożą ponad miarę. A tymczasem budujemy tak tylko dla towarzyszy na najbardziej odpowiedzialnych odcinkach. Dla tych, którzy prowadzą ludzkość ku Rewolucji Światowej, ku powszechnemu szczęściu i równości.

Kierowca otworzył drzwi wozu, wytoczyła się Nastia w futrze. Puszysta, jak polarnik. A Chołowanow! Ten dopiero jest puszysty!

Przed nimi pałacyk. Biały w syberyjskiej błękitnej tajdze. Amerykański projekt. Czytelne, proste linie. Żadnych ekstrawagancji. Jak mówią architekci: obiekt o orientacji horyzontalnej. Biały granit. Takiego nie znajdzie się u kapitalistów nawet ze świecą. No i dobrze. Trzeba budować na stulecia. Tak, żeby przyszłe pokolenia nie musiały się wstydzić swoich przodków.

XII

Pokojówka zaprowadziła Nastię do pokoi w północnym skrzydle, a Chołowanowa we wschodnim.

Nazywa się to hotel, więc każdy podświadomie spodziewa się szerokich korytarzy i czerwonych dywanów rozłożonych na lśniących posadzkach. No i drzwi po obu stronach korytarza.

Nic podobnego.

Rozkład pomieszczeń jest nieoczekiwany. Jak przystało na pałac albo futurystyczny statek kosmiczny. Główne założenie projektanta: nie pozwolić, by wzrok ogarnął wszystko od razu. Dlatego zatarte zostały granice między pokojami i salonami, dlatego korytarze płynnie przechodzą w schody, a pokoje w galeryjki i balkoniki. Dlatego za każdym zakrętem muru odkrywa się nowa perspektywa. Dlatego drzwi poszczególnych pokoi nie wychodzą na prosty jak aleja Gorkiego korytarz, ale do sal nieokreślonych kształtów z wielkimi kominkami, z szerokimi sofami i fotelami, ze strumykiem wijącym się między kamieniami pośród tropikalnych orchidei, ze szklaną ścianą wychodzącą na zalesione urwisko i huczący syberyjski wodospad.

Fantastycznie usytuowano ten pałacyk. Z prawdziwą znajomością rzeczy. Tak powinno się stawiać pałace, żeby pod balkonami i galeryjkami rwąca rzeka przewalała się z łoskotem przez skały do krzyształowego jeziora, żeby wodny pył wodospadu przesłaniał wąwóz, a w dzień niepogody kłębił się śnieżną mgłą, połyskującą tęczą w promieniach słońca. Trzeba wybrać jezioro, w którym woda jest przejrzysta aż do głębi, gdzie widać każdy kamyk na dnie, każdą rybkę. Trzeba wybrać jezioro, gdzie na drugim, niedostępnym brzegu, prosto z przezroczystej wody wznoszą się bloki bordowego granitu, a z każdej skalnej półki wyrywają ku niebu złociste syberyjskie cedry. Trzeba wybrać miejsce, gdzie zapach żywicznej tajgi na dobre nasączył niebo i ziemię.

Nastia zrzuciła futrzane buty, kurtkę na wilczej sierści, grubą wełnianą bieliznę i lekką jedwabną. Wanna jest na dobrą sprawę małym basenikiem z masażem wodnym. Tuż obok sypialni jest mała fińska sauna. Jak cudowne jest móc po tylu godzinach mdlącej wibracji silników zrzucić z siebie ciężką odzież i dać nura w spienioną wodę. Jak dobrze jest zanurkować potem w lodowatym basenie. Położyć się w saunie na rozgrzanych deskach.

Chołowanow mógłby bez trudu pruć bez postoju w Nowosybirsku. Zdarzało mu się lecieć i czterdzieści osiem godzin bez odpoczynku. Specjalnie wymyślił ten nocleg, żeby oderwać Nastię od biurka. Przewietrzyć ją w przestworzach, napoić mroźnym powietrzem.

W leśnym pałacyku króluje cisza. Rzadko kiedy ktoś się tu zatrzymuje. Obsługa bardzo dyskretna. Tylko w pierwszej chwili zadali kilka pytań: Co na kolację? Czy będą oglądać filmy? Jakie? Czy trzeba tłumacza? O której budzenie? O której śniadanie? Co podać?

Potem obsługa zniknęła.

Cisza, jak w pustym statku kosmicznym. Tylko żywiczne polana trzaskają w kominku. Tylko zapach dymu powoduje lekki niepokój. Tylko odległy szum tajgi budzi niejasne wspomnienia.

Gryf i Nastia są sami. Mają w wyłącznym posiadaniu cały pałac. Całą Syberię. Całą noc.

ROZDZIAŁ 9

I

W Chabarowsku wylądowali bladym świtem.

Chołowanow celowo wystartował z Irkucka nocą, by dotrzeć na miejsce wczesnym rankiem. Z karty lotu wynikało, że udają się tranzytem do Władywostoku. Taki fortel, żeby nie wywoływać paniki. Nie podrywać, jak nie trzeba, lokalnych władz. Samochód też wezwał Chołowanow nie z komitetu partii, tylko z pobliskiej jednostki. Po co zbędne zamieszanie?

Nastia przebrała się w kabinie, zrzuciła skafander polarny. Latem w Chabarowsku nie byłby to najbardziej odpowiedni strój. Teraz ma na sobie spódniczkę i bluzę mundurową ze szkarłatnymi wyłogami, w klapach emblematy: złoty sierp i młot, próby 575.

Zapięła pas, poprawiła kaburę na biodrze, sprawdziła zatrzask łańcuszka przy teczce. Teczka do lewej ręki, na przegubie stalowa bransoleta. Nikt nie wyrwie dokumentów, chyba że razem z ręką.

Podjechał samochód dowódcy pobliskiego pułku myśliwców: kierowca i dwóch uzbrojonych wartowników.

Nie wiedzą jeszcze, dokąd się udają, ani po co. Zwyczajnie, Chołowanow szepnął do słuchawki kilka odpowiednich słów i wóz podstawiono pod sam trap.

Jest też i dowódca pułku we własnej osobie.

— Co jeszcze mogę dla was zrobić? — Nie wzywali dowódcy pułku. Przygnał sam, żeby osobiście dopilnować, czy wszystko jest jak należy.

— Wszystko w jak najlepszym porządku. Możecie się odmeldować. Wracajcie do zajęć. Podwyższajcie gotowość bojową powierzonej wam przez władzę radziecką jednostki.

Nastia zajęła miejsce na tylnym siedzeniu:

— Do Dużego Domu.

II

Salutują wartownicy strzegący wejścia do Dużego Domu. Nastia trzyma w ręku taki papier, że nikt jej nie zatrzymuje dłużej niż na chwilę.

Schodami do góry, mija po drodze granitowy monolit: Lenin i Stalin na ławeczce.

Nastia zawczasu zapoznała się z rozkładem budynku, wszystkich schodów, korytarzy i pomieszczeń. Idzie wprost do gabinetu naczalstwa, nikogo nie pyta o drogę. Leciwa sekretarka zrywa się z miejsca, próbuje własnym ciałem zagrodzić wstęp do gabinetu. Nastia usuwa ją z drogi miękkim ruchem: kantem dłoni pod brodę, lekko do góry, łagodnie do tyłu. Leciwa dama bezwładnie ląduje na fotelu, Nastia mija ją — i do drzwi. Puka i, nie czekając na pozwolenie, naciska klamkę.

Zza biurka unosi się odpowiedzialny towarzysz. Oburzony. Nalany krwią: tak się tutaj nie wchodzi.

Uprzedzając wybuch gniewu, Nastia przedstawia się:

— Speckurier KC Strzelecka.

Odpowiedzialny towarzysz łagodnieje w oka mgnieniu. Nastia wręcza mu kopertę z pięcioma pieczęciami:

— Proszę pokwitować odbiór.

Koniec długopisu lekko drży. Odpowiedzialny towarzysz podpisuje się niepewnie. Zdenerwowany rozrywa kopertę.

— Kopertę proszę oddać, jest na niej wasze potwierdzenie odbioru.

— Oczywiście, a jakże, ma się rozumieć.

Chciałby jak najszybciej to przeczytać, ale nie, musi stracić ze dwie sekundy, żeby oddać kopertę tej pedantycznej zarazie.

Towarzysz pogrążył się w lekturze. Całkiem krótki dokument. Przeczytał.

Nie chciał wierzyć. Przeczytał jeszcze raz. Odzyskał pewność siebie.

— Moje gratulacje.

— Skąd wiecie, co tu jest?

— Jestem kurierem specjalnym KC, to wiem, co tam jest. Jest napisane, że towarzysz Stalin mianował was zastępcą ludowego komisarza spraw wewnętrznych.

— Tak jest.

— Jeszcze raz moje gratulacje. Zaraz odlatujemy.

— Jak to, zaraz?

— Znaczy zaraz. Wsiadamy do samolotu i lecimy. Towarzysz Stalin czeka.

— Muszę wpierw zdać wszystkie sprawy.

— Niczego nie musicie zdawać. Pilnie to trzeba przejmować sprawy w Moskwie. Jak wrócicie, to zdacie. Zamknijcie tylko i opieczętujcie sejf. Klucze i pieczęć weźcie ze sobą.

— Zadzwonię przynajmniej do domu, żeby nie czekali z obiadem.

— Do waszego domu nadamy radiogram z pokładu samolotu.

— Ale ja nie mam skafandra polarnego, zamarznę w czasie lotu.

— My mamy. Przywiozłam futrzane buty numer 47, hełm numer 63, futrzaną kurtkę i spodnie rozmiar “bardzo duży, szeroki”.

Odpowiedzialny towarzysz już się nie odezwał, ale jego wzrok był aż nadto wymowny: Zobaczysz, ścierwo, jak przylecimy do Moskwy, jak tylko zostanę zastępcą ludowego komisarza…

III

Dwadzieścia trzy godziny lotu do Moskwy. Międzylądowania w celu uzupełnienia paliwa. Powrót bez postoju na nocleg. Towarzysz Stalin czeka.

Nie jest wygodnie odpowiedzialnemu towarzyszowi w samolocie. Huk, brzęk, wibracje, kłęby pary z ust kładą się szronem na aluminiowych wręgach.

Ale kurierka z KC najwyraźniej uświadomiła sobie wreszcie, że kiedy rozmawia się z towarzyszem tej rangi, trzeba skulić ogon pod siebie. W Chabarowsku była speckurierem KC. Ale w samolocie jest już zwyczajną stewardesą. Najwyraźniej ma pietra. Całą drogę zachowuje się, jak przystało na wzorową stewardesę w rządowym samolocie: a może homary?

Im bliżej Moskwy, tym bardziej łagodniał odpowiedzialny towarzysz. Miałby się obrażać na dziewczynę? Czy to w ogóle jego poziom? Zastępca ludowego komisarza NKWD, to nie przelewki. Dziś zastępca, a jutro… A dziewuchę można tak lub inaczej nauczyć moresu. Szkoda, że odpadł nocleg w Nowosybirsku. Dziewucha trochę koścista, ale w futrzanym skafandrze — całkiem, całkiem.

I pilot — Bałabanow czy Kałabanow, jeden czort — też zachowuje się jak należy. Wie, gałgan, kogo wiezie. Powitał odpowiedzialnego towarzysza w postawie zasadniczej.

Wylądowali na Chodynce.

Nastia przystawia Lugera do potylicy odpowiedzialnego towarzysza.

— Jesteście aresztowani. Żadnych raptowanych ruchów. Prawą rękę wolno do kieszeni. Nie oglądać się. Wyjąć klucz do sejfu i pieczęć. Tak jest. Położyć na podłodze. Ręce do tyłu. Towarzysz Stalin czeka.

Nastia nie pojmuje, po co musiała tuczyć tego grubasa homarami, czemu miał służyć cały ten przydługi spektakl uprzejmości. Kiedy tylko znalazł się na pokładzie, należało skuć te wypielęgnowane rączęta i niech sobie leci zaobrączkowany. Zacznie szaleć, to obić gębę, albo zrzucić w pizdu z samolotu. A tu pełen Wersal.

Spytała Chołowanowa, po co ta cała komedia. Chołowanow milczał chwilę, po czym odparł:

— Tak rozkazał towarzysz Stalin.

IV

Od posadzki ciągnie chłodem. Nastia siedzi w butach polarnych. Nogi trzeba trzymać w cieple. Na ramionach — angielska letnia kurtka futrzana. Na kolana narzuciła niedźwiedzia skórę.

W bibliotece panuje półmrok. Fali się tylko lampa nad jej stołem. Abażur zielony, żeby nie męczył wzroku. Może to przez ten cholerny klosz ma zielone kręgi przed oczami?

Zimno. Bo też ile ciepła może dać jeden żeliwny piecyk? Trzeba będzie zakręcić się za drugim.

Ogromne cienie na ścianach, na oknach.

Tyle już nauczyła się o łączności rządowej, że mogłaby z powodzeniem zostać szefem zarządu. Zna się na problemach jakości, specyficznych obwodach i wielu innych sprawach.

Ale główny problem, to ludzie. Nie dojdziesz z nimi do ładu. Wszystkie stoły ma obłożone teczkami, papierami, schematami. Nastia wyznaczyła sobie zadanie: rozładować te stoły. Ale nic z tego. Żeby rozpracować jeden przypadek, trzeba ściągać z archiwum akta dwudziestu, trzydziestu ludzi. Rozpracujesz jednego, a nitka ciągnie się dalej.

W magazynie jest specjalny stół na kółkach. Obłożą cały stół aktami osobowymi — i do Nasti. Kółka gruchoczą po klasztornych posadzkach.

Stanęła wobec problemu, znanego wszystkim badaczom: stosy papierów, a informacji wciąż za mało.

Nawet portrety na ścianach przestały ją już drażnić. Nastia kazała postawić na środku sali duży stojak. Rozmieściła na nim cala strukturę kierownictwa Ludowego Komisariatu Łączności. Na samej górze — towarzysz Berman. Towarzysz Berman jest punktem odniesienia, i króciutki życiorys:

Urodzony 10.04.1898. Pochodzenie chłopskie. Po Rewolucji objął wysokie funkcje w kontrwywiadzie. W wieku 22 lat był szefem tajnej policji Republiki Dalekowschodniej. Po jej wcieleniu do Rosji Radzieckiej kierował kontrwywiadem na Dalekim Wschodzie Od 1930 — zastępca naczelnika Głównego Zarządu Łagrów. Od października 1936 — zastępca Jeżowa. Od sierpnia 1937 — ludowy komisarz łączności ZSRR. Miłośnik sztuki. Członek Komisji d/s Sprzedaży Kosztowności do Ameryki. Podejrzany o przywłaszczenie Orderu Świętego Andrzeja: platynowy łańcuch z brylantami (łączna waga brylantów — 48 karatów), oraz Orderu Orła Białego z Brylantami (łączna waga brylantów — 7 karatów). Członek Komisji Państwowej d/s Sprzedaży Płócien Flamandzkich Mistrzów ze Zbiorów Ermitażu. Według źródeł agenturalnych celowo zaniżał ich ceny, za co otrzymywał znaczące łapówki pieniężne od nabywców (patrz: akta wydzielone 27/135). Konta bankowe: UBS w Bazylei, SBS w Zurichu (patrz: akta wydzielone 33/741). Kierował budową kanału Moskwa-Wołga. Potajemnie prowadził dom publiczny dla bywalców z wyższych sfer oraz własny harem (patrz: akta wydzielone 35/115).

Zagląda Chołowanow:

— No jak, dobrze się bawisz?

V

Coś ciekawego wyłania się w Ludowym Komisariacie Łączności. Wszystkie fotografie na stojaku powiązane są czerwonymi nitkami. Sami swoi. Poza jednym wyjątkiem. Podesłali im w ubiegłym roku majora, absolwenta Wojskowej Akademii Elektrotechnicznej. Terentij Pieresypkin. Haruje za wszystkich — tak wynika z zapisów rozmów. Ci z NKWD nie zawsze chwytają te wszystkie zawiłości telekomunikacji.

Na samym dole piramidy — zdjęcie majora Terentija Pieresypkina. Ciągną się do niego z różnych stron cztery czarne nitki. Znaczy — wszyscy go nienawidzą. Od Bermana do Pieresypkina — też czarna nitka. Dawno by go rozstrzelali, ale może wyłożyć się łączność w kraju. Dlatego go tolerują.

Nastia zamówiła akta osobowe Pieresypkina i wszystkie szpule z nagraniami. Twardy facet idzie przez życie wyprostowany, ma czelność mieć własne zdanie, wykłócał się w gabinecie samego Bermana…

Trzeba by zameldować towarzyszowi Stalinowi.

VI

Major Terentij Pieresypkin przestał wracać do domu. Nie ma sensu. Metro, potem trolejbus i jeszcze czekasz na autobus, który nie nadjeżdża. W końcu docierasz do domu, a tam umyślny na motorze: wzywają was.

Na studiach major, po prostu przez młodzieńczą lekkomyślność, uzyskiwał bardzo dobre wyniki. Dlatego miał pecha i dostał przydział do Ludowego Komisariatu Łączności, a nie do wojska. Protestował. Tłumaczył. Wyjaśnili mu: w czasie pokoju cały system łączności podlega czekistom. Logiczne. NKWD musi wszystko wiedzieć. Natomiast w czasie wojny system łączności będzie wykorzystany do celów wojskowych. Nadciąga wojna, każdy to widzi, dlatego trzeba stopniowo przestawiać łączność na tryb wojenny. Będziesz pierwszą jaskółką. Niebawem przyślemy następne.

Pieresypkin wylądował w Komisariacie Łączności i gwizdnął pod nosem. Prócz niego — sami czekiści.

W pierwszej chwili nawet chciał się z nimi zbliżyć. Niemożliwe. To wybrańcy. A on czarna owca. Z innej gliny. Rozmawiają o sprawach zrozumiałych tylko dla nich. Mają własny język. Własne gesty. Nawet stopnie oficerskie mają inne. Pieresypkin jest majorem i nosi dystynkcje majora. A u nich majorzy noszą pagony pułkowników. Zwracają się do siebie używając kryptonimów. Nigdy nie wiadomo, o kim mowa.

Jednym słowem, wpadł po same uszy. Terentij Pieresypkin nie liczy zbytnio, że dotrwa do wojny. Opuszczając Akademię otrzymał stopień majora i raczej nie zdąży już awansować. W tym otoczeniu szansę na awans są zerowe. Dobrze, jak nie poleci w dół. Co tam stopień — żeby tylko głowę ocalić!

Pracuje dniem i nocą. Kiedy zostaje sam w opustoszałym gmachu, postanawia, że się od jutra ukorzy, że będzie szczerzyć zęby do każdego napotkanego czekisty. Ale przychodzi poranek i major Pieresypkin nadal nie potrafi uśmiechać się tak, jak tego oczekują. Nie ten charakter. Chciałby merdać ogonem. Niestety, nie potrafi.

Czekiści widzą, że niełatwo złamać majora Terentija Pieresypkina. Widzą, że już czas go rozstrzelać. Ale wciąż mają ciut-ciut za krótkie ręce. Na razie los mu sprzyja.

Otaczający go czekiści też są zaskoczeni. Każdego ranka witają go nieodmiennym: To was, Terentij, jeszcze nie rozstrzelaliśmy?

VII

Nastia bardzo rzadko wraca do swego pokoju. Jest tu miło. Deszcz dudni po dachu. Ciepło, przytulnie. Piecyk śpiewnie zawodzi. Taki sam żeliwny jak w sali, ale tu pokoik niewielki, to i ciepła starcza. Nastia uznała, że zasłużyła na odpoczynek. Podniosła słuchawkę:

— Proszę obiad do pokoju 41.

— Jest druga w nocy.

— Naprawdę? Nie zauważyłam. To wykombinujcie cokolwiek.

— Za chwilę.

Instytut Rewolucji Światowej czuwa. Dostaniecie tu obiad o każdej porze dnia i nocy. Możecie go nazwać późną kolacją lub wczesnym śniadaniem. Jak sobie chcecie.

Instytut Rewolucji Światowej czuwa. Stukają aparaty telegraficzne, szyfrantki ślęczą nad tekstami, po bibliotekach i archiwach snują się dziewczyny takie jak Nastia, pochylają się nad opasłymi tomami akt, NACZSPECREMBUD przetacza wagony ze szpulami namagnesowanego drutu, żołnierze ochrony rozładowują zielone skrzynki, wypełnione nie wiadomo czym, samoloty grzeją silniki, jakieś grupki ludzi znikają w mroku…

A Nastia odpoczywa.

Krople dżdżu spływają po pochyłej szybie. Jakże będzie miło, gdy obudzi się pewnego dnia, a okno w dachu będzie przysypane śniegiem.

Ale tymczasem nie ma śniegu. Tylko deszcz w czarnym oknie. Krople bębnią po dachu, grzmi burza, wiatr wyje w kominie.

Zapukano do drzwi:

— Obiad.

VIII

Po Rewolucji Światowej ludzie będą mieć wspaniale życie. Żeby tylko dożyć. Zresztą przed Rewolucją Światową też nie jest najgorzej. Na talerzu — kromki gorącego białego pieczywa opieczonego na francuską modłę. W butelce schłodzone wino. Nie byle jakie. Chablis. Białe mięso na liściach sałaty — to wędzony bażant. Poza tym patera, a na niej pachnące jabłka, kaukaskie winogrona, delikatne morele. Poza tym srebrny dzbanek gorącej kawy. Ot, prosty, skromny posiłek.

Nastia nalała sobie wina, umoczyła wargi. Zamyśliła się. Siedzi na łóżku, oparta plecami o ścianę, kieliszek zastygł w pół drogi. Po raz pierwszy od wielu tygodni zafunduje sobie dzień prawdziwego wypoczynku: pięć godzin snu, może nawet sześć. Rano wstanie, powałęsa się po okolicznych lasach. A potem z powrotem do roboty, na wiele tygodni.

Szkopuł w tym, że umysł nie potrafi się wyłączyć. Dlatego stygnie pieczywo po francusku. Już zapomniała o wędzonym bażancie. Już zapomniała o winie w kieliszku. Ma ważniejszy problem na głowie.

Może by zadzwonić do kogoś? Może jest jakaś bratnia dusza, która już nie pracuje, ale jeszcze nie śpi?

— Operator, tu Strzelecka. Proszę pilnie wezwać Chołowanowa do mojego pokoju.

Rzuca słuchawkę. Ubiera się. Znowu za telefon:

— Skierujcie Chołowanowa nie do pokoju, a na salę.

— Nie ma go na miejscu.

— Przekażcie, jak tylko się pojawi.

IX

Korytarzem w dół. W ciemność. W oddali pali się w jakichś okienkach, ale między budynkami — choć oko wykol. Zacina deszcz, wiatr szarpie połami płaszcza. To nic, zaraz będzie budynek śledczy, a tam już tylko dwa kroki korytarzem, do swojej sali. Przecina królestwo profesora Pierziejewa. Można je ominąć idąc podwórkiem, ale Nastia zawsze woli przejść piwnicą ludożerców, zajrzeć do klatek.

Ludzi zawsze fascynuje śmierć. Ktoś wpadnie na ulicy pod samochód — od razu zbiegowisko. Pogapić się. Na co się gapicie? Jak to, na co?

Nastię, jak innych, też pociąga śmierć. Skoro można spojrzeć śmierci w oczy, to jak z tego nie skorzystać?

Toteż i korzysta…

X

W monasterze mówi się, że nocami Nastia Strzelecka przywołuje do siebie Gryfa. Do którego pokoju by go nie wezwała, tam on pędzi. Gdziekolwiek by się znajdował, cokolwiek by robił — rzuci wszystko i w te pędy do niej. O każdej porze dnia i nocy.

XI

Nastia wraca do sali, patrzy na ściany i nagle rozumie, jaki błąd popełniła.

Przystawia drabinę, zdziera wszystkie zdjęcia z plansz. Od samego sufitu.

XII

Chołowanow zjawił się rano o dziewiątej. Wchodzi i oczom nie wierzy. W sali wszystko poprzewracane. Pozdzierane fotografie walają się w strzępach. Ileż czasu ileż roboty na to poszło, a ta durna wszystko zniszczyła!

— Odbiło ci z przepracowania? Jak my to teraz odtworzymy?

— Nie ma po co. Trzeba budować zupełnie inaczej. Popełniliśmy zasadniczy błąd. Dla lepszej przejrzystości brałam duże fotografie, a trzeba brać małe: osiem na dwanaście.

— To na tych pod sufitem nie zobaczysz ni cholery!

— Jak trzeba będzie, to się zobaczy. Przystawi się drabinkę i się zobaczy. Powiem ci, w czym tkwi błąd. Brałam duże zdjęcia i na ścianie zmieściło się tylko kierownictwo NKWD. Na pozostałych ścianach i stojakach zarządy pokrewnych organizacji. Otrzymaliśmy wiele oddzielnych struktur. I to jest błąd. NKWD, Ludowy Komisariat Gospodarki Leśnej, Ludowy Komisariat Łączności, Zarząd Eksploatacji Złóż Złota, Główny Zarząd Budownictwa Ludowego Komisariatu Komunikacji, Zarząd Budowy Szos, Dalbud itd. itp. — to jest jedna, niepodzielna struktura. Jeden wielki organizm. Więc powinniśmy umieszczać wszystkich razem na jednej ścianie. Mniejsze zdjęcia, ale za to gęściej. Potem połączymy to wszystko nitkami… i otrzymamy całą strukturę jak na dłoni. Dopiero wtedy zobaczymy właściwy obraz tej potęgi.

ROZDZIAŁ 10

I

W Chabarowsku wylądowali bladym świtem.

Chołowanow celowo wystartował z Irkucka nocą, by dotrzeć na miejsce wczesnym rankiem. Z karty lotu wynikało, że udają się tranzytem do Władywostoku. Taki fortel, żeby nie wywoływać paniki. Nie podrywać, jak nie trzeba, lokalnych władz. Samochód też wezwał Chołowanow nie z komitetu partii, tylko z pobliskiej jednostki. Po co zbędne zamieszanie?

Nastia przebrała się w kabinie, zrzuciła skafander polarny. Latem w Chabarowsku nie byłby to najbardziej odpowiedni strój. Teraz ma na sobie spódniczkę i bluzę mundurową ze szkarłatnymi wyłogami, w klapach emblematy: złoty sierp i młot, próby 575.

Zapięła pas, poprawiła kaburę na biodrze, sprawdziła zatrzask łańcuszka przy teczce. Teczka do lewej ręki, na przegubie stalowa bransoleta. Nikt nie wyrwie dokumentów, chyba że razem z ręką.

Podjechał samochód dowódcy pobliskiego pułku myśliwców: kierowca i dwóch uzbrojonych wartowników.

Nie wiedzą jeszcze, dokąd się udają, ani po co. Zwyczajnie, Chołowanow szepnął do słuchawki kilka odpowiednich słów i wóz podstawiono pod sam trap.

Jest też i dowódca pułku we własnej osobie.

— Co jeszcze mogę dla was zrobić? — Nie wzywali dowódcy pułku. Przygnał sam, żeby osobiście dopilnować, czy wszystko jest jak należy.

— Wszystko w jak najlepszym porządku. Możecie się odmeldować. Wracajcie do zajęć. Podwyższajcie gotowość bojową powierzonej wam przez władzę radziecką jednostki.

Nastia zajęła miejsce na tylnym siedzeniu:

— Do Dużego Domu.

II

Salutują wartownicy strzegący wejścia do Dużego Domu. Nastia trzyma w ręku taki papier, że nikt jej nie zatrzymuje dłużej niż na chwilę.

Schodami do góry, mija po drodze granitowy monolit: Lenin i Stalin na ławeczce.

Nastia zawczasu zapoznała się z rozkładem budynku, wszystkich schodów, korytarzy i pomieszczeń. Idzie wprost do gabinetu naczalstwa, nikogo nie pyta o drogę. Leciwa sekretarka zrywa się z miejsca, próbuje własnym ciałem zagrodzić wstęp do gabinetu. Nastia usuwa ją z drogi miękkim ruchem: kantem dłoni pod brodę, lekko do góry, łagodnie do tyłu. Leciwa dama bezwładnie ląduje na fotelu, Nastia mija ją — i do drzwi. Puka i, nie czekając na pozwolenie, naciska klamkę.

Zza biurka unosi się odpowiedzialny towarzysz. Oburzony. Nalany krwią: tak się tutaj nie wchodzi.

Uprzedzając wybuch gniewu, Nastia przedstawia się:

— Speckurier KC Strzelecka.

Odpowiedzialny towarzysz łagodnieje w oka mgnieniu. Nastia wręcza mu kopertę z pięcioma pieczęciami:

— Proszę pokwitować odbiór.

Koniec długopisu lekko drży. Odpowiedzialny towarzysz podpisuje się niepewnie. Zdenerwowany rozrywa kopertę.

— Kopertę proszę oddać, jest na niej wasze potwierdzenie odbioru.

— Oczywiście, a jakże, ma się rozumieć.

Chciałby jak najszybciej to przeczytać, ale nie, musi stracić ze dwie sekundy, żeby oddać kopertę tej pedantycznej zarazie.

Towarzysz pogrążył się w lekturze. Całkiem krótki dokument. Przeczytał.

Nie chciał wierzyć. Przeczytał jeszcze raz. Odzyskał pewność siebie.

— Moje gratulacje.

— Skąd wiecie, co tu jest?

— Jestem kurierem specjalnym KC, to wiem, co tam jest. Jest napisane, że towarzysz Stalin mianował was zastępcą ludowego komisarza spraw wewnętrznych.

— Tak jest.

— Jeszcze raz moje gratulacje. Zaraz odlatujemy.

— Jak to, zaraz?

— Znaczy zaraz. Wsiadamy do samolotu i lecimy. Towarzysz Stalin czeka.

— Muszę wpierw zdać wszystkie sprawy.

— Niczego nie musicie zdawać. Pilnie to trzeba przejmować sprawy w Moskwie. Jak wrócicie, to zdacie. Zamknijcie tylko i opieczętujcie sejf. Klucze i pieczęć weźcie ze sobą.

— Zadzwonię przynajmniej do domu, żeby nie czekali z obiadem.

— Do waszego domu nadamy radiogram z pokładu samolotu.

— Ale ja nie mam skafandra polarnego, zamarznę w czasie lotu.

— My mamy. Przywiozłam futrzane buty numer 47, hełm numer 63, futrzaną kurtkę i spodnie rozmiar “bardzo duży, szeroki”.

Odpowiedzialny towarzysz już się nie odezwał, ale jego wzrok był aż nadto wymowny: Zobaczysz, ścierwo, jak przylecimy do Moskwy, jak tylko zostanę zastępcą ludowego komisarza…

III

Dwadzieścia trzy godziny lotu do Moskwy. Międzylądowania w celu uzupełnienia paliwa. Powrót bez postoju na nocleg. Towarzysz Stalin czeka.

Nie jest wygodnie odpowiedzialnemu towarzyszowi w samolocie. Huk, brzęk, wibracje, kłęby pary z ust kładą się szronem na aluminiowych wręgach.

Ale kurierka z KC najwyraźniej uświadomiła sobie wreszcie, że kiedy rozmawia się z towarzyszem tej rangi, trzeba skulić ogon pod siebie. W Chabarowsku była speckurierem KC. Ale w samolocie jest już zwyczajną stewardesą. Najwyraźniej ma pietra. Całą drogę zachowuje się, jak przystało na wzorową stewardesę w rządowym samolocie: a może homary?

Im bliżej Moskwy, tym bardziej łagodniał odpowiedzialny towarzysz. Miałby się obrażać na dziewczynę? Czy to w ogóle jego poziom? Zastępca ludowego komisarza NKWD, to nie przelewki. Dziś zastępca, a jutro… A dziewuchę można tak lub inaczej nauczyć moresu. Szkoda, że odpadł nocleg w Nowosybirsku. Dziewucha trochę koścista, ale w futrzanym skafandrze — całkiem, całkiem.

I pilot — Bałabanow czy Kałabanow, jeden czort — też zachowuje się jak należy. Wie, gałgan, kogo wiezie. Powitał odpowiedzialnego towarzysza w postawie zasadniczej.

Wylądowali na Chodynce.

Nastia przystawia Lugera do potylicy odpowiedzialnego towarzysza.

— Jesteście aresztowani. Żadnych raptowanych ruchów. Prawą rękę wolno do kieszeni. Nie oglądać się. Wyjąć klucz do sejfu i pieczęć. Tak jest. Położyć na podłodze. Ręce do tyłu. Towarzysz Stalin czeka.

Nastia nie pojmuje, po co musiała tuczyć tego grubasa homarami, czemu miał służyć cały ten przydługi spektakl uprzejmości. Kiedy tylko znalazł się na pokładzie, należało skuć te wypielęgnowane rączęta i niech sobie leci zaobrączkowany. Zacznie szaleć, to obić gębę, albo zrzucić w pizdu z samolotu. A tu pełen Wersal.

Spytała Chołowanowa, po co ta cała komedia. Chołowanow milczał chwilę, po czym odparł:

— Tak rozkazał towarzysz Stalin.

IV

Od posadzki ciągnie chłodem. Nastia siedzi w butach polarnych. Nogi trzeba trzymać w cieple. Na ramionach — angielska letnia kurtka futrzana. Na kolana narzuciła niedźwiedzia skórę.

W bibliotece panuje półmrok. Fali się tylko lampa nad jej stołem. Abażur zielony, żeby nie męczył wzroku. Może to przez ten cholerny klosz ma zielone kręgi przed oczami?

Zimno. Bo też ile ciepła może dać jeden żeliwny piecyk? Trzeba będzie zakręcić się za drugim.

Ogromne cienie na ścianach, na oknach.

Tyle już nauczyła się o łączności rządowej, że mogłaby z powodzeniem zostać szefem zarządu. Zna się na problemach jakości, specyficznych obwodach i wielu innych sprawach.

Ale główny problem, to ludzie. Nie dojdziesz z nimi do ładu. Wszystkie stoły ma obłożone teczkami, papierami, schematami. Nastia wyznaczyła sobie zadanie: rozładować te stoły. Ale nic z tego. Żeby rozpracować jeden przypadek, trzeba ściągać z archiwum akta dwudziestu, trzydziestu ludzi. Rozpracujesz jednego, a nitka ciągnie się dalej.

W magazynie jest specjalny stół na kółkach. Obłożą cały stół aktami osobowymi — i do Nasti. Kółka gruchoczą po klasztornych posadzkach.

Stanęła wobec problemu, znanego wszystkim badaczom: stosy papierów, a informacji wciąż za mało.

Nawet portrety na ścianach przestały ją już drażnić. Nastia kazała postawić na środku sali duży stojak. Rozmieściła na nim cala strukturę kierownictwa Ludowego Komisariatu Łączności. Na samej górze — towarzysz Berman. Towarzysz Berman jest punktem odniesienia, i króciutki życiorys:

Urodzony 10.04.1898. Pochodzenie chłopskie. Po Rewolucji objął wysokie funkcje w kontrwywiadzie. W wieku 22 lat był szefem tajnej policji Republiki Dalekowschodniej. Po jej wcieleniu do Rosji Radzieckiej kierował kontrwywiadem na Dalekim Wschodzie Od 1930 — zastępca naczelnika Głównego Zarządu Łagrów. Od października 1936 — zastępca Jeżowa. Od sierpnia 1937 — ludowy komisarz łączności ZSRR. Miłośnik sztuki. Członek Komisji d/s Sprzedaży Kosztowności do Ameryki. Podejrzany o przywłaszczenie Orderu Świętego Andrzeja: platynowy łańcuch z brylantami (łączna waga brylantów — 48 karatów), oraz Orderu Orła Białego z Brylantami (łączna waga brylantów — 7 karatów). Członek Komisji Państwowej d/s Sprzedaży Płócien Flamandzkich Mistrzów ze Zbiorów Ermitażu. Według źródeł agenturalnych celowo zaniżał ich ceny, za co otrzymywał znaczące łapówki pieniężne od nabywców (patrz: akta wydzielone 27/135). Konta bankowe: UBS w Bazylei, SBS w Zurichu (patrz: akta wydzielone 33/741). Kierował budową kanału Moskwa-Wołga. Potajemnie prowadził dom publiczny dla bywalców z wyższych sfer oraz własny harem (patrz: akta wydzielone 35/115).

Zagląda Chołowanow:

— No jak, dobrze się bawisz?

V

Coś ciekawego wyłania się w Ludowym Komisariacie Łączności. Wszystkie fotografie na stojaku powiązane są czerwonymi nitkami. Sami swoi. Poza jednym wyjątkiem. Podesłali im w ubiegłym roku majora, absolwenta Wojskowej Akademii Elektrotechnicznej. Terentij Pieresypkin. Haruje za wszystkich — tak wynika z zapisów rozmów. Ci z NKWD nie zawsze chwytają te wszystkie zawiłości telekomunikacji.

Na samym dole piramidy — zdjęcie majora Terentija Pieresypkina. Ciągną się do niego z różnych stron cztery czarne nitki. Znaczy — wszyscy go nienawidzą. Od Bermana do Pieresypkina — też czarna nitka. Dawno by go rozstrzelali, ale może wyłożyć się łączność w kraju. Dlatego go tolerują.

Nastia zamówiła akta osobowe Pieresypkina i wszystkie szpule z nagraniami. Twardy facet idzie przez życie wyprostowany, ma czelność mieć własne zdanie, wykłócał się w gabinecie samego Bermana…

Trzeba by zameldować towarzyszowi Stalinowi.

VI

Major Terentij Pieresypkin przestał wracać do domu. Nie ma sensu. Metro, potem trolejbus i jeszcze czekasz na autobus, który nie nadjeżdża. W końcu docierasz do domu, a tam umyślny na motorze: wzywają was.

Na studiach major, po prostu przez młodzieńczą lekkomyślność, uzyskiwał bardzo dobre wyniki. Dlatego miał pecha i dostał przydział do Ludowego Komisariatu Łączności, a nie do wojska. Protestował. Tłumaczył. Wyjaśnili mu: w czasie pokoju cały system łączności podlega czekistom. Logiczne. NKWD musi wszystko wiedzieć. Natomiast w czasie wojny system łączności będzie wykorzystany do celów wojskowych. Nadciąga wojna, każdy to widzi, dlatego trzeba stopniowo przestawiać łączność na tryb wojenny. Będziesz pierwszą jaskółką. Niebawem przyślemy następne.

Pieresypkin wylądował w Komisariacie Łączności i gwizdnął pod nosem. Prócz niego — sami czekiści.

W pierwszej chwili nawet chciał się z nimi zbliżyć. Niemożliwe. To wybrańcy. A on czarna owca. Z innej gliny. Rozmawiają o sprawach zrozumiałych tylko dla nich. Mają własny język. Własne gesty. Nawet stopnie oficerskie mają inne. Pieresypkin jest majorem i nosi dystynkcje majora. A u nich majorzy noszą pagony pułkowników. Zwracają się do siebie używając kryptonimów. Nigdy nie wiadomo, o kim mowa.

Jednym słowem, wpadł po same uszy. Terentij Pieresypkin nie liczy zbytnio, że dotrwa do wojny. Opuszczając Akademię otrzymał stopień majora i raczej nie zdąży już awansować. W tym otoczeniu szansę na awans są zerowe. Dobrze, jak nie poleci w dół. Co tam stopień — żeby tylko głowę ocalić!

Pracuje dniem i nocą. Kiedy zostaje sam w opustoszałym gmachu, postanawia, że się od jutra ukorzy, że będzie szczerzyć zęby do każdego napotkanego czekisty. Ale przychodzi poranek i major Pieresypkin nadal nie potrafi uśmiechać się tak, jak tego oczekują. Nie ten charakter. Chciałby merdać ogonem. Niestety, nie potrafi.

Czekiści widzą, że niełatwo złamać majora Terentija Pieresypkina. Widzą, że już czas go rozstrzelać. Ale wciąż mają ciut-ciut za krótkie ręce. Na razie los mu sprzyja.

