Harry Turtledove

Legion Videssos

Kevinowi, Marcelli, Tomowi i Kathy

I

Za duszno i za gorąco — skarżył się Marek Emiliusz Skaurus, wycierając wierzchem dłoni spocone czoło. Późnym popołudniem wyniosłe mury Videssos rzucały cień na przylegające do nich pole ćwiczeń, ale teraz ich szare ściany odbijały napływające falami gorące powietrze. Trybun wojskowy schował miecz do pochwy.

— Mam już dość.

— Wy, z pomocy, nie wiecie co to dobra pogoda — powiedział Gajusz Filipus. Starszy centurion pocił się równie obficie jak jego przełożony, ale przynosiło mu to ulgę. Jak większości Rzymian, odpowiadał mu klimat Imperium.

Marek pochodził jednak z Mediolanu, miasta na północy Italii, założonego przez Celtów i jasne było, że nieco ich krwi płynęło w jego żyłach.

— Tak, wiem, jestem blondynem. Nic na to nie poradzę — odrzekł ze znużeniem. Gajusz Fili-pus dokuczał mu z powodu jego wyglądu odkąd się tylko poznali.

„Centurion zaś mógłby służyć za portret na denarze, ze swą szeroką kwadratową twarzą, silnym nosem i podbródkiem, i prostą fryzurą krótko przystrzyżonych, siwiejących włosów. Przy tym, jak prawie wszyscy jego rodacy — nie wyłączając Skaurusa — nie przestał się golić nawet po z górą dwu latach spędzonych w Videssos, krainie brodaczy. Rzymianie byli upartym ludem.

— Popatrz na słońce — powiedział Marek.

Gajusz Filipus sprawdził jego położenie szybkim, doświadczonym spojrzeniem. Gwizdnął zaskoczony:

— Tak późno? Dobrze się bawiłem. Odwrócił się w stronę ćwiczących legionistów, krzycząc:

— No dobra, kończymy! Uformować się do wymarszu do koszar!

Żołnierze, prawdziwi Rzymianie jak i Videssańczycy, Vaspurakanerzy i inni, którzy dołączyli do ich szeregów odkąd legion pojawił się w Imperium, z westchnieniem ulgi odkładali podwójnie plecione, ciężkie ćwiczebne miecze i tarcze z wikliny. Gajusz Filipus, choć już po pięćdziesiątce, miał więcej sił niż większość jego dwudziesto — czy trzydziestoletnich podwładnych — Skaurus nieraz mu tego zazdrościł.

— Wyglądają całkiem dobrze — powiedział.

— Mogło być gorzej — przyznał Gajusz Filipus. W ustach weterana była to najwyższa pochwała. Bezkompromisowy centurion nigdy nie zadowoliłby się czymś poniżej perfekcji — a przynajmniej nie przyznałby się do tego.

Mrucząc z niezadowoleniem wepchnął swój miecz do wykonanej z brązu pochwy:

— Nie lubię tego ostrza. To nie jest prawdziwy gladius; jest za długi, videssańskie żelazo zbyt giętkie, a rękojeść nie leży dobrze w dłoni. Powinienem był go oddać Gorgidasowi, a zostawić sobie mój; ten głupi Grek nawet nie zauważyłby różnicy.

— Wielu legionistów z chęcią by się z tobą zamieniło — powiedział Marek. Weteran wiedział o tym i na wszelki wypadek położył dłoń na rękojeści miecza, który w istocie był świetnym okazem sztuki płatnerskiej.

— A jeśli chodzi o Gorgidasa, to brakuje ci go nie mniej niż mnie; tak samo jak i Viridoviksa.

— Nonsens, co do pierwszego i podwójny nonsens, co do drugiego. Mały, chytry Grek i dziki Gal? Słońce musiało ci pomieszać zmysły.

Trybun bez trudu wyczuł nieszczerość w głosie centuriona:

— Jesteś nieszczęśliwy, kiedy nie masz na co narzekać.

— Ani ty, chyba że kradniesz moje pomysły.

Marek uśmiechnął się krzywo — było w tym trochę prawdy. Gajusz Filipus był bardziej typowym Rzymianinem niż on, nie tylko ze względu na wygląd. Był człowiekiem praktycznym, prostolinijnym i nie ufał niczemu, co trąciło zbyt mocno teorią.

Tworzyli groźną parę; weteran jako bystry taktyk, i Skaurus — któremu stoickie wykształcenie i doświadczenie polityczne dawały wnikliwość oceny, a tej Gajusz Filipus nie mógł nigdy dorównać — jako strateg obierający najlepszy aktualny kurs polityczny legionistów. Zanim zaczarowany miecz trybuna skrzyżował się z ostrzem Viridoviksa i przeniósł Rzymian do Videssos, Marek nie marzył o karierze w armii, ale każdy młody człowiek, myślący poważnie o przyszłości, musiał być w stanie wykazać się jakąś wojskową przeszłością. Teraz, jako kapitan najemnych wojsk w podzielonym na mnóstwo frakcji politycznych Imperium, potrzebował wszystkich swoich umiejętności dyplomatycznych by przetrwać, rzucony między żołnierzy i dworzan grających na wiele frontów — czasami wydawało mu się, że robili to odkąd tylko oderwali się od piersi matki.

— Ej tam, Flakus! Wyrównaj! — krzyczał Gajusz Filipus.

Rzymianin przesunął się o cal czy dwa i popatrzył pytająco do tyłu. Gajusz Filipus obrzucił go karcącym spojrzeniem, raczej z przyzwyczajenia niż ze złości. Szybko ogarnął wzrokiem resztę żołnierzy.

— W porządku, ruszamy! — rzucił krótko. Trąbki i rogi powtórzyły jego komendę metalicznym głosem.

Videssańscy strażnicy przy Srebrnej Bramie zasalutowali Markowi jak jednemu ze swoich oficerów, pochylając głowy i przyciskając prawą pięść do piersi na wysokości serca. Oddał pokłon, ale spojrzał na obite żelazem wrota i najeżoną kolcami kratę bez cienia sympatii — zbyt wielu niezastąpionych Rzymian padło, bezskutecznie próbując je sforsować zeszłego lata. Tylko dzięki rebelii wewnątrz miasta, Thorisin Gavras mógł z powodzeniem domagać się tronu od Ortaiasa Sphrant-zesa, choć właściwie Ortaias był kiepskim przywódcą. Przy umocnieniach takich jak w stolicy, obrona nie wymagała specjalnie sprawnego dowodzenia.

Legioniści przemaszerowali przez zacienione przejście pomiędzy zewnętrznymi i wewnętrznymi murami miasta, i nagle otoczył ich zgiełk Videssos. Wejście do stolicy zawsze przypominało haust mocnego wina. Nowo przybyły oddychał głęboko, otwierał szerzej oczy i ponownie przystawiał dzban do ust.

Ulica Środkowa, główna arteria Videssos, była Markowi doskonale znana. Rzymianie przemaszerowali nią w dniu, kiedy po raz pierwszy weszli do stolicy, tędy też dokonali desperackiego ataku na kompleks pałacowy, kiedy chwiał się tron Ortaiasa. Przechodzili nią niezliczoną ilość razy, to w stronę placu ćwiczeń, to znów wracając do koszar.

Dzisiaj maszerowali dosyć wolno — jak zwykle, Ulica Środkowa była zatłoczona. Trybun żałował, że nie mają herolda, który torowałby im drogę wśród ulicznego ruchu, jak podczas pierwszego dnia w Videssos, ale był to luksus, którym nie mógł się już cieszyć. Legioniści szli zaraz za parą ogromnych, skrzypiących wozów, pełnych piaskowożółtego wapienia, przeznaczonego zapewne na jakąś budowę. Tuzin koni ciągnęło każdy z nich, ale i tak posuwały się w ślimaczym tempie.

Sprzedawcy tłoczyli się i uwijali jak muchy, nadskakując maszerującym żołnierzom i wychwalając głośno zalety swoich towarów: kiełbas i smażonych ryb (które miały swoje własne muchy), win, lodów o przeróżnych smakach — ulubionego przysmaku zimowego, ale teraz, przy gorącej pogodzie, kiedy przynosił je specjalny goniec, były za drogie dla większości legionistów — wyrobów ze skóry, wikliny czy brązu, i afrodyzjaków.

— Będziesz mógł to zrobić siedem razy w ciągu nocy! — dramatycznie wykrzykiwał sprzedawca. — Proszę, panie, może chciałbyś spróbować?

Wyciągnął fiolkę w kierunku Sekstusa Minucjusza, świeżo promowanego podoficera. Minucjusz był wysoki, przystojny i młody. Jego policzki i broda były stale pokryte granatowoczarnym cieniem zarostu. W uwieńczonym grzebieniem hełmie i doskonale wypolerowanej kolczudze, był niezwykle atrakcyjnym mężczyzną.

Wyjął mały słoik z chudej ręki Videssańczyka, podrzucił go kilka razy, jak gdyby zastanawiając się nad zakupem i oddał z powrotem.

— Nie, zatrzymaj to sobie — powiedział. — Nie chciałbym się ograniczać tylko do siedmiu razy.

Legioniści rechotali głośno, śmiejąc się nie tylko z dowcipu, ale i z miny skonfundowanego handlarza — jednego z bezczelnych videssańskich pyskaczy.

Wydawało się, że przy prawie każdej przecznicy mijali jedną ze świątyń Phosa — w mieście były ich setki. Odziani na niebiesko kapłani i mnisi, których ogolone głowy świeciły prawie tak jasno, jak złote kule umieszczone na szczytach świątynnych iglic, stanowili niemałą część ulicznego tłumu. Mijając żołnierzy Marka, kreślili ręką okrągły, słoneczny znak swojej wiary. Wielu mężczyzn, Videssańczyków i Rzymian, którzy przeszli na wiarę Imperium, powtórzyło znak, aby uchronić się od podejrzenia o herezję.

Legioniści maszerowali teraz przez plac Stavrakiosa, ze złoconą statuą tego wielkiego Impera-tora-zdobywcy; przez zgiełk dzielnicy kotlarzy, gdzie Ulica Środkowa zakręcała i biegła wprost na zachód, do Pałaców Imperium; przez plac nazywany Forum Wołów — nikt nie był w stanie wyjaśnić Markowi skąd wzięła się ta nazwa; obok rozległego gmachu z czerwonego granitu, w którym trzymano archiwa Videssos, a który służył jednocześnie za więzienie; na plac Palamas, największy z placów stolicy Imperium.

Jeżeli miasto Videssos było miniaturą Imperium Videssos, to plac Palamas był stolicą w miniaturze. Arystokraci ubrani w swoje tradycyjne brokatowe togi ocierali się o ulicznych twar-dzieli w tunikach z bufiastymi rękawami i jaskrawych trykotach. Tutaj pijana dziwka opierała się o ścianę, jej nogi szeroko rozwarte; tam namdalajski najemnik, z ogoloną z tyłu głową, by lepiej pasował do niej hełm, targuje się z grubym videssańskim jubilerem o cenę pierścionka dla swojej damy; tam mnich i bogato wyglądający piekarz tracą czas spierając się o jakąś kwestię teologiczną, z wyraźną przyjemnością oddając się dyspucie.

Widok najemnika kazał Markowi spojrzeć na Kamień Milowy — obelisk wykonany z tego samego czerwonego granitu co budynki archiwum — od którego obliczało się wszystkie odległości w Imperium. Wielka plansza u jego podstawy głosiła chwałę księcia Draxa, którego regiment zgniótł wywołaną przez Baanesa Onomagoulosa rewoltę w ziemiach zachodnich. Głowa Ono-magoulosa, którą właśnie przywieziono do miasta, wystawiona została na widok publiczny tuż nad planszą. Zmarły rebeliant był prawie łysy, więc zamiast wieszać głowę za włosy, podwieszono ją na lince obwiązanej dokoła uszu. Niewielu Videssańczyków zwracało na nią uwagę — w ciągu kilku ostatnich pokoleń, nieudane rebelie stały się zbyt powszechne, by wzbudzić jakiekolwiek zainteresowanie.

Gajusz Filipus podążył za wzrokiem Marka.

— Mógł się tego skurwysyn spodziewać. Trybun przytaknął, kiwając głową.

— Uważał, że po śmierci Mavrikiosa Gavrasa ma prawo do Imperium. Nigdy nie umiał myśleć o Thorisinie inaczej jak tylko o bezwartościowym, małym braciszku Mavrikiosa. I jeżeli można zrobić jakiś większy błąd, to nie przychodzi mi on teraz do głowy.

— Ani mnie. — Gajusz Filipus miał żołnierski szacunek dla tytułu Autokratora Videssos, przywróconego przez Thorisina Gavrasa.

Spokój i ciche piękno kompleksu pałacowego zawsze były swego rodzaju szokiem po hałasie placu Palamas. Marek nigdy nie był pewny, jak zareaguje na to przejście — czasami po prostu go to uspokajało, ale równie często czuł się tak, jakby wycofywał się z samego życia. Dzisiaj — doszedł do wniosku — plac był trochę za krzykliwy jak na jego gust. Ciche popołudnie spędzone bezczynnie w koszarach zupełnie mu odpowiadało.

— Panie? — z wahaniem zapytał wartownik.

— Tak? O co chodzi, Fostulus? — Marek podniósł wzrok znad listy żołdu, popatrzył na nią ponownie, żeby zapamiętać, w którym miejscu skończył, i znowu podniósł głowę.

— Tam na zewnątrz jest jakiś łysol, panie. Mówi, że musi z tobą rozmawiać.

— Łysol? — trybun zamrugał oczami. — Masz na myśli kapłana?

— A kogóż by innego? — odpowiedział Fostulus, szczerząc zęby; nie należał do tych Rzymian, którzy czcili Phosa. — Wielki, gruby facet, musi być po pięćdziesiątce, sądząc po brodzie. Ma podłe usta — dodał wartownik.

Marek podrapał się po głowie. Znał kilku kapłanów, ale ten opis nie pasował do żadnego z nich. Lepiej było jednak nie zadzierać z religijną hierarchią Videssos — w pewnych sprawach była ona potężniejsza od samego Imperatora. Marek westchnął i zwinął pergamin, zawiązując go dokładnie tasiemką.

— Cóż, wprowadź go tutaj.

— Tak jest, panie. — Fostulus zasalutował, rzymskim zwyczajem wyrzucając ramię do przodu, po czym odwrócił się zręcznie na pięcie i pospieszył do wyjścia. Ćwieki w podeszwach jego cali-gae stukały na kamiennej podłodze.

— Nie spieszyłeś się zbytnio. — Skaurus usłyszał gderanie duchownego, gdy Fostulus prowadził go do małego stolika w tylnym rogu koszarowego holu, który był prowizorycznym biurem Marka. Trybun wstał, by przywitać zbliżającego się gościa.

Fostulus miał rację — kapłan był prawie tak wysoki jak Skaurus, którego pomocna krew sprawiła, że był wyższy niż większość Rzymian i Videssańczyków. Kiedy podali sobie dłonie, mocny krótki uścisk nieznajomego dał Markowi pojęcie o jego niemałej sile.

— Możesz odejść, Fostulusie — powiedział trybun. Strażnik zasalutował raz jeszcze i wrócił na swój posterunek. Kapłan opadł ciężko na krzesło, które zaskrzypiało pod jego ciężarem. Pot przyciemnił błękitną togę pod pachami, spływał po wygolonej łysinie. Marek pomyślał, że dobrze iż zwinął listy żołdu.

— Na światło Phosa, stanie na słońcu jest cholernie wyczerpujące — stwierdził Videssańczyk tonem wyrzutu. Mówił głębokim, dudniącym basem. — Masz jakieś wino dla spragnionego człowieka?

— No… tak — odrzekł trybun nieco zbity z tropu taką bezpośredniością; większość Videssa-ńczyków wyrażała się znacznie mniej obcesowo. Poszukał dzbanka i pary glinianych kubków, nalał i podał jeden z nich kapłanowi, a swój podniósł do toastu.

— Twoje zdrowie, ee… — zawiesił głos, nie znając imienia gościa.

— Styppes — rzucił szorstko kapłan; jak wszyscy duchowni Videssos zrezygnował ze swojego nazwiska, co było symbolem oddania się wyłącznie Phosowi.

Zanim spróbował wina, podniósł obie ręce ku niebu mrucząc credo:

— Błogosławimy Gębie Phosie, Panie o wielkim, wspaniałym i dobrym umyśle, z Twojej łaski nasz obrońco, prosimy bacz, aby wielki sprawdzian naszego życia skończył się dla nas pomyślnie. — Po czym splunął na podłogę, co oznaczało odrzucenie Skotosa, złego oponenta Phosa w dualistycznej religii Imperium.

Przez chwilę czekał, że Rzymianin dołączy się do modlitwy, ale Skaurus, choć szanował przekonania Videssańczyków, nie naśladował bezmyślnie tych, których naprawdę nie podzielał. Styppes rzucił mu pogardliwe spojrzenie.

— Poganin — wymamrotał. Marek zrozumiał, co miał na myśli Fostulus, mówiąc o jego ustach; wąskie, blade wargi ledwo zakrywały wielkie, żółte zębiska.

W końcu Styppes wypił swoje wino i teraz z kolei trybun musiał walczyć ze sobą, by nie wykrzywić twarzy w pogardliwym grymasie. Videssańczyk ponownie napełnił kubek, nie pytając Skaurusa o pozwolenie; znowu go opróżnił, napełnił i wypił po raz trzeci, podczas gdy Marek zaledwie zmoczył usta. Styppes zaczął znowu nalewać, ale dzbanek okazał się pusty, gdy kubek zapełnił się ledwie do połowy. Styppes parsknął ze złością i wypił także i tę resztkę.

— Wystarczy ci wino, czy może chciałeś coś innego? — zapytał Skaurus ostro. Natychmiast zrobiło mu się wstyd; czyż stoicyzm nie nauczał, by szanować każdego człowieka takiego jakim jest, nieważne czy złym, czy dobrym? Jeżeli Styppes za bardzo kochał wino, pogardzanie nim na pewno tego nie zmieni.

Marek spróbował ponownie, tym razem bez sarkazmu.

— W czym mogę ci pomóc. Ja lub moi ludzie?

— Wątpię, żeby to było możliwe — odpowiedział Styppes, na nowo budząc uprzedzenia Marka. — To mnie kazano pomóc wam. — Jego kwaśna mina nie świadczyła o tym, by podejmował się tego zadania z przyjemnością.

Kapłan był doświadczonym pijakiem. Mówił wyraźnie i pewnie się poruszał. Tylko lekkie zaróżowienie na jego raczej bladej twarzy zdradzało obecność wina, które wlał w siebie. Popijając ze swojego kubka, Skaurus całą siłą woli opanował złość.

— Ach tak? Kto ci rozkazał? — zapytał, starając się nie zdradzić najmniejszego zainteresowania. Im wcześniej ta gąbka w niebieskiej todze pójdzie sobie stąd, tym lepiej. Zastanawiał się, czy jego duchowni przyjaciele, Nepos albo patriarcha Balsaman, przysłali go tutaj, a jeśli tak, to co mieli przeciwko Rzymianom.

Ale Styppes zaskoczył go, mówiąc:

— Mertikes Zigabenos mówił, że straciłeś swojego lekarza.

— Tak, to prawda — przyznał Skaurus. Ciekawy był, jak też Gorgidas radzi sobie na stepie Par-draja. Zigabenos był dowódcą straży przybocznej Imperatora, naprawdę zdolnym i kompetentnym młodym człowiekiem. Jeżeli kapłan cieszył się jego względami, może faktycznie był coś wart.

— I cóż z tego?

— Zaproponował, żebym ofiarował ci moją pomoc. Znam się dobrze na uzdrowicielskiej sztuce Phosa, a żaden oddział Jego Wysokości nie powinien pozostać bez takiej pomocy. Nawet pełen pogan, jak twój. — Zakończył lekceważąco Styppes.

Marek zignorował tę uwagę.

— Jesteś kapłanem-uzdrowicielem? Przydzielonym do nas? — to było wszystko, co mógł wykrztusić, aby nie krzyczeć z radości. Używając siebie samych jako „kanałów” dla energii Phosa, niektórzy kapłani mogli uratować ludzi, których Gorgidas uznawał za zmarłych. Właśnie dlatego, że nie był w stanie nauczyć się ich metod, postanowił pojechać na dalekie równiny. Nepos także uzdrawiał tych, których był w stanie uzdrowić, mimo że nie był specjalistą w tej dziedzinie. Skaurus pomyślał, że człowiek o takiej profesji może okazać się cenniejszy od klejnotów.

— Przydzielony do nas? — powtórzył, chcąc jeszcze raz usłyszeć deklarację Styppesa.

— Tak. — Kapłan wciąż daleki był od entuzjazmu. Ponieważ było to dla niego normalne, jego talent wydawał mu się znacznie mniej cudowny niż Rzymianinowi. Popatrzył na koce ułożone w równą szachownicę na podłodze koszar.

— Więc będziesz miał tu dla mnie kwaterę?

— Oczywiście, cokolwiek zechcesz.

— Chciałbym więcej wina.

Nie chcąc go do siebie zrażać ani też czynić wrażenia skąpego, Marek zerwał pieczęć z kolejnego dzbana i podał go mu.

— Chciałbyś trochę? — zapytał Styppes. Gdy trybun pokręcił głową, kapłan pogardzając kubkiem, opróżnił dzban. Marek znów się zaniepokoił.

— Aaach — powiedział Styppes, gdy już skończył. Był to długi, błogi wydech. Podniósł się i zatoczył lekko; taka ilość mocnego wina, wchłoniętego w takim tempie, powaliłaby półboga.

— Przyjdę potem — powiedział. Alkohol już wyraźnie utrudniał mu mówienie.

— Muszę wziąć moje narzędzia z klasztoru i przynieść je tutaj. — Posuwając się powoli, starannie odmierzonymi krokami człowieka przywykłego do chodzenia po sporej dawce alkoholu, ruszył w kierunku wyjścia.

Zrobił zaledwie kilka kroków i odwrócił się do Marka. Patrzył na niego badawczo przez prawie minutę, a potem wyszedł, właśnie gdy Skaurus miał go zapytać, o co chodzi. Sfrustrowany Rzymianin powrócił do swoich list.

Tego wieczoru Helvis spytała go:

— Wiec jak ci się podoba ten Styppes?

— Podoba mi się? To nie ma nic do rzeczy. Czy mam jakiś wybór? Byle jaki lekarz jest lepszy niż żaden. — Zastanawiając się, do jakiego stopnia powinien być z nią szczery, Marek oparł się o cienkie drewniane przepierzenie. Dwa z czterech używanych przez legionistów budynków koszarowych podzielone zostały na mniejsze pokoje, aby zapewnić nieco prywatności tym z żołnierzy, którzy mieli żony i dzieci.

Zmarszczyła brwi, wyczuwając jego wahanie, ale zanim zadała pytanie jej czteroletni synek, Malric, odrzucił drewniany wózek, którym się bawił i zaczął śpiewać najgłośniej jak tylko potrafił sprośną videssańską piosenkę marszową:

— Mały ptaszek z żółtym dziobem…

Helvis przewróciła oczami, błękitnymi jak oczy wielu Namdalajczyków.

— Dość tego, młody człowieku. Czas do łóżka. — Mały zignorował ją śpiewając dalej, aż złapała go za kostki i podniosła. Wisiał do góry nogami, śmiejąc się piskliwie. Tunika opadła mu na głowę, więc próbował się z niej wyswobodzić. Helvis pochwyciła spojrzenie Marka:

— Połowa bitwy wygrana.

Trybun uśmiechnął się, patrząc jak ściąga spodnie z jego przybranego syna. Nawet przy tej mało eleganckiej czynności, przyjemnie było na nią popatrzeć. Jej skóra była jaśniejsza, a rysy łagodniejsze niż te typowe dla Videssańczyków, ale wydatne kości policzkowe i pełne usta nadawały jej twarzy własne piękno. Jej figura była doskonale pełna, bogate wypukłości wypełniające spódnicę i miana bluzkę ze sznurowanym stanikiem przyciągały wzrok każdego mężczyzny. Jak na razie wczesna ciąża była jeszcze niewidoczna.

Dała Malricowi lekkiego klapsa w gołą pupę:

— No już, pocałuj Marka na dobranoc, zrób siusiu i idź spać — rozkazała swym łagodnym kontraltem.

Malric grymasił i kręcił nosem, żeby sprawdzić czy matka mówiła poważnie. Następny klaps był znacznie bardziej przekonywający.

— W porządku, mamo. Już idę — powiedział i podreptał do Skaurusa. — Dobranoc tato.

Używał namdalajskiego dialektu, gdy rozmawiał z Helvis, ale do trybuna mówił po łacinie. Nauczył się języka Rzymian z dziecięcą łatwością, w ciągu niecałych dwóch lat, kiedy Marek i Helvis byli ze sobą.

— Dobranoc, synku. Śpij dobrze. — Skaurus rozwichrzył blond czuprynę chłopca, taką samą jak miał jego zmarły ojciec Hemond. Makie wysiusiał się, potem wśliznął pod koc i zamknął oczy. Własny syn Marka, Dosti, który nie miał jeszcze roku, spał w drewnianym łóżeczku opatulony ciepłymi matami. Zakwilił cicho, ale uspokoił się, gdy tylko Helvis poprawiła jego nakrycie. Od jakiegoś czasu — myślał z nadzieją trybun — spał przez całą noc.

Gdy Helvis była już pewna, że Malric zasnął, wróciła do Skaurusa.

— O co chodzi z tym kapłanem? — Przy tak bezpośrednio postawionym pytaniu, wahania Marka zniknęły.

— Nic takiego — powiedział, ale zanim Helvis mogła zrobić coś więcej niż podnieść brwi, trybun dodał:

— Oprócz tego, że jest aroganckim, chciwym, irytującym opojem. W tej chwili leży rozwalony na podłodze w jednym z budynków dla kawalerów, chrapiąc jak tartak. Wątpię, czy byłby w stanie opatrzyć ukąszenie pchły, nie mówiąc już o żadnym prawdziwym leczeniu.

Helvis zaśmiała się nerwowo, na wpół rozbawiona wadami Styppesa, na wpół zgorszona nie skrywaną pogardą Skaurusa. Była gorliwą wyznawczynią Phosa i czuła się nieswojo, słysząc złośliwości wypowiadane pod adresem kapłana jakiejkolwiek sekty. Jednak jako Namdalajka uważała Videssańczyków za heretyków, a więc w pewnym sensie odpowiedni obiekt krytyki. Ta dwuznaczność ją skonfundowała.

Drzazga wbiła się w ramię Marka. Gdy usiłował ją wyciągnąć krótkimi paznokciami, pomyślał, że dwuznaczność była czymś, czego on także doświadczył żyjąc z Helvis. Byli zbyt różni od siebie, by nie pojawiały się miedzy nimi żadne problemy, ich silne charaktery często ścierały się ze sobą. Religia, polityka, miłość… Czasem wydawało się, że niewiele było rzeczy, o które się nie spierali.

Ale kiedy wszystko szło dobrze — uśmiechał się do siebie w duchu — było im ze sobą naprawdę doskonale. Wciąż pocierając ramię, wyprostował się i pocałował ją. Spojrzała na niego lekko zdziwiona:

— A to z jakiej racji? — A bez żadnej racji. Jej twarz pojaśniała.

— Tak, to najmilsza przyczyna.

Przytuliła się do niego mocno. Jej podbródek pasował idealnie do ramienia trybuna. Była wysoka jak na kobietę, właściwie równie wysoka jak wielu mężczyzn w Videssos. Pocałował ją znowu, tym razem naprawdę sumiennie. Potem nigdy nie był pewien, które z nich zgasiło lampę.

Skaurus jadł właśnie śniadanie — kaszę jęczmienną z kawałkiem wołowiny i cebulą, gdy przyszedł do niego Juniusz Blesus. Młodszy centurion wyglądał na zmartwionego.

— Mghumpf? — powiedział trybun, a kiedy już przełknął zapytał: — O co chodzi? — Sądząc po przygnębionej minie, Blesus miał jakąś poważną sprawę.

Pociągła twarz Rzymianina stała się jeszcze bardziej posępna. Doświadczony optio, czy podoficer, został niedawno podniesiony do rangi centuriona i wolałby nie przyznawać się do tego, że miał w swoim oddziale jakieś problemy, z którymi nie mógł sobie poradzić. Marek podniósł brew patrząc na niego i czekał. Ponaglanie onieśmieliłoby go jeszcze bardziej.

W końcu Blesus wykrztusił:

— Chodzi o Pullo i Worenusza, panie. Trybun pokiwał głową wcale nie zaskoczony.

— Znowu? — powiedział. Pociągnął długi łyk wina. Jak niemal wszystkie gatunki videssa-ńskiego wina, było zbyt słodkie jak na jego gust.

— Glabrio miał z nimi same kłopoty — kontynuował. — O co się pokłócili tym razem?

— Który z nich rzucił lepiej pilum na wczorajszych ćwiczeniach. Pullo skoczył na Worenusza, ale rozdzielono ich zanim zdążyli się pobić.

Na twarzy młodego centuriona odmalowała się ulga. Kwintus Glabrio, którego oddział teraz prowadził, był rzeczywiście doskonałym oficerem. Jeżeli on nie był w stanie utrzymać w ryzach tych dwóch krnąbrnych legionistów, trudno było winić Blesusa, że miał z nimi problemy.

— Skoczył na niego, powiadasz? Nie możemy pozwolić na takie rzeczy. — Skaurus skończył śniadanie, wytarł kościaną łyżkę i włożył ją z powrotem do sakiewki wiszącej u pasa. Podniósł się.

— Będę miał do nich dwa słowa. Nie przejmuj się, Juniusz — to nie pierwszy raz.

— Tak jest, panie.

Blesus zasalutował i pośpieszył załatwiać jakieś inne sprawy szczęśliwy, że ma tę rozmowę za sobą. Marek patrzył jak odchodzi, niezupełnie zadowolony. Kwintus Glabrio poszedłby z nim, zamiast cieszyć się, że pozbył się problemu. Wyglądało to jak uchylenie się od odpowiedzialności, poważny zarzut według stoickich zasad Skaurusa. Cóż — pomyślał — zapewne dlatego Blesus pozostawał opti przez tak długi czas.

Tytus Pullo stanął na baczność gdy tylko ujrzał trybuna idącego w jego stronę, co najwyraźniej świadczyło o poczuciu winy. Co ciekawe, to samo zrobił Lucjusz Worenusz. Oprócz wrogości, którą żywili do siebie nawzajem, byli świetnymi żołnierzami, prawdopodobnie najlepszymi w swoim oddziale. Obaj mieli pod trzydziestkę; Pullo był nieco bardziej przysadzisty, Worenusz trochę szybszy.

Skaurus przeszył ich wzrokiem, starając się stworzyć pozory surowej nagany:

— Zdaje się, że już to przerabialiśmy — powiedział. — Obcinanie wypłaty nie za bardzo pomaga, co?

— Panie — zaczął Pullo, a Worenusz rzekł: — Panie, on…

— Zamknąć się — warknął trybun. — Żaden z was nie może opuścić koszar przez następne dwa tygodnie. Także wtedy, gdy wasi koledzy wychodzą na ćwiczenia. Ponieważ tak lubicie kłócić się o swoje osiągnięcia, może nauczycie się trzymać nerwy na wodzy, gdy nie będzie o co się spierać.

— Ależ, panie — zaprotestował Worenusz — bez ćwiczeń wyjdziemy z wprawy.

Pullo przytaknął energicznie. Wreszcie znalazło się coś, co do czego obaj Rzymianie się zgadzali. Obaj mieli w sobie dumę najlepszych wojowników.

— Powinniście byli o tym pomyśleć, zanim zaczęliście awanturę — odrzekł Marek. — Nie osłabniecie w ciągu tych dwóch tygodni. Dokładne sprzątanie i czyszczenie wam w tym pomoże. Odmaszerować! — rzucił ostro. Ale gdy zawstydzeni odwrócili się by odejść, przyszło mu coś do głowy.

— Jeszcze jedno. Nie zróbcie tego błędu i nie podtrzymujcie tej głupiej kłótni. Jeżeli zdarzy się to jeszcze raz, zrobię tego z was, który będzie winny, sługą drugiego. Pomyślcie o tym, zanim się pokłócicie.

Sądząc po wyrazie ich twarzy, żaden nie odnosił się do tego pomysłu z entuzjazmem. Zadowolony ze swego sprytu, trybun krzyknął, by przygotować się do ćwiczeń. Żałował, że nie może rozkazać sobie samemu, by odpoczął przez parę tygodni. Wszystko wskazywało na to, że będzie to kolejny słoneczny dzień.

— Jak sobie poradziłeś z tymi twoimi kogutami? — zapytał Sviodo. Jak zwykle w rezonującym tenorze Vaspurakanera dźwięczało rozbawienie.

— Musiałeś przecież słyszeć — odparł Marek, ale natychmiast zdał sobie sprawę z tego, że chociaż Senpat mógł go słyszeć, to jednak z pewnością nie mógł go zrozumieć. Między sobą Rzymianie rozmawiali po łacinie, co było jednym z niewielu wspomnień ukochanego kraju rodzinnego. Ich towarzysze rozumieli tę dziwną mowę tylko w niewielkim stopniu, nie posiadając dziecięcej zdolności Malrica do przyswajania sobie nowych języków. Trybun wyjaśnił więc wszystko.

Uśmiech, który nigdy tak naprawdę nie opuszczał młodego i przystojnego vaspurakanerskiego szlachcica, pojawił się teraz na jego twarzy w całej okazałości. Miał ładny uśmiech; białe zęby błyszczały na tle oliwkowej skóry, okolone przyciętą krótko, na styl videssański, brodą.

— Wy, Rzymianie, jesteście dziwnym ludem — powiedział, jego videssański był prawie zupełnie wolny od wpływu ojczystego, gardłowego języka Vaspurakanerów. — Kto inny karałby kogoś, zwalniając go od pracy?

Marek żachnął się. Senpat uwielbiał naigrawać się z Rzymian i robił to od dnia, kiedy się spotkali, prawie dwa lata temu, ale jeżeli istniał gdzieś lepszy od niego wywiadowca, to musiała to być jego żona.

— Twoja droga Nevrata zrozumiałaby to — powiedział trybun.

— Pewnie tak — zgodził się Senpat chichocząc. — Ale ona lubi te rzeczy, a ja po prostu muszę to jakoś znosić — wykrzywił twarz w teatralnym grymasie, aby pokazać swoją odrazę do wszelkiego rodzaju pracy. — A teraz zapewne chcesz, żebym się smażył w tym okropnym słońcu tylko po to, by uderzyć o włos bliżej środka tarczy niż poprzednim razem.

— A czy jest jakiś lepszy sposób, żeby ukarać cię za nieustanne paplanie?

— Och, ileż to my, Pierworodni, musimy wycierpieć w imię prawdy. — Vaspurakanerzy uważali, że wywodzą się od mitologicznego bohatera, który dał im swe imię, Vaspura. W ich teologii, pierwszego człowieka stworzonego przez Phosa. Nic dziwnego, że Videssańczycy nie podzielali tego poglądu.

Senpat przekrzywił łobuzersko swoją vaspurakanerską czapkę, zakrywając nią jedno oko. Większość jego rodaków wyglądała dosyć dziwnie i ciężko w tym trójkątnym nakryciu głowy, ale on nosił je w tak beztroski sposób, że doskonale do niego pasowało. Potrząsnął głową. Jasne, kolorowe wstążki, które wisiały z tyłu miękkiej czapki, fruwały dokoła jego twarzy.

— Skoro nic na to nie mogę poradzić — westchnął — pójdę pewnie po łuk. — Zaczął się oddalać.

— To dobrze, bo gdybyś ciągnął te swoje narzekania, z pewnością byś przeholował — powiedział Marek.

Senpat zatrzymał się na moment, zdumiony — w języku Vaspurakanerów gra słów nie dawała żadnego efektu. Potem skrzywił się, spoglądając podejrzliwie na trybuna, na wypadek gdyby ten miał w zanadrzu więcej takich pomysłów. Skaurus milczał, ale uśmiechał się zadowolony z tego, że udało mu się ułożyć drobny żarcik w nie swoim języku — w dodatku w języku, który się do tego nie nadawał.

— Czy mógłbyś ją trzymać nieco wyżej, Gongylesie? — powiedział Thorisin Gavras. Gongyles był bardzo młodym porucznikiem i rumieniec, który pojawił się nagle na jego twarzy, był doskonale widoczny przez rzadką jeszcze brodę.

— Przepraszam, Wasza Wysokość — wyjąkał niemal przerażony tym, że Autokrator Videssa-ńczyków przemówił do niego… z jakiegokolwiek powodu. Podniósł mapę zachodnich ziem Imperium tak, aby wszyscy oficerowie zgromadzeni w Sali Dziewiętnastu Tapczanów mogli ją widzieć.

W sali nie było żadnych tapczanów, i nie było ich tam już od laiku stuleci, ale tradycja niełatwo ginęła w Videssos. Skaurus, siedzący na prostym drewnianym krześle z przodu stołu, który chwiał się nieco, ponieważ jedna noga była za krótka, uśmiechnął się widząc ten hołd na twarzy żołnierza.

— Pamiętasz jak Mavrikios kazał tam stać Ortaiasowi i trzymać tę przeklętą mapę przez kilka godzin? Ramiona musiały mu od tego odpadać — wyszeptał do siedzącego obok Gajusza Filipusa. Starszy centurion roześmiał się cicho.

— Byłoby lepiej dla niego, gdyby rzeczywiście odpadły — powiedział. Jego pogarda dla Orta-iasa była bezgraniczna. Twarz weterana stężała. — Wtedy nie poszedłby z nami pod Maragha i Mavrikios mógłby jeszcze żyć. Cholerny tchórz; nie przegralibyśmy, gdyby nie uciekł.

W zapamiętaniu centurion zapomniał o tym, by mówić nieco ciszej. Thorisin, który stał przy mapie, popatrzył na niego pytająco, nie rozumiejąc łaciny weterana. Tym razem to Gajusz Filipus się zaczerwienił, chociaż rumieniec był prawie niewidoczny pod głęboką opalenizną.

— Nic takiego, panie — wymamrotał.

— To dobrze. — Imperator wzruszył ramionami. Kilka lat wcześniej, podczas takich narad Mavrikios Gavras używał drewnianego wskaźnika, którym prowadził wzrok swoich oficerów po mapie ziem zachodnich. Jego młodszy brat był człowiekiem bardziej niecierpliwym. Wyciągnął z pochwy miecz i pokazywał nim drogę.

Pomimo niecierpliwości, czas, który spędził na rządzeniu Imperium, zaczął odciskać na nim swe piętno. Bruzdy po obu stronach ust i dumnego nosa wryły się głęboko w policzki, choć był on zaledwie o kilka lat starszy od Skaurusa. Zmarszczki pojawiły się także wokół oczu; zmarszczki, których nie było tam, zanim wstąpił na tron. Jego włosy również zaczęły się przerzedzać. To, co było kiedyś wspaniałą grzywą, stało się teraz po prostu grzywką.

Poruszał się jednak krokiem młodego mężczyzny i wystarczyło tylko spojrzeć na silne usta i zdecydowane oczy, aby zrozumieć, że był on wciąż człowiekiem o wielkiej mocy, człowiekiem który wcale nie stracił ducha pod ciężkim brzemieniem obowiązków i czasu.

— Oto, co będziemy musieli zrobić — powiedział i wszyscy oficerowie pochylili się jak jeden mąż, aby go wysłuchać.

Imperator lekko stukał mieczem w pergamin, zbierając myśli. Jak zawsze, szeroki półwysep, na którym mieściły się zachodnie prowincje Imperium, przypominał Markowi gruby kciuk. Jako że nieraz maszerował to w jedną, to znów w drugą stronę przez znaczną część ziem zachodnich wiedział, że mapa ta była dokładniejsza niż cokolwiek, co mógłby dostać w Rzymie. Niestety, pokazywała ona równie dokładnie tereny, które zagarnęli Yezda od czasu Maragha. Większość centralnego płaskowyżu była stracona — nomadzi zaczynali się tam już osiedlać i parli na wschód, w kierunku żyznych równin, które ciągnęły się do Morza Żeglarzy.

Imperator przesunął ostrze wzdłuż zachodniego brzegu rzeki Arandos, która spływała z wyżyn przez szeroką, przybrzeżną równinę.

— Sukinsyny używają doliny Arandos, żeby dopaść naszych gardeł. Ale to działa w obie strony. Namdalajczycy Draxa zablokują przejście przy Garsavrze, dopóki ich nie wesprzemy. Potem my z kolei natrzemy na zachód i odbierzemy co nasze… Tak, czy tym razem masz mi coś do powiedzenia, Rzymianinie?

— Chciałbym raczej o coś zapytać. — Gajusz Filipus wskazał na czerwone kółko oznaczające Garsavrę. — Twój wielki książę Drax jest może i dobrym żołnierzem, ale w jaki sposób chce utrzymać miasto, które nie ma żadnych murów obronnych?

Prawie żadne miasto na zachodzie nie było obwarowane. Do czasu, gdy przybyli tam ludzie z Yezd, mieszkańcy tych ziem żyli przez setki lat nie obawiając się najazdów, a fortyfikacje niegdyś tam budowane, nie istniały od lat, rozebrane ze względu na dobry budulec, którego były darmowym źródłem. W rozumieniu Marka, kraj wolny od murów obronnych był najświetniejszym osiągnięciem Videssos. Świadczyło to o spokoju i bezpieczeństwie daleko większym od tego, które Rzym mógł kiedykolwiek zapewnić swoim poddanym. Nawet w Italii nieobwarowane miasto byłoby czymś równie nienormalnym, jak biały kruk. Minęło zaledwie 50 lat odkąd Cimbri i Teutoni przeprawili się przez Alpy, pytając legionistów Mariusza, czy mieli jakieś wiadomości dla barbarzyńców, które mogliby przekazać swoim panom.

— Nie obawiaj się cudzoziemcze, utrzymają je — odpowiedział z drugiego końca stołu Utprand, syn Dagobera, z ciężkim namdalajskim akcentem. — Drax to prawie żaden Namdalaj-czyk, ale jego ludzie wytrzymają.

Wielki książę przejął zbyt wiele zwyczajów i cech Videssos, jak na gust swego rodaka. Istniała miedzy nimi także jakaś stara rywalizaq’a. Skaurus nie znał szczegółów tego sporu.

— Wy, Rzymianie, jesteście dobrzy w szybkim budowaniu umocnień, ale my też znamy parę sztuczek — powiedział Soteric, syn Dosti, popierając swojego kapitana. Brat Helvis służył Imperium dłużej niż Utprand i niemal pozbył się wyspiarskiego akcentu. Soteric kontynuował: — Dajcie regimentowi naszych ludzi dziesięć dni postoju w jednym miejscu, a zbudują taką twierdzę, w której wszyscy będą mogli się bronić. Garsavra może nie mieć murów, ale będzie prawdziwą fortecą.

Mój szwagier — nie po raz pierwszy pomyślał Marek — za dużo gada. Mertikes, a także kilku innych videssańskich oficerów, rzucili Sotericowi gniewne spojrzenie. Jasne było, że i Thorisin nie jest zachwycony perspektywą obsadzania Namdalajczyków w zamkach, które stały na jego ziemi — bez względu na to, jak dalece było to w tej chwili potrzebne.

Videssańczycy najmowali żołnierzy z Namdalen, ale nie ufali im. Namdalen było prowincją Imperium, zanim padło łupem korsarzy z Haloga kilka wieków temu. Wynikiem zmieszania tych dwóch narodów był lud, w którym z imperialną tradycją Videssos łączyła się ambicja i barbarzyńskie umiłowanie walki, przyniesione przez żeglarzy z pomocy. Władcy Namdalen marzyli o tym, że któregoś dnia będą rządzili w stolicy Imperium, a marzenie to było koszmarem dla Videssańczy-ków. Zigabenos powiedział do Utpranda:

— Wy, wyspiarze, z waszą ciężką kawalerią, nie powinniście być uwiązani do stałego garnizonu i jego wymagań. Gdy wasze główne siły dotrą do Garsavry, z pewnością zostawimy tam mniej wartościowe wojska, bez względu na to, jaką fortecę zbuduje Drax.

— Sprytnie to zrobił, co? — wyszeptał z podziwem Gajusz Filipus. Marek przytaknął. Czy istniał lepszy sposób, żeby odsunąć wyspiarzy od pozycji, które mogłyby być niebezpieczne dla Imperium, niż uczynić z tego pochwałę ich zdolności wojennych? Zigabenos opanował w niezwykłym stopniu videssański talent do łączenia polityki i wojny; to on wywołał w mieście zamieszki, które strąciły z tronu Ortaiasa Sphrantzesa i zdobyły Imperium dla Thorisina Gavrasa.

Jednak Utprand dowództwo nad regimentem zawdzięczał nie tylko sile ramion i biegłości we władaniu mieczem. Był zbyt niecierpliwy, by bawić się w subtelności, ale za jego zimnymi niebieskimi oczyma krył się bystry umysł. Wzruszając ramionami powiedział:

— Co ma być, to będzie — myśl, która mogła pochodzić od jego pogańskich przodków z Haloga.

Rozmowa przeszła teraz na sprawy takie, jak kierunki marszu, centra zaopatrzenia i wszystkie inne drobne problemy, które związane są z dużą kampanią. Mimo swoich wcześniejszych doświadczeń w tym terenie, Marek słuchał uważnie. Znajomość takich szczegółów zawsze mogła się przydać.

Kilku wodzów z Khamorth wyglądało na całkiem znudzonych. Byli to świetni zwiadowcy i kawalerzyści, przede wszystkim ze względu na swoją szybkość i ruchliwość. Ale nie interesowało ich nic poza samą walką — przygotowania wydawały im się stratą czasu. Jeden z nomadów chrapał tak głośno, że jego sąsiad kopnął go pod stołem w kostkę. Przebudzony nagle oficer wzdrygnął się, wypluwając z siebie potok przekleństw.

Jakkolwiek grubiańskie były ich maniery, nomadzi mieli znakomite pojęcie o realiach wojny i interesów. Jeden z nich pochwycił spojrzenie Thorisina Gavrasa podczas krótkiej przerwy w ustalaniu szczegółów. Myśląc, że chciał on dodać jakąś uwagę, Imperator zapytał:

— O co chodzi, Sarbaraz?