Otaczający go czekiści też są zaskoczeni. Każdego ranka witają go nieodmiennym: To was, Terentij, jeszcze nie rozstrzelaliśmy?

VII

Nastia bardzo rzadko wraca do swego pokoju. Jest tu miło. Deszcz dudni po dachu. Ciepło, przytulnie. Piecyk śpiewnie zawodzi. Taki sam żeliwny jak w sali, ale tu pokoik niewielki, to i ciepła starcza. Nastia uznała, że zasłużyła na odpoczynek. Podniosła słuchawkę:

— Proszę obiad do pokoju 41.

— Jest druga w nocy.

— Naprawdę? Nie zauważyłam. To wykombinujcie cokolwiek.

— Za chwilę.

Instytut Rewolucji Światowej czuwa. Dostaniecie tu obiad o każdej porze dnia i nocy. Możecie go nazwać późną kolacją lub wczesnym śniadaniem. Jak sobie chcecie.

Instytut Rewolucji Światowej czuwa. Stukają aparaty telegraficzne, szyfrantki ślęczą nad tekstami, po bibliotekach i archiwach snują się dziewczyny takie jak Nastia, pochylają się nad opasłymi tomami akt, NACZSPECREMBUD przetacza wagony ze szpulami namagnesowanego drutu, żołnierze ochrony rozładowują zielone skrzynki, wypełnione nie wiadomo czym, samoloty grzeją silniki, jakieś grupki ludzi znikają w mroku…

A Nastia odpoczywa.

Krople dżdżu spływają po pochyłej szybie. Jakże będzie miło, gdy obudzi się pewnego dnia, a okno w dachu będzie przysypane śniegiem.

Ale tymczasem nie ma śniegu. Tylko deszcz w czarnym oknie. Krople bębnią po dachu, grzmi burza, wiatr wyje w kominie.

Zapukano do drzwi:

— Obiad.

VIII

Po Rewolucji Światowej ludzie będą mieć wspaniale życie. Żeby tylko dożyć. Zresztą przed Rewolucją Światową też nie jest najgorzej. Na talerzu — kromki gorącego białego pieczywa opieczonego na francuską modłę. W butelce schłodzone wino. Nie byle jakie. Chablis. Białe mięso na liściach sałaty — to wędzony bażant. Poza tym patera, a na niej pachnące jabłka, kaukaskie winogrona, delikatne morele. Poza tym srebrny dzbanek gorącej kawy. Ot, prosty, skromny posiłek.

Nastia nalała sobie wina, umoczyła wargi. Zamyśliła się. Siedzi na łóżku, oparta plecami o ścianę, kieliszek zastygł w pół drogi. Po raz pierwszy od wielu tygodni zafunduje sobie dzień prawdziwego wypoczynku: pięć godzin snu, może nawet sześć. Rano wstanie, powałęsa się po okolicznych lasach. A potem z powrotem do roboty, na wiele tygodni.

Szkopuł w tym, że umysł nie potrafi się wyłączyć. Dlatego stygnie pieczywo po francusku. Już zapomniała o wędzonym bażancie. Już zapomniała o winie w kieliszku. Ma ważniejszy problem na głowie.

Może by zadzwonić do kogoś? Może jest jakaś bratnia dusza, która już nie pracuje, ale jeszcze nie śpi?

— Operator, tu Strzelecka. Proszę pilnie wezwać Chołowanowa do mojego pokoju.

Rzuca słuchawkę. Ubiera się. Znowu za telefon:

— Skierujcie Chołowanowa nie do pokoju, a na salę.

— Nie ma go na miejscu.

— Przekażcie, jak tylko się pojawi.

IX

Korytarzem w dół. W ciemność. W oddali pali się w jakichś okienkach, ale między budynkami — choć oko wykol. Zacina deszcz, wiatr szarpie połami płaszcza. To nic, zaraz będzie budynek śledczy, a tam już tylko dwa kroki korytarzem, do swojej sali. Przecina królestwo profesora Pierziejewa. Można je ominąć idąc podwórkiem, ale Nastia zawsze woli przejść piwnicą ludożerców, zajrzeć do klatek.

Ludzi zawsze fascynuje śmierć. Ktoś wpadnie na ulicy pod samochód — od razu zbiegowisko. Pogapić się. Na co się gapicie? Jak to, na co?

Nastię, jak innych, też pociąga śmierć. Skoro można spojrzeć śmierci w oczy, to jak z tego nie skorzystać?

Toteż i korzysta…

X

W monasterze mówi się, że nocami Nastia Strzelecka przywołuje do siebie Gryfa. Do którego pokoju by go nie wezwała, tam on pędzi. Gdziekolwiek by się znajdował, cokolwiek by robił — rzuci wszystko i w te pędy do niej. O każdej porze dnia i nocy.

XI

Nastia wraca do sali, patrzy na ściany i nagle rozumie, jaki błąd popełniła.

Przystawia drabinę, zdziera wszystkie zdjęcia z plansz. Od samego sufitu.

XII

Chołowanow zjawił się rano o dziewiątej. Wchodzi i oczom nie wierzy. W sali wszystko poprzewracane. Pozdzierane fotografie walają się w strzępach. Ileż czasu ileż roboty na to poszło, a ta durna wszystko zniszczyła!

— Odbiło ci z przepracowania? Jak my to teraz odtworzymy?

— Nie ma po co. Trzeba budować zupełnie inaczej. Popełniliśmy zasadniczy błąd. Dla lepszej przejrzystości brałam duże fotografie, a trzeba brać małe: osiem na dwanaście.

— To na tych pod sufitem nie zobaczysz ni cholery!

— Jak trzeba będzie, to się zobaczy. Przystawi się drabinkę i się zobaczy. Powiem ci, w czym tkwi błąd. Brałam duże zdjęcia i na ścianie zmieściło się tylko kierownictwo NKWD. Na pozostałych ścianach i stojakach zarządy pokrewnych organizacji. Otrzymaliśmy wiele oddzielnych struktur. I to jest błąd. NKWD, Ludowy Komisariat Gospodarki Leśnej, Ludowy Komisariat Łączności, Zarząd Eksploatacji Złóż Złota, Główny Zarząd Budownictwa Ludowego Komisariatu Komunikacji, Zarząd Budowy Szos, Dalbud itd. itp. — to jest jedna, niepodzielna struktura. Jeden wielki organizm. Więc powinniśmy umieszczać wszystkich razem na jednej ścianie. Mniejsze zdjęcia, ale za to gęściej. Potem połączymy to wszystko nitkami… i otrzymamy całą strukturę jak na dłoni. Dopiero wtedy zobaczymy właściwy obraz tej potęgi.

ROZDZIAŁ 11

I

Budzik dzwoni jak oszalały.

Pierwsza myśl: rozstrzelać go i zakopać.

Druga myśl: wyłączyć.

Chwilę siedziała na brzegu łóżka, zawinięta w koc. Spojrzała na cyferblat i aż podskoczyła: 3.23. Biegiem do umywalni. Na szczęście pusta. Umyła się, uczesała. Jeszcze wieczorem zapobiegliwie wyczyściła buty, przyszyła świeży kołnierzyk munduru. Tak więc uwinęła się raz-dwa.

W stołówce ciocia Masza-kucharka nalewa wódkę. Jeśli likwidatorów budzi się o trzeciej, to o której wstaje ta bidula?

Ciocia Masza jest w porządku. Zna swój fach. I dobry z niej człowiek. Kucharka musi być dobrym człowiekiem. Przecież w pichcone dania wkłada całą duszę.

Dziś ciocia Masza postarała się na medal: w kotle dymi kiełbasa, bułki prosto od piekarza, jeszcze gorące, ziemniaków usmażyła trzy patelnie, nakroiła chrupiących ogórków i kapusty z cebulą. Sama rozlewa wódkę. Wszystkiego do woli, a wódki — po 100 gram.

— Bierz porcję, serdeńko.

— Ciociu Maszo, przecież ja nie piję.

— Córciu, w taki dzień trzeba, dla spokoju duszy.

— Jest spokojna i bez tego.

— I nie strach ci?

Nastia nie zrozumiała:

— A niby czego? Przecież to nie mnie będą strzelać.

Zza stołów salwy śmiechu, żarciki: proszę, jaką mamy młodzież! Nic dziwnego, że nie pijącą. Nastia spiekła raka.

II

Zasiedli w samochodzie. Śmiech, poszturchiwania. Znajome twarze. Ci sami chłopcy, co w odlewni “Sierp i Młot” odstawiali proletariuszy, na trzydzieści gardeł demonstrując wysoki stopień świadomości społecznej. Przewodzi towarzysz Szyrmanow. Surowy szef, bezczelne spojrzenie. Chołowanow u towarzysza Stalina jest jakby szefem tajnej policji, a Szyrmanow u Chołowanowa — jakby dowódcą brygady szturmowej. Jeżeli trzeba, by cegła spadła komuś na głowę, starczy gwizdnąć na Szyrmanowa. Zawodowiec najwyższej klasy. I drużynę ma na schwał.

Szczerze mówiąc, ani Chołowanow, ani Szyrmanow, ani jego drużyna, ani dziewczyny z monasteru nie powinni uczestniczyć w egzekucjach. A zwłaszcza masowych. Od wykonywania wyroków jest NKWD. Zdarzają się jednak sytuacje, że trzeba zlikwidować takich delikwentów, którzy w żadnym razie nie powinni trafić w łapy NKWD. Chołowanow umieszcza ich w klasztorze według listy towarzysza Stalina. No i czasami klasztor trzeba rozładować.

Tak jak dzisiaj. Po prostu nazbierało się i czas wykonać wyroki. Chłopcy Chołowanowa też muszą potrenować, żeby nie zardzewieć. A dziewczęta monasterskie czegoś nowego przy okazji się nauczą. Nadciąga Rewolucja Światowa. Wielka i krwawa. Ręka proletariatu nie zadrży, to jasne. Ale żeby mieć pewność, że nie zadrży, dziewczyny raz na jakiś czas ćwiczą masowe egzekucje. Dziś Nasti kolej.

Po raz pierwszy.

III

Rozpostarli na ziemi pałatki, wyłożyli szare teczki. Jedna teczka to jeden ludzki los. Ludzkie losy poukładane w równe stosiki. Każdy stos po pięćdziesiąt teczek. I jeszcze cztery osobno.

— Dowódca konwoju! Wywołać pierwszych! Dowódca jest dziś w humorze:

— Antonow, Archipow, Artiszczew…

Alfabetycznie. Pięćdziesiąt nazwisk. Ustawili kolumnę piątkami. Trzech z eskorty z przodu, trzech z tyłu, po dwóch z psami z każdej strony:

— Krok w bok i konwój strzela bez ostrzeżenia. Naprzód!

Pierwsza partia rusza do lasu. Pozostali siedzą. Czekają na swoją kolej. Wokół nich wartownicy. Z psami.

IV

Póki wywołuje się po nazwiskach, póki ustawia się w kolumnie, likwidatorzy nie mają nic do roboty.

Ale gdy tylko pierwsza grupa zniknie w lesie, trzeba przyhartować pety, przydeptać obcasami — od jednej iskry może spłonąć cały las! — i naprzód. Dogonić grupę. Kolumna zawsze idzie wolno, daleko nie zajdzie.

V

Skrzypnęły drewniane wrota. Za nimi leśna polana, otoczona zielonym, trzymetrowym płotem. Trzy warstwy desek, wzmocnione. Polana jakby wydeptana racicami, a może tysiącami nóg. Jakby bydło pędzono leśną drogą, zagoniono do tej zagrody i po krótkim postoju popędzono dalej. Pusta polana. Tylko żelazne szafki wzdłuż płotu. Najzwyklejsze szafki. Szare. Na wysokość człowieka. Dokładnie takie, jak w odlewni “Sierp i Młot”. Jak w szatni każdej radzieckiej fabryki. W zagrodzie stoi dziesięć szafek. Przebieralnia dla skazańców?

Każda szafka jest podzielona pionowo na pięć części. W drzwiczkach, na poziomie pasa — otwory. Do wentylacji. Drzwiczki pootwierane. Czasem skrzypną na wietrze. W środku ani półek, ani wieszaków. Identycznie, jak w fabryce “Sierp i Młot”.

Zgrzytnęła brama. Konwój odstąpił, kolumna wmaszerowała do zagrody.

Zamknięto bramę.

— Uwaga, więźniowie! Liczę do pięciu i spuszczam psy. Psy szarpią smycze. Jedyne schronienie to szafki. Cztery psy, a ludzi pięćdziesięciu. Ale nikt nie będzie walczyć z psem, gdy ma w zasięgu żelazny schowek. Runęli do szaf.

Zawsze ta sama historia. Miejsca starczy dla wszystkich, a pchają się naraz po pięciu, po siedmiu, drapią się po gębach, wybijają zęby. A sąsiednie szafki stoją puste. Przepychanki, mordobicie, silniejsi odpychają słabszych… Wreszcie spokój. Wszystkie drzwiczki zamknięte. Dziesięć szafek, w każdej pięć przedziałów. W każdym przedziale jeden człowiek. Łącznie pięćdziesięciu.

— Co jest najtrudniejsze w tej robocie? Wypalić w łeb? Nie, koleżanko. Wcale nie to. Najważniejsze to ich rozdzielić. Rozdzielić tłum. Jak ich powstrzymasz, jeśli dostaną szału? Nie ma jak. A więc, zanim się wściekną, trzeba ich zmusić, żeby każdy myślał wyłącznie o sobie. Tęga głowa wymyśliła te szafki. Na trzytonową ciężarówkę wchodzi dokładnie pięć sztuk. Podjeżdżasz w dowolne miejsce, rozładowujesz szafki i punkt egzekucyjny jak znalazł. Wystarczy ogrodzić polankę, postawić szafki i można strzelać na zdrowie.

Wygodnie też liczyć. Dziesięć szaf to pięćdziesiąt miejsc. Dzisiaj mamy 417 klientów. Znaczy się — osiem pełnych zagród.

Najważniejsze to sprawnie drutować. Jak już są zdrutowani, to właściwie po robocie. Strzelić w tył głowy potrafi byle głupek.

Czego to człowiek nie wymyśli! Klamki w szafkach montował ktoś łebski. Otwierają się tylko z zewnątrz.

— Więźniowie! Szynele zdjąć!

Niewygodnie rozbierać się w wąskiej szafce. Po to wymyślono otwory wentylacyjne. Bagnety są długie i cienkie, wejdą w każdy otwór. I bagnetem guzdrałę w brzuch: ruszaj się, ścierwo!

— Więźniowie! Buty zdjąć!

To już trudniej. W szafce nie ma jak się schylić. Żeby rozsupłać sznurowadło, trzeba kolano podciągnąć do brody. Znów żołnierski bagnet pod żebrem maruderów.

— Więźniowie! Plecami do drzwi, ręce do tyłu!

Wartownicy przeszli wzdłuż szafek. — Było powiedziane, gnoju, że pyskiem do ściany? A masz! — i bagnet w otwór. — Ręce w tył!

Zbliża się wujaszek Wasia-druciarz. Teraz jego kolej.

Skazaniec stoi w szafce, tyłem do wejścia, ręce ma za plecami. Uchylają się drzwi. Co może począć, czując na plecach bagnety i oddech dwóch wilczurów? Psy ujadają zniecierpliwione, że wciąż na smyczy. Wujaszek Wasia za pasem ma pęczek stalowych drutów pociętych na kawałki odpowiedniej długości. Owinąć wokół nadgarstków, zacisnąć kombinerkami — i tyle. Wyłaź z szafy.

— Pierwszy gotowy!

VI

I ruszyła egzekucja taśmowo. Na dwie taśmy.

Chołowanow nad dołem, pociąga za spust. Obok niego jakiś osobnik w szarym prochowcu robi za numer dwa. Jeden strzela, drugi wymienia magazynki. Potem na odwrót.

W skład drugiej taśmy wchodzi towarzysz Szyrmanow z pomocnikiem.

A chłopaki podstawiają kolejnych zdrutowanych. Wyłuskują delikwenta z szafki, zadzierają związane za plecami ręce, aż głowę pochyli niżej pępka — i biegiem do dołu. Nad krawędzią szarpną ręce wyżej, do nieba, żeby runął na kolana — i w tym momencie Szyrmanow wprawnym ruchem przykłada lufę do potylicy. Puu!

Jakie są zalety rozstrzeliwania pistoletem? Takie, że pocisk pistoletowy ma zaokrąglony czubek. Spiczasty nabój karabinowy przeszywa na wylot. Pocisk pistoletowy uderza płaszczyzną wyprofilowaną. Nadbiegającego zatrzyma, klęczącego rzuci na ziemię. Stojącego na krawędzi nie tylko zabija, ale od razu wpycha do dołu.

— Towarzyszu Szyrmanow, dajcie postrzelać.

— No, dobra. Masz.

Na stanowisku pojawił się akordeonista Wania Kamaryński. Wesołek. Tak strzela, że nie nadążają podstawiać. Wanię zastąpił Słomka Biełokoń. W obsadzie drugiej taśmy też zmiana: przyleciał Wasia-druciarz. Każdy ma ochotę popukać.

VII

Przy egzekucji dla każdego starczy roboty. Konwój przygnał drugą partię, rozpędził po szafkach: zdjąć katany, zdjąć buty, pyskami do ściany!

Reedukowani sortują szynele, wiążą po dziesięć sztuk, zbierają buty w kiście. Porządek musi być: najpierw w pary, potem wedle rozmiarów — i do ciężarówki. Szynele podobnie.

Bywają różne szynele, najczęściej złachane. Ale zdarzają się całkiem porządne. Reedukowani nie w ciemię bici. Zrzucają własne, że niby gorąco. I na hałdę. Potem z tej hałdy — łaps za inny, lepszy. Buty tak samo. Też czasem trafią się przyzwoite. Wtedy wyszarpują dla siebie. A własne na stertę.

Konwojenci nie zwracają uwagi. Bo co ich to obchodzi? Najważniejsze, żeby ilość się zgadzała. Nawet jeżeli reedukowani wymienią własne na cudze, nie ma to wpływu na ocenę jakości wykonywanej pracy. Robota nerwowa, niech sobie trochę skorzystają.

VIII

W sumie żadna filozofia. Puu! Puu! I — puu! Ale wymaga czasu.

Przygnali trzecią partię. Rozpędzili po szafkach. Rozebrali, zdrutowali, postrzelali. I następnych.

Rozmieścić po szafkach można w minutę. Samo strzelanie też nie zabiera czasu. Wiązanie drutem — to jest wąskie gardło! Szyrmanow skierował do drutowania wszystkie siły. Żeby nie guzdrać się pojedynczo, ale po pięciu, sześciu równocześnie. Pomogło. Ruszyło z kopyta.

Reedukowani też jakby weselsi. Ledwie wymienili kapoty, a tu już nowa partia się rozbiera. Zaraz jeszcze lepszy łach się wyfasuje. I buciki jak się patrzy. Na czterystu ludzi przynajmniej kilku musi mieć w miarę nie znoszone. Po piątej partii wszyscy reedukowani paradują w świeżych szynelach, poskrzypują podeszwami.

Dwunastu ludzi. Nie mają lekkiej pracy. Ten dół to ich dzieło. A dół nie tylko trzeba wykopać. Potem też trzeba się zdrowo naharować. Rozciągać trupy na dnie, układać. Wzdłuż brzegów równiutko, jeden koło drugiego, a pośrodku na hałdę. Więc nastrzelają ze dwudziestu ludzi i wstrzymują ogień:

— Reedukowani, do wykopu! Poukładać!

Likwidatorzy dobrze pracują, starają się jak mogą, ale taka już ludzka natura: głowa przestrzelona, a człowiek wciąż dycha.

— Tu jeden się rusza. Dobijcie!

Niekiedy reedukowani sami dobijają łomem. Likwidatorzy pomagają. Wykonają wyrok na dwudziestu, a zanim puszczą reedukowanych do układania, strzelają w stertę ciał.

Dla pewności.

IX

O czternastej ciocia Masza przyjechała z obiadem:

— No jak, kochani, pewnie zgłodnieliście?

Chołowanow zwraca się do wszystkich:

— Zjemy teraz, czy po robocie?

Na ogół jest bardziej zasadniczy. Ale dziś przed nimi nietuzinkowe zadanie. Takie chwile zbliżają ludzi. Rozumieją się w pół słowa. Nadmierna służbistość utrudnia funkcjonowanie zespołu. Dlatego Chołowanow pozwala sobie na demokratyzm: no, chłopy, jak wolicie?

A jak tu wybrać? Tak byłoby dobrze i tak niezgorzej. Można skończyć robotę, a potem spokojnie posiedzieć przy obiadku. Kto się napracuje, ten lepiej baluje. Inna sprawa, że niby niewiele zostało, dwie partie z kawałkiem, ale trzeba potem zakopać doły, spisać protokół i coś jeszcze i jeszcze. Lepiej zjedzmy od razu.

Tuż przy wykopie jest cudna polanka. Rozpostarli koce na trawie. Jak obrusy. Ciocia Masza układa pajdy pachnącego chleba, pomidory w stosy, ogórki, rozlewa do menażek kapuśniak. A wódki — ani grama! Wódka tylko przed i po robocie. Surowa jest ciocia Masza:

— Umyć ręce! Ale to już!

X

Dół wypełnił się z jednej strony niemal po brzeg. Tam od razu przysypali ziemią.

Nastrzelali się za wszystkie czasy. Co prawda dół jeszcze nie zasypany. Ale to drobiazg. Wykopać, to rzeczywiście kawał roboty. Zasypać — moment.

Szyrmanow kończy protokół wykonanych prac, wujaszek Wasia wypełnia raport zużycia, amunicji.

Reedukowani zbierają ostatnie szynele i buty. Przy samych szafkach.

Chołowanow podpisał protokół. Skinął na żołnierzy z psami. Chwycili w lot, nie potrzebują dodatkowych instrukcji. Psy — do szafek.

— Hej, chłopaki! — zwraca się Chołowanow do reedukowanych. — Pozbyliśmy się dziś czterystu czterech człowieczków, a w planie jest czterystu siedemnastu. Znaczy was też umieszczono w grafiku.

Spuszczono psy, przecież potrzebują ruchu. Reedukowani rzucili się do szafek. Psy dopadły tylko trzech, co nie zdążyli. Poszarpały, ale nie za mocno. Odciągnięto je w porę.

— No jak, wygodnie w nowych szynelach? Buciki nie cisną? Ściągać wszystko, chłopaki. W tył, zwrooot! Ręce do tyłu! W waszych aktach stoi napisane, że wstąpiliście na drogę poprawy, a moim zdaniem kulawego tylko grób wyleczy.

W żelaznych skrzynkach wrzask, złorzeczenia. To nic. Możecie sobie krzyczeć, piszczeć. Tu, w specsektorze NKWD, mamy pełną wolność. Możecie sobie miauczeć, jeśli chcecie.

— Ciociu Maszo, mamy jeszcze dwunastu. Nie chcecie postrzelać?

— Jeszcze czego! Ja, stara baba? A wy nicponie kończcie czym prędzej i chodźcie na kielicha.

XI

Co jest miłego w rozstrzeliwaniu?

Powiew romantyzmu. Jak w wojnie domowej. Zapach ogniska, obecność prochu, szynel przesiąknięty dymem. Poczucie spełnionego obowiązku.

Zlikwidowali czterystu szesnastu, a na liście jest czterystu siedemnastu. Jeszcze jeden. To osobny przypadek. Amerykański inżynier, specjalista od podsłuchów. Chołowanow rozstrzeliwuje go osobiście. I po wszystkim.

Zapada zmierzch.

Cudowne są nadwołżańskie wieczory. Leszcz spławia się w szuwarach. Z drugiego brzegu wiatr niesie strzępy pieśni. Parostatek młóci wodę.

W plutonie egzekucyjnym wszyscy lubią masowe strzelania. Bo zawsze odbywają się na świeżym powietrzu. Gdy rozwala się dziesięciu, dwudziestu gości w kremlowskiej piwnicy, harujesz i potem wracasz do domu tramwajem, wraz z innymi umęczonymi całodzienną szychtą. Nie ma w tym cienia romantyzmu.

A każda rozwałka powyżej setki odbywa się na świeżym powietrzu. Las. Rzeka. Wieczór przy ognisku. Po sto gram. Przyjmują jak lekarstwo. Sto gram nie wystarcza. Dusza żąda więcej. Dlatego wieczorami po egzekucji każdy dostaje do wypicia tyle, ile mu trzeba.

Wszystko ze wspólnego kotła. W takie wieczory nie uznaje się szarż. Tu sami swoi. Sami przyjaciele.

Co najbardziej zbliża ludzi? Wspólna robota. Im trudniejsze są zadania im większej wymagają odpowiedzialności, tym mocniejsza przyjaźń łączy tych, którzy ją wykonują.

Płonie ognisko, dyszy żarem iskry biją w niebo. Tuszonka w konserwach, kiełbasa uwędzona na kamień. Wasia-druciarz turla patykiem ziemniaki z ogniska.

A wódka smakuje piołunem.

ROZDZIAŁ 12

I

Nic z tego nie rozumiem.

— Wyobraź sobie, że masz rozpędzić wielotysięczny tłum. To bardzo proste. Musisz wyrwać z tłumu pierwszego lepszego i skopać go bez litości. Zmasakrować na oczach wszystkich. Tak, żeby widzieli każdy szczegół. Musisz go tłuc, aż przestanie się ruszać. Potem wyrwać z tłumu jeszcze jednego. I skopać. Kiedy ruszysz po trzeciego, tłum rzuci się do ucieczki. Zbiorowa odwaga tłumu jest sumą małych indywidualnych lęków. Zatem naszym celem jest rozbić tłum na jednostki. Rozłożyć go na czynniki pierwsze. Dziel i rządź, jak to się mówi. Praca towarzysza Stalina sprowadza się w zasadzie do tego samego. Ale towarzysz Stalin kontroluje nie tłum uliczny, lecz gabinetowy tłum bydlaków i karierowiczów, którzy dorwali się do władzy. Jeżeli nie weźmie ich za twarz, zniszczą całe społeczeństwo. Dlatego, aby kierować kierownikami, towarzysz Stalin co jakiś czas wyrywa któregoś z tłumu i flekuje na oczach pozostałych.

— To jasne. Od początku wiedziałam, że trzeba regularnie strzelać do tych, co dorwali się do władzy. Nie rozumiem czegoś innego. Jeżeli strzelasz za mało, to nie utrzymujesz władzy… A jeżeli strzelasz za dużo, to władzę tracisz… W jaki sposób określa się optymalny poziom terroru?

— Myślę, że wyłącznie w codziennej praktyce. Jestem przekonany, że towarzysz Stalin intuicyjnie wyczuwa ten punkt równowagi na skali terroru oraz cienką granicę, której nie wolno przekroczyć.

— Słuchaj, Gryf, czy nie wydaje ci się, że teraz, latem trzydziestego ósmego, czystka osiąga apogeum i że należałoby trochę poluzować?

— Towarzysz Stalin wie lepiej.

— Nie sądzisz, że towarzysz Stalin przekroczył poziom krytyczny? Że gdyby NKWD zechciało przejąć władzę, to towarzysz Stalin nie miałby się już na kim oprzeć?

— Jesteś przemęczona.

— Mów, co chcesz, ale pewnego razu siedziałam w klasztorze i gapiłam się na telefon…

— Fascynujące!

— Gapiłam się na telefon i przyszło mi do głowy, że najprostszą receptą na skuteczny przewrót to odłączyć towarzyszowi Stalinowi telefony. Bez łączności nie ma zarządzania, a więc nie ma władzy.

— Nie tak łatwo zneutralizować system łączności.

— Dzisiaj rzeczywiście. Mamy jedną stolicę, wszystkie linie telekomunikacyjne skoncentrowane są w Moskwie. Ale wkrótce powstanie awaryjna stolica w Górach Żygulo-wskich. I wtedy będzie jeden wódz na dwie stolice. Jak sądzisz, czy towarzysz Stalin ma jakiś mechanizm zabezpieczający, który uniemożliwi ewentualnym spiskowcom skorzystanie z jednej ze stolic podczas jego nieobecności?

— Nie odpowiadam na takie pytania!

— W takim razie zapytam bezpośrednio towarzysza Stalina.

— No, mała, ryzykujesz… Towarzysz Stalin od szesnastu lat pełni funkcję sekretarza generalnego i przez te wszystkie lata nikt nie zadawał mu żadnych pytań.

II

Parno.

Zupełnie nie ma czym oddychać. Moskwa czeka na burzę, na oczyszczenie.

Niezwykły upał zawisł nad miastem. Przenika we wszystkie zaułki, wysusza rachityczne drzewka. Moskwianie do reszty wydeptali spaloną trawę. Kurz wisi w powietrzu.

Upał nie ma dostępu do gabinetu ludowego komisarza spraw wewnętrznych, generalnego komisarza bezpieczeństwa państwowego Nikołaja Iwanowieża Jeżowa. Stary sprawdzony sposób: jeszcze przed wschodem słońca należy szczelnie zasłonić okna ciężkimi kotarami. Nie tylko w gabinecie, ale we wszystkich korytarzach. Upał nie przenika grubych murów. Dostaje się przez okna. To dlatego w gorących krajach zamyka się okiennice. Tak samo w pociągach. Nikołaj Iwanowicz spory szmat kraju przemierzył koleją żelazną i zauważył, że jeśli w wagonie są spuszczone rolety, to w środku utrzymuje się przyjemny chłód.

Ponoć w Ameryce wynaleziono specjalną maszynę, którą umieszcza się w oknie. Do środka wkłada się lód, włącza wentylator i przedmuchuje rozgrzane powietrze. Ochłodzone powietrze wpada do pokoju. Lód w maszynie topi się, woda jest odprowadzana rurką do kanalizacji. Kiedy cały lód się rozpuści, ładuje się nową porcję — i wszystko od początku. Warto by jedną taką maszynę sprowadzić z Ameryki. Do tego czasu jedyny ratunek w kotarach.

Nikołaj Iwanowicz Jeżów przechadza się wzdłuż stołu. Cztery minuty w jedną stronę. Cztery minuty w drugą.

Przeszedł koło pięciometrowego portretu. I jeszcze raz. Na płótnie — mężczyzna w butach z cholewami, w rozpiętym wojskowym płaszczu, w zielonej czapce z daszkiem.

III

Towarzyszu Stalin, ona chciałaby zadać wam pytanie.

— Towarzyszu Chołowanow, od szesnastu lat pełnię funkcję sekretarza generalnego i przez te wszystkie lata nikt mi nie zadawał żadnych pytań.

— Tak właśnie jej powiedziałem.

— I mimo to?… W takim razie wezwijcie.

IV

Ludowy komisarz łączności ZSRR, komisarz bezpieczeństwa państwowego pierwszego stopnia Matwiej Berman energicznie zasalutował sierżantom bezpieczeństwa państwowego. Sierżanci pchnęli skrzydła bramy i sprezentowali broń. Takie powitanie kryje w sobie głęboki sens: choć mamy w rękach broń, to wam, drogi i szacowny komisarzu bezpieczeństwa państwowego pierwszego stopnia, nie zagradzamy wejścia bagnetami. Nie szukamy z wami zwady. Nasze bagnety są skierowane w niebo, jak semafory podniesione na wasze powitanie.

Towarzysz Berman uśmiechnął się do sierżantów bezpieczeństwa państwowego. I sierżanci się uśmiechnęli. Na twarzy jednego z nich pytanie: Pamiętacie mnie, towarzyszu Berman? Kiedy byliście naczelnikiem GUŁAG-u, ochraniałem was w czasie podróży do obozów rajczychińskich. Na twarzy drugiego: Pamiętacie mnie, towarzyszu Berman? Przy uroczystym otwarciu kanału Moskwa-Wołga robiłem za reedukowanego złodzieja, wręczałem wam kwiaty w imieniu wszystkich reedukowanych.

Towarzysz Berman uśmiecha się: Ja wszystko pamiętam!

To takie ujmujące. Towarzysz Berman odszedł co prawda z NKWD do Ludowego Komisariatu Łączności, ale nawet w wyglądzie dochowuje wierności temu potężnemu gmaszysku: wciąż chodzi w mundurze czekisty, w klapach nosi po cztery romby komisarza bezpieczeństwa państwowego pierwszego stopnia. I towarzysz Berman nie zapomina o tym domu, o jego granitowych wejściach i marmurowych schodach.

Miło jest sierżantom. Towarzysz Berman awansował, ale jakby wciąż był z nimi, jakby nigdzie nie odszedł. Po prostu Komisariat Łączności pod jego kierownictwem jeszcze mocniej związał się z NKWD. Stał się jego nieodłączną częścią.

Towarzysz Berman bywa tu częstym gościem. Zresztą, jaki tam z niego gość! To jego gniazdo, z którego nigdy nie wyfrunął. Swój człowiek.

Ma o czym pogadać ludowy komisarz łączności Berman z ludowym komisarzem spraw wewnętrznych Jeżowem. Jasna sprawa. Ale sierżanci przy wejściu czują szóstym zmysłem, że dzisiejsza wizyta jest niezwyczajna, jakaś taka podniosła.

Już wkrótce coś się wydarzy.

Coś ważnego i radosnego.

V

Towarzyszu Stalin, powstanie drugiej stolicy niesie w sobie pewne niebezpieczeństwo…

— Towarzyszko Strzelecka, chcecie powiedzieć: jeden wódz na dwie stolice?

— Dokładnie to chciałam powiedzieć.

— I chcecie zapytać, czy zaopatrzyłem się w jakiś mechanizm zabezpieczający, który uniemożliwi ewentualnym spiskowcom opanowanie węzłów łączności w tajnej stolicy w czasie mojej nieobecności?

— Dokładnie o to chciałam spytać.

— Towarzyszko Strzelecka, oczywiście pomyślałem o takim zabezpieczeniu. Urządzenie nazywa się moduł kontroli.

— Dziękuję, towarzyszu Stalin. Nie słyszałam tej nazwy. Ale resztę wiem.

— Powiedzcie dokładnie, co wiecie?

— Moduł kontroli zamówiony w Ameryce, w firmie RVB w Baltimore, stan Maryland. Waga 15-25 kilogramów, główne komponenty: złoto i stal. Pod względem komplikacji przewyższa najlepsze na świecie maszyny szyfrujące.

Stalin długo patrzył w okno.

Potem jakoś w taki tygrysi sposób podszedł do Nasti i usiadł obok niej. Ręce położył na stole, na zielonym suknie. A świdrującym wzrokiem prosto w oczy. Nastia poczuła lęk, ale wytrzymała to spojrzenie.

— Towarzyszko Strzelecka. To, co przed chwilą powiedziałyście, znałem tylko ja i Chołowanow. Ja wam nie podawałem żadnych szczegółów dotyczących modułu kontroli. Jestem przekonany, że Chołowanow też nie.

— Chołowanow nie pisnął ani słowa. Poprosiłam o rozmowę z wami, towarzyszu Stalin, właśnie dlatego, że Chołowanow nie chciał rozmawiać ze mną na ten temat.

— W takim razie, skąd, towarzyszko Strzelecka, znacie szczegóły?

— Wydedukowałam, towarzyszu Stalin.

— Proszę jaśniej!

— Towarzyszu Stalin, ja, za przeproszeniem, postawiłam się na waszym miejscu.

— Doprawdy?

— W razie wielkiej wojny wyzwoleńczej niezbędne jest centrum dowodzenia. Podziemne miasto w Górach Żygulowskich to najtrafniejsza decyzja. Ale mając dwie stolice, główną i rezerwową, musicie mieć odpowiedni mechanizm zabezpieczający. Gdyby to było małe, proste urządzenie, to można by je podrobić lub czymś zastąpić. Gdyby było wielkie, albo wymagało ciężkiego osprzętu, to w krytycznych warunkach nie moglibyście mieć tego stale w zasięgu ręki. Optymalnym rozwiązaniem byłoby coś skomplikowanego, jak maszyna szyfrująca, ale przenośnego, rozmiarów teczki lub walizki…

— Skąd wiecie, że moduł wykonany jest ze złota i stali?

— Złoto jest najbardziej szlachetnym surowcem. Również w elektrotechnice. A przecież macie go pod dostatkiem. Jednak unikalny mechanizm zbudowany z jubilerską dokładnością z miękkiego metalu, jakim jest złoto, musi mieć mocny szkielet. Założyłam, że to będzie stal. Coś w rodzaju dwóch stalowych płytek ze złotym nadzieniem w środku.

— A firma RVB w Baltimore?

— Założyłam, że urządzenie wykonają nasi inżynierowie-aresztanci w monasterze. Albo zagraniczni inżynierowie w monasterze. Jednak tamtejsza baza produkcyjna nie wystarcza, aby wykonać moduł kontroli. Żaden krajowy zakład nie może otrzymać tego zlecenia. Tak niezwykłe zamówienie na pewno zwróciłoby uwagę NKWD. Założyłam, że moduł kontroli musi być dyskretnie zamówiony za granicą. Tak, żeby wykonawca nie domyślił się jego zastosowania. Najlepiej zlecić tę robotę świetnie prosperującej, choć niewielkiej firmie. Zebrałam dane o potencjalnych wykonawcach takiego zamówienia. Okazało się, że takich firm na świecie jest bardzo niewiele. Zaledwie siedem. Jedna w Japonii, cztery w Europie Zachodniej, dwie w USA. Założyłam, że zamówienie złożył osobiście Chołowanow. Pozostało tylko rozpracować trasy jego wojaży. Ktoś nie wtajemniczony miałby z tym duży kłopot. Ale ja pracowałam z Chołowanowem prawie ramię w ramię, a poza tym uznałam, że KONTROLA jego również dotyczy. Przez ostatni rok nie był ani razu w Japonii, ani w Europie Zachodniej, a za to trzykrotnie w Ameryce. Jedna ze wspomnianych firm znajduje się na Zachodnim Wybrzeżu, w Seattle. Chołowanow nie był ani razu w stanie Waszyngton. Druga firma, właśnie RVB, znajduje się na Wschodnim Wybrzeżu, w Baltimore. Po prostu zestawiłam kilka faktów…

Stalin wziął słuchawkę:

— Wezwać Chołowanowa.

VI

Ludowy komisarz spraw wewnętrznych, generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego Nikołaj Iwanowicz Jeżow zaprzątnięty jest swoimi sprawami. Ale trzeba wrócić do rzeczywistości. Do bieżących zadań. Choć to nie takie proste.

Usiadł za biurkiem, otworzył czerwoną safianową teczkę. Przegląda aktualne wskaźniki. Wnioski są jasne i oczywiste.

Udało się podporządkować całą armię. Im wyższy rangą dowódca, tym większe prawdopodobieństwo, że trafi pod topór.

Partia została poddana eksterminacji w przyspieszonym tempie.

Z rozkazu Stalina-Dupalina.

Statystyki są naprawdę arcyciekawe. Wielka Czystka objęła wszystkich. Im wyżej na drabinie społecznej sytuuje się dany osobnik, tym większe prawdopodobieństwo, że spadnie pod walec sprawiedliwości proletariackiej. Przez ostatnie dwa lata przeciętny radziecki obywatel miał pięcioprocentową szansę trafić pod topór NKWD. Bezpartyjny kierownik najniższego szczebla — siedmioprocentową. Członek partii — czterdziestoczteroprocentową. Członek Komitetu Centralnego partii — siedemdziesięcioośmioprocentową. Gdyby przenieść tę prawidłowość na sam szczyt… na człowieka w rozpiętym wojskowym płaszczu, w wysokich butach i zielonej czapce z daszkiem… Ze statystyki wynika, że prawdopodobieństwo, iż stanie się on ofiarą NKWD wynosi sto procent.

Tyle statystyka. Teraz trzeba ją umiejętnie zastosować. No, bo jak inaczej? Sekretarz generalny partii, towarzysz Dupalin, rękami NKWD likwiduje własną partię. Jak zlikwiduje partię — to zostanie Dupalin sekretarzem generalnym bez partii. Na kim wtedy miałby się oprzeć? Na NKWD. Wyłącznie na NKWD. Ale czy NKWD udzieli mu wsparcia? Na Ludowym Komisariacie Łączności też nie powinien się raczej wspierać. Na armii? W armii wszyscy boją się Jeżowa. Na rządzie, urzędnikach państwowych? Jeżow trzyma wszystkich w garści. Towarzysz Dupalin wyraźnie przesolił. Towarzysz Dupalin jest golusieńki.

VII

Towarzyszko Strzelecka, czy byłybyście uprzejme powtórzyć towarzyszowi Chołowanowi to wszystko, co opowiedziałyście mi przed chwilą?

— Oczywiście. Ale chciałabym opowiedzieć o czymś jeszcze.

Towarzysz Stalin nie lubi, kiedy ktoś postępuje niezgodnie z wytycznymi towarzysza Stalina. Ale uśmiechnął się. Trudno powiedzieć, czy uśmiechem dobrodusznym, czy złowieszczym. Na pewno zagadkowym.

— No, to opowiedzcie nam o czymś jeszcze.

— Towarzyszu Stalin, wielu podsłuchanych rozmów nie jesteśmy w stanie rozszyfrować, ponieważ czekiści nie używają imion ani nazwisk, tylko pseudonimów.

— Jakich?

— Często mówią na przykład o niejakim Dupalinie.

— Dupalina znam. Dupalin to ja. Znaczy to o mnie.

Nastia się zmieszała:

— Mówią też o Szybciorze, Zygmuncie, Karlicy, Lufce, Gońku, Pestce, Duraku: nie sposób wyliczyć wszystkich. Skład czekistów wciąż się zmienia. Ci, co trafiają do monasteru na likwidację, co prawda podczas przesłuchań sypią, kto jest kto. Ale ci na wolności szybko wymyślają nowe kryptonimy i my znowu słuchamy i nic nie rozumiemy.

— Co proponujecie?

— Proponuję statystyczną analizę informacji o wszelkich kontaktach czekistów.

— Ot, co!

— Właśnie, towarzyszu Stalin. Często nie wiemy, albo błędnie interpretujemy, o kim mówią, a tymczasem nic nie stoi na przeszkodzie, by naukowo analizować przebieg ich spotkań. Wszelkich. Tych oficjalnych i nieoficjalnych. Jeżeli umyka nam sens podsłuchiwanych rozmów, powinniśmy analizować nie ich treść, lecz dane statystyczne. Wszyscy republikańscy i obwodowi szefowie NKWD co jakiś czas zjawiają się służbowo w Moskwie. Mamy do dyspozycji pełną informację o ich przyjazdach i wyjazdach. Znamy hotele, w których się zatrzymują, ulubione restauracje. Mamy informacje o odwiedzinach w daczach i mieszkaniach ich moskiewskich kumpli. To naprawdę mnóstwo danych. Mamy odpowiednio dużo nagrań z nocnych biesiad i pijatyk… Na początek postanowiłam opracować tabelę odwiedzin wyższych rangą czekistów z terenu w prywatnych mieszkaniach i daczach towarzysza Jeżowa.

Towarzysz Stalin słowem się nie odezwał, tylko przysunął krzesło do biurka. Bliżej tabel.

— Na przykład towarzysz Ławruszyn z Gorkiego. W ciągu ostatnich dziesięciu miesięcy był w Moskwie osiemnaście razy. Szesnaście razy przebywał w mieszkaniach lub daczach towarzysza Jeżowa. Łączny czas spędzony w oficjalnych urzędach NKWD — 21 godzin 10 minut. W mieszkaniach i daczach Jeżowa — 69 godzin 13 minut. W mieszkaniach i daczach innych wysokich urzędników NKWD — 12 godzin 43 minuty.

— To bardzo interesujące. I mamy nagrania?

— Tak. Ale w nagraniach nie ma nic ciekawego. Domyślają się, że mogą być na podsłuchu. Statystyka jest o wiele wymowniejsza. Proszę bardzo, zestawienie wizyt u Jeżowa towarzysza Litwina z Leningradu. A to wykaz wizyt towarzysza Nasiedkina z Mińska.

— Kto u Jeżowa spędza najwięcej czasu?

— Uspieński z Kijowa.

— Ciekawe — powiedział towarzysz Stalin. Przeszedł się po pokoju i powtórzył:

— Ciekawe.

VIII

Praca nie posuwa się naprzód. Generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego odsunął na bok raporty i tabele. Spojrzał w lustro. Mundur leży na nim jak ulał. W klapach błyszczą marszałkowskie gwiazdy. Taka tylko różnica, że marszałek Związku Radzieckiego zakłada do galowego munduru diamentową Gwiazdę Marszałkowską na szyję, a generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego nie ma takiego przywileju. Ale w zasadzie, dlaczego nie miałby mieć dwóch tytułów: generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego, marszałek Związku Radzieckiego N. I. Jeżow?

Czas zacząć się przygotowywać do tej podwójnej roli. Podniósł słuchawkę:

— Jaki kodeks obowiązuje obecnie w Armii Czerwonej?

— Towarzyszu generalny komisarzu bezpieczeństwa państwowego, Armię Czerwoną, tak jak cały naród radziecki, obowiązuje “Kodeks karny” z 1929 roku.

— I walczą też według “Kodeksu karnego”?

Słuchawka zamilkła na dłuższą chwilę:

— Towarzyszu generalny komisarzu bezpieczeństwa państwowego, mamy tu u nas na dole wielu wojskowych. Proszę o pozwolenie udania się na konsultację. Po powrocie z cel niezwłocznie zamelduję!

— Zgoda — przystał wielkodusznie generalny komisarz.

Dzwonek po upływie czterech minut.

— Towarzyszu generalny komisarzu bezpieczeństwa państwowego, Armia Czerwona działa według “Regulaminu polowego” z 1936 roku.

— Natychmiast dostarczyć jeden egzemplarz.

IX

Towarzyszu Stalin, cały czas zajmujemy się podsłuchiwaniem nic nie znaczących rozmów, a nikt nie wpadł na pomysł, żeby zająć się statystyką. Na tych wykresach zobrazowałam dynamikę odwiedzin w mieszkaniach i daczach Jeżowa. Wydzieliłam dwudziestu najaktywniejszych.

— Zostawcie na stole, zajmę się tym w wolnej chwili.

— To nie wszystko, towarzyszu Stalin. Postanowiłam spojrzeć na to również z drugiej strony. Ciekawe, kto najczęściej bywa u Jeżowa, ale postanowiłam również ustalić, jacy szefowie terenowych organów NKWD nigdy nie odwiedzili go w domu.

Towarzysz Stalin spojrzał przeciągle na Chołowanowa. Nie odezwał się słowem, ale Chołowanow wyczytał w stalinowskich oczach: Oho. Ta mała zajdzie daleko…

I sam odpowiada wzrokiem: Staramy się, towarzyszu Stalin. Do KONTROLI byle kto nie trafia.

Nastia nie zauważyła tych spojrzeń. Rozkłada na stole wykresy i tabele.

X

To się czasem zdarza: nikt nie mówi tego na głos, ale wisi w powietrzu doskonały pomysł, który wszystkim równocześnie wpada do głowy. Każdy się uśmiecha. I każdy dostrzega uśmiech. I wie, że bawi ich ta sama myśl…

A myśl jest prosta: partia popełnia zbiorowe samobójstwo. Partia pozwoliła się przetrzebić. Dołem przeszedł niegroźny pożar, ale góra została wypalona niemal doszczętnle. Armia na kolanach, partia krztusi się własną krwią. Kto pozostał? Pozostali czekiści. Jedyna siła. Towarzysz Stalin cieszy się powszechnym szacunkiem, ale jest sekretarzem generalnym partii, która nie istnieje. Za towarzyszem Stalinem nie stoi żadna siła. A tymczasem NKWD…

Uśmiecha się sierżant bezpieczeństwa państwowego do swoich myśli. Najskrytszych. I drugi sierżant przy potężnej bramie też się uśmiecha. Do tych samych myśli.

XI

Powstaje niezrozumiały obraz, towarzyszu Stalin. Towarzysz Jeżow to człowiek nadzwyczajnej gościnności. Uwielbia towarzystwo, długie nocne biesiady. W ciągu bez mała dwóch ostatnich lat przez jego dom przewinęli się wszyscy szefowie republikańskich i obwodowych zarządów NKWD. Ci, których Jeżow nie darzył sympatią, zostali rozstrzelani. Ci, co pozostali przy życiu — to jego kumple i kompani od kieliszka. W wielu obwodach i republikach Jeżow w ciągu niecałych dwóch lat zdążył wymienić dwóch, a nawet trzech szefów NKWD. Starych rozwala, mianuje nowych, zaprasza do siebie, podejmuje, poi, karmi, potem odwołuje, rozstrzeliwuje, mianuje następnych, zaprasza, częstuje… Poza jednym…

Stalin ściska brzeg stołu. Czubki palców zbielały.

— …jedynym wyjątkiem: w żadnym mieszkaniu Jeżowa, w żadnej daczy Jeżowa nie był ani razu szef Zarządu NKWD z Kujbyszewa.

— Boczarow.

— Tak jest, towarzyszu Stalin. Starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow. Powiem więcej. Z analizy wynika, że Jeżow i Boczarow ani razu nie znaleźli się razem w jednej restauracji, w jednym teatrze, w jednym sanatorium, w jednym pociągu. Przez półtora roku Jeżow rozstrzelał trzynaście tysięcy dwustu czterdziestu kadrowych czekistów. Skoro Jeżow nie lubi Boczarowa, to dlaczego go nie rozstrzelał? Jeżeli go nie lubi, to dlaczego mianował go na tak odpowiedzialne stanowisko?

Towarzysz Stalin i towarzysz Chołowanow znów wymienili spojrzenia.

— Potraficie to wytłumaczyć, towarzyszko Strzelecka?

— Towarzyszu Stalin, to niewytłumaczalna zagadka…

Spojrzał złowrogo:

— Boicie się nazywać rzeczy po imieniu?

— Boję się. Boję się, ponieważ dysponuję tylko jednym, jedynym faktem. Nie chciałabym wyciągać zbyt daleko idących wniosków… To może być czysty zbieg okoliczności.

— W NKWD nie ma żadnych zbiegów okoliczności.

— Skoro tak, to wniosek jest prosty: Jeżowa i Boczarowa łączy wspólna tajemnica. Postanowili okazywać na zewnątrz, że między nimi panują stosunki wyłącznie służbowe. I przedobrzyli. Wszystko pozostałoby niezauważone, gdyby nie statystyka. A statystyka jest nieubłagana: z żadnym z podwładnych Jeżow nie utrzymuje tylko i wyłącznie stosunków służbowych.

— Czy mogłybyście wyrazić to jasno?

— Spisek.

ROZDZIAŁ 13

I

Szef Zarządu NKWD w Kujbyszewie, starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow, jest sam w podziemnym korytarzu. W podziemnym korytarzu władzy. Nad jego głową wznosi się sto trzydzieści metrów litej skały. To tu, w zakolu Wołgi w Górach Żygulowskich, znajduje się przyszła stolica Europy. Tylko na jedno pytanie nie ma na razie odpowiedzi: kto będzie w tej stolicy rządzić? Stalin-Dupalin kopie sobie grób. Wkrótce wykosi całą partię i zostanie sam jak palec. Za plecami Stalina stoi trzech pretendentów: Jeżow, Frynowski, Berman. Taki triumwirat. No i on, Boczarow. Ci trzej może i przejmą władzę, ogólne kierownictwo, ale to on kontroluje systemy łączności w powstającym centrum.

Ci w Moskwie mogą sobie teoretyzować do usranej śmierci, a tymczasem on, Boczarow, pozbierał z całego GUŁAG-u ekspertów od łączności rządowej. I wszyscy byli zgodni: nie do pomyślenia jest, by wódz pozostawił drugą stolicę na pastwę losu. Skoro Stalin koncentruje w Górach Żygulowskich sieci łączności, to znaczy, że zaopatrzył się w specjalny mechanizm sterujący, który uruchamia i blokuje systemy komunikacji.

Boczarow pokazał fachowcom żygulowskie podziemia załadowane aparaturą telekomunikacyjną. Eksperci uważnie wszystko obejrzeli i wskazali: tutaj, to miejsce w płycie pancernej, właśnie tutaj Stalin podłączy to urządzenie, które pod względem komplikacji nie ustępuje najlepszym maszynom szyfrującym, a gabaryty ma mniej więcej wielkiego atlasu geograficznego. Oto wnęka w głównym panelu sterowania. Po umieszczeniu w niej tego urządzenia będzie można uruchomić wszystkie systemy łączności. Po jego wyjęciu nikt nie będzie w stanie wykorzystać podziemnego miasta do kierowania krajem.

Boczarowowi został jeszcze jeden problem do rozstrzygnięcia: kto i gdzie wykonał Dupalinowi to zabezpieczenie. Musiało być zamówione za granicą. Dupalin ma kilku godnych zaufania ludzi: osobistego sekretarza Poskriebyszewa, szefa ochrony Własika. Ale Dupalin nigdy nie pozwoliłby im na wyjazd z kraju. Zamówienie za granicą mógł złożyć tylko jeden człowiek. Chołowanow.

Wystarczyło przyjrzeć się jego poczynaniom w ostatnim czasie. Niełatwe zadanie. Chołowanow co rusz znika, po czym nieoczekiwanie się pojawia. Raz kręci się w pobliżu Dupalina, to znów przepada jak kamfora. Ale Chołowanow ma jedną słabostkę. Feblika do panienek.

Niemało samorodków złota kosztowało starszego majora bezpieczeństwa państwowego Boczarowa wytropienie kolejnych miłostek Chołowanowa. Niemało brylantów. Ale dziewczyny powiedziały: co, gdzie i kiedy. A z drobnych elementów Boczarow złożył co trzeba.

W życiu wszystko zależy od uporu. Przy odrobinie uporu nie ma rzeczy niemożliwych. Starszy major bezpieczeństwa państwowego wykazał upór, o jaki sam się nie podejrzewał. Dniami i nocami aresztowania, przesłuchania, narady partyjne, obłaskawianie przełożonych, przesłuchania, egzekucje, kurso-konferencje… A każdą wolną chwilę Boczarow stara się poświęcić na rzecz najważniejszą: ze strzępów, ułamków, odprysków złożyć obraz podróży Chołowanowa.

Nie wszystko udało się wyjaśnić. Ale wystarczająco dużo.

II

Słońce rozgrzało granitowe płyty na placu Iwanowskim. Żar leje się z nieba, rozkleja wartę na posterunku. Niemal topi podkucia na butach wartowników. W takiej temperaturze bagnety wydają się być ulepione z plasteliny.

Od upału nie ma ucieczki. Wsącza się nawet do gabinetu.

— Jeśli dobrze was zrozumiałem, towarzyszko Strzelecka, w całym kierownictwie NKWD jest tylko jeden człowiek, z którym Jeżow spotyka się wyłącznie na gruncie oficjalnym i z którym nie ma żadnych kontaktów towarzyskich?

— Tak jest. To Boczarow, towarzyszu Stalin.

— Czy przypadkiem nie znalazłby się w wyższym kierownictwie NKWD ktoś jeszcze, poza Jeżowem, z kim Boczarow nie ma żadnych nieoficjalnych kontaktów?

— Sprawdziłam to, towarzyszu Stalin.

— Ach, tak?

— Szef Zarządu NKWD w Kujbyszewie, starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow, poza Jeżowem nigdy prywatnie się nie spotkał z zastępcą ludowego komisarza spraw wewnętrznych Frynowskim i ludowym komisarzem łączności Bermanem. Po prostu ich unika. A oni jego.

— Interesujące.

III

Nie śpi podziemne miasto w Górach Żygulowskich. Wagoniki zgrzytają na zakrętach. Elektrowóz skrzypi hamulcami. Gdzieś wbijane są pale, podziemne tunele kilometrami niosą huk uderzeń. Gdzieś wgryza się w skały wrębiarka. Gdzieś więźniowie przewalają tysiące ton rozkruszonych skał. Huczą wentylatory wyciągając pył z przodka.

W tunelu K-66 jest cicho i jasno, czyste i świeże powietrze. Trwa montaż. Wzdłuż ścian ustawiono stalowe szafki i stelaże. Wiszą kilometrowe wiązki kabli w kolorowych izolacjach, każdy grubości snopka, jaki kołchoźnica z brązu na Wszechzwiązkowej Wystawie Płodów Rolnych unosi dostojnie nad głową.

Tunel K-66 ma pięć kilometrów długości. Cały jest zapchany aparaturą: syczącą, dudniącą, terkoczącą.

Setki inżynierów-zeków, niczym kapłani podziemnej świątyni, dokonują tajemnego aktu syntezy milionów fragmentów w jeden SYSTEM.

Kiedy prace dobiegną końca, pozostanie jedynie umieścić we wnęce panelu moduł kontroli.

Żeby już wreszcie zakończono montaż osprzętu!

Spawacze rozsypują snopy iskier, monterzy rozciągają kable.

Mają skończyć na 7 listopada. Na rocznicę Wielkiej Rewolucji.

IV

Towarzyszu Chołowanow, jeżeli towarzyszka Strzelecka potrafiła wydedukować fakt istnienia modułu kontroli, jego zastosowanie, orientacyjny wygląd i wagę, a nawet producenta, to całkiem możliwe, że towarzysze z NKWD też na to wpadli. Mają znacznie łatwiejsze zadanie. To oni nadzorują budowę podziemnych tuneli w skałach żygulowskich, to pod ich czujnym wzrokiem ciągnie się w Góry Żygulowskie linie łączności, montuje sprzęt i aparaturę. Bez trudu wpadną na to, że nie mogłem ot tak zostawić wszystkiego w ich rękach. Że zamówiłem jakiś mechanizm zabezpieczający. A jak się nad tym dobrze zastanowią, to wszystkiego się domyśla. Ja tu jak ten Herakles czyszczę stajnię Augiasza w przekonaniu, że mi nikt nie przeszkodzi. Nie zwracałem dotąd większej uwagi na Góry Żygulowskie — podziemne miasto w budowie, ja dysponuję kluczem do węzłów i systemów łączności. A tu nagle okazuje się, że budowa pierwszego sektora ukończona zostanie przed terminem, a NKWD jest, być może, w posiadaniu klucza do węzłów i systemów łączności. Co proponujecie, towarzyszu Chołowanow?

— Niezwłocznie aresztować Jeżowa, Frynowskiego, Bermana, Boczarowa.

— Nie, towarzyszu Chołowanow. Nie możemy tego zrobić. Nie możemy, bo są od nas silniejsi. Wszystkie strategiczne obiekty, od Kremla poczynając, są pod ochroną NKWD. A więc pod kontrolą Jeżowa. Berman kontroluje Komisariat Łączności. Frynowski Wojska Ochrony Pogranicza. Podziemne miasto jest budowane rękami zeków, a więc znowu NKWD. Jeżeli do tego wszystkiego towarzysze z NKWD podprowadzili moduł kontroli, to wypowiedzenie im teraz wojny byłoby walką w pojedynkę z armią Czyngis-chana.

— Co w takim razie, towarzyszu Stalin?

— Są inne sposoby. Towarzyszko Strzelecka, kto w aparacie NKWD jest największym wrogiem Jeżowa?

— Towarzyszu Stalin, główny wróg Jeżowa to stary czekista, choć w tej chwili formalnie nie jest czekistą. Przez ostatnie siedem lat, dokładnie od 7 listopada 1931 roku, na kierowniczym stanowisku partyjnym…

— Beria!

— Ławrentij Pawłowicz Beria, pierwszy sekretarz KC Gruzińskiej Partii Komunistycznej.

Stalin chwycił za słuchawkę:

— Dajcie Jeżowa. Towarzyszu Jeżow, w skład Związku Radzieckiego wchodzi jedenaście republik. Dziewięciu przywódców zdemaskowaliśmy i rozstrzelaliśmy. Zostało dwóch: na Ukrainie towarzysz Chruszczow, bardzo dobry towarzysz, no i Beria w Gruzji. Naradzamy się tutaj z towarzyszami, ale nie możemy ostatecznie zdecydować: rozstrzelać Berię, czy nie? Jakie jest wasze zdanie?

— Rozstrzelać — odparła słuchawka nie tracąc cennych chwil.

— A dlaczego, towarzyszu Jeżow. Macie coś na Berię?

— Na każdego coś mam.

— Na mnie też?

— Hmm, no nie. Ma się rozumieć, że nie, towarzyszu Stalin. Na was nie mam. Źle się wyraziłem. Na każdego, prócz was.

— To dobrze, towarzyszu Jeżow. Prześlijcie mi pilnie przez kuriera kopie materiałów na tego szubrawca Berię oraz wasze uwagi dotyczące aresztowania. Do widzenia, towarzyszu Jeżow.

V

Towarzyszu Chołowanow, należy niezwłocznie skontaktować się z Tbilisi, ale nie przez telefon, ani żadnymi innymi środkami łączności i dyskretnie, ściągnąć towarzysza Berię do Moskwy. W trybie natychmiastowym.

— “Stalinowski Szlak” za bardzo rzuca się w oczy. Ale NACZSPECREMBUD mógłby obrócić do Tbilisi i z powrotem w ciągu doby z kawałkiem.

— Nic z tego, towarzyszu Chołowanow. Towarzysz Beria to zacny towarzysz, ale nie mam zamiaru wtajemniczać go w system pociągów remontowych.

Chołowanow wyciągnął się jak struna. Sam widzi, że po takiej liczbie błędów czas wystawić potylicę na strzał. Ale towarzysz Stalin nie ma teraz ani głowy, ani możliwości zajmować się egzekucją Chołowanowa. Każdy człowiek na wagę złota.

— No więc, towarzyszu Chołowanow, poślecie speckuriera do Tbilisi, niech osobiście zawiadomi towarzysza Berię, że ma pilnie i niepostrzeżenie dostać się do Moskwy.

— Strzelecka.

— Nie, towarzyszu Chołowanow. Znowu pudło. Dla Strzeleckiej mam ważniejsze zadanie.

— Mamy w monasterze dość speckurierów, towarzyszu Stalin.

— No i świetnie. Wybierzcie jednego, ucharakteryzujcie, przebierzcie i poślijcie. A wy, towarzyszu Chołowanow, zbierzcie swoich ludzi i ruszajcie do Ameryki. Wszystko jedno, w jakiej fazie są prace nad modułem: macie go zabrać i dostarczyć mnie. Jeżeli moduł został przechwycony…

— To niemożliwe!

— Wszystko jest możliwe, towarzyszu Chołowanow. Jeżeli moduł kontroli został przechwycony, zawiadomcie mnie telegramem: Nie ma stop Gryf. Odmaszerować.

VI

Towarzyszko Strzelecka, kiedy byłem na zesłaniu w Turuchańskim Kraju, miałem jedną dewizę: nie pękać. Wiecie, towarzyszko Strzelecka, co znaczy to słowo?

— Wiem, towarzyszu Stalin.

Zatrzymał się w pół kroku, zaskoczony. Po chwili podszedł do okna, stanął, rozpalił fajkę.

— Jesteśmy na skraju przepaści. Zrzucić nas w niebyt jest dziecinnie łatwe. Spiskowcy z NKWD kontrolują systemy i węzły komunikacyjne, ochraniają najważniejsze obiekty strategiczne, być może mają już moduł kontroli. Znamy tylko sam wierzchołek spisku. Nie znamy ani jego sił, ani planów. Pewne jest, że spiskowcy dysponują potęgą. Nie mogę otwarcie wystąpić przeciw Jeżowowi. Przynajmniej do czasu, aż uzyskam pewność, że mam moduł kontroli. Albo że, w najgorszym razie, moduł został zneutralizowany. Nie wiemy, kiedy spiskowcy zamierzają wystąpić. Ale miejmy nadzieję, że nie przed ukończeniem pierwszego sektora punktu dowodzenia w Górach Żygulowskich, czyli nie przed 7 listopada. Jeśli te rachuby są słuszne, to mamy jeszcze trochę czasu. Jeśli ich nie aresztujemy i nie rozstrzelamy, to przechwycą władzę. Jeżeli zaczniemy aresztowania i egzekucje, to broniąc się będą zmuszeni przejąć rządy. Ale mimo wszystko, towarzyszko Strzelecka, będziemy ich aresztować i strzelać. Nie mają wyjścia i my też nie mamy wyjścia. Posyłam was z ryzykowną misją. Możecie przypłacić ją życiem. Pojedziecie do Boczarowa. W jakiej roli chciałybyście się tam znaleźć?

— W zwyczajnej. Jako speckurier Komitetu Centralnego. Będzie mi potrzebne oficjalne pismo z mnóstwem szczegółów. Chodzi o to, żeby cel mojej wizyty był jak najdłużej nie znany. Muszę dostać się do specjalnego sektora NKWD w Kujbyszewie i mieć jakiś wiarygodny pretekst, by zostać tam przez kilka dni.

— Każę przygotować odpowiedni papier. Nie określam wam zadania. Działajcie stosownie do okoliczności. I nie pękajcie, towarzyszko Strzelecka. Możecie mieć pewność, że wytrwamy. Skręcimy kark tym łotrom. Pamiętajcie, że cokolwiek się stanie, przyjdę wam z pomocą. Cokolwiek się stanie! Teraz jesteście moim człowiekiem. Na zawsze. A ja nie porzucam swoich ludzi w potrzebie. Przychodzę z pomocą. Zawsze.

Odwrócił się twarzą do okna i cicho powtórzył:

— Zawsze.

VII

Ameryka szaleje z radości.

Rosjanie przelecieli nad biegunem północnym i wylądowali w USA. Potężny silnik samolotu, smukły i drapieżny kadłub, skrzydła niespotykanej rozpiętości — i trzech młodzieńców o nieugiętych charakterach.

Ameryka entuzjazmuje się. Deszcz ulotek pokrył ulice. Wielki, odsłonięty Bulek opleciony girlandami kwiatów płynie triumfalnie przez wiwatujący tłum.

Niełatwo przelecieć nad biegunem! Samolot zbudowano specjalnie do tego jednego, rekordowego lotu. Żadna konstrukcja nie wytrzymałaby takich naprężeń po raz drugi. Dlatego elegancka maszyna zostanie zdemontowana i statkiem popłynie z powrotem, do Rosji Radzieckiej. Potężny frachtowiec “Maksym Górki” już stoi na redzie portu w Baltimore.

Na powitanie śmiałków przybyła też radziecka ekipa techniczna, ze słynnym pilotem polarnym Chołowanowem na czele.

VIII

Witaj, szanowny Ławrentij! Siadaj, mój drogi. No, co tam w Gruzji?

— W Gruzji, towarzyszu Stalin, panuje porządek. Rewolucyjny.

— Tak myślałem, że w Gruzji panuje porządek rewolucyjny. W Gruzji zawsze panuje porządek. Czy się mylę? Ale, co ciekawe, towarzysz Jeżow uważa, że w waszej Gruzji jest kompletny bałagan. Uważa was za przestępcę. Mówi, że zdemoralizowaliście się pod każdym względem. Twierdzi, że utrzymujecie własny harem w Tbilisi. I jeszcze jeden w Suchumi. I całkiem malutki w Batumi.

— Ten w Batumi jest naprawdę malutki, towarzyszu Stalin.

— Towarzysz Jeżow mówi też, że kradniecie pieniądze.

— A kto ich nie kradnie, towarzyszu Stalin?

— Uważa, że zabijacie ludzi dla własnego widzimisię. Mówi, że deprawujecie nieletnich. Że wieczorami polujecie na uczennice w Kutaisi. Twierdzi, że chcecie zostać marszałkiem i zawiesić na szyi brylantową gwiazdę. Patrzcie ile donosów na was przysłał. Te są o waszej rozwiązłości i dewiacjach seksualnych. Te o kradzieżach. W tych opisuje wasze bezprawnie zajęte i wybudowane pałace. Tutaj przedstawia całą waszą przeszłość. Nie chcę nawet czytać tego plugastwa. Zabierz to, Ławrentij. A tu, widzisz, mój drogi, jest propozycja towarzysza Jeżowa. Na piśmie. Otóż towarzysz Jeżow pisze, że należy cię rozstrzelać. Choć, jego zdaniem, rozstrzelanie jest środkiem niewystarczającym. Jak ci się to widzi?

IX

No więc, Serojadka, masz tu zdjęcie. To mister Stenton, właściciel firmy “Faraon i synowie”. Werbuje amerykańskich inżynierów do Związku Radzieckiego. Za jego pośrednictwem zamówiliśmy też pewną bardzo ważną rzecz w firmie RVB w Baltimore. Podejrzewamy, że mu tę rzecz, mówiąc oględnie, rąbnięto. Trzeba pomówić z mister Stentonem. Ale tak, by się nikt nie domyślił, że z nim rozmawialiśmy.

Masz go omotać, zawrócić mu w głowie, sprowadzić go do nas. Musimy z nim pogadać. Jasne?

— Jasne, tylko że ja nie mówię po amerykańsku.

— To co? Najważniejsze, żebyś nie chlapnęła czego po rosyjsku. Rób miny, gesty i tak dalej. Graj ciałem.

— A jak on coś zagada?

— To słuchaj i się uśmiechaj. Pysk sobie pomaluj. Załóż coś sexy, zrób się na bóstwo. A teraz już idź. I wezwij Szyrmanowa!

X

Witajcie, towarzyszu Jeżow. Tu Stalin.

— Dzień dobry, towarzyszu Stalin.

— Naradziliśmy się tutaj z towarzyszami i uznaliśmy, że rozstrzelać towarzysza Berię to rzeczywiście za mało.

— Za mało, towarzyszu Stalin.

— Więc nie będziemy go rozstrzeliwać. Trzeba towarzysza Berię poprawić. Reedukować. Mam nadzieję, że na Łubiance potraficie reedukować?

— Przestawimy go na właściwy tor, towarzyszu Stalin.

— Jest właśnie u mnie. Zawołam eskortę i skieruję go prosto do was, na Łubiankę.

— Łubianka nie może się go doczekać.

— Nie zrozumieliście mnie, towarzyszu Jeżow. Postanowiliśmy towarzysza Berię posłać do was na Łubiankę nie do celi, tylko do gabinetu. Towarzysz Beria został mianowany waszym zastępcą. Postarajcie się poprawić i zreedukować waszego nowego podwładnego.

XI

Luśka-Serojadka idzie pod rękę z mister Stentonem. Mister Stenton szepce jej nieprzyzwoitości. Luśka chichocze.

Od muru odkleja się osobnik w szarym prochowcu i zatyka mister Stentonowi usta. Tuż obok Szyrmanow. Pchają mister Stentona do bramy. W Waszyngtonie większość bram zamykana jest na klucz. Ale Szyrmanow nie wypadł kozie spod ogona. W jego przepastnych kieszeniach, jak dobrze pogrzebać, znajdzie się klucz do każdej bramy.

Zwinęli mister Stentona tak sprawnie, jakby taki mister w ogóle nigdy nie przechadzał się po Waszyngtonie.

Chołowanow świeci latarką prosto w oczy:

— Dobry wieczór, mister Stenton. Jak się sprawy mają? Co słychać z wiadomym wyrobem?

— Wszystko w najlepszym porządku, mister Chołowanow.

— To znaczy? Skończone?

— Naturalnie, tydzień temu.

Chołowanow poczuł, jak mu spada kamień z serca. Uśmiechnął się:

— A mówił pan, że na koniec roku.

— Ale pan obiecał dodatkową gratyfikację za ekspresowe tempo. Dlatego dołożyliśmy starań i skończyliśmy przed czasem.

— Gdzie jest urządzenie w tej chwili?

— Jak to gdzie? Jak to gdzie???

— Co się rzucasz? Gdzie urządzenie, pytam?!

— Przecież wam oddałem.

— Kiedy?

— Wczoraj. Była dziewczyna od was. Taka chudzina. Ale sympatyczna.

— A laskę miała?

— Laski nie miała. Kobiety nie chodzą z laską. Ale w torebce miała gałkę.

— Taką jak trzeba?

— Dokładnie taką.

— A dokumenty jej sprawdziłeś?

— Jakże bez dokumentów, mister Chołowanow? Wszystkie bez zarzutu. I pokwitowanie mam w sejfie. Na pańskim papierze firmowym.

XII

Z przodu — Wołga. Z przodu — most kolejowy. Jednym końcem wsparty o brzeg, drugim — o horyzont. Trzynaście przęseł. Kiedyś nazywał się Mostem Aleksandrowskim. Mało kto pamięta, że zaczęto go budować w 1876 roku, a już w cztery lata później jechały po nim pierwsze pociągi. Wtedy to był największy most w Europie. Symbol rosyjskiego kapitalizmu.

Jeszcze dzisiaj wygląda imponująco. I strasznie. Bo straszna jest szara Wołga. A wokoło step. Chłód. I gwiżdżący wiatr w przewodach. Mijanka. Potrójny tor kolejowy. Na nasypie napis z białych kamyków: CHWAŁA STALINOWI! Na bocznicy — NACZSPECREMBUD-12. Poza tym pustka.

Przeleciał czerwony ekspres “Kujbyszew-Moskwa”. Ludzie spoglądają na skład remontowy. Nic ciekawego.

Bo wszystko co ciekawe, znajduje się w środku, a nie na zewnątrz ni to pocztowego, ni to bagażowego wagonu.

Ciech Ciechowicz sprawdza Nastię. Po raz ostatni przed jej odpowiedzialnym zadaniem wagi państwowej.

— Dalej idziesz sama. Do Kujbyszewa masz dwa kroki. Najważniejsze, żeby nie zorientowali się, skąd się wzięłaś. Nie możemy utrzymywać z tobą żadnej łączności. Telefony i telegraf są w rękach NKWD. Ruszaj. Jeżeli się czegoś dowiesz, albo coś zdziałasz, wracaj tutaj. Jesteśmy tu w każdą sobotę, od północy do południa.

— Ciech Ciechowiczu, 913 kilometr jest pod samymi Górami Żygulowskimi. Sądzicie, że NKWD nie domyśla się, że tu jest nasz stały postój?

— Miejmy nadzieję, że nie.

XIII

Upalny wrzesień w Waszyngtonie. Gorący wiatr przegania opadłe liście na Ulicy K.

Chołowanow zapalił, zaciągnął się, splunął. Długo i siarczyście przeklinał, chcąc ulżyć duszy.

— Podpierdolili. Podpierdolili moduł kontroli. Jak te cwele mnie namierzyły? Dobrze, że choć Nastia się połapała. Bałem się takiego wariantu. Ale wiesz, Szyrmanow, jest mi teraz nawet lżej. Tak chyba czują się skazani na śmierć. Ogłoszono wyrok i wszystko od razu obojętnieje. Mamy przechlapane, Szyrmanow. Całą władzę, całą kontrolę ma teraz Nikołaj Iwanowicz Jeżow. Nie zastosuje wobec mnie taryfy ulgowej. Wobec ciebie zresztą też nie. Zawiśniemy w jednej sali tortur.

— Cenię dobre towarzystwo.

— No nic. Nie ma co skamleć. Do roboty. Jeszcze w Moskwie przygotowywałem się na ten wariant. Nie możemy dać po sobie poznać, że się połapaliśmy. Dlatego nie możemy zabić Stentona, Ani spowodować jego zniknięcia. Dla Jeżowa byłby to sygnał, że coś podejrzewamy, że wkroczyliśmy do akcji. Ale nie możemy pozwolić, żeby mister Stenton pozostał przy życiu. W każdej chwili koledzy mogą zgłosić się do niego z pytaniem: czy mister Chołowanow przypadkiem nie interesował się modułem? I co im wtedy odpowie? Że tak, naturalnie. Wtedy Jeżow natychmiast zacznie działać, a na razie dysponuje zdecydowaną przewagą. No więc, co mamy zrobić, skoro Stentona nie można ani zlikwidować, ani pozostawić przy życiu?

— Trudno coś wymyślić…

— Przeciwnie, towarzyszu Szyrmanow, przeciwnie. Mister Stenton musi sam umrzeć. Natychmiast. Śmiercią naturalną. Na oczach dziesiątków ludzi. Niestety, w Waszyngtonie po godzinach pracy ulice pustoszeją błyskawicznie…

— Towarzyszu Chołowanow, już wieczór. Umrzeć dziś naturalną śmiercią na oczach wielu świadków? Chyba tylko na dworcu. Niemożliwa sprawa…

— Szyrmanow!

— Tak jest.

— Zajmijcie się tym.

ROZDZIAŁ 14

I

Starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow uważnie obejrzał papier. Poważny kwit, nie ma co.

“Proletariusze wszystkich krajów łączcie się! Komitet Centralny WKP(b).”

Od razu rzucił okiem na dół: czy przypadkiem Dupalin osobiście nie podpisał. Ale nie. Nie on. Malenkow. Też nieźle.

“Ściśle tajne. Specjalnego znaczenia. Do rąk własnych starszego majora bezpieczeństwa państwowego Boczarowa. Po zapoznaniu się z treścią dokument zwrócić okazicielowi celem niezwłocznego zniszczenia.”

— Dowód tożsamości macie?

— Mam. — Nastia podaje jedwabną chustkę z pieczęcią KC i niezmywalnym podpisem towarzysza Stalina.

Boczarow nie zdążył jeszcze nacieszyć się brakiem stalinowskiego podpisu — a tu masz babo placek. No dobra, ale o co chodzi w tym dokumencie?

“Do Zarządu NKWD w Kujbyszewie udaje się speckurier KC WKP(b) Anastazja Strzelecka. Cel: szkolenie według programu indywidualnego. Główne kierunki: język hiszpański, skoki spadochronowe, orientacja w terenie i kursy przetrwania, strzelanie, walka wręcz. Zapewnić jej wszystko co niezbędne do życia i realizacji programu. Na żądanie udostępnić samolot i spadochrony celem wykonywania skoków ćwiczebnych w dowolnie wybranym punkcie obszaru ZSRR. Nie kontrolować. Nie ingerować. Na każde żądanie umożliwić kontakt z Moskwą rządowymi liniami łączności. Jesteście bezpośrednio odpowiedzialni za bezpieczeństwo Strzeleckiej i utrzymanie w tajemnicy faktu jej pobytu w podległym wam Zarządzie NKWD. Należy opracować wiarygodną legendę i ściśle trzymać się przyjętej wersji. Nikt poza wami nie ma prawa znać prawdziwego celu jej pobytu. Przypominam: speckurier Anastazja Strzelecka podlega bezpośrednio Komitetowi Centralnemu Partii. Nie zadawać żadnych pytań. Odpowiedzi na wszelkie pytania udzielam ja. Malenkow. Moskwa. Kreml, 1 września 1938.”

Starszy major bezpieczeństwa państwowego przeczytał urzędowe pismo i przeniósł wzrok na Nastię. Cóż to za jedną podesłali? I po co? Twarz znajoma z gazet. Wręczała kwiaty samemu Stalinowi. Byle kogo do takiej roboty się nie daje. Z drugiej strony — twarzyczka głupawa. Czyżby Dupalin coś wywęszył? Gdyby wywęszył, nie przysłałby takiego przygłupa. Na twarzy wypisane jak wół: głąb, ale honorna.

Papier został tak sprytnie napisany, żeby nie można było wywnioskować, co dokładnie ją interesuje.

A może to po prostu zwykła kontrolerka? Nasłali, żeby przesłuchała. Też chyba nie… Na kontrolę nie przysłaliby takiego ladaco…

Uśmiechnął się starszy major bezpieczeństwa państwowego.

— Witamy w Kujbyszewskim Zarządzie NKWD, towarzyszko Strzelecka.

II

Zarząd NKWD mieści się w samym centrum miasta. Do specjalnego sektora trzeba liczyć ze trzy godziny jazdy.

Wyjechali za miasto. Cały czas lasem, wzdłuż linii kolejowej. Wreszcie drogę przegradza zielona brama.

Z prawej i z lewej potężne płoty oplecione drutem kolczastym. Z przodu fosa. W razie gdyby ktoś próbował taranować. Na dnie fosy palisada przepleciona zasiekami z drutu kolczastego. Przed bramą groźne napisy ostrzegawcze. Obok tory i druga brama. Kolejowa.