— Nie zabraknie nam pieniędzy w połowie wojny? — zapytał z niepokojem Sarbaraz. — Myśmy walczyli dla waszego Ortaiasa, a on nam dał więcej obietnic niż złota, a jego złoto też nic nie warte.

Tak było istotnie — Ortaias Sphrantzes fałszował monety bite w Videssos tak, że to co miało być sztuką złota, było złotem co najwyżej w jednej trzeciej swojej objętości.

— Bez obawy, zapłacimy wam — powiedział Gavras. Był poirytowany. Jego oczy zwęziły się ze złości. — Wiesz, że nie bijemy tutaj śmieci.

— Jasne, jasne. W mieście. Wyjeżdżamy za miasto, od — jak wy to mówicie? — skarbca, i co wtedy? Wtedy może brakuje wam pieniędzy, jak mówię. Moi chłopcy niezadowoleni, jak się tak stanie, mogą odebrać resztę zapłaty w okolicy. — Sarbaraz uśmiechnął się bezczelnie, ukazując krzywe zęby. Khamorthci nie mieli żadnego szacunku dla farmerów, uważając ich jedynie za ewentualne ofiary.

— Na Phosa, powiedziałem, że wam zapłacimy! — krzyknął Thorisin, tym razem naprawdę rozzłoszczony. — A jeśli zaczniecie rabować, bandyci, poślemy na was całą resztę armii i zobaczymy, jak wam się to spodoba!

Wziął głęboki oddech, potem jeszcze jeden, próbując się uspokoić. Zanim został Imperatorem — pomyślał Marek z aprobatą — pozwoliłby sobie na prawdziwą wściekłość. Kiedy przemówił znowu, zrobił to z wystudiowanym opanowaniem.

— Będziemy mieli mnóstwo pieniędzy na potrzeby armii. A gdyby nawet kampania trwała dłużej niż oczekujemy, nie będziemy musieli wysyłać nikogo po pieniądze do stolicy, tylko do miejscowej mennicy w… w… — strzelił palcami zirytowany, nie mogąc sobie przypomnieć nazwy miasta. Z powołania był żołnierzem, a nie finansistą. Podatki i dochody były dla niego tak nudne, jak zaopatrzenie i rozmieszczenie obrony dla Khamorthów.

— Kyzikos — podpowiedziała Alypia Gavra. Jak to było w jej zwyczaju, bratanica Imperatora siedziała cicho przez prawie całą naradę, od czasu do czasu coś sobie notując; pisała historię Imperium. Większość oficerów w ogóle nie zwracała na nią uwagi. Przywykli do jej cichej obecności.

Co do Marka, to czuł on tę samą mieszankę tęsknoty, winy i odrobiny lęku, którą budziła w nim zawsze Alypia. „Podobała mu się” nie było tutaj właściwym określeniem, co wcale nie pomagało jego nieraz burzliwemu pożyciu z Helvis. Co więcej, wiedział, że jego uczucia były odwzajemnione, przynajmniej częściowo. Tu właśnie pojawiał się lęk. Jeżeli najemnik nie mógł mieć nadziei na posiadanie zamku w Videssos, co stałoby się z takim, który posiadłby księżniczkę?

— Mennica w Kyzikos jest niedaleko na południowy wschód od Garsavry — tłumaczyła Sar-barazowi. — Właściwie, najpierw została ona założona jako centrum wypłat dla naszych wojsk w wojnie z Makuran w… niech pomyślę… — Jej zielone oczy zamyśliły się. — …niecałe sześćset lat temu.

Nomada nie był zbyt szczęśliwy, gdy musiał słuchać jakiejkolwiek kobiety — nawet jeśli należała do rodziny cesarskiej. Przy ostatnich słowach popatrzył na nią ze szczerym niedowierzaniem.

— W porządku, macie mennicę, my dostajemy pieniądze. Po co ze mnie kpić. Kto mógłby pamiętać sześć pięcio-dwudziestek lat?

Przetłumaczył dosłownie system liczbowy swojego języka na videssański. Skaurus zastanawiał się, co zrobiłby z tym Gorgidas. Zapewne powiedziałby, że odnosi się do czasów, gdy Khamorthci nie mogli liczyć do liczby większej niż ilość palców u rąk i nóg. Ale teraz Gorgidas sam widział mnóstwo Khamorthów.

— Niech Skotos weźmie tego grubiańskiego barbarzyńcę — usłyszał trybun jednego z oficerów Videssos szepczącego do swojego towarzysza. — Czy on wątpi w to, co powiedziała księżniczka? Ale Alypia odpowiedziała Sarbarazowi tak uprzejmie, jakby mówiła do jakiegoś arystokraty:

— Nie zamierzałam z ciebie kpić.

Nie miała w sobie tego gorącego temperamentu Gavrasów, który prześladował Tfaorisina, a czasem przejawiał się także w wybuchach złości jej ojca, Mavrikiosa. Jej rysy również nie były tak ostro wyrzeźbione, jak oblicza mężczyzn z rodziny cesarskiej, chociaż miała dosyć wąską, owalną twarz.

Marek ciekaw był, jak też wyglądała jej matka. Żona Mavrikiosa umarła wiele lat przed tym jak został Autokratorem. Bardzo niewielu Videssańczyków miało zielone oczy, musiało to pochodzić właśnie od tej strony rodziny.

— Kiedy zamierzasz przystąpić do walki? — zapytał ktoś Thorisina.

— Dawno temu — odparł krótko Imperator. — Oby Onomagoulos mroził się w piekle Skotosa za czas, który mi zabrał, i za wszystkich dobrych ludzi, których zabił. Wojna domowa to dla kraju podwójna strata, bo i zwycięzcy, i przegrani należą do niego.

— Szczera prawda — wymamrotał Gajusz Filipus, przypominając sobie swoją własną młodość i walki pomiędzy Śullą a zwolennikami Mariusza, nie mówiąc o Wojnie Społecznej, w której Rzymianie musieli walczyć ze swoimi sprzymierzeńcami z Italii.

— Wiesz, że nie możemy być gotowi dawno temu — powiedział głośno do Gavrasa.

— Nawet wy, Rzymianie? — odparł z uśmiechem Imperator. W jego głosie był niekłamany szacunek. Legioniści nauczyli Videssos więcej, niż kiedykolwiek wiedziało o natychmiastowej gotowości. Thorisin tarł ręką podbródek, zastanawiając się:

— Osiem dni — powiedział w końcu.

Wśród oficerów słychać było pomruki niezadowolenia. Jeden z Namdalajczyków, Clozart Skórzane Spodnie, warknął:

— Równie dobrze możesz prosić o gwiazdę z nieba! — Utprand uciszył go groźnym spojrzeniem. Gdy Imperator spojrzał pytająco na dowódcę najemników, ten odpowiedział kiwnięciem głowy. Thorisin oddał gest, zadowolony; na słowie Utpranda w takich kwestiach można było polegać.

Gavras nie kłopotał się pytaniem Rzymian. Skaurus i Gajusz Filipus z satysfakcją wymienili uśmiechy. Mogli być gotowi w ciągu czterech dni i wiedzieli o tym obaj. Przyjemnie było zobaczyć, że Imperator też o tym wiedział.

Kiedy spotkanie się skończyło, Marek miał nadzieję na krótką rozmowę z Alypią Gavrą — w zdominowanym przez różne ceremonie i reguły Videssos, takie okazje nadarzały się zbyt rzadko. Niestety, uczepił się go Mertikes Zigabenos, gdy wychodzili przez wypolerowane do połysku brązowe drzwi Sali Dziewiętnastu Tapczanów. Videssański oficer powiedział:

— Mam nadzieję, że jesteś zadowolony z kapłana, którego ci przysłałem.

W każdych innych okolicznościach Skaurus odpowiedziałby jakimś grzecznym komplementem. W końcu, Zigabenos starał się zrobić jemu i jego ludziom przysługę. Jednak widok Alypii, oddalającej się wraz z wujem w kierunku prywatnych komnat rodziny cesarskiej, zirytował go wystarczająco, by stał się szczery.

— Nie mogłeś znaleźć kogoś, kto by tyle nie pił? — zapytał. Mróz ściął przystojną twarz Zigabenosa:

— Z pewnością. Najmocniej cię przepraszam — powiedział. — A teraz, jeśli pozwolisz… — z zimnym, wystudiowanym co do cala ukłonem, odsunął się od trybuna.

Gajusz Filipus podszedł do Marka.

— A temu znowuż na jaki wlazłeś odcisk? — zapytał, patrząc na sztywno oddalającego się Zigabenosa. — Tylko nie mów mi, że byłeś z nim szczery.

— Obawiam się, że tak — przyznał trybun. Czasami — pomyślał — nie można było zrobić gorszego błędu w stosunkach z Videssańczykami.

Zamieszanie związane z przygotowaniami do wymarszu nie odciągnęło legionistów od ich porannych zajęć na polu ćwiczeń. Gdy powrócili stamtąd pewnego dnia, Marek zastał koszary tak brudne i zagracone, że nawet obecna przeprowadzka nie była tego w stanie usprawiedliwić. Rozzłoszczony poszedł szukać Pullo i Worenusza. Zaniedbanie jakiejkolwiek pracy nie pasowało do nich, nawet gdy była to praca tak zniechęcająca jak sprzątanie.

Znalazł ich stojących obok siebie na słońcu za jednym z budynków dla kawalerów. Porzucili swe raczej sztywne pozy, gdy tylko ujrzeli go wychodzącego zza rogu. Marek nabrał powietrza, przygotowując się do wściekłego krzyku.

Ale Styppes, który siedział wygodnie w cieniu otaczających koszary drzew cytrusowych, uprzedził go:

— Co robicie, wy żałosni barbarzyńcy!? Natychmiast wracajcie do swoich pozycji! Ledwie zacząłem szkicować!

Skaurus nie zauważył wcześniej siedzącego w cieniu kapłana. Odwrócił się teraz do niego, ignorując legionistów.

— A któż dał ci panie prawo do odrywania moich żołnierzy od zadań, które im wyznaczyłem? Styppes przymrużył oczy wychodząc z cienia. W ręku trzymał kilka arkuszy pergaminu i laskę węgla drzewnego.

— Co ma większe znaczenie — zapytał — trywialne sprawy tej egzystencji, czy też chwała Phosa, która trwa na wieki?

— Ta egzystencja jest jedyną, jaką znam — odparował trybun. Styppes aż cofnął się z przerażenia, jakby stał naprzeciwko dzikiej bestii. Uczynił znak słońca — znak swojego boga — na piersiach i wymamrotał szybko jakąś krótką modlitwę przeciwko bluźnierstwu Marka. Skaurus zdał sobie sprawę, że posunął się za daleko — w oszalałym na punkcie religii Videssos, taka wypowiedź mogła wywołać zamieszki. Spróbował trochę załagodzić swoje słowa:

— O ile wiem, żaden z tych żołnierzy nie czci Phosa. — Spojrzał na Worenusza i Pullo, którzy pokiwali nerwowo głowami, czując się niczym w potrzasku, pomiędzy Styppesem a swoim dowódcą.

Marek odwrócił się znowu do kapłana.

— Do czegóż więc są ci potrzebni?

— Właściwe pytanie — powiedział Styppes przypatrując się trybunowi bez sympatii. — Choć Skotos z pewnością zabierze ich pogańskie dusze pod ziemię, do wiecznego lodu, jednak ich cielesne postacie warte są utrwalenia. Odnalazłem w nich podobieństwo do świętych naszego Pana Phosa — Akakiosa i Gouriasa, którzy mają być przedstawieni na ikonach jako młodzi mężczyźni bez bród.

— Malujesz ikony? — zapytał Marek mając nadzieję, że nie było słychać sceptycyzmu w jego głosie. Za chwilę ten gruby dureń powie, że może znosić jaja — pomyślał Marek. Styppes jednak, jak się wydawało, wziął: go na serio.

— Owszem — powiedział, podając swoje arkusze Rzymianinowi. — Musisz wziąć pod uwagę, że to tylko ogólne szkice, w dodatku nie najlepsze. Zresztą węgiel też jest kiepski. Ci głupcy w klasztorze używają drzewa orzechowego, ale mirt daje lepszą linię i mniej brudzi.

Trybun prawie nie słyszał narzekań kapłana. Przeglądał szybko kawałki pergaminu, a im więcej ich widział, tym jego oczy stawały się większe. Styppes był artystą — bez względu na to, czym jeszcze był. W kilku oszczędnych liniach zawarł najbardziej charakterystyczne rysy Rzymian; silny nos i wystające kości policzkowe Pullo, ciężkie brwi Worenusza, jego inteligentne usta i szramę, która pofałdowała podbródek.

Pullo także miał blizny, ale rysunek Styppesa nie pokazywał tego. Przyzwyczajony do rzymskich portretów, które bywały brutalnie realistyczne, Marek zapytał:

— Dlaczego pokazałeś rany jednego z nich, a drugiego nie?

— Święty Gaurios był żołnierzem, który cierpiał męczarnie, broniąc ołtarza Phosa przed poganami z Khamorth i ma być przedstawiany z żołnierskimi znakami. Akakios Klimakos jednak został sławny dzięki swojemu miłosierdziu i nie miał żadnego kontaktu z wojną.

— Ale przecież Pullo ma blizny — zaprotestował trybun.

— No i co z tego? Sami w sobie, twoi barbarzyńcy nic mnie nie obchodzą, no bo i czemu niby powinni? Ale jako wizerunki tych, którzy godni byli Phosa, mają jakieś znaczenie. Tam gdzie ich rysy nie pasują do ideału, czy mam z niego zrezygnować? Dla nich? Interesują mnie święty Klimakos i Gourias, a nie twój Pullo i Worenusz, czy jak też tam się nazywają. — Styppes roześmiał się, rozbawiony takim pomysłem.

Jego teoria sztuki była różna od wszystkiego, co myślał na ten temat Skaurus, ale trybun był zbyt oburzony pogardą kapłana, by się tym przejmować.

— W takim razie wyświadcz mi proszę tę uprzejmość, i nie odrywaj ich od wyznaczonych zadań. Mnie interesuje ich wypełnienie.

— Zuchwały poganin — powiedział Styppes, a nozdrza latały mu ze wściekłości.

— Wcale nie — odparł trybun, nie chcąc sobie czynić z niego otwartego wroga. — Ale tak jak ty masz swoje sprawy, ja mam swoje. Twój Gourias zrozumiałby obowiązek, który żołnierz musi wypełnić względem swojego dowódcy i szkodę, która może wyniknąć z osłabienia jego autorytetu.

Kapłan wyglądał na zaskoczonego.

— Nie oczekiwałbym takiego argumentu od niewiernego — jego oczy były przekrwione, ale przenikliwe.

Marek rozłożył ręce. Cokolwiek, byleby skutecznie — szepnął, ale tylko do siebie.

— No dobrze — powiedział w końcu kapłan. — Być może byłem nieco pochopny.

— Co moi ludzie robią w swoim wolnym czasie, zupełnie mnie nie obchodzi. To ich sprawa. Jeżeli zechcą ci pozować, z pewnością nie będę miał nic przeciwko temu — powiedział trybun zadowolony, że udało mu się wszystko załagodzić.

Wyrachowanie pojawiło się na tłustej twarzy Styppesa.

— A co z tobą? — zapytał.

— Ze mną?

— Tak, właśnie z tobą. Gdy tylko cię zobaczyłem wiedziałem, że byłbyś świetnym modelem do portretu świętego Kveldulfa Halogajczyka.

— Świętego kogo? — spytał zaskoczony Marek. Halogajczycy żyli w zimnej krainie, daleko na pomoc od Videssos. Niektórzy służyli jako najemnicy dla Imperium, ale znacznie częściej byli najeźdźcami i piratami. Skaurus wiedział, że czcili oni własnych, posępnych bogów a nie Phosa.

— Jak Halogajczyk stał się świętym w Videssos?

— Kveldulf głosił prawdziwą wiarę za panowania świętej pamięci Stavrakiosa — Styppes uczynił znak słońca na sercu. — Nauczał swoich rodaków w ich skutych lodem fiordach, ale oni go nie słuchali. Przywiązali go do drzewa i zadźgali włóczniami, ale on nie bał się ich broni, wybierając śmierć, która służyła chwale Phosa.

Nic dziwnego, że Halogajczycy nie przyjęli Kveldulfa — pomyślał trybun. Stavrakios podbił należącą do nich prowincję Agder i Kveldulf musiał im się wydawać zwiastunem kolejnych klęsk. Vi-dessos często używało religii do politycznych celów. Skaurus nie zgadzał się ze sposobem rozumowania Styppesa, ale zamiast tego powiedział tylko:

— Dlaczego ja? Nie wyglądam przecież jak Halogajczyk.

— To prawda, wyglądasz prawie dokładnie jak Videssańczyk. Tym lepiej. Jesteś blondynem jak te dzikusy z północy i dzięki temu mogę tak sportretować Kveldulfa, by jego pochodzenie było oczywiste nawet dla tych wiernych, którzy nie umieją czytać, ale jednocześnie symbolicznie zaprezentować jego oddanie prawdziwej wierze Imperium.

— Och… — Marek chciał podrapać się po głowie, ale zatrzymał się w połowie gestu, nie chcąc pokazywać swojego zmieszania kapłanowi. Żałował, że nie ma przy nim Gorgidasa, który na pewno połapałby się w prototypach i symbolach Styppesa — jeżeli ktokolwiek mógł to zrobić, to był to na pewno Grek. Dla konserwatywnych Rzymian portret był portretem; należało go oceniać według tego, jak dalece przypominał oryginał.

Wciąż nieco ogłupiały, przytaknął niewyraźnie, gdy Styppes znowu zaczął na niego naciskać w kwestii pozowania i udzielił Worenuszowi i Pullo tylko ćwierci reprymendy, na którą zasłużyli. Nie dowierzając swemu szczęściu, zasalutowali szybko i zniknęli, zanim przestał rozmyślać nad słowami kapłana.

Jeżeli Kveldulf nauczał tak jak Styppes — pomyślał — jego barbarzyńscy rodacy mieli kolejny dobry powód, żeby go zabić.

Pomimo incydentu ze Styppesem, przygotowania legionistów przebiegały całkiem gładko. Rzymianie byli starymi wygami, gdy chodziło o zwijanie obozu zimowego, a pod ich czujnym okiem rekruci, którzy dołączyli do nich odkąd legion pojawił się w Videssos, też nieźle sobie radzili. Rzymski duch miał potężną moc — nowo przybyli chcieli dostosować się do standardów ustalonych przez trybuna.

Rezultaty zadowoliły nawet Gajusza Filipusa, który popędzał cudzoziemców nie mniej niż ludzi pochodzących z Latinum czy Apuli. Starszy centurion miał na głowie stary problem, z którym nie mógł sobie tak łatwo poradzić, jak z nieposłusznym żołnierzem.

Trzy dni przed tym, gdy armia Videssos miała opuścić stolicę, weteran przyszedł do Marka i stanął na baczność. Sam w sobie był to już niedobry znak; nie bawił się w takie formalności, chyba że zamierzał powiedzieć coś, czego jak przypuszczał, Skaurus wolałby nie słyszeć. Gdy trybun zauważył, że jedno oko centuriona było podsiniaczone, jego niepokój wzrósł jeszcze bardziej; czy jakiś żołnierz był na tyle głupi, żeby porwać się na Gajusza Filipusa? Jeśli tak było, centurion mógł właśnie przyjść, żeby zameldować o śmierci legionisty.

— Tak? — zapytał Skaurus, gdy Gajusz Filipus milczał uparcie.

— Panie… — Gajusz Filipus zaczął od tytułu i zamilkł na tak długo, że Skaurus zaczął się obawiać, czy jego pierwsze, pośpieszne przypuszczenie nie było prawdą. Wtedy, jakby zerwała się w nim jakaś tama, starszy centurion wybuchnął:

— Panie, czy nie ma jakiegoś sposobu na to, żebyśmy mogli zostawić tu te cholerne dziwki? Mężczyźni byliby bez nich lepszymi żołnierzami, naprawdę byliby o wiele lepsi, nie myśląc o tym, czy się będą pieprzyć w nocy albo czy ich bachory zjadły obiad.

— Przykro mi, ale nie — odpowiedział Skaurus natychmiast. Wiedział, że Gajusz Filipus nigdy tak naprawdę nie zaakceptował tego, że Rzymianie zabierali ze sobą swoje towarzyszki. Było to niezgodne z samą tradycją Legionów, a także z naturą weterana. Kobiety były dla niego związane jedynie z szybką przyjemnością; wszystko, co wykraczało poza tę przyjemność, zdawało się wykraczać także poza jego zrozumienie.

Ale zwyczaje Videssos różniły się od zwyczajów Rzymian. Najemnicy, którzy służyli Autokra-torowi, zawsze brali ze sobą żony czy kochanki, gdy rozpoczynali jakąś kampanię.

Marek czuł, że nie jest w stanie odmówić swoim ludziom przywileju, którym cieszyła się reszta armii.

— Coś nie wyszło jak trzeba?

— Jak trzeba?! — wykrzyknął Gajusz Filipus sfrustrowany, akcentując wyraźnie każdą głoskę. — Ani jedna pieprzona rzecz nie idzie jak trzeba z tymi idiotkami, a jeśli już, to one spartaczą ją z powrotem, tylko dla zabawy. Skaurus, powinieneś był widzieć, co ta gęś, która mi to podarowała — ostrożnie dotknął policzka — chciała zrobić.

— Powiedz mi. — Marek wiedział, że starszy centurion musiał wyładować jakoś złość i był gotów go wysłuchać. — Dzięki jednemu z niezwykłych cudów Jowisza, tej dziwce, Myrrh — jest kobietą Publiusza Flakusa, gdybyś nie wiedział — udało się w ciągu pięciu dni spakować swoje rzeczy do trzech toreb, każda z nich jest wystarczająco duża, żeby złamać najsilniejszego osła, jaki się kiedykolwiek urodził. Ale to by jeszcze uszło, przynajmniej była spakowana. Ale! Ale wtedy jej „małe kochanie” wymyśliło, że chce cukierka — i niech bogowie utną mi jądra, jeśli nie wywaliła wszystkich swoich śmieci na podłogę, aż znalazła cukierek miodowy. Ja na to wszystko, rozumiesz, patrzyłem. Zajęło to przynajmniej kwadrans — tyle jej dałem. To właśnie wtedy zarobiłem tego siniaka.

Gdy Gajusz Filipus wrzasnął na polu ćwiczeń, tynk osypywał się ze ścian. Skaurus pomyślał, że Myrrha musiała być naprawdę dziewczyną z charakterem, skoro to wytrzymała. Starszy centurion, przyzwyczajony do ostrej dyscypliny legionu, dawno już zapomniał o łagodniejszych sposobach zwracania komuś uwagi. Co gorsza, był wściekły, gdy mu się przeciwstawiano, a on nie mógł się za to zemścić.

— No już, nie przejmuj się tym — powiedział Marek. Objął starszego centuriona ramieniem. — Wykonywałeś swój obowiązek i to było w porządku. Chyba nie warto pozwalać, żeby ktoś, kto jest ignorantem i cywilem, rozpraszał cię?

— Jasne, cholera, że warto — burknął. Skaurus tylko lekko się skrzywił; to opanowanie zawdzięczał wyciszającej mocy stoicyzmu.

Pomimo tego ataku wściekłości weterana, i w dużej mierze dzięki jego pracy, legioniści byli gotowi na długo przed terminem wyznaczonym przez Thorisina. Jednak dzień ten minął, a armia wciąż nie wyruszała. Choć niektóre oddziały — głównie najemnicy z Khamorth, a także kilka vi-dessańskich jednostek — wciąż nie były gotowe, głównym powodem opóźnienia był fakt, że statki nie nadawały się jeszcze do tego, by je przetransportować, pomimo wysiłków i najlepszych chęci dowódcy floty Tarona Leimmokheira.

Rewolta Onomagoulosa skutecznie rozbiła flotę Videssos; także i tutaj jej konsekwencje były widoczne.

— Leimmokheir chyba znowu chce się znaleźć w więzieniu — śmiał się Senpat Sviodo, ale żart zawierał w sobie nieco prawdy. Leimmokheir spędził w więzieniu wiele miesięcy, gdy Thorisin Gavras uważał go, niesłusznie, za jednego z uczestników morderczego spisku. Gdyby naprawdę zawiódł skorego do gniewu Imperatora, mógłby tam powrócić.

Okręty przeróżnej wielkości i kształtów — od wielkich, rozbudowanych transportowców, które zwykle przewoziły ziarno, po małe rybackie łodzie — gromadziły się w portach Videssos. Wydawało się, że w stolicy jest tyle samo żeglarzy co żołnierzy. Marynarze, z których niemal wszyscy byli Videssańczykami, zaludnili tawerny i jadłodajnie miasta. Ścierali się z najemnikami; czasami dla zabawy, czasami zupełnie poważnie.

Marek myślał o Viridoviksie i zastanawiał się, jak też zniósł on żeglugę do Pristy. Gdyby porywczy Celt wiedział co traci, z pewnością wolałby wrócić, nawet gdyby musiał to zrobić wpław — wiadomo było, że nigdy nie opuścił ani nie wycofał się z żadnej knajpianej awantury.

Przy takiej ilości okrętów stłoczonych w dokach Videssos, wprost przylegających do siebie burtami, przybycie jednego więcej kupca z Kypas w ziemiach zachodnich nie powinno było zrobić żadnej różnicy. Ale ten okręt zawierał coś więcej niż ładunek wina; wiadomości, które przywiózł, rozeszły się po mieście lotem błyskawicy. Gdy w Videssos dwójka ludzi o czymś się dowiedziała, wiedziało o tym wkrótce całe miasto.

Phostis Apokavkos przyniósł nowiny do koszar legionistów. Był zawsze dobrze zorientowany, zarabiając na życie w złodziejskiej dzielnicy miasta, zanim został przygarnięty przez Rzymian. Teraz wpadł jak szalony do środka, z wściekłością wypisaną na jego pociągłej twarzy.

— Niech szlag trafi plugawych cudzoziemców! — krzyczał.

Głowy poderwały się do góry, ręce instynktownie sięgnęły po broń. Videssos był kosmopolityczne, a zarazem ksenofobiczne; krzyk taki jak ten, zbyt często był hasłem podrywającym motłoch do walk. Żołnierze uspokoili się, gdy zobaczyli, że był to tylko Apokavkos i przeklinali go za ten nagły alarm.

— Czy nas też masz na myśli, Phostis? — zapytał łagodnie Skaurus.

— Co? Och, nie panie! — odrzekł Apokavkos, zszokowany. Jego ręka powędrowała do góry w eleganckim pozdrowieniu legionistów. Czasami był on — pomyślał trybun — bardziej rzymski niż sami Rzymianie. Dali mu szansę, której inaczej nigdy nie miałby na swojej farmie na dalekim zachodzie czy w stolicy, a w zamian zyskali jego pełne oddanie. Teraz golił się jak Rzymianie, przeklinał po łacinie, i jak wszyscy rekruci, którzy dołączyli do ludzi Marka w Videssos, nosił znak legionów na ręce.

— To ci znienawidzeni przez Phosa heretycy z Namdalen, panie — zaczął wyjaśniać. W pewnych kwestiach wciąż był Videssańczykiem.

— Ludzie Utpranda? — niepokój na nowo ogarnął Marka, tak jak i jego żołnierzy. Rzymianie zajmowali się już zamieszkami, rozdzielając miejskie pospólstwo i ludzi z Księstwa. Był to taki rodzaj służby, na myśl o którym każdemu żołnierzowi robiło się niedobrze.

Ale Apokavkos pokręcił głową.

— Nie, to nie ci pluskwiarze; dookoła jest wystarczająco dużo uczciwych ludzi, żeby utrzymać ich w porządku. — Splunął z obrzydzeniem na podłogę. — To banda Draxa.

— O czym ty mówisz?! Wyduś to z siebie, człowieku! — zawołali legioniści, ale Marek czuł, jak cierpnie mu skóra. Miał straszliwe uczucie, że wie, co teraz usłyszy.

— To skurwysyński pirat — mówił Apokavkos. — Wysłać go za Cieśninę Bydła, żeby uciszył rebelię, a już mu się wydaje, że jest królem. Ten gównojad, ten pomiot Skotosa zabrał nasze ziemie na zachodzie!

II

Ziemia! — zawołał obserwator z bocianiego gniazda, wysoko na maszcie „Zdobywcy”. — Och, chwała niech będzie bogom! — wykrzyknął Viridoviks. — Już myślałem, że zapomnieli o tym słowie.

Rumiana zazwyczaj twarz Gala była teraz blada i ściągnięta bólem. Zimny pot pozlepiał jego rude włosy i długie wąsiska. Trzymając się kurczowo relingu na prawej burcie „Zdobywcy”, czekał aż dopadnie go następny atak morskiej choroby.

Nie musiał czekać długo. Podmuch wiatru przyniósł ze sobą smród gorącego oleju i smażonych ryb z kuchni na rufie statku. Wywołało to nowy paroksyzm wymiotów. Po twarzy spływały mu łzy.

— Już trzeci dzień! Byłbym zimnym trupem, gdyby to miało trwać tydzień.

W swym udręczeniu mówił po celtycku, a tego języka nikt na pokładzie — w całym tym świecie — nie rozumiał. To jednak nie dlatego załoga statku i dyplomaci, którym towarzyszył, przyglądali mu się z ciekawością i współczuciem. Wody Morza Videssańskiego były prawie nieruchome i to, że ktoś był w stanie zachorować przy takiej świetnej pogodzie, graniczyło z cudem. Viridoviks przeklinał swój słaby żołądek, ale przerwał, gdy ten znowu zaczął wyprawiać harce.

Z kuchni wyłonił się Gorgidas, trzymający w rękach misę parującego obficie rosołu wołowego. Grek mógł twierdzić, że porzucił medycynę dla historii, ale w głębi serca wciąż był lekarzem. Niepokoił go kiepski stan Viridoviksa tym bardziej, że zupełnie nie rozumiał tej słabości tryskającego zazwyczaj zdrowiem Gala.

— Masz, wypij to — powiedział.

— Weź to ode mnie — skrzywił się Viridoviks. — Nie chcę. Gorgidas zgromił go wzrokiem. Jeżeli cokolwiek w świecie mogło wzbudzić jego gniew, to był to świadomie głupi pacjent.

— Wolisz zamiast tego rzygać powietrzem? Nie przestaniesz, dopóki nie wpłyniemy do portu; lepiej by było, żebyś miał co z siebie wypluwać.

— Jasne, jak i to, że morze to pieprzone, znienawidzone przez bogów miejsce — powiedział Gal, ale pod nieubłaganym spojrzeniem Gorgidasa wysiorbał cały rosół. Kilka minut później zwrócił morzu większość z tego, co wypił.

— Ale syf. Niech śmierdzące gówno pochłonie tego gnojka, co wymyślił okręty. To wstyd, że jestem na jednym z nich z powodu kobiety!

— A czego byś chciał po tym, jak dałeś kosza kochance Imperatora? — zapytał Gorgidas retorycznie.

Bezmyślność Viridoviksa w tej kwestii naprawdę go złościła. Komitta Rhangawe miała temperament wystarczająco gorący, by smażyć na nim mięso, a gdy Viridoviks nie chciał porzucić dla niej innych swych kobiet zagroziła, że pójdzie do Thorisina Gavrasa i powie mu, że Gal ją zgwałcił; stąd jego nagły wyjazd z Videssos.

— Tak, pewnie masz rację, nauczycielu, ale nie musisz mi tu prawić kazań. — Zielone oczy Celta zmierzyły Gorgidasa zimnym spojrzeniem. — Przynajmniej nie uciekam przed samym sobą.

Lekarz odchrząknął. Riposta Viridoviksa była zbyt celna i zbyt prawdziwa, by mógł ją spokojnie zignorować. Gal był barbarzyńcą, ale na pewno nie był głupcem. Po tym jak Kwintus Glabrio zmarł na rękach Gorgidasa, pasja i treść jego życia wydała mu się do niczego nie przydatna. Jaki był z niego pożytek — myślał gorzko — skoro nie umiał uratować kochanka? Historia sprawiała wrażenie, że jest ciekawym zajęciem, nie wymagającym jednocześnie zbytniego zaangażowania.

Wątpił, czy potrafiłby to wytłumaczyć Galowi i nie bardzo też chciał. W każdym razie, jedno zdanie Viridoviksa podsumowało aż nazbyt dobrze wszystkie jego przemyślenia.

Arigh, syn Arghuna, przeszedł przez pokład i dołączył do nich, co uwolniło Gorgidasa od rozmyślań. Nawet ten nomada z dalekiego stepu za rzeką Shaum czuł się na morzu całkiem dobrze.

— Co z nim? — zapytał ostrym, przyciętym przez obcy akcent videssańskim.

— Nie za dobrze — odparł szczerze Grek. — Ale jeśli już widać ziemię, będziemy w Prista jeszcze dziś po południu, a to go powinno wyleczyć.

Płaska, śniada twarz Arigha jak zawsze pozostała niewzruszona, ale jakieś podstępne pytanie czaiło się w jego skośnych oczach.

— Koń też się kołysze, Viridoviksie. Czy ty na koniu też tak chorujesz? Przed nami wiele dni jazdy.

— Nie, nie będę chorował, ty wężu z Arshaum — odpowiedź Viridoviksa okraszona była przekleństwem pod adresem przyjaciela — Gal włożył w nie całą energię, jaka mu jeszcze została. Na koniec dorzucił: — A teraz wynocha, bo wyrzygam się na twoje śliczne skórzane buciki.

Arigh oddalił się, chichocząc.

— Końska choroba — mruczał Viridoviks. — Takie słowa mogą przyprawić człowieka o zimne dreszcze. Epona i jej klacz nie pozwoliłyby na to.

— To twoja celtycka bogini koni? — zapytał Gorgidas, jak zawsze zainteresowany tego rodzaju szczegółami.

— Ta sama. Składam jej ofiary wystarczająco często, choć prawdę mówiąc, nie robiłem tego odkąd jesteśmy w Imperium. — Gal miał zafrasowaną minę. — Powinienem to chyba nadrobić, kiedy tylko dopłyniemy do Pristy. Jeśli dożyję.

Prista była miastem kontrastów, strażnicą Imperium na skraju nie kończącego się morza traw. Liczyła sobie niecałe dziesięć tysięcy mieszkańców, ale mogła się poszczycić fortyfikacjami wyższymi i mocniejszymi niż jakiekolwiek inne miasto w Videssos — oprócz stolicy, oczywiście. Dla Imperium był to punkt obserwacyjny kontrolujący cały step; miejsce, z którego można było manipulować plemionami koczowników Khamorth czy to podpuszczając je na siebie, czy też wciągając do służby Imperium. Ludzie równin potrzebowali miasta, by mieli gdzie wymieniać miód, tłuszcz, wosk, futra i niewolników na pszenicę, sól, wino, jedwab i pachnidła z Videssos. Wielu nomadów z zawiścią patrzyło na to bogactwo, jak też i na samą twierdzę, a wysokie mury nie zawsze były w stanie ich powstrzymać. Przeszłość Pristy była więc naprawdę burzliwa.

W obrębie murów zaś można było znaleźć budynki wszelkiej maści i rozmiarów. Okazałe domostwa z podwórzami, zbudowane z miejscowego szarobrązowego kamienia w klasycznym vides-sańskim stylu, stały obok chwiejących się drewnianych szop i ziemianek skleconych z kawałków stepowej darniny. Na nie zabudowanym jeszcze terenie wyrastały, niczym jakieś gigantyczne muchomory, namioty nomadów pokryte skórą lub farbowanym filcem.

Choć w Prista znajdował się wojskowy garnizon i gubernator z Imperium, większość populacji miasteczka pochodziła z równin. Nawet portowi włóczędzy, choć przeważnie ubrani byli w Lniane tuniki i spodnie zamiast stepowych futer i skór, wyglądali na typowych Khamorthów — krępi, niezbyt wysocy, z wielkimi, rozwichrzonymi brodami. Żaden z nich nie rozstawał się także z niską, futrzaną czapą, które nomadzi nosili w każdą pogodę.

Kiedy Pikridos Goudeles poprosił jednego z nich, by pomógł mu zanieść bagaże do gospody, ten nawet nie drgnął. Zaskoczony Goudeles zmarszczył brwi.

— No tak, musiałem akurat trafić na głuchoniemego — powiedział i odwrócił się do innego próżniaka, który wystawiał szeroką, włochatą pierś do słońca. Mężczyzna zignorował go zupełnie.

— Na Phosa, czy to kraj głuchych? — zawołał biurokrata wyraźnie rozzłoszczony. W Videssos przywykł do tego, że usługiwano mu bez najmniejszej zwłoki.

— Posłuchają mnie! Niech mnie porwą demony, jeśli ich do tego nie zmuszę — powiedział Arigh, ruszając w stronę grupy nomadów. Ci spojrzeli na niego groźnie; Khamorthti i Arshaumi nigdy nie darzyli się sympatią.

Lankinos Skylitzes dotkną ramienia Arigha. Oficer był człowiekiem małomównym i nie przepadał za Goudelesem. Z chęcią patrzyłby, jak gryzipiórek robi z siebie głupca. Ale Arigh mógł wszcząć bójkę, a tego Skylitzes na pewno nie chciał.

— Pozwól mnie to zrobić — powiedział, i tym razem on pomaszerował w stronę włóczęgów. Starzy portowi wyjadacze obserwowali go ze stoickim spokojem. Skylitzes był wielkim mężczyzną, o solidnej, żołnierskiej budowie ciała, ale było ich wystarczająco wielu, by poradzić sobie i z nim, i z jego towarzyszami. I w dodatku kumał się z Arshaumami. Ale groźne miny zamieniły się w grymasy zaskoczenia, kiedy przemówił do nich w ich własnym języku. Po kilku sekundach czterech mężczyzn podskoczyło do pakunków i wzięło je na ramiona. Tylko Arigh sam niósł swój bagaż i zdawał się z tego zadowolony.

— To musi być bardzo przydatne, kiedy człowiek może się dogadać z innymi wszędzie gdzie tylko pojedzie — z podziwem powiedział do Skylitzesa Viridoviks. Gal powoli dochodził do siebie. Jak mityczny olbrzym Antaios — pomyślał Gorgidas — czerpał siłę z kontaktu z ziemią.

Oszczędny nawet w gestach Skylitzes skinął tylko głową. Problem komunikowania się z innymi nacjami wciąż jednak nurtował Viridoviksa, bo teraz zwrócił się do Greka.

— Jak będziesz pisał tę swoją historię, Gorgidas, kochanie, czy nie chciałbyś, żeby wszyscy mówili twoim językiem, i żebyś mógł im zadać wszystkie te pytania, co ci się tłuką po głowie?

Gorgidas zignorował sarkastyczny ton Viridoviksa, ale jego słowa poruszyły w nim czułą strunę.

— Na bogów, Galu, byłbym szczęśliwy, gdyby ktokolwiek w tym zafajdanym świecie mówił moim językiem; nawet ty. Jesteśmy tutaj j ak najbliżsi krewni, ale nie mogę z tobą porozmawiać po grecku, tak jak ty nie możesz mówić do mnie po celtycku. Czy to ciebie nie złości — zawsze tylko łacina albo videssański?

— Złości — przyznał od razu Viridoviks. — Nawet Rzymianie mają lepiej niż my, bo mają siebie i mogą gadać między sobą kiedy chcą. Próbowałem nauczyć moje dziewczynki celtyckiego, ale one w ogóle nie myślą o takich rzeczach. Zdaje się, że wybrałem je tylko dlatego, że tak dobrze spisują się pod kocem.

No i zostałeś sam — pomyślał Gorgidas. Jakby potwierdzając jego domysły, Gal zaczął nagle głośno recytować jakiś poemat w swoim ojczystym języku. Arigh i Videssańczycy gapili się na niego ze zdumieniem. Miejscowi tragarze przez całą drogę rzucali mu ukradkowe spojrzenia, zaciekawieni jego jasną, piegowatą cerą i ognistymi włosami. Teraz odsunęli się trochę, być może obawiając się, że wymawia jakieś zaklęcie.

Viridoviks przeleciał przez pięć albo sześć zwrotek. Potem zająknął się i zamilkł, po to tylko, by wypluć z siebie stek przekleństw — celtyckich, łacińskich i videssańskich.

— Hańba! Zapomniałem resztę — powiedział żałośnie i zwiesił smutno głowę.

Po szerokich ulicach stolicy, wykładanych kocimi łbami lub kamiennymi płytami, i po jej wydajnym systemie kanalizacyjnym, Prista była dla nich swego rodzaju szokiem. Główna ulica miasta, pokryta dobrze ubitą ziemią, wiła się zygzakiem niczym parkowa alejka i niewiele od takiej była szersza. Środkiem drogi spływały ścieki. Gorgidas widział nomadę rozpinającego spodnie i sikającego na poboczu — nikt nie zwracał na niego uwagi.

Grek pokręcił głową. W Elis, gdzie dorastał, takie rzeczy były czymś normalnym. Okrzyk „Exi-to! Uwaga, jedziemy!”, uprzedzał przechodniów, że zaraz wylany zostanie do rynsztoku kolejny ładunek pomyj. Rzymianie, tak jak i Videssańczycy żyjący w większych miastach, mieli lepsze pojęcie o higienie i kanalizacji. Jednak tutaj, na granicy cywilizowanego świata ludzie nie dbali o takie rzeczy — i z pewnością słono za to płacili, zapadając na różne paskudne choroby.

No i co z tego? — pomyślał Gorgidas. Mają przecież kapłanów-uzdrowicieli, którzy mogą się tym zająć. Zaraz jednak zaczął się nad tym zastanawiać; sądząc z tego, co tu widział, większość Pristan podtrzymywała swoje zwyczaje z równin i prawdopodobnie nie czciła Phosa. Spojrzał w kierunku świątyni boga Videssos. Wyblakłe kamienie i zamazane przez deszcz linie zdawały się świadczyć o tym, że był to jeden z najstarszych budynków w mieście, ale pokrywały ją także zaśniedziałe smugi zapomnienia. Skylitzes także to dostrzegł i zmarszczył brwi.

Jeżeli Pikridos Goudeles czuł jakikolwiek smutek czy skonsternowanie na widok opłakanego stanu świątyni, to zupełnie nie dał tego po sobie poznać. Ale rozgadał się, kiedy zobaczył wnętrze gospody, którą miejscowi polecili przez Skylitzesa jako najlepszą w Prista.

— Co za okropna speluna! Widziałem kurniki, które były lepiej utrzymane niż ta nora.

Dwóch klientów gospody rzuciło mu groźne spojrzenia — Gorgidas pomyślał, że rozumieją pewnie videssański. Właściwie Grek zgadzał się z Goudelesem. Szynk był mały, bez żadnych prawie sprzętów i nie sprzątany chyba od dziesięcioleci. Sadza pokrywała ściany tam, gdzie umieszczone były zwykle pochodnie. Wszystko cuchnęło dymem, stęchłym, starym winem i jeszcze starszym potem.

Klientela lokalu ani na jotę nie odbiegała od tego standardu. Dwa czy trzy stoły oblegane były przez typków, którzy mogli być rodzonymi braćmi portowych włóczęgów. Sześciu Videssańczyków piło osobno. Choć większość z nich miała już na pewno około czterdziestki, byli krzykliwi i ubierali się w workowate tuniki, jak wielu spośród młodych ulicznych łotrzyków. Każdy z nich zdawał się nosić na dłoniach i na szyi całą fortunę w złocie. Mówili głośno i gwałtownie, najczęściej posługując się slangiem ze stolicy.

Viridoviks mruknął po łacinie:

— Z nimi zagrałbym tylko swoimi własnymi kośćmi.

— Rozpoznaję złodziei, gdy tylko ich zobaczę. Nawet bogatych złodziei — odpowiedział mu Gorgidas w tym samym języku.

Jeżeli i gospodarz zajmował się kradzieżą, to wydawał swoje pieniądze gdzie indziej. Był to niski, tęgi mężczyzna, a jego posępne usta i podejrzliwe oczka zadawały kłam wszystkim opowieściom o sympatycznych, rubasznych grubasach. Pokój na piętrze, który niechętnie oddał posłom z Videssos, z trudem mieścił pięć wypchanych materaców przyniesionych wcześniej przez służącego. Goudeles zapłacił tragarzom, a gdy ci już odeszli, rozwalił się na sienniku — najgrubszym, jak zauważył Gorgidas — i wybuchnął śmiechem. W odpowiedzi na zaciekawione spojrzenia towarzyszy, powiedział:

— Pomyślałem sobie właśnie, że jeżeli to jest najlepsza gospoda, jaką ma do zaoferowania Prista, to niech mnie Phos zachowa od najgorszej.

— Ciesz się tym co masz, póki możesz — doradził mu Skylitzes.

— No nie, grubas ma rację — powiedział Arigh. Goudeles, który wypakowywał właśnie świeże ubranie, nie wyglądał na zachwyconego jego poparciem, jeżeli można to było tak nazwać. Arshaum kontynuował: — Nawet najpiękniejsze miasto jest więzieniem i tylko w stepie człowiek może oddychać swobodnie.

Ktoś zastukał cicho do drzwi. Był to żołnierz. Jak większość tutejszych mieszkańców, wyglądał na potomka nomadów, będąc barczystym mężczyzną o śniadej cerze i krzaczastej brodzie. Ale zamiast kubraka z wygotowanej skóry nosił metalową kolczugę i mówił płynnie po videssańsku.

— Jesteście panowie ze „Zdobywcy”, poselstwo do Arshaum? — Ukłonił się, gdy przytaknęli. — Jego Ekscelencja hypepoptes Methodios Sivas pozdrawia was i prosi, abyście zechcieli spotkać się z nim dziś, o zachodzie słońca. Przyjdę wtedy ponownie, by zaprowadzić was do jego rezydencji. — Pochylił głowę raz jeszcze, zasalutował i odszedł tak szybko, jak się pojawił. Jego buty waliły głośno o wąskie kamienne schodki.

— Czy ten hype jak mu tam, to jakiś czarodziej? Skąd mógł wiedzieć, że tu jesteśmy, prawie zanim się pojawiliśmy? — wykrzyknął Viridoviks. Widział już wystarczająco wiele magii w Imperium, by zadać to pytanie zupełnie poważnym tonem.

— Ani troszeczkę — odparł Goudeles, podśmiewając się z jego naiwności. — Równie pewne jak to, że słońce Phosa wschodzi na wschodzie jest, że jeden z tych leniwych kolegów z portu pracuje dla niego.