Uchyliły się wrota, wpuściły emkę do środka i natychmiast się bezszelestnie zamknęły. Automatyka. Zupełnie jak u towarzysza Stalina na sekretnej stacji metra.

Znowu las, nagrzany wrześniowym słońcem. W powietrzu zapach żywicy.

Zza pagórka wypłynął kawałek zakola Wołgi. Wspaniały widok aż po horyzont. Rzeką płynie biały parowiec, słychać odgłos syreny. Za Wołgą łagodne, zalesione zbocza Gór Żygulowskich.

Samochód pokonał zakręt. Na szczycie wzgórza wznosi się monumentalna cerkiew. Widać, że dawno porzucona. Dzwonnica podziurawiona pociskami jeszcze w czasach wojny domowej. Wszystko zarośnięte chaszczami. Ale majestat pozostał. Potrafili kiedyś budować! I miejsca dobierać odpowiednie.

— Po prawej macie dom wypoczynkowy NKWD i dacze kierownictwa resortu. Dalej przystań. Te domki po lewej to kolonia dziecięca. Kiedyś poprawczak, teraz obóz dla dzieci hiszpańskich. Jeszcze dalej nasza stacja kolejowa, ośrodek treningowy wojsk NKWD, strzelnica, no i sektor, gdzie likwidujemy wrogów narodu. Z atrakcji to chyba wszystko.

Nastia słucha uważnie starszego majora bezpieczeństwa państwowego, choć na razie nie powiedział nic nowego. W monasterze miała do dyspozycji grubą teczkę materiałów o kujbyszewskim sektorze specjalnym. Było tam dosłownie wszystko. Nieźle się tu urządzili! Wołga pod bokiem. Nikt niepożądany się nie zbliży. Brama kolejowa, brama samochodowa, furtka na plażę i przystań. I dwadzieścia siedem kilometrów solidnych podwójnych ogrodzeń pod stałą ochroną i obserwacją.

Starszy major bezpieczeństwa państwowego nie wchodzi w detale, ale Nastia skądinąd wie, że w fosach pod zasiekami są miny przeciwpiechotne, a między ogrodzeniami psy.

III

Wieczorem przed domem wypoczynkowym NKWD jest wesoło. Przystojny, rosły młodzieniec znęca się nad akordeonem. Tańce. Śmiechy.

— To nasza nowa towarzyszka. Nastia. Przysłana z centrali.

IV

Wcześnie rano Nastia zakłada czarny skafander i znika w lesie. Lasów w sektorze nie brak. Czekiści zachapali terenu od groma. Wszystko tu mają na miejscu.

Istnieje taka zasada: w centrum miasta, na widoku, stawia się wielkie gmaszysko NKWD. Żeby wszyscy się bali. A za miastem — dom wypoczynkowy, magazyny, ośrodek szkoleniowy, miejsca egzekucji. Gdyby w mieście coś się zdarzyło — jakaś klęska żywiołowa, zamieszki, rewolta — to NKWD nie utraci kontroli. Będzie kierować z jakiegoś malowniczego, podmiejskiego zakątka.

Sektor specjalny jest tajną, rezerwową stolicą obwodu. W myśl tej samej zasady towarzysz Stalin buduje tajną stolicę dla całego Związku Radzieckiego. A przy okazji dla całej Europy i Azji. O, tam, w Górach Żygulowskich. Po drugiej stronie Wołgi.

Trudno odmówić mu sprytu. Tuż obok rozkręcił budowę największej na świecie Wołżańskiej Elektrowni Wodnej. Stolica Europy będzie potrzebować sporo energii. Z drugiej strony gigantyczna budowa hydroelektrowni to doskonały kamuflaż. Pozwala ukryć budowę gigantycznego podziemnego miasta.

A noce w Kujbyszewie białe, jak w Leningradzie. O północy można czytać pod gołym niebem. Tyle prądu pali się w tych wszystkich strefach zamkniętych, obozach i zonach.

Do Kujbyszewa suną transporty zeków, ciężkiego sprzętu i urządzeń, tysięcy ton stali i cementu. Wszystko na budowę hydroelektrowni. Wszędzie mówi się tylko o hydroelektrowni. Mało kto słyszał o podziemnym mieście. Na zboczach Gór Żygulowskich nie widać nic podejrzanego. Wszystko skrzętnie poukrywane. Tak samo wygląda sektor specjalny NKWD. Możesz przechadzać się latami po tej okolicy. I widzisz tylko zielony płot, druty, no i uganiające się psiaki. Co w tym dziwnego, skoro w Rosji pierwsza lepsza bzdura jest ściśle tajna.

V

Nastia ubrana na czarno. Zagraniczny plecak. Buty na grubych podeszwach. Luger przy pasie. Czekiści zerkają z szacunkiem. Boczarow zabronił z nią rozmawiać, zabronił o cokolwiek pytać. Ale widać i bez pytania, że dywersantka. W obozie dzieci hiszpańskich trajluje po ichniemu, ćwiczy język. Jasne jak słońce — przysłali ją na szkolenie. Ma sprzątnąć generała Franco. No, nareszcie!

Nastia obeszła cały sektor wzdłuż i wszerz. Nic ciekawego. Nic podejrzanego. Las, stacja kolejowa, masowe groby, strzelnica, opuszczona świątynia, dom wypoczynkowy, hiszpańskie dzieci, magazyny.

Dzisiaj natknęła się na dróżkę między stacją i grobami. Prowadzącą do zagrody. Pustej. Trzymetrowy płot, trzy warstwy desek, wzmocnionych. Brania otwarta na oścież. Wzdłuż płotu dziesięć żelaznych szafek. Każda przedzielona pionowo na pięć części. Zagroda najwyraźniej nie leży odłogiem. Trawa wydeptana, jakby co noc szło tędy stado słoni do wodopoju.

VI

Nastia biega po lasach. Tam i z powrotem. Nie śledzą jej? Niespodziewanie przechodzi w sprint, a potem kryje się i obserwuje. Nie, nikt jej nie śledzi. Uciec stąd się nie da. A w lasach niczego ciekawego się nie znajdzie. Starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow nie okazuje zdenerwowania. Pewny siebie szelma. Śmieje się pod wąsem.

VII

Codziennie w sektorze specjalnym słychać strzały. Ćwiczą na strzelnicy. Albo rozstrzeliwują. Pewnie jedno i drugie. W żygulowskich tunelach siła niewolnicza bardzo szybko się zużywa. Wtedy ich do wagonów — i tutaj, do specjalnego sektora. Nastia widziała eszelony sunące przez bramę, w kierunku stacji wewnętrznej.

Przyjeżdżają późnym wieczorem. Do świtu czekają na bocznicy. A o świcie eskorta otacza wagony — i do zagrody…

VIII

Akordeonista zaciąga wysoko:

A kiedy burza nadciągnie…

I wszyscy podchwytują:

Wtedy powrócą do mnie

Oczy błękitne

Zwyczajni ludzie. Romantycy. Bezimienni bohaterowie. Wykonują odpowiedzialne zadanie. Strzelają do wrogów. Im więcej wrogów zastrzelą, tym szybciej nadejdzie świetlana przyszłość. Ich niezauważalny, codzienny heroizm jest walką o szczęście ludzkości. Walką o pokój na świecie.

Piękny wieczór. Latem w sektorze specjalnym NKWD jest jak w rządowym sanatorium. Mieszkają tu rodziny kierownictwa resortu, wypoczywają wysocy funkcjonariusze władz obwodowych: sekretarze partii, prokuratorzy, towarzysze z obwodowego komitetu wykonawczego. Z rodzinami. Każdego wieczoru całe towarzystwo zbiera się na polanie nad rzeką. Gotują zupę rybną, raki. Piją zimne piwo, prosto z beczki. Piwo Żygulowskie.

Żony czekistów bez oporów przyjęły Nastię do swego grona.

Boczarow zabronił plotkowania na jej temat. A więc nie plotkują. Panie przywykły do dyscypliny. Dobrze wiedzą: człowiek chlapnie coś bez sensu, a potem…

Więc nie plotkują, ale swoje wiedzą: towarzysz Stalin przysłał dziewczynę, żeby szkoliła się do likwidacji samego Franco. Albo Trockiego. Ale skąd, jakiego znowu Trockiego! Uczy się hiszpańskiego, więc Franco. Do Trockiego uczyłaby się meksykańskiego.

Żony przywódców partyjnych kiwają głowami z niedowierzaniem. Jak to możliwe, żeby taka chudzina? Generał Franco to podobno kawał chłopa. Myślisz, że da sobie radę? Tsss…

IX

Nastia jest niemal pewna: na terenie specjalnego sektora Zarządu NKWD w Kujbyszewie nie ma żadnego spisku. Nie ma i już. Tacy dobrzy i uczciwi ludzie nie mogą spiskować przeciw władzy robotniczo-chłopsklej, przeciw towarzyszowi Stalinowi, który broni władzy ludowej przed oportunistami i karierowiczami. Przysiadł się Boczarow:

— Jak tam treningi?

— W porządku.

— Może potrzebna jakaś pomoc?

— Nie, dziękuję.

— Wiecie, Nastiu, widziano was w pobliżu zagrody. Oczywiście nie domyślacie się, po co są tam szafki. A my mamy taki przesąd: jak ktoś nie wtajemniczony je zobaczy, to niedługo pożyje.

— A wy i wasi ludzie?

— My znamy tajemnicę szafek. Pracujemy z nimi. To jest, że tak powiem, nasz środek produkcji. Dlatego ten przesąd nas nie dotyczy.

Boczarow ma niedobrą twarz. I złe oczy. Czarne, zimne, z szatańskim błyskiem. Nastia wyobraziła sobie, że trafia do Boczarowa na śledztwo. I przeszedł ją dreszcz.

W tym co mówi tkwi wyraźna groźba: Przyszłaś do naszego sektora z ważnym papierem w ręku. Ale nie wyjdziesz stąd żywa. Żaden papier ci w tym nie pomoże. Tak że biegaj, udawaj dywersantkę, węsz do woli. I tak nic nie znajdziesz.

Nastia obdarza Boczarowa czarującym uśmiechem:

— Towarzyszu starszy majorze bezpieczeństwa państwowego, ja też wtajemniczona. Jestem likwidatorem, jak wy. Pracowałam z szafkami. Mamy tę samą technikę, standardową: walimy w to przewężenie, gdzie szyja łączy się z czaszką…

Nastia chciała dorzucić: Wasi czekiści rozwalają ludzi, a my — czekistów. Ale nie dorzuciła. Tylko posłała Boczarowowi kolejne promienne spojrzenie.

Starszy major bezpieczeństwa państwowego zmył się jak niepyszny. Klnie pod nosem, wściekły na siebie. Chciał nastraszyć dziewuchę, żeby odechciało jej się węszyć za tajemnicami NKWD. A ona niezbyt strachliwa.

Każdego trzeba stłamsić: wzrokiem, gestem. Zawsze. Tak właśnie działa starszy major bezpieczeństwa państwowego. Tłamsi. Spróbował swojej metody na stalinowskiej kontrolerce. A tu niewypał. Kompletny. I wcale nie jest taką idiotką, na jaką wygląda.

Boczarow poszedł precz, a Nastia nagle uświadomiła sobie, że tu jest spisek.

X

Jesień. Liście szybują z drzew. Nastia idzie przez las i śmieje się z siebie.

No dobrze, jest w tym sektorze specjalnym. Dostała się pokazując glejt. I co dalej? Można rok krążyć wokół Boczarowa i niczego się nie dowiedzieć. Można nawet i dziesięć lat. W domu wypoczynkowym NKWD mieści się rezerwowe centrum dowodzenia zarządu obwodowego. Jest tam węzeł łączności i sejfy. Łączność jest pod stałą ochroną. Poza tym stalowe drzwi, kraty w oknach i operatorzy pracujący dwadzieścia cztery godziny na dobę. Zresztą Boczarow nie jest aż tak głupi, żeby we własnym sejfie trzymać coś trefnego. Ani tak nieostrożny, żeby w miejscu pracy powiedzieć coś niewłaściwego.

Ciekawe, gdzie jest teraz Gryf? Czy wrócił z Ameryki? I co tam zdziałał?

Nie mógł wiele wskórać. Gdyby wrócił z Waszyngtonu z modułem kontroli, towarzysz Stalin niezwłocznie ściągnąłby Nastię do Moskwy. Nie miałaby tu nic do roboty. Towarzysz Stalin skorzystałby po prostu z rządówki: odeślijcie Strzelecką, jej staż dobiegł końca. I Boczarow musiałby polecenie wykonać. Bo jeśli nie ma spisku, to nie do pomyślenia jest, żeby jakiś tam Boczarow sprzeciwiał się towarzyszowi Stalinowi.

Ale spisek jest. Dlatego nikt nie odwołuje Nasti z sektora specjalnego Zarządu NKWD w Kujbyszewie. A co ona może tu zwojować? Dokładnie nic.

Więc dalej biega po lasach. Boczarow wyczuł, że Nastia przybyła ze specjalną misją, że ma coś wyniuchać. Nic z tego, moja panno!

Przeanalizowała możliwe warianty. Postanowiła nie pękać. Nie wpadać w panikę. Jeżeli istnieje spisek, jeżeli moduł kontroli znalazł się w ich rękach, to musi być albo w Moskwie, albo tutaj, w zasięgu ręki. Raczej tutaj. Bo tu, w Górach Żygulowskich, jest jego miejsce docelowe.

Jeżeli jest zmowa, to muszą trwać przygotowania. Musi dochodzić do intensywnych kontaktów między spiskowcami. Ale gdzie? Gdzie Boczarow spotyka się ze zdrajcami?

Krótka wymiana zdań może odbyć się w lesie. Lasów tu pod dostatkiem. A gdzie mogą spotkać się na całonocne rozmowy przy wódce?

Poza tym spisek nie rodzi się pod krzakiem w lesie. Zgodnie z teorią Pierziejewa, spisek zaczyna się od wzajemnego zaufania. Rodzi się w przyjaznych, domowych warunkach. W konfidencjonalnej atmosferze. Gdzie są takie warunki? Przecież nie w biurze. Ani nie w służbowym mieszkaniu z podsłuchem. No to gdzie? W jakimś podmoskiewskim lesie, w przytulnej chatce. Albo w lesie żygulowskim, też w jakiejś przytulnej chatce. Jeżeli tutaj mają się rozstrzygać losy kraju i świata, to i spiskowcy muszą spotykać się gdzieś w pobliżu, i to nie raz i nie dwa.

Więc gdzie?

Nastia obeszła wszystkie lasy. W lasach na terenie sektora specjalnego nie ma takiego miejsca. Po prostu nie ma. Jest stacja kolejowa, jest zagroda, są masowe groby pod sadzonkami choinek, są groby pod pięcioletnimi choinkami, pod dziesięcioletnimi, jest dom wypoczynkowy, jest obóz dzieci hiszpańskich…

Stop. A dlaczego nie w hiszpańskim obozie? Gdyby Nastia znalazła się na miejscu szefa Zarządu NKWD w Kujbyszewie, dlaczego nie miałaby zaprosić przyjaciół na bibkę w obozie dziecięcym? Kuchnia na miejscu, pełno łóżek — w razie gdyby chcieć się kimnąć.

Czy urządziłaby bibkę w obozie dzieci hiszpańskich?

Nie. W żadnym wypadku. Za cienkie ściany. Słychać każde słowo. Koleżeństwo da w szyję i zacznie wrzeszczeć, muzykę puszczać na całego. A tuż obok wartownicy, no i obsługa. Plotki nieuniknione. Zresztą małżonki dowódców też trochę za blisko.

Najlepiej w jakimś gmachu o potężnych, grubych murach. Z dala od domu wypoczynkowego. Trochę dalej od ochrony i personelu.

Ale nie ma takiego miejsca w sektorze specjalnym.

Zaraz! Jak to — nie ma? Właśnie, że jest!

XI

W najbardziej widocznym miejscu. W najwyższym punkcie, na wzgórzu. W samym środku sektora.

W cerkwi.

Jest widoczna na kilkadziesiąt kilometrów. Widać ją z rzeki. Widać z lasu. Wznosi się ponad drzewami. Dlaczego nie w cerkwi? Dlaczego by nie urządzić przybytku zła w świątyni? Jak to mówią — pod latarnią najciemniej.

Przez leszczynowe zarośla i malinowe chaszcze Nastia czołga się w stronę cerkwi. Twarz i ręce podrapała do krwi.

A oto i cerkiew. Wygląda na to, że od lat nie było tu żywej duszy. Trawa przebija się spomiędzy granitowych płyt. Wszystkie alejki zarośnięte. Przyroda szybko odbiera co do niej należy, jeśli tylko człowiek na to pozwoli. Na stalowe skrzydła bramy założono poprzeczną sztabę i zaspawano. Sztabę i wrota przeżarła rdza. Spod granitowych stopni przebiły się krzewy dzikich róż. Mury świątyni aż po gzymsy porasta kłujące pnącze. Okna wytłuczono jeszcze w latach wojny domowej. Pozostały tylko zdobione ramy i kute kraty. Otwory okienne zamurowano od wewnątrz.

Wszystko każe wierzyć, że jest to dawno opuszczone miejsce. Trawa wysoka, nie deptana. Krzaki nie połamane. A mimo to Nastia ma dziwne uczucie, że wewnątrz świątyni coś się kryje. I to nie byle co. Ale coś, po co przysłał ją tutaj towarzysz Stalin.

Nic nie zdoła wywieść jej w pole. Ani nie połamane krzaki, ani nietknięta trawa, ani rdza na drzwiach. To pozory. Dobre dla kogoś, kto nie umie patrzeć.

Dlaczego nie urządzono w cerkwi świetlicy? Albo sali gimnastycznej? Jeśli nikomu nie jest potrzebna, czemu nie wysadzono jej w powietrze?

A okna? Wiadomo, że w opuszczonych budynkach zamurowuje się okna, żeby nikt nie właził. To zrozumiałe. Ale po co tutaj marnowano cement i cegły? Przecież w oknach są kraty. Po co jeszcze murować? I to w dodatku bardzo solidnie.

Wewnątrz coś musi być. Teraz trzeba znaleźć odpowiedź na dwa pytania. Jak Boczarow dostaje się do środka? Jak Nastia ma się dostać do środka?

Problem Boczarowa nie stanowi większej zagadki. Najprawdopodobniej wiele lat temu, jeszcze przed Boczarowem, wykopano podziemny tunel do świątyni. A drzwi i okna zamurowano.

Darmowej siły roboczej mają tu pod dostatkiem, skoro od tylu lat rozstrzeliwują ludzi. I to nie tylko robotników z łopatami, ale inżynierów, techników, majstrów. Gdzieniegdzie na pewno kopano metodą odkrywkową. Wszyscy tutaj grzebią w ziemi, więc nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego. A po wykonanej robocie wszystkich uczestników przesięwzięcia — do zagrody! Żeby nie paplali, co im ślina na język przyniesie.

Sądząc po rdzy, bramę zaspawano dawno temu. Zaprawa między cegłami też skruszała. A to oznacza, że tunel wykopano wiele lat temu. Może czekiści z całego kraju zjeżdżają tu na swoje konwentykle?

Jeżeli jeden koniec tunelu jest w świątyni, to drugi musi być na oddziale śledczym. Czekiści jeden po drugim znikają w budynku, że niby prowadzą dochodzenia. Jak co dzień mijają zasieki i drzwi pancerne, udają się do swoich sal i gabinetów. Nawet ich żony nie podejrzewają niczego. A z oddziału śledczego — myk, tunelem do świątyni. Na pewno tunelem przeciągnięto kable telefoniczne. By w razie czego w każdej chwili można było podnieść słuchawkę:

— Słucham! Przy aparacie. Oczywiście, że w biurze.

Podłączono przedłużacze do rządówki. Żeby o każdej porze dnia i nocy trzeźwym głosem odpowiedzieć na niespodziewany telefon z Moskwy:

— Na posterunku! Wykluczone, towarzyszu, nie mamy tutaj czasu na sen.

A więc wszystko jasne. Może w tych czy innych szczegółach trochę inaczej, ale zasadniczo właśnie tak: podziemny tunel.

Jak się dostać do zamurowanej świątyni?

XII

Obeszła wkoło, przymierzyła się tak i siak.

Od północy, jak zawsze, pnącza nieco rzadsze. Można się zbliżyć. Przy samym murze jest nawet kawałek łysiny ze wszystkich stron zarośniętej bzem. Trzy metry nad ziemią widać parapet, nad nim okno. Trzeba wskoczyć z rozbiegu, dwa metry wdrapać się po pionowym murze i uczepić kraty. Potem po kracie jak po drabinie, w górę. Okno ma ażurowe zwieńczenie. Trzeba się go chwycić i podciągnąć do rogu.

Cały dach okala szeroki gzyms. Jak pokonać okap? Nic trudnego. Wystarczy dostać się do rynny. Co prawda kompletnie przerdzewiała, ale w murze widać solidne zaczepy. Po tych śrubach można będzie wspiąć się na dach.

Sklepienie wznosi się piętrowo, w połowie jednej płaszczyzny zachodzi następna. Żeby się tylko nie ześliznąć, żeby nie przelecieć przez dach! Belki i stropy mogły już dawno przegnić. I żeby komuś na dole nie przyszło na myśl patrzeć w górę.

Po dachu do samej dzwonnicy. Tam jest już się czego chwycić. Ceglane występy, wysokie strzeliste okna. Szyb nie ma, ale kraty pozostały. Dalej w górę, jak po szczeblach, na sam szczyt. Tam, gdzie widnieje wielka dziura po pocisku artyleryjskim. To na pewno salwa Czerwonych z drugiego brzegu Wołgi. Nie było już do kogo walić, to przynajmniej w dzwonnicę.

Otwór nie jest duży. Człowiek normalnie zbudowany nie ma szans. Nastia przymierza się na różne sposoby. Powinna dać sobie radę. Na krawędziach otworu cegły nie trzymają się mocno. Trzeba będzie wyjąć z dziesięć sztuk i się przeciśnie.

Tylko co z cegłami. Wyrwiesz jedną, drugą — i co? W dół zrzucać, żeby gruchotały po dachu?

XIII

Nastia bierze ekwipunek jak na trening: czarny obcisły kombinezon, maska, angielskie buty na grubej podeszwie, plecak, dwie linki spadochronowe, latarka, nóż, pistolet, komplet wytrychów, manierka z wodą, suchy prowiant. Na podwórku znalazła kawałek żelastwa, coś jakby łom do podważania cegieł. Też do plecaka. Co jeszcze? Jeszcze rękawice. I niespodzianki dla piesków.

Wychodzi z głównego budynku.

Z przeciwka zbliża się Boczarow. Miły i łagodny. Nastia wie, że do tej pory Boczarow miał w zwyczaju spędzać parę dni w tygodniu w centralnym gmachu NKWD w Kujbyszewie, a resztę czasu w sektorze specjalnym. Ale ostatnio nie rusza się stąd na krok. Mówi, że dużo egzekucji, że inne zajęcia. Jakby bez niego nie potrafili strzelać.

Coś złagodniał Boczarow. Może wyczuł godnego siebie przeciwnika? Uśmiechnął się do Nasti. Kremlowska instrukcja zabrania zadawania pytań, dlatego rzuca ogólnie:

— No, jak?

— W porządku — uśmiecha się Nastia. — Ćwiczę się w szpiegowaniu.

ROZDZIAŁ 15

I

Zahuczały dziarsko bębny, zaśpiewały skrzypce:

Kirow, chłop na schwał,

Widać jednak kiep,

To mu Stalin wyrychtował

Zgrabną kulkę w łeb!

Młoda kobieta w długiej sukni tańczy lekko, posuwiście. W głowie jej się nie kołuje. Pewnie też spadochroniarka. Kręci się w miejscu jak fryga. A wydaje się, że nogami w ogóle nie rusza. Długa spódnica wydyma się jak czasza spadochronu. A może raczej dmuchawiec. Wiruje i unosi się, odsłaniając szczupłe, smukłe nogi w czarnych pończochach. Kobieta obraca się bez przerwy, z zagadkowym uśmiechem na ustach. Właściwie nie tańczy w rytm muzyki, lecz muzyka dostosowuje się do jej tańca.

Ależ Boczarow ma orkiestrę! A przecież to zaledwie dziesięć osób. Skrzypce, bębny, bałałajki i gitary — ot, cały skład. Nastia zasłuchała się, oczarowana.

Melodia płynnie przeszła jedna w drugą i gruchnął taki kankan, jaki można usłyszeć tylko na zgniłym Zachodzie. Kankan to według “Słownika wyrazów obcych”:

…francuski taniec estradowy, odznaczający się nieprzyzwoitymi ruchami ciała… I już sześć dziewczyn ruszyło w tan, wyrzucając nogi wysoko w górę. Prawdziwe talenty!

Sala zapełnia się. Dym z papierosów płynie pod sufit. Hałas, zgiełk, wrzawa. Kelnerzy nalewają wódkę. Obiecali przysłać z Moskwy skrzynkę jakiejś najnowszej wódki na próbę. Ale coś jej nie widać i goście muszą się zadowolić Myśliwską.

Goście pojawiają się jak spod ziemi. Nastia obserwuje zabawę z galerii. Schodami nie da się zejść z dzwonnicy na salę. Od dawna zawalone z góry na dół pokruszonymi cegłami, kamieniami, tynkiem. Żelazne wrota są zupełnie zasypane. Minęło wiele lat, a nikt nie próbował ich otworzyć. Bo i po co? Nastia jeszcze za dnia wdrapała się po murze dzwonnicy, przecisnęła do środka przez wąski wykusz i zeszła na galeryjkę rozwalającymi się schodami. Dalej się już nie dało. W ciągu dnia cerkiew była pusta i ciemna, okna zamurowane, ledwie kilka promieni słońca przedarło się przez szczeliny w dachu.

Oczy przyzwyczaiły się do ciemności. Na galerii wszystko pokrywa warstwa kurzu. Każdy krok Nasti zostawia ślad. Znaczy że od dawna nie było tu nikogo. A więc i jej tu nikt nie odkryje.

Znalazła dobre miejsce. Pod wieczór na dole pojawiła się służba, zapaliła mnóstwo świec, włączyła kolorowe reflektory. Z nastaniem nocy sala zapełniła się ludźmi i zabawa rozpoczęła się na całego.

Nastia obserwowała wszystko z góry. Byle tylko nie kichnąć, bo kurz kręci w nosie. I serce łomocze ze strachu — tyle godzin wdrapywała się po cerkiewnym murze jak mrówka. Czy na pewno nikt nie zauważył?

II

Do tej pory Nastia wiedziała, że cerkwie świetnie służą za sale sportowe i magazyny zboża. Ale okazuje się, że dobre są też i do celów rozrywkowych. Oczywiście tajnych.

Najważniejsze, że mury takie grube. Tłumią każdy dźwięk. Wysokość świątyni też nie bez znaczenia, bo powietrze czystsze i zdrowsze. Dym z papierosów ulatuje pod sufit, a do sufitu kawał drogi.

I mnóstwo przestrzeni do tańca. I na stoły do gry. No i dla tych, co z rozchichotaną dziewczyną szukają ustronnego miejsca. Jak w remizie. Tyle tylko, że nikt się tutaj po mordzie nie leje.

A na środku sali gra się o wielkie stawki. Brzęczą monety. Czerwońce. Te z czasów Nikołaja i Aleksandra. I Lenina. Szeleszczą banknoty. Całe paczki banknotów. Nasze, rodzime, z wizerunkiem robotnika i czerwonoarmisty. I obce — zielone. Widać na nich Waszyngtona i różnych innych mądrali. Gra się rozkręca, dziewczyny tańczą, skrzypce łkają, gęstnieje słup dymu.

III

Sala powoli się zapełnia. A to kto? Pierwszy sekretarz komitetu obwodowego partii. I przewodniczący obwodowego komitetu wykonawczego. Żonom powiedzieli, że razem z towarzyszem Boczarowem w baraku śledczym rozplątują misterną sieć kontrrewolucji. No i są. Przy stołach gry. Jest i prokurator obwodowy. Przyszedł sprawdzić, czy wszystko zgodnie z prawem.

Zjawił się też towarzysz Sarkisow. Sarkisow mieszka w Moskwie. Nastia go pamięta. To szef Wydziału Budowlanego NKWD. Dostał długoterminową delegację służbową, kieruje budową podziemnego miasta.

Jest i Prokofiew, zastępca ludowego komisarza łączności. Tego też oddelegowano tu na dłużej. Pod jego nadzorem całe kilometry tuneli podziemnego miasta zapełnia się aparaturą łączności.

Nastia myślała, że im ostrzejszy terror, tym mniej takich tajnych miejsc rozrywki. A tymczasem wprost przeciwnie. Uczta w czasie zarazy. Ludzie chcą żyć szybko i intensywnie. Cieszyć się życiem, chwytać je pełnymi garściami. Dziewczyny piąty już raz tańczą kankana. Ach, jak dobrze!

Nastia stoi na galerii za kolumną. Wszystko widzi. Wszystko słyszy. W świątyni jest taka akustyka, że dźwięki z dołu dochodzą tu, na górę, jeszcze głośniejsze i wyraźniejsze. I w ogóle nie zamazane. Wszystkie nieprawomyślne rozmowy słychać tak, jakby Nastia siedziała z Boczarowem przy jednym stole i tasowała karty.

Ale Nastia nie chce słuchać tych wynurzeń buntowników. Woli muzykę. Bo dźwięki muzyki poruszają duszę. Ach, mniszko, jakież to życie toczy się obok ciebie! Jakaż gra! Przecież to spelunka czekistów, a przypomina hulaszcze zabawy oficerów pułku gwardii konnej. Ach, gdyby tak Nastia mogła zejść na dół! Dopiero by im pokazała kankana.

Zeszłaby i powiedziała Boczarowowi: dopuść mnie do spisku, lubię przygody i ryzyko. Wyjawię ci wszystkie sekrety Stalina, tylko pozwól zatańczyć.

Przystojniak z tego Boczarowa! Śniady jak Cygan, kruczoczarne kędziory, wzrok zły i dziki. Widać, że jest żądny władzy. Jeśli im się uda, to Boczarow wykończy i Jeżowa i Frynowskiego i Bermana. Szkoda, że w życiu tak jest: albo Stalin Boczarowa, albo Boczarow Stalina. Szkoda, bo w innym układzie Boczarow mógłby być prawdziwą podporą stalinowskiej władzy. Żal człowieka. Żal, bo to ogier, lepszy od Chołowanowa. Dziewczyny skaczą koło niego. I koło jego gości. Młodych, przystojnych. Przedstawicieli tak zwanej młodej stalinowskiej kadry.

Trudno oderwać się od muzyki. Ale Nastia musi to zrobić, posłuchać rozmów.

Gadają tylko o kartach i dziewczynach.

— Fartownie, dwadzieścia jeden.

Można zrozumieć to dosłownie: dla karciarza dwadzieścia jeden to szczęśliwa liczba. Ale można też inaczej: za miesiąc, siódmego listopada 1938 roku, przypada dwudziesta pierwsza rocznica Wielkiego Października. Wygląda na to, że wtedy przechwycą władzę. Wcześniej nie dadzą rady, nie ukończono jeszcze montażu w Górach Żygulowskich.

— Dobrze tu u ciebie, Sasza.

— Dobrze będzie siódmego listopada — odpowiada Boczarow. — Dopiero się zabawimy. Zatańczymy kankana przy dźwiękach orkiestry symfonicznej.

IV

Siedzi Nastia w swojej kryjówce i nagle poraża ją myśl: jeśli tutaj, w cerkwi, Boczarow urządza orgie, mówi wszystko, co chce, przegrywa i wygrywa miliony — znaczy, że uważa to miejsce za bezpieczne i dobrze zakonspirowane. A więc… Najważniejsze dokumenty też mógł tu ukryć.

Cerkiewne schowki… Ileż to razy o nich słyszała. Schowki pod wielotonowymi płytami posadzki. W grubych murach. W przepastnych podziemiach. W korytarzach prowadzących do grobowców rodzinnych. Do trumien. A może… Może dokumenty leżą w najbardziej widocznym miejscu. I nikt nie zwraca na nie uwagi.

V

Pożegnalny walc. “Fale Amuru”. Muzyka umilkła o czwartej w nocy. Dokładnie — o czwartej jedenaście. Zgaszono światła. Wyłączono reflektory.

Dopiero teraz Nastia uświadomiła sobie, że nie spała już dwie noce. Została sama w pustej cerkwi. Z owalnego sklepienia spoglądają na nią ogromne, straszne oczy. Zaglądają jej prosto w duszę.

Nastia zna tę sztuczkę. Wie, jak malować ikonę czy plakat, żeby oczy zawsze patrzyły wprost na widza. W którąkolwiek stronę ten się nie zwróci, namalowane oczy wodzą za nim. Sposób jest całkiem prosty: twarz i oczy trzeba namalować równo i symetrycznie, głowa nie może być przechylona w żadną stronę. Źrenice muszą być dokładnie pośrodku. I wszystko. Takie oczy będą szły za tobą. Wszędzie. Kiedyś doprowadzało to niektórych do szaleństwa.

Ale na Nastię takie rzeczy nie działają. Wie, że religia to opium dla mas. Wie, ale na wszelki wypadek nie patrzy w górę. Na to oblicze o ogromnych oczach.

VI

Obwiązała kamienną kolumnę linką spadochronową i jak jedwabnik po nitce spuściła się na dół.

Rozejrzała się. Ogromna cerkiew. Gdzie tu jest najbardziej widoczne miejsce? Tutaj był ołtarz. Ale nic nie widać. Może obok? Jakieś niewielkie pomieszczenie, całe zawalone gruzem. Musiał tu walnąć pocisk. Ściany nie przebił, ale wewnątrz się posypało. Nikt tego nie uprzątnął. Spod rumowiska wystaje róg ogromnej, zardzewiałej kasy pancernej.

Pewnie przechowywano w niej najcenniejsze rzeczy.

Nastia zaświeciła latarkę. Zardzewiała metalowa skrzynia leży na boku. Od czasu rewolucji. Zamknięta.

A dlaczego zamknięta? Ano dlatego, że zamknęli ją właściciele, zabrali klucze i uciekli. Mogło tak być? Mogło. Tyle tylko, że gdyby towarzysze komuniści znaleźli zamknięty sejf, z pewnością by go otworzyli siłą. I leżałby tu podziurawiony, z wyłamanym zamkiem.

Gdyby nawet założyć, że przez te wszystkie lata towarzysze nie próbowali dobrać się do skarbca, to już na pewno Boczarow by czegoś takiego nie zaniedbał. A więc jeśli skarbiec zachował się w całości, to znaczy, że umieścił go tu Boczarow. Skoro jest zamknięty, to znaczy, że zamknął go Boczarow.

Znaleźć staroświecki, wyprodukowany w Putiłowce sejf i przysypać go malowniczo zwałami gruzu — to w stylu Boczarowa. Trudno o lepszy schowrek. Do cerkwi mają dostęp tylko Boczarow i przyjaciele Boczarowa za jego zgodą. Nikt inny nie może tu wejść. A gdyby nawet wszedł, czy zwróciłby uwagę na zdezelowany sejf, który leży przewrócony na bok i rdzewieje?

Jeśliby nawet zauważył i tak nie mógłby go otworzyć.

Sejf rzeczywiście jest dziwaczny. Nastia nigdy takiego nie widziała.

VII

Obejrzała go dokładnie.

Był cały zardzewiały, ale zamek miał czysty. Lekko przetarty smarem karabinowym. Nawet zapach dało się wyczuć.

Nastia zapamiętała z dzieciństwa takie zdarzenie: chodzili sobie z ojcem po lesie, znaleźli polankę przy bocznicy kolejowej, postanowili nigdzie dalej nie iść, nie szukać grzybów, tylko po prostu posiedzieć na słońcu i połapać motyle. Dopiero wieczorem ruszyli do domu. Nastia powiedziała wtedy ojcu:

— Muszą tu być w pobliżu jakieś zakłady wojskowe. Fabryka. Tajna.

— To prawda, są. Ale skąd ci to przyszło do głowy?

— To proste — wyjaśniła Nastia. — Cały dzień spędziliśmy w pobliżu bocznicy i nie widzieliśmy ani jednego pociągu.

— I co z tego?

— A szyny aż się błyszczą, takie wyślizgane. Muszą tędy przejeżdżać pociągi, ale wyłącznie nocą…

— A może to cywilne zakłady?

— To czemu nie puszczają pociągów w dzień, po co czekają do nocy?

— A jeśli to jednostka wojskowa?

— To co by tak przewozili latami noc w noc. Byliśmy tu przecież w zeszłym roku i szyny tak samo błyszczały.

— Dobrze — nie ustępował ojciec — może i jest tajna fabryka, ale dlaczego sądzisz, że niedaleko?

— Dlatego, że to nie magistrala, ale bocznica. Ślepy tor. A jak daleko może prowadzić ślepy tor?

Wtedy to właśnie ojciec pierwszy raz jej powiedział: zostaniesz szpiegiem, Anastazjo. Wielkim szpiegiem.

Tutaj podobnie: sejf niby porzucony, ale ktoś go regularnie zamyka i otwiera. Dziurka od klucza błyszczy na brzegach. Jak tamte szyny w lesie. Klucz musi się często obracać w tym zamku. Masywne stalowe zawiasy też widać nasmarowane. W szczelinach kurz. Przylgnął tam, gdzie zebrało się trochę smaru. Jasna sprawa — Boczarow trzyma coś w sejfie. I to coś, co nie ma związku z oficjalną działalnością. Oficjalne tajemnice przechowuje się w oficjalnych sejfach oficjalnych gabinetów.

Siedzi Nastia przy swoim znalezisku i jakoś nie czuje się wielkim szpiegiem. No dobrze, tylko jak otworzyć ten sejf?

VIII

Dłubie w zamku drutem. Gwoździami. Szpilkami. Ale zamek się nie poddaje.

W październiku późno wstaje świt. W cerkwi zamurowane otwory okienne. Tylko wąska smuga światła pada na podłogę. To jakiś promień wdarł się przez dziurę w dachu. Jest południe.

Nastia uświadomiła sobie, że już długo męczy się z sejfem. I że nie zdoła go otworzyć. Niestety. Kobieca intuicja podpowiada jej, że właśnie ten sejf kryje to, czego szuka ona, Chołowanow, Stalin.

Sejf. Wielki jak niedźwiedź. Straszny i niedostępny. Nastia objęła ogromną zardzewiałą szafę.

— Niedźwiadku mój. Kocham cię. Moje życie zależy od ciebie. Zatrzymaj sobie zawartość. I tak cię kochać nie przestanę. A jak przeżyję, przyjadę i zabiorę cię do siebie. Oczyszczę i pomaluję. I będę cię kochać. Tak jak kocham Stalina. Jak kocham…

Już-już miała Nastia powiedzieć, kogo kocha, ale zamilkła.

Przed oczami miała wielkiego człowieka. Mężczyznę w purpurowej jedwabnej koszuli. Ogromnego jak sejf z zakładów putiłowskich. Mocnego jak sejf. I tak samo niedostępnego.

Nastia odwróciła się od sejfu. Usiadła i zaczęła rozczulać się nad sobą. Rozmazuje łzy po policzkach brudną ręką. Nikt jej nie potrzebuje, nikt jej nie kocha.

Wielki człowiek nie to, że wszedł wtedy na pomost, ale wzleciał. A ona stała z boku i czekała, kiedy powie do niej: No, Nastiucha, pokaż się ludziom! Był wtedy taki piękny. Tak go wszyscy kochali. A ona najbardziej ze wszystkich. Nastia znów objęła sejf jak miłość swojego życia.

— Niedźwiadku mój! Niczego od ciebie nie chcę. Na nic nie liczę. Mój ty siłaczu stalowy.

Zdecydowała, że pora już iść. Pociągnęła wytrych do siebie. I nic. Pokręciła jeszcze raz w prawo, w lewo. I wewnątrz sejfu coś szczęknęło.

ROZDZIAŁ 16

I

Dziewczyna nie wierzyła własnym uszom.

Pogodziła się z tym, że się nie otworzy. Nawet nie chciała, żeby się otworzył.

A tymczasem w środku coś szczęknęło.

Wystarczy teraz przekręcić uchwyt.

Dotknęła go i zaraz cofnęła rękę. Jakby był z rozpalonego żelaza. No bo sejf leży na boku. Jeśli przekręci uchwyt, drzwi gwałtownie opadną. A ważą z pół tony, lekko licząc. Zgniotą ją jak muchę. I narobią łomotu na całą okolicę. Jak tu otworzyć bez hałasu? Ten, kto go otwiera, musi mieć jakiś sposób.

Zauważyła wśród zwałów gruzu podkłady kolejowe. Skąd się wziął gruz — wiadomo. Pocisk trafił w dzwonnicę, ściana się osypała. Ale skąd podkłady? I po co?

Nastia podłożyła dwa z nich pod drzwi sejfu. Przekręciła uchwyt. Drzwi uchyliły się z głuchym jękiem i oparły o drewno.

Żeby otworzyć je szerzej, wystarczy powoli wysuwać podkłady.

II

Tak hrabia Monte Christo otwierał swoją skrzynię.

Blask poraził Nastię. W oczach jej zamigotało.

Sejf był wypełniony po brzegi. Monetami, orderami, sztabkami złota.

Nie mogła patrzeć obojętnie. Oficerski Krzyż Świętego Jerzego. Drugiej klasy. A to? Także Święty Jerzy, tylko że nie przebija włócznią smoka, a z orzełkiem. Wersja dla innowierców, bardzo rzadka. Bezcenna. A to znów Włodzimierz z mieczami. I to na górnym promieniu. I znów Włodzimierz, tym razem bez mieczy — po prostu złoty krzyż z czerwoną emalią. Stanisław z koroną, Stanisław bez korony, za to z mieczami. Stanisław bez korony i bez mieczy. I jeszcze jeden. Na większości Świętych Stanisławów orzełki mają skrzydła uniesione w górę, ale są i z opuszczonymi. No i Ordery Świętej Anny. Anna na szyję. Z mieczami. Anna na szyję bez mieczy. Anna pierwszej klasy ze wstęgą, Anna na pierś, Anna czwartej klasy — noszona na broni. Ilu oficerów trzeba było rozstrzelać, żeby zgromadzić taką kolekcję! Chyba cały pułk. Jak nie więcej. A oto Aleksander Newski z brylantami. Umieli kiedyś robić ordery! Order Lenina jest piękny, ale oficerski Święty Jerzy piękniejszy. O, są i krzyże żołnierskie. Srebrne i złote. Ale złota!

Nastia całkiem zapomniała, gdzie jest i po co.

A sejf był bez dna. Sterty, zwały monet. Kolczyki, brosze, naszyjniki. Także pamiątki po egzekucjach. Sztabki, samorodki. Ale dajmy spokój z szafirami i rubinami. Trzeba myśleć o sprawach ważniejszych.

Czy jest to, o co jej chodzi?

Półki tworzą rodzaj pionowych przegródek. O, jest to, czego szukała. Płaska stalowa walizeczka.

Jeszcze jej nie otworzyła, ale już wie, że walizeczka zawiera to, co potrzebne jest Stalinowi. I Boczarowowi. Klucz do wszystkich systemów łączności Związku Radzieckiego. Walizeczka jest ciężka. Pod uchwytem — normalny zatrzask. Tylko po to, żeby przytrzymać wieko. Nastia czuła się rozczarowana.

Położyła stalową walizeczkę na podłodze, otworzyła zatrzask i podniosła wieko.

III

W środku czarny aksamit. Zupełnie jak w pudełeczku z brylantową kolią. Ale zamiast naszyjnika dwie stalowe niklowane płytki z mnóstwem otworów. Między płytkami jakaś straszliwa plątanina złotych drucików i innych drobiazgów — takie skrzyżowanie elektrotechniki ze sztuką jubilerską. Stalowe płytki pewnie są po to, żeby nie doszło do uszkodzenia przewodów. Już na pierwszy rzut oka, mimo całej tej misternej roboty, całość wydaje się niezniszczalna. Jak Chołowanow mógł tak dać się podejść? Jak Boczarow to zrobił? Jak ukradł walizkę?

Ale nie czas teraz nad tym sobie głowę łamać. Nastia zamyka walizeczkę i chowa do plecaka.

Co jeszcze Boczarow tu ukrywa? Całe garście brylantów, szmaragdów, nie oszlifowane diamenty, sztabki białego metalu. Srebro, czy platyna? Platyna. Nic ciekawego. O, są jakieś teczki. Zapieczętowane w kopertach z grubego szarego papieru. Zalakowane. Na jednej z nich napis: DUPALIN. I karykatura towarzysza Stalina. Na dwunastu innych: GRYF i portrety Chołowanowa, zrobione ołówkiem. Nieźle rysuje ten, kto je zrobił. Nastia darzy szacunkiem wszystkich, którzy mają talent w rękach. Powinno się umieć rysować. I pisać wiersze.

IV

Tę z Dupalinem też wrzuciła do plecaka. Ale co zrobić z innymi kopertami? Przeczytać. Zapamiętać. Zniszczyć.

Siedzi Nastia. Czyta.

Przed oczyma przewija jej się sekretne życie Chołowanowa, znanego w wąskich kręgach jako Gryf. Czyta Nastia i nie może się nadziwić. Toś ty taki? No, no!

V

Zrobiło się zupełnie ciemno, więc, żeby móc czytać dalej, zapaliła latarkę. Mnóstwo było dokumentów dotyczących Gryfa: stenogramy z podsłuchanych rozmów informacje z rozmaitych źródeł. Stalin miał tylko jedną teczkę. Trudno przecież objąć go obserwacją. Cały czas przebywa za murami Kremla. Albo w swoich daczach-twierdzach. Może zresztą są to materiały jeszcze sprzed rewolucji. Teczka z napisem DUPALIN nie interesuje Nasti. Opatrzona jest pieczęcią Kujbyszewskiego Zarządu NKWD i niech już tak zostanie. Towarzysza Stalina nie trzeba kontrolować. Jest poza wszelkimi podejrzeniami. Ale Gryf powinien być pod kontrolą.

Nastia przełamuje pieczęcie, otwiera teczki i chciwie czyta. Gryfa wszędzie pełno. Tu tankowanie samolotu. Tam remont. Tu go goszczą, tam zapraszają na koncert. Całe mnóstwo imprez sportowych. A wokół niego nieprzebrane zastępy dziewczyn. Istne tłumy. I zdjęcia dziewczyn w kopertach. Chołowanow na urlopie wypoczynkowym. Chołowanow w Jałcie. Chołowanow w Suchumi. Chołowanow w “Metropolu”. Siebie Nastia też znalazła. Na zdjęciu odbiera bukiet od jakiejś krzepkiej dziewuchy i ma wypisane na twarzy: Oddawaj, ździro. Bo zabiję. W kadrze jest i Chołowanow. O, znowu Nastia w białym fartuszku, ze srebrną tacą. A tu w puszystym kożuchu, jak polarnik. I Chołowanow obok. Tu znowu ona w białym granitowym pałacu, w apartamentach. Rozbiera się. Co za wstyd. Zdjęcie jest bardzo wyraźne i ostre. Wszystko widać. A Chołowanow zajmuje drugie skrzydło. Oto jego fotografie. On także się rozbiera. Także w kłębach pary zażywa rozkoszy fińskiej sauny. Także pływa w basenie. Miał tam własny basen i saunę.

Gdyby tamtej nocy przyszedł do Nasti, wyrzuciłaby go na zbity pysk.

Ale nie przyszedł.

VI

Usłyszała głosy. Ocknęła się. Przeszył ją niepokój. Gdzie jest? Aha, w cerkwi. Dlaczego ma zapaloną latarkę? Bo się zrobiło ciemno. Nawet nie zauważyła, kiedy. Nadeszła noc. A nocą w cerkwi znów zaczynają się tańce. I będą trwały do rana.

Drzwi się otwierają. Ktoś wchodzi.

Nastia postanowiła zamknąć sejf, żeby nie rzucało się w oczy. Ale nie udało się. Przysłoniła więc skarbiec podkładem kolejowym, żeby nie iskrzyło się brylantami. Jakoś obleci. A sama w mrok, pomiędzy filary. Do pętli z linki spadochronowej. A tamci już są. Już zapalają świece.

Nastia wdrapała się na górę. W sali z każdą chwilą robiło się jaśniej. W dole światło świec rozproszyło mrok. Na chórze, pod kopułą, panował mrok. Nastia zręcznie wśliznęła się na galerię, podciągnęła linę. Przyczaiła się. Czy jej nie zobaczyli? Nie usłyszeli?

Nie. W półmroku, na dole, służba krząta się, zajęta przygotowaniami. Nakrywa stoły.

To Nastia na schody, schodami na szczyt dzwonnicy, przez wykusz na blanki, stamtąd ostrożnie w dół, na dach, a dalej już prosta droga. Szkoda, że jest obładowana jak wielbłąd na pustyni. Albo nawet gorzej.

Co zrobić z teczkami? Wszystkich trzynastu nie uniesie daleko. W plecaku ciąży walizeczka z modułem kontroli. Szesnaście kilo.

VII

Walizeczkę zabierze ze sobą, a od teczek się uwolni. Dotyczącą Stalina — ukryje. Resztę spali. Ale gdzie ukryć? Gdzie palić? Przemyka się Nastia cichcem. Niczym lis, co ukradł kurę.

Jak ukryć teczkę towarzysza Stalina? Zakopać? Tylko jak ją później odnaleźć? Co będzie, jeśli ona schowa, a Boczarow znajdzie? Trzeba tak zrobić, żeby nie znalazł. I Nastia ciska pod nogi garść naftaliny, potem drugą. Jeszcze tytoń. Żeby psy zgubiły trop.

Siedzi Nastia pośród gęstych krzewów bzu i wyczuwa przez skórę, że w jednostce specjalnej NKWD już panuje cicha panika. Nikt jeszcze nie strzela, nie ogłasza alarmu. Ale wszyscy są w pogotowiu. To zrozumiałe. Faceci z przybytku rozrywki w cerkwi co noc widzieli ogromny, zardzewiały, przewrócony sejf. Przywykli do tego. Z psychologicznego punktu widzenia łatwo to wyjaśnić. Jeśli sejf leży na oczach wszystkich, jest zardzewiały i przewrócony znaczy, że pusty. Ktoś kiedyś go zamknął i nikt od tamtej pory nie ruszał. A dzisiaj weszli do cerkwi podziemnym korytarzem, zabrali się do roboty i nagle: co widzą? Blask brylantów z otwartego sejfu. Nie odważyli się niczego ruszyć. Znają siłę gniewu Boczarowa. Znają rękę pana. Polecieli w te pędy, donieśli i na kolanach przysięgali, że są niewinni. Noc zapada, panika narasta.

VIII

Nastia przez trawnik przemknęła do baraku. Pod ścianami stały szafy. Takie, jak w zagrodzie. Nie ma tam teraz nikogo. Barak stoi na terenie NKWD. Zamknąć go i pilnować — to jakby trzymać pod kluczem pusty karcer. Nastia się rozejrzała i dała nura do baraku. Kto wpadnie na to, żeby szukać w miejscu, gdzie wykonuje się wyroki?

Ziemia w baraku udeptana tak, jak bywają udeptane zagrody dla bydła rzeźnego w przetwórniach mięsa. Psom trudno będzie coś wywęszyć. Mieszają się tu zapachy tysięcy ludzi.

Którą szafę wybrać? Tę z brzegu na prawo. Grunt jest tu piaszczysty. Nastia rękami wygrzebuje dołek pod stalową szafą. Ryje jak lis, który chce się dostać do kurnika.

Wykopała jamkę odpowiedniej wielkości. Włożyła do niej opieczętowaną kopertę z materiałami na Stalina. I zasypała.

Dookoła rozsypała tytoń. Kto się domyśli? Ona za to łatwo odnajdzie to miejsce. Nawet jeśli zabraliby stąd szafy, pozna bez trudu. Jeszcze przez co najmniej rok pozostaną po szafach ślady.

IX

Co zrobić z pozostałymi dwunastoma teczkami? Rozpalić ognisko? Dużo tu wyrw, nierówności terenu. W jakiejś głębszej jamie można by rozpalić ogień. Nie będzie widoczny. Czasu na to nie trzeba wiele. A potem — w nogi.

Ale jak się wydostać z zony? Przecież to niemożliwe nawet w zwykłych warunkach. A teraz warty wzmocnione, wszyscy postawieni w stan gotowości. Wejść, mając dokument z Komitetu Centralnego było łatwo, ale jak wyjść? Nie darmo towarzysz Stalin mówił, że wysyła Nastię na śmierć. Boczarow bez trudu schwyta ją w tym rachitycznym lasku, wepchnie do samolotu i zrzuci na spadochronie, powiązawszy wpierw supły na linkach. I prześle meldunek do Moskwy: niestety, zginęła. A może w ogóle Moskwy nie zawiadomi. Nie ma teraz głowy do drobiazgów. Ważniejsze, żeby przechwycić kontrolę nad łącznością. I — władzę. Bo to wóz albo przewóz, jak mawiają.

Nastia czule przytuliła do piersi metalową walizeczkę. Nikomu jej nie odda.

X

W głowie tyka jak chronometr jedna myśl: u-cie-kaj, u-cie-kaj.

Ale jak? Skoro weszła, to i wyjdzie. Jutro egzekucja. A więc musieli ściągnąć dziś do zony skład bydlęcych wagonów.

Teren mają ogromny. Wszystko tu jest. Nawet stacja. Parowóz sapie, za nim siedem wagonów towarowych. Wszystko zalane oślepiającym światłem. I wszędzie patrole z psami.

Na stację panika jeszcze nie dotarła. Całą uwagę skoncentrowali na wagonach.

Nastia spokojnym krokiem idzie po szynach w kierunku parowozu. Głupio, ale co innego można wymyślić? Wartownicy pilnują wagonów, nie lokomotywy. Sprawdzają w krzakach, a nie na torach.

I Nastia za dwie minuty znajdzie się przy parowozie. Doszła do celu bez przeszkód. Wspięła się po stopniach do kabiny. Ciężki plecak rzuciła na podłogę. Szczęknął zamek pistoletu.

— W imieniu towarzysza Stalina.

XI

Było ich trzech. Jeden z łopatą, drugi z korbą, trzeci bez niczego. Za to z łapskami jak kleszcze. Mógłby ją tymi kleszczami chwycić i wyrzucić z parowozu. Kabina ciasna. Nastia z pistoletem w ręku, a ci trzej tuż koło niej. Dobrze jest podeprzeć się imieniem towarzysza Stalina. Ale czy to mało takich szlaja się po Rosji, co się podpierają cudzym imieniem?

— W imieniu towarzysza Stalina. — Nasti brakuje tchu.

A oni słyszą, że dziewczyna się denerwuje. A zdenerwowanie budzi nieufność.

— …rozkazuję! Nie krzyczeć. Ruszać! Natychmiast! Dokąd? Przed siebie. Teczki z tego plecaka spalić. Jeden zbędny ruch i strzelam bez uprzedzenia.

Cóż było robić? Palacz ociągając się nabrał szuflą węgla i wrzucił do paleniska.

— Nabieraj więcej, bydlaku. Wrzucaj szybciej. Szybciej, mówię! Bo łeb rozwalę.

Drugi cisnął do paleniska teczkę z napisem GRYF. Potem jeszcze jedną.

— Prędzej.

Palacz dorzucił węgla. Poleciało jeszcze kilka teczek.

Trzeci, najważniejszy, z łapskami jak kleszcze, uśmiecha się złym uśmiechem.

— A pistolet masz prawdziwy? — i sięga kleszczami po broń. Nastia nie może strzelać. Na razie. Dopóki parowóz stoi. Ale co robić? Nacisnęła na spust. Trafiła tego najważniejszego w ramię. Nie celowała w pierś, bo nie chciała zabić.

Kula z Lugera powstrzyma każdego. Mężczyznę zarzuciło, osunął się i wypadł z kabiny.

— Naprzód!

Ten drugi rzucił korbę, chwycił za dźwignie, pociągnął, puścił parę w cylindry. Koła obróciły się. Pociąg szarpnął. Zgrzyt przebiegł cały skład, od pierwszego do ostatniego wagonu. Parowóz wyrzucił ze świstem kłąb pary. Eszelon powoli, bardzo powoli ruszył.

Do budki zagląda czerwona gęba i bagnet. Na poziomie stóp Nasti. A właściciel gęby chwyta za poręcze i wspina się wyżej.

— Dokąd? Dokąd? Taka wasza.

Mogłaby złapać się poręczy i kopnąć czerwoną mordę tak, żeby zniknęła z pola widzenia. Ale trzeba by opuścić pistolet, podciągnąć nogę i wymierzyć cios. A ona nie ma chwili do stracenia. I nie jest tu sama.

To wszystko podszeptuje jej jakiś szósty zmysł. Właściwie Nastia najpierw działa, potem podejmuje decyzje, a na końcu znajduje dla nich uzasadnienie. Kiedy tylko czerwonomordy wlazł z bagnetem do kabiny, Nastia nie spuszczając z oka palacza i maszynisty, podniosła Lugera i nie celując nacisnęła spust. Gruchnął strzał, łuska wyskoczyła, brzęknęła i zniknęła gdzieś wśród brył węgla i śmieci na podłodze. Dopiero wtedy Nastia zrozumiała, że jedyna słuszna decyzja to strzelać. Strzelać bez gadania. Między oczy.

XII

Pomocnik maszynisty i palacz pojęli w mig, że to nie żarty. Łopata tylko błyska. Węgiel leci do paleniska w takim tempie, jakby sam towarzysz Stachanow wziął się do roboty. Pociąg nabiera szybkości. Już ostatnia teczka zniknęła w ogniu.

Nastia wie, że tory przegradzają stalowe wrota. A przy nich czekają strażnicy z karabinem maszynowym i psami. Ale na razie mało ją to obchodzi. Za węglarką jest wagon z platformą hamulcową. Na platformie powinni być strażnicy. Podpowiada to Nasti szósty zmysł.

No i jest. Z platformy hamulcowej wyjrzała kolejna czerwona morda. Na niej wyraz zdziwienia: dokąd to jedziemy niezgodnie z rozkładem i co to za strzelanina?

Morda ukazała się i zniknęła. Tylko bagnet sterczy. Nastia czeka na pryzmie węgla. Morda znów wyjrzała. To ona — babach! I morda się schowała. Tylko karabin z bagnetem gruchnął o żelazo i wyleciał w czarną noc.

Niemożliwe, żeby na platformie był tylko jeden człowiek. Nastia rzuciła tam kawałek węgla. Potem wskoczyła na pryzmę i stamtąd — babach, babach! Dwa razy.

Nad Nastia świsnęła łopata.

Odskoczyła i wykonała pad. Ale padając strzeliła z Lugera. W tego z łopatą. Palacz zawył. W tym momencie rozległy się strzały ze wszystkich stron. Krew rzuciła się palaczowi ustami. Runął na Nastię martwym ciałem.

Strząsnęła go z siebie i wpakowała mu jeszcze jedną kulę prosto w twarz. W plecy dostał chyba z dziesięć razy. Od tamtych.

Parowóz z impetem zarył się w stalowe wrota.

Gdyby Nastia zdążyła wstać, siła bezwładności cisnęłaby ją na dźwignie, rurki, manometry, a może w palenisko.

Ale nie zdążyła. I tylko podrzuciło ją na pryzmie węgla. Na chwilę straciła przytomność. Nie usłyszała tego potwornego łoskotu i zgrzytu.

Otworzyła oczy. Trzeba na nowo ocenić sytuację. Parowóz stukocze kołami. Znaczy — sforsował wrota i nie wypadł z szyn. Coś zgrzyta. To kawałki rozwalonej bramy i drutu kolczastego, które parowóz wlecze za sobą. A ona, Nastia, żyje.

Pociąg unosi jaw ciemność. Przy zderzeniu rozbiły się reflektory. Jedynym źródłem światła pozostało palenisko.

XIII

Jest w budce maszynisty. Sama. Gówno widzi. Parowóz sapie głośno jak finiszujący biegacz. Za którą dźwignię szarpnąć? Za tę? Za tę? Jeśli pociągnie za niewłaściwą, kocioł eksploduje jak nic. Na manometrach zabrakło już skali. A szybkość wzrasta. Rytm stukoczących kół przypomina rytualny taniec ludożerców.

Bieganie po dachach. Nastia policzyła. Dwa pełne magazynki. Po osiem. Szesnaście nabojów. Ile jej zostało?

Ilu jest strażników na platformach kolejowych? Dokąd biegną? Czy pociąg jest pusty? Czy pełen zeków? Wieczorem eszelon wpuszczono do zony. Miał zostać rozładowany o czwartej nad ranem. Grupami po pięćdziesięciu więźniów — i pod szafy. To jasne, pociąg jest pełny. Bo po co ochrona na platformach?

A więc w wagonach są skazani na śmierć. Budowniczowie podziemnego miasta w Górach Żygulowskich. Nie nadający się już do pracy. Zużyty materiał ludzki.

Pociąg pędzi kołysząc się z lekka na boki. Nastia słyszy coś jakby głuchy szum przyboju.

Eszelon kołysze się coraz bardziej. Już czuje się to w parowozie. Rzuca pociągiem na wszystkie strony.

Anna Iwanowna, inteligentna kobieta, nauczycielka, która odsiedziała pełny wyrok, opowiadała, że jest sposób na uniknięcie rozstrzelania. Jeśli ludzie wiedzą, że są wiezieni na śmierć i jadą nie w wagonach stołypinowskich, a w towarowych, mają szansę, by się uwolnić. Oczywiście nie wszyscy.

Skazańcy uderzają z rozbiegu o ściany wagonów. U-uch. Najpierw o jedną. Potem o drugą. U-uch!

Z początku nic się nie dzieje. Ludzie w pociągu są chudzi, wycieńczeni, a wagony wielotonowe. Ale od czego ludzki upór? Wagon zaczyna się kołysać. W prawo. W lewo. W prawo: u-uch! W lewo: u-uch! Im większa szybkość, tym lepiej.

Konwojowi, który usłyszy rytm uderzających o ściany wagonu ciał, nie pozostaje nic innego jak skakać. Nic już nie zatrzyma tej fali. Patetyczna wizja wyzwolenia poprzez samobójczą śmierć przebiega wszystkie zamknięte na głucho wagony. W całym eszelonie rozlega się pieśń: Umrzemy! Umrzemy! Ciała walą o ściany w jednym wspólnym porywie.

Kiedy człowiek wie, że śmierci nie da się już uniknąć, wtedy staje się wolny. Przestaje się bać. Bo nie ma już czego!

Wolność polega na tym, że ludzie nie boją się śmierci. Ani w ogóle niczego.

Wystarczy tylko wyzbyć się tego ohydnego strachu przed śmiercią. I już jest się wolnym.

Właściwie niby dlaczego jej się bać? I tak wszyscy zdechniemy, jeden czort. Gdyby wyzbyć się tego strachu, żyło by się inaczej…

Pociąg huczy głucho, kołysze się w prawo, w lewo, w prawo, w lewo. U-uch, u-uch, u-uch.

Nastia rozpoznała to śmiertelne kołysanie. Niewielu ujdzie z życiem z takiej katastrofy. Może nikt. Kto wie, z jakiego zbocza pociąg się stoczy, o jakie skały uderzy, do jakiej rzeki wpadnie. Wtedy śmierć zabierze wszystkich. Ale na razie w zamkniętych wagonach triumfuje wolność. Na razie ludzie śpiewają na całe gardło i rzucają się na ściany w przedśmiertnym uniesieniu. Rytm jest coraz szybszy, jak w tańcu szamana. Coraz bardziej gorączkowy. Konwojenci już nie strzelają do Nasti z dachów. Ci na platformach przynajmniej nie muszą skakać z tak wysoka. Ale ci z dachów?

Nastia też poddała się temu samobójczemu kołysaniu. Skazańcy nie mają wyjścia. Drzwi zamknięte, w oknach — kraty. A ona może wyskoczyć. Tylko żal jej wypaść z rytmu. U-uch! U-uch! W prawo. W lewo. W prawo. W lewo.

W każdej chwili pociąg może przewrócić się kołami do góry.

Ostatnia myśl przemyka jej przez głowę: czy wrzucić walizeczkę do paleniska? Metal stopi się, zostanie grudka złota i stali. Nikomu się to na nic nie przyda, nikt się tym nie posłuży. Co to ją zresztą obchodzi? Niech dzielą między sobą władzę, jak chcą…

Ale pojawia się jeszcze jedna myśl: dlaczego nie skaczę, skoro mogę?

Nastia skarciła się w duchu. Zanadto, dziewczyno, dałaś się urzec śmierci. Walizeczkę z modułem kontroli można uratować.

Można ją dostarczyć towarzyszowi Stalinowi i zasłużyć na jeszcze jeden Order Lenina. Albo na kulę w łeb.

Trzeba zmniejszyć szybkość.

Pociągnęła za jedną dźwignię, za drugą. Bez skutku. Znaczy, trzeba po stopniach w dół.

A parowóz kołysze się we wspólnym z wagonami rytmie. Nie tak jak one, ale zaraz osiągnie tę samą amplitudę.

Plecak na ramię, osłonić głowę rękami — i skok.

Ostre kamienie, Luger w biodro, walizeczka w plecy, gałęzie drzew, świst wiatru. Spadochroniarka i sportsmenka gdzieś w niej każe zwinąć się w kłębek, jak najciaśniej. Żeby nic nie wystawało.

Poczuła smak gorącej krwi w ustach. Tocząc się po stromym stoku widziała nad sobą straszny czarny pociąg, grzmiący rozhuśtaną stalą i ludzkimi wrzaskami.

I nie wiedziała już, czy spada sama, czy razem z lokomotywą, z wagonami wyjących dziko ludzi.

Naprawdę nie wiedziała.

ROZDZIAŁ 17

I

Nie ma gorszego bólu niż ból powrotu do życia.

Nastia leży twarzą do ziemi. Cała, do najdrobniejszego włókienka, jest jednym wielkim bólem. Przepełnia ją radosne oczekiwanie śmierci — wyzwolicielki. Śmierć zaraz nadejdzie i zabierze Nastię ze sobą.

Nastia zna już to słodkie oczekiwanie — ziemia… ziemia coraz bliżej i… trzepot spadochronu nad głową… i…

Wtedy śmierć nie przyszła. Nie przyszła i teraz. Zamiast niej wraca życie. I to jest najstraszniejsze.

Podobnie bywa z narodami. Przez tysiąc lat wspinają się z mozołem w górę. Aż wreszcie mają dość. Są zmęczone. Zatrzymują się w drodze. A wiadomo, że chcąc utrzymać się na szczycie, trzeba się wspinać bez przerwy. Tymczasem naród stanął w miejscu. Stracił równowagę i runął w dół.

Dobrze jest spadać, bez żadnego wysiłku, napięcia. Nic, tylko spadanie i pęd powietrza. Nie trzeba o niczym myśleć, o nic się troszczyć, i wszyscy widzą, że naród nie stoi w miejscu. Że jest w ruchu. Nabiera przyspieszenia. Aż w uszach gwiżdże.

A potem następuje upadek.

Dla niektórych narodów śmiertelny.

Dlatego narody giną. Te jednak, które utrzymują się przy życiu, czują straszliwy ból, ból gorszy od śmierci, przepełniający ich duszę i ciało. Ból połamanych rąk i nóg, kręgosłupa i karku. Ból i nic, tylko ból. I krew. Rozlegają się głosy: jak dobrze było padać! A przecież każdy upadek można przedłużać w nieskończoność…

Straszny był powrót Nasti do życia… Lepiej, żeby go nie doświadczyła. W głowie huczy rozkołysany dzwon, stalowe młoty miażdżą kręgosłup. Nastia poruszyła palcami i krzyknęła. Przeklinała życie, do którego przywrócił ją złośliwy los. Przysięgła sobie, że nigdy nie będzie żałowała życia. Ani swojego, ani cudzego. Przyrzekła sobie solennie, że śmierć powita miłym uśmiechem, kiedykolwiek ta nadejdzie i jakakolwiek będzie — czy rozszarpią Nastię wilki, czy kula w piwnicy wysypanej trocinami.

Im wcześniej, tym lepiej. A najlepiej zaraz.

Śmierć szalała tak blisko, ale Nasti nie zauważyła. Gdzieś obok pociąg przewrócił się do góry kołami. Tam teraz śmierć zbiera żniwo. Tam, gdzie czekiści z psami dobijają tych, którym udało się wypełznąć spod zgruchotanych wagonów.

Ale tak naprawdę szukają Nasti. A właściwie nie jej, tylko walizeczki z modułem. Nie wiedzą, po co. Taki dostali rozkaz. Od Boczarowa. Dla niego ta walizeczka to sprawa życia i śmierci. Także dla Jeżowa. Dla Frynowskiego. Dla Bermana. A więc nie tylko nad Nastia krąży śmierć. Również dla towarzysza Stalina wyrwanie bezcennej walizeczki z łap NKWD jest sprawą życia i śmierci. Pozbawić Stalina łączności — to pozbawić go władzy.

Niepojęte, dlaczego śmierć nie przychodzi. Czy tak trudno Boczarowowi się domyślić, że Nastia wyskoczyła z pociągu wcześniej i leży teraz pod nasypem? Czy tak trudno ją odnaleźć i dobić?

Nastia z całym spokojem oczekuje śmierci. Pragnie jej. A na to wezwanie śmierć odpowiada ujadaniem psów na nasypie.

A osobiście się nie zjawia.

II

Przerażająca jest wściekłość starszego majora bezpieczeństwa państwowego Boczarowa. Gdyby kark miał porośnięty sierścią, zjeżyłaby mu się teraz jak u dzikiej bestii. Patrzy w tył, przez ramię, jakby chciał znienacka wpić się w gardło jakiejś niewidzialnej istocie stojącej za plecami. Wyczuwa się w nim ten pełen napięcia, groźny spokój. Mają go w sobie szczególnie groźne psy. Stoją chwilę w bezruchu, patrzą nie wiadomo gdzie i nie wiadomo jakie mordercze myśli mają we łbie, nim wściekle zaatakują.

III

Nastia nie ma pojęcia, jak długo tak leży nieruchomo. Może minutę. Może godzinę. Może dzień. Mózg pracuje jasno i sprawnie. Jak zawsze. Ale straciła poczucie czasu. Jakby czas nie istniał. Czy raczej jakby to ona istniała poza czasem. Nie można powiedzieć: Nastia żyje. Nie to, że żyje. Raczej błąka się między bólem a wiecznością.

Jeszcze raz przeklęła życie i przysięgła sobie go nie żałować, kiedy będą rozstrzeliwać. Nigdy nie przyszło jej do głowy, że mogłaby umrzeć naturalną śmiercią. Zawsze wiedziała, że zarabiają siekierą, zakłują nożem albo strzelą w tył głowy. Innej możliwości nie potrafiła sobie wyobrazić. Czuła się dzięki temu jakby młodszą siostrą Stalina. On też nie miał prawa umrzeć śmiercią naturalną. W snach Nastia widziała ohydną mordę terrorysty, który strzela do towarzysza Stalina, rękę najbliższego przyjaciela, który wsypuje truciznę do szklanki z wodą.

Zrozumiała, dlaczego śmierć nie nadchodzi. Pęd powietrza odrzucił ją od kamiennego nasypu i cisnął w rozmiękłe błocko na skraju lasu. Leży w wilgotnym, zimnym zagłębieniu. Wyciągnęła rękę, zanurzyła dłoń w chłodnej, czystej wodzie leśnego jeziora. Chlusnęła sobie w twarz. I jeszcze raz. Podczołgała się bliżej wody. Zanurzyła twarz. Napiła się. Gdzie walizeczka? Jest. W plecaku. Czy nic się walizeczce nie stało? Ale skąd. Można by ją zrzucić z samolotu. Zresztą chyba walizeczka uratowała jej życie, chroniąc plecy niczym stalowy pancerz.

Spróbowała wstać. Nie dała rady. Zaczęła pełzać. Jeszcze bliżej wody. Woda w październiku parzyła jak pokrzywa. Taka lodowata. Ale Nastia wytrenowana. W wodzie lepiej. Jak z okładem z lodu. Udało się nawet trochę przepłynąć. Zanurkować. W głowie się przejaśniło. Wynurzyła się.

Jezioro jest płytkie. Woda po pierś, po szyję. Pod nogami muł, korzenie. Brzeg zarastają szuwary. Po nasypie biegną rozsypani w tyralierę czekiści. Z psami. Przeczesują teren.

Wielki czarny wilczur zatrzymał się dokładnie tam, gdzie Nastia była jeszcze przed chwilą. Węszy. Rozgląda się na boki. Wokół półmrok. Nastia nie wie, przed zmierzchem, czy przed świtem. Pies wciąga powietrze w nozdrza. Już, już ma ruszyć za nią, ale zawraca i biegnie w swoją stronę.

IV

Podwładni Boczarowa schodzą mu z oczu. Byleby się nie nawinąć. Rozstrzela jak nic. Musi kogoś teraz rozwalić. Ale ktoś musi iść do niego z raportem. Trudno. Jak mus, to mus.

V

Taktyka to najprostsza z nauk. Wystarczy tylko postawić się na miejscu przeciwnika i pomyśleć, jakiego postępowania się po nas spodziewa. A potem zrobić dokładnie na odwrót. Ot i cała taktyka. Nastia czuje się okropnie. Próbuje nie myśleć o bólu. Więc zaczyna myśleć o Boczarowie. Usiłuje sobie wyobrazić siebie na jego miejscu.

VI

Zameldowano Boczarowowi, że maszynista pociągu jest ranny. Zeznał, że do parowozu wdarła się dziewczyna z pistoletem i z zagranicznym plecakiem. Paliła jakieś teczki pod kotłem. Ile? Jakieś dziesięć, piętnaście. I strzelała, ścierwo, na oślep, gdzie popadło. Jakby się wściekła. Oczy miała jak wiedźma.

VII

Jedynym ratunkiem dla Nasti było dotrzeć do Stalina.

Ale Boczarow zorganizuje teraz kordony na wszystkich drogach. I we wszystkich wsiach, stacjach i przystaniach. Zawiadomi urzędy pocztowe, telegraficzne, łącznice telefoniczne. Uniemożliwi Nasti jakąkolwiek łączność ze Stalinem. Nastia nie ma radiostacji. A telefony, telegrafy i wszelkie inne środki łączności wiadomo, w czyich są rękach.

VIII

Zameldowano Boczarowowi, że pociąg po sforsowaniu bramy przejechał dziewięć kilometrów i wykoleił się. Przyczyna katastrofy nieznana. Torowisko zostało uszkodzone, ale nie to było przyczyną wypadku. Na odwrót. To wykolejenie się składu spowodowało uszkodzenie torów. Pociąg spadł pod nasyp. Spod szczątków wagonów wydobyto sto trzydzieści dwa trupy. Czy wśród nich są zwłoki kobiece? Nie, nie ma. Ale poszukiwania trwają. W szczątkach pociągu niewątpliwie znajdują się jeszcze zabici. Dziewiętnastu rannych więźniów, znalezionych w rejonie katastrofy, dobito. Przypuszcza się, że około czterdziestu osób z lżejszymi obrażeniami zdołało zbiec. Zorganizowano już pościg.

Boczarow w milczeniu wysłuchuje meldunków. Cerkiew zlustrował osobiście. Sejf otwarto. Nie włamano się, ale otwarto. W najbardziej profesjonalny sposób. Godny mistrza. Boczarow wiele w życiu widział otwartych sejfów, ale to była naprawdę czysta robota. Przez lata służby starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow poznał rękę najlepszych włamywaczy Kraju Rad. Przeleciał w myślach ich rejestr. Nie, nie ma teraz w Związku Radzieckim takiego mistrza. On, Boczarow, może dać sobie głowę uciąć — przez ostatnich kilkanaście lat nikt nie dokonał takiej sztuki. Jasne, że to nie dziewczyna otworzyła sejf. Tylko najwyższej klasy fachowiec. Ale skąd się tu wziął? Kasiarze z dawnej szkoły już nie żyją. Wytrzebiono ich jak wilki w Niemczech czy gronostaje w Rosji. Pewnie kiedyś się odrodzą. Ale teraz, w październiku 1938 roku, nie ma ani jednego.

Dupalin sam jest złodziejem, obrobił z kumplami urząd skarbowy w Tyflisie. Cała Europa nie mogła wyjść z podziwu, kiedy towarzysz Stalin rabował banki. Do czego by się nie wziął, wszystko mu wychodzi. Dupalinowi na pewno imponuje mistrzostwo w otwieraniu najbardziej skomplikowanych zamków. Może trzymał gdzieś w odwodzie fachowca na taką okazję? Ale jak ten ktoś dostał się na teren jednostki specjalnej? I gdzie się podział? Żył kiedyś w Rosji legendarny Sewastian. Tylko on mógłby sobie z czymś takim poradzić. Nikt inny. Ale zaginął biedak jeszcze w czasie wojny domowej.

Chociaż nie. Pewne elementy wykluczają Sewastiana. W sejfie pozostała nietknięta kolekcja brylantów, monety, odznaczenia, sztabki, samorodki. Sewastian by tak tego nie zostawił.

Natomiast zginęło to, co najważniejsze. Teczki z materiałami obciążającymi Stalina i Gryfa. Walizeczka z modułem kontroli łączności. Na chuj Boczarowowi dwudziestosiedmiokaratowy brylant.

IX

Nastia rozejrzała się. Nie ma drogi wzdłuż linii kolejowej. W pobliżu chyba też nie. Samochody nie przejadą. Drugiego parowozu w jednostce też nie mają. Dziesięć kilometrów piechotą to kawał drogi. Przeszukać całą trasę od jednostki do miejsca katastrofy nie będzie łatwo. Nie wiedzą przecież, czy Nastia nie leży pod szczątkami pociągu. Czy się nie spaliła. Ale mogła też wyskoczyć. I to zaraz po tym, jak pociąg wyłamał już bramę jednostki.

Dookoła bagna i las. Mogła zdobyć konia, rower, porwać samochód. Mogła dotrzeć do magistrali kolejowej i wskoczyć do pierwszego lepszego pociągu. Jest z jednostki specjalnej. A więc jej obuwie i odzież na pewno przesycone zostały specjalnym zapachem, od którego psy głupieją.

Gdyby Nastia znalazła się na miejscu Boczarowa, uznałaby, że ma przed sobą niełatwe zadanie. Na dodatek z wykolejonego pociągu mogli ocaleć jacyś więźniowie. Ustalić ilu, też nie jest rzeczą łatwą. Rozpierzchną się po całej okolicy. Zaczną kraść żywność, odzież, konie, samochody, broń. Napadać na ludzi. Posypią się meldunki z rejonów. Nie będzie wiadomo, gdzie najpierw rzucić wzmocnione jednostki.

X

Boczarow siedzi i analizuje. Maszynista zapewnia, że w parowozie była tylko ona. Sama. Gdzie jest w takim razie kasiarz, który otworzył sejf? Zresztą do diabła z kasiarzem. To dziewczyna miała teczki i coś ciężkiego w plecaku. A więc wszystkie siły należy skierować do poszukiwań dziewczyny. Dokąd mogła pójść? Może ruszyła na wschód? Z Uralu wezwie samolot, żeby ją zabrał. Mogła też udać się na zachód. Ale tam natrafi na Wołgę, którą trzeba przepłynąć. Nie ma takiego chojraka, który się na to zdecyduje w październiku. Poza tym wszędzie są przystanie, łodzie, statki, które łatwo możemy sprawdzić. A most tylko jeden, kolejowy. I to pod stałą kontrolą. Tamtędy nie przejdzie. Drugi most dopiero pod Uljanowskiem — sto pięćdziesiąt kilometrów w górę rzeki. Trzeci — pod Saratowem. Trzysta kilometrów w dół. Oba kontrolowane. A więc przez most kolejowy nie przedostanie się ani pieszo, ani pociągiem. Bo wszystkie pociągi też sprawdzane.