Gorgidas, który o wiele lepiej niż Gal znał się na sztuczkach różnych gubernatorów, sam doszedł do tego już wcześniej, ale teraz, gdy jego przypuszczenia zostały potwierdzone, czuł dodatkową satysfakcję. Głównym zadaniem Sivasa była obserwacja tego, co się dzieje na równinach. Jeżeli kontrolował je równie dokładnie, jak robił to w swoim własnym mieście, interesy Imperium były tutaj bezpieczne.

Methodios Sivas był zaskakująco młody — nie mógł mieć wiele ponad trzydziestkę. Nieco za duży nos sprawiał, że wyglądał sympatycznie i swojsko, ale miał w sobie wystarczająco dużo energii i inicjatywy, by pasować jednocześnie do tych niespokojnych okolic. Na początek huknął Arigha w plecy, wykrzykując:

— Czyż to nie syn Arghuna? Znowu każesz mi stawiać wartowników przy studniach? Arigh zachichotał, co w jego ustach mogło być niepokojącym dźwiękiem.

— Nie ma potrzeby. Będę spokojny.

— Lepiej, by tak było. Dla nas obu.

Upewniwszy się, że każdy z jego gości ma pełny puchar wina, Sivas wyjaśnił:

— Kiedy ten diabelski pomiot przejeżdżał tedy w drodze do stolicy, wrzucił po garści ropuch do każdej studni w mieście.

Lankinos Skylitzes wyglądał najpierw na zszokowanego, potem jednak wybuchnął śmiechem. Goudeles, Viridoviks i Gorgidas patrzyli na niego skonsternowani.

— Nie rozumiecie? — zapytał Sivas, po czym sam sobie odpowiedział. — Nie, pewnie że nie rozumiecie. Skąd moglibyście o tym wiedzieć? Nie stykacie się przecież z barbarzyńcami na co dzień. Czasami zapominam, że to ja mieszkam na skraju świata, a nie Imperium. Krótko mówiąc, wszyscy Khamorthci śmiertelnie boją się żab. Nie pili świeżej wody przez trzy dni!

— Hę, hę, hę? — roześmiał się Arigh, przypominając sobie swój żart. — Wiesz dobrze, że to nie wszystko. Zapłacili Videssańczykom, żeby zabili wszystkie te małe bestyjki, a potem sami już musieli przy każdej studni złożyć w ofierze jedną czarną owcę, bo inaczej nie byłyby oczyszczone.

A wasz kapłan Phosa próbował ich powstrzymać, bzdurząc coś o pogańskich obyczajach. To było wspaniałe.

— To było okropne — odparował Sivas. — Jeden z klanów spakował skóry warte dobre pięć tysięcy sztuk złota i wrócił na step. Kupcy wściekali się przez miesiąc.

— Żaby, tak? — upewniał się Gorgidas, gryzmoląc jakąś notatkę na skrawku pergaminu. Hypepoptes zauważył to i spytał go, po co to robi. Z pewnym wahaniem Gorgidas powiedział mu o historii, którą przyjechał tu pisać. Sivas zaskoczył go nieco, kiwając głową ze zrozumieniem i zadając kilka inteligentnych pytań. Pod rubaszną powierzchownością krył się błyskotliwy umysł.

Gubernator miał także inne zainteresowania, i to dosyć niezwykłe jak na człowieka żyjącego niemal na stepie. Choć jego rezydencja, ze swoimi grubym murami, wąskimi oknami i drzwiami obitymi mocnym żelazem, mogła w razie potrzeby stać się fortecą, ogród, który rozkwitał bujnie w podwórzu, zachwycał feerią barw. Malwy i róże rosły w eleganckich rządkach. Doskonale utrzymane były także żółte i lawendowe lwiepyszczki, które dla Gorgidasa były świadectwem niezwykłych umiejętności zarządcy. Niskie rośliny o ząbkowanych, zielonobrązowych liściach, pasowały raczej do wilgotnych lasów lub górskiego zbocza, a nie tutaj, do stepowej już przyrody.

Sivas, odizolowany od wydarzeń w stolicy, żądny był wieści, które przywieźli ze sobą posłowie. Krzyknął z satysfakcją, gdy dowiedział się jak Thorisin Gavras odzyskał kontrolę na morzu, pokonując siły rebeliantów dowodzone przez Baanesa Onomagoulosa i Elissaiosa Bouraphosa.

— Niech piekło pochłonie zdrajców — mówił. — Od dwóch miesięcy przesyłam wiadomości na każdym okręcie płynącym do stolicy; musieli je wszystkie zatopić. To zbyt długo, biorąc pod uwagę, że Avshar jest na wolności.

— Jesteś pewien, że to właśnie on? — zapytał Viridoviks. Sam dźwięk tego imienia zdolny był oderwać go od flirtowania z jedną ze służących gubernatora. Hypepoptes, który był kawalerem, zatrudniał kilka bardzo urodziwych kobiet, nawet jeśli ich pochodzenie czyniło je nieco zbyt krępymi, by odpowiadały videssańskim ideałom piękna.

Zaloty Gała zdawały się go w ogóle nie obchodzić, choć sam Viridoviks przyciągał jego uwagę od momentu, gdy tylko go ujrzał. Ludzie tej postury i urody należeli do rzadkości miedzy ludami, które znali Videssańczycy, a jego melodyjny akcent był już zupełnie dziwny.

Teraz odpowiedział mu pytaniem na pytanie:

— A kto tak okrywa się białymi szatami, że nie widać mu nawet oczu? A kto burzy spokój wokół siebie, tak jak wiatr burzy fale na morzu? A kto w krainie kucyków jeździłby na wielkim, czarnym koniu? Na równinach tylko to ostatnie wystarczyłoby, żeby go poznać.

— No tak, to z pewnością ten gnojek — zgodził się Viridoviks. — Mój celtycki miecz powinien wystarczyć, żeby uwolnić tę jego parszywą duszę.

Methodios Sivas sceptycznie podniósł brwi, ale Gorgidas wiedział, że Viridoviks nie rzuca słów na wiatr. Jego miecz był identyczny z tym, który nosił Skaurus, oba zaś zostały wykute i pokryte zaklęciami przez galijskich druidów i oba miały potężną moc w tej krainie magii i czarno-ksężników.

— Jeszcze jedna wiadomość dotarła do mnie, odkąd wysłałem ostatnie pismo do Videssos — powiedział Sivas. Sądząc po głosie, była to wiadomość, której wolałby raczej nie usłyszeć. Zrobił króciutką pauzę, zanim zaczął mówić dalej: — Musicie zrozumieć, że to tylko plotka, ale mówi się coraz częściej o tym, że Yaratesh połączył się z waszym przeklętym magiem.

Gorgidas znowu czuł, że coś ważnego uchodzi jego uwagi i znowu Goudeles i Viridoviks byli tak samo zdezorientowani. Nawet Arigh spoglądał na gubernatora niepewnie. Skylitzes jednak dobrze znał to imię.

— Banita — powiedział, i nie było to pytanie.

— To tylko pogłoski, rozumiesz? — powtórzył Sivas.

— Niech Phos sprawi, żeby takimi pozostały — odrzekł Skylitzes i uczynił znak słońca na piersi. Widząc ogłupiałe miny swoich towarzyszy, wyjaśnił: — Ten człowiek jest bardzo niebezpieczny i przebiegły, a jego jeźdźcy to prawdziwi mordercy. Gdybyśmy mieli przeciwko sobie jakiś wielki klan, byłoby pewnie gorzej, ale niewiele gorzej.

Niepokój Skylitzesa udzielił się także Gorgid asowi, który nie uważał oficera za człowieka przejmującego się drobnostkami. Arigh nie był specjalnie poruszony.

— Khamorth — powiedział z pogardą. — Prędzej zacznę się chować ze strachu przed młodymi kuropatwami.

— To ktoś, z kim należy się liczyć, a przy tym cały czas rośnie w siłę — odparł Sivas. — Możesz o tym nie wiedzieć, ale tej zimy, gdy zamarzły już rzeki, najechał na ziemie po zachodniej stronie Arshaum.

Arigh gapił się na niego zaskoczony, a potem wysyczał jakieś przekleństwo w swoim języku. Ar-shaumi byli przekonani o swojej wyższości nad Khamorthami i mieli ku temu powody. Czyż nie zepchnęli krzaczastobrodych na wschodni brzeg rzeki? Minęły dziesięciolecia odkąd ostatni Khamor-thci, nawet ci wyjęci spod prawa, odważyli się ją przekroczyć.

Sivas wzruszył ramionami.

— On jest gotowy na wszystko. — Arigh był ciągle wzburzony, więc hypepoptes przywołał jedną ze służących. — Filennar, oderwij się na chwilę, proszę, od swojego rudobrodego przyjaciela i przynieś nam pełny bukłak.

Kobieta oddaliła się, kołysząc biodrami, odprowadzana głodnym wzrokiem Viridoviksa.

— Bukłak? — spytał z entuzjazmem Arigh. Zapomniał o swojej złości. — Kavass? Na trzy wilcze ogony mojego klanu, to już pięć lat odkąd miałem go ostatnio w ustach. Warn, ciemnym rolnikom, wystarcza wino i piwo.

— Jakiś nowy alkohol? — Pikridos Goudeles był wyraźnie zaintrygowany. Gorgidas przypomniał sobie, że Arshaum chwalił się już wcześniej tym napojem stepów, ale zapomniał, z czego nomadzi go robili. Viridoviks, urodzony pijak, nie wyglądał już na rozczarowanego odejściem Filen-nar.

Ta powróciła niebawem, niosąc ciężki bukłak z końskiej skóry; po zewnętrznej stronie wciąż była na nim sierść. Sivas gestem nakazał, by podała go Arighowi, który przygarnął kavass tak czule, jak mógłby trzymać dziecko. Rozwiązał rzemień zaciskający szyjkę i podniósł bukłak do ust. Pił głośno — na równinach do dobrego obyczaju należało donośne okazywanie zadowolenia.

— Aaach! — powiedział w końcu, odrywając się od alkoholu po łyku tak drugim, że jego pociągła twarz zaczęła nabiegać krwią.

— Proszę, oto śmiertelna purpura! — wykrzyknął Viridoviks, co było w stolicy slangowym określeniem na długie picie. Podniósł bukłak, by samemu z niego pociągnąć, ale po pierwszym łyku wyraz niecierpliwego oczekiwania na jego twarzy zamienił się w grymas obrzydzenia. Wypluł wszystko, co miał w ustach, na ziemię.

— Fuuu! Co za ohydne siki! Z czego wy to robicie?

— Sfermentowane kobyle mleko — odrzekł Arigh. Viridoviks wykrzywił twarz.

— Jasne, a smakuje jak wnętrzności zdechłego węża. Arshaum spojrzał na niego groźnie, zirytowany złośliwościami pod adresem jego ulubionego napoju.

Lankinos Skylitzes i Methodios Sivas, którzy już od dawna znali ten stepowy specyfik, napili się bez żadnych oporów i oblizywali wargi w najlepszym nomadzkim stylu. Gdy bukłak dotarł do Gou-delesa, przełknął tyle, ile nakazywała uprzejmość i bez żalu oddał go Gorgidasowi.

— Przywykniesz do tego, Pikridos — powiedział Skylitzes, z trudem powstrzymując się od uśmiechu.

— To zdanie zaczyna mnie już nudzić — odparł cierpko biurokrata. Więcej niż tylko rozgrzany przez to, co zdążył wypić, Skylitzes zachichotał.

Gorgidas z nieufnością wciągnął powietrze, gdy wręczono mu opróżniony już do połowy bukłak. Spodziewał się kwaśnego zapachu białego sera, ale kavass pachniał raczej jak lekkie, jasne piwo. Pociągnął łyk. Właściwie — pomyślał — to prawie w ogóle nie ma smaku. Alkohol jednak szybko rozgrzał mu wnętrzności — jeśli chodziło o tę kwestię, to kavass był mocniejszy od wszystkich win, jakie dotąd pił.

— To nie jest takie złe, Viridoviks. Spróbuj jeszcze raz — nalegał. — Jeśli spodziewałeś się czegoś równie słodkiego jak wino, to nic dziwnego, że cię odrzuca, ale na pewno piłeś już gorsze rzeczy.

— Tak, i lepsze na pewno też — odparował Gal. Sięgnął po dzban z winem. — Na stepie nie będę miał wyboru, ale teraz mam i wolę wino, jeśli mi wybaczysz Arigh, kochanie. Podaj mu te jego ślimacze flaki, Greku, skoro tak je lubi. Niech ma. — Grdyka Viridoviksa poruszała się miarowo, gdy przytknął dzban do ust.

Sivas dał poselstwu symboliczną eskortę złożoną z dziesięciu żołnierzy.

— Wystarczy żeby pokazać, że jesteście pod ochroną Imperium — wyjaśnił. — Cały garnizon Pristy nie wystarczyłby, gdyby trzeba było was wybawić z prawdziwego kłopotu, a gdybym rzeczywiście wysłał wszystkich moich ludzi, klany z równin zjednoczyłyby się tylko po to, by na moich oczach spalić miasto. Jesteśmy dla nich przydatni dopóty, dopóki wydajemy im się niebezpieczni.

Hypepoptes pozwolił za to posłom wybrać sobie konie ze stajni garnizonu. Jego hojność uratowała ich od konieczności współpracy z klientami gospody, którzy okazali się handlarzami końmi. Zgodnie z przewidywaniami Viridoviksa, byli także szulerami. Gorgidas rozsądnie powstrzymał się od gry — Arigh i Pikridos Goudeles byli mniej rozważni. Arshaum sporo stracił, Goudelesowi udało się zatrzymać swoją część.

Gdy Skylitzes o tym usłyszał, uśmiechnął się lekko i zauważył:

— Urzędnicy są większymi bandytami, niż zwykli złodziejaszkowie koni mogą sobie nawet wyobrazić.

— A do lodu z tobą, przyjacielu — powiedział Goudeles. W jego sakiewce brzęczało złoto. Biurokrata był jednak wystarczająco rozsądny, by zapytać o radę eksperta w innej materii. Tak jak Gorgidas i Viridoviks poprosił Arigha, by wybrał dla niego komplet koni. Tylko Skylitzes ufał swojemu osądowi na tyle, że sam dokonał wyboru i zrobił to tak dobrze, iż nomadzi spojrzeli na niego z nowym szacunkiem.

— Jest tu kilka sztuk, które chętnie zatrzymałbym dla siebie — powiedział.

— Och, jak on tak może mówić? — żalił się Viridoviks. — Znam się trochę na koniach, przynajmniej tak, jak my Celci to rozumiemy, i takiego stada kurdupii jeszcze nigdy nie widziałem — jak za dużo ziaren grochu w strączku.

Podkreślone jeszcze przez galijski akcent, było to doskonałe określenie stepowych koników. Były to małe, choć silne zwierzęta, pokryte szorstką sierścią; niezbyt urodziwe i nie do końca oswojone — zupełnie różne od wszystkich rumaków cenionych przez Viridoviksa. Arigh odpowiedział mu jednak:

— Komu potrzebny duży koń? Stepowe konie biegną dwa razy dłużej i znajdują pożywienie tam, gdzie jeden z tych „pożeraczy owsa” musiałby głodować. Prawda, mój ty śliczny?

Pogłaskał jednego ze swych koni i szybko się wycofał, gdy ten próbował złapać go zębami.

Gorgidas śmiał się razem z innymi, ale był to nerwowy śmiech. W najlepszym wypadku można go było nazwać przeciętnym jeźdźcem, jako że dość rzadko miewał okazje ćwiczyć się w tej sztuce. No cóż — powiedział sobie — chcesz czy nie, będziesz się musiał poprawić. Ale na myśl o obiecanych przez Arigha miesiącach w siodle, już bolały go nogi.

W tydzień po tym, jak „Zdobywca” zawinął do portu w Prista, posłowie i towarzysząca im eskorta wyjechali przez północną bramę miasta. Chociaż oddział liczył tylko piętnastu ludzi, z pewnej odległości wyglądał na znacznie większy. Zgodnie ze stepową praktyką, każdy jeździec prowadził za sobą piec do siedmiu koni. Niektóre obarczone były bagażami i żywnością, większość jednak pozostała nie obciążona. Nomadzi zwykli używać innego zwierzęcia każdego dnia, tak aby nie zmęczyć zanadto żadnego z nich.

Poranne słońce odbijało się srebrzyście w Zatoce Maiotic. Wysunięte ramię Morza Videssa-ńskiego znajdowało się o kilka dobrych mil na wschód, ale po drodze nie było żadnych wzgórz, które mogłyby je przesłonić. Ciemna linia za zatoką znaczyła inny pas lądu wcinający się w ocean. Horyzont był zupełnie płaski i jednostajny — to kolejna część stepu, który ciągnął się na zachód; jak daleko? Nie wiedział tego żaden człowiek.

Gorgidas rzadko oddawał się takim rozmyślaniom. Większość uwagi poświęcał utrzymaniu się na koniu — jakimś dodatkowym, zwierzęcym zmysłem przeklęta bestia wyczuwała, że nie był doświadczonym jeźdźcem i zdawała się znajdować szczególną przyjemność w zaskakujących potknięciach, które niemal wyrzucały go z siodła. Szczęśliwie był to styl jazdy preferowany zarówno przez Videssańczyków, jak i mieszkańców równin. Służyły temu głęboko wyżłobione siodła, wysokie łęki z przodu i z tyłu, no i ten wspaniały wynalazek — strzemiona. Bez tych udogodnień, Grek już nieraz wylądowałby na ziemi.

Wszystkie te udoskonalenia nie były jednak w stanie ulżyć narastającemu bólowi w udach. Gor-gidas był w dobrej formie, mógł dotrzymać kroku maszerującym rzymskim legionistom, ale jazda konna wyraźnie wymagała jakichś innych zdolności. Dodatkową udręką były dla niego za krótkie paski od strzemion, co zmuszało go do tego, by podciągać kolana i jeszcze bardziej zginać nogi.

— Dlaczego one są takie krótkie? — zapytał dowódcę oddziału eskortującego poselstwo. Podoficer wzruszył ramionami.

— Większość rzeczy w Prista robimy tak jak Khamorthci — powiedział. — Oni lubią stać wysoko w siodle, żeby móc swobodnie strzelać z łuku.

Żołnierz był Videssańczykiem, szczupłym, śniadym mężczyzną o silnie umięśnionych ramionach. Nazywał się Agathios Psoes. Trzech lub czterech spośród jego ludzi także wyglądało na przybyszów zza Morza Videssańskiego. Pozostali, tak jak posłaniec, który przywitał ambasadorów w Prista, najwyraźniej pochodzili z tych okolic. Miedzy sobą wszyscy żołnierze rozmawiali dziwacznym żargonem, gęsto przetykanym wyrażeniami z języka Knamorthów i jego strukturami, tak że Gorgidas ledwo ich rozumiał.

— Ja mam trochę dłuższe paski — powiedział Arigh. — My, Arshaumi, nie musimy wstawać, żeby widzieć, do czego strzelamy.

Kilka rozgniewanych twarzy żołnierzy eskorty zwróciło się w jego stronę, ale on je zignorował. Podobnie jak Gorgidas, który z wdzięcznością przyjął rzemienie. Rzeczywiście, pomogły — trochę.

Kłopoty Greka były niczym w porównaniu z tym, co przeżywał Pikridos Goudeles. Biurokrata był człowiekiem bogatym i wpływowym, życie nie zmuszało go więc nigdy, by aż tak nadwerężał swoje grube ciało. Gdy pod koniec dnia zatrzymano się na postój, Goudeles zlazł nieporadnie ze swego konia, chwiejąc się i potykając niczym schorowany staruszek. Delikatne dłonie urzędnika poobcierane były od trzymanych kurczowo cugli. Kładąc się z jękiem na ziemi, powiedział:

— Teraz rozumiem, dlaczego Gavras zrobił ze mnie posła. Spodziewa się pewnie, że moje umęczone ciało zostanie pogrzebane na tej równinie i wszystko wskazuje na to, że jego życzenie się spełni.

— Może chciał, żebyś zobaczył, jaką cenę płaci Imperium za twoje miejskie wygody — powiedział Lankinos Skylitzes.

— Hmm. I cóż by nam przyszło z cywilizacji bez wygód? Kiedy jesteś w Videssos, mój drogi przyjacielu, ty też śpisz w łóżku, a nie zawinięty w koc, na ulicy. — Kości mogły boleć Goudelesa paskudnie, ale język wciąż miał ostry. Skylitzes odchrząknął i poszedł pomóc żołnierzom zbierającym chrust na ognisko.

Wysoki, roztaczający wokół miłe ciepło ogień był jedynym światłem w zasięgu wzroku. Gorgi-das czuł się nagi i samotny na ogromnej, pustej równinie. Brakowało mu dodających zawsze otuchy wałów i rowów, którymi otaczali swój obóz Rzymianie gdziekolwiek by się znaleźli. Tu cała armia mogła kryć się w ciemnościach, na granicy kontrolowanego przez wartowników obszaru. Podskoczył, gdy jakiś nocny ptak wleciał nagle w krąg światła, ścigając wabione ogniem owady.

Nazajutrz zjedli na śniadanie wędzoną baraninę, twardy ser i cienkie, płaskie placki pszeniczne, które jeden z żołnierzy usmażył na małej patelni. Koczownicy rzadko jadali chleb. Piece były zbyt duże, ciężkie i nieporęczne dla ludzi, którzy wciąż musieli się przemieszczać. Jedząc twarde, i prawie zupełnie pozbawione smaku placki, Gorgidas był pewien, że wkrótce nie będzie mógł na nie patrzeć, choć z drugiej strony — pomyślał — przy takim pożywieniu nie musi obawiać się rozwolnienia; raczej czegoś przeciwnego. Przemawiał za tym także klimat; ludy żyjące w krainach o ostrych zimach i przeważającym północnym wietrze, cierpią często na zaparcie, a przynajmniej tak twierdził Hipokrates.

Te medyczne rozmyślania zezłościły go w końcu — powinien się już tym zajmować. Żeby się uspokoić, opis pokrótce żołnierskie metody gotowania.

Viridoviks był niezwykle cichy w ciągu pierwszego dnia ic podróży po stepie. Gdy opuścili pierwszy obóz, ten dziwny nastrój znów do niego powrócił. Jechał prawie na samym końcu oddziału i wciąż rozglądał się dokoła; to na lewo, to na prawo, to znów przez ramię do tyłu.

— Tam nic nie ma — powiedział Gorgidas myśląc, że Gal sprawdza, czy ktoś za nimi nie jedzie.

— Masz zupełną rację. Tu jest cholernie wielkie nic! — wykrzyknął Celt. — Czuję się jak maleńki robaczek na talerzu, co wcale nie jest przyjemne. W galijskich lasach łatwo można powiedzieć, gdzie świat się kończy, jeśli mnie rozumiesz. Ale tutaj świat nie ma końca; ciągnie się chyba w nieskończoność.

Gorgidas pochylił głowę. On też dorastał w ciasnym świecie i doskonale rozumiał, co czuje Gal. Wielkie równiny ukazywały człowiekowi jego znikomość. Arigh uważał ich zapewne za głupców.

— Ja na stepie czuję, że żyję — powiedział, powtarzając swoje słowa z Pristy. — Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Videssos, ledwie się odważyłem wyjść na ulicę ze strachu, że wszystkie budynki się na mnie przewrócą. Zupełnie nie rozumiem, jak ludzie mogą się przez całe życie tłoczyć w mieście.

— Jak mówi Pindar, do wszystkiego można się przyzwyczaić — powiedział Gorgidas. — Daj nam trochę czasu, Arigh, a przywykniemy do tych twoich nie kończących się przestrzeni.

— Tak, może i przywykniemy — wtrącił Viridoviks. — Ale niech mnie powieszą, jeśli je polubię.

Wzruszeniem ramion Arigh okazał, jak dalece jest mu to obojętne.

Szeroki horyzont dawał jednak podróżnym pewną korzyść; wszelka zwierzyna była widoczna z nieprawdopodobnych odległości. Wystraszone przez konie stado kuropatw poderwało się do lotu. Leciały szybko i nisko, przez moment tylko szybując, potem machając szaleńczo skrzydłami, znowu szybując. Kilku żołnierzy założyło strzały na cięciwy i pognało wierzchowce w pościgu za ptakami. Ich podwójnie wygięte haki, wzmocnione rogiem, miały niezwykłą siłę — strzały pędziły szybciej niż jakikolwiek sokół.

— Powinniśmy mieć siatki — powiedział Skylitzes obserwując trzy strzały, które kolejno mijały wymykającego się ptaka. Jednak nomadzi ćwiczyli się w łucznictwie od dzieciństwa i zazwyczaj nie chybiali. Ich łupem padło siedem kuropatw. Ślina napłynęła Gorgidasowi do ust, gdy pomyślał o delikatnym, ciemnym mięsie.

— Nieźle strzelacie — powiedział Viridoviks do jednego z ludzi Agathiosa Psoesa. Żołnierz, z wyglądu typowy Khamorth, trzymał w ręku dwa ptaki. Uśmiechnął się do Celta, który kontynuował: — Te wasze strzały świetnie trzymają się w linii. Z czego robicie cięciwy?

Żołnierz; podał mu swą broń. W porównaniu do długich cisowych łuków używanych przez Celtów, ten był mały i lekki, ale Viridoviks krzyknął ze zdumienia, gdy spróbował naciągnąć cięciwę. Mięśnie na jego ramionach naprężyły się, zanim łuk w ogóle zaczął się zginać.

— To nie zabawka, co? — powiedział, oddając broń. Zadowolony z jego reakcji, żołnierz uśmiechnął się chytrze.

— Twoja tarcza, daj mi, tutaj — jego videssanski był w takim samym stopniu zniekształcony przez obcy akcent, jak wypowiedzi Celta. Viridoviks, kiedy nie spodziewał się walki, nosił tarczę przewieszoną przez plecy. Rozpiął więc pasek i podał ją kawalerzyście. Była to typowa galijska tarcza — podłużna, pokryta pancerzem z brązu, z wypukłymi metalowymi spiralami, które dla większego efektu pociągnięte były czerwoną i zieloną emalią. Viridoviks dbał o nią naprawdę starannie — był bardzo wymagający, gdy chodziło o broń i zbroję.

— Ładna — zauważył żołnierz, opierając ją pionowo o krzak. Odjechał mniej więcej na odległość stu jardów. Z dzikim okrzykiem spiął konia ostrogami, ruszył gwałtownie do przodu i wypuścił strzałę. Tarcza obróciła się, ale gdy Viridoviks wziął ją do ręki, nie było w niej strzały.

— Na pewno ta bestia się ru…? — zaczął Celt i przerwał zaskoczony. Wysoko, w prawym górnym rogu tarczy, okrągła dziurka prześwitywała przez drewno i przez brąz.

— Na głowy moich wrogów! — powiedział cicho, nie mogąc wyjść z podziwu. Strażnik podniósł swoją strzałę, która przeleciała jeszcze jakieś dziesięć lub dwanaście stóp.

Włożył ją z powrotem do kołczanu, mówiąc:

— Masz dobrą tarczę. Przez moją przeleciałaby o wiele dalej.

Rzeczywiście; mała, okrągła tarcza nomady, wykonana z drewna i skóry, dobra była do zbijania uderzeń miecza, ale do niczego więcej.

— A ja myślałem, że koczownicy mają lekkie zbroje, bo nie mogą przeciążać tych mizernych kucyków, i że takie cherlawe zwierzaki nie dałyby sobie rady — powiedział Viridoviks.

— A jest jakiś inny powód? — spytał Gorgidas.

— Przyjrzyj się dobrze, ty pusty grecki łbie — odparł Celt, wymachując tarczą przed oczami Gorgidasa. — Przy takich łukach, z żelastwem czy bez, i tak jesteś jak poduszka na igły. Po cholerę więc wkładać na siebie to żelastwo?

Ku zaskoczeniu Viridoviksa, Grek wybuchnął śmiechem.

— Co w tym śmiesznego? — spytał zirytowany Gal.

— Przepraszam — odparł Gorgidas, coś sobie zapisując. — Idea broni tak silnej, że czyniłaby jakakolwiek obronę bezskuteczną i niepotrzebną, nigdy nie przyszła mi do głowy. Ten stepowy łuk nią nie jest; Namdalajczycy w swoich zbrojach i pancerzach całkiem nieźle to wytrzymali! Ale sam pomysł, choć zupełnie abstrakcyjny, może być fascynujący.

Próbując wsadzić mały palec do dziurki po strzale, Viridoviks wymamrotał:

— Niech szlag trafi twoje abstrakcyjne pomysły.

Ruchoma, brązowa smuga w oddali powoli przekształciła się w stado bydła, którego rogi sterczały do góry niczym gałęzie uschniętych drzew. Razem z bydłem pojawili się pasterze — może ze dwudziestu Khamorthów. Większość z nich porzuciła stado i popędziła w stronę nadjeżdżającej grupy, gdy tylko została ona dostrzeżona.

Przywódca pasterzy wykrzyknął kilka słów w swoim języku, po czym widząc wśród obcych także ludzi z Imperium, dodał okropnym videssańskim:

— Kto wy? Co robić wy tutaj?

Nie czekał na odpowiedź. Jego śniada twarz pociemniała jeszcze ze złości, gdy zauważył Arigha.

— Arshaum! — krzyknął, a jego ludzie sięgnęli po szable i łuki. — Co robić wy z Arshaum? — zwrócił się do Goudelesa, wybierając biurokratę zapewne dlatego, że był najlepiej ubrany. — Przez Arshaum, my wszystkie klany — jak wy mówić? — cierpieć! Wasz Imperator robić wszystko z nimi być. Ja, Olbiop, syn Vorishtana, mówić to i ja prawda mówić.

— My zabić! — krzyknął jeden z ludzi Olbiopa. Żołnierze eskorty sięgali po broń, a Arigh założył już strzałę na cięciwę. Viridoviks i Lankinos Skylitzes siedzieli spokojnie, ale obaj trzymali dłonie na rękojeści miecza. Rzymski miecz Gorgidasa wciąż tkwił w bagażach. Grekowi nie pozostało nic innego jak tylko czekać na dalszy rozwój wypadków.

To właśnie wtedy Pikridos Goudeles pokazał, co naprawdę jest wart.

— Wstrzymaj się, o szlachetny Olbiopie, synu Vorishtana. Powiadam, wstrzymaj się, zanim twa bezmyślność każe ci popełnić ten straszliwy błąd! — zawołał biurokrata, a jego głos zabrzmiał naprawdę dramatyczną nutą; efekt pogłębiony został jeszcze przez doskonałą intonację doświadczonego mówcy. Gorgidas wątpił, czy nomada zrozumiał coś poza swoim nazwiskiem, ale to wystarczyło, by zwrócił głowę w stronę Goudelesa.

— Bądź moim tłumaczem, przyjacielu. To dobry człowiek — wyszeptał Goudeles do siedzącego obok Skylitzesa.

Gdy żołnierz skinął głową, Pikridos przybrał odpowiednią pozę i oddał się cały kwiecistej sztuce krasomówstwa w typowym videssańskim stylu.

— O przywódco wielkiego ludu Khamorth, mord tu na nas popełniony, mord,którego ty.szla-chetny wodzu,byłbyś sprawcą, stałby się sprawą trudniejszą, bardziej bolesną i niszczącą niż śmierć sama. Pamięć?

— Nie potrafiłbym tego powtórzyć, a co dopiero przetłumaczyć — powiedział Skylitzes, otwierając szeroko oczy.

— Zamknij się — syknął Goudeles i podjął przemówienie gestem, który wcale nie był mniej wytworny przez to, że wykonany został na ruchliwym koniu, a nie w komnacie pałacu Imperatora.

— Pamięć tego niesławnego czynu przetrwałaby przez wszystkie pokolenia całego rodu ludzkiego. Rzecz taka nigdy dotąd nie miała miejsca, ale oto ty dopełniłbyś jej tu i teraz. Na zawsze niech pozostanie w pamięci ludzkiej świadectwo tej hańby, jaką stanie się stracenie niewinnych posłów. A jej niewypowiedziana groza okaże się bardziej jeszcze przerażającą w słowach opowieści.

Tłumaczenie było tylko kiepską kopią oryginału, bez wszystkich nagłych przestawień, aliteracji, zmian czasów. Ale to nie miało żadnego znaczenia — Goudeles oczarował nomadów, bez względu na to czy go zrozumieli, czy nie. Jak większość analfabetów, przykładali wielką wagę do sztuki mówienia. Gryzipiórek był mistrzem ze starszej niż ich własna szkoły. Goudeles kontynuował:

— Modlę się do Najwyższego, by mnie samego spotkała śmierć z waszych rąk, teraz, gdy usłyszałem imię mojego Autokratora zbezczeszczone czczymi pomówieniami. Pozwólcie mi jednak nalegać, w imieniu moich towarzyszy, nie swoim, abyście wpierwej spojrzeli na nas łaskawym okiem, byście umniejszyli swój gniew i łagodnością przywiedli wasze serca gorące i skore do czynu — do miłosierdzia. Po drugie zaś, dajcie przekonać się odwiecznym zwyczajom, które chronią posłów, a my właśnie jesteśmy zwiastunami pokoju i tymi, którzy ustanowieni zostali jako rozdawcyjego świętych dobrodziejstw.

Pomnijcie więc, że aż do tej chwili nasze stosunki były niczym nie zmąconym zwierciadłem spokoju; z pewnością powinniśmy dalej cieszyć się nim wzajemnie. Wiem dobrze, iż w przeciwnym wypadku wasz los nigdy nie będzie już bezpieczny. Bo zrozumienie, w sposób najbardziej odpowiedni ofiarowane najbliższym naszemu sercu przyjaciołom, zrozumienie, które oczywiście nigdy nie odwraca się od tych, którym jest przeznaczone, nie może ulegać złym i zgubnym wpływom nieznanych jeszcze upadków fortuny.

Ukłonił się nisko Khamorthom. Ci oddali ukłon, wciąż oszołomieni jego elokwencją.

— Co to wszystko miało znaczyć? — zapytał Gorgidasa Viridoviks.

— Nie zabijajcie nas.

— Aa… — powiedział Celt zadowolony. — Tak właśnie myślałem, że o tym mówi ten gębacz, ale nie byłem do końca pewny.

— Nie przejmuj się; oni też wcale nie są tego pewni.

Napuszona videssańska szkoła krasomówstwa, gubiąca niemal sens w sztuczkach retorycznych, zawsze deprymowała Gorgidasa. Przyzwyczajony był do bardziej oszczędnego i czystego stylu. Szczytem videssańskiej elokwencji było mówienie godzinami — o niczym.

Ostatecznie jednak, przemowa Goudelesa odniosła zamierzony skutek — Khamorthci wzięli za dobrą monetę każdą z kwiecistych fraz biurokraty.

— Ha, Srebrnousty! — mówił Olbiop do Goudelesa. — Wy jechać z nami do wioski, jeść, spać, być zadowolone.

Pochylił się od przodu i złożył pocałunek na policzku Videssańczyka. Ten przyjął to z kamienną twarzą, ale gdy tylko Olbiop odwrócił się, by wydać rozkazy podwładnym, gryzipiórek posłał swoim towarzyszom ponure spojrzenie.

— Sztuka dyplomacji wymaga poświęceń, które nigdy mi nie przyszły do głowy — wymamrotał żałośnie. — Czy oni nigdy się nie kąpią?

Ukradkiem potarł policzek, a potem kilkakrotnie wycierał dłoń o ubranie.

Większość Khamorthów wróciła do stada. Kilku zostało z Olbiopem, by eskortować posłów.

— Chodź ze mną, ty — powiedział dowódca pasterzy. Agathios Psoes spojrzał pytająco na Sky-litzesa, który skinął głową.

— Jak to możliwe, że ci barbarzyńcy mieszkają w wioskach? — zapytał Gorgidas, gdy Olbiop był już w bezpiecznej odległości. — Myślałem, że wszyscy są koczownikami; podążają za stadem.

Skylitzes wzruszył ramionami.

— Kiedyś, gdy Videssos panował nie tylko w Prista, zakładano kolonie farmerów na stepie. Część z nich przetrwała i potomkowie tych pierwszych rolników służą dzisiaj nomadom. W swoim czasie wymrą zapewne do końca, albo sami staną się koczownikami. Większość zapomniała już o Phosie.

Dotarli do wioski tuż przed zachodem słońca. Olbiop prowadził prosto przez przylegające do niej zaniedbane pola, z wyniosłą obojętnością tratując młode, zielone kiełki pszenicy. Gorgidas zauważył, że inne pola były traktowane w podobny sposób i zastanawiał się, skąd mieszkańcy mieli tyle ziarna, by utrzymać się przy życiu.

Na skraju wioski przywitały ich ujadające wściekle psy. Wcześniej minęli już rozsypujące się budynki, co świadczyło o tym, że osada była kiedyś znacznie większa. Jeden z Khamorthów strzelił w kierunku najgłośniej szczekającego psa. Strzała musnęła łapę zwierzęcia, które uciekło ze skowytem, podczas gdy towarzysze niefortunnego strzelca łajali go głośno.

— Szydzą z niego, bo nie trafił — wyjaśnił Skylitzes, uprzedzając pytanie Gorgidasa.

— Naczelnik! — wrzasnął Olbiop po videssańsku, jadąc po zarośniętej trawą głównej ulicy. Potem nastąpiła długa wiązanka przekleństw w jego własnym języku.

Starszy mężczyzna w prostym, szarym ubraniu, wyszedł z jednego z zaniedbanych domostw. Pozostali mieszkańcy woleli zostać w ukryciu, nauczeni wieloletnim, przykrym doświadczeniem. Naczelnik padł na kolana przed Olbiopem, tak jak obywatel Imperium uczyniłby przed Thorisinem Gavrasem. Skylitzes zacisnął usta, widząc ten hołd oddany barbarzyńcy bez żadnego tytułu, ale nic nie powiedział.

— My potrzebować jedzenie, miejsce do spać. Jak wy mówić? Ochrona przed zimno — rozkazał Olbiop, wyliczając wszystko na palcach. Potem przeszedł na swój język. Zadawał jakieś pytania Psoesowi, a ten tylko przytakiwał. Gorgidas postanowił nauczyć się języka nomadów; zbyt wiele tracił, zdając się tylko na tłumaczenie przyjaciół.

Psoes chichotał pod nosem.

— Zupełnie jakbyście mieli zardzewieć od spania pod gołym niebem. No, to bawcie się teraz dobrze, chłopcy.

Naczelnik szybko wydał polecenia swoim ludziom, którzy zabrali się do rozbijania obozu na środku wioski. Popędzani przez swego dowódcę, pasterze Olbiopa dołączyli do nich. Sam wódz pozostał ze swoimi gośćmi.

Naczelnik pokłonił się Videssańczykom.

— Panowie będą łaskawi jechać za mną.

Jego videssański był lekko zniekształcony przez akcent języka Khamorthów, a słownictwo archaiczne; wioska dawno już nie miała styczności z żywym językiem Imperium.

Budynek, do którego ich zaprowadził, był kiedyś świątynią. Drewniana iglica wciąż tkwiła na szczycie dachu, choć złota kula Phosa dawno już od niej odpadła. Sam dach połatany był słomą, płaty darni zatykały dziury w ścianach, zbudowanych z grubo ciosanego miejscowego kamienia. Nie było tam też drzwi — w wejściu wisiała skórzana zasłona.

— To jest nasz dom gościnny. Zsiadźcie panowie z koni i wejdźcie do środka — powiedział naczelnik, nie rozumiejąc wahania niektórych ze swych gości. — Zajmiemy się też waszymi wierzchowcami. Możecie rozpalić ognisko, tak duże jak sobie tylko życzycie; mamy mnóstwo opału. Ja idę przygotować dla was wiktuały i inne ee… wygody. Ilu was będzie? — policzył dwukrotnie. — Sześciu, tak? No dobrze — westchnął.

— Za twą gościnność będziemy ci szczerze wdzięczni — powiedział uprzejmie Goudeles, z widoczną ulgą zsiadając z konia. — Gdybyśmy potrzebowali jakiejś drobnej przysługi, jak mamy się do ciebie zwracać?

Naczelnik rzucił mu zaniepokojone spojrzenie. Owszem, przyzwyczajony był do obelg i gróźb, ale jakie niebezpieczeństwo kryło się za tymi gładkimi słówkami? Nie znajdując żadnej odpowiedzi, przedstawił się niechętnie:

— Nazywają mnie Plinthas.

— Świetnie, drogi Plinthasie. Raz jeszcze, serdeczne dzięki. Zupełnie już zdezorientowany wieśniak odprowadził ich konie.

— Na Phosa, co za paskudne imię! — wykrzyknął Goudeles, gdy tylko ich gospodarz sobie poszedł. — Zobaczmy, co my tu mamy — wyglądało na to, że spodziewa się najgorszego.

Niegdysiejsza świątynia pachniała pleśnią; goście musieli tu hyc naprawdę rzadkością. Ławki, które otaczały kiedyś centralne miejsce kultu, zniknęły dawno temu. Na równinach drzewo było zbyt cenne, by leżeć bezużytecznie w opuszczonym budynku. Ołtarz także pozostał już tylko odległym wspomnieniem. W miejscu tego świętego stołu wykopano teraz dołek na ognisko. Skylitzes miał rację, pomyślał Gorgidas. Nie została tu nawet pamięć po Phosie.

Videssański oficer wyciągnął z woreczka krzesiwo i zręcznie rozpalił ogień. Podróżni wyciągnęli się na twardej glinianej podłodze. Goudeles westchnął z rozkoszą. Jako najgorszy jeździec w całym towarzystwie, był też najbardziej obolały. Jego delikatne dłonie nie były już poobcierane, ale pokryte pęcherzami.

— Masz na to jakąś maść? — spytał Gorgidasa pokazując mu ręce.

— Obawiam się, że zabrałem tylko kilka lekarstw — odparł Grek, nie wyjaśniając Gou-delesowi, dlaczego porzucił swoje poprzednie zajęcie. Widząc jednak cierpienia Videssańczyka, dodał: — Maść z tłuszczu i miodu mogłaby ci przynieść ulgę, jak sądzę. Poproś o nie Plinthasa.

— Dzięki. Zrobię to jak wróci.

Ogień wybuchnął nagle większym płomieniem, ogarniając świeżą porcję ubitej twardo słomy. Dzięki temu Gorgidas zauważył plamę niebieskiej farby, kryjącą się wysoko, pod sufitem. Podszedł o krok, by przyjrzeć jej się z bliska. Była to ostatnia pamiątka świątynnych fresków, które pokrywały niegdyś wszystkie ściany budowli. Zapomnienie, pleśń, sadza i czas wspólnie dokonały dzieła zniszczenia, tak samo jak zajęły się całą wioską — bezimienną ruiną świetnej przeszłości.

Skórzana zasłona odsunęła się na bok. Goudeles już otworzył usta, by wypowiedzieć swą prośbę, ale to nie Plinthas wszedł właśnie do tego, co nazywano kiedyś świątynią. Sześć młodych kobiet wsunęło się do środka. Niektóre niosły jedzenie, inne naczynia do gotowania i miękkie sienniki, a ostatnia uginała się pod ciężarem kilku bukłaków wypełnionych, o czym przekonany był Gorgidas, piwem albo kavassem.

Olbiop wydał z siebie okrzyk, który miał być zapewne pochwałą. Skoczył na równe nogi i przyciągnął do siebie jedną z kobiet, całując ją głośno i obejmując niedźwiedzim uściskiem. Ledwie zdążyła podać patelnię i garnek swojej towarzyszce, a już unieruchomiły ją chciwe dłonie nomady, który jedną ręką złapał ją za pośladki, a drugą wsadził pod luźną tunikę.

— Ten Khamorth to wieprz, zgadzam się, ale nie musisz robić takiej strasznej miny — powiedział cicho Skylitzes do siedzącego obok Gorgidasa. — Oddawanie gościom kobiet to stepowy zwyczaj, a niewybaczalną obrazą jest odmówić.

Grek był wciąż przerażony, ale z zupełnie innego powodu niż ten, o którym myślał Skylitzes. Nie pamiętał już, ile to lat temu po raz ostatni kochał się z kobietą — co najmniej piętnaście, a przy tym, ten ostatni raz okazał się kompletną klapą. Zdawało się, że teraz nie ma wyboru; odmowa, co jasno wyłożył Videssańczyk, była niemożliwa. Starał się nie myśleć o tym, ile będzie go kosztować w oczach przyjaciół ewentualne niepowodzenie.

Viridoviks, z kolei, krzyknął radośnie, gdy usłyszał słowa Skylitzesa. Przygarnął do siebie jedną z dziewcząt; bardziej wybredny niż Olbiop, wziął sobie najładniejszą z całej szóstki. Była to niska i szczupła kobieta o ciemnych, falujących włosach i dużych oczach. Jako jedyna nosiła broszkę z polerowanego agatu, przypiętą do kołnierza bluzki.

— Zdradź mi swoje imię, moja ty śliczna przyjaciółko — poprosił Celt, uśmiechając się do niej z góry; był od niej wyższy prawie o stopę.

— Evanthia, córka Plinthasa — odparła nieśmiało.

— Tego waszego Plinthasa? Naczelnika? — Gdy przytaknęła, Viridoviks zachichotał. — W takim razie musisz być podobna do matki, bo z niego to żadna piękność.

Dygnęła uprzejmie, także uśmiechając się do niego. Gorgidas widział już wcześniej jak Celt czaruje kobiety; naprawdę niewiele z nich umiało mu się oprzeć. Evanthia powiedziała do Celta:

— Nie wiedziałam, że istnieją ludzie z włosami koloru rdzy. Twoja mowa także jest dziwna. Skąd pochodzisz?

Tego właśnie trzeba było Viridoviksowi, który zagłębił się w swojej opowieści, jak człowiek nurkujący w morzu. Przerwał jeszcze na moment, by wziąć od Evanthi materac, który rozłożył na podłodze.

— Proszę, usiądź koło mnie kochanie, będzie ci wygodniej słuchać. Mrugnął przez ramię do Gorgidasa.

Pozostałe pary szybko się dobrały. Dziewczęta z wioski nie wyglądały na przerażone czy niezadowolone — oprócz wybranki Olbiopa, który ją bezustannie obmacywał. Kiedy się nad tym zastanowił, Gorgidas nie znalazł żadnego powodu, dla którego miałyby się specjalnie opierać. Przestrzegały przecież starego zwyczaju swojego ludu, co on sam jeszcze niedawno uważał za rzecz chwalebną.