Boczarow słyszał już jakiś czas temu, że Dupalin dysponuje specjalnym systemem łączności kolejowej. Podobno po całym kraju kursują pociągi według utajnionych rozkładów jazdy. Jeśli dziewczyna wie coś o tym, jeśli zna czas i miejsce postoju takiego pociągu, to z pewnością się nim zabierze.

Znaczy wszystkie rozjazdy należy wziąć pod kontrolę? Niezła myśl. Tylko kraj na to zbyt wielki.

XI

Nastia też analizuje. Jeśli Boczarow zatelefonuje do Jeżowa, całe NKWD rzucą przeciwko niej. Wszystkie siły. Dworce i lotniska będą kontrolowane. Urzędy pocztowe i telefoniczne zostaną uprzedzone. Złapią ją przy pierwszej próbie dodzwonienia się lub nadania depeszy. Po drugiej stronie Wołgi, na rozjeździe przy 913 kilometrze, w każdą sobotę od dwunastej w nocy do dwunastej w południe stoi pociąg remontowy — NACZSPECREMBUD. Ale jak przedostać się przez rzekę? Towarzysz Stalin ma wiele pociągów-widm, które kursują regularnie. Jest mnóstwo tajnych miejsc w całym kraju, gdzie się zatrzymują. Nastia zna jednak tylko maleńki wycinek tajemnicy. Wie o tym jednym jedynym rozjeździe.

Ale on jest po drugiej stronie rzeki.

Na prawym brzegu.

XII

W Kujbyszewskim Zarządzie NKWD ogłoszono alarm bojowy.

Sytuacja przedstawia się następująco: w rejonie jednostki specjalnej NKWD sabotażyści uszkodzili linię kolejową, w wyniku czego doszło do katastrofy pociągu specjalnego wiozącego szczególnie niebezpiecznych przestępców, skazanych prawomocnym wyrokiem sądowym na śmierć. Około czterdziestu zdołało zbiec i ukryć się. Pośród nich znajduje się wyjątkowo niebezpieczna recydywistka, która dokonała szeregu brutalnych zabójstw. Dane: wiek 19 lat, wzrost 157 centymetrów, sylwetka wysportowana, bardzo szczupła, nos prosty, oczy duże niebieskie, twarz owalna, włosy gęste rudoblond, krótko ostrzyżone; ubrana w męski strój turystyczno-sportowy koloru czarnego, na nogach wysokie skórzane buty na grubej podeszwie, nietypowe; rzeźba podeszwy i obcasa całkowicie odpowiada rzeźbie obuwia kadry oficerskiej Armii Czerwonej; kobieta ma przy sobie plecak, prawdopodobnie pochodzenia zagranicznego; uzbrojona jest w pistolet Luger P 08, oraz niemiecki nóż myśliwski marki Solingen; wyjątkowo niebezpieczna. Po zatrzymaniu natychmiast rozstrzelać. Meldować niezwłocznie.

XIII

No dobrze, a jaki meldunek naczelnik Zarządu NKWD w Kujbyszewie, starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow, powinien teraz złożyć towarzyszowi Jeżowowi w Moskwie?

Czy zameldować, że Dupalin coś wywąchał i przysłał dziewczynę na przeszpiegi? Kiedy Jeżów to usłyszy, wystraszy się i w te pędy poleci do Dupalina błagać o przebaczenie.

A może zameldować, że dziewczyna wyniuchała, co i jak, i zgarnęła walizkę z modułem kontroli łączności?

Albo że eszelon ze skazanymi na śmierć, który już się znajdował na terenie jednostki specjalnej, został przez dziewczynę uprowadzony i uległ katastrofie, przy czym połowa więźniów zbiegła?

Nie, nic z tego. Trzeba po prostu jak najszybciej dokonać przewrotu. A do Jeżowa wysłać szyfrogram: pociąg ze skazanymi na śmierć wykoleił się i rozbił przed wjazdem na teren jednostki specjalnej, w nim znajdowała się szczególnie niebezpieczna.

XIV

Do naczelników Zarządów NKWD w Jarosławiu, Kostromie, Gorkiem, Saratowie, Penzie, Stalingradzie, Permie, Kirowie.

…Oczy duże niebieskie, twarz owalna. Rozstrzelać na miejscu. Jeżow.

XV

Towarzysz Stalin studiuje materiały dotyczące moskiewskich plotek. Wszystkie na jeden temat: na Syberii pojawiła się czterdziestoosobowa banda morderców z wyrokami śmierci, strzelających bez pardonu do wszystkiego, co się rusza. Banda nazywa się “Ptak śmierci”. Na jej czele stoi dziewczyna przecudnej urody, o ogromnych niebieskich oczach. Banda przedziera się w kierunku Moskwy, ale NKWD nie zasypia gruszek w popiele. Wszystkie mosty na Wołdze zostały zablokowane, łodzie sprawdzone, na każdej przystani zasadzka, wszędzie patrole z psami. Towarzysz Stalin wziął do ręki słuchawkę telefonu.

— Towarzyszu Jeżow, co to, nie możecie unieszkodliwić bandy?

— Towarzyszu Stalin, postawiliśmy na nogi całe NKWD i wojsko. Ma się rozumieć, że ich schwytamy i rozwalimy na miejscu. Wydaliśmy specjalne rozporządzenie dotyczące przywódczyni bandy. Wkrótce rozwiążemy ten problem, towarzyszu Stalin.

XVI

Mknie Nastia przez atramentową ciemność. Strach ją ogarnia. Słyszała, że szczupaki w Wołdze groźniejsze od rekinów. Mają po dwa metry długości. Ile to musi zeżreć! Odgryzie człowiekowi nogę na kolację. Opowiadano też o sumach-ludojadach, które kryją się w jamach i rozpadlinach. Nocą wypływają pod powierzchnię i zjadają pływaków. Mierzą i po pięć metrów, ważą ze trzysta kilo. Są też w Wołdze bieługi. Też mają około pięć metrów, a ważą tonę. Żyją sto lat i dłużej. Te to żrą. Różnica między nimi a szczupakami taka, że bieługi odgryzają od razu obie nogi.

XVII

Starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow jest wściekły na siebie: już był tak bliski sukcesu! Trzeba było pierwszego wieczoru wziąć tę dziewczynę ze sobą. Taka ładna, elegancka. Widać, że urodzona tancerka. Tylko tłumi w sobie ten instynkt. Gdyby zabrał ją ze sobą, tańczyłaby do upadłego i zapomniała o tych bzdurnych zadaniach specjalnych. Opowiedziałaby, po co Stalin ją przysłał. Ależ Boczarow pokpił sprawę! No i dziewczyna zniknęła z walizeczką i teczkami Dupalina i Gryfa. Jak wpadła na to, gdzie je przechowuje? Jak otworzyła sejf? I kiedy? A potem jakby się zapadła pod ziemię. Albo pod wodę.

Boczarow otrzymuje meldunek: rybacy znaleźli plecak zagranicznego pochodzenia. Na plecaku, którego wartość przewyższa cenę rybackiej łodzi, widnieją jakieś wraże napisy. Personel jednostki rozpoznał go. Z takim plecakiem pojawiła się w tych okolicach Nastia.

Boczarow w lot zrozumiał, że nastąpiła swoista równowaga. Dziewczyna utonęła. Walizeczka z modułem poszła na dno jak kamień. Jak złoty kamień. Stalin nie może teraz kontrolować systemu łączności. I Boczarow też nie może. No to, gramy dalej.

XVIII

Nasti zdaje się, że wąsaty sum płynie tuż pod nią. Więc co sił pracuje rękami. Nie czuje zimna, jest wytrenowana. Żeby tylko jakaś stalowa klatka dzieliła ją od tych cholernych ryb. Albo żeby umiała ślizgać się po powierzchni wody, jak niektóre pająki o długich nogach. Nastia płynie przytrzymując się kawałka jakiejś belki. Inaczej walizeczka ściągnęłaby ją na dno. Utrzymuje kierunek. Na białą boję, która błyszczy jak gwiazda. Plan jest prosty: dopłynąć do boi i czekać na transport barek. Wołgą często płynie sześć, osiem połączonych barek ciągniętych przez holownik. Wyładowane przeważnie posuwają się pod prąd powoli. Zanurzenie wtedy jest duże, łatwo można dostać się na pokład. Trzeba będzie jakoś się zorientować w ciemności, czy barki płyną załadowane, czy nie. Jeśli puste, to nic z tego. I jeszcze jedno: najbezpieczniej podpłynąć do ostatniej.

Ale to tylko teoria. W ciemnościach i tak nic nie widać. Jedyne co pozostaje, to wierzyć w szczęście. A więc plan jest taki: wypłynąć na środek szlaku wodnego, wdrapać się na burtę ostatniej barki w konwoju i przebyć dwieście kilometrów w górę rzeki. Tam skoczyć do wody, przepłynąć na prawy brzeg i zejść w dół rzeki do Mostu Aleksandrowskiego. Do rozjazdu na 913 kilometrze.

XIX

Przepłynął statek pasażerski. W dół rzeki. Usłyszała głośną muzykę. Walc “Fale Amuru”. Tu, nad Wołgą. Na pokładach nikogo. Pewnie połowa kajut też pusta. Sezon się kończy. Statek wzburzył nurt. Nastia siedzi okrakiem na boi. W górę rzeki wolno płynie konwój złożony z sześciu barek. Nastia ruszyła za nim, wypłynęła daleko na farwater, ale wróciła. Zapach benzyny czuć było na kilometr. Jakieś ropopochodne świństwo. Pewnie z Morza Kaspijskiego przez Astrachań, a teraz Wołgą na północ. Na takiej barce nie ma się jak ukryć. Przepłynął kolejny statek pasażerski. Tym razem w górę rzeki. Z niego też dobiegły Nastię dźwięki muzyki — tym razem “Pożegnanie Słowianki”. Ale pasażerski odpada.

O, znów holownik. W dobrym kierunku. Nastia ześliznęła się z boi i wypłynęła na farwater. Holownik sunie wolno, ale ona musi zdążyć dopłynąć na środek toru wodnego, zanim konwój ją minie. Trzeba znaleźć się tuż za nim. Wyprzedzać barek też nie ma sensu, bo można dostać się pod koła napędowe. Fale rzucają Nastią. Spada na nią deszcz wodnego pyłu. Ależ nurt jest wzburzony! Nie ma pojęcia, jak daleko dopłynęła. Ma wrażenie, że trwa to całe wieki. A jak odwróci głowę, wydaje się, że boja tuż-tuż, a Nastia wcale się nie posuwa.

Jednak miała szczęście. To prawda, co mówią, że dobremu człowiekowi lepiej się wiedzie. A czy ona, Nastia, jest zła? Chwyciła się szorstkiej burty, podciągnęła i wdrapała na barkę.

XX

Co wiezie ta barka? Aha, zboże. Pszenica znad Donu do stalingradzkich elewatorów. Stamtąd w górę Wołgi, na północ. Kanałami i rzekami aż do samej Moskwy, do Pitra, Murmańska, Archangielska. Dała nura pod brezent. Duszno, gorąco.

Najpierw zajęła się pistoletem. Strząsnęła z niego wodę. Warto by wytrzeć, ale nie ma czym. Ubranie nasiąkło kilogramami wody. Wyżęła je i rozłożyła na ziarnie pod brezentowym daszkiem. Wylała wodę z butów i włożyła je z powrotem. Muszą wyschnąć na nogach, bo inaczej skurczą się i ich nie wzuje. Zaczęła przygotowywać sobie posłanie. Zagarniała gorące, przesycone słońcem ziarno. Umościła się wygodnie. I przysypała ziarnem.

Drży cała, szczęka zębami. Ciągnie holownik sześć barek, klepie łopatkami po wodzie, fale uderzają o burty. Deszczyk kropi, krople stukają po brezencie. Nastia wciąż nie może się rozgrzać. Wiatr coraz silniejszy, fale z każdą chwilą walą mocniej. Szczęście, że zdążyła! I akurat barka z ziarnem. A nie na przykład z cegłami, albo szynami. Nastia przestaje drżeć.

Boczarowowi na pewno nie przyjdzie do głowy, że wpław, nocą, w październiku, nie zauważona przez nikogo dostała się na przepływający statek i wyruszyła nim w górę Wołgi na północ. Nie, na to Boczarow nigdy nie wpadnie. I Nastia uśmiechnęła się do siebie.

XXI

Śniło jej się rozstrzeliwanie. I we śnie rozważała: kto jest za nie odpowiedzialny. Oprawcy? A ona jest oprawcą? Nie wie, dlaczego ludzi, którzy wykonywali wyroki śmierci, nazywała we śnie oprawcami. Przecież to niewłaściwe określenie. Nawet śniąc wiedziała, że niewłaściwe. To nie oprawcy, ale likwidatorzy… Oprawcy to u wrogów. U nas likwidator to odpowiedzialny, romantyczny zawód.

A więc czy ona sama jest oprawcą? Śmieszne. Co z niej za oprawca? Oprawca to ten, kto zabija regularnie. A ona zaledwie się o to otarła. Ale Boczarowowi przedstawiła się z godnością: ja też jestem likwidatorem. Teraz jej wstyd. Boczarow położył trupem tylu ludzi, że można by z nich ułożyć stos wyższy od piramidy egipskiej. A ona… Śmiechu warte. Oczywiście, chciałaby stać się prawdziwym likwidatorem, ale widać nie jest jej sądzone. W klasztorze egzekucje zdarzają się rzadko, bardzo rzadko.

A czy prawdziwi oprawcy odpowiedzą kiedyś za swoje czyny? A czy to oni wymyślili Rewolucję Światową, sprawiedliwość społeczną i walkę klas? Nie. A więc nie ponoszą odpowiedzialności. Po prostu wypełniali rozkazy. A czy ci, co wymyślili Rewolucję Światową i sprawiedliwość społeczną będą kiedyś odpowiadać, choćby i po śmierci?

Skądże znowu. Przecież osobiście nikogo nie zabijali.

Umysł Nasti, nawykły do jasnego formułowania myśli, wyprowadził następujący wniosek: Teoretycy mają czyste ręce, praktycy — czyste sumienie.

I Nastia natychmiast zapomniała sformułowaną we śnie myśl. Znalazła niezbędne usprawiedliwienie, uspokoiła się i nigdy więcej nie śniła o rozstrzeliwaniu.

XXII

Ciało zasnęło, ale mózg czuwał. Nadal pracował. Tyle, że mózg człowieka śpiącego jest nieskrępowany. Kołyszą się barki na Wołdze. Deszcz bębni po brezencie.

XXIII

Obudziła ją jasność. Nastia wyjrzała spod brezentu. Zimno. Wilgotno. Obrzydliwie. Holownik klepie wodę monotonnie. Fale walą o burty. Nastię wszystko boli, łamie w kościach. Całe ciało pali jak ogień. Jest ranek. Na prawym brzegu powinno być widać Góry Żygulowskie. A widać pola, zarośla i wąwozy. Nie mógł przecież holownik dociągnąć tak daleko. A może Nastia przespała noc i dobę?

ROZDZIAŁ 18

I

Nie ma gorszego bólu niż ból powrotu do życia.

Nastia leży twarzą do ziemi. Cała, do najdrobniejszego włókienka, jest jednym wielkim bólem. Przepełnia ją radosne oczekiwanie śmierci — wyzwolicielki. Śmierć zaraz nadejdzie i zabierze Nastię ze sobą.

Nastia zna już to słodkie oczekiwanie — ziemia… ziemia coraz bliżej i… trzepot spadochronu nad głową… i…

Wtedy śmierć nie przyszła. Nie przyszła i teraz. Zamiast niej wraca życie. I to jest najstraszniejsze.

Podobnie bywa z narodami. Przez tysiąc lat wspinają się z mozołem w górę. Aż wreszcie mają dość. Są zmęczone. Zatrzymują się w drodze. A wiadomo, że chcąc utrzymać się na szczycie, trzeba się wspinać bez przerwy. Tymczasem naród stanął w miejscu. Stracił równowagę i runął w dół.

Dobrze jest spadać, bez żadnego wysiłku, napięcia. Nic, tylko spadanie i pęd powietrza. Nie trzeba o niczym myśleć, o nic się troszczyć, i wszyscy widzą, że naród nie stoi w miejscu. Że jest w ruchu. Nabiera przyspieszenia. Aż w uszach gwiżdże.

A potem następuje upadek.

Dla niektórych narodów śmiertelny.

Dlatego narody giną. Te jednak, które utrzymują się przy życiu, czują straszliwy ból, ból gorszy od śmierci, przepełniający ich duszę i ciało. Ból połamanych rąk i nóg, kręgosłupa i karku. Ból i nic, tylko ból. I krew. Rozlegają się głosy: jak dobrze było padać! A przecież każdy upadek można przedłużać w nieskończoność…

Straszny był powrót Nasti do życia… Lepiej, żeby go nie doświadczyła. W głowie huczy rozkołysany dzwon, stalowe młoty miażdżą kręgosłup. Nastia poruszyła palcami i krzyknęła. Przeklinała życie, do którego przywrócił ją złośliwy los. Przysięgła sobie, że nigdy nie będzie żałowała życia. Ani swojego, ani cudzego. Przyrzekła sobie solennie, że śmierć powita miłym uśmiechem, kiedykolwiek ta nadejdzie i jakakolwiek będzie — czy rozszarpią Nastię wilki, czy kula w piwnicy wysypanej trocinami.

Im wcześniej, tym lepiej. A najlepiej zaraz.

Śmierć szalała tak blisko, ale Nasti nie zauważyła. Gdzieś obok pociąg przewrócił się do góry kołami. Tam teraz śmierć zbiera żniwo. Tam, gdzie czekiści z psami dobijają tych, którym udało się wypełznąć spod zgruchotanych wagonów.

Ale tak naprawdę szukają Nasti. A właściwie nie jej, tylko walizeczki z modułem. Nie wiedzą, po co. Taki dostali rozkaz. Od Boczarowa. Dla niego ta walizeczka to sprawa życia i śmierci. Także dla Jeżowa. Dla Frynowskiego. Dla Bermana. A więc nie tylko nad Nastia krąży śmierć. Również dla towarzysza Stalina wyrwanie bezcennej walizeczki z łap NKWD jest sprawą życia i śmierci. Pozbawić Stalina łączności — to pozbawić go władzy.

Niepojęte, dlaczego śmierć nie przychodzi. Czy tak trudno Boczarowowi się domyślić, że Nastia wyskoczyła z pociągu wcześniej i leży teraz pod nasypem? Czy tak trudno ją odnaleźć i dobić?

Nastia z całym spokojem oczekuje śmierci. Pragnie jej. A na to wezwanie śmierć odpowiada ujadaniem psów na nasypie.

A osobiście się nie zjawia.

II

Przerażająca jest wściekłość starszego majora bezpieczeństwa państwowego Boczarowa. Gdyby kark miał porośnięty sierścią, zjeżyłaby mu się teraz jak u dzikiej bestii. Patrzy w tył, przez ramię, jakby chciał znienacka wpić się w gardło jakiejś niewidzialnej istocie stojącej za plecami. Wyczuwa się w nim ten pełen napięcia, groźny spokój. Mają go w sobie szczególnie groźne psy. Stoją chwilę w bezruchu, patrzą nie wiadomo gdzie i nie wiadomo jakie mordercze myśli mają we łbie, nim wściekle zaatakują.

III

Nastia nie ma pojęcia, jak długo tak leży nieruchomo. Może minutę. Może godzinę. Może dzień. Mózg pracuje jasno i sprawnie. Jak zawsze. Ale straciła poczucie czasu. Jakby czas nie istniał. Czy raczej jakby to ona istniała poza czasem. Nie można powiedzieć: Nastia żyje. Nie to, że żyje. Raczej błąka się między bólem a wiecznością.

Jeszcze raz przeklęła życie i przysięgła sobie go nie żałować, kiedy będą rozstrzeliwać. Nigdy nie przyszło jej do głowy, że mogłaby umrzeć naturalną śmiercią. Zawsze wiedziała, że zarabiają siekierą, zakłują nożem albo strzelą w tył głowy. Innej możliwości nie potrafiła sobie wyobrazić. Czuła się dzięki temu jakby młodszą siostrą Stalina. On też nie miał prawa umrzeć śmiercią naturalną. W snach Nastia widziała ohydną mordę terrorysty, który strzela do towarzysza Stalina, rękę najbliższego przyjaciela, który wsypuje truciznę do szklanki z wodą.

Zrozumiała, dlaczego śmierć nie nadchodzi. Pęd powietrza odrzucił ją od kamiennego nasypu i cisnął w rozmiękłe błocko na skraju lasu. Leży w wilgotnym, zimnym zagłębieniu. Wyciągnęła rękę, zanurzyła dłoń w chłodnej, czystej wodzie leśnego jeziora. Chlusnęła sobie w twarz. I jeszcze raz. Podczołgała się bliżej wody. Zanurzyła twarz. Napiła się. Gdzie walizeczka? Jest. W plecaku. Czy nic się walizeczce nie stało? Ale skąd. Można by ją zrzucić z samolotu. Zresztą chyba walizeczka uratowała jej życie, chroniąc plecy niczym stalowy pancerz.

Spróbowała wstać. Nie dała rady. Zaczęła pełzać. Jeszcze bliżej wody. Woda w październiku parzyła jak pokrzywa. Taka lodowata. Ale Nastia wytrenowana. W wodzie lepiej. Jak z okładem z lodu. Udało się nawet trochę przepłynąć. Zanurkować. W głowie się przejaśniło. Wynurzyła się.

Jezioro jest płytkie. Woda po pierś, po szyję. Pod nogami muł, korzenie. Brzeg zarastają szuwary. Po nasypie biegną rozsypani w tyralierę czekiści. Z psami. Przeczesują teren.

Wielki czarny wilczur zatrzymał się dokładnie tam, gdzie Nastia była jeszcze przed chwilą. Węszy. Rozgląda się na boki. Wokół półmrok. Nastia nie wie, przed zmierzchem, czy przed świtem. Pies wciąga powietrze w nozdrza. Już, już ma ruszyć za nią, ale zawraca i biegnie w swoją stronę.

IV

Podwładni Boczarowa schodzą mu z oczu. Byleby się nie nawinąć. Rozstrzela jak nic. Musi kogoś teraz rozwalić. Ale ktoś musi iść do niego z raportem. Trudno. Jak mus, to mus.

V

Taktyka to najprostsza z nauk. Wystarczy tylko postawić się na miejscu przeciwnika i pomyśleć, jakiego postępowania się po nas spodziewa. A potem zrobić dokładnie na odwrót. Ot i cała taktyka. Nastia czuje się okropnie. Próbuje nie myśleć o bólu. Więc zaczyna myśleć o Boczarowie. Usiłuje sobie wyobrazić siebie na jego miejscu.

VI

Zameldowano Boczarowowi, że maszynista pociągu jest ranny. Zeznał, że do parowozu wdarła się dziewczyna z pistoletem i z zagranicznym plecakiem. Paliła jakieś teczki pod kotłem. Ile? Jakieś dziesięć, piętnaście. I strzelała, ścierwo, na oślep, gdzie popadło. Jakby się wściekła. Oczy miała jak wiedźma.

VII

Jedynym ratunkiem dla Nasti było dotrzeć do Stalina.

Ale Boczarow zorganizuje teraz kordony na wszystkich drogach. I we wszystkich wsiach, stacjach i przystaniach. Zawiadomi urzędy pocztowe, telegraficzne, łącznice telefoniczne. Uniemożliwi Nasti jakąkolwiek łączność ze Stalinem. Nastia nie ma radiostacji. A telefony, telegrafy i wszelkie inne środki łączności wiadomo, w czyich są rękach.

VIII

Zameldowano Boczarowowi, że pociąg po sforsowaniu bramy przejechał dziewięć kilometrów i wykoleił się. Przyczyna katastrofy nieznana. Torowisko zostało uszkodzone, ale nie to było przyczyną wypadku. Na odwrót. To wykolejenie się składu spowodowało uszkodzenie torów. Pociąg spadł pod nasyp. Spod szczątków wagonów wydobyto sto trzydzieści dwa trupy. Czy wśród nich są zwłoki kobiece? Nie, nie ma. Ale poszukiwania trwają. W szczątkach pociągu niewątpliwie znajdują się jeszcze zabici. Dziewiętnastu rannych więźniów, znalezionych w rejonie katastrofy, dobito. Przypuszcza się, że około czterdziestu osób z lżejszymi obrażeniami zdołało zbiec. Zorganizowano już pościg.

Boczarow w milczeniu wysłuchuje meldunków. Cerkiew zlustrował osobiście. Sejf otwarto. Nie włamano się, ale otwarto. W najbardziej profesjonalny sposób. Godny mistrza. Boczarow wiele w życiu widział otwartych sejfów, ale to była naprawdę czysta robota. Przez lata służby starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow poznał rękę najlepszych włamywaczy Kraju Rad. Przeleciał w myślach ich rejestr. Nie, nie ma teraz w Związku Radzieckim takiego mistrza. On, Boczarow, może dać sobie głowę uciąć — przez ostatnich kilkanaście lat nikt nie dokonał takiej sztuki. Jasne, że to nie dziewczyna otworzyła sejf. Tylko najwyższej klasy fachowiec. Ale skąd się tu wziął? Kasiarze z dawnej szkoły już nie żyją. Wytrzebiono ich jak wilki w Niemczech czy gronostaje w Rosji. Pewnie kiedyś się odrodzą. Ale teraz, w październiku 1938 roku, nie ma ani jednego.

Dupalin sam jest złodziejem, obrobił z kumplami urząd skarbowy w Tyflisie. Cała Europa nie mogła wyjść z podziwu, kiedy towarzysz Stalin rabował banki. Do czego by się nie wziął, wszystko mu wychodzi. Dupalinowi na pewno imponuje mistrzostwo w otwieraniu najbardziej skomplikowanych zamków. Może trzymał gdzieś w odwodzie fachowca na taką okazję? Ale jak ten ktoś dostał się na teren jednostki specjalnej? I gdzie się podział? Żył kiedyś w Rosji legendarny Sewastian. Tylko on mógłby sobie z czymś takim poradzić. Nikt inny. Ale zaginął biedak jeszcze w czasie wojny domowej.

Chociaż nie. Pewne elementy wykluczają Sewastiana. W sejfie pozostała nietknięta kolekcja brylantów, monety, odznaczenia, sztabki, samorodki. Sewastian by tak tego nie zostawił.

Natomiast zginęło to, co najważniejsze. Teczki z materiałami obciążającymi Stalina i Gryfa. Walizeczka z modułem kontroli łączności. Na chuj Boczarowowi dwudziestosiedmiokaratowy brylant.

IX

Nastia rozejrzała się. Nie ma drogi wzdłuż linii kolejowej. W pobliżu chyba też nie. Samochody nie przejadą. Drugiego parowozu w jednostce też nie mają. Dziesięć kilometrów piechotą to kawał drogi. Przeszukać całą trasę od jednostki do miejsca katastrofy nie będzie łatwo. Nie wiedzą przecież, czy Nastia nie leży pod szczątkami pociągu. Czy się nie spaliła. Ale mogła też wyskoczyć. I to zaraz po tym, jak pociąg wyłamał już bramę jednostki.

Dookoła bagna i las. Mogła zdobyć konia, rower, porwać samochód. Mogła dotrzeć do magistrali kolejowej i wskoczyć do pierwszego lepszego pociągu. Jest z jednostki specjalnej. A więc jej obuwie i odzież na pewno przesycone zostały specjalnym zapachem, od którego psy głupieją.

Gdyby Nastia znalazła się na miejscu Boczarowa, uznałaby, że ma przed sobą niełatwe zadanie. Na dodatek z wykolejonego pociągu mogli ocaleć jacyś więźniowie. Ustalić ilu, też nie jest rzeczą łatwą. Rozpierzchną się po całej okolicy. Zaczną kraść żywność, odzież, konie, samochody, broń. Napadać na ludzi. Posypią się meldunki z rejonów. Nie będzie wiadomo, gdzie najpierw rzucić wzmocnione jednostki.

X

Boczarow siedzi i analizuje. Maszynista zapewnia, że w parowozie była tylko ona. Sama. Gdzie jest w takim razie kasiarz, który otworzył sejf? Zresztą do diabła z kasiarzem. To dziewczyna miała teczki i coś ciężkiego w plecaku. A więc wszystkie siły należy skierować do poszukiwań dziewczyny. Dokąd mogła pójść? Może ruszyła na wschód? Z Uralu wezwie samolot, żeby ją zabrał. Mogła też udać się na zachód. Ale tam natrafi na Wołgę, którą trzeba przepłynąć. Nie ma takiego chojraka, który się na to zdecyduje w październiku. Poza tym wszędzie są przystanie, łodzie, statki, które łatwo możemy sprawdzić. A most tylko jeden, kolejowy. I to pod stałą kontrolą. Tamtędy nie przejdzie. Drugi most dopiero pod Uljanowskiem — sto pięćdziesiąt kilometrów w górę rzeki. Trzeci — pod Saratowem. Trzysta kilometrów w dół. Oba kontrolowane. A więc przez most kolejowy nie przedostanie się ani pieszo, ani pociągiem. Bo wszystkie pociągi też sprawdzane.

Boczarow słyszał już jakiś czas temu, że Dupalin dysponuje specjalnym systemem łączności kolejowej. Podobno po całym kraju kursują pociągi według utajnionych rozkładów jazdy. Jeśli dziewczyna wie coś o tym, jeśli zna czas i miejsce postoju takiego pociągu, to z pewnością się nim zabierze.

Znaczy wszystkie rozjazdy należy wziąć pod kontrolę? Niezła myśl. Tylko kraj na to zbyt wielki.

XI

Nastia też analizuje. Jeśli Boczarow zatelefonuje do Jeżowa, całe NKWD rzucą przeciwko niej. Wszystkie siły. Dworce i lotniska będą kontrolowane. Urzędy pocztowe i telefoniczne zostaną uprzedzone. Złapią ją przy pierwszej próbie dodzwonienia się lub nadania depeszy. Po drugiej stronie Wołgi, na rozjeździe przy 913 kilometrze, w każdą sobotę od dwunastej w nocy do dwunastej w południe stoi pociąg remontowy — NACZSPECREMBUD. Ale jak przedostać się przez rzekę? Towarzysz Stalin ma wiele pociągów-widm, które kursują regularnie. Jest mnóstwo tajnych miejsc w całym kraju, gdzie się zatrzymują. Nastia zna jednak tylko maleńki wycinek tajemnicy. Wie o tym jednym jedynym rozjeździe.

Ale on jest po drugiej stronie rzeki.

Na prawym brzegu.

XII

W Kujbyszewskim Zarządzie NKWD ogłoszono alarm bojowy.

Sytuacja przedstawia się następująco: w rejonie jednostki specjalnej NKWD sabotażyści uszkodzili linię kolejową, w wyniku czego doszło do katastrofy pociągu specjalnego wiozącego szczególnie niebezpiecznych przestępców, skazanych prawomocnym wyrokiem sądowym na śmierć. Około czterdziestu zdołało zbiec i ukryć się. Pośród nich znajduje się wyjątkowo niebezpieczna recydywistka, która dokonała szeregu brutalnych zabójstw. Dane: wiek 19 lat, wzrost 157 centymetrów, sylwetka wysportowana, bardzo szczupła, nos prosty, oczy duże niebieskie, twarz owalna, włosy gęste rudoblond, krótko ostrzyżone; ubrana w męski strój turystyczno-sportowy koloru czarnego, na nogach wysokie skórzane buty na grubej podeszwie, nietypowe; rzeźba podeszwy i obcasa całkowicie odpowiada rzeźbie obuwia kadry oficerskiej Armii Czerwonej; kobieta ma przy sobie plecak, prawdopodobnie pochodzenia zagranicznego; uzbrojona jest w pistolet Luger P 08, oraz niemiecki nóż myśliwski marki Solingen; wyjątkowo niebezpieczna. Po zatrzymaniu natychmiast rozstrzelać. Meldować niezwłocznie.

XIII

No dobrze, a jaki meldunek naczelnik Zarządu NKWD w Kujbyszewie, starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow, powinien teraz złożyć towarzyszowi Jeżowowi w Moskwie?

Czy zameldować, że Dupalin coś wywąchał i przysłał dziewczynę na przeszpiegi? Kiedy Jeżów to usłyszy, wystraszy się i w te pędy poleci do Dupalina błagać o przebaczenie.

A może zameldować, że dziewczyna wyniuchała, co i jak, i zgarnęła walizkę z modułem kontroli łączności?

Albo że eszelon ze skazanymi na śmierć, który już się znajdował na terenie jednostki specjalnej, został przez dziewczynę uprowadzony i uległ katastrofie, przy czym połowa więźniów zbiegła?

Nie, nic z tego. Trzeba po prostu jak najszybciej dokonać przewrotu. A do Jeżowa wysłać szyfrogram: pociąg ze skazanymi na śmierć wykoleił się i rozbił przed wjazdem na teren jednostki specjalnej, w nim znajdowała się szczególnie niebezpieczna.

XIV

Do naczelników Zarządów NKWD w Jarosławiu, Kostromie, Gorkiem, Saratowie, Penzie, Stalingradzie, Permie, Kirowie.

…Oczy duże niebieskie, twarz owalna. Rozstrzelać na miejscu. Jeżow.

XV

Towarzysz Stalin studiuje materiały dotyczące moskiewskich plotek. Wszystkie na jeden temat: na Syberii pojawiła się czterdziestoosobowa banda morderców z wyrokami śmierci, strzelających bez pardonu do wszystkiego, co się rusza. Banda nazywa się “Ptak śmierci”. Na jej czele stoi dziewczyna przecudnej urody, o ogromnych niebieskich oczach. Banda przedziera się w kierunku Moskwy, ale NKWD nie zasypia gruszek w popiele. Wszystkie mosty na Wołdze zostały zablokowane, łodzie sprawdzone, na każdej przystani zasadzka, wszędzie patrole z psami. Towarzysz Stalin wziął do ręki słuchawkę telefonu.

— Towarzyszu Jeżow, co to, nie możecie unieszkodliwić bandy?

— Towarzyszu Stalin, postawiliśmy na nogi całe NKWD i wojsko. Ma się rozumieć, że ich schwytamy i rozwalimy na miejscu. Wydaliśmy specjalne rozporządzenie dotyczące przywódczyni bandy. Wkrótce rozwiążemy ten problem, towarzyszu Stalin.

XVI

Mknie Nastia przez atramentową ciemność. Strach ją ogarnia. Słyszała, że szczupaki w Wołdze groźniejsze od rekinów. Mają po dwa metry długości. Ile to musi zeżreć! Odgryzie człowiekowi nogę na kolację. Opowiadano też o sumach-ludojadach, które kryją się w jamach i rozpadlinach. Nocą wypływają pod powierzchnię i zjadają pływaków. Mierzą i po pięć metrów, ważą ze trzysta kilo. Są też w Wołdze bieługi. Też mają około pięć metrów, a ważą tonę. Żyją sto lat i dłużej. Te to żrą. Różnica między nimi a szczupakami taka, że bieługi odgryzają od razu obie nogi.

XVII

Starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow jest wściekły na siebie: już był tak bliski sukcesu! Trzeba było pierwszego wieczoru wziąć tę dziewczynę ze sobą. Taka ładna, elegancka. Widać, że urodzona tancerka. Tylko tłumi w sobie ten instynkt. Gdyby zabrał ją ze sobą, tańczyłaby do upadłego i zapomniała o tych bzdurnych zadaniach specjalnych. Opowiedziałaby, po co Stalin ją przysłał. Ależ Boczarow pokpił sprawę! No i dziewczyna zniknęła z walizeczką i teczkami Dupalina i Gryfa. Jak wpadła na to, gdzie je przechowuje? Jak otworzyła sejf? I kiedy? A potem jakby się zapadła pod ziemię. Albo pod wodę.

Boczarow otrzymuje meldunek: rybacy znaleźli plecak zagranicznego pochodzenia. Na plecaku, którego wartość przewyższa cenę rybackiej łodzi, widnieją jakieś wraże napisy. Personel jednostki rozpoznał go. Z takim plecakiem pojawiła się w tych okolicach Nastia.

Boczarow w lot zrozumiał, że nastąpiła swoista równowaga. Dziewczyna utonęła. Walizeczka z modułem poszła na dno jak kamień. Jak złoty kamień. Stalin nie może teraz kontrolować systemu łączności. I Boczarow też nie może. No to, gramy dalej.

XVIII

Nasti zdaje się, że wąsaty sum płynie tuż pod nią. Więc co sił pracuje rękami. Nie czuje zimna, jest wytrenowana. Żeby tylko jakaś stalowa klatka dzieliła ją od tych cholernych ryb. Albo żeby umiała ślizgać się po powierzchni wody, jak niektóre pająki o długich nogach. Nastia płynie przytrzymując się kawałka jakiejś belki. Inaczej walizeczka ściągnęłaby ją na dno. Utrzymuje kierunek. Na białą boję, która błyszczy jak gwiazda. Plan jest prosty: dopłynąć do boi i czekać na transport barek. Wołgą często płynie sześć, osiem połączonych barek ciągniętych przez holownik. Wyładowane przeważnie posuwają się pod prąd powoli. Zanurzenie wtedy jest duże, łatwo można dostać się na pokład. Trzeba będzie jakoś się zorientować w ciemności, czy barki płyną załadowane, czy nie. Jeśli puste, to nic z tego. I jeszcze jedno: najbezpieczniej podpłynąć do ostatniej.

Ale to tylko teoria. W ciemnościach i tak nic nie widać. Jedyne co pozostaje, to wierzyć w szczęście. A więc plan jest taki: wypłynąć na środek szlaku wodnego, wdrapać się na burtę ostatniej barki w konwoju i przebyć dwieście kilometrów w górę rzeki. Tam skoczyć do wody, przepłynąć na prawy brzeg i zejść w dół rzeki do Mostu Aleksandrowskiego. Do rozjazdu na 913 kilometrze.

XIX

Przepłynął statek pasażerski. W dół rzeki. Usłyszała głośną muzykę. Walc “Fale Amuru”. Tu, nad Wołgą. Na pokładach nikogo. Pewnie połowa kajut też pusta. Sezon się kończy. Statek wzburzył nurt. Nastia siedzi okrakiem na boi. W górę rzeki wolno płynie konwój złożony z sześciu barek. Nastia ruszyła za nim, wypłynęła daleko na farwater, ale wróciła. Zapach benzyny czuć było na kilometr. Jakieś ropopochodne świństwo. Pewnie z Morza Kaspijskiego przez Astrachań, a teraz Wołgą na północ. Na takiej barce nie ma się jak ukryć. Przepłynął kolejny statek pasażerski. Tym razem w górę rzeki. Z niego też dobiegły Nastię dźwięki muzyki — tym razem “Pożegnanie Słowianki”. Ale pasażerski odpada.

O, znów holownik. W dobrym kierunku. Nastia ześliznęła się z boi i wypłynęła na farwater. Holownik sunie wolno, ale ona musi zdążyć dopłynąć na środek toru wodnego, zanim konwój ją minie. Trzeba znaleźć się tuż za nim. Wyprzedzać barek też nie ma sensu, bo można dostać się pod koła napędowe. Fale rzucają Nastią. Spada na nią deszcz wodnego pyłu. Ależ nurt jest wzburzony! Nie ma pojęcia, jak daleko dopłynęła. Ma wrażenie, że trwa to całe wieki. A jak odwróci głowę, wydaje się, że boja tuż-tuż, a Nastia wcale się nie posuwa.

Jednak miała szczęście. To prawda, co mówią, że dobremu człowiekowi lepiej się wiedzie. A czy ona, Nastia, jest zła? Chwyciła się szorstkiej burty, podciągnęła i wdrapała na barkę.