Jego towarzyszka nazywała się Spasia. Nie dorównywała urodą kobiecie Viridoviksa; była zbyt pulchna, a nad górną wargą miała lekki zarost. Ale jej głos był miły i Gorgidas szybko zorientował się, że nie należała do głupich gęsi, choć jej pojęcie o świecie nie różniło się niczym od wyobrażeń przeciętnego wieśniaka. Nie spuszczała wzroku z twarzy Greka.

— Coś jest nie tak? — spytał, zastanawiając się czy wyczuwała, że go nie podnieca. Ale odpowiedź była zupełnie przyziemna.

— Czy jesteś kimś, kogo nazywają eunuchem? Twoje policzki są takie gładkie.

— Nie — odparł, starając się nie roześmiać. — Mój lud ma zwyczaj golenia twarzy, a ja przestrzegam go nawet tutaj.

Sięgnął do wnętrza swej torby, by pokazać jej brzytwę, której używał. Ostrożnie dotknęła ostrza.

— Po co utrzymywać taki bolesny zwyczaj? — spytała. Tym razem roześmiał się, bo nie przychodziła mu do głowy żadna odpowiedź.

Kobiety przygotowywały jedzenie, które ze sobą przyniosły; kurczaki, kaczki, zające, bochny świeżo upieczonego chleba — prawdziwego chleba, gdyż jako lud osiadły mogli mieć prawdziwe piece — kilka rodzajów placków z jagodami, różne zioła i liściaste warzywa wymieszane w sałatce. Smakowity zapach pieczonego mięsa wypełnił niegdysiejszą świątynię.

Przyjemnie ociężały po dobrej kolacji i z lekkim szmerkiem w głowie po kilku rykach mocnego kavassu, Gorgidas rozwalił się na materacu i drapał po brzuchu. Razem z Videssańczykami i Virido-viksem śmiał się z Olbiopa, który nie chciał jeść sałatki; dla nomadów zielenina była paszą dla bydła, a nie jedzeniem odpowiednim dla prawdziwego mężczyzny.

— Nie nabijaj się z nich — powiedział Viridoviks. — Będzie więcej dla nas.

Grek posłuchał dobrej rady. Niektóre z warzyw, między innymi biała rzodkiew, wystarczająco ostra, by napełnić jego oczy łzami, były dla niego zupełną nowością, a smakowity ocet z przyprawami i olej dodawały daniu aromatu.

Jeżeli nomadzi nie mieli ochoty na sałatę i ogórki, nadrobili to piciem, pochłaniając sfermentowane, kobyle mleko wielkimi rykami. Mlaskali głośno i wydawali z siebie nieprawdopodobne beknięcia, zgodnie z dobrymi obyczajami stepu. Towarzyszka Olbiopa podawała mu bukłak z kavassem, kiedy tylko mogła. Gorgidas zastanawiał się, czy miała nadzieję, że nomada upije się do nieprzytomności.

Jeśli tak było, to musiała się rozczarować. Khamorth był zbyt doświadczonym mężczyzną, by rezygnować z czekających go jeszcze przyjemności wyłącznie na rzecz alkoholu. Przyciągnął dziewczynę do siebie, znów wsadził ręce pod jej tunikę i ściągnął ją przez głowę. Poddała mu się bez entuzjazmu; wyglądała teraz jak ktoś, kto próbował przeprowadzić spisek, widział swoją klęskę i teraz musiał ponieść konsekwencje.

Gorgidas sądził, że Khamorth weźmie swoją kobietę na zewnątrz, w ciemności, ale on ściągnął jej spódnicę, sam rozebrał się z futrzanej kurtki, spodni i butów i pożądliwie rzucił się na swoją kochankę, tak jakby byli tylko we dwoje. Grek patrzył gdzieś w dal, Pikridos Goudeles udawał, że nic nie widzi, nie tracąc ani na moment wątku opowieści, którą właśnie przedstawiał swojej towarzyszce; Arigh i Skylitzes, dla których było to czymś normalnym, nie pozostawali daleko w tyle za Khamorthem. Viridoviks gapił się przez chwilę lub dwie, z grymasem zaskoczenia na twarzy, po czym uśmiechnął się i przygarnął Evanthię do siebie.

Goudeles pochwycił wzrok Gorgidasa ponad leżącymi parami.

— Kiedy przyjeżdżasz do Videssos, jesz rybę — powiedział i osunął się na matę ze swoją partnerką.

— Tylko nie pomyl się i nie wsadź tam swojego pióra! — zawołał Skylitzes. Biurokrata odpowiedział sprośnym gestem.

Gorgidas nawet jeszcze nie dotknął Spasi. Trwająca wokół orgia nie budziła w nim żadnego pożądania ani wesołości. Zimnym okiem lekarza mimowolnie zauważał wszystkie ruchy ciał, łączących się i rozdzielających, słyszał westchnienia i posapywania przerywane od czasu do czasu jękami rozkoszy lub wybuchami dzikiego śmiechu.

Czuł na sobie wzrok Spasi.

— Nie podobam ci się — powiedziała. Nie brzmiało to jak pytanie.

— Nie, to dlatego, że… — zaczął, ale przerwał mu ochrypły wrzask Olbiopa.

Khamorth spoczywał oparty na łokciu, czekając aż jego ulubiony przyrząd przyjmie znowu odpowiednią formę.

— Bez jaj twarzo-kobiety? — zawołał urągliwie. — Po co ja dać ci kobieta? Ty nic z ona nie robić.

Pomimo żaru bijącego od ogniska, Gorgidas czuł jak płoną mu policzki. Zdał sobie sprawę, że będzie musiał spróbować. W oczach Spasi dojrzał ciche współczucie, gdy objął ją ramieniem i przyciągnął jej twarz do swojej. Była dla niego miła; może to w czymś mu pomoże.

Sam dotyk jej ust, małych i delikatnych był dla niego dziwny, a dotyk jej pełnych, jędrnych piersi zdawał się go rozpraszać. Przyzwyczaił się do innego rodzaju uścisku, gdzie obie strony były jednakowo twarde. Niezręcznie, świadom tego, że wciąż jest obserwowany, pomógł jej ściągnąć bluzkę i spódnicę. Jego własne ubranie ześliznęło się bez trudu. Ciało Greka było szczupłe, żylaste i silniejsze niż się wydawało. Miał już czterdzieści jeden lat, ale ono wyglądało tak samo, jak dwadzieścia lat temu i tak jak będzie wyglądało za następnych dwadzieścia. Całując Spasie, popchnął ją delikatnie, tak by położyli się na sienniku. Jej wargi były przyjemne, tak jak i ciepło jej ciała, lecz on pozostał nie pobudzony.

Viridoviks zahuczał, wskazał ręką na Goudelesa i krzyknął do Olbiopa:

— Popatrz no przyjacielu! Nazwałeś go Srebrnoustym dziś po południu. Zobacz jak zdobywa nowe imię — nomada i Gal dopingowali Goudelesa.

Przez moment Gorgidas miał nadzieję, że to właśnie publiczność mu przeszkadzała, ale nie udało mu się niczego osiągnąć, nawet gdy ich uwaga została skierowana na coś innego.

— Przepraszam cię bardzo — powiedział cicho do Spasi. — Tu nie chodzi o ciebie.

— Więc może potrafię ci pomóc? Jesteś łaskawy dla obcej ci kobiety, której w dodatku nigdy więcej nie zobaczysz. To zasługuje na jakąś nagrodę.

Zaskoczony Grek zaczął kręcić głową, ale nagle przerwał.

— Może i potrafisz — powiedział, dotykając jej karku. Być może była to znajomość pieszczoty, ale bez względu na to, co stało się przyczyną, niemal krzyknął, gdy poczuł, że na nią reaguje. Podniósł jej twarz, odsuwając ją od siebie. Z uśmiechem, odwróciła się zapraszająco na plecy.

— Chodź — wyszeptała, prawie westchnęła.

Wkrótce oddech Spasi stał się szybki i krótki, jej usta szukały jego, oplotła go mocno ramionami, starając się przyciągnąć go jeszcze bliżej. Roześmiał się cicho do siebie, gdy ona drżała pod nim w ekstazie. Przybył na step, żeby zerwać z przeszłością, ale chyba nie myślał wcale o tej stronie swego życia.

Mimo że tego dokonał, wciąż wydawało mu się to czymś dziwacznym, perwersyjnym; czymś, do czego nie miał zamiaru się przyzwyczajać. A ponieważ nie był tak naprawdę podniecony, mógł kochać się niemal bez końca, podczas gdy jego kompani dawno już opadli z sił. Na wpół otwarte usta Spasi, oczy zamglone z rozkoszy… Teraz Olbiop, Viridoviks i Arigh podziwiali wytrzymałość Greka. Kiedy wreszcie i on dotarł do końca, Khamorth podszedł do niego i poklepał po spoconych plecach.

— Ja mylić — powiedział, co było dowodem uznania w oczach zarozumiałego nomady.

Rozpustna zabawa trwała do późnej nocy, a partnerzy zmieniali się jak w kalejdoskopie. Ustaliwszy już swoją wartość — nawet jeśli w fałszywej monecie, pomyślał — Gorgidas czuł się uprawniony do tego, by nie brać udziału w orgii, a Spasia nie chciała nikogo innego. Leżąc obok siebie, rozmawiali cicho o jego podróżach i jej życiu na wsi, aż sen zmorzył ich oboje.

Ostatnią rzeczą, którą powiedziała było:

— Mam nadzieję, że dasz mi syna — to skutecznie otrzeźwiło Greka, ale jedyną odpowiedzią na jego natarczywe pytania było chrapanie. Przysunął się do niej bliżej i sam zaraz odpłynął.

Następnego ranka Olbiop obudził wszystkich głośnymi jękami. Trzymając się mocno za głowę, tak jakby bał się, że zaraz mu odpadnie, Khamorth odepchnął na bok skórzaną zasłonę, i wciąż nagi, chwiejnym krokiem podszedł do studni. Gorgidas słyszał, jak klnie na skrzypiący kołowrót, wyciągając wiadro wody. Wylał ją na swą obolałą głowę, podczas gdy inny Khamorth naśmiewał się z jego opłakanego stanu.

Nomada powrócił wreszcie do wnętrza świątyni, cały ociekając wodą. Była to jego pierwsza kąpiel od bardzo długiego czasu; mimo niej śmierdział okropnie końmi i wieloletnim potem. Na myśl o śniadaniu wstrząsnął nim dreszcz obrzydzenia, ale nie pogardził bukłakiem kavassu.

Spasia odgrzewała dla Gorgidasa łapę królika. Ubrana, znowu wydawała się kimś obcym. Grek pogrzebał w swoim bagażu, żałując swojej przezorności, która kazała mu schować rzeczy mniej potrzebne na samo dno. W końcu dotarł do małego drewnianego pudełka ze sproszkowaną farbą, z wizerunkiem Phosa na wieczku. Spasia próbowała odmówić:

— Dałeś z siebie bardzo dużo ostatniej nocy. To wystarczy.

— To była uczciwa wymiana — odparł. — Weź to jako dowód wdzięczności za poszerzenie moich horyzontów, jeśli za nic innego.

Spojrzała na niego nie rozumiejąc, ale on niczego nie wyjaśnił. W końcu przyjęła podarunek, mrucząc pod nosem słowa podzięki. Wokół nich żegnali się także inni.

— Nie kochanie, nie możesz z nami jechać. To była znajomość tylko na jedną noc — cierpliwie powtarzał Viridoviks, aż w końcu dotarło to do Evanthi.

Gal już nie raz musiał opuszczać zrozpaczoną kobietę, ale nigdy się wtedy nie spieszył. Pomimo całej bezwzględności, jaką przejawiał na polu bitwy, pomimo upodobania, jakie znajdował w każdego rodzaju walce, nie był okrutnym człowiekiem.

Tak jak reszta podróżników, Gorgidas zarzucił swoje bagaże na konia, upewniając się czy wszystkie wiązania dobrze trzymają. Zadowolony z przeglądu wskoczył na siodło wybranego na ten dzień konia. Skylitzes machnął ręką i otoczeni przez oddział z Pristy i nomadów Olbiopa posłowie wyjechali z wioski. Wychudzony, brązowy pies biegł za nimi, dopóki jeden z Khamorthów nie udał, że chce go stratować. Zwierzę uciekło, oglądając się bojaźliwie do tylu. Odległość pochłaniała ludzi, budynki, ulice, a w końcu całą wioskę.

Nomadzi nie pozostali z nimi długo — stado czekało na ich powrót. Olbiop, Agathios Psoes i jego żołnierze docinali sobie nawzajem, Olbiop najwyraźniej chełpił się swymi nocnymi wyczynami.

— A potem są ten jeden — powiedział, kciukiem wskazując na Gorgidasa. — On pieprzyć dobrze, ale bez jaj człowiek.

— A niech cię kruki rozdziobią — wymamrotał Grek, ale w swoim języku. Tak czy siak, Olbiop nie zwrócił na to uwagi.

— Ty uważać teraz, Psoes. My złapać bez straż wasze… jak wy mówić? — posły, my zabić.

— Wracaj skąd przyszedłeś — odparł podoficer, tym samym żartobliwym tonem, ale obaj wiedzieli, że może któregoś dnia nie będą już żartować. Z ostatnim pozdrowieniem, Obiop i jego ludzie zawrócili na południe.

— Jedźmy — powiedział Skylitzes.

— Chwileczkę. — Gorgidas zeskoczył na ziemię i zdjął swój bagaż z konia, który wykorzystując krótką przerwę, zaczynał już szczypać trawę. Wszyscy przyglądali mu się z ciekawością, gdy grzebał w torbie. Kiedy znalazł w końcu brzytwę, wyrzucił ją daleko w step. Dosiadł wierzchowca i skinął lekko głową.

— Bardzo dobrze. Jedźmy.

III

Dojrzała truskawka świsnęła Markowi koło ucha i rozbiła się za nim o ścianę koszar.

— Na miłość boską, Pakhymer — powiedział ze znużeniem. — Odłóż tę swoją cholerną kata-pultę i bądź łaskaw wysłuchać tego, co mam ci do powiedzenia, dobrze?

— Tylko ją sprawdzałem — niewinnie odparł Laon Pakhymer. Pomimo blizn i gęstej brody uśmiechał się jak mały chłopiec. Dowodził pułkiem lekkiej kawalerii z Khatrish, małej krainy przy wschodniej granicy Imperium. Jak wszyscy Khatrishe, których znał Skaurus, nie potrafił brać niczego poważnie. Żadnej gravitas — pomyślał trybun.

Mimo to cieszył się, że Pakhymer postanowił przyjść na zebranie oficerów legionu. Choć właściwie nie podlegał Skaurusowi, jego ludzie dobrze współpracowali z rzymską piechotą.

Jak gdyby latająca truskawka była jakimś dziwnym sygnałem, porucznicy trybuna przestali rozmawiać miedzy sobą i patrzyli na niego, czekając aż rozpocznie spotkanie. Trybun wstał ze swojego miejsca u szczytu stołu i przeszedł się kilka razy tam i z powrotem, by uporządkować myśli. Plama po truskawce na czystym, wybielonym tynku tuż przy jego twarzy rozpraszała go trochę. W końcu zaczął mówić:

— Wszystkie założenia można wyrzucić do śmieci. Znowu. Czasami wydaje mi się, że nigdy nie dojdzie do walki z Yezd. Najpierw wojna domowa z Ortaiasem Sphrantzesem, potem Ono-magoulos, a teraz wielki — wymówił to słowo z ironią — Książę Drax.

— Jakie są ostatnie wieści? — zapytał Sekstus Minucjusz z wahaniem. Po raz pierwszy brał udział w takim zebraniu jako podoficer i zdawał się być pewny, że wszyscy inni są lepiej poinformowani od niego. Skaurus chciałby, żeby tak było.

— Obawiam się, że wiem tyle samo, co cała reszta. Jest tak, jak powiedział Apokavkos, gdy przyniósł nam wczoraj nowiny. Kiedy Drax pobił Onomagoulosa na zachodzie, okazało się, że dowodzi jedyną prawdziwą armią w tamtych okolicach. Zdaje się, że zdecydował się tam osiąść.

— Ale ziemie zachodnie: Garsavra, Kypas, Kyzikos zawsze należały do nas — zaprotestował Czerwony Zeprin, ze złością na swej rumianej twarzy. Nie był Videssańczykiem, mimo tego „nas”, ale najemnikiem z Haloga, który służył Imperium tak długo, że właściwie stał się jego obywatelem, tak jak Phostis Apokavkos czuł się już Rzymianinem. Przed Maragha miał wysoki stopień i należał do Straży Imperatora. Wiele się zmieniło od czasu Maragha.

— Namdalajczycy także byli Videssańczykami — powiedział trybun. Zeprin burknął coś i ponuro pokiwał głową. Marek mówił dalej:

— A skoro już o tym mówimy, to Drax spełnia stare marzenia wyspiarzy o nowym Namdalen na ziemi Imperium. Gdy te wieści dotrą do Księstwa, ujrzymy żądnych ziemi baronów, żeglujących na zachód, żeby tylko zdążyć uszczknąć jakąś część dla siebie. Jedyny sposób, aby do tego nie dopuścić, to według mnie szybkie rozbicie sił Draxa.

Gagik Bagratouni, nakharar, który dowodził oddziałem Vaspurakanerów przy legionie Skaurusa, podniósł rękę.

— Jest… jak wy mówicie?… więcej Namdalajczyków bliżej Draxa niż tych w Księstwie. — Jego szeroka twarz z haczykowatym nosem wyrażała głęboką koncentrację, kiedy się odzywał; mówienie po videssańsku nie przychodziło mu łatwo. — Mnóstwo ma ich Utprand tutaj. Co myśli… Co zamierza Thorisin z nimi zrobić?

— Dowiedz się tego, a wygrasz worek złota — mruknął Gajusz Filipus. Bagratouni podniósł gęste brwi, nie do końca rozumiejąc.

— Widzę trzy rozwiązania, a każde z nich jest tak samo ryzykowne — powiedział Marek i wyliczył je na palcach. — Może oddzielić ich od reszty armii i wysłać w kierunku… powiedzmy, granicy z Khatrish. Byliby wtedy z dala od Draxa, ale kto miałby ich powstrzymać, gdyby zdecydowali się pójść w jego ślady? Może także zostawić ich tutaj, w stolicy, z tym samym jednak zastrzeżeniem. A jeśli zajmą miasto Videssos, Imperium Videssos jest zgubione.

Trybun przypomniał sobie Soteryka, z zachwytem przedstawiającego mu taki projekt. Bagratouni ściszonym głosem przetłumaczył szybko słowa Skaurusa swojemu porucznikowi Me-sropowi Anhoghin. Jeżeli videssański Bagratouni był kulawy, to jego adiutant nie mówił nim w ogóle. Chudy Anhoghin miał jeszcze większą i gęstszą brodę niż nakharar. Marek dokończył:

— Albo może zostawić ich przy nas i mieć nadzieję, że nie przejdą na stronę Draxa przy pierwszej nadarzającej się okazji. Ja też mam taką nadzieję — dodał, wywołując lekki śmiech.

— Tak, tylko tego by nam brakowało — powiedział Gajusz Filipus. — Walka z tymi cholernymi Namdalajczykami jest wystarczająco trudna, kiedy masz ich przed sobą. Zimno mi się robi, gdy pomyślę, że mogliby zdradzić i zaatakować nas z flanki.

— Słyszałem, że Drax i Utprand nie kochają się zbytnio — powiedział Minucjusz. — Czy coś o tym wiadomo?

— Tak, to prawda, choć nie znam przyczyny ich sporu — odparł Marek. Przesunął wzrokiem wzdłuż stołu. — Czy ktoś zna?

— Ja — powiedział szybko Laon Pakhymer. Właściwie Skaurus nie był zaskoczony. Khatrishe, ciekawi jak sroki, stworzeni byli do plotkowania.

— Byli kiedyś przyjaciółmi i sprzymierzeńcami. Połączyli siły, żeby zdobyć zamek jakiegoś magnata. Ten zamek był nad jeziorem. Utprand zajął się oblężeniem od strony lądu, a Drax pilnował jeziora. Siedzieli tam i siedzieli, chcąc wziąć biedaka głodem. On się ciągle bronił, chociaż nie miał żadnych szans. Myślę, że nie chciał się poddać Utprandowi.

Przypominając sobie zimne oczy kapitana, Skaurus doszedł do wniosku, że nie mógłby mieć o to pretensji do niefortunnego magnata. Pakhymer kontynuował:

— No i nie zrobił tego. Otworzył bramy przy brzegu jeziora i poddał siebie i zamek Draxowi, i tylko Draxowi. Gdy Utprand poprosił o swoją część zdobyczy, wielki Książę — Pakhymer był równie sarkastyczny, jak przed chwilą Marek — powiedział mu, gdzie ma sobie iść. Od tego czasu jakoś nie mogą się ze sobą dogadać — uśmiech Pakhymera był zaraźliwy.

— To dobry powód — zagrzmiał Czerwony Zeprin. — Bogowie plują na krzywoprzysięzców. — Pomimo całego trudu świętego Kveldulfa, Haloga wciąż byli poganami, oddając cześć bandzie własnych ponurych bóstw.

Opowieść Pakhymera uspokoiła nieco Marka; rzeczywiście wydawało się, że między dwoma przywódcami Namdalajczyków istniała prawdziwa i trwała wrogość. Tego rodzaju konflikty mogły być użyte przez zręcznych polityków z Videssos, a ci umieli dopiąć swego.

Trybun zastanawiał się także przez moment, do jakiego stopnia lojalny okaże się Bagratouni i jego Vaspurakanerzy. To prawda, że Yezda zmusili ich do opuszczenia ojczyzny i zepchnęli do Videssos, ale znacznie bardziej ucierpieli na skutek prześladowań, które rozpoczął jakiś fanatyczny vi-dessański kapłan. Być może bardziej będzie im odpowiadać rola sprzymierzeńców, a nie wrogów Draxa. Mogą się także zdecydować na wspólną walkę, jako wyznawcy herezji. Jeszcze jedno zmartwienie — pomyślał — i na razie przestał się tym zajmować.

Spotkanie wkrótce się skończyło; brak informacji nie pozwalał na układanie dalszych planów. Gdy oficerowie się rozeszli, Skaurus przywołał do siebie Gajusza Filipusa.

— Co byś teraz zrobił, gdybyś był Thorisinem Gavrasem? — zapytał sądząc, że wyostrzony zmysł praktyczny weterana pozwoli mu przeniknąć zamierzenia Imperatora.

— Ja? — starszy centurion podrapał się po policzku, zastanawiając się nad odpowiedzią. W końcu wydał z siebie coś w rodzaju chichotu: — Ja bym sobie znalazł jakieś inne zajęcie.

— Naprzód, wchodźcie — poganiali nieustannie żeglarze, gdy legioniści wskakiwali na transportowce, które miały ich przewieźć przez wąską cieśninę, zwaną Cieśniną Bydła i wysadzić po jej zachodniej stronie. Jeden z bardziej rozważnych marynarzy dodał:

— Uważajcie na stopy, ofermy. W tym deszczu pomost jest cholernie śliski.

— Co ty nie powiesz — mruknął Gajusz Filipus, owinięty dokładnie w płaszcz chroniący jego zbroję przed deszczem. Marek żałował, że zamiast tutaj, w południowym porcie Kontoskalion, załadunek nie odbywa się w przystani Neorhesian, po pomocnej stronie miasta. Sztormowy wiatr wiał z południa i tutaj nie było przed nim żadnej ochrony.

Co jakiś czas dochodził Marka odgłos upadku i seria przekleństw, co oznaczało, że kolejny żołnierz stracił właśnie równowagę i runął na pokład statku. W położonych dalej dokach konie rżały nerwowo, gdy khatrisherscy i namdalajscy panowie próbowali wciągnąć je na okręt.

Senpat Sviodo wylądował niezgrabnie obok Skaurusa. Tasiemki przerzuconej przez plecy pando-ury zadzwoniły, gdy zatoczył się próbując złapać równowagę.

— Wdzięcznie niczym kot — oznajmił.

— Pijany, kulawy kot, to może i tak — powiedział Gajusz Filipus. Zupełnie nie zbity z tropu, Senpat zrobił do niego okropną minę.

Młoda żona Vaspurakanera zeskoczyła na pokład chwilę później. Nie potrzebowała ramienia, które wyciągnął, żeby ją podtrzymać — jej lądowanie było naprawdę kocie. Nevrata Sviodo — myślał Marek — była niepospolitą kobietą; z wielu powodów. Po pierwsze była piękna, śniadą pięknością Vaspurakanki o ostrych rysach. Teraz jej największy atut — faliste, kruczoczarne włosy były zupełnie przemoczone i wyprostowały się pod jasną jedwabną chustką.

Ale Nevrata była nie tylko urodziwa. Nosiła tunikę i workowate spodnie jak jej mąż, u jej pasa wisiała wąska szabla, która wyglądała na często używaną. Co więcej, byk świetnym jeźdźcem o odwadze, której mógł jej pozazdrościć niejeden mężczyzna. Nie byle kto wyjechałby po Maragha z bezpiecznej fortecy Khliat w poszukiwaniu męża i legionistów, nie mając nawet pojęcia czy jeszcze żyli — i nie byle kto potrafiłby ich znaleźć.

A jakby jeszcze tego było mało, darzyli się z Senpatem miłością, która zdawała się zawsze tak samo czysta i silna. Czasami Skaurus musiał tłumić w sobie zazdrość.

Coraz więcej kobiet wchodziło teraz na pokład razem z dziećmi. Towarzyszka Minucjusza, Ere-ne, wylądowała prawie tak zgrabnie jak Nevrata, a potem złapała swoje dwie córeczki, skaczące w jej ramiona. Helvis podała Erene trzecią dziewczynkę, która była tylko o kilka miesięcy starsza od Dostiego.

Makie zeskoczył sam, śmiejąc się gdy upadł i przeturlał się po nierównym pokładzie statku. He-lvis poszłaby w jego ślady — Marek i Nevrata podskoczyli, by ją podtrzymać.

— To było bardzo głupie — powiedziała ostro Nevrata, a jej brązowe oczy zwęziły się ze złości. Helvis zagapiła się na nią.

— A kim ty jesteś, żeby krzyczeć na mnie za taką drobnostkę? — odparła, nie przejmując się tą reprymendą. — Robiłaś rzeczy bardziej niebezpieczne niż skoki z pomostu.

Nevrata spochmurniała, smutek osiadł na jej pięknej twarzy.

— Ach, nie robiłabym tego, gdyby Phos obdarzył mnie dzieckiem — mówiła bardzo cicho. Helvis, nagle zrozumiawszy, uścisnęła ją.

— Aa, to już moje zajęcie — powiedział Senpat i przygarnął Nevrata do siebie. Miłość tańczyła w jego oczach. — Musimy cały czas ćwiczyć, aż uda nam się zrobić to dobrze, ot co.

Nevrata wbiła mu łokieć pod żebro. Wrzasnął i oddał szturchańca.

Thorisin Gavras ze swoją kochanką, Komittą Rhangawe u boku, przechadzał się wzdłuż doków, obserwując załadunek armii. Imperator wciąż martwił się Namdalajczykami Utpranda, nawet kiedy już zdecydował się zaryzykować i użyć ich w walce z Draxem. Przyglądał się każdemu wsiadającemu na okręt najemnikowi, jakby doszukiwał się zdrady w fałdach peleryny czy pod połą płaszcza.

Odprężył się nieco, gdy doszedł do legionistów. Uśmiechnął się posępnie do Marka.

— Powinienem był cię słuchać, kiedy przestrzegałeś mnie przed Draxem — powiedział, kręcąc głową. — Tutaj wszystko w porządku?

— Na to wygląda — odparł trybun, zadowolony że Gavras pamiętał. — Choć na razie wszystko robimy na łapu-capu.

— Zawsze tak jest, gdy wyruszacie. — Imperator uderzył pięścią w otwartą dłoń. — Na światło Phosa, szkoda że to nie ja płynę z wami zamiast Zigabenosa! To czekanie strasznie szarpie mi nerwy, ale nie ośmielę się opuścić miasta dopóki nie będę pewny, że Księstwo nie siądzie mi na karku. Byłoby kiepsko, gdybyśmy utknęli gdzieś w środku kraju i musieli się przedzierać z powrotem na wschód, być może tylko po to, by spotkać się z Księciem Tomond w najlepszym dla niego miejscu.

Kilka lat temu — pomyślał Marek — Thorisin runąłby na oślep na pierwszego wroga, żeby tylko się popisać. Teraz stał się bardziej ostrożny. Stolica była najważniejszym punktem Videssos i jej największym miastem. Kontrolowała wszystkie drogi lądowe i morskie i stąd też można było dotrzeć do wszystkich prowincji Imperium.

Komitta Rhangawe krzywiła się na takie rozważania.

— Mogłeś skończyć z tym wszystkim zanim się jeszcze zaczęło, gdybyś mnie tylko posłuchał — mówiła do Thorisina. — Gdybyś ukarał dla przykładu Ortaiasa Sphrantzesa, ten przeklęty Drax byłby zbyt przestraszony, żeby myśleć o rebelii. Tak samo jak wcześniej Onomagoulos, jeśli już o to chodzi.

— Cicho bądź, Komitta — warknął Imperator, nie życząc sobie, by wszyscy słuchali, jak jego ognista kochanka robi mu wymówki.

Jej oczy zaiskrzyły się niebezpiecznie. Szczupła, blada twarz miała w sobie piękno drapieżnego ptaka.

— Nie będę cicho! Nie możesz tak do mnie mówić; jestem arystokratką choć odmawiasz mi przyzwoitego ślubu.

A ty sypiasz z galijskim najemnikiem — pomyślał Marek, przerażony tą linią jej ataku. Komitta także zdawała sobie sprawę, że stąpa po niepewnym gruncie i powróciła do pierwszej skargi.

— Powinieneś był powlec Sphrantzesa na Plac Wołów i spalić go żywcem, bo na to zasługują uzurpatorzy. Ten…

Ale Thorisin usłyszał już wystarczająco dużo. Potrafił zmusić się do panowania nad sobą, gdy chodziło o sprawy państwowe, ale nie o jego własne.

— Powinienem był ci wygrzmocić ten twój krwiożerczy, arystokratyczny tyłek, jak tylko zaczęłaś te swoje „a nie mówiłam”! — ryczał Imperator. — Widziałabyś tu teraz szczęśliwego człowieka!

— Ty próżny, nie dorobiony garnku na pomyje! — wrzasnęła piskliwie Komitta i teraz zajęli się już tylko sobą, stojąc w deszczu i obrzucając się wyzwiskami, niczym sprzedawcy ryb. Żołnierze i marynarze słuchali najpierw zszokowani, u potem z coraz większym podziwem. Marek widział posiwiałego żeglarza, człowieka, który zapewne nigdy nie ustawał w wymyślaniu coraz to nowych i bardziej dosadnych przekleństw, jak ten marszczył brwi i kiwał głową, starając się zapamiętać co wymyślniejsze wyzwiska.

— Fiu, fiu! — gwizdnął Senpat Sviodo, gdy Gavras z zaciśniętymi pięściami odwrócił się na pięcie i odszedł ciężkim krokiem rozwścieczonego człowieka. — Ta pani ma szczęście, że dzieli z nim łoże. Gdyby tak nie było, odpowiedziałaby za obrazę majestatu.

— I powinna — powiedziała Helvis. Choć była Namdalajką, miała ten sam co Videssańczycy, pełen szacunku i czci stosunek do godności Imperatora. — Zupełnie nie rozumiem, dlaczego on ją toleruje.

Skaurus jednak widział wcześniej kłótnie Thorisina z jego kochanką, i miał już swoją opinię na ten temat:

— Ona jest jak śluza na zaporze; pozwala mu wyrzucić z siebie całą złość i chandrę.

— Tak, i oddaje mu ją podwójnie — powiedział Gajusz Filipus.

— Może i tak — odparł Marek. — Ale bez niej mógłby się kiedyś wykończyć w ataku apopleksji.

Gajusz Filipus przewrócił oczami.

— I tak przecież może.

— A gdyby tak się stało — wtrącił się Senpat Sviodo — ona by powiedziała, że zrobił jej to na złość.

Podniósł nagle wzrok, zaskoczony hukiem wciąganego właśnie na okręt pomostu, który żeglarze, prawie nadzy w ciepłym deszczu, schowali pod leżący na pokładzie brezent.

— Hej! Czy my naprawdę zamierzamy w tym płynąć? — spytał Senpat.

— Czemu nie? To przecież tylko Cieśnina Bydła, a wiatr nie wydaje się zbyt silny — odparł Marek. Był takim samym ignorantem w sprawach żeglugi jak większość Rzymian, ale czuł się prawdziwym źródłem wiedzy przy Vaspurakanerach, których ojczyzna nie miała dostępu do żadnego morza. Popisując się, kontynuował: — Podobno wilgotne żagle są nawet lepsze od suchych, bo tkanina przepuszcza mniej powietrza.

Senpat był pod wrażeniem znajomości przedmiotu okazanej przez Marka, ale Helvis, która należała do narodu prawdziwych wilków morskich, roześmiała się głośno.

— Gdyby tak było, kochanie, płynęlibyśmy teraz najszybszym okrętem na świecie. To tak jak z solą w potrawie; odrobina polepsza smak, ale gdy nasypiesz za dużo, to gorzej niżby nie było jej wcale.

Liny zasyczały, przesuwając się szybko po mokrym pokładzie, gdy marynarze zwijali je w ciasne spirale. Na którymś z okrętów zaryczał osioł. Kapitan i jego dwaj zastępcy przeklinali głośno — choć nawet w połowie nie tak wspaniale jak Komitta i Thorisin — bo duży kwadratowy żagiel zwieszał się z rei jak obwisłe prześcieradło na sznurze do bielizny, które na dodatek przykleiło się do słupka.

W końcu świeży podmuch wiatru wypełnił żagiel, który oderwał się od masztu z wilgotnym westchnieniem. Kapitan znowu przeklinał, tym razem marynarza stojącego przy sterze, za zbyt powolne, jego zdaniem, manewrowanie. Czy rzeczywiście tak było, Skaurus nie umiał powiedzieć. Okręt wysunął się z doku.

Soteryk, syn Dostiego, jechał wzdłuż kolumny maszerujących legionistów. Żołnierze z pierwszych szeregów złościli się na kurz wzbijany przez jego konia — ci z tyłu łykali już to, co wzniecili ich towarzysze. Namdalajczyk ściągnął cugle, gdy zrównał się z Markiem, i wzdychając z ulgą zdjął swój stożkowaty hełm. Pot spływał wąskimi strużkami po jego zakurzonej twarzy, odkrywając paski czystej skóry.

— Uff — powiedział — gorąca robota dzisiaj.

— Trudno zaprzeczyć — odparł trybun, wątpiąc czy jego szwagier podjechał tu, by narzekać na pogodę.

Cokolwiek zamierzał załatwić, nie spieszył się z tym zbytnio.

— Ładny kraj.

I znowu Skaurus musiał się z tym zgodzić. Niziny należące do zachodnich prowincji Imperium były doskonałymi ziemiami — właściwie Marek nie widział jeszcze nigdy tak żyznej gleby. Tłusty czarnoziem rodził obficie. Cała dolina zdawała się pokryta różnymi odcieniami soczystej zieleni. Rolnicy każdego ranka wychodzili na pola i do sadów otaczających ich wioski, by zajmować się pszenicą i żytem, fasolą i grochem, winogronami, oliwkami, morwą, brzoskwiniami i figami, orzechami i słodko pachnącymi cytrusami. Kilku wieśniaków pozdrowiło ich, gdy maszerowali wzdłuż pól, by walczyć z heretykami z Namdalen. Większość z nich robiła wszystko co w ich mocy, by zapewnić żołnierzom płatny nocleg — bez względu na to, komu służyli.

Zachodnia równina były spichlerzem dla miasta Videssos. Ogromna większość miejscowych zbiorów spływała na barkach, nieustannie kursujących po rzekach płynących na wschód, do morza. Musiała ona także wykarmić armię, maszerującą na południe od stolicy. W tej odległości od Cieśniny Bydła zarządcy z Imperium wciąż trzymali ziemię pod ścisłą kontrolą. Przy maksymalnej wydajności biurokratycznej machiny Videssos, mieli oni rynki gotowe w każdej chwili zaopatrzyć siły Imperium. Marek zastanawiał się, ile to czasu minie nim pierwsza z twierdz — jak to nazywał je Soteryk? — mury-i-fosa-Draxa stanie im na drodze. Już niewiele — pomyślał.

— Ładny kraj — powtórzył Soteryk. — Za gorący w lecie, żeby był doskonały, ale ziemia jest tu tak żyzna, że i to można by ścierpieć. Rozumiem teraz, o czym myślał Drax, gdy zdecydował się wziąć go dla siebie. — Przerwał na chwilę, przejechał palcami po swych kasztanowych włosach, niemal takich samych jak włosy Helvis. W odróżnieniu od większości swoich rodaków nie golił głowy z tyłu.

— Na Wagera, właściwie sam z chęcią bym tu osiadł.

Spojrzał z góry na Skaurusa, czekając na jego reakcję. Oczy Namdalajczyka były tak samo błękitne jak oczy jego siostry — pomyślał trybun — ale nie miały w sobie ani odrobiny jej ciepła. Orli nos nadawał władczy charakter wszystkim jego rysom.

— Tak? — Rzymianin przyglądał się swemu szwagrowi równie dokładnie. Dobierając ostrożnie słowa, kontynuował: — Nie chcesz wrócić do Księstwa? Prędzej wziąłbyś sobie tutaj farmę, kiedy skończysz służbę dla Imperium, tak?

— Tak, gdy skończę służbę — odparł Soteryk, chichocząc cicho. Nadal nie spuszczał wzroku z twarzy trybuna. — To wcale nie musi tak długo trwać.

Marek zrobił wszystko, by zachować pozory łagodnej niewinności.

— Naprawdę? Myślałem, że podjąłeś służbę na ładny parę lat… tak jak ja — spojrzał w oczy Namdalajczyka.

Soteryk ściągnął usta, wyraźnie poirytowany.

— Cóż, mogę się mylić — powiedział. Wbił ostrogi w boki konia tak mocno, że ten poderwał się jak do skoku. Soteryk ściągnął go w dół i ostro zawracając, odjechał. Trybun przyglądał mu się z ciężkim od złych przeczuć sercem. Zastanawiał się, czy Utprand będzie w stanie powstrzymać młodszego przywódcę — i czy w ogóle chciał to robić.

Zachodzące słońce pokryło niebo krwawą czerwienią. Gdzieś w pobliskim zagajniku rozbudzona zawczasu sowa huczała żałobnie. Armia zatrzymała się na noc i rozbiła obóz. Przekonani, że wciąż pozostają w bezpiecznej i przyjaznej im okolicy, Videssańczycy i Namdalajczycy postawili symboliczne tylko palisady, zupełnie nie przejmując się tym, czy rozbite w ich obrębie namioty tworzą jakiś porządek. Jeźdźcy z Khamorth byli nawet mniej ostrożni — każdy zatrzymywał się tam, gdzie mu się podobało, by rano z powrotem dołączyć do towarzyszy.

Obóz legionistów stanowił zupełny kontrast, choć były to tylko zwykłe rzymskie umocnienia, wykonywane automatycznie tak na bezpiecznym terenie, jak i tam, gdzie wróg deptał im po piętach. Gajusz Filipus wybierał miejsce dogodne do obrony i z dostępem do wody, a potem do pracy przystępowali żołnierze. Każdy z nich miał wyznaczone konkretne zadanie — zawsze to samo. Niektórzy kopali rowy, inni ubijali wykopaną ziemię tworząc z niej wał obronny, jeszcze inni wbijali w te umocnienia ostre pale i żerdzie, które nosili ze sobą w tym właśnie celu. Wewnątrz fortyfikacji ośmioosobowe namioty legionistów ustawiane były w równych blokach, manipuła przy manipule, między którymi pozostawiano szerokie przejścia-ulice.

Nikt nie narzekał na pracę, której wymagało urządzenie takiego obozu, mimo że mógł być wykorzystany tylko na jedną noc, a potem porzucony na zawsze. Dla Rzymian była ona drugą naturą. Ludzie, którzy dołączyli do ich szeregów, z kolei zbyt wiele razy widzieli, co warte są takie umocnienia, by pozwolić sobie na coś gorszego.

To samo dotyczyło Laona Pakhymera i jego Khatrishów. Marek z zadowoleniem przyjął ich do swojego obozu — często tak robili od czasu Maragha. Co więcej, chętnie pomagali przy zakładaniu obozowiska. Choć mniej doświadczeni niż legioniści, wcale nie uchylali się od pracy.

— To rozpuszczona banda — powiedział Gajusz Filipus, obserwując dwóch khatrisherskich szeregowców, którzy wdali się w głośną kłótnię ze swoim oficerem. Wrzaskliwy pojedynek nie przeszkadzał jednak całej trójce w napełnianiu tarczy ziemią i odnoszeniu jej do wału, a potem znowu w kopaniu. Starszy centurion podrapał się po głowie.

— Nie rozumiem, jak oni w ogóle posuwają się z robotą, ale nawet im to wychodzi. Wartownicy Khatrishów nie dopuszczali małych chłopców do uwiązanych w szereg, drobnych lecz złośliwych koni. Skaurus nie był specjalnie uradowany obecnością kobiet i dzieci w obozie, co zresztą zawsze było jego zmartwieniem. Z pewnością znosił to lepiej niż Gajusz Filipus, ale nawet jemu wydawało się, że zbyt daleko odbiegali od rzymskich ideałów. Dwa lata temu, gdy legioniści maszerowali na zachód, przeciwko Yezda, nie wpuszczał kobiet do obozu. Ale po klęsce pod Mara-gha, bezpieczeństwo liczyło się bardziej niż rzymskie zwyczaje. A poza tym, łatwiej byłoby chyba zamienić ser na mleko, niż odebrać raz darowany przywilej.

Namiot trybuna stał przy głównej drodze, via principalis, iokładnie pośrodku obozu. Gdy Marek tam dotarł, jego przybrany syn, Makie, bawił się właśnie małą, prążkowaną jaszczurką, którą udało mu się wcześniej złapać. Najwyraźniej sprawiało mu to znacznie większą przyjemność niż jaszczurce.

— Cześć, tato — powiedział podnosząc wzrok.

Zwierzątko wymknęło się i zniknęło, nim chłopiec zdążył nim pomyśleć. Natychmiast wybuchnął płaczem i nie przestał, nawet gdy Marek podniósł go wysoko, w górę, i kręcił nim szybko.

— Ja chcę moją jaszczurkę!

Dosti, który spał dotąd spokojnie w namiocie, także zaczął głośno płakać, jak gdyby rozumiał go i współczuł. Helvis wyszła na zewnątrz, rozzłoszczona.

— Czego znowu pła…? — zaczęła i przerwała, zaskoczona obecnością trybuna. — Witaj, kochanie. Nie słyszałam, jak przyszedłeś. O co mu chodzi?

Marek opowiedział jej o całej tragedii.

— Chodź do mnie, syneczku — powiedziała, biorąc od niego Malrika. — Nie mogę ci dać jaszczurki. Chwała Phosowi… — dodała cicho.

Malrik i tak nic nie słyszał, bo aż zanosił się od płaczu. Helvis kusiła go:

— Nie wolałbyś cukierka ze śliwką, a może nawet dwu? Malrik zastanowił się nad tym głęboko. Rok temu, o czym dobrze wiedział Skaurus, wrzasnąłby „Nie!” i ryczałby dalej. Ale po kilku sekundach chłopiec powiedział:

— Dobra — i zakończył tę krótką kwestię czkawką.

— Dzielny chłopczyk — pochwaliła Helvis, wycierając mu twarz rąbkiem spódnicy. — Cukierki są w środku, chodź mną. — Westchnęła: — Potem zobaczymy, czy uda mi uciszyć Dostiego.

Malrik, znowu radosny, pognał do namiotu. Helvis i Ma podążyli za nim.

Marek nie woził ze sobą żadnych luksusowych sprzętów w czasie kampanii. Oprócz materaców, jedynymi meblami w namiocie były: łóżeczko Dostiego, składany stół i krzesło z drążków i płótna. Przenośny ołtarz Phosa, należący do Helvis, stał na trawie, tak jak i jej mały kuferek z drzewa sosnowego, w którym trzymała osobiste drobiazgi. Ciemniejszy kufer Skaurusa stał obok.

Helvis odszukała cukierki dla Malrika, a potem wzięła na ręce Dostiego i ukołysała go do snu, śpiewając cicho swym delikatnym, głębokim głosem.

— Nie było tak źle — powiedziała z ulgą, gdy ostrożnie włożyła dziecko do łóżeczka. Skaurus zapalił glinianą lampkę oliwną i zaznaczył trasę dziennego marszu na mapie konturowej, którą zawsze woził ze sobą.

Kiedy i Malrik poszedł już spać, Helvis powiedziała:

— Brat mówił mi, że dziś z tobą rozmawiał.

— Tak mówił? — odparł trybun, ale nie było to pytanie. Zapisał coś na mapie, najpierw po łacinie, a potem wolniej, po videssańsku. — Więc Soteryk podjechał potem do kobiet, tak?

— Tak. — Helvis obserwowała go z dziwną mieszaniną podniecenia, nadziei i lęku. — Powiedział, że powinnam ci przypomnieć o obietnicy, którą dałeś mi w Videssos zeszłego roku.

— Tak powiedział? — zapytał znowu Skaurus, nie mogąc ukryć grymasu, który wykrzywił mu twarz. Gdy oblężenie Videssos przez Gavrasa zdawało się zmierzać ku nieuchronnej klęsce, był już niemal gotów przyłączyć się do Namdalajczyków, porzucić Imperatora i wrócić do Księstwa. Tylko doskonałe posunięcie Zigabenosa, skierowane przeciw Ortaiasowi, powstrzymało go od tego kroku. Helvis, jak wiedział, była wtedy bardziej rozczarowana, niż gdy po nieoczekiwanym zwycięstwie Thorisina, Namdalajczycy i Rzymianie pozostali w służbie Imperium.

— Tak, tak właśnie powiedział — determinacja ściągnęła jej pełne usta, aż stały się tak wąskie i zawzięte jak usta Soteryka. — Byłam kobietą żołnierza i przed tobą, Marku. Wiedziałam, że nie mogłeś zrobić tego, co zaplanowałeś… — Skaurus znowu się skrzywił; to wcale nie był jego plan — …kiedy Thorisin odzyskał już tron. Zbyt często robimy to, co musimy, a nie co chcielibyśmy robić. Ale teraz znowu nadarza się szansa, lepsza jeszcze od poprzedniej!

— Co to za szansa?

Jej oczy zaiskrzyły się ze złości.

— Nie jesteś tępakiem, mój drogi i kiepsko takiego udajesz. Szansa na to, żeby znów należeć do siebie i nie wysługiwać się żadnemu heretyckiemu władcy. W dodatku, szansa na to, by zająć nowe ziemie, jak herosi-założyciele w pieśniach minstrelów.

Ona też to czuła — pomyślał trybun — namdalajską żądzę ziemi należącej do Videssos.

— Nie rozumiem, dlaczego tak bardzo chcecie rozszarpać Imperium — powiedział. — Przyniosło spokój i bezpieczeństwo tylu ziemiom w tym świecie i to na tak wiele lat, że kreci mi się w głowie, gdy o tym pomyślę. To podłe, skakać mu na plecy, kiedy jest ranne, jak dziki kot na sarnę ze złamaną nogą. Powiedz mi, czy wy, wyspiarze, poradzilibyście sobie lepiej?

— Może nie — odparła i Skaurus musiał pochylić czoło przed jej szczerością. — Ale, na Wage-ra, zasługujemy chyba na szansę! Krew w żyłach Videssos zaczyna już stygnąć i tylko jego dyplomatyczne sztuczki powstrzymywały nas przez cały ten czas od odebrania tego, co do nas prawem należy.

— Jakim prawem?

Pochyliła się do przodu, podnosząc prawe ramię. Marek uniósł ręce, by zasłonić się przed uderzeniem, ale ona złapała za rękojeść jego miecza.

— Tym właśnie! — powiedziała z dziką gwałtownością.

— Tego samego argumentu używają Yezda.

Jej palce odsunęły się od broni, jakby nagle zaczęła parzyć. Marek szybko wsunął ją na miejsce. Nie życzył sobie, by ktokolwiek poza nim samym dotykał magicznego ostrza.

— A jak poradzilibyście sobie z nimi, tu, w tym waszym nowym Namdalen?

Oczami wyobraźni widział już nie kończące się drobne wojny podjazdowe — wyspiarze przeciwko Yezda, Videssańczycy przeciwko nomadom, dwóch na jednego, przymierza, zdrady, zasadzki, nagłe ataki — i niewinnych farmerów i mieszczan z ziem zachodnich, startych na proch pod żelaznymi kopytami przeciągających wciąż armii. Ten obraz budził w nim odrazę, ale wiedział, że Avshar śmiałby się z niego z zimną satysfakcją.

Powiedział o tym głośno i zauważył, że Helvis także się wzdrygnęła.

— A jeśli chodzi o twojego brata… tym, co czyni go śmiertelnie niebezpiecznym — kontynuował — jest fakt, że ma on wystarczająco dużo wyobraźni, by stać się bezwzględny, ale nie ma jej na tyle, by zrozumieć, do jakiej ruiny to doprowadzi. — Widząc jej wściekłość, szybko dodał: — Zresztą, wszystko to dzielenie skóry na nieupolowanym niedźwiedziu. To Utprand, a nie Soteric dowodzi Namdalajczykami.

— Utprand? Mów o zimie, dobrze? Utprand je lód i oddycha mgłą. — Jej pogarda nieco osłabła, ale to nie umniejszyło celności obelgi. Skaurus uśmiechnął się, rozbawiony.

Helvis wciąż go obserwowała, jak ktoś, kto przygląda się zegarowi, który kiedyś działał, ale nagle przestał pracować.

— Powiedz mi jedną rzecz — zaczęła. — Jak to się dzieje, skoro tak bardzo kochasz Imperium — pogarda znów była w jej głosie — przyłączyłeś się jednak do Namdalen złego roku?

Marek przypomniał sobie nauczyciela — stoika, zniszczonego gruźlicą Greka, imieniem Ti-manor, który zawsze powtarzał charczącym głosem: „Jeśli to jest złe, chłopcze, nie rób tego; jeśli to nie jest prawdą, to tego nie powtarzaj”. W tej chwili żałował jednak, że nie ma pod ręką jakiegoś zręcznego kłamstewka.

W tej sytuacji pozostało mu tylko westchnąć i zastosować się do rady starego mistrza.

— Bo wtedy myślałem, że gdybym pozostał w Videssos, wojna miedzy Thorisinem i Ortaiasem byłaby jeszcze dłuższa gorsza, i że w ten sposób Imperium upadłoby całkowicie.

Nawet przy skąpym świetle lampki widział jak krew odpływa z twarzy Helvis.

— Bo Imperium by upadło? — wyszeptała, jakby te słowa należały do jakiegoś obcego języka. — Imperium? — jej głos rósł w siłę niczym fala. — Imperium? Ani słowa o mnie, ani słowa o dzieciach, tylko wszystko dla tego cholernego, dziurawego Imperium?

Już prawie krzyczała. Dosti i Malrik obudzili się i przestraszeni zaczęli płakać.

— Odejdź, wynoś się! — wrzeszczała na Skaurusa. — Nie mogę na ciebie patrzeć, ty podły intrygancie, ty kanalio bez serca!

— Wynosić się? To mój namiot — zauważył rozsądnie trybun, ale Helvis dawno już przestała myśleć logicznie.

— Wynoś się! — wrzasnęła znowu i tym razem naprawdę się na niego zamierzyła. Wyciągnął ręce, próbując się bronić i jej paznokcie rozharatały głęboko skórę na nadgarstku. Zaklął, złapał ją za ramiona, chcąc na chwilę zatrzymać tę furię, ale równie dobrze mógłby uspokajać lwicę. Odepchnął ją od siebie i wypadł z namiotu.

Idąc wzdłuż via principalis, napotkał spojrzenia kilku legionistów. To samo przydarzyło się niektórym z nich, ale oni nie musieli chronić godności dowódcy.

Gajusz Filipus rozmawiał z dwójką wartowników przy palisadzie.

— Myślałem, że poszedłeś spać — zdziwił się, ujrzawszy trybuna.

— Awantura.

— Właśnie widzę — starszy centurion gwizdnął cicho, przyglądając się głębokim zadrapaniom na ręce Marka.

— Jeśli chcesz, możesz dzisiaj spać u mnie.

— Dzięki. Później. — Skaurus był zbyt rozstrojony kłótnią, by myśleć teraz o śnie.

— Mam nadzieję, że ją uciszyłeś?

Trybun wiedział, że jego zastępca próbował okazać mu współczucie, ale proste rozwiązania weterana były tu bezużyteczne.

— Nie — odparł. — Byłem temu nie mniej winny niż ona.

Gajusz Filipus prychnął tylko, nie dowierzając, ale Skaurus poczuł gorzką prawdę własnych słów. Odszedł, by pospacerować dokoła obozu. Dobrze wiedział, że jego poprzednie działania pozwoliły Helvis — aż nią i Soterykowi — wierzyć w to, że w razie potrzeby weźmie stronę wyspiarzy w walce przeciw Imperium. Gdyby jednak mówił wtedy co innego, do kłótni doszłoby już wcześniej, a poza tym miał nadzieję, że nigdy nie będzie musiał stanąć przed takim dylematem.

Teraz miał zarówno kłótnię, jak i dylemat do rozwiązania, a jego kłamstwo pogorszyło tylko sytuację. Roześmiał się ponuro. Ostatecznie stary Timanor okazał się wcale niegłupi.

— Chrapiesz — oskarżył trybun Gajusza Filipusa następnego ranka.

— Tak? — weteran wgryzł się w cebulę. — No cóż, a komu może to przeszkadzać?

Skaurus przymrużonymi z niewyspania oczyma obserwował jak legioniści zwijają obóz, przyglądał się ich kobietom, plotkującym między sobą i wracającym na swoje miejsce pośrodku maszerującej kolumny. Helvis już tam była. Jego namiot wydawał się dziwnie pusty, gdy poszedł go złożyć. Zastanawiał się, czy Helvis wróci do niego, czy też wybierze towarzystwo Soterica i jego ludzi.

Dobrze było zapomnieć o takich zmartwieniach, gdy żołnierze ustawili się w końcu do wymarszu. Proste pytania wymagały prostych odpowiedzi; manipuł Blesusa powinien maszerować przed Vaspurakanerami Bagratouni, a nie za nimi; ta droga wygląda na lepszą od tamtej; Kwintus Eprius nie dostanie trzydniowego żołdu za oszukiwanie przy grze w kości.

Khamorthcki zwiadowca podjechał wzdłuż maszerujących legionistów do Mertikesa Zigabeno-sa. Jego Videssańczycy zajmowali tylną część kolumny. Za kilka minut pojawił się następny Kha-morth. Zaintrygowany Marek zawołał jednego z nich do siebie podejrzewając, że coś się święci. Nomada zignorował jego okrzyk.

— Bękart — powiedział Gajusz Filipus.

— I tak się dowiemy, gdy będzie trzeba.

— Wiem — odparł posępnie starszy centurion. Niecałą godzinę później zszedł na brzeg kolumny i zawołał:

— Hej! Nie przypominam sobie, żebyśmy to mijali ostatnim razem w drodze do Garsavry. — Z każdym krokiem twarz weterana stawała się coraz bardziej pochmurna. — To jest cholerna, kurew-ska forteca, dokładnie tak.

Zamek stał na głównej drodze na południe. Jeżeli armia Imperium miała się posuwać dalej, musiała sobie z nim poradzić. Gdy legioniści zbliżali się do fortecy, Skaurus dojrzał namdalajskich obrońców biegających przy palisadzie i innych na szczycie wieży, wewnątrz umocnień. Choć odległość pochłaniała niemal wszystkie dźwięki, trybun słyszał okrzyki wyspiarzy.

Przyglądając się z bliska, łatwo można było zrozumieć, jak ludzie Draxa potrafili tak szybko zbudować te umocnienia. Rów, który je otaczał, wyglądał jak wielka rana w morzu zieleni. Ludzie Księstwa uklepali część wykopanej ziemi, tworząc z niej wał obronny, okalający sporych rozmiarów palisadę. Przynajmniej w tym — pomyślał trybun — forteca podobna była do rzymskiego obozu, choć tutaj rów był o wiele szerszy i głębszy, a palisada wyższa od człowieka.

Wewnątrz umocnień Namdalajczycy usypali z pozostałej ziemi wysoki kopiec. Na tym kopcu wzniesiono drewnianą wieżę, a robiono to w takim pośpiechu, że większość tworzących ją pni drzew wciąż jeszcze miała na sobie korę. Łucznicy, strzelający ze szczytu wieży, mogli kontrolować całe przedpole. Próbowali już zresztą strzelać do khatrisherskich i khamorthckich jeźdźców. Nomadzi odpowiadali im tym samym, ale nawet ich silne łuki nie mogły donieść tak daleko. Zigabenos zarządził szybką naradę wojenną.

— Musimy się zatrzymać i wyciągnąć ich stąd, jeśli tego właśnie chcą — oznajmił. — Nie możemy zostawić kilkuset uzbrojonych wojowników na naszych tyłach, a wolałbym nie rozbijać moich sił tylko po to, by kontrolować to miejsce. Phos jeden wie, ile jeszcze takich szczurzych dziur znajdziemy po drodze.

— Ale wzięcie ich głodem trwałoby całe wieki, a na Wagera, nie mam ochoty zdobywać tego szturmem — powiedział Soteryk. Wydawał się tak dumny z fortecy, którą zbudowali jego ziomkowie pod wodzą Draxa, że nawet Utprand spojrzał na niego ze złością.

Zigabenos zachował jednak spokój.

— Są pewne sposoby — powiedział.

— Jasne, że tak — roześmiał się Gajusz Filipus, rozumiejąc go doskonale. Odwrócił się do Soteryka. — Ta twoja zabawka — ruchem głowy wskazał na zamek — to cudowna broń przeciwko górskim rozbójnikom albo barbarzyńcom jak Yezda. Ale ci chłopcy, w środku, są głupcami jeśli myślą, że utrzymają się walcząc z profesjonalistami.

Młody Namdalajczyk zaczerwienił się.

— Oni też są profesjonalistami.

— Pewnie tak — zgodził się Gajusz Filipus, wcale nie tracąc animuszu. — A niedługo będą jeszcze gorącymi profesjonalistami.

Tego popołudnia machiny oblężnicze zostawiono jeszcze w spokoju, ustawiając je tylko w bezpiecznej odległości od twierdzy. Żołnierze rąbali drewno, by przygotować szkielety do osadzenia mechanizmów, do których części i olinowanie przyciągnięto ze stolicy. Rzymscy inżynierowie pracowali ramię w ramię ze swymi videssańskimi kolegami.

Przez całą noc pocili się razem przy świetle pochodni. Zwykli żołnierze wycinali rosnące dokoła drzewa i krzaki, i wiązali je, tworząc kładki, które miały być przerzucone nad rowem podczas szturmu. Wszędzie mężczyźni sprawdzali broń i zbroje, tarcze i buty wiedząc, że najmniejsze niedopatrzenie może kosztować ich życie.

Marek był zbyt zajęty różnymi problemami, z którymi zgłaszali się do niego legioniści, by martwić się o Helvis. Tak czy siak, nie mógł nic zrobić tego wieczoru — gdy wiadomo było, że dojdzie do walki, obóz kobiecy ustawiano w bezpiecznej odległości za linią armii.

Około północy od strony fortecy dobiegło Videssańczyków głośne dudnienie kopyt. Ludzie Księstwa przerzucili deski nad swoim okopem i wysłali jeźdźców, by ostrzegli Draxa o nadchodzącej armii Imperium. Głośno pokrzykując, Khamorthci i Khatrishe ruszyli za nimi w pościg. Wkrótce dopadli dwóch posłańców, ale trzeci zniknął w ciemnościach.

— Gówno — skomentował Gajusz Filipus, gdy nomadzi powrócili z tą wiadomością.

— No cóż — powiedział Marek, starając się spokojnie podejść do sprawy. — Nie można powiedzieć, żeby Drax nie wiedział o tym, że na niego maszerujemy.

Starszy centurion tylko coś odburknął.

Trybunowi wydawało się, że świt nadszedł o wiele za wcześnie, barwiąc chmury najpierw na purpurowo, a potem, wraz ze znikaniem gwiazd, na złoto. Videssański poseł, niosący biały hełm na grocie włóczni, podszedł do samego brzegu fosy i zaproponował wyspiarzom, by się poddali. Odpowiedzią były przekleństwa i wyzwiska w języku Namdalajczyków. Strzała wbiła się w ziemię kilka stóp od posła. Strzał był celowo chybiony, ale znacznie przyspieszył powrót Videssańczyka, nie przydając mu godności.

Zigabenos wydał krótki rozkaz. Wyrzutnie oszczepów naprężyły się i z jękiem zwolniły swe pociski. Świszcząc złowrogo, włócznie przeleciały nad palisadą, zmuszając ludzi Draxa do schylenia głów. Namdalajczycy wychylili się zaraz po tym i strzelili do czegokolwiek co, jak sądzili, byli w stanie ustrzelić, i znowu ukryli się za osłoną.

Wyrzutnie kamieni rozpoczęły swą pracę kilka minut później, ciskając głazy wielkości człowieka o drewnianą wieżę. Pociski okaleczyły ją tu i tam, ale nie widać było żadnych oznak załamania. Wyspiarze budowali dobrze. Inżynierowie raz po raz naciągali na kołowroty machin liny skręcone z jelit zwierzęcych — przekleństwa wypełniały powietrze, gdy któraś nie wytrzymywała.

Ale maszyny ciskające włócznie i kamienie, tak jak i strzały Videssańczyków i Khamorthów skierowane na fortece, były tylko mało ważnym wstępem do zaczynającego się właśnie spektaklu. Videssańscy inżynierowie ładowali na niektóre z katapult małe beczułki o cienkich ściankach, wypełnione łatwopalną cieczą, które zatoczywszy wielki łuk rozbijały się o stojącą na kopcu wieżę.

Oblegając drewniane twierdze, Rzymianie często obrzucali je płonącą smołą czy tłuszczem. Mieszanka sporządzona przez Videssańczyków była jeszcze gorsza. Składała się bowiem z siarki, niegaszonego wapna i czarnego, okropnie śmierdzącego oleju, który wypływał z ziemi tu i ówdzie na terytorium Imperium. Gdy beczki rozbijały się o ściany wieży, płachty płynnego ognia rozlewały się na jej powierzchni.

Łucznicy w twierdzy zaczęli krzyczeć z przerażenia, gdy płomienie objęły budowlę. Namdalaj-czycy zeskakiwali z palisady i biegli do wieży, by walczyć z ogniem. Marek słyszał ich zrozpaczone wrzaski, gdy pierwsze wiadra wody spadły na płomienie. Dzięki wapnu, ogień płonął równie entuzjastycznie po zmoczeniu jak i przed.

Katapulty nie przestawały pracować i bezustannie zasypywały twierdzę pociskami. Wkrótce zaczęło jednak brakować beczek ze śmiertelną miksturą. Kilka z nich rozbiło się na szczycie kopca, oblewając płomieniem wyspiarzy próbujących uratować wieżę. Ludzie biegali krzycząc, niczym żywe pochodnie. Płynny ogień spływał pod kolczugi i przywierał do ciała, włosów, oczu, płonąc i płonąc. Jakiś Namdalajczyk wbił swój miecz w towarzysza, który skręcał się z bólu u jego stóp, pokryty ogniem od głowy do kolan. Gęsty, czarny dym wzbijał się prosto w niebo, co było równie oczywistą wiadomością dla Draxa, jak słowa przywiezione przez jeźdźca.

Wokół oblężonej twierdzy zagrały trąbki. Osłaniani przez łuczników, legioniści rzucili się do ataku, przerzucając przygotowane wcześniej kładki nad rowem. Zigabenos wolał na razie trzymać swoich wyspiarzy z dala od ich rodaków. Chociaż nie lubił specjalnie bitew czy walki wręcz, Marek cieszył się, że wreszcie biegnie na czele swych ludzi. Stanie z boku i przyglądanie się płonącym żołnierzom Draxa było gorsze od samej walki.

Nikt już prawie nie pozostał przy pierwszej linii umocnień, by powstrzymać legionistów. Włócznia wbiła się w ziemię tuż obok trybuna, ale już za moment jego caligae grzęzły w miękkiej ziemi wału ułożonego pod palisadą. Wrzeszcząc z całych sił, reszta szturmującego oddziału gnała tuż za nim.

Namdalajczyk, który rzucił włócznią, stał na szczycie wału, czekając na Marka. Był to wielki, muskularny mężczyzna z siwym zarostem na twarzy. Uderzył wreszcie swym ciężkim, dwuręcznym mieczem. Marek przyjął cios na tarczę. Jęknął pod siłą uderzenia i niemal ześliznął się z wału. Wyspiarz łatwo sparował jego niezręczne pchnięcie i podniósł ostrze, przygotowując się do następnego cięcia.

Pilum wbiła się w jego szyję. Miecz wypadł z rąk, które zacisnęły się na chwilę na żelaznej rzymskiej włóczni, a potem opadły bezwładnie, gdy kolana zaczęły się uginać, a całe ciało pochyliło się, by opaść na ziemię. Skaurus przeskoczył nad nim — legioniści wdzierali się już za palisadę.

Tylko garść wyspiarzy poległa na wałach. Kiedy wiadomo było, że bitwa jest przegrana, bez wahania porzucili miecze i hełmy, poddając się Rzymianom. Wieloletni najemnicy nie widzieli sensu w beznadziejnej walce, która mogła skończyć się tylko ich śmiercią.

— Myślisz, że Imperator przyjmie nas znowu? Może do Astris, żeby pilnować ludzi z równin? — całkiem poważnie pytał Marka jeden z pojmanych oficerów, wcale nie speszony tym, że jeszcze przed chwilą był rebeliantem.

Trybun mógł tylko rozłożyć przed nim ręce. Z braku własnych żołnierzy, Thorisin mógł to zrobić.

— Uwaga! Głowy w górę! — zawołali razem Namdalajczycy i Rzymianie. Wieża opadała z trzaskiem na ziemię, rozsypując na wszystkie strony zwęglone drewno i czerwone okruchy żaru. Jakiś legionista syknął z bólu i zaklął głośno, gdy płonąca szczapa przypaliła mu nogę. Jeden z wyspiarzy zginął przygnieciony pniem — był już i tak okropnie poparzony. Marek pomyślał, że tak pewnie było dla niego najlepiej.

Namdalajski kapłan-uzdrowiciel robił co mógł dla ofiar deszczu ognia. Nie mógł jednak zbyt wiele — żaden uzdrowiciel nie jest w stanie przywołać zmarłych do życia. Duchowni z Księstwa nie wyróżniali się tak między innymi wojownikami jak ich videssańscy koledzy po fachu. Nosili zbroje i walczyli wraz z innymi żołnierzami, co było wielkim barbarzyństwem w oczach Videssa-ńczyków.

Marek raz jeszcze wspiął się na umocnienia. Strzała gwizdnęła mu koło ucha — rozejrzał się dokoła próbując bezskutecznie odnaleźć nadgorliwego łucznika.

— Wstrzymajcie się! Forteca jest nasza! — krzyknął i uniósł do góry kciuk w geście przejętym z walk gladiatorów. Videssańczycy nie używali tego znaku, ale zrozumieli. Żołnierze wznieśli okrzyk radości. Zigabenos pomachał do Marka, który oddał pozdrowienie.

Wewnątrz twierdzy wyspiarze zbierali miecze poległych towarzyszy, by przekazać je krewnym — smutny zwyczaj, który Marek znał aż za dobrze. Przyniósł miecz Hemonda Helvis, po tym jak zabiły go czary Avshara. Tutaj zginęło czternastu wyspiarzy, większość z nich od poparzeń. Trybun z ulgą odkrył, że nie poległ żaden z legionistów, a tylko dwóch było rannych.

Gdy wyprowadzili jeńców z fortecy, żołnierze obu walczących stron wymieniali nazwiska i doświadczenia wojenne. Legioniści stawali się najemnikami w tym samym stopniu, co ludzie z Księstwa, wykonując swój zawód rzetelnie, ale bez wrogości. A odkąd przybyli do Imperium, Rzymianie doskonale dogadywali się z Namdalajczykami, co czasami niepokoiło samych Videssańczy-ków.

Gdy ludzie Draxa dostrzegli Namdalajczyków w armii Imperium, zasypali ich gradem obelg:

— Zdrajcy! Tchórze! Stoicie po złej stronie, wypierdki!

Oficer, który rozmawiał ze Skaurusem, Stillion z Sotevag, o czym dowiedział się wcześniej trybun, dojrzał swojego kapitana i krzyknął.

— Turgot! Powinieneś się wstydzić! — Turgot rzeczywiście wyglądał na zawstydzonego i nic mu nie odpowiedział.

Wtedy wyszedł do nich Utprand — jego lodowate spojrzenie zmroziło i uciszyło wszystkich żołnierzy.

— Zdrajcy, powiadacie? — powiedział niezbyt głośno, ale bardzo wyraźnie. — Tak, ci którzy służą Draxowi, znają to słowo bardzo dobrze. — Odwrócił się do nich plecami w pogardliwym milczeniu.

Mertikes Zigabenos odesłał pojmanych rebeliantów do stolicy pod eskortą videssańskich jeźdźców.

— Świetna robota — pochwalił Marka. — Tak wiec, ta wychwalana namdalajska forteca — zdobyta bez żadnych strat. Tak, świetna robota.

— Rzeczywiście wspaniała — powiedział Gajusz Filipus z przekąsem, gdy Zigabenos odszedł, by przygotować armię do wymarszu. — Kosztowało nas to dzień opóźnienia i przewagę, jaką daje zaskoczenie. Powiedziałbym, że Drax ubił niezły interes.

Styppes umiejętnie radził sobie z rannym Rzymianinem — był to żołnierz z paskudnie rozharata-ną łydką. Jak zawsze sam akt leczenia budził w Skaurusie lęk. Kapłan zwierał brzegi rozcięcia obiema rękami. Mamrocząc modlitwy, co pomagało mu się skoncentrować, kierował całą swoją wolę na ranę, którą właśnie opatrywał. Trybun obserwujący tę scenę, czuł jak powietrze… krzepnie? gęstnieje? — łacina nie znała odpowiedniego określenia — wokół niej, gdy leczniczy prąd przepływał przez ręce kapłana. Kiedy Styppes odsunął wreszcie dłonie, po głębokim rozcięciu na nodze mężczyzny pozostała tylko wąska, biała blizna.

— Wielkie dzięki — powiedział legionista, podnosząc się z ziemi. Odszedł energicznym krokiem, jakby gdyby nigdy nic.

Drugiemu z poważnie ranionych żołnierzy, Vaspurakanerowi, którego czaszka została rozbita przez upadający pień z rozbitej wieży, Styppes miał znacznie mniej do zaoferowania. Po zbadaniu rannego, kapłan powiedział tylko:

— Będzie żył albo umrze — jak Phos da. Ja nie potrafię go uleczyć.

Marek, choć rozczarowany, nie podejrzewał go o lenistwo. Gorgidas także nie mógłby pomóc temu biedakowi.

Trybun podszedł do Styppesa, który — co było nieuniknione, jak pomyślał Skaurus — dodawał sobie sił opróżniając bukłak z winem. Jednak, oddając mu sprawiedliwość, praca uzdrowiciela była bardzo wyczerpująca — Skaurus widział już kapłanów zasypiających na stojąco.

Styppes otarł usta, a potem osuszył rękawem swej szaty spocone czoło.

— Ty też jesteś ranny? — zapytał trybuna. — Nie widzę nigdzie krwi.

— Ee? Nie — odparł Skaurus z wahaniem. Wyciągnął rękę, pokazując kapłanowi nadgarstek. Paznokcie Helvis wbiły się głęboko i wyżłobione nimi rany wyglądały całkiem groźnie. — Nasz poprzedni lekarz dałby mi na to jakąś maść albo coś takiego. Pomyślałem sobie, że może mógłbyś?

— Co?! — ryknął wściekle Styppes. — Chcesz, żebym marnował siły na zadrapania twojej dziwki? Zabieraj się stąd. Moc Phosa nie może być przyzywana do takich bzdur, a uzdrowiciele nie powinni nawet tracić na to czasu.

— Biedny Vaspurakaner to dla ciebie za dużo, a ja za mało, tak? — odgryzł się trybun, także już rozzłoszczony. Styppes naprawdę potrafił wyprowadzić go z równowagi. — W takim razie jaki z ciebie pożytek?

— Spytaj swojego Rzymianina — odparował kapłan. — Jeżeli gangrena dobierze się do tych twoich cholernych zadrapań, wtedy się nimi zajmę. Ale teraz zostaw mnie w spokoju; tracę tyle samo sił na leczenie małych ran co i dużych.

— Och — powiedział słabo Skaurus. Nie wiedział o tym dotąd. Zdał sobie sprawę, jak mało wiedział o sztuce uzdrawiania znanej kapłanom Phosa. Styppes i jemu podobni mogli zdziałać cuda, które pozostawiały Gorgidasa w rozpaczy i bezsilnej zazdrości, ale zdawało się, że Grek także posiada umiejętności, których im z kolei brakowało.

Powracając myślą do uwagi, którą przed chwilą uczynił Gajusz Filipus, trybun zastanawiał się, jaki to właściwie interes przyjmując Styppesa.

Tego wieczora Helvis nie wróciła. Marek czekał w swoim namiocie — wciąż łudząc się nadzieją, że jednak przyjdzie — aż cały obóz wokół niego pogrążył się we śnie. W końcu zdmuchnął płomień lampki i próbował zasnąć sam. Nie było to takie łatwe. Gdy na początku zaczęli żyć ze sobą, jej obecność w łóżku wręcz przeszkadzała mu w zasypianiu. Teraz, gdy był sam, nie mógł się obejść bez jej ciepła.

Wszystko, do czego człowiek przywykł — pomyślał. Przewrócił się na drugi bok, zirytowany. To, do czego był przyzwyczajony, nie było spaniem.

Przybrzeżna równina Videssos była płaska jak żaden inny ląd, ale dla trybuna cały następny dzień wydawał się marszem pod górę. Monotonię całodziennej wędrówki przerwało na chwilę poruszenie wywołane widokiem dwóch namdalajskich zwiadowców, którzy wyłonili się z pobliskiego lasku, aby spokojnie przyglądać się armii Imperium. Jednak ani okrzyki Khamorthów, którzy rzucili się za nimi w pościg, ani ponure przekleństwa Gajusza Filipusa, po udanej ucieczce zwiadowców Draxa, nie potrafiły wyrwać Skaurusa z odrętwienia.

Pogryzając bezmyślnie pajdę razowego chleba, szedł wzdłuż via principalis, gdy słońce chyliło się już ku zachodowi. Jak zawsze, jego namiot stał dokładnie w połowie odległości miedzy dwoma głównymi wejściami do obozowiska, a przed namiotem powiewała biała flaga oznaczająca jego rangę.

Właśnie miał podnieść brezentową zasłonę przykrywającą wejście, gdy dźwięk znajomego głosu kazał mu się obrócić na pięcie.

— Tata! Tata! — wrzeszcząc z całych sił, Makie gnał przez via principalis w jego kierunku. Ponieważ rzymski obóz był zawsze zbudowany według tego samego, prostego schematu, nawet pięciolatek mógł poruszać się po nim bez trudu.

— Tęskniłem za tobą, tato — powiedział Makie, gdy trybun przykucnął, by uściskać przybranego syna. — Gdzie byłeś? Mama mówiła, że wczoraj biłeś się w bitwie. Byłeś bardzo odważny?

— Też za tobą tęskniłem — powiedział Marek. — I za twoją matką — dodał, gdy Helvis, niosąc zarówno Dostiego jak i swój podróżny kuferek, zbliżyła się do niego. Widząc trybuna, Dosti zaczął się kręcić w jej ramionach, aż w końcu musiała postawić brzdąca na ziemi. Chwiejnym krokiem podreptał do Skaurusa — jego nogi stawały się pewniejsze z każdym dniem. Trybun przygarnął syna do siebie.

— Tata — oświadczył poważnie Dosti.

— Jestem. — Marek podniósł się z kucek. Dosti zaczął rozwiązywać rzemienie u jednego z jego caligae, a potem próbował dosięgnąć schowanego w pochwie miecza trybuna.

— Mógłbyś przywitać się także ze mną — powiedziała Helvis.

— Witaj — powiedział ostrożnie, ale podniosła głowę do pocałunku, jakby nic między nimi nie zaszło. Kamień spadł mu z serca — sam nie wiedział jak był ciężki, dopóki się go nie pozbył. Uśmiechając się niepewnie, podniósł klapę namiotu. Malrik wskoczył do środka.

— Chodź, ty ślamazaro! — wrzeszczał do Dostiego, który podążał za nim najszybciej jak potrafił. Helvis pochyliła się w wejściu. Marek wszedł za nią.

Rozmowa świadomie omijała drażliwe tematy przez długi czas — omawiali plotki, które Helvis usłyszała przebywając z kobietami, opis szturmu Skaurusa… W końcu trybun zapytał ją wprost:

— Dlaczego wróciłaś? Popatrzyła na niego z ukosa.

— Czy nie wystarczy, że wróciłam? Musisz zawsze wszystkiego się dowiedzieć?

— Nawyk — powiedział, gestem ogarniając cały obóz. — Muszę.

— Niech zaraza weźmie twoje nawyki — wybuchnęła Helvis. — Jak i twoją bezsensowną miłość dla tej starej dziwki, Videssos, także.

Marek czekał na kolejną salwę, ale zamiast tego Helvis zaśmiała się; bardziej z siebie niż z niego.

— Dlaczego wróciłam? Jeśli ja pomyślałam o tym raz, to Malrik pięć tysięcy razy to powiedział — „Gdzie jest tata? Kiedy wróci? A dlaczego nie wiesz?”. Dosti cały czas grymasił i płakał, nie mogłam go uspokoić.

Nawet w migotliwym świetle lampki wyglądała na zmęczoną.

— To wszystko?

— A co byś chciał, żebym ci powiedziała? Że mi ciebie brakowało? Że wróciłam, bo mi na tobie zależy?

— Jeśli tak jest, to bardzo bym chciał, żebyś o tym mówiła — odparł cicho.

— A jakie to ma dla ciebie znaczenie? Ty przecież musisz dbać o swoje cenne Imperium — powiedziała, ale jej twarz zrobiła się łagodniejsza. — Tak właśnie jest? Och, to takie trudne. Walczyłeś tam przeciwko moim ludziom, moim krewnym nawet, a ja co robiłam? Modliłam się do Phosa, żebyś wyszedł z tego cały i zdrowy. Myślałam już, że mnie to nie obchodzi, dopóki nie znalazłeś się w niebezpieczeństwie. Łatwo mieć twarde serce, gdy nie trzeba się o nikogo martwić… Do licha z tym wszystkim! — skończyła, złapana w potrzask dwóch przeciwstawnych sobie uczuć.

— Dziękuję ci — powiedział. — Kiedy miałem szesnaście lat, byłem pewny, że wszystko jest bardzo proste. Teraz mam dwadzieścia lat więcej, i na bogów, wszystko jest dwadzieścia razy trudniejsze.

Helvis uśmiechnęła się, marszcząc jednocześnie brwi. Nie podobało jej się to łacińskie przekleństwo. Nawet tutaj — pomyślał — muszę być ostrożny. Jednak… — Jakoś sobie radzimy, prawda?

— Na razie — powiedziała. — Na razie.

Następnego dnia widzieli już więcej ludzi Draxa. Tym razem nie byli to zwiadowcy, ale dobre pół setki groźnie wyglądających jeźdźców, którzy jechali niemal na skraju zasięgu strzał, wzdłuż maszerującej kolumny. Krzyczeli coś do Namdalajczyków Utpranda, ale z tej odległości nie można było ich zrozumieć.

— Bezczelne skurwysyny, co? — ocenił Gajusz Filipus. Zigabenos też tak uważał. Wysłał oddział Khatrishów, by odegnali zbuntowanych najemników. Ludzie Draxa wycofali się spokojnie pod osłonę lasu, nie łamiąc nawet szyku. Laon Pakhymer nie pozwolił łucznikom wejść między drzewa wiedząc, że wtedy utracą swój największy atut — ruchliwość. Po chwili Khatrishe z powrotem dołączyli do armii. Żołnierze Draxa wynurzyli się z lasu zajmując poprzednią pozycję.

Gdy nadszedł wieczór, rebelianci nie rozbili obozu w pobliżu sił Zigabenosa, ale odjechali na południowy zachód, wyraźnie wypełniając jakiś rozkaz. Obserwujący ich odjazd Gajusz Filipus podrapał się po bliźnie na policzku.

— To chyba będzie jutro. Tak myślę. Ci żołnierze nie są sami; to część jakiejś wielkiej bandy, a przynajmniej tak się zachowują.

Wyciągnął miecz i dotknął ostrza środkowym palcem.

— Musi pewnie wystarczyć. Nie lubię się bić z tymi cholernymi wyspiarzami. Są wielcy jak Galowie i dwa razy bystrzejsi.

Kiedy zapadły już kompletne ciemności, Marek dostrzegł blady, pomarańczowy odblask na południowo-zachodniej krawędzi horyzontu. Nie przypominał sobie, by leżało przed nimi jakiekolwiek większe miasto, co nie pozostawiało żadnych wątpliwości — to byli ludzie Draxa. Trybun ściągnął usta. Jeżeli byli tak blisko, to rzeczywiście nazajutrz czekała ich bitwa.

Do rzymskiego obozu przybył posłaniec z rozkazami od Mertikesa Zigabenosa.

— Będziemy jutro maszerowali w rozciągniętej linii, a nie w kolumnie. — Videssański generał także spodziewał się bitwy. Jego adiutant kontynuował: — Wy, piechota, staniecie na lewym skrzydle, a osłaniać was będą Khatrishe. Mój pan zajmie środek, Namdalajczycy Utpranda będą po prawej.

— Dzięki, spatharios — powiedział trybun. — Miałbyś może ochotę na kubek wina?

— Miło z twojej strony, panie — odparł Videssańczyk. Gdy pozbył się już oficjalnej sztywności, wyglądał o wiele młodziej. Pociągnął łyk i skrzywił twarz, zaskoczony. — Wytrawne, co? — drugi łyk był już ostrożniejszy.

— Najbardziej wytrawne, jakie udało nam się znaleźć — potwierdził Marek. Prawie wszystkie gatunki videssańskiego wina były za słodkie jak na gust Rzymian. Podtrzymując rozmowę, zapytał:

— Dlaczego wyspiarze mają być po prawej? — Jeżeli Zigabenos nie ufał im za bardzo, powinni znaleźć się pośrodku, gdzie łatwiej byłoby ich obserwować i kontrolować.

Ale spatharios miał już gotową odpowiedź, co świadczyło o tym, że jego dowódca też miał głowę na karku, choć przyjął inne rozwiązanie niż Skaurus.

— Prawe skrzydło to ich punkt honoru, panie. — Trybun pokiwał głową z aprobatą i gdy chodziło o dumnego Utpranda, odwołanie się do honoru zawsze mogło się opłacić. Videssańczyk skończył wino i pospieszył z rozkazami do Laona Pakhymera.

Trybun żałował, że do bitwy nie doszło wcześniej; teraz, Helvis i kobiety większości legionistów były tutaj, zamiast w swoim obozie, odpowiednio oddalonym od miejsca zbliżającej się bitwy. Gdy powiedział o tym Gajuszowi Filipusowi, starszy centurion odparł:

— Prawdopodobnie są bezpieczniejsze tutaj. Videssańczycy nie zawracają sobie głowy okopywaniem obozu.

— To prawda — stwierdził trybun. — Jednak zostawimy tu jutro pół manipułu. Myślę, że powinien nim dowodzić Minucjusz.

— Minucjusz? Będzie mu wstyd, że pozostawiono go z dala od bitwy. Jest młody. — Starszy centurion mówił takim tonem, jakby to ostatnie słowo kryło w sobie same najgorsze znaczenia.

— Niemniej jednak to odpowiedzialne zadanie, a Minucjusz to rozsądny chłopak. — Marek rzucił centurionowi chytre spojrzenie. — Kiedy będziesz mu wydawał rozkazy, możesz wspomnieć o bezpieczeństwie Erene.

Gajusz Filipus gwizdnął z podziwem.

— W rzeczy samej! On zupełnie oszalał na punkcie tej dziewuchy.

Skaurus nie umiał powiedzieć czy słyszał w jego głosie drwinę, czy też zazdrość.

Dzień rozpoczął się pogodnym, ale zaskakująco zimnym porankiem. Rześki wiatr od morza rozpędził wilgoć i mgłę.

— Ładny dzień — usłyszał Marek jednego z Rzymian, kiedy zwijali obóz.

— Ładny dzień! Żeby ci ucięli łapę, barani łbie, jak nie ściągniesz tego rzemienia w nagolenniku — warknął Gajusz Filipus. Żołnierz sprawdził wiązanie — było wystarczająco mocno zaciągnięte. Starszy centurion wrzeszczał już na kogoś innego.

Jeźdźcy z Khamorth nadjechali galopem, wymachując swymi futrzanymi czapami i krzycząc:

— Wielkie konie! Mnóstwo wielkich koni!

Fala podniecenia przebiegła przez armię Imperium. Już niedługo.

Przeszli przez lekkie wzniesienie i zeszli do niemal płaskiej doliny Sangarios, jednego z miejscowych dopływów Arandos. Drewniany most łączył brzegi tej niewielkiej rzeczki. Obóz rebeliantów widoczny był w oddali, po drugiej stronie Sangarios, ale ich dowódca zdecydował się ustawić wojska przed mostem.

— Drax! Drax! Wielki książę Drax! — krzyczeli Namdalajczycy, gdy dojrzeli już swych wrogów. Wołanie było głębokie i mocne, jak bicie bębna.

— Utprand! Videssos! Gavras! — odpowiadające im okrzyki bitewne były równie głośne.

— Myślałem, że ten Drax ma więcej rozumu — powiedział Gajusz Filipus. — Co prawda pochylenie nie jest aż tak duże, by mogło nam bardzo pomóc, ale jeśli uda nam się ich zepchnąć, to wejdą do rzeki, a to będzie ich koniec.

Marek przypomniał sobie coś, co zwykł powtarzać Nephon Khoumnos: „Gdyby wszystkie ‘jeśli’ i ‘ale’ były ciastkami i orzechami, to wszyscy byliby grubi”. Jeśli miał to być jakiś znak, to nie podobał się Markowi — ponury generał z Videssos dawno już nie żył, zabity czarami Avshara.

Zigabenos — kiedyś adiutant Khoumnosa — był wystarczająco rozważny, by nie męczyć swoich żołnierzy przedwczesnym atakiem. Utrzymywał ich w dobrym porządku, kiedy posuwali się naprzód. Namdalajczycy także ruszyli do przodu. Ludzie Draxa nosili turkusowe opończe i zielone proporce trzepoczące na lancach.

Gdzie była chorągiew Draxa? Jeżeli prawe skrzydło było punktem honoru wyspiarzy, Skaurus spodziewał się, że właśnie tam go ujrzy. Ale nie mógł go znaleźć — w końcu wypatrzył wielkiego księcia na drugim końcu linii Namdalajczyków. Wyglądało to bardzo podejrzanie. Co on knuł?

Niczym błyskawica okryta zbroją, Utprand ruszył na urągającą mu chorągiew, łamiąc równą linię utrzymywaną dotąd przez armię Imperium. Mniejsze i większe oddziały odrywały się od głównych sił i podążały za swym dowódcą, aż około pięciuset wojowników gnało w kierunku zbuntowanego księcia.

— Zdrajca! Złodziej! — okrzyki wojenne rozbrzmiewały głośniej niż tętent galopujących koni.

— Drax! Drax! Wielki książę Drax! — także krzycząc, jeźdźcy Draxa pochylili lance i spięli ostrogami swoje wierzchowce, by spotkać się z wojownikami Utpranda. Mieli też inne zawołanie i zimny dreszcz straszliwego przeczucia przebiegł po plecach Skaurusa.

— Namdalen! Namdalen! Namdalen!

— Naprzód! Naprzód! Pomóżcie mu, wy odmóżdżone gnojki bez jaj i honoru! — to Gajusz Fili-pus wrzeszczał, modląc się do nie wiadomo kogo, by jakiś cud przeniósł jego głos przez pole bitwy i zmusił ludzi Soteryka, Clozarta i Turgota, żeby dołączyli do ataku Utpranda.

Kilku rzeczywiście ruszyło z miejsca, ale byli to pojedynczy żołnierze, czy niewielkie, co najwyżej pięcioosobowe grupki. Większość wstrzymywała konie, czekając. Jeżeli Utprand zdoła rozbić siły Draxa, wtedy może ruszą do przodu? Ale Utprand i jego ludzie byli sami na polu bitwy, a Drax miał mącznic więcej niż pięciuset żołnierzy, których mógł rzucić przeciwko nim.

Lance pękały z trzaskiem. Konie padały na ziemię, krzycząc bardziej przeraźliwie niż ludzie. Jeźdźcy wylatywali z siodeł, by zginąć pod kopytami własnych wierzchowców. Słońce odbijało się od obnażonych mieczy. Zbici w klin wojownicy Utpranda walczyli z jeszcze większą zawziętością, gdy zrozumieli, że ich zdradzono i wciąż przebijali się w kierunku wrogiego sztandaru.

Skaurus wspierał ich okrzykami, ale niedługo, jako że prawe skrzydło armii Draxa ruszyło do ataku na legionistów. Trybunowi wydawało się, że wszystkie lance mierzą prosto w niego. Khatri-she zasypali Namdalajczyków gradem strzał. Tu i tam jeździec zachwiał się w siodle, celnie trafiony. Ale lekka jazda naprawdę nie mogła powstrzymać ich ataku. Jeden z Khatrishów, odwa-żniejszy niż jego towarzysze, podjechał bliżej, by ciąć wyspiarza szablą. Namdalajczyk zawrócił nagle konia, tak że uderzył on o pierś małego, khatrisherskiego konika. Mniejszy wierzchowiec zachwiał się i upadł. Wyspiarz nadział jeźdźca na włócznię tak, jakby nabijał kawałek mięsa na nóż. Turkusowa fala przetoczyła się nad jego ciałem.

— Trzymajcie się teraz dobrze hastatft Konie nie chcą nabijać się na włócznie — krzyczał Gajusz Filipus.

— Przygotować pila — zawołał Marek. Czując jak zasycha mu w gardle, czekał na zbliżających się ze straszliwą prędkością ludzi Draxa. — Gotowi? Teraz! — opuścił ramię na dół. Rogi heroldów powtórzyły komendę.

Setki oszczepów wyleciały do góry dokładnie w tej samej sekundzie, potem jeszcze jedna salwa, i jeszcze jedna. Konie i jeźdźcy walili się na ziemię, zabici lub ranni. Jadący za nimi rycerze byli, z kolei, blokowani. Niektórzy wojownicy reagowali na tyle szybko, by przyjąć pilą na tarcze, które — pomyślał Skaurus w jednej z tych dziwnych chwil olśnienia, które jak wiedział, zapamięta już na zawsze — miały kształt latawców puszczanych przez videssańskie dzieci. Tarcze okazały się jednak kiepską obroną. Długie, wykonane z miękkiej stali pilą wyginały się przy uderzeniu, czyniąc tarcze podwójnie bezużytecznymi — nie tylko je uszkodziły, ale w dodatku Namdalajczycy nie mogli się ich pozbyć.

Ale deszcz włóczni spadł na żołnierzy Draxa, kiedy byli już przerażająco blisko. Atak został opóźniony i spowolniony, nie mógł być jednak całkiem zatrzymany. Kilka koni pędziło wzdłuż rzymskich szeregów, a nie wprost na hastae. Większość, ponaglana przez jeźdźców, runęła na pierwszą linię ciężkich włóczni.

— Drax! Drax! Wielki książę Drax! — ich okrzyk nigdy nie słabł.

Gdyby nie szybkość i sprawność, z jaką przeformowały się rzymskie manipuły — system, który pozwalał im walczyć w małych oddziałach i tworzyć ośmioosobowe grupy, gdy tylko robiło się gorąco — zostaliby zgnieceni przez namdalajski atak w ciągu kilku minut. Skaurus, Gajusz Filipus, Juniusz Blesus, Bagratouni — wszyscy wykrzykiwali rozkazy, kierując legionistów tam, gdzie byli najbardziej potrzebni.