XX

Co wiezie ta barka? Aha, zboże. Pszenica znad Donu do stalingradzkich elewatorów. Stamtąd w górę Wołgi, na północ. Kanałami i rzekami aż do samej Moskwy, do Pitra, Murmańska, Archangielska. Dała nura pod brezent. Duszno, gorąco.

Najpierw zajęła się pistoletem. Strząsnęła z niego wodę. Warto by wytrzeć, ale nie ma czym. Ubranie nasiąkło kilogramami wody. Wyżęła je i rozłożyła na ziarnie pod brezentowym daszkiem. Wylała wodę z butów i włożyła je z powrotem. Muszą wyschnąć na nogach, bo inaczej skurczą się i ich nie wzuje. Zaczęła przygotowywać sobie posłanie. Zagarniała gorące, przesycone słońcem ziarno. Umościła się wygodnie. I przysypała ziarnem.

Drży cała, szczęka zębami. Ciągnie holownik sześć barek, klepie łopatkami po wodzie, fale uderzają o burty. Deszczyk kropi, krople stukają po brezencie. Nastia wciąż nie może się rozgrzać. Wiatr coraz silniejszy, fale z każdą chwilą walą mocniej. Szczęście, że zdążyła! I akurat barka z ziarnem. A nie na przykład z cegłami, albo szynami. Nastia przestaje drżeć.

Boczarowowi na pewno nie przyjdzie do głowy, że wpław, nocą, w październiku, nie zauważona przez nikogo dostała się na przepływający statek i wyruszyła nim w górę Wołgi na północ. Nie, na to Boczarow nigdy nie wpadnie. I Nastia uśmiechnęła się do siebie.

XXI

Śniło jej się rozstrzeliwanie. I we śnie rozważała: kto jest za nie odpowiedzialny. Oprawcy? A ona jest oprawcą? Nie wie, dlaczego ludzi, którzy wykonywali wyroki śmierci, nazywała we śnie oprawcami. Przecież to niewłaściwe określenie. Nawet śniąc wiedziała, że niewłaściwe. To nie oprawcy, ale likwidatorzy… Oprawcy to u wrogów. U nas likwidator to odpowiedzialny, romantyczny zawód.

A więc czy ona sama jest oprawcą? Śmieszne. Co z niej za oprawca? Oprawca to ten, kto zabija regularnie. A ona zaledwie się o to otarła. Ale Boczarowowi przedstawiła się z godnością: ja też jestem likwidatorem. Teraz jej wstyd. Boczarow położył trupem tylu ludzi, że można by z nich ułożyć stos wyższy od piramidy egipskiej. A ona… Śmiechu warte. Oczywiście, chciałaby stać się prawdziwym likwidatorem, ale widać nie jest jej sądzone. W klasztorze egzekucje zdarzają się rzadko, bardzo rzadko.

A czy prawdziwi oprawcy odpowiedzą kiedyś za swoje czyny? A czy to oni wymyślili Rewolucję Światową, sprawiedliwość społeczną i walkę klas? Nie. A więc nie ponoszą odpowiedzialności. Po prostu wypełniali rozkazy. A czy ci, co wymyślili Rewolucję Światową i sprawiedliwość społeczną będą kiedyś odpowiadać, choćby i po śmierci?

Skądże znowu. Przecież osobiście nikogo nie zabijali.

Umysł Nasti, nawykły do jasnego formułowania myśli, wyprowadził następujący wniosek: Teoretycy mają czyste ręce, praktycy — czyste sumienie.

I Nastia natychmiast zapomniała sformułowaną we śnie myśl. Znalazła niezbędne usprawiedliwienie, uspokoiła się i nigdy więcej nie śniła o rozstrzeliwaniu.

XXII

Ciało zasnęło, ale mózg czuwał. Nadal pracował. Tyle, że mózg człowieka śpiącego jest nieskrępowany. Kołyszą się barki na Wołdze. Deszcz bębni po brezencie.

XXIII

Obudziła ją jasność. Nastia wyjrzała spod brezentu. Zimno. Wilgotno. Obrzydliwie. Holownik klepie wodę monotonnie. Fale walą o burty. Nastię wszystko boli, łamie w kościach. Całe ciało pali jak ogień. Jest ranek. Na prawym brzegu powinno być widać Góry Żygulowskie. A widać pola, zarośla i wąwozy. Nie mógł przecież holownik dociągnąć tak daleko. A może Nastia przespała noc i dobę?

ROZDZIAŁ 19

I

Dobra — powiedział Chołowanow. — Ściągnij jej buty. — Przez telefon wydał polecenie, żeby maszynista pruł pełną parą na stację “Kremlowską” w Moskwie.

Pociąg szarpnął.

Szybko nabierał prędkości. Chołowanow rozkazał zarządowi linii specjalnych, żeby NACZSPECREMBUD-12 miał całkowicie wolny przejazd.

Słupy telegraficzne tylko migały za oknem. Ciech Ciechowicz zaniósł Nastię do przedziału. Spała jakimś podejrzanym snem. Wyczerpała się do cna. Fizycznie i psychicznie. Nie czuć w niej woli życia. Przed zaśnięciem nic nie powiedziała. Jej twarz mówiła: niczego nie chcę. Dotarłam do was i koniec. Dajcie mi spokój. Po prostu gaśnie we śnie. Tylko tego brakuje, żeby Nastia się nie obudziła. Dziewczynę trzeba dowieźć żywą i osobiście przekazać Stalinowi. Łatwo powiedzieć: Ściągnij buty! Ciech Ciechowicz wyjmuje z kieszeni scyzoryk. Gruby, obłożony czerwoną emalią z białym krzyżykiem. Szwajcarski. Najlepszy na świecie. Znajomy szpieg przywiózł mu w prezencie. W Szwajcarii produkują tylko zegarki i scyzoryki. No i jeszcze liczą pieniądze. I to tak, że zawsze wychodzą na swoje. Szwajcarskie zegarki nigdy się nie psują. W scyzorykach ostrza się nie łamią. Scyzoryk ma pięćdziesiąt osiem ostrzy. Jest i korkociąg i widelczyk i nożyczki i pilnik i mnóstwo innych rzeczy. Gdyby człowiek nie przeczytał instrukcji, nawet by nie wiedział, do czego służą.

Ciech Ciechowicz otworzył najcieńsze ostrze i przeciął nim sznurowadła. Pociągnął za but, dziewczyna jęknęła. Trzeba ostrożniej. Buty przywarły do odparzonych nóg. Teraz skarpety. A właściwie strzępy, które z nich zostały. Nogi Nastia ma obtarte do krwi, poobijane. Resztki skarpet przylepiły się do stóp. Trzeba by odmoczyć, inaczej nie da się usunąć.

— Rozpalona jak martenowski piec w Magnitogorsku.

— Zwilż ręcznik i wytrzyj jej twarz.

Nastia rzuca się w malignie, jęczy. Wzywa towarzysza Stalina. Ciech Ciechowicz przetarł jej wargi mokrym ręcznikiem. Przyssała się do tej wilgoci chciwie. Gdzież mają głowy, trzeba jej przecież dać pić.

— Towarzyszu Chołowanow, przynieście wody z lodem.

Nastia pije. Zachłystuje się. Oblewa.

— Towarzyszu Chołowanow, musimy dziewczynę rozebrać. Potem telegrafujcie do Moskwy, niech jaki profesor czeka, kiedy już zajedziemy.

II

Chołowanow zastanawia się, co zameldować Stalinowi.

Czy dziewczyna wykonała zadanie, czy nie? Walizeczki ze sobą nie przyniosła. Co to znaczy? Zniszczyła ją, czy nie znalazła? Jeżeli moduł pozostał w rękach Jeżowa i jego ludzi, to czas rzucić karty. Partia została przegrana. Jeśli został zniszczony — to mamy impas: ani Jeżow, ani Stalin nie mogą kontrolować systemów łączności. Równie dobrze można przegrać, jak wygrać. Niewykluczone, że dziewczyna zdobyła walizkę i gdzieś ukryła. To już niemal zwycięstwo. Wystarczy tylko dziewczynę doprowadzić do przytomności i zapytać, gdzie. Gdyby choć częściowo nie wykonała zadania, nie przyszłaby do pociągu. Na wiele liczyć nie sposób, ale może coś zdziałała.

III

Gna NACZSPECREMBUD. Wszystkie pociągi czekają na bocznicach. Ustępują mu drogi.

Po całym Związku Radzieckim idą słuchy, że trockiści wysadzili w powietrze pociąg rządowy, na szczęście bez towarzysza Stalina. Na miejsce katastrofy ściąga się z całego kraju składy remontowe. Ekspresowo.

IV

Noc nad Moskwą.

Stalin jest sam.

Rządówką przyszła depesza zaszyfrowana specjalnym potrójnym kodem. Do wyłącznego użytku Stalina. Sekretarz, towarzysz Poskriebyszew, odczytał dwa pierwsze szyfry, podał Stalinowi dokument i wyszedł. Stalin znowu jest sam. Wyjmuje z sejfu książkę szyfrów. Odczytuje tekst: Moduł kontroli zneutralizowany. Gryf.

Stalin wyrwał stronicę z wykorzystanym kluczem szyfru, przytknął zapałkę. To dobry papier, pali się lekkim płomieniem jak proch, błyskawicznie, nie zostawiając popiołu. Nawet palców nie zdąży sparzyć. Pach — i nie ma papierka.

Chołowanow słusznie robi, przesyłając krótkie meldunki. Długie rozszyfrowuje się godzinami. A teraz w dodatku nie wiadomo, kto kontroluje kanały łączności. Depesza oznacza, że ani Jeżow, ani Frynowski, ani Boczarow, ani Berman nie są w stanie kontrolować całego systemu łączności kraju. Ale on, Stalin, też nie może. A więc równowaga sił.

Uśmiechnął się.

V

NACZSPECREMBUD pędzi, a kierownik pociągu specjalnego Ciech Ciechowicz usiłuje karmić Nastię.

— Towarzyszu Chołowanow, przytrzymajcie jej głowę. Dziewczyna się wykończy, nim dojedziemy do Moskwy. Istny szkielet. Gorzej niż u baletnicy. Sama skóra i kości. Wstyd pokazać towarzyszowi Stalinowi. Chciałem nakarmić rosołem z kury. Ale nie chce jeść. Nieprzytomna, a gębę wykręca. Widać, organizm nie przyjmuje. Spróbujmy dać kawioru. Bardzo pożywny. Trzymajcie mocniej, towarzyszu Chołowanow. Żeby nie odwracała głowy. Dobrze. No, parę ziarenek kawiorku? Dobra. Zasmakował jej. Jeszcze trochę. Gryzie, gryzie. Popatrzcie sami. Jak mały kotek.

VI

Długi czarny Lincoln o opływowych kształtach, z zielonkawymi szybami trzycalowej grubości, zajechał przed okazałe granitowe wejście. Wysiadł z wozu mężczyzna w butach z cholewami, rozpiętym szarym żołnierskim płaszczu i w zielonej czapce z daszkiem. Wbiegł po schodach i, napierając całym ciężarem ciała, bezgłośnie otworzył ważące wiele ton odrzwia.

Drzwi powinni otworzyć sierżanci służby bezpieczeństwa, ale o czwartej w nocy, w dodatku zimnej, październikowej, pierwszy sierżant patrzył na drugiego, a drugi na pierwszego. W końcu zdecydowali: niech towarzysz sam sobie otworzy. Dookoła noc, ciemno choć oko wykol, o tej porze ważne osobistości opuszczają gmach, a nie do niego wchodzą. Z tego wniosek, że ten nie jest znów taki ważny. Więc niech sobie towarzysz otwiera sam. Szynel też ma na sobie byle jaki. Nie może to być nikt nadzwyczajny.

Nocny chłód wdarł się do nagrzanego marmurowego westybulu.

Sierżanci pełniący wartę skrzyżowali bagnety przed wchodzącym, a lejtnant o różowej twarzy, który pojawił się nie wiadomo skąd, wyciągnął rękę:

— Przepustka! Kto was przysłał, towarzyszu? — Łejtnant służby bezpieczeństwa miał wojskowy stopień kapitana.

Mężczyzna, który wszedł, powoli odwrócił głowę w lewo i spojrzał sierżantowi w oczy. Karabin sierżanta drgnął. Ledwo zauważalnie. Na karabinie tkwił długi cienki bagnet. Jego koniec przypominał wskazówkę jakiegoś precyzyjnego przyrządu. I właśnie ten koniuszek minimalnie się poruszył. Mógł to zauważyć tylko ten, kto stał obok i czujnie obserwował. Ale kto o godzinie czwartej w nocy mógł stać obok sierżanta służby bezpieczeństwa i obserwować koniuszek jego bagnetu? Tak więc historycy różnią się w opiniach na ten temat. Jedni twierdzą, że koniec bagnetu drgnął inni, że nie drgnął.

Jakkolwiek było, drgnął czy nie, to usunął się sierżant na bok. Mężczyzna w szynelu odwrócił głowę w prawo i popatrzył w oczy drugiemu sierżantowi. Jego bagnet też drgnął. Też niemal niezauważalnie. I zrobił sierżant przejście.

Wtedy mężczyzna w żołnierskim płaszczu spojrzał w oczy lejtnantowi. Ten zmieszał się. Speszył. Skierował spojrzenie na duży zegar ścienny, żeby zapamiętać godzinę. Była trzecia pięćdziesiąt sześć. Lejtnant nie wiedział, dlaczego chce zapamiętać dokładny czas. Taka była po prostu reakcja obronna mózgu. Lejtnant intuicyjnie, całym sobą pojął, że to ON. Ale świadomość nie od razu dopuszczała tę porażającą informację. Tak skonstruowana jest nasza psychika. W sytuacjach ekstremalnych, w najbardziej dramatycznych momentach, mózg włącza mechanizm hamujący i w ułamku sekundy rodzą się w nas tysiące wątpliwości i zastrzeżeń: nie, to nie może być prawda! Za nic w świecie! To niemożliwe. Dlaczego w nocy? Dlaczego bez uprzedzenia? Bez ochrony? Dlaczego samochód od razu odjechał, zamiast czekać? Dlaczego tylko jeden samochód? Bez obstawy? Tak się nigdy nie dzieje. Zwłaszcza nocą. Nie, to nie on! Jest niepodobny. Na portretach wygląda zupełnie inaczej. A jeżeli to sobowtór? Ucharakteryzowali sobowtóra i sprawdzają naszą czujność.

Ciężkie spojrzenie przeszyło lejtnanta służby bezpieczeństwa państwowego na wylot i rozpruło mu wnętrzności niczym chłopska rohatyna brzuch napoleońskiego żołnierza. Taki wzrok czuł na sobie lejtnant dotąd tylko raz w życiu: kiedy w ZOO na Krasnej Priesni patrzył na niego dwunastometrowy boa-dusiciel z amazońskiej dżungli. Ale wówczas lejtnanta dzieliła od węża gruba szyba.

Teraz szyby nie było.

Lejtnant chwiał się, ale utrzymywał ciało w pozycji pionowej, jako że tamten wzrok jednocześnie odpychał i przyciągał. Dzięki temu lejtnant nie padał ani w przód, ani w tył. Ale nogi miał jak z waty, w brzuchu czuł pustkę, w głowie dzwoniły dzwoneczki, wokół wszystko wirowało. Raptem równowaga nadprzyrodzonych sił została naruszona. Lejtnant poddał się mocy żółtawych oczu. Sufit odjechał do tyłu i podłoga uderzyła lejtnanta w twarz. Miał szczęście, że nie upadł na marmur, ale na gruby dywan. I właśnie w tej chwili wszelkie jego wątpliwości rozwiały się. Lejtnant służby bezpieczeństwa państwowego pojął, że to nie sobowtór.

Dwóch sierżantów z bagnetami wyprężyło się jak struny, wstrzymując dech. Nawet powieka im nie drgnęła. Przez głowę tego po lewej przemknęła nawet myśl, by przyjść leżącemu lejtnantowi z pomocą, ale tylko oblizał spierzchnięte wargi.

Nocny gość z zainteresowaniem popatrzył na nieruchome ciało u swych stóp i ostrożnie je przestąpił.

— Cóż za wrażliwi lejtnanci służą teraz w organach bezpieczeństwa.

VII

Gna przed siebie NACZSPECREMBUD. Chołowanow pije wódkę. Ma szeroką naturę. Dużo wódki w niej się mieści. W przedziale numer siedem Nastia śmieje się w gorączce. I wzywa Stalina. Z kogo się śmieje? Co chce przekazać Stalinowi? Czy zabrała teczki z materiałami na niego i Chołowanowa? Jasne, że tak. Inaczej by się nie śmiała. Teraz wszystkie te dokumenty dostaną się w ręce Stalina. Cały materiał, jaki czekiści zebrali w ciągu dwudziestu lat. A było tego niemało. Warto by się od dziewczyny dowiedzieć, gdzie to schowała i ją załatwić. W takim stanie wystarczy zatkać jej usta. Żaden doktor się nie pozna. Stalin będzie zadowolony. Chołowanow zamelduje: przed śmiercią powiedziała, że teczkę z materiałami dotyczącymi Stalina znalazła i spaliła, a walizkę z modułem wrzuciła do rzeki. I Chołowanow podjął decyzję.

VIII

Białymi marmurowymi schodami wyłożonymi czerwonym chodnikiem doszedł mężczyzna w szynelu do popiersia Dzierżyńskiego, gdzie dwaj wartownicy efektownie sprezentowali broń i zamarli w bezruchu. Mężczyzna bacznie im się przyjrzał i zadowolony skinął głową. Przynajmniej wewnątrz gmachu utrzymują jaki taki porządek. I szerokimi schodami skręcił w prawo. Wartownicy sprawnie wrócili do pozycji do nogi broń. Grzmotnęli kolbami o podłogę i znów zastygli w bezruchu.

Człowiek w żołnierskim płaszczu odwrócił się i spojrzał na tych przy wejściu. Sierżanci stali jak marmurowe posągi. Lejtnant nadal leżał z rozrzuconymi rękami. Ani drgnął. Gość wzruszył ramionami.

Przez korytarze, gabinety i sale ogromnego gmachu przetoczyło się: ON. A zaraz potem: JEST TU. Od archiwów i piwnic, gdzie rozstrzeliwano, od kotłowni i krematoryjnych pieców, poprzez sale z terkoczącym telegrafem i gabinety naczelników, cele tortur i izolatki, bufety i restauracje, niezliczone windy i schody, aż po spacerniaki na dachu przewaliło się to i stopiło w jeden wielki ogłuszający huk: ON JEST TU.

Zaczęły trzaskać drzwi, rozdzwoniły się telefony, ruszyli gońcy. Wartownicy przybrali postawę jeszcze bardziej zasadniczą. Nadzorcy w więziennych korytarzach ściągnęli pasy, w nocy nieco poluzowane, zapięli górne guziki mundurów. Oficerowie prowadzący nocne śledztwa i więźniowie składający zeznania otrząsnęli się z ociężałości.

Dwóch milicjantów na placu Dzierżyńskiego wyrwanych zostało z otępienia: w olbrzymim gmachu światło zaczęło się zapalać w jednym oknie za drugim. Wkrótce wszystkie piętra były oświetlone.

I od tego budynku i placu przez bulwary i aleje, szerokie ulice i kręte zaułki, zaniedbane skwery i zrujnowane świątynie, przez uśpione domy i ruchliwe dworce przetoczyła się niewidzialna i bezgłośna, ale przytłaczająca wszystkich wieść: coś się dzieje.

Coś niepojętego.

I ważnego.

IX

Nocny gość otworzył drzwi jasno oświetlonego gabinetu. Na wprost — portret pięciometrowej wysokości: mężczyzna w butach z cholewami, w rozpiętym żołnierskim płaszczu, w zielonej czapce z daszkiem. Rzuciwszy okiem na swoją podobiznę, podszedł do półek z książkami. Nic ciekawego: Marks, Engels, Lenin, Stalin. Wszystkie książki dużego formatu, tylko jedna mała. Co to takiego? “Regulamin polowy. RP-36”. Oto co czyta ludowy komisarz spraw wewnętrznych towarzysz Jeżow. Ale nie, nie czyta. Stronice nie rozcięte.

Gość nie zdejmując płaszcza, usiadł w fotelu komisarza, zdjął czapkę i położył na zielonym suknie. Biurko ludowego komisarza spraw wewnętrznych przypominało boisko do gry w piłkę nożną. Barwą i rozmiarami.

Mężczyzna w szynelu nie miał w zwyczaju czytać książek od początku. Otwierał je na pierwszej lepszej stronie i czytał, póki go nie znudziło. Srebrnym nożem do papieru przeciął wybraną na chybił trafił stronę. Przeczytał pierwsze słowa, uśmiechnął się. Ze srebrnego pucharu sportowego służącego za pojemnik wybrał gruby czerwony ołówek ze złoconymi kantami, złotym wizerunkiem wieży Spaskiej i złotym napisem KREML, po czym grubą kreską zakreślił paragraf szósty: “Nieoczekiwany atak działa paraliżująco”.

X

Pędzi NACZSPECREMBUD, a kierownik pociągu specjalnego krząta się przy Nasti jak przy noworodku. Najważniejsze zbić gorączkę. Trudna sprawa. Nie pomaga ani owijanie w mokre prześcieradła, ani przykładanie lodu. Dobrze, że chociaż wypiła trochę wody. Po troszku je kawior, a kawior wywołuje pragnienie. Dobre i to. Bo kiedy człowiekowi już nic się nie chce, to koniec.

Zwilża Ciech Ciechowicz usta Nasti źródlaną wodą i rozmyśla o tym i owym. Dlaczego Chołowanow się zapija? To do niego niepodobne. Tyle już lat jeżdżą razem po całym kraju. Dziewczyny — tak. To słabość towarzysza Chołowanowa. Ale wódka? A tu nic, tylko mu przynoś butelki. Cytrynówkę. Pieprzówkę. I tę nową, co przysłali na spróbowanie. Stolicznaja się nazywa. W dodatku nie zakąsza. Jemu też by się przydało, żeby ktoś trzymał go za głowę i srebrną łyżeczką karmił kawiorem. A może pije z radości? Nie, z radości tak się nie pije. To o co chodzi? Uratowali dziewczynę. Dziewczyna wiezie ważny meldunek dla towarzysza Stalina. Czy to źle? Chołowanow powinien się cieszyć.

Skomplikowane te pańskie fanaberie.

Na pozór Chołowanow cieszy się, że Nastia dotarła do pociągu. A tak, jakby się jej bał. Chyba targają nim sprzeczne uczucia. Dlatego pije. I Ciech Ciechowicz podjął decyzję.

XI

Mężczyzna w szynelu podniósł słuchawkę. Słuchawka momentalnie zameldowała:

— Tu dyżurny operacyjny, starszy major bezpieczeństwa państwowego Snigirow.

— Kto z kierownictwa NKWD jest na miejscu?

— Zastępca ludowego komisarza, towarzysz Beria.

— Dobry z niego pracownik! Proszę go nie niepokoić. Niech sobie spokojnie pracuje. A towarzysza Jeżowa i wszystkich zastępców niezwłocznie wezwać do mnie.

— Tak jest. W tej chwili.

— I ludowego komisarza łączności, towarzysza Bermana.

— Tak jest! — ryknęło w słuchawce tak służbiście, że Stalin aż się skrzywił.

XII

Noc nad światem. NACZSPECREMBUD pędzi, reflektorem rozcina ciemność. Przed nim Moskwa.

Chołowanow przestał pić.

Puste butelki włożył do kosza, żeby się nie walały po podłodze. Całkiem pokaźna sterta. Towarzysz lubi porządek. Umył się, uczesał. I znowu wygląda, jakby nic nie pił. Jak na lotnika przystało, zarzucił biały jedwabny szalik. Szalikiem można łatwo udusić. Tak załatwiono imperatora Pawła. Co prawda w jego czasach nie było jeszcze lotników i białych szali ze spadochronowego jedwabiu. Dlatego musieli udusić srebrzystym. Takie nosili oficerowie gwardii. Ale lotniczy lepiej się nadaje. I nie zostają na nim odciski palców. To rzecz wielokrotnie sprawdzona.

XIII

Przeciwnika najlepiej zaskoczyć w niedzielę o czwartej, nad ranem.

Kiedy już opadło napięcie pracowitego tygodnia. Kiedy ochrona poluzowała pasy. Kiedy wartownicy rozpięli guziki pod szyją. Kiedy oficer dyżurny zameldował telefonicznie, że noc minęła spokojnie i błogo się przeciągnął. Kiedy ucichły place i ulice. Kiedy milicjanci na placu Dzierżyńskiego pomyśleli, że już po zmianie. Kiedy oficerowie kończący dyżur rzucili karty i dopili kieliszki. Kiedy naczelnik oddziału odwalił wreszcie sprawozdanie kwartalne; oznajmił sekretarce, że nie trzeba teraz przepisywać, odprowadził ją do domu i zanocował u niej, bo trolejbusy nie chodziły.

Teraz, kiedy ostatni niebieski trolejbus bierze ostatni zakręt, właśnie teraz należy działać. Przez zaskoczenie.

Niech zaterkoczą telefony, niech się. zachłysną podnieconymi głosami. Niech ruszą gońcy i kurierzy. Niech się obudzą komisarze ludowi, którzy ledwie zdążyli przyłożyć głowę do poduszki. I ich zastępcy. Niech klnąc wciągają oporne cholewki. Niech zawyją klaksony samochodów. Niech kierowcy sypną przekleństwami. Niech telefoniści i dyżurni krzyczą w słuchawki do utraty tchu. Niech się miotają i szaleją.

— Halo! Halo! Towarzysz Jeżow? Nie? A gdzie go można znaleźć? W Komitecie Centralnym? Dzwoniliśmy. W Lefortowie na śledztwie? Też dzwoniliśmy. W Suchanowie? Nie. Nie ma. Na Łubiance? Nie zawracajcie dupy! A jak myślicie, skąd? Nie ma go tutaj. U kochanki? Ale skąd. U najlepszego przyjaciela? Aha. Halo! Nie ma u was przypadkiem towarzysza Jeżowa? Co? Obudźcie go! Powiedziałem: obudźcie! Halo! Z towarzyszem Bermanem proszę! Nie ma? U przyjaciela? Halo! Budźcie! Towarzysz Frynowski? To wy, towarzyszu? Tak. Natychmiast. Tak, bardzo pilne. Nie. Plac nie jest otoczony. Ani czołgami, ani wojskiem. Tak, sam. Bez ochrony. Tak. Powtarzam: jest sam. W gabinecie towarzysza Jeżowa. Tak. Czeka.

ROZDZIAŁ 20

I

Można, towarzyszu Stalin?

— Wejdźcie.

— Zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych, komandarm pierwszego stopnia Frynowski, zgodnie z waszym…

— Siadajcie, siadajcie.

Towarzysz Stalin wciąż nie może się oderwać od małej książeczki. Tu coś podkreśli, tam coś zaznaczy. Na pierwszy rzut oka książeczka wygląda na “Kodeks karny” z 1926 roku. Tyle tylko, że w czerwonej okładce.

II

Chołowanow wyjrzał na korytarz. Nikogo. Kto zresztą miałby być? Tylko ich troje w całym wagonie. Nastia majaczy w swoim przedziale, a Ciech Ciechowicz śpi w pomieszczeniu służbowym. Zmęczył się podczas podróży. Dotąd oka nie zmrużył.

Błyszczących oficerek Chołowanow nie włożył. Po co skrzypieniem zakłócać spokój? Skarpetki ma z angielskiej wełny. Specjalnie sprowadzone dla lotników polarnych z londyńskiego Harrodsa. Stąpa się w nich bezszmerowo. Chodnik też gruby, miękki. Jak na zamówienie. Skrada się Chołowanow jak tygrys. Nie. Jak Stalin.

III

Stalin odłożył “Regulamin polowy” i uśmiechnął się do Frynowskiego.

— Czytaliście?

— Niestety nie, towarzyszu Stalin.

— Koniecznie przeczytajcie. Sam tego też nie czytałem. Dopiero dziś wpadło mi w ręce. Bardzo ciekawa rzecz. I na czasie. Właśnie kończymy oczyszczać kraj z niepożądanych elementów. Z wrogami wewnętrznymi już prawie się uporaliśmy. To, co najważniejsze, zostało zrobione. Nieźle się napracowaliście, żeby skutecznie rozprawić się z wrogami wewnętrznymi. W związku z tym otrzymacie nowe zadanie. Dokończeniem tamtej sprawy my się zajmiemy. Obecnie na plan pierwszy wysuwa się walka z wrogiem zewnętrznym. Dlatego musicie tę książeczkę znać na pamięć. Tylko żebyście nie zapomnieli zwrócić jej towarzyszowi Jeżowowi, bo wziąłem bez jego pozwolenia. Towarzysz Jeżow też powinien się z nią dokładnie zapoznać. Wkraczamy w nowy etap. Nadchodzący rok 1939 przyniesie wojnę. Oczywiście, nie przystąpimy do niej od razu. Ale główną naszą troską muszą teraz być wrogowie zewnętrzni. Naradziliśmy się tutaj z towarzyszami i zdecydowaliśmy, towarzyszu Frynowski, powierzyć wam ten decydujący odcinek. Obejmiecie stanowisko ludowego komisarza marynarki wojennej.

— Ale, towarzyszu Stalin, ja nawet nie byłem na jednostce bojowej.

— No to czas najwyższy.

— Nie podołam nowym obowiązkom, towarzyszu Stalin.

— Cóż znowu. Ja znam wasze możliwości.

Do drzwi zapukał dyżurny, wszedł i zameldował:

— Przybył komisarz ludowy łączności, towarzysz Berman.

— Poproście go. A wy, towarzyszu Frynowski, pojedziecie zapoznać się z Flotą Oceanu Spokojnego. Zaprowadźcie tam porządek, ale bez aresztowań. Dość już wrogów trzymamy pod kluczem. Może nawet niektórych wypuścimy. Daję wam trzy tygodnie na Flotę Oceanu Spokojnego. Potem weźcie się za Północną, Bałtycką i Czarnomorską.

— W takim razie jeszcze dzisiaj wsiadam w pociąg.

— Nie, nie, to pilne. Nie ma czasu na dwanaście dni jazdy do Władywostoku. Pożyczę wam mój samolot. Poleci z wami mój osobisty pilot, towarzysz Chołowanow. Co prawda chwilowo go tu nie ma, jest w Górach Żygulowskich. Wyobraźcie sobie, jacyś zdrajcy chcieli posłużyć się systemami łączności w nie wykończonym podziemnym punkcie dowodzenia w Górach Żygulowskich, a systemy w Moskwie zablokować lub odłączyć. Na szczęście dysponuję własnym systemem kontroli. Wysłałem w Góry Żygulowskie swojego człowieka. Wykonała jubilerską robotę.

— Wykonała?

— Tak, wykonała. To kobieta — potwierdził Stalin z uśmiechem. — Są oprócz Chołowanowa jeszcze rozsądni ludzie. Chołowanow też tam był, ale to nie on grał główną rolę. Wybaczcie, towarzyszu Frynowski, rozgadałem się. Po prostu cieszę się z sukcesu i tyle gadam. Najważniejsze, towarzyszu Frynowski, to kontrolować sytuację i mieć wypróbowanych pomocników, którzy potrafią ruszyć głową i trzymają język za zębami. Ale wróćmy do tematu. Chołowanow zjawi się lada moment. Zamiast jechać do domu, lepiej żebyście odpoczęli przed podróżą i zaczekali na niego w hotelu “Moskwa”. W zachodnim skrzydle hotelu trwa właśnie remont, ale jeden apartament jest już gotowy. Poleciłem wyłączyć wszystkie telefony, żeby nikt was nie niepokoił. Wasze bezpieczeństwo jest teraz bezcenne, dla mnie i dla kraju, dlatego przydzielam wam jako ochronę znakomitego fachowca, towarzysza Szyrmanowa. To profesjonalista w każdym calu. Jego ludzie to też specjaliści najwyższej klasy. Niedawno Szyrmanow na gościnnych występach w Ameryce zadziwił swoim mistrzostwem samego Chołowanowa.

Aż szkoda, że sukcesy Szyrmanowa muszą pozostać tajemnicą. Cóż. Może kiedyś, za pięćdziesiąt lat, jakiś pisarz wspomni o nim. Nie wdając się, rzecz jasna, w szczegóły.

IV

Drzwi do przedziału Nasti są uchylone. To dobrze. Mniej hałasu. Światło się nie pali, w korytarzu ciemno. Nawet mała lampka zgaszona, żeby nie raziło dziewczyny w oczy.

Chołowanow pochylił się nad Nastią.

Śpi. Niespokojnym, męczącym snem.

Ściągnął ze swego byczego karku biały szalik. I usłyszał miękki głos z ciemnego kąta:

— Nie budźcie jej, towarzyszu Chołowanow. Dopiero co usnęła, bidula.

V

Wejdźcie, towarzyszu Berman. Siadajcie. Podoba mi się, że wciąż chodzicie w mundurze czekisty. Nie straciliście czekistowskiej czujności, prawda?

— Staram się nie tracić, towarzyszu Stalin.

— Mam nadzieję, że w waszym Komisariacie Łączności wszystkich bezpośrednich podwładnych zwerbowaliście do czekistowskiej siatki.

— Tak jest, towarzyszu Stalin, wszystkich.

— W czasie, kiedy na was czekałem, kazałem sobie przynieść teczki tych osób. Odwaliliście kawał dobrej roboty. Ale… Nie znalazłem teczki majora Terentija Pieresypkina. Pieresypkin w zeszłym roku ukończył Wydział Elektrotechniczny Akademii Wojskowej i został skierowany do waszego komisariatu. Jak mam to rozumieć?

Berman zbladł.

— Towarzyszu Stalin, Pieresypkin to płotka. I ma zaledwie trzydzieści lat.

— Trzydzieści cztery.

— Jest dopiero majorem… Tak… Nie zdążyłem go zwerbować do swojej siatki.

— Poleciłem go tutaj wezwać. Proszę wejść, majorze.

VI

Chołowanow drgnął zaskoczony.

— A, to ty, Ciech Ciechowicz.

— Pewno, że ja. Jak zajedziemy, to się nie będę krępował i poproszę towarzysza Stalina o dzień urlopu. Namordował się człowiek tutaj. Ani na chwilę oka nie można zmrużyć. W ustach też nic nie miałem. Ciągle tylko tą chudziną się zajmuję.

— A czemu choć wódki się nie napijesz? Zaraz przyniosę.

— Nie, na służbie nie piję. A wy lepiej idźcie spać, towarzyszu Chołowanow. Ja tu wszystko zrobię, co trzeba.

Ujął Chołowanowa lekko za ramiona i prawie wypchnął z przedziału. Chołowanow to kawał chłopa, ale i Ciech Ciechowicz nie ułomek. Za oknem rozbłysnął właśnie jakiś peron. Chołowanow, jak na pilota przystało, ma refleks. W tej minimalnej poświacie błysnął u pasa Ciech Ciechowicza oksydowany metal. Lahti. Nigdy wcześniej go u niego nie widział. W KONTROLI każdy sam wybiera sobie broń. Chołowanow nie przypuszczał, że Ciech Ciechowiczowi może przypaść do gustu akurat Lahti. Widać zna się facet na rzeczy.

VII

Towarzyszu Stalin, major Pieresypkin melduje się…

— Towarzyszu Pieresypkin, nadchodzący 1939 rok będzie rokiem wojny. Chcę, żeby zostało sprawdzone zabezpieczenie węzłów, linii i systemów łączności rządowej, państwowej, administracyjnej, dyplomatycznej i wojskowej. W związku z tym postanowiłem, nikogo nie uprzedzając, rozpocząć grę wojenną. Wyobraźcie sobie taką sytuację: ludowy komisarz łączności towarzysz Berman i jego bezpośredni podwładni przebywają na dłuższym urlopie wypoczynkowym. I oto otrzymujecie informację, że w Komisariacie Łączności zawiązał się spisek. Jacyś zdrajcy planują przejęcie węzłów, czy też całych systemów łączności Moskwy. Musicie natychmiast podjąć kroki w celu zabezpieczenia zagrożonych odcinków. Jak byście postąpili?

— Zastosowałbym transfuzję krwi.

— To znaczy?

— Zatelefonowałbym do ludowego komisarza obrony, towarzysza Woroszyłowa i zażądał oddelegowania do mojej dyspozycji siedmiu batalionów łączności ze składu Moskiewskiego Okręgu Wojskowego, Piątej Brygady Czołgów Ciężkich oraz dwóch pułków piechoty z Pierwszej Moskiewskiej Proletariackiej Dywizji Strzelców. Dysponując tymi siłami, wymieniłbym personel podstawowych węzłów łączności i całą ochronę, a także zabezpieczyłbym najważniejsze obiekty. Wszystkie systemy łączności można w parę godzin zmilitaryzować. Wojsko popełni trochę błędów na początku, ale łączność zostanie utrzymana, a spiskowcy całkowicie stracą oparcie w ludziach. Pojawią się nowi, nieznani, czujni i zdecydowani wypełniać tylko te rozkazy, które wy osobiście wydacie, towarzyszu Stalin.

Stalin zwrócił się do Bermana:

— Chyba nieźle to major wymyślił?

— Mhm — przytaknął Berman i wsunął palec za kołnierz, jakby ten go dusił. Jak stryczek.

Stalin cicho, beznamiętnie:

— A więc dobrze, towarzyszu Pieresypkin. Zaraz zadzwonię do towarzysza Woroszyłowa, żeby przydzielił wam wymienione oddziały. Gra się właśnie rozpoczyna. Ogłoście w Ludowym Komisariacie Łączności stan wyjątkowy i działajcie zdecydowanie. Towarzysz Berman pojedzie tymczasem do mojej daczy i odegra rolę wstrętnego spiskowca. Ja pozostawiam sobie prawo oceny waszych działań. Z mojej daczy towarzysz Berman będzie kierował próbą przejęcia węzłów i systemów łączności lub ich całkowitym wyłączeniem. Waszym zadaniem, majorze Pieresypkin, jest zabezpieczenie nieprzerwanego i prawidłowego funkcjonowania systemów łączności. Zobaczymy, co się uda zdziałać towarzyszowi Bermanowi.

— Towarzyszu Stalin, a jeżeli ktoś rzeczywiście zajmie węzły…

— Jak gramy, to gramy, towarzyszu majorze. Jeżeli je ktoś zajmie, strzelajcie, nacierajcie czołgami i róbcie, co uważacie za stosowne. Czegoś was chyba nauczyli w tej akademii?

Pieresypkin wyszczerzył zęby.

— Czemu się śmiejecie?

— Wreszcie jakaś konkretna robota, towarzyszu Stalin.

— Ja też, towarzyszu majorze, wolę konkrety… Nie zawiedziecie?

— Nie zawiodę.

— A skoro o konkretach mowa, to trzeba załatwić jeszcze jedną sprawę. Towarzysz Berman mówił tu o was w samych superlatywach, że jesteście zdolni i że macie przed sobą wielkie perspektywy. Towarzysz Berman zna wasze personalia w najdrobniejszych szczegółach. Prawda, towarzyszu Berman?

— Mhm… — Berman wepchnął za kołnierzyk całą dłoń.

— A więc naradziliśmy się tutaj z towarzyszem Bermanem i postanowiliśmy na początek awansować was na pułkownika. Tak, żeby grę trochę urealnić. Oto wasze dystynkcje. — Stalin wyjął z wewnętrznej kieszeni bluzy szeleszczącą, nie zaklejoną kopertę. Wysypał z niej naszywki pułkownika wojsk łączności i wręczył Pieresypkinowi.

— Ku chwale Związku Radzieckiego, towarzyszu Stalin!

— Możecie iść, pułkowniku. Działajcie. Całemu kierownictwu Komisariatu Łączności na czas trwania gry operacyjnej udzielcie bezterminowego urlopu i nie wpuszczajcie do gmachu. Jesteście podporządkowani bezpośrednio mnie osobiście i wypełniacie tylko moje rozkazy. A jeśli jakiś drań będzie chciał was zwerbować do swojej siatki, strzelajcie bez ostrzeżenia.