Włócznia, pokryta rdzą, ale tak samo śmiertelnie niebezpieczna, przemknęła obok ramienia trybuna. Stojący za nim Rzymianin jęknął bardziej z zaskoczenia niż z bólu. Ostrze, teraz unurzane w czerwieni, opadło na ziemię. Krzyk legionisty utonął w wypływającej szerokim strumieniem krwi.

Wystrzelony przez kogoś kamień odbił się od hełmu jednego z jeźdźców. Zaklął w wyspiarskim narzeczu i lekko oszołomiony potrząsnął głową. Marek rzucił się do przodu. Z nagłym przerażeniem na twarzy, Namdalajczyk próbował zbić pchnięcie ostrzem swej lancy. Broń była zbyt nieporęczna, człowiek nie dość szybki. Miecz Skaurusa przebił się przez kolczugę, a potem przez szyję żołnierza. Lanca wypadła mu z ręki. Tłok walczących ramię przy ramieniu wojowników nie pozwolił upaść mu na ziemię jeszcze przez kilka minut.

Inny Namdalajczyk, także na koniu, próbował ciąć trybuna mieczem, ale ten przyjął uderzenie na tarczę. Żołnierz zaklął i uderzył jeszcze raz, i jeszcze, jego ostrze wzniecało iskry przy każdym zetknięciu z pokrytą brązem scutum Marka. Był zręcznym wojownikiem — każdy cios zadawany był pod innym, tak samo niebezpiecznym kątem. Podtrzymujące tarczę ramię trybuna zaczęło słabnąć.

Obrócił się na lewej pięcie i pchnął mieczem, mierząc w okrytą skórzanym butem nogę przeciwnika. Wiedziony instynktem doświadczonego żołnierza, Namdalajczyk szybko cofnął nogę, ale jeźdźcowi to mogło nie wystarczyć. Ostrze zanurzyło się w brzuchu wierzchowca. Rozszerzyły się z bólu oczy zwierzęcia, bólu którego nie potrafiło zrozumieć a nieszczęsny koń zacharczał i runął na ziemię, przygniatając wyspiarza, który nie zdążył uwolnić nóg ze strzemion. Jego krzyk zamarł, gdy znalazł się pod kopytami innego konia.

Ktoś uderzył trybuna po ramieniu — Senpat Sviodo z naganą machał mu palcem przed nosem.

— To było nie fair — powiedział Vaspurakaner.

— Cholernie mi przykro — warknął Marek, zupełnie niczym Gajusz Filipus. Senpat ściągnął twarz w wyrazie dezaprobaty.

— Rzymianie to bardzo poważni ludzie — oznajmił i mrugnął do trybuna.

— A niech cię wrony rozdziobią — roześmiał się Skaurus. Przynajmniej jedno zmartwienie z głowy — pomyślał — bo grupa uchodźców z Vaspurakan Gagika Bagratouni walczyła równie zaciekle jak żołnierze Skaurusa. Barczysty nakharar ściągnął właśnie z siodła Namdalajczyka, którym zajęli się już jego ludzie. Mesrop Anhonghin poradził sobie z następnym — rzymskie pchnięcie, którego nauczył się od legionistów, pozwalało mu maksymalnie wykorzystać długie ręce.

— Kiepski generał z tego Draxa — wrzasnął do ucha Marka Senpat. — Powinien był się nauczyć już zeszłego roku, że jego rycerze nie mogą złamać naszych linii. No to teraz słono za to płacą.

Tak właśnie było. Kiedy już ich atak stracił cały impet, Namdalajczycy stali się łatwym łupem nie tylko dla legionistów, ale i dla Khatrishów, którzy zasypali ich strzałami i zaczęli rozciągać linię walki, by zajść wyspiarzy z flanki.

Jeśli jednak taktyczne umiejętności Draxa pozostawiały coś do życzenia, to wielki książę był inteligentnym, przewidującym strategiem. Nagłe zamieszanie wybuchło na prawym skrzydle wojsk imperialnych. Skaurus zerknął w tamtym kierunku; nic nie zobaczył — zbyt wiele koni i jeźdźców stało na przeszkodzie. Wykrzywił twarz, zirytowany — w większości bitew jego wzrost pozwalał mu ogarnąć spojrzeniem całe pole walki.

Wkrótce jednak wcale nie potrzebował tam patrzeć, by wiedzieć co się dzieje — rosnąca fala okrzyków z prawej strony mówiła sama za siebie.

— Namdalen! Namdalen! Namdalen! — Krzyk był coraz głośniejszy, o wiele głośniejszy niż ten wznoszony tylko przez ludzi Draxa. Wrzaski wściekłości i strachu rozlegały się w centrum sił Videssos — wyspiarscy najemnicy obrócili się przeciwko Imperium.

Nagła cisza zapanowała na lewym skrzydle — atak na legionistów został przerwany. Dowódca prawego skrzydła armii Draxa, Namdalajczyk z zadartym nosem, starszy zapewne niż wskazywałby na to jego wygląd, trzymał w górze zawieszoną na lancy tarczę. Nie była ona pomalowana na biało, ale Marek domyślił się, że ma to być oznaka poselstwa.

— Czego chcecie? — krzyknął do oficera.

— Przyłączcie się do nas! — odkrzyknął wyspiarz, z akcentem prawie tak silnym jak Utpranda — który na pewno już nie żył. — Po co umierać za nic? Niech żyje Namdalen, a ze starym Videssos — do piachu! Przyszłość należy do nas!

Legioniści odpowiedzieli mu przygniatającym rykiem oburzenia.

— Niech sobie pieprzone Namdalen żyje u siebie! Zaraz po Videssos weźmiecie się do nas, co?

To było celne uderzenie. Jeżeli Rzymianie dogadywali się czasem lepiej z ludźmi Księstwa niż z Videssańczykami, to głównie dlatego, że wyspiarze byli prostolinijni i uczciwi. Utprand, choć mrukliwy i bezwzględny, mógł uchodzić za ideał prawego człowieka, podczas gdy Drax przebijał nawet Videssańczyków w podwójnej grze. Szyderczy okrzyk Gajusza Filipusa mówił za wielu:

— Niby dlaczego mamy wam dać to, czego sami nie potraficie sobie wziąć? Czy wy w ogóle jesteście mężczyznami?

Twarz Namdalajczyka powoli czerwieniała ze złości. Zniżył zawieszoną na tarczy lancę i poprawił hełm, przykrywając lepiej swój krótki nos.

— Niech to spadnie na wasze głowy! — powiedział. Wyspiarze ponownie ruszyli naprzód. Drugi atak nie był jednak nawet w połowie tak groźny jak poprzedni. Zdziwiło to nieco Skaurusa, ale po chwili zrozumiał; wszystko co musieli tu robić żołnierze Draxa, to trzymać legionistów w miejscu. Dopóki nie mogli przyjść z pomocą siłom Zigabenosa w centrum armii, to zupełnie wystarczało.

Laon Pakhymer także to zrozumiał i z szaleńczą odwagą rzucił swych Khatrishów na dobrze już osadzone szeregi Namdalajczyków. Duch walki, który pchał lekką kawalerię naprzód, był naprawdę niezrównany, ale żołnierz po żołnierzu, koń po koniu, Namdalajczycy zdobywali nad nimi miażdżącą przewagę.

— Zażarte małe bestie, co? — powiedział Gajusz Filipus głosem pełnym szacunku. Przyglądał się tylko beznadziejnemu atakowi; nic więcej nie był w stanie zrobić.

W końcu dalsza walka była już czymś ponad ludzkie siły. Khatrisherska konnica rozsypała się, jeźdźcy pędzili dziko na wszystkie strony, stając się na razie bezużyteczną bandą. Pakhymer gnał za nimi krzycząc i próbując zebrać ich z powrotem, by ponowić atak, ale nikt go nie słuchał. Pozostawiony bez zabezpieczenia z jednego skrzydła, Skaurus ściągnął linię swych wojsk do tyłu i na lewo, tak że jej koniec sięgał małej grupki drzew figowych. Namdalajczycy nie przeszkadzali mu w prze-formowaniu legionu — ten manewr jeszcze bardziej oddalał go od centrum. Marek dobrze o tym wiedział i doprowadzało go to do wściekłości, ale wcale nie pomógłby Zigabenosowi, gdyby dał się okrążyć i zniszczyć.

Tymczasem videssański generał spychany był coraz bardziej na lewo, naciskany od przodu przez ludzi Draxa, a z prawej przez własnych Namdalajczyków. Ale Zigabenos, o czym dobrze wiedział Marek, był świetnym dowódcą i choć jego sytuacja nie mogła być już gorsza, wciąż trzymał w zanadrzu pewien fortel.

Bitewny zgiełk zatykał Markowi uszy. Nagle hałas został wchłonięty przez potężny ryk, tak jak rekin wchłania małą rybkę, przez jedną straszliwą chwilę myślał, że oto otrzymał potężny cios i słyszy głos śmierci. Ale ten dźwięk był rzeczywisty — żołnierze obu walczących stron zakryli dłońmi uszy i rozglądali się dokoła szukając jego źródła. Nagle dosięgnął trybuna cień i towarzyszący mu strach.

Długi jak Amfiteatr, szeroki jak Ulica Środkowa stolicy, nad polem walki unosił się smok o skrzydłach tak wielkich, że zakryłyby całą wieś. Zaryczał jeszcze raz, głosem, który mógłby zwiastować koniec świata i żółto-czerwony płomień, niczym roztopione złoto, polizał kły zakrywające jaskinię jego paszczy. Oczy, wielkie jak tarcze, mądre jak czas i czarne jak piekło z pogardą przyglądały się walczącym poniżej robakom.

Ale przecież smoki nie istnieją, zajęczało coś w głowie Skaurusa. Musiał powiedzieć to głośno, bo Gajusz Filipus podniósł głowę w kierunku smoka.

— Wiec jak byś to nazwał?

Ludzie krzyczeli, pochylali się i próbowali ukryć, konie tuliły uszy i rżąc przeraźliwie zrywały się do ucieczki. Jeźdźcy wylatywali z siodeł wyginających się w pałąk zwierząt i uderzali ciężko o ziemię. Choć Videssańczycy nie mogli bronić się lepiej niż Namdalajczycy atakować, mieli teraz więcej swobody.

Smok szybował w powietrzu. Blask słońca odbijał się od jego srebrnych łusek. Wielkie skrzydła poruszyły się, jeszcze raz i jeszcze, niczym ciężki oddech boga. Bestia nachyliła się nad Namdalaj-czykami. Z paszczy buchnął ogień, przy którym pożary wzniecone przez Videssańczyków wyglądały jak żarzące się węgliki. Wyspiarze rozpierzchli się przed nim, czepiając się jedni drugich w panicznej ucieczce.

Nagle spocona twarz Gajusza Filipusa skrzywiła się w zupełnie nie pasującym do sytuacji uśmiechu.

— Czyś ty zwariował, człowieku?! — wrzasnął Skaurus, czekając aż bestia zwróci się przeciwko niemu i spali go ognistym tchnieniem.

— Ani trochę — odparł starszy centurion. — Dlaczego nie ma żadnego podmuchu?

Trybun nagle zrozumiał. Gajusz Filipus miał rację — wielkie skrzydła powinny wzniecać huragan, a powietrze spokojne i ciche, nawet poranny zefirek zniknął bez śladu.

— Iluzja! — krzyknął. — To czary! — Magia bitewna była trudną rzeczą i zazwyczaj jej efekty ginęły, rozpływały się w bitewnym zamieszaniu. Z tego właśnie względu, generałowie w swych planach zwykle nie brali jej pod uwagę. Zigabenos, wstrzymując się do ostatniej chwili, zyskał najwięcej głównie dzięki zaskoczeniu.

Ale co mógł stworzyć jeden mag, inny potrafił zniszczyć. Gdy smok zaczął nurkować na szeregi wyspiarzy, jego kontury zaczęły blednąc i znikać. Ryk stawał się coraz bardziej odległy, cień coraz bledszy, płomień przezroczysty. Nie zniknął całkiem, ale duch nie wzbudzał strachu ludzi ani zwierząt. Od czasu do czasu potwór znowu nabierał kolorów, gdy videssańscy magowie próbowali coraz to innych, silniejszych zaklęć, by podtrzymać iluzję, ale ich namdalajscy przeciwnicy neutralizowali jedno po drugim.

Żołnierze Księstwa powrócili do szyku z szybkością i dyscypliną, którą Marek musiał docenić, choć oznaczało to klęskę sił Zigabenosa.

— Namdalen! Namdalen! — ich okrzyk ponownie górował l nad polem walki. Teraz walczyli jeszcze zacieklej niż poprzednio, jakby starając się nadrobić chwilę paniki, której ulegli.

Dowódca skrzydła, ten z zadartym nosem, wykrzykiwał jakieś rozkazy. Jego jeźdźcy runęli do przodu — nie na legionistów tym razem, ale na miejsce, w którym legion łączył się z videssańskim regimentem. To posuniecie było śmiertelnie zręczne — koordynacja działań różnojęzycznych oddziałów w armii Imperium zawsze pozostawiała wiele do życzenia. Zarówno Rzymianie jak i Vi-dessańczycy wahali się o kilka sekund za długo. Potem nie było już żadnych szans, by naprawić ten błąd. Namdalajczycy, wrzeszcząc triumfalnie w swym gardłowym języku, wdarli się w lukę pomiędzy legionistami a żołnierzami Videssos.

— Formuj kwadrat! — krzyknął Marek. Heroldzi powtórzyli jego rozkaz. Trybun przygryzł wargę w bezsilnej wściekłości. Za późno, za późno — wyspiarze zachodzili go już z flanki.

Namdalajski oficer wiedział jednak, co było najważniejsze. Skierował swoich rycerzy przeciwko Videssańczykom walczącym w centrum, naciskanym już z przodu i z prawej. Oblegani z trzech stron, żołnierze Imperium rozpierzchli się. Osamotniony Zigabenos wraz z tylną strażą wciąż walczył, ale większość Videssańczyków nie myślała już o niczym innym, jak tylko o ratowaniu własnej skóry. Ludzie Księstwa doganiali ich i cięli od tyłu.

Rozbicie Videssańczyków było teraz najważniejsze dla wyspiarzy — w porównaniu z tym, legioniści byli tylko drugorzędnym celem. Uformowali kwadrat, pokonując symboliczny opór Na-mdalajczyków.

— Trąbić odwrót — rozkazał Skaurus heroldom. Gorzki sygnał wypełnił powietrze.

— Do obozu? — spytał Gajusz Filipus.

— Myślisz, że możemy tu jeszcze coś zrobić? Starszy centurion ogarnął spojrzeniem pole bitwy.

— Nie, wszystko rozwalone jak trzeba.

Jakby dla podkreślenia jego słów, głośne okrzyki na prawym skrzydle wymieniały imię Zigabenosa. Zabity albo pojmany — pomyślał tępo Marek. Sztandar videssańskiego generała padł już jakiś czas temu — błękit i złote słońce Imperium wdeptane w błoto — a wraz z nim zapewne i samo Imperium.

IV

Varatesh i piątka jego ludzi gnali na południe niczym niesione wiatrem liście; szare płaszcze trzepotały w pędzie. Rozmowa jego podwładnych była dla wodza banitów udręką — nie kończący się ciąg kradzieży, gwałtów, morderstw i tortur, wszystkie z dumą wyliczone i dokładnie opisane. Robił rzeczy gorsze niż którykolwiek z nich, ale nie chełpił się tym. Było mu raczej wstyd. Utraciłeś towarzystwo dobrych ludzi — pomyślał po raz tysięczny — i zostały ci tylko odpadki — musisz się z tym pogodzić. Nie umiał.

Zabił swojego brata bliźniaka, gdy miał siedemnaście lat. Kłócili się o jedną ze służących. Nikt nie uwierzył mu potem, że to Kodoman pierwszy wyciągnął nóż, chociaż tak właśnie było. Klan obwołał go bratobójcą i odpowiednio ukarał. Nie zabili go, bo był synem khagana, ale wyrzucili z wioski, zostawiając nagiego na stepie.

Właściwie równało się to wyrokowi śmierci — wygnańcy tracili ducha i tak samo jak z głodu, zimna czy choroby, umierali z samotności. Ale niesprawiedliwość tego wyroku płonęła w sercu młodego Varatesha ogniem, który podtrzymywał go przy życiu nawet wtedy, gdy zwykły człowiek poddałby się złośliwemu losowi i umarł. Powrócił do osady, by ukraść konia. Musiał to zrobić, jak sobie wmawiał, żeby przetrwać. Strażnik był drobnym mężczyzną — szybkie uderzenie od tyłu i miał też ubranie. Oczywiście tylko go ogłuszył. Był tego pewien, choć tamten nie poruszył się do chwili, gdy Varatesh odjechał.

Pech nadal go jednak prześladował. Nieraz był już o krok od przyłączenia się do innego klanu, ale zawsze docierała tam jego zła sława i znów był wyganiany. Upokorzenie wciąż go dręczyło — kim byli ci aroganccy wodzowie, by osądzać go tylko na podstawie plotek? Tak czy inaczej, te zniewagi zostały pomszczone. Od dawna już żaden khagan przy zdrowych zmysłach nie zaprosiłby Va-ratesha, by przyłączył się do niego i jego ludzi. W miarę jak przeszłość banity stawała się córa, ciemniejsza, równie czarno malowała się jego przyszłość — nie mógł przecież dojść do uznania i akceptacji przez krew, którą rozlał.

Wyganiany zewsząd bez przyczyny — bo tak to zawsze widział — odważny i zuchwały Vara-tesh, stworzył swój własny klan. Równiny zawsze były schronieniem dla wyrzutków Rozproszeni po całym stepie banici, często przymierający głodem, nieufni, żyli w ciągłym strachu przed swoimi ziomkami. Varatesh dał im sztandar, wokół którego mogli się wreszcie zebrać — zupełnie czarną flagę, głoszącą otwarcie kim byli. W końcu został wodzem, którym miał przecież być a jego klan rozrastał się z dnia na dzień. A on ich nienawidził, prawie co do jednego. Lepiej by było — myślał czasem — gdyby sztylet Kodomana znalazł drogę do jego serca.

Takie myśli nie przynosiły mu żadnego pożytku. Ściągnął cugle, by móc przyjrzeć się talizmanowi, który nosił ze sobą Jak zawsze, kryształowa kula była najpierw przezroczysta, ale gdy wziął ją do ręki, w jej wnętrzu zaczęła wirować pomarańczowa mgiełka. Wkrótce kula była nią całkiem wypełniona z wyjątkiem jednej linii, która uparcie pozostawała czysta. Pokręcił talizmanem, ale jakkolwiek by go ustawił, bezbarwny pasek niezmiennie wskazywał na wschód, jakby wyrysowany jakąś magiczną ręką. I był dzisiaj szerszy niż poprzedniego wieczora.

— Doganiamy ich — powiedział Varatesh do swoich towarzyszy. Pokiwali głowami, uśmiechając się drapieżnie, niczym stado wilków.

Właściwie, jak wyjaśnił mu wcześniej Avshar, to nie czary były przyczyną powstawania tego znaku, ale ich brak.

— Na równinach jest wędrowiec, który nosi miecz odporny na moje zaklęcia — powiedział czarnoksiężnik. — Spotkaliśmy się już kiedyś — on i ja. Gdybyś pojmał go dla mnie i przywiózł tutaj, do obozu, mógłbym spokojnie wszystko z niego wyciągnąć.

Zimny, zachłanny głód dźwięczał w głosie odzianego w białe szaty olbrzyma, ale Varatesh tego nie słyszał. Miał dla Avshara szacunek i podziw, graniczący niemal z miłością. Czarodziej także był banitą wygnanym z Videssos, po jakichś politycznych rozgrywkach, jak mówił. Już to wystarczyło, by ich ze sobą połączyć. Ale Avshar odnosił się do renegata — syna wodza, dokładnie z takim rodzajem szacunku, jaki Varatesh uważał za odpowiedni i należny mu według prawa. Rzadko się zdarzało, by któryś z jego ludzi tak go traktował. Większość z nich to urodzeni łotrzykowie, którzy nie mieli szacunku dla niczego i dla nikogo. Fakt, że czarodziej — i to potężny, czego nieraz dowiódł nie tylko tym kawałkiem kryształu — sam go odpowiednio szanował, usunął w cień wszelkie podejrzenia Varatesha. W końcu został doceniony i to przez kogoś, kto nie należał do pospólstwa, mimo że był cudzoziemcem.

To trochę ostudziło entuzjazm Varatesha, kilka dni po tym, jak Avshar pojawił się przed jego namiotem. Mag mówił językiem stepu jak prawdziwy Khamorth, a nie jakiś sepleniący Videssa-ńczyk… i nikt nie widział j ego twarzy. Zawsze nosił hełm z przyłbicą albo opończą tak grubą, że można było tylko dojrzeć niewyraźne plamki oczu. Ale nie był ślepy — z pewnością nie.

Po jakimś czasie jednak, wątpliwości same zniknęły i zarówno dziwne przybycie Avshara — dlaczego straże nie powiadomiły nikogo o podróżnym? — jak i jego zwyczaje stały się niczym więcej, jak tylko tematem jałowych spekulacji.

Może ma jakieś ohydne blizny — pomyślał ze współczuciem Varatesh. Pewnego dnia zrozumie, że poważam jego osobę, a nie cielesną maskę.

Z cierpliwością nomady, Varatesh gotów był czekać. Teraz miał pomóc swojemu przyjacielowi w zadaniu, które ten przed nim postawił. Nigdy nie przyszło mu do głowy, by zastanawiać się jak doszło do tego, że Avshar wyznacza mu zadania. Lekkim kopnięciem przynaglił konia do biegu.

— Nie, do cholery, nie chcę mieć nic wspólnego z tym żałosnym kawałkiem żelaza — mruczał gniewnie Gorgidas, gdy zatrzymali się na noc. Wypowiadał te słowa każdego dnia, odkąd tylko opuścili wioskę. Każdego dnia był też bardziej rozdrażniony — twarz swędziała go i zdawała się szorstka niczym pilnik, gdy zaczęła rosnąć mu broda. W dodatku, ku jego zażenowaniu, była prawie zupełnie biała, choć jego włosy były jeszcze ciemne, lekko tylko przyprószone siwizną na skroniach. Oddałby teraz wszystko, byle mógł dostać swoją brzytwę z powrotem.

— Posłuchajcie tego idioty! — krzyknął Viridoviks do wszystkich, którzy go słuchali — przyjacielski spór między Grekiem i Celtem bawił całą kompanię. — Kiedy byłeś z legio nem, z tysiącami żołnierzy i w ogóle, mogli się tobą zajmować Ale teraz jest nas tu tylko garsteczka. Sami musimy dbać o siebie i może nikt nie będzie miał czasu bronić jednego, biednego głupca, zbyt dumnego, żeby nauczyć się walczyć.

— Och, gadaj sobie. Udało mi się tyle przeżyć bez pojęcia o tym, jak zabija się ludzi i nie zamierzam uczyć się tego teraz. Zresztą i tak jestem za stary na takie sztuczki — popatrzył z wyrzutem na Gala, który sam byl w jego wieku albo niewiele młodszy, lecz jego sumiaste wąsiska wciąż były lśniąco rude.

— Za stary, tak? Pewnie, ale jesteś o dzień młodszy niż będziesz jutro. — Viridoviks czekał, czy ten argument trafi może do przekonania Greka, on jednak zacisnął tylko zęby. Celt przeszedł na łacinę, tak by tylko Gorgidas mógł go zrozumieć. — Słuchaj, jeśli nie jesteś za stary na to, by zacząć sypiać z kobietami, to i miecz nie powinien być dla ciebie za ciężki.

Dzień był ciepły, lecz mróz przebiegi po plecach Greka.

— O czym ty mówisz? — rzucił ostro.

— Spokojnie, spokojnie odpowiedział Viridoviks widząc jego przestrach. — Nie chcę ci zrobić nic złego. Skoro spróbowałeś jednej rzeczy, to może spróbowałbyś i drugiej?

Gorgidas siedział w bezruchu, gapiąc się na Viridoviksa. Celt zostawił go w spokoju na minutę, a potem spytał z bezczelnym uśmiechem:

— Powiedz mi, jak to wypada w porównaniu? Grek parsknął.

— Sam się przekonaj, ty barbarzyńska małpo.

Zbyt długo żył w cieniu prawa rzymskiej armii, żeby teraz spokojnie pogodzić się z tą świadomością ktoś wiedział, że woli mężczyzn od kobiet. W legionach za takie skłonności karano śmiercią z rąk towarzyszy.

Na samą myśl fustuarium uśmiech zamierał mu na ustach. Siedział przez chwilę, rozmyślając. Nie chciał być ciężarem dla przyjaciół. Pikridos Goudeles, z taktem większym niż go o to Gorgi-das podejrzewał, pomógł mu rozwiązać ten dylemat.

— A może waleczny Viridoviks — powiedział, wymawiając z uwagą imię Celta, choć Videssa-ńczycy zawsze się na nim zacinali — uczyłby nas obu. Ja także nie mam żadnego doświadczenia w walce na miecze.

Skylitzes wrzucał właśnie kupę owczego łajna do ogniska. Na słowa Goudelesa podniósł głowę, a jego posępna zazwyczaj twarz wyrażała zdumienie i radość. Spektakl, w którym główną rolę odgrywałby opasły biurokrata wymachujący mieczem, gwarantował zabawę wykraczającą poza jego najdziksze sny. Zachował jednak milczenie, obawiając się, że jeśli powie coś złośliwego, Goudeles może zmienić zdanie.

Gorgidas wyjął z pochwy gladius, który dał mu Gajusz Filipus i machnął nim kilka razy dla próby. Ta broń wydawała się krótka i gruba w porównaniu z długim mieczem, który nosił Virido-viks — Rzymianie preferowali ostrza nie dłuższe niż dwie stopy, jako że polegali raczej na krótkim, szybkim pchnięciu niż na zamaszystym uderzeniu. Owinięta skórą rękojeść kusząco dobrze układała się w dłoni Gorgidasa; oto trzymał narzędzie doskonale zaprojektowane do tego czemu miało służyć — do zabijania.

— Cięższy niż to twoje pióro, co? — powiedział Arigh, podchodząc do ogniska z plonem swojego krótkiego polowania — królikiem, prążkowaną wiewiórką i sporym żółwiem. Grek przytaknął, drapiąc się po twarzy setny raz tego dnia. Jego broda była już bardziej gęsta od brody Arigha — Ar-shaumi, w odróżnieniu od Khamorthów, nie mieli gęstego zarostu. Jakby chcąc to nadrobić, bardzo rzadko przycinali tych kilka włosków, które pojawiały się na ich twarzach, zapuszczając głównie drobną kępkę na końcu podbródka.

Goudeles, oczywiście, nie zabrał ze sobą żadnego miecza. Pożyczył szablę od jednego z żołnierzy Agathiosa Psoesa — wygięte, jednostronne ostrze, nazywane shamshir w języku khamorth, ayataghan w arshaum. Videssańczyk trzymał je z jeszcze większą niepewnością niż Gorgidas; Grek przynajmniej widział z bliska prawdziwą walkę.

Po zamaszystym cięciu, przy którym niemal odciął sobie ucho, Goudeles wytwornie zwrócił się do Viridoviksa:

— Podziel się więc z nami swoją sztuką wojenną.

— To właśnie zrobię.

Gdy żołnierze zbierali się dokoła, by przyglądać się lekcji, Celt ustawił swoich uczniów w pozycji wyjściowej, upewniając się, czy dobrze chowali za siebie lewe ręce.

— Trzymacie je poza zasięgiem broni, a przy okazji pomaga wam to utrzymać równowagę, widzicie? Kiedy macie tarcze, stoicie bardziej twarzą w twarz, żeby je w pełni wykorzystać — ale teraz nie ma potrzeby mieszać wam w głowach.

Poprawił ich raz jeszcze i cofnął się o krok, by przyjrzeć się swemu dziełu. Potem, bez ostrzeżenia, wyciągnął własny miecz i skoczył na swoich studentów z mrożącym krew w żyłach okrzykiem. Ci cofnęli się, przerażeni. Publiczność parsknęła śmiechem.

— Oto wasze dwie pierwsze lekcje — powiedział Viridoviks nie bez uprzejmości. — Pierwsza: nigdy nie rozluźniać się, gdy w pobliżu jest uzbrojony mężczyzna, a druga: dobry, głośny wrzask nigdy wam nie zaszkodzi a waszemu wrogowi nie pomoże.

Nawet jako nauczyciel, Gal był nieugiętym przeciwnikiem. Ręka i ramię bolały Gorgidasa od nieustannego zbijania ciosów. Bolały go też i żebra — Viridoviks już nie raz walnął go w bok płazem miecza. Pogardliwa łatwość, z jaką radził sobie z atakami Greka, doprowadzała tego do wściekłości — o czym Celt dobrze wiedział. Chociaż Gorgidas został niemal siłą zmuszony do tego, by wziął do ręki miecz, teraz pracował z gorliwą zaciętością. Ciężki oddech z sykiem wydobywał się spoza zaciśniętych zębów. W pewnym momencie Viridoviks musiał się zręcznie zakręcić, by nie zostać nadzianym na jego miecz — Grekowi brakowało jeszcze doświadczenia, by ocenić jak niebezpieczne było to pchnięcie.

— Ten pieprzony rzymski miecz — wysapał Viridoviks. Pocił się równie obficie jak jego ucze. — Chłopie, przyglądałeś się pewnie legionistom i nigdy nie pisnąłeś ani słówka; niewiele brakowało a nadziałbyś mnie jak kurczaka na rożen.

Gorgidas zaczął składać się w przeprosinach, ale Viridoviks klepnął go w plecy i przerwał mu.

— Nie, to było całkiem niezłe. — Odwrócił się do Goudelesa. — No, panie, teraz twoja kolej. I naprzód!

— Uuuff! — jęknął gryzipiórek, gdy ostrze Celta odbiło się od jego żeber. Nie było w nim ani odrobiny agresji; wszystkie uderzenia, które udało mu się wykrzesać, służyły tylko do obrony. Jednak w tym skromnym zakresie, jego poczynania mogły wzbudzać pewną nadzieję. Był oszczędny w ruchach i potrafił przewidzieć, z jakiego kierunku nadejdzie kolejne uderzenie. Lankinos Skylitzes był wyraźnie rozczarowany.

— To dobrze, że nie próbujesz robić czegoś wbrew sobie — powiedział Viridoviks. — Jeśli nauczysz się tyle, żeby przez chwilę się obronić, wcześniej czy później ktoś cię poratuje, co trupowi nie pomogłoby wcale a wcale.

Po chwili jednak znudził się walką z przeciwnikiem, który zupełnie go nie atakował. Jego uderzenia stawały się coraz szybsze i silniejsze, i kiedy Goudeles, który teraz cofał się w rozpaczliwej obronie, wyrzucił rękę do przodu parując kolejne cięcie, długi galijski miecz uderzył ostrzem o ostrze szabli. Broń gryzipiórka pękła prawie dokładnie w połowie — uwolnione ostrze kręcąc się w powietrzu wpadło do ogniska. Zaskoczony Viridoviks zdążył tylko obrócić miecz w dłoni, dzięki czemu nie rozciął Goudelesa na pół. Mimo to, Videssańczyk upadł z jękiem, trzymając się za lewy bok. Viridoviks uklęknął przy nim, zaniepokojony.

— Przepraszam najmocniej, naprawdę przepraszam. To nie miało tak wyjść.

— Mhm… — Goudeles ostrożnie usiadł. Odchrząknął głośno i splunął. Gorgidas zobaczył, że ślina była biała, a nie różowa czy czerwona — biurokrata nie był więc poważnie raniony. Goudeles spojrzał na resztkę swojej szabli.

— Nie zdawałem sobie sprawy, że walczę z tobą bronią równie kiepską jak moje umiejętności.

— Wcale nie kiepską! — zaprotestował żołnierz, od którego Goudeles ją pożyczył. Był tak miody, że jego broda była jeszcze miękka i rzadka — nazywał się Prevalis. syn Haravsha, co świadczyło o jego mieszanym pochodzeniu.

— Zapłaciłem dwie sztuki złota za to ostrze — to dobra stal ze stolicy.

Goudeles wzruszył ramionami, skrzywił się, i rzucił mu pękniętą szablę. Prevalis złapał ją zręcznie za rękojeść.

— Popatrz! — nalegał, pokazując wszystkim, że to co pozostało z ostrza, zachowało giętkość godną tylko stali najwyższej jakości. Kiedy już w końcu przekonał wszystkich, co wart był ten miecz, jego wzrok powędrował powoli do Viridoviksa.

— Na Phosa, ile ty masz siły, człowieku? — wyszeptał ze strachem.

— Wystarczająco dużo, żeby zjeść śliwki z pestkami albo ciebie bez soli — ale pomimo żartobliwego tonu, tylko nikły uśmiech rozjaśniał twarz Viridoviksa. Gorgidas mógł odgadnąć jego myśli. Czasami miecze Celta i Skaurusa, chronione zaklęciem galijskich druidów, były czymś znacznie groźniejszym niż zwykłe ostrza w tym dziwnym świecie, gdzie magia była równie realna jak ból czy głód. Zwykle objawiały one swoją moc w obecności maga albo jego zaklęć, ale nie zawsze.

Viridoviks ze skrzyżowanymi nogami siedział przy ognisku. Wyciągnął tę broń o przedziwnej mocy i przyglądał się tajemniczym znakom druidów, które odciśnięto w metalu, gdy len był jeszcze gorący. Nic dla niego nie znaczyły — druidzi dobrze strzegli swoich sekretów, nawet przed galijską arystokracją.

Przez jedną, krótką chwilę litery zdawały się świecić własnym złotym blaskiem, ale zanim Gor-gidas zdążył się im przyjrzeć, Viridoviks schował miecz do pochwy. Jakieś odbicie od ognia, pomyślał Grek. Ziewnął i westchnął jednocześnie, zbyt zmęczony, żeby dłużej się tym zajmować.

Co gorsza, wszystko go bolało. Szermierka i jazda konna wymagały pracy mięśni, których rzadko używał. Wiedział, że nazajutrz będzie całkiem zesztywniały. Dziesięć lat temu nic by mi nie było — zaprotestował w myślach. Odpowiedź była natychmiastowa — dziesięć lat temu nie miałeś czterdziestu jeden lat.

Obgryzł nogę królika, popijając kavass przełknął kilka pozbawionych zupełnie smaku placków pszennych i zasnął w momencie, gdy jego stopy dotknęły końca posłania.

Varatesh sprawdził kierunek wiatru wystawiając do góry pośliniony palec — z południa, tak jak się tego spodziewał. Na wiosnę i w lecie wiatr wiał od morza, przynosząc ze sobą dobrą pogodę. Jesienią często się zmieniał, a stepowej zimy nie znosili nawet ci, którzy spędzili na nim cale życie. Każdego roku szamani błagali duchy wiatru, by nie zwracały się przeciwko nim, i każdego roku ich prośby pozostawały bez echa. Grupie marnowanie dobrych modlitw — pomyślał renegat.

Liczył na południowy wiatr, gdy prowadził swój mały oddział śladem człowieka, którego poszukiwał, i jego towarzyszy. Kontynuowali pościg także po zmierzchu, kierując się gwiazdami i talizmanem Avshara — w ciemności jego pomarańczowa mgiełka świeciła zimnym blaskiem, podobnym do tego, jakie wydzielają świetliki. Cel ich pościgu leżał teraz dokładnie na północy — rozżarzona plamka ogniska odcinała lic wyraźnie od czarnej linii horyzontu.

Szczęśliwie dla Varatesha, nie było tej nocy księżyca — Strażnicy mogliby wtedy dojrzeć jego ludzi. W bladym świetle gwiazd, step pełen był przeróżnych cieni przemykających się we wszystkich kierunkach, a oni także poruszali się cicho jak cienie. Buty obcierały stopy Varatesha. Nie był przyzwyczajony do chodzenia pieszo na większe odległości, ale musiał pozostawić konie z dala od wrogiego obozu. Nawet spętane, zbyt łatwo mogły zdradzić swą obecność.

— Co teraz? — wyszeptał jeden z nomadów. — Ze śladów, co te psie syny zostawiły, musi ich być dwa razy tyle co nas i jeszcze trochę.

— Niewiele im to pomoże — odparł Varatesh. Sprawdził kierunek wiatru; byłoby kiepsko, gdyby się zmienił. Odchrząknął zadowolony i sięgnął do wnętrza swojej skórzanej tuniki po drugi z podarunków Avshara. Alabastrowy słoiczek, o ściankach cienkich niczym skorupka jaja, zatkany był srebrną zatyczką, opieczętowaną woskiem. Nawet zamknięty, roztaczał wokół siebie jakąś magiczną aureolę — podobną do tej, jaką miał w sobie kryształ czarnoksiężnika — magii o wiele bardziej niebezpiecznej od dobrze mu znanych czarów stepowych szamanów. Jego ludzie cofnęli się o krok, jakby nie chcąc mieć nic do czynienia z tym, co zamierzał właśnie zrobić.

Varatesh pozbył się woskowej pieczęci, używając do tego swoich twardych paznokci. Chociaż słoik wciąż był ciasno zatkany, poczuł delikatny, słodki zapach narcyzów. To mogło być niebezpieczne — wstrzymał oddech, gdy zakręciło mu się w głowie, mając nadzieję, że zawroty zaraz miną. Przeszły. Posługując się teraz szybkimi, sprawnymi ruchami wyciągnął zatyczkę i rzucił słoiczek w kierunku obozu, najdalej jak potrafił. Słyszał, jak ten się rozbił, chociaż starał się rzucić go tak, by upadł miękko. Nie podejrzewał jednak, by ktoś w obozie mógł to usłyszeć, a jeśli nawet, to nie miało to większego znaczenia — co najwyżej, ktoś wcześniej uległby czarom Avshara.

Varatesh pośpiesznie wrócił do swoich towarzyszy, starając się iść tylko pod wiatr. Razem już, wycofali się jeszcze dalej, nie ryzykując bez potrzeby — jak ich ostrzeżono, te czary nie rozróżniały wrogów i przyjaciół.

— Ile musimy czekać? — zapytał ktoś.

— Czarownik powiedział, że jedną dwunastą część nocy. Do tego czasu dym powinien się rozproszyć. — Varatesh popatrzył na zachód, obserwując niebo. — Kiedy gwiazda na lewej nodze Owcy zajdzie za horyzont, ruszamy. Na razie musimy jeszcze uważać; jeśli wystawili warty wystarczająco daleko, zaklęcie może ich nie dosięgnąć.

Czekali więc, obserwując jak ta najważniejsza teraz dla nich gwiazda pełznie po ciemnogranatowej kopule nieba, zbliżając się powoli do krawędzi ziemi. Nie dobiegł ich żaden okrzyk z leżącego przed nimi obozu. Varatesh nabierał otuchy — wszystko przebiegało tak, jak przewidział to Avshar.

Biała plamka na horyzoncie mrugnęła kilka razy i zniknęła. Nomadzi podnieśli się ze swych siedzisk i ruszyli w kierunku obozu, trzymając wyciągnięte szable w pogotowiu.

— Bolą mnie nogi — narzekał jeden z nich, czując się nie lepiej od swego dowódcy, gdy musiał iść pieszo.

— Zamknij się — warknął Varatesh, wciąż ostrożny. Banita popatrzył na niego złym wzrokiem. Młody wódz pożałował swych ostrych słów w momencie, gdy zamknął usta — bolało go, że tak traktował swoich ludzi. W swoim własnym klanie — pomyślał — wystarczyłoby potrząsnąć głową, by został zrozumiany. Ale teraz nie był już ze swoim klanem i nigdy nie będzie, chyba że przybyłby tam jako zdobywca. Ci idioci, z którymi zmuszony był przebywać, nie przykładali żadnej wagi do dobrych manier. Często nawet przekleństwa nie odnosiły skutku i tylko pięść albo ostrze miecza potrafiły zmusić ich do posłuszeństwa.

— Spójrz! — powiedział nomada, wskazując na leżące obok, nienaturalnie skulone ciało uśpionego strażnika. Varatesh uśmiechnął się widząc, że czary działają tak jak powinny. Nie dlatego, że wątpił w Avshara, ale rozsądny człowiek nigdy nie ryzykuje, jeśli nie musi. Życie banity, a nawet życie wodza banitów, samo w sobie było wystarczająco ryzykowne.

Wojownicy weszli krąg światła otaczający płonące ognisko. Prawie jednocześnie krzyknęli ze zdumienia na widok powalonych na ziemię, nieruchomych koni. Ich boki powoli podnosiły się i opadały w głębokim śnie — bez wątpienia pozostawały w mocnym uścisku zaklęcia Avshara. Vara-tesh roześmiał się nerwowo. Nie przyszło mu wcześniej do głowy, że czary będą działały tak samo na zwierzęta jak i na ludzi.

Dwunastu nieprzytomnych mężczyzn leżało wokół ogniska. Z przezornością drapieżnego zwierzęcia Varatesh sprawdził siodła ich koni. Zmarszczył brwi. Wyglądało na to, że było piętnastu jeźdźców. Licząc wartownika, którego już widzieli, zostawało jeszcze dwóch ludzi. Wszedł z powrotem w ciemność. Jeżeli wartownicy rozstawieni byli na rogach trójkąta z ogniskiem w środku, co było dobrym, rozsądnym planem, łatwo będzie znaleźć dwóch brakujących — chyba że zaklęcie Avshara jakoś ich ominęło. Gdyby tak było — pomyślał — dosięgłyby ich już strzały nadlatujące z ciemności.

Dwaj strażnicy byli prawie dokładnie tam, gdzie się ich spodziewał znaleźć. Mimo to kropla potu spłynęła mu po czole. Niewiele brakowało, a wszystko zakończyłoby się fiaskiem — z dziwacznej pozycji, w jakiej leżał uśpiony mężczyzna wynikało, że szedł właśnie do obozu, gdy opadł go sen. Być może pomyślał, że jest chory, i jak dobry żołnierz chciał prosić o zmianę. Na szczęście, była to akurat najgorsza rzecz, jaką mógł zrobić. Wszedł prosto w zasięg czaru, zamiast się od niego oddalić.

Gdy Varatesh powrócił do ogniska, jeden z jego ludzi pochylał się właśnie nad śpiącym — szczupłym facetem z zaczątkami siwej brody na twarzy. Mocny kopniak, wymierzony przez wodza, wytrącił banicie szablę z ręki, zanim ten zdążył poderżnąć gardło bezbronnemu.

Nomada wrzasnął. Schował skaleczoną, prawą dłoń do lewej.

— Coś ci się w głowie popieprzyło — warknął wściekły, że nie zdążył dokończyć. — Czemu psujesz mi zabawę?

Pozostali trzej banici, którzy zamierzali właśnie przyłączyć, się do niego, stali za jego plecami.

— Jesteś gnojem, Denizli i wy tam tak samo! — Varatesh nie skrywał swojego obrzydzenia. — Zarzynanie bezbronnych to babska robota; pasuje do was. Jeśli tak bardzo to lubicie, to proszę!

Trzymając ręce z dala od miecza i sztyletu, odwrócił się do nich plecami.

Mogli skoczyć na niego, ale w tym momencie, jeden z teoretycznie głęboko uśpionych mężczyzn przy ognisku, usiadł prosto, nie dalej niż sześć stóp od Varatesha i zaspanym videssa-ńskim z silnym akcentem, zażądał:

— Zamkniecie do cholery te swoje jadaczki i dacie sic wyspać zmęczonemu człowiekowi, czy nie?

Dłoń trzymał na rękojeści miecza, dokładnie tak samo jak wtedy, gdy szedł spać — nie odwrócił nawet twarzy w ich kierunku, sądząc zapewne, że są członkami jego eskorty, kłócącymi się między sobą. Nie był w ogóle zaniepokojony — co najwyżej lekko rozzłoszczony.

Niedoszli buntownicy zastygli, zaskoczeni — myśleli, że członkowie poselstwa byli w tej chwili równie otępiali i niewrażliwi jak kloce drewna. Ale Varatesh był bystrzejszy od swoich ludzi i więcej od nich wiedział. Jeżeli ofiara Avshara nosiła miecz, który odporny był na czary maga, dlaczego nie miałby zneutralizować i tego zaklęcia? Rozumując w ten sposób, Varatesh zaopatrzył się w grubą pałkę. Wyciągnął j ą teraz, podszedł dwa kroki do przodu i uderzył nim na wpół śpiącego mężczyznę dokładnie za prawym uchem. Ten z cichym jękiem osunął się na ziemię, teraz równie nieprzytomny jak jego towarzysze.

Khamorthcki wódz obrócił się na pięcie, gotów teraz stawić czoło swoim ludziom. Ich niepewna postawa i zmieszanie na twarzach powiedziały mu, że znowu byli jego. Jakby nic się nie stało, rozkazał:

— No, odwróćcie tego faceta. Zobaczymy, co my tu mamy — wykonali polecenie bez wahania. Do tego momentu wszystko szło zgodnie z przewidywaniami Avshara, ale gdy Varatesh przyjrzał się dobrze mężczyźnie, którego przed chwilą ogłuszył, poczuł się nagle prawie tak samo bezradny jak jego kompani, kiedy gość usiadł i zaczął do nich mówić.

Opis, który podał mu Avshar, był bardzo szczegółowy — nienawiść nie pozwalała mu niczego zapomnieć. Miał to być duży mężczyzna, blondyn, dokładnie ogolony, ale generalnie w videssa-ńskim typie. Człowiek leżący u stóp Varatesha był co prawda wielki, ale tu podobieństwo do opisu czarodzieja się kończyło. Miał ostre, twarde rysy twarzy i wysokie, wystające kości policzkowe; to prawda; golił brodę i policzki, ale wielkie, sumiaste wąsiska sięgały mu prawie do ramion. I chociaż jego włosy były dosyć jasne, był to raczej kolor ognia niż złota.

Banita podrapał się po brodzie, zastanawiając się nad tym. Miał przecież jeszcze jeden sposób — wyciągnął kryształ Avshara i przytrzymał go blisko nieprzytomnego mężczyzny. Choć czekał i czekał, żaden kolor nie zabarwił wnętrza kuli — mógłby to być teraz bezwartościowy kawałek szkła. Czary były tu całkowicie neutralizowane. Teraz już pewny swego, powiedział:

— To ten, którego szukamy. Denizli, idź po Kubada i konie.

— Po co? I dlaczego ja? — spytał nomada, nie chcąc iść na piechotę gdziekolwiek dalej, niż naprawdę musiał.

Varatesh zmełł w ustach przekleństwo — praca z ludźmi, którzy nie potrafili patrzeć dalej swego nosa, doprowadzała go czasem do pasji. Z całą cierpliwością, jaka mu jeszcze została, wytłumaczył:

— Jeżeli przyprowadzimy tutaj konie, nie będziemy musieli taszczyć do nich tego wielkoluda. — Pozwolił sobie teraz na nie znoszący sprzeciwu ton: — A dlatego ty, bo ja tak mówię. Denizli zrozumiał, że żaden z jego kompanów nie przyjdzie mu z pomocą — wszyscy byli raczej zadowoleni, że to nie ich wybrał Varatesh. Pokuśtykał więc w kierunku koni, przystając od czasu do czasu, by rozmasować obolałe pięty.

Osioł — pomyślał Varatesh. Potem przyszło mu do głowy, że nawet Avshar nie był w stanie wszystkiego przewidzieć — musi się nad tym zastanowić, gdy będzie miał chwilę czasu.

Mężczyzna, którego ogłuszył, zajęczał i próbował się przekręcić na brzuch. Varatesh uderzył go raz jeszcze, precyzyjnie wymierzonym ciosem, w który nie wkładał żadnych emocji. Lepiej nie walić zbyt mocno — dobrze pamiętał wartownika z klanu swego ojca. Nie, nie — powiedział sobie po raz tysiączny — tamten gość tylko stracił przytomność. Mimo wszystko, był teraz ostrożniejszy.

Odgłos końskich kopyt w ciemności zwiastował nadjeżdżającego Kubada. Denizli wyglądał na o wiele bardziej zadowolonego z życia, gdy siedział na końskim grzbiecie. Przynajmniej miał na tyle rozumu, żeby wsiąść na konia — pomyślał Varatesh. Kubad rozglądał się dokoła z zainteresowaniem.

— Zadziałało, co? — zauważył krótko. — Możemy ich obrobić?

— Nie.

— Szkoda. — Z pięciu ludzi, których Varatesh miał ze sobą, Kubad był zdecydowanie najlepszy. Ześliznął się zręcznie z konia i stanął u boku swojego wodza, który wciąż przyglądał się rudowłosemu mężczyźnie.

— To tego chce czarodziej?

— Tak. Przyprowadź tutaj któregoś konia; uwiążemy go na grzbiecie. — Przerzucili nieprzytomnego przez koński grzbiet, jak upolowaną zwierzynę, i związali mu ręce i stopy pod brzuchem zwierzęcia. Varatesh wziął jego miecz.

— Jak długo działają te czary? — spytał Kubad.

— Nie chcesz pozarzynać tych baranów… — Teraz mówił Denizli. — …więc pewnie pojadą za nami, jak tylko się zbudzą. A ich jest więcej niż nas.

— Będziemy mieli dzień przewagi, z tego co mi mówiono. To powinno w zupełności wystarczyć. Wciągnijcie dobrze powietrze — na razie noc jest pogodna, tak, ale niedługo nadejdzie deszcz. Po jakich śladach będą wtedy jechać?

W purpurowym blasku ogniska, uśmiech Kubada wydawał się unurzany we krwi.

Viridoviks przebudził się wreszcie, ale koszmar wcale się nie skończył. Upiorny ból głowy osłabiał go i przyprawiał o mdłości, a kiedy udało mu się otworzyć oczy, jęknął tylko i zamknął je z powrotem. Jego twarz była zwrócona wprost na wschodzące słońce, którego blask wwiercał mu się w głowę nowymi jeszcze szpilami przejmującego bólu. Gorsze nawet od tego było dzieło jakiegoś złośliwego czarownika, który odwrócił niebo i ziemię, a na dodatek kazał im się huśtać niczym galarecie z nóg wołowych. Jego wrażliwy żołądek podchodził mu teraz do gardła. Dopiero kiedy spróbował sięgnąć po tarczę, by zasłonić twarz przed słońcem, odkrył że ma związane ręce.

Jęki zaalarmowały towarzyszących mu jeźdźców. Ktoś powiedział coś w języku równin. Trzęsienie ustało. Bardzo powoli i ostrożnie Viridoviks otworzył jedno oko. Świat stanął wreszcie w miejscu, ale nadal widział wszystko do góry nogami. Opuścił luźno głowę. Szarobrązowa ziemia podjechała nagle do góry — ostre źdźbła trawy sterczały nie dalej niż dwa cale od jego czoła. Po swoich obu stronach widział brązowe, pokryte sierścią nogi. Jestem na koniu — powiedział sobie, zadowolony, że w ogóle mógł myśleć.

Po nieco dłuższej rozmowie w języku khamorth, jeden z nomadów podszedł do niego. Ze swojej pozbawionej godności perspektywy, Viridoviks mógł go oglądać tylko od bioder w dół. To jednak wystarczyło — zimny dreszcz przebiegł mu po plecach, gdy zobaczył, że oprócz swej szabli mężczyzna nosił miecz Gala.

Viridoviks znał tylko kilka słów w języku równin, a żadne z nich nie należało do uprzejmych. Zrobił z nich teraz użytek, przeklinając okropnie skrzekliwym głosem. Prawie natychmiast zrozumiał, że niepotrzebnie się pośpieszył — rozzłoszczony oprawca mógł bez trudu odpłacić mu za obelgi. Próbował zebrać myśli i przygotować się na uderzenie — wszystko, co mógł zrobić, to znieść je po męsku.

Ale nomada roześmiał się tylko, a jego rozbawienie zdawało się zupełnie szczere i pozbawione okrucieństwa.

— Ściągnę cię z tego konia, co? — powiedział dobrym videssańskim, z lekkim tylko, gardłowym akcentem, charakterystycznym dla jego ludu. Miał zaskakująco łagodny glos; jasny tenor młodego mężczyzny. — Nie próbuj proszę żadnych sztuczek. Pilnuje cię dwóch ludzi z łukami gotowymi do strzału. Pytam jeszcze raz, czy mam ci rozciąć więzy i spuścić z konia?

— Tak, proszę. — Celt nie widział powodu, żeby odmówić; w tej pozycji i tak nic nie mógł zrobić, nawet gdyby nie bolała go tak okropnie głowa. Khamorth schylił się, sięgając pod brzuch konia. Ostry sztylet bez trudu przeciął rzemienie wiążące nadgarstki Viridoviksa z jego kostkami…

Gal runął na ziemię, bezwładny niczym wór z mąką. Opadła go nagle fala nudności. Kiedy wymiotował, Khamorth trzymał mu głowę tak, by nie napaskudził na siebie. Potem podał mu wodę do wypłukania i otarcia ust. Ta uprzejmość była, w pewnym sensie, bardziej niepokojąca niż brutalność wtedy Viridoviks wiedziałby przynajmniej, jak na nią od powiedzieć.

Po dwóch czy trzech nieudanych próbach, udało mu się wreszcie usiąść. Przyjrzał się swojemu przeciwnikowi najlepiej jak potrafił, choć obraz, który miał przed sobą był wciąż rozmazany i co chwilę się rozdwajał. Khamorth rzeczywiście był młody, prawdopodobnie nie miał jeszcze trzydziestki, choć wielka krzaczasta broda, którą nosił zgodnie ze zwyczajem swego ludu, skrywała młody wiek. Był nieco wyższy niż większość koczowników i zachowywał się jak ktoś przywykły do rozkazywania. Jego oczy jednak były jakieś dziwne — nawet kiedy patrzył prosto na Viridovik-sa, wydawały się dalekie, jakby zapatrzone w coś, co tylko on mógł zobaczyć. Pokonując ogarniającą go słabość, Gal odwrócił głowę, by zobaczyć, jakich to towarzyszy miał ze sobą nomada. Zgodnie z ostrzeżeniem, dwóch wojowników trzymało łuki z założonymi na nie strzałami. Jeden z nich naciągnął mocniej cięciwę, kiedy ich spojrzenia się spotkały. Miał bardzo nieprzyjemny uśmiech.

— Spokojnie, Denizli! — powiedział jego dowódca po videssańsku, tak by mógł go zrozumieć Gal, po czym powtórzył rozkaz w swoim własnym języku. Denizli rzucił mu gniewne spojrzenie, ale zrobił,co kazano.

Było tam jeszcze trzech Kharnorthów, którzy spokojnie odpoczywali na swych koniach. Przyglądali się Viridoviksowi jakby był dzikim kotem, którego udało im się właśnie złapać, niebezpieczną bestią, której nie wolno dać szansy użycia swych pazurów. Wszyscy mieli wygląd typowych, choć zawziętych i bezlitosnych koczowników. To ich dowódca przyprawiał Celta o drżenie serca, tym bardziej że zdawał się nie pasować do stepu. Miał w sobie jakąś głębie, której brakowało jego ludziom, a gdyby przyciąć mu odpowiednio brodę, mógłby z powodzeniem znaleźć się na dworze imperatora. Finezja — pomyślał Viridoviks — to było odpowiednie słowo.

Ból, zaskoczenie i zmieszanie Gala sprawiły, że dopiero po dłuższej chwili zorientował się, iż nikt oprócz niego nie został pojmany. Kiedy w końcu dotarło to do niego, wybuchnął:

— Coście zrobili z moimi przyjaciółmi, wy krościaste wypierdki?!

Przywódca nomadów zmarszczył na moment brwi — jak to już nieraz Viridoviksowi się zdarzało, w chwili stresu jego galijski akcent stawał się jeszcze silniejszy. Ale kiedy w końcu go zrozumiał, Khamorth roześmiał się i rozłożył szeroko ręce:

— Nic, absolutnie nic.

Sam nie wiedząc czemu, Viridoviks od razu mu uwierzył. Był pewien, że każdy z pozostałych pięciu mężczyzn znajdował prawdziwą przyjemność w zabijaniu, ale nie ten.

— W takim razie, czego chcesz ode mnie! — niepewnie spytał Celt. Odpowiedź jednak była zaskakująco łagodna:

— Na razie pozwól, że przemyję ci głowę; rany mogłyby zacząć ropieć. — Varatesh wylał nieco kavassu na kawałek wełnianej szmatki i uklęknął przy Viridoviksie. Celt skrzywił się, gdy cuchnący materiał dotknął rany i otaczającej ją opuchlizny, ale nomada obmywał ją tak delikatnie, jak robiłby to Gorgidas.

— A przy okazji, nazywam się Varatesh — zauważył.

— Skłamałbym, gdybym powiedział, że miło mi cię poznać — odparł Gal. Varatesh uśmiechnął się i skinął głową, całkiem uprzejmie, a przynajmniej tak by to wyglądało, gdyby Viridoviks nie był jego więźniem.

Ciało nomady zasłaniało go przed łucznikami. Jakby nie mógł udźwignąć własnego ciężaru, Viridoviks opadł gwałtownie na ramię Varatesha i próbował pochwycić długi miecz przypasany do j ego boku. Dopiero wtedy zdał sobie sprawę j ak mocno był potłuczony i j ak niezdarny — Varatesh odskoczył i stanął na równe nogi, jeszcze zanim Celt dobrze się ruszył.

Młody wojownik krzyknął do łuczników, by nie strzelali. Popatrzył z góry na Viridoviksa, ale teraz na jego przystojnej twarzy nie było już uprzejmości. Z zimnym wyrachowaniem kopnął Gala w brzuch.

— Nie próbuj ze mną żadnych sztuczek — powiedział, wciąż spokojnym głosem. Viridoviks ledwo go słyszał — czarne i czerwone płaty latały mu przed oczami. Dojmujący ból w głowie przez moment zdawał się męczarnią nie do zniesienia, by po chwili znowu stać się tępym, niemal znajomym cierpieniem. Varatesh może nie zabijał dla przyjemności, ale to w niczym nie pomniejszało udręki Celta.

— Wątpię, czy to w ogóle obchodzi Avshara, w jakim stanic cię do niego dowiozę — oświadczył Khamorth. Zamilkł, czekąjąc na to, jak Viridoviks zareaguje na imię czarownika.

— A niech was obu piekło pochłonie — odparł Gal starając się nie okazać zimnego strachu, który go przeniknął. Po chwili dodał zuchwale: — Moi towarzysze dopadną was o wiele wcześniej, niż mnie do niego dowieziecie. — Nie miał pojęcia, do jakiego stopnia realna była ta pogróżka, ale jeśli Varatesh pozwolił im przeżyć, mógł się o to pomartwić.

Jeden z nomadów roześmiał się głośno.

— Cicho, Kubad — powiedział Varatesh, po czym odwrócił się do Viridoviksa, kontynuując spokojnie: — Proszę bardzo, niech próbują. Właściwie, życzę im nawet powodzenia.

Gdy Celt mógł już stać o własnych siłach, posadzono go na jednym z wolnych koni. Porywacze nie dawali mu najmniejszej szansy na ucieczkę, wiążąc stopy pod brzuchem konia i ręce za plecami. Nomada nazywany Kubadem prowadził jego wierzchowca za uzdę. Próbując zyskać jak najwięcej wolności, Viridoviks zaprotestował:

— Pozwólcie mi przynajmniej trzymać się cugli. Co będzie jak spadnę? — Naprawdę się tego obawiał; ostatnią rzeczą, jaką mógł teraz o sobie powiedzieć, to że czuł się dobrze.

Kubad na tyle znal videssanski, by mu odpowiedzieć:

— Wtedy ty się wlec. — Viridoviks się poddał.

W miarę jak posuwali się na północ Gal, który miał teraz jakieś porównanie, zaczynał sobie zdawać sprawę z tego, jak bardzo ślimaczyła się jego własna grupa. Stepowe koniki kłusowały nieprzerwanie, wcale się nie męcząc — jakby napędzane przez jakiś mechanizm. Pomimo szerokiego koła, jakie zatoczyli nomadzi chcąc ominąć stada jakiegoś klanu, przejeżdżali w ciągu dnia dystans równy niemal temu, jaki Viridoviks zwykł pokonywać w ciągu dwóch dni.

Jedyne przestoje, na jakie sobie pozwalali, wymuszone były przez naturalne potrzeby — Virido-viks odkrył, że trudno mu im ulec, gdy ktoś celował mu strzałą w brzuch. Khamorthci jedli w siodle, wgryzając się niczym psy w paski suszonej wołowiny i baraniny. Nie przystawali, by nakarmić swojego więźnia, ale około południa Varatesh, uprzejmy jakby nigdy nie zabił człowieka, przystawiał do ust Viridoviksa butlę z kavassem. Gal pił, zarówno dlatego, że był spragniony, jak i próbując w ten sposób uśmierzyć ból rozsadzający mu głowę. Sfermentowane mleko niezbyt mu jednak pomagało.

Ciemnoszare chmury, jak brzuchy wielkiego stada owiec, nadciągnęły z południa przykrywając pod wieczór całe niebo. Kubad powiedział coś w swoim języku do Varatesha, który pochylił głowę, jakby uznając jakiś komplement. Wiatr stawał się coraz silniejszy i czuć było w nim wilgoć.

Dowódca Khamorth wybrał na obóz miejsce przy małej rzeczce, gdzie wysoki, nawisły brzeg dawał im schronienie przed wiatrem i deszczem.

— Będzie padać dziś wieczór… — rzekł do Viridoviksa — … tutaj będziemy mieli sucho; chyba że strumień wyleje. Ale nie sądzę…

— A jeśli jednak wyleje, to co? — tak naprawdę, Gal, obolały i wyczerpany siedzeniem w siodle bez możliwości poruszania rękami, zupełnie o to nie dbał, na wszelkie możliwe sposoby starał się jednak utrudniać życie Varateshowi.

Tym razem przegrał:

— Wtedy się przeniesiemy — spokojnie odparł nomada, zajęty rozpalaniem ogniska. Niewielki ogień, który rozniecił, w ogóle nie dymił; Viridoviks nie mógł liczyć na to, że zdradzi ich obecność. Tym razem nomadzi podzielili się z nim swym prowiantem, rozwiązując mu ręce, żeby mógł sam jeść, ale cały czas obserwowali go uważnie tak, że nie mógł nic więcej zrobić. Kiedy skończył, Va-ratesh związał go z powrotem, sprawdzając każdy węzeł tak dokładnie, że Gal nienawidził go za tę skrupulatność.

Koczownicy pociągnęli źdźbła słomy, losując kolejność wart — Viridoviks postanowił coś zrobić — na razie nie wiedział co dokładnie — gdy tylko nadarzy się okazja. Ale ciało odmówiło mu posłuszeństwa. Pomimo dojmującego bólu głowy, pomimo niewygody, jaką były związane z tyłu ręce, niemal natychmiast zapadł w głęboki sen.

Łagodny szum deszczu i pluskanie płynącego obok strumyka zbudziły go kilka godzin później.

Denizli, który wylosował trzecią wachtę, robił właśnie krótki obchód. Wybór miejsca na obóz okazał się doskonały. Dzięki wysuniętemu brzegowi pozostało zaciszne i suche, dokładnie jak powiedział Varatesh. W gruncie rzeczy, Celt ani przez chwilę nie wątpił w niego nawet w swym okrucieństwie, wódz banitów był kompetentny Viridoviks przetoczył się w stronę deszczu. Denizli warknął coś groźnego w swoim języku i podniósł wyżej łuk.

— Spokojnie, chciałem tylko opłukać mój biedny łeb powiedział Celt, ale Denizli tylko coś wycharczał i podniósł łuk dwa cale wyżej.

Przeklinając swojego pecha, Viridoviks zmuszony był się wycofać.

— Pierdolony eunuch — powiedział. Zdawał sobie sprawę, że sporo ryzykuje, ale poza jakimś pomrukiem Denizli nic zareagował. Tu wreszcie był przynajmniej jeden nomada, który nie znał vi-dessańskiego. Gal poprzeklinał go więc jeszcze przez kilka minut, używając do tego niezwykłej mieszaniny najgorszych przekleństw łacińskich, videssańskich i galijskich. Czując lekką ulgę, próbował ułożyć się w jakiejś znośnej pozycji, która pozwoliłaby mu ponownie zasnąć. Wyglądało na to — pomyślał — że będzie padać jeszcze dłuższą chwilę.

Gorgidas przekręcił się i wymruczał coś, gdy kropla deszczu spadła mu na policzek. Kolejny zimny pocałunek trafił na ucho, trzeci na powiekę. Zaczął się grzebać w posłaniu, próbując naciągnąć je na głowę, tak by nie musiał się jednocześnie podnosić. Zanim mu się to udało, następne krople wylądowały na jego twarzy, co ostatecznie go rozbudziło i rozzłościło.

— Na psa… — wymruczał po grecku, co wyrażało w tym języku irytację. Pogoda wydawała się zupełnie dobra, kiedy szedł spać.

Skrzywił twarz siadając prosto — jego głowa reagowała przenikliwym bólem na każdy gwałtowny ruch. Żałował, że nie ma ze sobą surowej kapusty, która pomogłaby mu przegnać kaca, ale zaraz zastanowił się, po czym właściwie miałby go mieć. Kavass był mocnym trunkiem, to prawda, ale ta odrobina, którą wypił do kolacji, nie powinna aż tak na niego podziałać.

Pozostali także się budzili, jęcząc i przeklinając w sposób, który nie pozostawiał wątpliwości co do tego, że czuli się nie lepiej od niego. Dopiero kiedy rozejrzał się dokoła spostrzegł, że ognisko dawno już wygasło. Zmarszczył brwi. Ziemia, jak na razie, była ledwo wilgotna — dlaczego po całkiem sporym Ognisku, które przecież nie tak dawno rozpalili, pozostał tylko zimny popiół?

Agathios Psoes myślał o tym samym.

— Co z wami, baranie łby? — krzyczał na swoich żołnierzy. — Nie potraficie nawet, do cholery, dopilnować ogniska? — Odpowiedzieli mu tylko pomrukami zawstydzenia; dowód ich zaniedbania był aż nadto widoczny.

— Ilu Khamorthów potrzeba do rozpalenia ognia? — spytał retorycznie Arigh, po czym sam sobie odpowiedział — Dziesięciu: jeden zbiera drzewo, a dziewięciu myśli co zrobić potem.

— He, he — mruknął Psoes z czystej uprzejmości. Choć sam nie był Khamorthem, była nimi większość jego oddziału i stawał po ich stronie, gdy szydził z nich jakiś cudzoziemiec. Pikridosa Goudelesa, z drugiej strony, dowcip Arshauma niezwykle rozśmieszył i chichotał cicho jeszcze prawie przez minutę. Gorgidas pozwolił sobie na kwaśny uśmiech — wydawało się, że Arigh korzystał z każdej okazji, by wykazać swą wyższość nad wschodnimi sąsiadami swego narodu.

To właśnie wtedy Gorgidas zorientował się, że wśród odgłosów wesołości zabrakło grzmiącego śmiechu Viridoviksa, którego na pewno by ten żart rozbawił. Czyżby ten przeklęty Gal wciąż jeszcze spał? Gorgidas rozejrzał się w gęstniejących ciemnościach i coraz mocniej padającym deszczu.

— Viridoviks? — zawołał.

Nie było żadnej odpowiedzi. Zawołał ponownie, z tym samym rezultatem.

— Pewnie poszedł gdzieś opuścić spodnie — domyślał się Lankinos Skylitzes.

Gorgidas usłyszał chlupoczące kroki zbliżające się do obozu i przez moment myślał, że Skylitzes miał rację. Ale to był jeden z wartowników.

— Hej, tam w obozie! — krzyknął żołnierz — Pogłupieliście czy co? Czemu zgasiliście ogień? Mówcie coś, bo nie mogę was znaleźć.

Kiedy żołnierz doszedł do nich, zapytał:

— Wszystko w porządku? Przydarzyło mi się coś bardzo dziwnego — mówił z wymuszoną obojętnością, starając się ukryć zaniepokojenie. — Stałem sobie spokojnie na swoim miejscu i nagle zrobiło mi się słabo. Zacząłem iść do ogniska, żeby coś z tym zrobić, ale zdaje się, że nie doszedłem — następna rzecz jaką pamiętam, to lejący na mnie deszcz Dziwne… wydaje mi się, jakby kowal kuł w mojej głowic miecze i walił młotem jak wściekły, a ja przecież piłem tylko wodę, bo wiedziałem, że muszę być trzeźwy na noc. A swoją drogą, która to godzina?

Jak się okazało, nikt tego nie wiedział. Nie spierali się też o to specjalnie długo, bo właśnie wtedy jeden z koni parsknął dziwacznie i podniósł się na nogi. W ciągu kilku minut to samo zrobiła także reszta koni. Nie zważając na swoje obolałe głowy, ludzie Psoesa i Skylitzes pognali do nich, wykrzykując coś w mieszaninie videssańskiego i języka khamorth. Po raz pierwszy Gorgidas zrozumiał, że coś było bardzo nie w porządku — konie nie położyły się i nie posnęły same.

Jeźdźcy krzątali się przy koniach, starając się dociec, dlaczego pokładły się na ziemi. Lankinos Skylitzes powrócił do ogniska:

— Gorgidas?

— Tutaj.

— Gdzie? Ach, tu — żołnierz prawie się o niego przewrócił. — Przepraszam, cholernie ciemno. — Skylitzes ściszył glos. — Słyszałem, że jesteś lekarzem. Czy mógłbyś przyjrzeć się koniom?

Zdaje się, że wszystko z nimi w porządku, ale… — rozłożył szeroko ręce. Grek ledwo go widział w ciemnościach.

Gorgidas zrozumiał prośbę, ale wcale mu się to nie podobało.

— Nie jestem już lekarzem — rzucił krótko. Pomyślał, że odpowiedź była zbyt obcesowa, więc kontynuował: — A gdybym nawet był, to zupełnie się nie znam na zwierzętach. Sztuka leczenia koni to rzecz zupełnie różna od leczenia ludzi.

„I o wiele gorsza”, dokończył w myślach. Skylitzes wyczul jednak jego złość.

— Nie chciałem cię obrazić.

Gorgidas pokiwał niecierpliwie głową i natychmiast tego pożałował — ból znowu dał znać o sobie.

— Czy Viridoviks już się pojawił?

— Nie. Gdzież on mógł zresztą poleźć? I gdzie rozłożył swoją matę? Jeśli leży tam ciągle i chrapie sobie spokojnie, to skręcę mu ten leniwy kark.

— Myślę, że musiałbyś poczekać na swoją kolej. — Skylitzes przekrzywił głowę, próbując przebić wzrokiem zasłonę deszczu. Wyciągnął rękę. — Chyba tam, nie?

— Tam? — Gorgidas wyrzucał sobie, że nie zwrócił na to uwagi, kiedy kładł się spać. Jeżeli historyk — a nawet lekarz, jeśli już oto chodzi — nie zauważał takich szczegółów, jakiż był z niego pożytek? Zawsze był dumny ze swojej spostrzegawczości, a teraz, kiedy potrzebował jej najbardziej, zupełnie go zawiodła.

Omijając ostrożnie zimne popioły z ogniska, i wciąż zastanawiając się nad tym, dlaczego były takie zimne, Grek poszedł w kierunku wskazanym przez Skylitzesa. Rzeczywiście, były tam koce i cienkie maty podróżne rozpostarte na ziemi — zaczęły właśnie na dobre przemakać. Obok nich leżał plecak, który Gorgidas rozpoznał jako należący do Viridoviksa, i hełm Celta. Samego Celta nie było jednak nigdzie w pobliżu.

Poruszenie w obozie zwabiło pozostałych dwóch wartowników, którzy przyszli dowiedzieć się o co chodzi. Obaj niechętnie przyznali się, że zasnęli na posterunku.

— Nie kłopoczcie się — powiedział pompatycznie Goudeles Pikridos — bo nie stała się nam żadna krzywda.

Agathios Psoes był jednak wściekły, jak byłby każdy dobry oficer, którego żołnierze przysypiają na służbie. Gorgidas zaś krzyknął:

— Żadna krzywda!? A gdzie j est Viridoviks?

— No cóż, muszę przyznać, że nie mam pojęcia. Ten człowiek jest twoim towarzyszem i należy do twojego ludu. Dlaczego miałby stąd odejść?

Gorgidas otworzył usta i zamknął je z powrotem — nie wiedział, co ma właściwie odpowiedzieć. Poza tym wiedział dobrze, że nie miało najmniejszego sensu tłumaczenie wszystkim, że Celt i on należeli do narodów tak różnych jak Videssańczycy i Khamorthci.

Pozostała część nocy była przejmująco zimna, wilgotna i przygnębiająca. Nikt nie poszedł już spać, a powstrzymywał ich od tego nie tylko padający bez ustanku deszcz. Wszyscy byli o wiele bardziej rozbudzeni, niż mogło to wynikać z całego tego nocnego poruszenia, ale rozbudzeni w sposób bardzo nieprzyjemny. Rzadkie rozmowy dotyczyły głównie prześladującego ich wciąż bólu głowy.

— Bywało już, że byłem pijany, a nie miałem potem kaca… — zauważył Arigh — …ale nigdy jeszcze nie miałem kaca bez picia. — Jakby chcąc to naprawić, pociągnął spory łyk kavassu z bukłaka, który prawie zawsze miał pod ręką.

Gdy zbliżał się już ranek, chmury rozeszły się na moment ukazując cienką resztkę księżyca, nisko na wschodzie.

— Za cienki i za nisko! Straciliśmy cały dzień! — wykrzyknął Gorgidas.

— Na Phosa, masz rację — potwierdził Skylitzes, czyniąc na piersi kolisty znak swego boga. Podniósł ręce do mokrego nieba i zaczął mamrotać jakąś modlitwę. Nie był w tym osamotniony — Psoes i Videssańczycy z jego oddziału poszli w jego ślady, podczas gdy żołnierze, którzy wciąż hołdowali zwyczajom Khamorthów, wylali na ziemię kavass, by prze błagać czczone przez nich, mniej abstrakcyjne siły. Nawet Goudeles, człowiek tak przyziemny, jak mógł być tylko ktoś wychowany w stolicy, modlił się z żołnierzami.

— Jakiś duch nas opętał. Powinniśmy złożyć konia w ofierze — stwierdził Arigh, a Khamorthci poparli go okrzykami.

Gorgidas przysłuchiwał się swoim towarzyszom z rosnącą irytacją. Podczas gdy oni bredzili coś o duchach i bogach, jego logiczny umysł znajdował aż nadto jasną odpowiedź:

— Ktoś uśpił nas czarami, żeby porwać Viridoviksa — powiedział, a po chwili konsekwentnie doprowadzając ten ciąg myśli do końca, wykrzyknął: — Avshar!

— Nie — odparł natychmiast Skylitzes. — Gdyby to był Avshar, obudzilibyśmy się już na tamtym świecie. On nie zna litości.

— W takim razie, jego pachołkowie — upierał się Grek. Przypomniał sobie niezwykły miecz, który nosił Gal, ale nie powiedział tego głośno; im mniej ludzi o tym wiedziało, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że dowie się i czarownik, gdyby jakimś cudem okazało się, że Gorgidas nie ma racji.

Nie podejrzewał jednak, by się mylił. Powoli się rozjaśniało — poszedł spojrzeć jeszcze raz na posłanie Viridoviksa. Aż syknął, kiedy zobaczył plamy krwi na kocu Celta. Podniósł go do góry pokazując wszystkim pozostałym.

— Porwany, kiedy na nas nucono zaklęcie i uśpiono! — powiedział.

— A gdyby nawet, to cóż z tego? — zapytał Goudeles rozdrażnionym głosem — biurokrata przyzwyczajony był do wygód Videssos i zdecydowanie nie podobało mu się siedzenie w deszczu i błocie stepowych bezdroży, bez dachu nad głową. Po chwili kontynuował: — W porównaniu z wagą misji, jaką nam powierzono, czym jest los jednego barbarzyńskiego najemnika? Kiedy już nasze poselstwo osiągnie szczęśliwie swój cel — czego dobry Phos nam nie odmówi — wtedy, z większymi silami, których użyczy nam Arshaum, będziemy mogli podjąć właściwe poszukiwania. Ale dopóki nie dysponujemy takąż siłą ludzką, dopóki nasi sprzymierzeńcy nie powiększą naszych szeregów, pozostaje on drugorzędnym problemem.

Gorgidas zasapał z wściekłości, nie wierząc własnym uszom:

— Ale on może być ranny, umierający; on na pewno jest ranny — dodał Grek, dotykając brązowych plam na tkaninie. — Nie zostawiłbyś go przecież w rękach wrogów?

Jeżeli Goudeles był zmieszany, to nie pokazał tego po sobie.

— Na pewno też nie rzuciłbym się na nich sam i nie pogrzebał sprawy, dla której tu przybyłem.

— Gryzipiórek ma rację — powiedział Skylitzes, wyglądając tak, jakby te słowa pozostawiły jakiś ohydny posmak w jego ustach. — Bezpieczeństwo Imperium jest ważniejsze od losu jakiegokolwiek pojedynczego człowieka. Twój rodak to dzielny wojownik, ale on jest tylko jeden, a my potrzebujemy setek.

Żaden z Videssańczyków nie znał Viridoviksa, oprócz tych kilku dni spędzonych w podróży. Gorgidas zwrócił się do Arigha, który hulał się z Celtem przez dwa lata.

— To twój przyjaciel!

Arigh skubał swoją rzadką bródkę, wyraźnie niezadowolony z tak bezpośredniego wyzwania Greka. Więzy przyjaźni znaczyły dla niego więcej niż dla Videssańczyków, ale był synem wodza i także rozumiał rację stanu.

— Bardzo żałuję, ale nie. Obawiam się, że oni mają rację. Być może stracę teraz twoje zaufanie, ale zawsze najpierw robię to co dobre jest dla mojego klanu, a dopiero potem to, co dobre jest dla mnie. Vridrish to niełatwy łup; może jeszcze sam się uwolnić.

— Niech was szlag wszystkich trafi! — krzyknął Gorgidas. — Jeżeli nie obchodzi was w ogóle, co stanie się z waszym towarzyszem, to zróbcie miejsce dla tego, który o to dba. Sarn za nim pojadę.

— Dobrze powiedziane — mruknął cicho Arigh. Kilku żołnierzy przytaknęło. Gorgidas zignorował ich zupełnie, wściekle upychając swoje rzeczy do plecaka.

Skylitzes podszedł do niego i położył mu rękę na ramieniu Gorgidas znowu zaklął i próbował się uwolnić, ale krępy oficer z Videssos był od niego silniejszy.

— Zostaw mnie, ty zapomniany przez boga idioto! Co cię to obchodzi, że jadę szukać mojego przyjaciela? Na pewno nic znaczę dla ciebie więcej niż on.

— Myśl jak mężczyzna, a nie jak rozzłoszczone dziecko — powiedział łagodnie Skylitzes. Ten delikatny przytyk miał poruszyć Greka, który dumny był ze swojego zdrowego rozsądku. Skylitzes zatoczył ręką koło, obejmując szerokim gestem cały horyzont. — Jedź za Viridoviksem… — jak Goudeles, ostrożnie i dokładnie wymawiał jego imię — …jeśli chcesz, ale gdzie mianowicie pojedziesz?

— No cóż… — zaczął Grek, ale przerwał zmieszany. Potarł swoją szczeciniastą brodę; broda, jak właśnie odkrył, mogła być bardzo pomocna w myśleniu.

— Gdzie według twoich ostatnich raportów był Avshar? — zapytał w końcu.

— Na wschód i na zachód od miejsca, w którym stoimy, ale te wiadomości pochodzą sprzed kilku tygodni i teraz są nic nie warte. Widziałeś, jak szybko poruszają się koczownicy, a poza tym nic nie każe temu cholernemu czarownikowi pozostawać ciągle z tym samym klanem.

— Północny zachód; to rai wystarczy.

— Czyżby? Widziałem cię już, cudzoziemcze; nie potrafisz iść za śladem. A zresztą, deszcz i tak nie zostawił żadnych — kontynuował bezlitośnie Skylitzes. — A jeśli nawet uda ci się jakoś dogonić twoich wrogów, co wtedy? Czy jesteś na tyle dobrym wojownikiem, żeby ich samemu wszystkich pozabijać? Czy jesteś wystarczająco dobrym wojownikiem, żeby się obronić, gdy jakiś nomada zechce się z tobą zmierzyć? Czy ten twój miecz pomoże ci w czymkolwiek, nawet jeżeli wyciągniesz go z bagażu i przypniesz sobie do pasa?

Gorgidas drgnął — rzeczywiście nie pomyślał o gladiusie podarowanym mu przez Gajusza Fili-pusa i pozostawił go, wetkniętego pomiędzy zwoje pergaminu. Po raz pierwszy od wielu lat żałował, że nie umie posługiwać się bronią. Upokarzająca była świadomość tego, że nie był w stanie powstrzymać jakiegoś przypadkowo spotkanego, niedomytego, bezmyślnego barbarzyńcy, który mógł go zabić tylko dla przyjemności patrzenia na to, jak umiera.

Pogrzebał w swoich torbach, szukając miecza, ale kiedy go w końcu znalazł, wrzucił ze złością z powrotem. Nie mógł nim walczyć z logiką Lankinosa Skylitzesa.

— W takim razie, na zachód — powiedział, nienawidząc konieczności, która wymogła na nim te słowa. Ananke — pomyślał — życie jest najsroższym panem.

Gdy Skylitzes podał mu współczująco dłoń, Grek nie wyciągnął swojej. Zamiast tego, zapytał:

— Chciałbym, żebyś uczył mnie dalej szermierki, dobrze? — oficer pokiwał głową.

Myśli Gorgidasa pełne byty gorzkiej ironii, gdy wdrapał się na swojego konia. Opuścił Videssos dla równin, by zmienić profesję z lekarza na historyka. Istotnie, nie mógł narzekać na brak zmian, ale zdecydowanie nie był to ten rodzaj odmiany, jakiego oczekiwał. Rzeczy od wielu lat wykluczone z jego życia, teraz siłą wracały do niego; broń, kobiety; a do tego bardzo niewielka, jak dotąd, cząstka historii, którą miał się zajmować. To mogłoby być nawet zabawne, gdyby nie miał większych zmartwień.

Deszcz nieprzerwanie lał z obojętnego na wszystko nieba.

V

Odwrót przebiegał znacznie lepiej, niż Marek śmiał na to liczyć. Pewni już zwycięstwa, Namda-lajczycy woleli raczej ścigać małe grupki uciekinierów, niż kłopotać się sporym oddziałem wciąż pod bronią. Dwie kompanie jazdy przypuściły na próbę atak na legionistów, ale odjechały w poszukiwaniu łatwiejszego łupu, gdy ci nie rozpierzchli się od razu w panicznej ucieczce.

— Tchórze dostają to, na co zasługują — zauważyła Nevrata Sviodo przechodząc obok ciała Vi-dessańczyka, którego plecy przebite były włócznią. Jej głos pełen był pogardy. Walczyła ze swoim mężem, ramię przy ramieniu. Jej kołczan był prawie pusty, szabla pokryta krwią, a czoło poprzecinane i posiniaczone od kamienia, który, szczęśliwie, trafił ją tylko rykoszetem.

— Tak, to nagroda za uciekanie na łapu-capu — zgodził się Gajusz Filipus. Starszy centurion nie był wcale przygnębiony porażką; widział ją już nieraz. — Są sposoby na wygrywanie i są sposoby na przegrywanie. Na Sucro, moi kumple całkiem nieźle radzili sobie pod Turią, chociaż też przegrywaliśmy Gdyby nie pojawiła się tam ta stara kobieta, spuścilibyśmy chłopakowi porządne lanie, a potem wysiali go z powrotem do Rzymu — uśmiechnął się do wspomnień.

— Stara kobieta? Chłopak? — Nevrata spojrzała na niego, nic nie rozumiejąc.

— Nieważne… to było dawno, tam skąd większość z nas tu przybyła. Nie tylko ci Videssańczy-cy mają u siebie wojny domowe, a ja stanąłem kiedyś w takiej po złej stronie.

— Więc byłeś wtedy z Sertoriuszem? — zapytał Marek. Wiedział, że starszy centurion należał do stronników Mariusza. Po tym jak Sulla pobił ostatnie oddziały Marianów W Italii, Kwintus Sertoriusz nie poddał się zwycięzcom w Hiszpanii. Pozyskując dla swojej sprawy tubylczą ludność, przez osiem lat prowadził wojnę partyzancką, dopóki jeden z jego własnych ludzi go nie zamordował.

— Tak, byłem, i co z tego? — odparł wyzywająco Gajusz Filipus. Jeżeli już okazał kiedyś komuś swoją lojalność, trudno byłoby ją wykorzenić.

— Zupełnie nic — stwierdził trybun. — Musiał być świetnym żołnierzem, żeby stawić czoło Pompejuszowi Wielkiemu.

— Wielkiemu? — Gajusz Filipus splunął na błotnistą drogę. — Wielki w porównaniu do czego? Jak powiedziałem, gdyby Metellus nie uratował mu tyłka pod Turią, uciekałby do dzisiaj… gdyby mógł. Wiesz, że był tam ranny?

— Nie, nie wiedziałem. Byłem wtedy jeszcze smarkaczem.

— Tak, tak myślałem. Ja sam byłem wtedy chyba nieco młodszy niż ty teraz — wierzchem dłoni wytarł spoconą twarz. Większość włosów na jego pokrytym bliznami przedramieniu była już siwa. — Czas wygrywa wszystkie wojny, nieważne jak kończą się bitwy.

Słońce było jeszcze wysoko, kiedy legioniści dotarli do swojego obozu. Na zewnątrz leżały zabite konie i jeźdźcy, a spory oddział Namdalajczyków przyglądał się palisadzie z bezpiecznej odległości. Odjechali spokojnie, kiedy rozpoznali nowo przybyłych.

Minucjusz przywitał Skaurusa przy jednym z wejść prowadzących do via principalis. Salut, który oddał Markowi młody oficer, był w równej mierze gestem szacunku co i ulgi.

— Dobrze cię widzieć, panie — zdołał z siebie wydusić.

— I ciebie — odparł trybun. Podniósł głos, tak by wszyscy mogli go usłyszeć. — Pół godziny! Zwinąć namioty, znaleźć kobiety i dzieciaki, i wyruszamy. Kto nie zdąży, może się tłumaczyć przed wyspiarzami; nas już tutaj nie będzie, żeby go wysłuchać.

— Wiem, że kiepsko poszło — mówił Minugusz. — Najpierw przybiegli nomadzi, a potem Vi-dessańczycy. Ludzie Draxa deptali im po piętach. Czy to Utprand zdradził?

— Nie, ale jego ludzie, owszem. Utprand nie żyje.

— Wiec tak to było… — mruknął gniewnie Minucjusz. Jego wielkie dłonie zwinęły się w pięści.

— Zdawało im się, że znałem kilku z tych dupków, którzy próbowali przejść przez palisadę. Widziałeś, jakie zgotowaliśmy im przyjęcie. Poszli sobie pewnie przegryźć coś mniej ostrego, jak ten obóz Videssańczyków koło lasu. — Zawahał się przez moment; niepewność wydawała się nie na miejscu na jego twardej i posępnej twarzy. — Mam nadzieję, że zrobiliśmy wszystko dobrze, panie. Było tu… eee… niektórzy z naszych chcieli, żebyśmy otworzyli bramy i przyłączyli się do tamtych.

— Niektórzy, co? — powiedział trybun, bez trudu odczytując niezręczne gesty Minucjusza. — Zajmę się tym, nie z;i wracaj sobie głowy. — Poklepał oficera po plecach. — Dobrze się spisałeś, Sekstusie. Idź teraz, sprowadź Erene i swoje dzieciaki. Chciałbym, żebyśmy się nieco oddalili od Drax;i, zanim zdecyduje się odciągnąć swoich ludzi od rabowaniu i zająć się nami.

Drax może to zrobić w każdej chwili — pomyślał Marek gdy Minucjusz pośpiesznie się oddalał — być może za minutę, a być może dopiero rano. Gdyby trybun dowodził Namdalajczykami, zaatakowałby legionistów od razu. Ale Drax był najemnikiem o wiele dłużej niż Marek — gdy jego żołnierze mieli przed nosem łatwą zdobycz, mógł się nie ośmielić odciągać ich od tego. Może, mógłby, jeśli… Marek wolałby, żeby zamiary Namdalajczyków były bardziej przejrzyste.

Obóz kipiał i kotłował się jak wapno polane octem. Żołnierze i ich krewni raz za razem wykrzykiwali głośno swe imiona, biegając tu i tam i szukając się nawzajem.

— Idiotki — mruczał pod nosem Gajusz Filipus. — Gdyby te głupie kury zostały przy swoich namiotach, znaleźliby się bez kłopotu.

— Te, których mężczyźni są tu jeszcze i mogą je znaleźć — wtrącił Marek, a starszy centurion mógł tylko przytaknąć. W porównaniu z innymi bitwami, ta nie kosztowała legionistów zbyt wiele — atak skupił się przede wszystkim na środku armii Imperium. Mimo to byli i tacy, którzy padli w walce i nigdy już nie mieli się podnieść; było ich wielu, zbyt wielu. He czasu minie jeszcze do chwili, gdy nie zostanie przy życiu żaden Rzymianin?

Na centralnym placu obozu Styppes robił co w jego mocy, by zmniejszyć rozmiary nieszczęścia. Marek musiał mu oddać sprawiedliwość; twarz uzdrowiciela była trupio blada z wyczerpania. Spieszył z pomocą od jednego jęczącego rannego żołnierza do następnego, nigdy nie zajmując się jednym pacjentem tak długo, aby go całkowicie wyleczyć, ale dając mu szansę na przeżycie, zanim zajął się kolejnym krwawiącym Żołnierzem. Popijał wino w sekundowych przerwach pomiędzy kolejnymi rannymi, ale widząc jego pracę, Marek nie miał mu tego za złe.

Helvis stała obok namiotu trybuna. Przywitali się krótkim uściskiem i Skaurus zajął się składaniem namiotu. Malrik pomagał mu jak umiał, dopóki Marek nie kazał mu zejść Z drogi. Jego ręce automatycznie wykonywały kolejne ruchy, którymi przygotowywał namiot do drogi.

— Nawet po tym jak zwyciężyliśmy, nie pomyślisz o przyłączeniu się do nas?

— Rozejrzyj się dokoła — zaproponował Skaurus. — To jedyne „my” jakie znam. Powinnaś to już wiedzieć od dawna.

Na zewnątrz palisady jakiś Namdalajczyk krzyknął głośno. Marek nie potrafił powiedzieć, co to było, ze względu na panujący w obozie hałas, ale wyspiarski akcent był nie do pomylenia.

— Jedyne „my”? — zapytała groźnie Helvis. — A co byś zrobił, gdyby to Soteryk był tam na zewnątrz?

Marek wycisnął powietrze spomiędzy warstw złożonego już namiotu i obwiązał go linką. Pomyślał o tym, czego dokonał jego szwagier tego dnia.

— W tej chwili myślę, że bym go zabił.

Cokolwiek chciała powiedzieć przed momentem, odpowiedź zamarła jej na ustach. Trybun kontynuował ze znużeniem:

— Nie jesteś tu przywiązana, kochanie, ale jeśli zostaniesz ze mną, najprędzej zobaczysz ludzi tu, wewnątrz jako „nas”. Zostań albo nie — jak wolisz. Nie mam czasu na kłótnie.

Przez moment myślał, że brutalność tego co powiedział była dla niej zbyt ciężka do zniesienia. Ale Dosti zaczął się wiercić w jej ramionach — uspokajała go, najpierw podświadomie, potem z prawdziwą czułością. Spojrzała na niego, na Skaurusa, podczas gdy lewA dłonią dotykała delikatnie swojego brzucha.

— Zostanę z tobą — powiedziała w końcu.

Marek tylko odchrząknął. Upychał właśnie zwinięty namiot do swoich bagaży. Jak z wężem połykającym królika, wydawało się to niemożliwe, ale mimo wszystko namiot zniknął w czeluściach plecaka. To samo stało się z jego drewnianym kuferkiem. Stół i krzesło musiały pozostać — nie było czasu ładować je na muła. Zarzucił plecak na ramiona; Rzymianie sami sobie byli mułami.

Helvis miała dziwnie zamyśloną minę. Marek odwrócił sic do niej plecami, ale jej słowa kazały mu wrócić do poprzedniej pozycji.

— Są chwile, kochanie, kiedy tak bardzo przypominasz mi Hemonda.