Svm talin wziął do ręki słuchawkę.

— Co z towarzyszem Jeżowem?

— Towarzyszu Stalin, towarzysz Jeżow… Jak by to powiedzieć… jednym słowem, jest trochę pijany.

— Budziliście go?

— Od półtorej godziny nie możemy się go dobudzić…

— W porządku. Nie budźcie, niech śpi.

— Tak jest.

— A jak się obudzi, powiedzcie mu, że niejaki towarzysz Dupalin przekazuje pozdrowienia i chce z nim mówić. W pilnej sprawie…

IX

Budzik tak hałasuje nad uchem, że starszy major bezpieczeństwa państwowego Boczarow miałby ochotę go rozstrzelać. Nie czyni tego z tej prostej przyczyny, że nie jest w stanie się przebudzić. Dyżurny szarpie go za ramię.

— Towarzyszu starszy majorze… towarzyszu starszy majorze…

Boczarow słyszy pierwsze trzy słowa i zasypia. Znowu słyszy trzy słowa. I znowu zasypia…

Dyżurny zmoczył ręcznik zimną wodą i przyłożył mu do twarzy.

— Towarzyszu starszy majorze bezpieczeństwa państwowego, Moskwa na linii!

Boczarow wlepił wzrok w aparaty telefoniczne, nie mogąc sobie uprzytomnić, do którego podłączono budzik. Dopiero po dłuższej chwili wpadł na to, że tak szaleńczo może dzwonić nie tylko budzik, ale i telefon. Teraz już tylko wystarczyło uświadomić sobie, którą słuchawkę podnieść…

Spojrzał na zegarek. Siódma trzynaście. W Moskwie — szósta trzynaście. Telefon wciąż się wścieka. Wreszcie dociera do Boczarowa: to nie z Kremla, nie od Stalina. Dzwoni ten z Łubianki. W porządku. Z Łubianką zawsze można się dogadać.

Podniósł słuchawkę i usłyszał głos Stalina.

X

Jedzie NACZSPECREMBUD, a w nim Nastia. Pociąg łoskocze na mostach. Nie ma końca tym mostom. Może wszystko jest jednym wielkim mostem? Nastia zakrywa twarz. Chołowanow jest obok i chce białym szalem zasłonić jej oczy. Tak, Chołowanow, zasłoń mi oczy. Nie, ty nie jesteś Chołowanow. Jesteś Gryf. Śmieszna ksywka. Śmieszna. Ciech Ciechowicz burczy coś w kącie. Nie pozwala Chołowanowowi zasłonić jej oczu. Jaki zły człowiek z tego Ciech Ciechowicza. Trzeba go wyśmiać. Cha-cha-cha! Strasznie jesteście zabawni, towarzyszu Ciech Ciechowicz. Ale gdzie podziewa się towarzysz Stalin?

XI

Towarzyszu Boczarow, mówi Dupalin.

— Poznaję was, towarzyszu Stalin. Mam jakieś zniekształcenie na linii. Witajcie, towarzyszu.

— Dzień dobry, towarzyszu Boczarow. Niepokoję was tak wcześnie rano, bo dowiedziałem się właśnie, że nigdy dotąd nie spotkaliście się z towarzyszem Jeżowem na gruncie prywatnym. Więc uradziliśmy z towarzyszami, żeby was obu zaprosić w gości.

— Dziękuję, towarzyszu Stalin.

— Nie widywaliście się prywatnie również z towarzyszami Bermanem i Frynowskim. Jak się o tym dowiedziałem, nie spałem całą noc, wciąż tylko myślałem, jakby tu was zebrać wszystkich pod jednym dachem. Z towarzyszem Jeżowem, Bermanem i Frynowskim nie było żadnych problemów. Są już na miejscu. Nie zastaniecie ich pod telefonem ani w domu, ani w pracy. Brakuje tylko was, towarzyszu Boczarow. A zatem przyjeżdżajcie.

— Towarzyszu Stalin, tylko że pociąg kurierski relacji Kujbyszew-Moskwa odszedł godzinę temu. A następny będzie dopiero jutro.

— Pomyślałem o tym, towarzyszu Boczarow. I kazałem go zawrócić. Za dwadzieścia trzy minuty będzie z powrotem u was w Kujbyszewie. Szefowi milicji poleciłem przydzielić wam samochód z ochroną i zablokować ruch w mieście na odcinku od Zarządu NKWD do dworca. Tak więc w sam raz zdążycie na towarzyskie spotkanie. W końcu trzeba się trochę rozerwać, zabawić.

— Wedle rozkazu, towarzyszu Stalin. Ale czy jest po temu jakaś szczególna okazja?

— Jest, towarzyszu Boczarow. W waszej jednostce specjalnej odbyła praktykę niejaka Anastazja Strzelecka. Właśnie u was potwierdziła doskonałe umiejętności wywiadowcze. Jestem pewien, że nawet Hitler nie ma takiego asa. Uznaliśmy tu z towarzyszami, że należy jej się nagroda. Tylko jeszcze nie wiemy, jaka. Będziecie akurat mieli okazję pogratulować jej w imieniu Zarządu NKWD w Kujbyszewie. Oprócz tego, towarzyszu Boczarow, jest sporo spraw do obgadania…

XII

Ktoś się pochylił nad Nastią i zapytał łagodnym głosem:

— Gdzie jest walizeczka? Gdzie teczka Dupalina?

— O, nie! — roześmiała się Nastią. — To mogę powiedzieć tylko towarzyszowi Stalinowi.

— Ale to ja jestem Stalin.

— Nie. — Nastią nie przestaje się śmiać. — Ja znam Stalina. Ty nie jesteś Stalin.

Nastię to bawi. Bawi do łez. Nie wierzę ci, wąsaczu. Jaki z ciebie Stalin?

Stalin wziął rozpaloną dłoń Nasti w swoje dłonie. Jakby w ten sposób chciał ją przekonać.

ROZDZIAŁ 21

I

— Towarzyszu Stalin, nauka nie może w tym przypadku stwierdzić niczego z całą stanowczością.

— Niczego?

— Niczego, towarzyszu Stalin.

— To strasznie niepewna ta wasza nauka.

— Towarzyszu Stalin, to przypadek naprawdę wyjątkowy. Wszystko związane jest z pamięcią. Przeciętny osobnik wykorzystuje mniej niż setną część swoich zdolności zapamiętywania. Ale są i tacy, którzy wykorzystują połowę, trzy czwarte, a nawet więcej swojego potencjału. To kwestia stałego treningu. Im więcej zapamiętujemy, tym więcej potrafimy zapamiętać. Zdarzają się jednak fenomeny. Na każdy milion mieszkańców przypadają trzy, cztery osoby z niezwykłą pamięcią. A raz na siedemdziesiąt, osiemdziesiąt milionów, z pamięcią, której granic nie da się wyznaczyć.

— I właśnie w jej wypadku wam się to nie udało?

— Staraliśmy się określić granice jej pamięci, kiedy zaczęła pracować w klasztorze. Bezskutecznie. Nie dlatego, że coś zaniedbaliśmy. Tylko dlatego, że te granice po prostu nie istnieją. To niezwykle rzadki przypadek. Może mamy w kraju jeszcze jedną taką osobę. Rachunek prawdopodobieństwa wyklucza możliwość istnienia u nas trzeciego takiego osobnika. I właśnie te szczególne osoby dotyka czasem dziwna przypadłość, kiedy pod wpływem maksymalnego wysiłku fizycznego i napięcia nerwowego patologicznie wyostrza się percepcja. Tykanie zegarka odbierają jak walenie młotem w kowadło tuż nad uchem. Najsłabsze światło wydaje się gwałtownym rozbłyskiem potężnego reflektora, skierowanego prosto w twarz. Taka osoba czuje zapach kwiatów w sąsiednim mieszkaniu. Trzymamy teraz tę dziewczynę w idealnie zaciemnionym i dźwiękoszczelnym pomieszczeniu. Nie przyjmowała pokarmów, bo zapach jedzenia po prostu ją dusił. Mamy nadzieję, że choroba minie sama. Wskazują na to pewne symptomy. Co prawda dziewczyna nie odzyskała jeszcze przytomności, ale udało się zbić gorączkę. Podajemy kroplówkę, więc nie grozi jej wyniszczenie fizyczne. Do pomieszczenia, w którym przebywa, tytułem eksperymentu wstawiliśmy kwiaty i nie zaobserwowaliśmy pogorszenia stanu. Jednakże percepcja bodźców świetlnych i dźwiękowych…

— A więc nauka jest bezradna?

— Taka pamięć, jak mówiłem, zdarza się niezwykle rzadko. Znane nauce przypadki można policzyć na palcach jednej ręki.

— Ale przecież nauka radziecka stoi wyżej od nauki burżuazyjnej.

— Naturalnie, towarzyszu Stalin. Niemniej, ta dziwna choroba nie została jeszcze dokładnie zbadana, nie posiada nawet nazwy, nie mówiąc już o metodach leczenia.

— A co pocznie nauka radziecka, jeżeli ta choroba przytrafi się mnie?

II

Obudziła się w dużym pokoju o białych ścianach. Okna otwarte na oścież. W pomieszczeniu chłód. Za oknem szumi morze. Jest przykryta ciężką, miękką kołdrą. Jest jej ciepło. Przy łóżku nocny stolik. Na stoliku — order. Nie, dwa. Dwa jednakowe. Obok siebie. Dotknęła ich. Podniosła do oczu. Jeden. Potem drugi. Rzeczywiście są dwa. Dwa Ordery Lenina.

Spuściła nogi na podłogę i usiadła. Owinęła się kołdrą jak obszerną futrzaną szubą.

Ciekawe, co jest za oknem. Podniosła się ostrożnie i na chwilę stanęła. Ale zaraz musiała usiąść z powrotem. Nie ma mowy o dojściu do okna. Kręci się w głowie. Położyła się.

Jakie morze tak pluszcze? Bałtyk? Nie, nie Bałtyk. Za oknem chwieje się gałąź palmy. Aha, południe. Morze Czarne. Ale dlaczego tak chłodno? Pewnie zima.

Do pokoju zajrzała pielęgniarka w białej chuście. Zdziwiła się i wybiegła.

Na korytarzu rozległy się głosy. Słychać wiele kroków. Pospiesznych, niecierpliwych.

Drzwi się otworzyły. Stanął w nich profesor ogromnego wzrostu. Grubas, cały w bieli. Wokół świta, też w bieli. Profesor miał pincenez na złotym łańcuszku. Podniósł je do oczu i długo przyglądał się Nasti. Reszta przybyłych, cisnąc się w drzwiach, usiłowała coś dojrzeć zza jego pleców.

Profesor uśmiechnął się.

Świta też się uśmiechnęła. Profesor zrobił krok do przodu. Świta za nim. Profesor usiadł na brzegu łóżka Nasti. Tamci obstąpili go w koło.

— No proszę, nasza ptaszyna ożyła. Jak się czujemy? Nastia tylko kiwnęła głową: dobrze.

— Świetnie. Proszę pokazać język. Tak. Dobrze. Proszę powiedzieć aaa. W porządku. Oczy? Tak samo. Za tydzień zaczniemy wstawać.

Świta zamruczała z aprobatą.

Profesor zwrócił się do kogoś za swoimi plecami:

— Nauka radziecka stoi dużo wyżej od nauki burżuazyjnej. Proszę wysłać telegram do towarzysza Stalina.

III

Nastia rzeczywiście po tygodniu wstała. I o własnych siłach doszła do okna.

Minął jeszcze tydzień i otulona w ciepłą lotniczą kurtkę na futrze spacerowała wzdłuż pustej plaży. Daleko, daleko, nad górami, codziennie wzbijał się samolot i przelatywał nad morzem. Lekarze i pielęgniarki nie zwracali na samolot specjalnej uwagi. Samolot jak samolot, fakt, że duży. Ale Nastia od dziecka interesowała się wszystkimi nowinkami z dziedziny lotnictwa. Przyjrzała się i rozpoznała od razu. To TB-7. Wróg ludu Tupolew i wróg ludu Pietlakow skonstruowali najlepszy na świecie bombowiec strategiczny. Najwyższy czas, żeby zaczęto go oblatywać. Zastanawiała się, kto też może być oblatywaczem maszyny. Prawdopodobnie Wodopianow. Trzeba będzie zapytać kogoś ze znajomych. Na przykład Chołowanowa. Ciekawe, gdzie on jest.

Nad Rosją pastwi się marzec, a tu, na wybrzeżu Krymu, ani śniegu, ani mrozu. Pogoda tylko trochę bardziej wietrzna i chłodniejsza. Ale dobra do latania. Dlatego jak rok długi, oblatuje się tutaj nowe samoloty i szybowce desantowe. Szkoli najlepszych pilotów. Lotnisk tu tyle, że cały Krym to właściwie jeden wielki, niezatapialny lotniskowiec. Na wschodzie, za horyzontem, musi być jakieś wielkie lotnisko. Na północnym wschodzie — kolejne. Dwa na północy. Na zachodzie co dzień ukazują się na niebie punkciki spadochronów. Szkolą chyba jakieś dziewczęta przed kolejną paradą powietrzną. Żeby zadziwić świat grupowym skokiem z opóźnionym otwarciem spadochronu. A może przygotowuje się dziewczyny również do innych zadań. Odważne otworzą spadochron dopiero na wysokości dwustu metrów. A wczoraj lądował tam jakiś srebrzysty samolot. Może Stalina? Nastia uśmiechnęła się.

IV

Nastia ciepło ubrana siedzi nad brzegiem morza. Ciska kamyki do wody. Mewy wrzeszczą. Za plecami Nasti zachrzęścił żwir. Odwróciła się, ręką osłoniła oczy przed słońcem. W jego oślepiających promieniach stoi jakieś ogromne chłopisko. Twarzy nie widać. Tylko kożuch i błyszczące oficerki.

— Cześć, Gryf.

Chwycił ją na ręce. Okręcił w powietrzu.

— Cześć, dziewczyno.

— Puść mnie, wariacie. Radzieccy spadochroniarze też miewają czasem zawroty głowy.

Ostrożnie postawił ją na ziemi.

— Jak ci tu jest?

— Dobrze. Opowiadaj.

— Co mam opowiadać?

— Wszystko.

— Prosta sprawa. Wykryto spisek. Zdrajcy mieli w swoich rękach wszystkie systemy łączności i nie wykończony punkt dowodzenia w Górach Żygulowskich. Można było stamtąd rządzić nie gorzej niż z Moskwy. Zresztą w Moskwie też mieli swoich ludzi. I na terenie całego kraju. Posiadali bardzo obciążające towarzysza Stalina materiały, na podstawie których mogliby na plenum KC oskarżyć go i pozbawić stanowiska. Byli w stanie aresztować kogo chcieli. Działali zupełnie bezkarnie. Mieli prawie nieograniczoną władzę. Przejęli walizkę z modułem kontroli, klucz do wszystkich rządowych, państwowych, wojskowych, dyplomatycznych i wszelkich innych systemów łączności. Ale bunt stłumiono w zarodku. Zanim zdążył wybuchnąć. Osobiście aresztowałem Boczarowa. W tej ręce trzymałem nakaz. Tym pistoletem waliłem w pysk. Lahti świetnie się do tego nadaje, bo masywny. Trzeba uważać, żeby nie zabić. Niby niezły facet z tego Boczarowa. A jak się głębiej zastanowić… Zresztą, hak mu w smak. Jeżowa pozbawiono stanowiska ludowego komisarza spraw wewnętrznych. Na razie pełni obowiązki komisarza transportu wodnego.

— Ale dlaczego?

— Na wszystko przyjdzie czas. Towarzysz Stalin lepiej zna się na strategii i taktyce walki klasowej, niż ty czy ja. Wspomnisz moje słowa: nie miną dwa, trzy miesiące i towarzysz Jeżow zniknie. Nikt o nim nie będzie pamiętał.

— I co, komisarzem NKWD jest teraz Beria?

— Zgadłaś.

— A co z Frynowskim?

— Kop w górę. Został ludowym komisarzem marynarki wojennej. Frynowskiego trzeba było trzymać jak najdalej od Moskwy. Polatał sobie po całym kraju, od południa po krąg polarny, jak mówi piosenka. Ale już nie lata. Zdjęty ze stanowiska i aresztowany.

— A co z Bermanem?

— Towarzysz Stalin w ramach gry wojennej polecił Hermanowi zająć lub zneutralizować systemy łączności w Moskwie. Berman nie wywiązał się z zadania i Stalin go zdjął ze stanowiska ludowego komisarza łączności. Przed Sylwestrem został aresztowany, osądzony i rozstrzelany.

— I kto teraz jest komisarzem łączności?

— Na razie stanowisko jest nie obsadzone, ale resortem kieruje Pieresypkin.

— Ten major, co stale miał na pieńku z Bermanem?

— Tak, ten sam, tylko że teraz pułkownik. Zobaczysz, towarzysz Stalin mianuje go komisarzem łączności.

— Czy towarzysz Stalin odnalazł teczkę?

— Tak.

— A walizeczkę?

— A myślisz, że za co dostałaś drugi order?

— Teczki z materiałami na ciebie spaliłam w kotle parowozu.

— Ale zapamiętałaś, co w nich było i opowiedziałaś Stalinowi.

— Niemożliwe.

— Możliwe. Wszystko co do słowa zapamiętałaś i opowiedziałaś.

— Mówiłam, a on zapisywał?

— Nie. Znaczy towarzysz Stalin ma notatnik, a oprócz tego brązowy brulion, w którym coś zapisuje i nikt nie wie, co. Ale tym razem nic nie notował. Towarzysz Stalin może się w zupełności obejść bez zapisywania. Pamięć ma taką jak ty. Ty odtwarzałaś stronicę za stronicą, a on siedział i słuchał. Jakby ktoś przegrywał z magnetofonu na magnetofon. Od czasu do czasu towarzysz Stalin mnie wzywał, żebym też posłuchał.

— Nie miej mi za złe, Gryf. To w gorączce.

— Tak, tak, w gorączce. Ale opowiedziałaś wszystko tylko jemu. Ani mnie, ani lekarzom nie chciałaś. Ale mnie to nie zaszkodziło. Im więcej Stalin wie, tym łatwiej może kontrolować. Wiesz, co towarzysz Stalin dla ciebie zrobił? Polecił, żebyś sejf, w którym Boczarow trzymał walizkę, dostała na pamiątkę.

— I gdzie on teraz jest?

— Został wyczyszczony, pomalowany i wysłany w Góry Żygulowskie. W podziemnym mieście masz prywatny apartament. Tam go ustawiono. W gorączce mówiłaś o tym sejfie jak o człowieku. Prosiłaś towarzysza Stalina, żeby ci go podarował. Nie tylko Stalin jest ci wdzięczny. Ja też. Proś, o co chcesz, Nastiu.

V

Czego ona może chcieć?

Nigdy dotąd się nad tym nie zastanawiała. Niczego jej nie potrzeba. Pieniędzy? Nie. Po co pieniądze? Tak samo mieszkanie. Szczęśliwy jest ten, kto nie boi się wszystkiego stracić. A nie boi się człowiek, który nie ma nic do stracenia. Ona, Nastia, właśnie nie ma nic. Cały jej dobytek mieści się w żołnierskim plecaku. Ordery? Ma dwa. Najwyższe odznaczenia. Dobry pistolet? Dobry jest Lahti, ale dla niej za ciężki. A jeśli nie Lahti, to Luger. A Luger a ma pod ręką.

Proś, o co chcesz.

Chołowanow załatwi wszystko. Zrobi, co będzie chciała. A gdyby nie mógł, poprosi towarzysza Stalina.

No to czego jej potrzeba? Czego brakuje jej do pełni szczęścia?

Setki milionów ludzi dzień i noc o czymś marzy. Każdy czegoś chce. Ile byśmy nie mieli, zawsze chcemy więcej i więcej. Każdy żołnierz chce być lejtnantem. Ale jak tylko nim zostanie, już marzy o stopniu starszego lejtnanta. Każdy kapitan chciałby zostać majorem, a major — pułkownikiem. Nastia nie musi marzyć. Wystarczy jeśli powie, że chce. Zażyczy sobie zostać Bohaterem Związku Radzieckiego i jutro we wszystkich gazetach ukaże się informacja: Za wykonanie odpowiedzialnego zadania, za męstwo, odwagę i bohaterstwo… Może też poprosić o awans na dowódcę brygady. Dowódca brygady Strzelecka. Naszywki z rombem. Amerykanie mają generałów brygady, ale u nas nie ma generałów, tylko dowódcy. Takie same dystynkcje przysługują starszemu majorowi bezpieczeństwa państwowego. Starszy major bezpieczeństwa państwowego Anastazja Strzelecka. Może też Nastia powiedzieć: towarzyszu Stalin, jestem zmęczona, chciałabym odpocząć w samotności, poproszę o willę w Rio de Janeiro, z dużym basenem i widokiem na ocean, o białą, albo lepiej czarną limuzynę i o konto w banku Credit Suisse… Czy Stalin na to pozwoli? Pozwoli. Ocaliła przecież jego imperium i władzę. Władzę najpotężniejszego, najbogatszego człowieka stulecia… Towarzysz Stalin może jej zapewnić wszystko, z wyjątkiem nieśmiertelności. Czy w takim razie solidne konto bankowe i marmurowa willa to nie za mało? Ale o co prosić, jeśli można mieć wszystko?

W dzieciństwie czytała Nastia “Wyspę skarbów”. Bohaterowie przeżywali tam mnóstwo przygód, aż wreszcie stawali się posiadaczami nieprzebranych bogactw. I na tym kończyła się książka Roberta Stevensona. Dlaczego? Bo dalej byłoby nieciekawe. Już wtedy uświadomiła sobie, że wszystkie najlepsze i najciekawsze książki i filmy opowiadają o tym, jak ludzie do czegoś dążą, coś usiłują zdobyć. A jak już zdobędą, to opowieść się kończy. Zaintrygowało to Nastię i powróciła do książek z wczesnego dzieciństwa. I tu było to samo — głupi Jaś szukał złotych jabłek, ognistego ptaka, pięknej królewny. Jego przygody były zawsze bardzo ciekawe. Ale kiedy już znalazł, czego szukał, bajka się kończyła. Bo cóż jeszcze mogło się zdarzyć interesującego?

Z tego wniosek, że życie bywa szczęśliwe i ciekawe, dopóki człowiekowi czegoś brak, o czymś marzy, za czymś goni i nie ustaje w poszukiwaniach.

Ale czy w ogóle przychodzi taki moment, że osiągamy w życiu wszystko, gotowi jesteśmy zawołać: Trwaj, chwilo! Jesteś piękna… i zaprzedać duszę diabłu? A jeśli ten diabeł pojawił się pod postacią towarzysza Stalina, to czy Nastia nie zaprzedała już duszy?

Miała swoją chwilę szczęścia. I to niejedną. Gdyby można było całe życie utkać z takich chwil! Z chwil, kiedy posiadamy władzę. Absolutną i bezgraniczną. Nastia niczego innego nie pragnie. Nie potrzebuje dystynkcji ani złotej gwiazdy Bohatera Związku Radzieckiego. Sławy ani zaszczytów. Nie chce marmurowej willi, czarnego krążownika szos ani otwartego konta. Woli pozostać skromnym, niewidzialnym trybikiem władzy.

Władza!

Dopiero teraz pojęła, dlaczego Stalin nie wiesza sobie na szyi gwiazdy z brylantami. Normalny człowiek ma dom, rodzinę, pasje, marzenia. A Stalin nie ma nic. Nic oprócz władzy. Może mieć każdą kobietę. Może się obwiesić wszelkimi odznaczeniami. I nie robi tego. Bo niczego mu nie trzeba. Ma WŁADZĘ. Władzę nad ludźmi, nad życiem i śmiercią każdego człowieka. Władzę niekontrolowaną i bezgraniczną.

Nastia otarła się o tę władzę. I upoiło ją to.

Kapłani w starożytnym Egipcie upatrywali sens życia w podporządkowaniu wszelkich działań władzy. Nastia też chce być kapłanką. Kapłanką władzy absolutnej. Niepotrzebne jej mieszkanie i stroje, niepotrzebne samochody i pieniądze.

Ludzie, którzy sięgają po władzę, przeważnie nie znają jej prawdziwego smaku. Zdobywają władzę dla sławy, bogactwa, wygód i zaszczytów. Obwieszają się wstęgami i orderami, pragną posiadać haremy, pałace i wspaniałe stroje. Ci niedługo utrzymują się na szczycie. Taki Robespierre. Przegrał, bo urzekła go sława i honory. Zewnętrzne, nieistotne atrybuty władzy.

Jedynie nieliczni pragną władzy dla niej samej. Znają jej prawdziwy smak. Bez domieszek. Nastia jest przekonana, że na świecie żyje tylko jeden człowiek, który poznał smak władzy do końca. Ten człowiek chodzi w butach z cholewami, w żołnierskim płaszczu i zielonej czapce z daszkiem. Nie musi rozcieńczać smaku władzy orderami i tytułami. Upija się nią w czystej postaci.

Nastia odwróciła się na drugi bok. Wtuliła policzek w poduszkę ze świadomością, że jest szczęśliwa.

VI

Wszystkie ścieżki w podmoskiewskim lesie pachniały wiosną. Wykopany dół przesycony był świeżymi sokami. Zanosiło się na piękną wiosenną egzekucję. Lubię przebiśniegi, których już nigdy nie będę zbierał w lasach pod Moskwą. A Nastia, jeszcze zanim rozpoczęła się egzekucja, zebrała ich cały bukiet.

Lokomotywa NACZSPECREMBUDU ciągnęła tym razem pięć zakratowanych wagonów. W każdym z nich były trzy przedziały dla ochrony, jeden stanowił karcer, a pozostałych sześć zajmowali wrogowie ludu. W każdym przedziale po dwunastu. Czyli w jednym wagonie — siedemdziesięciu dwóch. W pięciu — trzystu sześćdziesięciu. Tu i ówdzie wtłoczono więcej niż po dwanaście osób. W karcerach zamknięto najgorszy element. Słowem, wrogów ludu było razem czterystu pięćdziesięciu czterech. Z Taganki więzienną budą przywieziono jeszcze ośmiu reedukowanych. Po egzekucji mieli pozbierać buty i poukładać zwłoki w dole. Ma się rozumieć, jak skończą robotę, trzeba będzie ich też rozwalić. A więc wszystkich razem — czterystu sześćdziesięciu dwóch.

Nasze plany pięcioletnie nabierają rozmachu. Wszędzie wprowadza się ulepszenia. A już szczególnie jeśli chodzi o rozstrzeliwanie. Jeszcze trzy miesiące temu skazanych konwojowano pieszo. A teraz, proszę. Motoryzacja. Chołowanowowi przydzielono autobus ZIM, z Zakładów im. Mołotowa. Bardzo przyzwoity, lśni i pachnie świeżą farbą. Dół pomalowany na granatowo, góra na niebiesko. Dbają w fabryce o estetykę wyrobów.

Autobus ma wejście z tyłu. Można go podstawić bezpośrednio pod drzwi wagonu i rozładowywać przedział po przedziale. Autobus pełen wrogów ludu podjeżdża na miejsce egzekucji. Konwojenci nie muszą się męczyć.

Pozostaje im tylko ustawić więźniów.

— Wiązać mocniej! Tak krępować ręce drutem, żeby wyli z bólu!

Stoi Chołowanow na wzgórku. Zęby wyszczerzył w uśmiechu. Przypomina psa z konwoju. Nogę oparł na pniaku. Całujcie but, skurwysyny!

Całują.

A Chołowanow ze wzgardą kopie ich w twarz: a masz, psia twoja mać…

Przyszła pora na zwolenników Jeżowa.

Pokornie idą na rozstrzelanie. Z wybitymi zębami, z pokrwawionymi twarzami, ze zmiażdżonymi palcami. Wyskakują z autobusu, mrużą oczy. Spieszno im do rozwałki. Boją się, by nie zmieniono wyroku. Aż nie wierzą, że udało im się dożyć śmierci. Wiosna buszuje po lesie, a oni przez te trzy miesiące już zapomnieli, że w ogóle istnieje taka pora roku. Zapomnieli, co to dzień i promienie słońca. Zapomnieli, jak się nazywają. Pamiętają tylko o jednym: że po życiu przychodzi śmierć. Śmierć, która przynosi spokój i ukojenie. Śmierć-wybawicielka. Ożywieni nadzieją, poszturchując się i popychając, spieszą teraz na jej spotkanie.

Do dołu.

VII

Wszyscy są zmęczeni. Wyczerpani.

Rozstrzeliwanie to ciężka robota.

Ktoś w szarym mundurze, na stronie, kończy właśnie redagować gazetkę ścienną “Stalinowski Strzelec”: Zmęczeni, ale zadowoleni… Marzy, żeby zostać pisarzem. Budzi się w nim talent literacki, który w przyszłości wybuchnie z siłą wulkanu. Towarzysz Stalin naradzi się z towarzyszami i mianuje go wybitnym pisarzem. Klasykiem realizmu socjalistycznego.

A tymczasem — męka tworzenia. Trzeba opisać egzekucję do gazetki ściennej. Tak, żeby swoi wiedzieli, o czym mowa, a niewtajemniczeni — nie: Pododdział towarzysza Szyrmanowa otrzymał od dowództwa odpowiedzialne zadanie…

A praca naprawdę nie jest lekka. Na pozór wydaje się, że to nic wielkiego położyć trupem czterysta osób. Ale spróbujcie sami. Ilu to wymaga dodatkowych czynności!

Na końcu rozstrzeliwuje się reedukowanych. Z nimi zawsze najwięcej zamieszania. Chcą żyć. Krzyczą, szarpią się, wyrywają. Że niby nie spodziewali się takiego losu.

Ale już z nimi spokój.

I w tym momencie na szyję Nasti zarzucono od tylu pętlę z cienkiego drutu. Zaciśnięto mocno. Wiadomo: przeszkolona, zna różne sztuczki.

Nastia z trudem chwyta powietrze. Bezskutecznie próbuje rozluźnić pętlę. Olbrzymia łapa Chołowanowa spada jej na głowę. Szyrmanow chwyta Nastię za włosy, a Chołowanow puszcza w ruch pięści. Wali jak w bęben.

Ból nie przychodzi od razu. Chołowanow bije, a usłużny Szyrmanow zaciąga garotę, żeby się dziewczyna nie szarpała.

Cisnęli na mokry piach to, co jeszcze przed chwilą było Anastazją Strzelecką. Chołowanow zadarł jej głowę szarpnięciem za włosy.

— Przypomnij sobie, ilu ludzi załatwiłaś. Jeden skurwiel jest wystarczającym powodem, żeby dostać czapę. A ty ilu rozwaliłaś? I eszelon kryminalistów wypuściłaś na wolność. Co z tego, że w interesie władzy radzieckiej. Kto powiedział, że władza odpłaca wdzięcznością? W dodatku za dużo wiesz. Możesz stać się niebezpieczna. Aż nadto powodów, żeby się od ciebie uwolnić. Podaruję ci lekką śmierć. A teraz… Teraz całuj but.

EPILOG

Otworzyła oczy.

Przed nią — nieskończona biel.

Pomalowany na biało sufit. Zapach szpitala.

Jest jej dobrze. Tak dobrze, że trzeba o tym opowiedzieć wszystkim. Wszystkim. Ale zamiast słów wyrywa się Nasti westchnienie.

Przed oczami Nasti przesuwają się strzępy wspomnień: sekcja spadochroniarska, skoki, dacza. Stalina, NACZSPECREMBUD, klasztor zagubiony w lesie, samolot wodza narodu, Most Aleksandrowski, egzekucje, egzekucje, znów NACZSPECREMBUD i znów egzekucje i wreszcie jej własna egzekucja. Dziwne. Gdzie jest? Nie może poruszyć głową. Patrzy w sufit. Głowę ma w bandażach. Jeśli trochę podniesie oczy, widzi ścianę. Nieokreślonego koloru. To jakaś miła, uspokajająca barwa. Na prawo też ściana w tym samym kolorze. Na lewo — kwiaty. Dużo kwiatów. Gladiole. Gdzie wczesną wiosną w Moskwie można dostać gladiole? W kremlowskich oranżeriach. Jeśli Nastia opuści oczy, widzi białe prześcieradło. Czuje jego zapach i smak. Prześcieradło szeleści pod palcami i pachnie morzem. I jeszcze gorącym żelazkiem. Ale bardziej morzem. Jeszcze dalej widać koc z wielbłądziej wełny. Wymyślny wzór, jaskrawe kolory. Za kocem — szczyt łóżka.

Zmęczyło już Nastię patrzenie. Lepiej zamknąć oczy. Chce jej się pić. Bardzo powoli i cicho powiedziała: pić. Może tylko poruszyła wargami. Ale zrozumieli, o co jej chodzi.

Ust dotknęła rurka. Woda. Woda o przedziwnym smaku. Jak na stalinowskiej daczy. Oczy ma zamknięte, ale nie śpi. Znowu widzi korzenie sosen w białym piasku dołu wykopanego na setki ciał. Pamięta zapach tego dołu. Zapach świeżych zwłok. Nie ma tu tego zapachu. Są inne. Skąd? Nastia węszy. Gdzie jest? Otworzyła oczy. Sufit. Już znany. Teraz podnieść oczy do góry. Tam powinna być ściana. Jest. Na prawo — też ściana. Zgadza się. Na lewo — kwiaty. Opuszczamy oczy — prześcieradło, koc, szczyt łóżka. Obok — twarz siostry miłosierdzia. I szklanka z rurką. Komuniści nazywają siostry miłosierdzia nazywają średnim personelem medycznym. Fuj, jak to wstrętnie brzmi. Dlaczego Nastia nie została siostrą miłosierdzia? To takie piękne: szary habit, biały fartuch i czerwony krzyż na piersi. I ranny w walce rotmistrz lejbgwardii pułku kirasjerów… Dostał w głowę… Nastia ostrożnie mu ją bandażuje… A, prawda, sama też ma głowę zabandażowaną. To nie rotmistrz kirasjerów, tylko Nastia leży w łóżku. Pochyla się nad nią siostra miłosierdzia, z ledwo dostrzegalnym uśmiechem. Łagodnie się uśmiecha i wychodzi, cicho zamykając za sobą drzwi. Koło drzwi — fotel na kółkach. Na fotelu Chołowanow. W szpitalnej piżamie. Zabawne: Gryf w piżamie. Nogę ma w gipsie. Gryf ze złamaną nogą. Trzeba mniej się włóczyć po lasach, towarzyszu Gryf, wtedy nie będzie problemu z nogami.

O fotel oparte dwie kule. Gryf się uśmiecha.

— Cześć, Nastiu.

— Cześć, Gryf. — Z jej ust wydobywa się cichy szept.

— To ja cię rozstrzeliwałem. Nikomu z chłopaków nie powierzyłbym tego zadania. Straciłaś przytomność. I wpadłaś do dołu. Tak bywa prawie ze wszystkimi, którym urządza się pozorowaną egzekucję. Profesora Pierziejewa trzymaliśmy w krzakach. Od razu się tobą zajął. Długo spałaś. Wiele dni. Wszyscyśmy się bali, że powtórzy się twoja dawna choroba. Zaostrzenie percepcji. Nieźle mnie urządziłaś z tą nogą. Będę teraz kicał jak zając. Nie wiem, kiedy dopuszczą mnie znów do latania. Widzisz, Nastiu, tak to jest. Sprawdzasz i jesteś sprawdzana. Przez całe życie. Bo człowieka można sprawdzić tylko w praktycznym działaniu. Ale serię intensywnych kontroli masz już za sobą. Teraz będą cię sprawdzać sporadycznie i bez teatralnych sztuczek. Wypadłaś nieźle. Potrafisz samodzielnie pracować, szybko analizować sytuację, podejmować i realizować słuszne decyzje, nie boisz się krwi, nie tracisz głowy w chwili śmierci. Nie całowałaś buta… Bardzo wysoko to oceniono. Przed tobą tylko jedna dziewczyna doszła do tego etapu kontroli. Też nie całowała buta. Ale i nie gryzła. Nie wytrzymała jednak. Gdy strzeliłem do niej, umarła na atak serca. Znaczy, nie nadawała się. A twoje serce wytrzymało. Tacy są nam potrzebni w KONTROLI.

Ach, jak Nasti jest dobrze. Słucha swego Gryfa i powoli zapada w sen…

Niewykluczone, że nasze życie jest po prostu serią intensywnych prób. Musi być wiadomo, ile kto z nas jest wart. Kontrola nie ustaje nigdy. Od pierwszego krzyku do ostatniego westchnienia. Być może dla Nasti ta próba, zwana życiem, już się skończyła, a sala kremlowskiego szpitala, kwiaty, siostra miłosierdzia i Gryf w piżamie to tylko przywidzenia, majaki w chwili, gdy kula przeszywa czaszkę. Mądrzy ludzie mówią, że mózg człowieka zabijanego pracuje zupełnie inaczej. Mogło przecież skończyć się i tak, że zgodnie z rozkazem towarzysza Stalina kurier specjalny KC WKP(b), Anastazja Andriejewna Strzelecka, została rozstrzelana bez wyroku 12 marca 1939 roku w jednostce specjalnej wydzielonej grupy KONTROLI. Wykonawcą egzekucji był Gryf.

Nasti wszystko jedno, czy umiera na stosie jeszcze ciepłych zwłok, czy zasypia wśród przyjaciół i kwiatów. Nie obchodzi jej, czy na rozkaz towarzysza Stalina została rozstrzelana czy uratowana. Gdzie jest Chołowanow, zwany Gryfem? A przecież Chołowanow ma imię. Aleksander. Sasza. Saszeńka. Gdzie on jest? Może stoi za plecami? Może właśnie wyjął pusty magazynek, zaciągnął bezpiecznik i schował do kabury swój pistolet marki Lahti, przesycony prochowym nagarem? A może ten wielki, silny mężczyzna czuwa przy jej łóżku? Nastia zapada w rozkoszny sen. Czy się jeszcze obudzi? A jeśli tak, to gdzie? Chociaż właściwie, po co jej to wiedzieć? Czyż to nie wszystko jedno? Absolutnie. Chce po prostu zapomnieć. Znaleźć się w jakiejś baśniowej krainie.

Gdzieś daleko, bardzo daleko, w zaczarowanym lesie wznosi się skalista góra, na której stoi zamek z kryształu, a z najwyższej wieży spogląda siwy starzec o surowym obliczu. Nastia go zna. To Sewastian. Kasiarz. Tylko, że już nie jest kasiarzem. Zniknęły błękitne tatuaże. Sewastian jest bezgranicznie stary i zarazem bezgranicznie młody. Wiatr targa jego długą, kudłatą brodą, białą jak sufit w kremlowskim szpitalu. Promień słońca oświetlił go od tyłu i Nasti wydało się, że głowę Sewastiana otacza złocista aureola. A on podniósł rękę i wykrzykuje: Kochaj! Po trzykroć ci powtarzam: kochaj!

Nastia ma ochotę się uśmiechnąć, ale tak, żeby nikt nie widział. Pragnie uczynić najbardziej sekretne wyznanie, w taki sposób, by nikt nie słyszał.

Więc uśmiecha się ledwie zauważalnie, samym kącikiem ust. Szepcze do siebie: Kocham!

KONIEC

Content

Wiktor Suworow
Kontrola

DRAMATIS PERSONAE

PROLOG

ROZDZIAŁ 1

ROZDZIAŁ 2

ROZDZIAŁ 3

ROZDZIAŁ 4

ROZDZIAŁ 5

ROZDZIAŁ 6

ROZDZIAŁ 7

ROZDZIAŁ 8

ROZDZIAŁ 9

ROZDZIAŁ 10

ROZDZIAŁ 11

ROZDZIAŁ 12

ROZDZIAŁ 13

ROZDZIAŁ 14

ROZDZIAŁ 15

ROZDZIAŁ 16

ROZDZIAŁ 17

ROZDZIAŁ 18

ROZDZIAŁ 19

ROZDZIAŁ 20

ROZDZIAŁ 21

EPILOG