— Co? Dlaczego? — zapytał zaskoczony. Rzadko rozmawiała z trybunem o ojcu Malrika wiedząc, że na wzmiankę o Hemondzie Marek robił się drażliwy, i pamiętając jak zezłościł się kiedyś, gdy w roztargnieniu nazwała go imieniem swego zmarłego męża.

— Na Wagera, to nie dlatego, żebyś tak się zachowywał! — uśmiechnęła się przypominając sobie, jej oczy złagodniały. Kiedy chciał czegoś ode mnie, śmiał się, wygłupiał, szturcha! mnie w bok, aż w końcu mu ulegałam. — Podniosła brew, patrząc na niego z wyrzutem. — Ty wykładasz rzeczy jak rzeźnik, rzucający kawał miecha na stół, a jak mi się to nie podoba, to do lodu ze mną.

Marek czuł jak się czerwieni.

— Gdzie jest, w takim razie, podobieństwo?

— Znałeś Hemonda. Dopiąłby swego, bez względu na wszystko. I ty także dostaniesz zawsze czego chcesz. Teraz też — westchnęła. — Jestem gotowa.

Legioniści maszerowali ustawieni w czworobok, z kobietami, dziećmi i rannymi w środku. Na-mdalajczycy śledzili ich ruchy, tak jak spodziewał się tego Marek. Bez własnej jazdy nic nie mógł na to poradzić. Uważał zresztą, że i tak będzie miał szczęście, jeśli skończy się tylko na śledzeniu. Sądząc z odgłosów, jakie dochodziły z videssańskiego obozu, Drax pozwalał swoim ludziom dobrze się bawić.

Ci z Videssańczyków, którym udało się uciec z pogromu, przyłączali się do oddziału Skaurusa — pojedynczo i dwójkami, niektórzy pieszo, inni na koniach. Trybun pozwalał im pozostać — wciąż byli żołnierzami, a każdy jeździec mógł się przydać, chociażby jako zwiadowca.

Jeden z nich przyniósł wiadomości o losie Zigabenosa. Pojmany przez Namdalajczyków. Jeszcze jedna z tak wielu rfych wieści; Marek zmartwił się, ale nie był specjalnie zaskoczony. Spodziewał się usłyszeć tego rodzaju rzeczy, bez względu na to czy były prawdziwe, czy też nie. Zapytał żołnierza:

— Skąd wiesz, że tak było?

— No cóż, powinienem o tym wiedzieć. Widziałem to — odparł Videssańczyk. Jego akcent przypominał Markowi Phostisa Apokavkosa. Spojrzał na trybuna z oburzeniem, jak każdy obywatel Imperium, którego słowa podawano w wątpliwość. — Ściągnęli go z konia. Na piekło Skotosa, nie udałoby im się to nigdy, gdyby go wcześniej nie ranili. Ale najpierw dał im nieźle popalić. Niech cholera weźmie wszystkich Namdalajczyków.

— Widziałeś, jak go złapali i nie zrobiłeś nic, żeby mu pomóc? — zahuczał złowieszczo Czerwony Zeprin. Potężny Halogajczyk, przez wiele lat służący w osobistej straży Imperatora, wciąż nosił w sercu żal i wstyd, że nie zginął wraz z pułkiem swoich rodaków, którzy nadaremnie starali się obronić Mavrikiosa pod Maragha. Nie była to jego wina — Imperator odesłał go, by dowodził lewym skrzydłem jego armii. Mimo to, Zeprin obwiniał tylko siebie. Teraz, z toporem w ręku, spoglądał groźnie na umęczonego Videssańczyka.

— I jakiż z ciebie żołnierz, człowieku? Mężczyzna odchrząknął i splunął.

— Żywy — odparował — czyli o niebo lepszy od tego drugiego rodzaju. — Zmierzył Halo-gajczyka zuchwałym spojrzeniem.

Zawsze rumiana twarz Zeprina nabiegła teraz krwią. Ryknął w swoim języku coś, co brzmiało jak syk żaru polanego wodą. Zanim Marek i Videssańczyk zdążyli się poruszyć, uniósł wysoko topór, który z ogromną siłą opadł na hełm nieszczęśnika i rozpłatał czaszkę aż po zęby. Wstrząsany śmiertelnymi drgawkami, upadł na ziemię, martwy zanim jeszcze jej dotknął.

Halogajczyk wyszarpnął z niego swą broń.

— Tchórzliwe ścierwo — mruknął, wycierając ostrze o kępkę trawy. — Żołnierz, który nie pozostanie przy swoim panu, nie zasługuje na nic więcej.

— Mogliśmy się czegoś jeszcze od niego dowiedzieć — powiedział Marek, ale na tym poprzestał. Gdy jakiś większy oddział legionistów łamał szyk i rozbiegał się, jego żołnierze musieli być ukarani: co dziesiąty musiał potem zginąć, by wszyscy mogli z siebie zmyć hańbę tchórzostwa. Zanim podjął służbę, trybun uważał tę karę za odrażającą w swym barbarzyństwie — teraz myśl o niej nie budziła w nim żadnych emocji. Ta zmiana go zawstydziła. Wojna kalała wszystko, czego się dotknęła.

Arandos była ciemnobrązową rzeką, szeroką na kilkaset jardów. Przerzucono nad nią wiele mostów, ale wszystkie były kontrolowane przez ludzi Draxa. Być może, udałoby się ich pokonać, ale to wymagało czasu, którego legioniści nie mieli. Gdyby Drax nie zajmował się uciekinierami z armii Videssos, już dawno by ich dogonił, zamiast dawać im te dodatkowe trzy dni na ucieczkę. Na-mdalajczyk był jak pies, któremu rzucono tyle kości naraz, że nie wiedział, do której ma się zabrać najpierw. Skaurus, z kolei, czuł się jak zając osaczony przez myśliwych.

Choć sam nie wierzył w powodzenie tego planu, porozsyła! Videssańczyków, by zapytali wieśniaków z okolicznych wsi o jakiś bród, rozumując, że ci chętniej będą rozmawiać ze swoimi rodakami niż z obcymi im Rzymianami. Niemal krzyknął z radości, gdy Apokavkos przyprowadził starego chłopa z wielkimi, odstającymi uszami. Ten przeszedł od razu do rzeczy:

— Ile to będzie warte dla ciebie?

— Dziesięć sztuk złota. Po drugiej stronie rzeki — odparł trybun.

— A ty na krzyż, jeśli kłamiesz — dodał Gajusz Filipus. Tubylec podrapał się po głowie, zastanawiając się nad słowami centuriona — Videssańczycy nie znali czegoś takiego jak ukrzyżowanie. Ale groźba dźwięcząca w głosie weterana była jednoznaczna. Mimo to mężczyzna pokiwał głową, zgadzając się na warunki.

Prowadził legionistów na wschód, wzdłuż brzegu Arandos, aż znaleźli się w bezpiecznej odległości od najbliższego mostu. Wtedy zwolnił, rozglądając się po brzegu za jakimś znakiem, nie wspominając jednak, o co mu chodzi. W końcu odchrząknął z satysfakcją:

— No to jesteśwa.

— Gdzie? — dla Skaurusa ten fragment rzeki wyglądał zupełnie tak samo jak każda inna część Arandos.

— Na krzyż z kłamliwym gnojkiem — powiedział Gajusz Filipus, ale po łacinie. Farmer, który zupełnie go nie rozumiał, ściągnął przez głowę długą do kolan tunikę, która była jego jedynym okryciem, i wszedł do rzeki.

Woda sięgała niemal po jego odstające uszy, i Marek zaczął się poważnie zastanawiać, co z nim zrobić. Wieśniak wydawał się jednak zupełnie nie zbity z tropu. Odwrócił się do nich, z mokrym uśmiechem na twarzy.

— Woda po zimie jeszcze całkiem nie zleciała, ale ni ma sie co bać. Chodźcie, głębi już nie będzie.

Trzymając miecz nad głową, trybun poszedł w jego ślady. Jego dodatkowe cale bardzo mu się teraz przydały — woda sięgała mu co najwyżej po szyję. Dwójkami i trójkami, kolejni legioniści wchodzili do wody.

— Nie więcy — ostrzegał przewodnik. — Droga nie jest… yyy… szeroka — przypomniał sobie odpowiednie słowo. Posuwał się naprzód, zbaczając co chwilę to kilka kroków na lewo, to na prawo, to znów przystawał jakby badając stopą dno.

— Niech nas bogowie mają w swojej opiece, jeżeli ci cholerni wyspiarze dopadną nas teraz — powiedział Gajusz Filipus, oglądając się nerwowo. Stąpnął w jakieś głębsze miejsce i zniknął, by wynurzyć się za chwilę, parskając i kaszląc.

— Szlag by trafił… — mruknął.

Marek zadowolony był z poziomu wyszkolenia swoich żołnierzy — pływanie było jedną z najważniejszych części ich treningu. Nawet gdy zdarzyło się komuś zejść z wąskiego brodu, był w stanie sam się wyratować — na szczęście prąd w Arandos nie był zbyt silny. Ostatecznie stracili tylko jednego człowieka — Vaspurakanera, który zniknął pod wodą i utonął, zanim można było do niego dotrzeć. Jak wiadomo, górale byli kiepskimi pływakami — ich rzeki to maleńkie strużki w lecie, rwące potoki wiosną i jesienią, a zamarznięte na kamień tafle zimą.

Kiedy trybun wdrapał się w końcu na południowy brzeg rzeki, videssański wieśniak przywitał go wyciągniętą po zapłatę ręką. Skaurus przyglądał mu się z namysłem, grzebiąc jednocześnie w sakiewce.

— Skąd mogę wiedzieć, że nie pokażesz tego przejścia pierwszemu Namdalajczykowi, który się tu pojawi?

Jeżeli spodziewał się jakichś zapewnień czy obietnic ze stron, Videssanczyka, to musiał się rozczarować. Z wyrachowana szczerością wieśniak odpowiedział:

— Pewnie, że bym pokazał, co by tylko chcieli zapłacić. Ali po co by mieli płacić, jak trzymajo wszystkie mosty? — jego żal był całkiem szczery.

— Posłuchaj tego faceta! — wykrzyknął Senpat Sviodo Sprawdzał właśnie, czy też jego pando-ura nie zniszczyła sic podczas przejścia. — Czy to dziwne, że Videssańczycy ciągle się tłuką między sobą?

— Chyba nie — Marek zapłacił przewodnikowi, który przyjrzał się dobrze każdej monecie, sprawdzając niektóre w zębach, by upewnić się czy rzeczywiście były złote.

— Niezłe — zauważył farmer. — Złamałbym se zęba na tc| jednej Ortaiasa, co żeście mi dali, no ale to tylko jedna.

Z braku jakiegokolwiek innego miejsca, do którego mógłby je schować, włożył monety do ust. Lewy policzek obwisł mu pod ciężarem złota.

— Dżenkuje penknie — wymamrotał niewyraźnie.

Dzieci piszczały i ochlapywały się nawzajem, kiedy ich matki i legioniści przenosili je przez rzekę. Niektóre kobiety także musiały być przeniesione przez żołnierzy — te najniższe, i te, które ze względu na ciążę nie mogły się szybko poruszać. Helvis, wysoka i silna, poradziła sobie bez trudu. Sama niosła Dostiego, a jeden z legionistów zajął się Malrikiem. Jej lniana bluzka i długa, wełniana spódnica przylgnęły wspaniale do jej ciała, kiedy wyszła z wody.

Trybun z żalem oderwał od niej swój wzrok i spojrzał na brzeg, gdzie kilka jardów dalej ludzie Gagika Bagratouni wpatrywali się ponuro w rzekę, opłakując śmierć towarzysza. Ten widok kazał mu spytać wieśniaka:

— Dlaczego nie wbijecie jakichś pali w dno, żeby można było tędy bezpiecznie przejść?

— I żeby każdy wiedział, gdzie to jest? — Tubylec potrząsnął głową, rozbawiony. — Dzięki, ale nie.

— Do czego go używacie, że to taka tajemnica? — zapytał Marek, ale kiedy w odpowiedzi Vi-dessańczyk wyciągnął tylko rękę, dodał pospiesznie: — Nieważne. Nie jestem aż taki ciekawy, żeby znowu ci płacić.

— Nie to nie. — Farmer poczekał aż ostatni z legionistów przekroczył rzekę, po czym ponownie wlazł do wody. Kiedy dotarł do północnego brzegu odkrył, że ktoś przywłaszczył sobie jego tunikę. Marek, który przyglądał mu się z drugiego brzegu, czekał na wybuch złości. Nic takiego się nie stało. Nagi, tak jak go stworzyła matka natura, Videssańczyk zniknął w krzakach, które pokrywały gęsto brzegi Arandos.

— A czemu miałby się przejmować? — powiedział Senpat. Wydął komicznie policzek. — Zostaje mu jeszcze dziewięć sztuk złota, nawet bez tej starej szmaty.

Namdalajczycy dotarli już całkiem daleko od Arandos. Legioniści byli o dwa dni drogi na południe od rzeki, kiedy wyszli prosto na dwóch wyspiarzy, dosiadających swych koni z arogancją i pewnością ludzi, którzy czują się panami wszystkiego, czego doglądają. Ta arogancja zniknęła jak dym na wietrze, kiedy wyjechali zza grupki potężnych dębów i zobaczyli kolumnę Skaurusa. Widział, jak wymienili przerażone spojrzenia. Zaraz potem gnali wściekle przez pole pszenicy, poganiając swoje ciężkie wierzchowce, tak jakby były to konie wyścigowe, kierując się w stronę rzeki.

Marek cofnął się o krok, przez krótką chwilę równie i zaskoczony jak żołnierze Księstwa. Przypomniał sobie, że on i też miał jazdę, spory oddział ludzi Zigabenosa.

— Za nimi! — krzyknął.

Videssańczycy ruszyli z wahaniem, tak jakby nie zdarzyło im t się nigdy wcześniej z kimś walczyć. Okrzyki piechurów dodały im jednak ducha, tak jak i widok uciekających co sił Namdalajczy-ków. Wyspiarze byli już tylko o sto jardów przed pościgiem, kiedy zniknęli za jednym z niskich pagórków.

Żołnierze Imperium wkrótce powrócili, tym razem nadjeżdżając dumnym kłusem. Prowadzili jednego konia, a w rękach trzymali parę kolczug doskonałej roboty i dwa stożkowate hełmy.

— Gdzie drugi koń? — zawołał ktoś.

— Musieliśmy go zabić — odparł jeden z nich.

— Idioci! Partacze! Kupa cholernych niedołęgów! — Videssańczycy uznali te dobroduszne kpiny za pochwały, którymi były rzeczywiście.

— To bardzo dobrze — powiedział Gajusz Filipus. — Znowu mogą czuć się mężczyznami. Będziemy z nich mieli jakiś pożytek.

— Zgadza się — potwierdził Marek. — A swoją drogą, iluż to ludzi może mieć Drax? Miałem nadzieję, że trzyma się Arandos i czeka na ewentualne ataki tego, co mogli uzbierać arystokraci po zachodniej stronie rzeki, ale zdaje się, że to on jedzie prosto na nich. Cokolwiek by o nim mówić, nie poprze staje na małym, co?

— Hmm — starszy centurion zastanawiał się nad jego słowami. — Jeśli za bardzo się rozciągnie, zajmą się nim Yezda, bez względu na to, co my zrobimy.

— To prawda — przyznał Marek, zaniepokojony. Od pól torą roku nawet nie widział żadnego z wojowniczych nomadów. Łatwo było o nich zapomnieć w gmatwaninie wojen domowych, które wstrząsały Imperium. Jednak gdyby nie oni, nie doszłoby do tych wojen, a ich wypady na ziemie Videssos były niczym zwiastuny odległej burzy.

Nie dość odległej powiedział Gajusz Filipus, gdy Skaurus podzielił się z nim swoimi przemyśleniami.

Grupa dębów okazała się znacznie większa niż przypuszczał trybun. Właściwie był to spory las, ciągnący się na wiele mil. Posiadłość jakiegoś arystokraty? — zastanawiał się po cichu. Na wpół dojrzałe żołędzie, ciemnozielone i brązowe, z ostrymi czubkami, chowały się pomiędzy liście o ostrych brzegach. Słyszał dzika grzebiącego w ziemi, gdzieś daleko, miedzy drzewami — wszystkie świnie uwielbiają żołędzie.

Maszerujący legioniści rozgarniali ciemnobrązowe pozostałości po opadłych jesienią liściach. Delikatny szum działał na niego kojąco, jak odgłos morskich fal.

Od głosy kroków, które zupełnie nie harmonizowały z tym miłym dźwiękiem, przywołały Skaurusa do rzeczywistości. Zza kępy drzew, przy których ścieżka zakręcała w prawo, wypadł jakiś mężczyzna. Jego pierś falowała w ogromnym wysiłku. Krew z głębokiej rany na środku czoła spływała na tunikę i mieszała się z kurzem drogi, Przerażenie na jego twarzy zmieniło się w pełną niedowierzania radość, gdy rozpoznał Videssańczyków w towarzyszących Rzymianom jeźdźcach.

— Chwała niech będzie Phosowi! — wysapał. W pośpiechu, wszystko co mówił zlewało się ze sobą:

— Ratunku! Szybko, mój pan, obce diabły, mordują!

— Namdalajczycy? — zapytał Marek. Czy nie było im końca? Gdy mężczyzna przytaknął, rzucił tylko krótko: — Ilu?

Ten rozłożył ręce:

— Najmniej setka — podskakiwał z emocji i radości, nie zważając na swoją ranę. — Na litość Phosa, pospieszcie się!

— Dwa manipuły — zadecydował trybun. Gajusz Filipus posępnie pokiwał głową; ludzie Księstwa nie byli łatwym kąskiem. Skaurus kontynuował na tym samym oddechu: — Blesus, twoi ludzie, tak, i twoi Gagik! — Bagratouni zrozumiał rozkaz, choć Marek mówił po łacinie. Krzyknął coś w swoim gardłowym języku — jego Vaspurakanerzy odkrzyknęli, uderzając włóczniami o tarcze. Kontyngent nakharara był za duży jak na prawdziwy manipuł — stu Namdalajczyków miałoby przeciwko sobie trzy razy większe siły.

Gajusz Filipus potrząsnął rannym Videssańczykiem, który teraz, gdy nie musiał już biec, by ujść z życiem, trząsł się jak galareta.

— Którędy, człowieku? — zażądał weteran.

— W lewo na pierwszym rozwidleniu, potem w prawo na następnym — wykrztusił mężczyzna. Otarł czoło brudnym rękawem, z niedowierzaniem gapiąc się na jasną krew. Potem zgiął się wpół i zwymiotował na drogę. Gajusz Filipus skrzywił twarz ze wstrętem, ale wykrzykiwał głośno rozkazy dla wszystkich żołnierzy.

Marek wyciągnął miecz.

— Biegiem! — krzyknął i dodał — Okrzyk na dziś: Gavras! — Legioniści pognali za nim. Pierwsze rozwidlenie było oddalone zaledwie o jakieś dwa jardy, ale dotarcie do drugiego zajęło im sporo czasu. Czując jak pot spływa mu strumieniem po plecach, Skaurus zaczął się zastanawiać, czy nie przegapili właściwego miejsca. Ale krwawy ślad Videssańczyka upewnił go, że wszystko szło dobrze. Krople krwi na drodze były jeszcze całkiem świeże i wyraźne — mężczyzna musiał biec, jakby Furie deptały mu po piętach.

Rzymianie me byli tak szybcy, ale tempo, które narzucili było wystarczająco ostre, by ich vaspu-rakanerscy towarzysze którzy w większości byli krępymi mężczyznami o krótkich nogach, mieli spore kłopoty z dotrzymaniem im kroku.

— Tam z przodu, za spróchniałym pniakiem — powiedział Gajusz Filipus pokazując ręką. Rzeczywiście, ścieżka wyraźnie się rozdzielała. W głosie starszego centuriona nie było ani śladu za-dyszki. Mógł biec o wiele dłużej niż teraz, bez żadnego kłopotu.

Gdy zbliżali się do rozwidlenia, Marek słyszał już okrzyki i brzęk stali.

— Gavras! — krzyknął, a legioniści odpowiedzieli mu jak echo. Przez moment odgłosy walki ucichły, dając miejsce zaskoczeniu, ale zaraz potem powietrze wypełniły triumfalne okrzyki Vides-sańczyków, przemieszane z rykiem złości i strachu wydobywającym się z gardeł Namdalajczyków.

Legioniści ruszyli do ataku, biegnąc wzdłuż prawej odnogi ścieżki, która prowadziła na niewielką polanę. Garść Videssańczyków, z których czterech dosiadało koni, reszta zaś walczyła pieszo, zepchnięta została do małego kółka przez naciskających twardo namdalajskich jeźdźców. Po obu stronach byli zabici — wyglądało na to, że wyspiarze zbierali się właśnie do ostatecznego ataku, który zmiótłby ich przeciwników.

Kiedy jego manipuł ustawiał się w linii ataku, z przygotowanymi do rzutu pila, nawet flegmatyczny Juniusz Blesus wybuchnął śmiechem.

— Setka? — powiedział do Skaurusa. — Zdaje się, panie, że sprowadziliśmy górę do zabicia muchy.

Jeżeli na polance było więcej niż trzydziestu wyspiarzy, trybun byłby zaskoczony. Ludzie Księstwa wytrzeszczyli oczy na wysypujących się wciąż z lasu legionistów. W końcu facet, który jak podejrzewał Skaurus był ich dowódcą, o czym świadczyło bogate siodło i świetny koń, którego dosiadał, odrzucił do tyłu głowę i zaczął śmiać się jeszcze głośniej niż przed chwilą Blesus.

— Włócznie na ziemię, chłopcy — zawołał do swoich żołnierzy. — Mają nas, nie ma co.

Namdalajczycy wykonali rozkaz, choć niektórzy — zwłaszcza ci najbliżej swoich niedoszłych ofiar — zrobili to z wyraźną niechęcią. Ale Videssańczycy, równie zaskoczeni niespodziewaną odsieczą jak ich wrogowie, z ulgą oparli się o swoją broń ł oddychali ciężko — na pewno nie byli już w stanie atakować. Kapitan najemników podjechał powoli do Skaurusa. Rzymianie stojący wokół trybuna podnieśli ostrzegawczo włócznie, ale wyspiarz nie zwracał na nich uwagi. Wyciągnął swoją tarczę w stronę Skaurusa.

— Uderz raz. Muszę ratować honor — powiedział i Marek puknął w metalową powierzchnię swoim mieczem. — Niezłe uderzenie! Poddaję się! — Ściągnął hełm pokazując, że zdaje się na łaskę trybuna. Jego ludzie uczynili to samo.

Spod hełmu ukazała się uśmiechnięta, piegowata twarz Namdalajczyka. Miał bujne, lekko rude włosy i jak większość jego rodaków, wygalał sobie tył głowy. Tak samo jak wyspiarze broniący drewnianej fortecy na północ od Sangarios, nie miał żadnych skrupułów, gdy chodziło o poddanie się wrogowi — takie rzeczy były częścią życia zawodowego żołnierza.

To samo dotyczyło całego szwadronu, którym dowodził — jeden z żołnierzy, bez cienia wrogości, mówił do Videssańczyków, z którymi przed chwilą walczył:

— Dostalibyśmy was, gdyby ci pieprzeni Rzymianie się tu nie przyplątali. — Służąc z nimi w stolicy, niemal ramię przy ramieniu, Namdalajczycy wiedzieli o legionistach więcej niż ci, którym Rzymianie uratowali właśnie życie.

Skaurus wyznaczył kilku żołnierzy do rozbrojenia wyspiarzy, a potem podszedł do Videssańczy-ków, by pozdrowić ich dowódcę. Szlachetna rasa konia i atmosfera władzy, którą otaczał się niczym ciepłym płaszczem sprawiały, że nietrudno było go znaleźć. Musiał mieć już prawie sześćdziesiątkę, ale była to krzepka sześćdziesiątka. Jego włosy i precyzyjnie przystrzyżona broda były stalowo-szare, i choć był szczupły, ramiona nie uginały się pod ciężarem zbroi.

Błysk ironii pojawił się w jego oczach, gdy oddawał Markowi salut:

— Czynisz mi zbyt wielki honor. To słabszy powinien kłaniać się silniejszemu, nie odwrotnie. Sittas Zonaras, do usług — ukłonił się w siodle. — Jestem spathariosem, jeśli coś ci to mówi.

Już gdy się przedstawiał, trybun doszedł do wniosku, że lubi Zonarasa. W skomplikowanym świecie videssańskich tytułów, spatharios był najmniej określony, ale i tak niewielu arystokratów stać było na żarty dotyczące ich pozycji.

— Słyszałem o tobie, młody człowieku — zauważył Zona ras, najwyraźniej dodając tę ostatnią frazę tylko po to, n, zobaczyć, czy Marek poczuje się urażony. Kiedy jednak nie doczekał się żadnej reakcji, zaatakował ostrzej: — Baanes Onomagoulos miał kilka rzeczy do powiedzenia o tobie, ale wolałbym ci nie powtarzać żadnej z nich — jeden z ludzi arystokraty rzucił mu ostrzegawcze spojrzenie.

— Doprawdy? — powiedział Marek, czujny pod maską obojętności. Nie był zaskoczony tym, że Zonaras znał martwego już rebelianta — Onomagoulos stąd właśnie pochodził. Jednak fakt, że przyznał się on do tej znajomości, był czymś zupełnie różnym — niezwykłym gestem zaufania ofiarowanym człowiekowi, który służył największemu wrogowi Baanesa.

— Onomagoulos rzadko mówił coś dobrego o kimkolwiek — powiedział trybun, a Zonaras przytaknął; jego twarz była teraz zupełnie bez wyrazu, jakby zastanawiał się, czy nie popełnił błędu. Oczy rozjaśniły mu się jednak, gdy Marek kontynuował:

— Myślę, że kalectwo go rozgoryczyło. Nie był taki przed Maragha.

— To prawda — powiedział Videssańczyk. Jakby z ulgą oddalając się od niebezpiecznego tematu, obejrzał się na ludzi Księstwa. — Co z nimi zrobisz? Wydaje im się, że posiadają juz ten kraj tylko dlatego, że ich bandycki wódz tak powiedział.

Po Sangarios — pomyślał Marek ponuro — mają do tego lepszy powód. Zastanawiał się przez kilka sekund.

— Być może Drax wymieni ich za Mertikesa Zigabenosa.

Legioniści musieli wyprzedzić nowiny o bitwie, bo Zonaras zamrugał zdumiony, a jego ludzie aż krzyknęli ze zdziwienia i trwogi.

— Drax ma dowódcę straży? — zapytał Zonaras. — Smutne wieści. Opowiedz mi o wszystkim. Skaurus zdał mu relację z niedawnych wydarzeń. Zonaras słuchał spokojnie, dopóki trybun nie doszedł do zdrady Namdalajczyków, którzy mieli walczyć dla Imperium, a wtedy zaczął przeklinać w bezsilnej złości.

— Niech Skotos zmrozi wszystko, co należy do zdrajców — mruczał, i od tej chwili Marek był pewien, że nie brał on udziału w rebelii Onomagoulosa. Kiedy trybun skończył, Zonaras milczał przez długą chwilę. W końcu zapytał:

— Co teraz zrobisz?

— Co tylko będę w stanie zrobić — odparł Skaurus. — Ile to może być, nie wiem sam. Myślał, że Zonaras parsknie z pogardą, ale videssański arystokrata skinął poważnie głową.

— Masz na karku głowę starego człowieka, żeby wystrzegać się obiecującego słońca Phosa, kiedy nie nosisz go na pasku. — Zonaras podrapał się po kolanie, przyglądając się Skaurusowi. — Wiesz co, cudzoziemcze? Zawstydzasz mnie — powiedział powoli. — To niedobrze, gdy najemnym żołnierzom bardziej zależy na ocaleniu Videssos, niż jej własnym ludziom.

Marek myślał tak samo już od pierwszych tygodni swojego pobytu w Imperium, ale niewielu Vi-dessańczyków się z nim zgadzało. Przyzwyczajeni od wieków do swej potęgi, uważali ją za coś naturalnego — a właściwie było tak do Maragha. Rzymianin, którego ojczyzna wyrosła na potęgę zaledwie półtora wieku przed jego narodzinami, nie był tak pewny siebie.

Zonaras przerwał te rozmyślania, sięgając po jego rękę.

— Wszystko, co mogę zrobić ja i moi ludzie, będzie zrobione — zobowiązał się i uścisnął dłoń trybuna z siłą, która zadawała kłam jego wiekowi. Skaurus oddał uścisk, ale zastanawiał się, jakiej pomocy może oczekiwać od jednego arystokraty mieszkającego prawie w lesie.

Następny dzień marszu był dla trybuna sporym odkryciem, nie tylko dlatego, że cały czas znajdowali się na ziemi Sittasa Zonarasa. Pod wieczór legioniści rozbili obóz obok jego ogromnej willi, która usytuowana była w wąskiej dolinie. Zachodzące słońce okryło wyżynę purpurą na południu i wschodzie.

— Nieźle nam poszło — powiedział Zonaras bez fałszywej skromności.

— Tak, pewnie, wam zwłaszcza — powiedział Gajusz Filipus.

Marek teoretycznie wiedział o wielkich posiadłościach i wioskach, które kontrolowali videssa-ńscy magnaci. Dopiero jednak teraz zaczynał rozumieć, co naprawdę znaczyła ta koni rola. Wokół stolicy burzliwe miejskie życie wyparło gospodarstwa szlachty, a w ziemiach zachodnich, na centralnym płasko wyżu, gleba była zbyt słaba, by można było zgromadzić tam takie bogactwo, jakim cieszył się Zonaras.

Jego posiadłość obejmowała wspaniałe winnice i ogrody, plantację wierzb rosnących przy strumieniu przepływającym obok willi, łąki, na których pasły się konie, osły, krowy, owce i kozy, lasy przeznaczone do wyrębu na drewno i na paszę dla zwierząt, winorośle pnące się w górę rosnących na wzgórzach drzew, i dębowy las, gdzie spotkał najpierw Namdalajczyków a potem Skaurusa, który to las zapewniał karmę z żołędzi nie tylko dzikom, na które polował, ale i jego własnym świniom.

W czasie marszu, trybun widział co najmniej pięć pras do wyciskania oleju z oliwek. Licznych stad pilnowali pasterze — najważniejszy z nich, krępy mężczyzna w średnim wieku, bez najmniejszych oznak służalstwa podszedł do Zonarasa, by się z nim przywitać, po tym jak szlachcic upewnił go z daleka, że długa kolumna maszerujących za nim legionistów to przyjaciele.

— To bardzo dobrze, panie — powiedział mężczyzna. Inaczej musiałbym podburzyć moich wieśniaków. — Podarł kawałek pergaminu, na którym było coś napisane. Pewnie liczba i kierunek marszu intruzów — pomyślał Marek. Nie by! zaskoczony faktem, że szef pastuchów umiał pisać. W Rzymie także człowiek na tak odpowiedzialnym miejscu nie mógł być analfabetą.

Chociaż legioniści, którzy słyszeli groźbę mężczyzny, podśmiewali się z niej, Skaurus brał ją zupełnie na poważnie. Nie śmiał się także Gajusz Filipus. W odróżnieniu od większości Rzymian, wiedział dobrze, co znaczy wojna podjazdowa.

— Wszyscy faceci w tych wioskach, przez które przechodziliśmy, wyglądali tak jakby gotowi byli pójść w ogień za Zonarasem — powiedział do trybuna. — Nie byłoby wesoło, gdyby wskakiwali nam na plecy zza każdego krzaka, a potem znikali w lesie albo w górach, zanim zdążylibyśmy się ruszyć — mówił po łacinie, tak że Zonaras mógł wyłapać tylko swe imię, nic więcej.

Marek zrozumiała co miał na myśli starszy centurion,i nagle zrozumiał także, dlaczego biurokraci w Videssos tak bardzo nienawidzili i tak bardzo bali się arystokracji z prowincji. Potrzeba było dosłownie armii, by zmusić Zonarasa do zrobienia czegokolwiek, czego sam nie życzył sobie robić, a takich jak on było bardzo wielu.

Właściwie nawet armia mogłaby nie wystarczyć, by przywołać Zonarasa do posłuszeństwa. Mógł się bronić nie tylko z pomocą uzbrojonych wieśniaków. Gdy legioniści dotarli do jego rodzinnej siedziby, odkryli że arystokrata miał do swojej dyspozycji grupę pięćdziesięciu zbrojnych strażników. Nie byli to prawdziwi zawodowcy, jako że utrzymywali się głównie z rolnictwa, ale braki w wyszkoleniu i zręczności nadrabiali niezrównaną znajomością terenu i takim samym oddaniem dla swojego pana, jakie pokazał szef pastuchów.

Skaurus wiedział, że kiedyś ci rolnicy-żołnierze służyli przede wszystkim Imperium, i jemu byli przede wszystkim wierni. Ale lata wysokich podatków zmusiły ich do tego, by szukać protekcji u wielkich magnatów, w obronie przed chciwością rządu centralnego. Miejscowi arystokraci, ambitni i potężni, z zadowoleniem przyjęli ich do siebie, chcąc z ich pomocą pozbyć się raz na zawsze jarzma biurokratów ze stolicy. Ci z kolei, aby utrzymać się przy władzy, opłacali wojska najemne, które miały trzymać w ryzach arystokrację… i stąd — myślał Marek, gdy legioniści ustawiali palisadę na usypanym już wale — te nie kończące się wojny domowe; najpierw rebelia Onomagoulosa, a potem Drax. Gdyby nie ciągłe konflikty wewnątrz Videssos, Yezda nie przekroczyliby już dawno temu grani Vaspurakanu, nie wisieliby nad Garsavrą niczym sęp nad dogorywającym zwierzęciem.

— No i cóż z tego? — odpowiedziała Helvis, gdy powiedział jej o tym. — Gdyby Videssos nie zatrudniała najemników, nigdy byśmy się nie spotkali. Chyba że teraz byłbyś z tego raczej zadowolony? — było w jej glosie wyzwanie, ale i smutek. To nie było pytanie retoryczne.

— Nie, kochanie — zaprzeczył dotykając jej dłoni. — Bogowie wiedzą, że nie jesteśmy doskonali, ale w końcu tylko oni są tacy. Albo Phos, jeśli wolisz — poprawił się szybko, widząc jak Helvis zaciska usta. Przeklinał w duchu swój niezdarny język; tak naprawdę nie wierzył w rzymskich bogów, ale mówił o nich po prostu z przyzwyczajenia.

Gajusz Filipus także wysłuchał przemyśleń trybuna.

— Hmm… — powiedział. — Gdyby Videssańczycy nie używali najemników, wytłukliby nas wszystkich, jak tylko pojawiliśmy się w tym zwariowanym świecie.

— No tak… — zgodził się Skaurus. Gajusz Filipus pokiwał głową i odszedł, by zasypać przekleństwami Vaspurakanera który był na tyle głupi, by sikać do strumienia powyżej obozu. Pechowy żołnierz miał przed sobą tydzień sprzątania latryn.

Marek pozostał sam ze swoimi rozmyślaniami. Gajusz Filipus rzadko wtrącał się do jego rozmów z Helvis. Czyżby starszy centurion próbował na swój, nieco nieokrzesany sposób łagodzić spory między nimi? Biorąc pod uwagę jego wrogie nastawienie do kobiet, byłoby to dosyć dziwne, ale żadne inne wytłumaczenie nie przychodziło trybunowi do głowy. Wymruczał pod nosem sentencję, w archaicznej, rytmicznej grece Helvis spojrzała na niego dziwnie.

— Wszystko co mówisz, mój przyjacielu, trafia w same sedno — przetłumaczył. Wszystko można było znaleźć u Homera.

Żona Zonarasa była posiwiałą już, ale pełną życia, kompetentną kobietą. Na imię miała Thekla. Jego owdowiała siostra, Erythro, mieszkała razem z nimi. Młodsza o kilka lat od Sittasa, była gadatliwa i kapryśna, i miała dar przerywania ciszy i spokoju, którym się napawał, w najmniej odpowiednich momentach.

Erythro nic miała dzieci. Jej brat i Thekla mieli kiedyś córkę i trzech synów. Dziewczyna, Ypatia, przypominała Markowi trochę Alypię Gavra swoją cichą inteligencją. Była zaręczona z jednym z magnatów, mieszkającym w górach na południu Jej przyszły mąż miał, najprawdopodobniej, odziedziczyć ma jatek Zonarasa. gdyż jego jedyny żyjący syn, choć jeszcze młody, chory był na gruźlicę. Znosił swoją chorobę z zadziwiającym spokojem i odwagą, i śmiał się z napadów kaszlu, które wstrząsały jego drobnym ciałem, ale widać już było na nim znamię śmierci. Dwaj starsi bracia, razem z wieloma ludźmi niższego stanu z posiadłości Zonarasa, zginęli pod Maragha, walcząc pod Onomagoulosem.

Pomimo to, Zonaras nie poparł swojego sąsiada, gdy ten zbuntował się przeciwko Thorisinowi Gavrasowi.

— Jak mówi Kalokyres, w czasie wojny domowej rozsądny człowiek siedzi cicho. — Skaurus uśmiechnął się skrycie, słysząc te słowa. Ostatnim człowiekiem, którego znał, a który z zamiłowaniem cytował videssańskiego pisarza, był Ortaias Sphrantzes, pechowy żołnierz… jeśli w ogóle nim był.

Portrety nieżyjących synów magnata, oprawione w czarne ramy, wisiały w jadalni.

— To okropne kicze — powiedziała Markowi Erythro, konfidencjonalnym tonem, którego uwielbiała używać. — Musisz wiedzieć, że moi bratankowie byli bardzo przystojnymi chłopcami.

— Cały twój smak mieści się w twoich ustach, droga siostro — zagrzmiał Sittas Zonaras. Sprzeczali się z Erythro nieustannie, co obu stronom sprawiało niemałą przyjemność. Jeżeli ona mówiła dobrze o winie, on przez następne dwa tygodnie, żeby ją zirytować, pil tylko piwo. Namawiała go, by utopił wszystkie koty, które pojawiały się w domu, ale gdy tylko nie było go w pobliżu, głaskała je i bawiła się z nimi.

W kwestii portretów, Marek skłonny był się jednak zgodzie z Erythro. Porównując je z tym, co malowano w stolicy, uważał że obrazy były dziełem jakiegoś samouka, bez wątpienia tubylca.

Mimo to, podsunęły Markowi pewien pomysł. Kilka dni po tym, jak legioniści rozbili obóz obok willi Zonarasa, podszedł do Styppesa.

— Chciałbym cię prosić o przysługę.

— No to proś — odburknął Styppes, nieuprzejmy jak zawsze. Przynajmniej — pomyślał trybun — nie był pijany.

— Chciałbym, żebyś namalował dla mnie ikonę.

— Dla ciebie? — oczy Styppesa, ginące pod fałdami tłuszczu, zwęziły się podejrzliwie. — A na co niewiernemu święty obraz?

— Na prezent dla mojej pani, Helvis.

— Która jest heretyczką — kapłan wciąż był gburowaty, ale Skaurus miał już przygotowane wszystkie argumenty. Prowadził już kiedyś tę grę z Videssańczykami. Zajęło to trochę czasu i Styp-pes zdążył nadwerężyć nieco swoje gardło, ale w końcu przyznał ponuro, że cześć oddawana odpowiedniemu świętemu mogła doprowadzić nawet heretyków do prawdziwej wiary, to znaczy — jego wiary.

— W takim razie, którego świętego chciałbyś, żebym ci namalował?

Trybun przypomniał sobie świątynię w Videssos, do której chodziła Helvis, kiedy w mieście wybuchły zamieszki przeciw Namdalajczykom.

— Nie pamiętam, jak nazywał się ten święty — powiedział gdy Styppes przygryzał wargę — ale żył on na Namdalen, zanim podbiło je Imperium. Nazywało się to Kalavria, praw da? W stolicy jest świątynia właśnie jemu poświecona, niedaleko od przystani Kontoskalion.

— Aa! — powiedział kapłan zaskoczony, że Marek miał już gotowy wybór. — Wiem, o kogo ci chodzi; to święty Nestorios. Na portretach przedstawiany jest jako łysy starzec z rozdwojoną brodą. Więc heretycy z Księstwa nadal oddają mu cześć, tak? W porządku, będziesz miał swoją ikonę.

— Wielkie dzięki. — Marek zamilkł na moment, po czym dodał: — Przysługa za przysługę. Kiedy znajdę chwilę, mogę pozować do twojego obrazu świętego… Jak też on się nazywał?… Kvel-dulfa, o właśnie.

— Tak, tak. To miło z twojej strony, z pewnością… — powiedział Styppes z roztargnieniem. Trybun myślał, że kapłan zaczynał już planować jak namaluje ikonę, ale kiedy odwrócił się do wyjścia, usłyszał jak ten mruczy do siebie pod nosem: — Na Phosa, ależ mi się chce pić.

Nie po raz pierwszy trybun żałował, że zdolny Nepos nie woli życia w polu od swojej posady nauczyciela teoretycznej traumaturgii w Akademii Videssos.

Przez kilka następnych dni Skaurus był zbyt zajęty, by poświęcać więcej uwagi ikonie czy też Styppesowi. Willa Zonarasa i jego mała prywatna armia wystarczyłyby zapewne, żeby stawić czoło innemu magnatowi, ale trybun nie miał żadnych złudzeń co do możliwości obrony przed zawodowcami Draxa. Legioniści kopali jak borsuki, starając się umocnić swój obóz najlepiej jak tylko potrafili, ale to wcale nie umniejszało zmartwień Markowi. Wiedział dobrze, że nawet najlepsze umocnienia nic tu nie pomogą — po prostu miał za mało ludzi.

Dzięki jeźdźcom Zonarasa mógł śledzić ruchy Namdalajczyków. Każdego dnia ich raporty mówiły o coraz większej liczbie wyspiarzy przeprawiających się na południowy brzeg Arandos, ale na razie nie była to wielka kolumna wojowników, której obawiał się trybun. Ludzie Księstwa rozpoczęli budowę fortecy, o kilka godzin jazdy na północ od dębowego lasu Zonarasa.

— Drax zajęty jest gdzie indziej i nie chce, żebyśmy mu przeszkadzali — powiedział Gajusz Filipus.

Marek rozłożył szeroko ręce, nie mając pojęcia co zamierzał Drax. Nie wszystko, co robił książę Namdalajczyków, miało sens.

— Nie, ale wszystko w końcu działa — jako dobry Rzymianin, bardziej cenił rezultaty niż metody.

Trybun uwolnił jednego ze swoich namdalajskich więźniów, których trzymał na skraju lasu, używając go jako posłańca do Draxa. Miał nadzieję, że uda mu się wymienić jeńców za Mertikesa Zigabenosa. Ich piegowaty kapitan, który nazywał siebie Persie Rybihak, od zakrzywionej blizny na ramieniu, powiedział Markowi w zaufaniu:

— Żaden problem. Myślę, że będziemy wolni nie później niż za tydzień. Trzydziestu naszych zawsze będzie znaczyło więcej niż jeden videssański generał.

Czekając na dzień wymiany, wyspiarze ochoczo pomagali legionistom — nawet jako ich jeńcy, rozumieli się z Rzymianami doskonale.

Wracając do willi Zonarasa, Marek ujrzał zadziwiającą scenę — Styppes chodził na czworaka po ogrodzie magnata, odwracając liście sałaty i przyglądając im się badawczo.

— Czego szukasz? — zawołał do kapłana ciekawy, jakież to zioła przydatne w medycynie rosną obok sałaty. Zamruga! ze zdziwienia, gdy Styppes odparł:

— Potrzebuję parę tłustych ślimaków. O, jest! — kapłan schował swój łup do małej torebki.

— Teraz rozumiem — roześmiał się trybun. — Ślimaki, sałata i już jest dobry obiad. Ugotujesz do nich jakieś jaja?

Styppes sapał z wysiłku, podnosząc się na nogi. Spróbował zetrzeć błoto, które przyczepiło siędo jego niebieskiej szaty, ale poddał się po chwili.

— Nie, kapuściany łbie. Muszę je mieć, żeby dokończyć wizerunek świętego Nestoriosa — uczyni! znak Phosa na piersi.

— Ślimaki? — Marek słyszał niedowierzanie, które wypełniało jego glos.

— No to chodź i zobacz sam, szyderco. — Zastanawiając się, czy Styppes nie nabija go właśnie w butelkę, Rzymianin ruszył do jego namiotu.

Przykucnęli obok siebie na brudnej podłodze. Styppes zapalił świeczkę z łoju, która wypełniła małe pomieszczenie zapa chem palonego tłuszczu. Kapłan pogrzebał w swojej torbie, wyciągając z niej w końcu wielką muszlę z ostrygi.

— Dobrze, dobrze — powiedział do siebie. Wyjął jednego ślimaka z mniejszej torebki i przytrzymał go nad płomieniem świecy. Nieszczęsny mięczak zaskwierczał tylko i wydzielił jakąś gęstą, przezroczystą maź. Gdy zaczęła skapywać, Styppe? zbierał ją do muszli. Ten sam los spotkał i drugiego ślimaka.

— Rozumiesz? — spytał kapłan, podstawiając Skaurusowi muszlę pod nos.

— Noo… nie — przyznał się trybun, bardziej poruszony cierpieniem ślimaków, niż byłby po kilku bitwach.

— No to zrozumiesz. — Styppes wylał maź na niewielką marmurową płytkę i dodał do niej sproszkowane złoto. — Będziesz mi musiał za to zapłacić, i to starymi monetami — ostrzegł Skaurusa. Potem dołożył jeszcze białawy proszek: Ałun — trochę żywicy, i wymieszał wszystko mosiężnym tłuczkiem. — No, teraz jesteśmy gotowi. Będziesz zachwycony — powiedział. Wyjął parę pędzli z futra borsuka. Jeden był tak mały, że włosie umocowane zostało w gęsim piórze, drugi, nieco większy, miał już drewnianą rączkę.

Marek wciągnął powietrze z zachwytu, kiedy zobaczył ikonę po raz pierwszy. Szkice Styppesa świadczyły o jego talencie, ale to były tylko szkice. Delikatne kolory i doskonała linia, twarz świętego Nestoriosa ascetyczna, ale pełna dobroci, subtelne cienie na jego niebieskiej szacie, długie szczupłe dłonie wzniesione w geście błogosławieństwa, co przypominało trybunowi zapierającą dech w piersiach mozaikę z wizerunkiem Phosa, w Wysokiej Świątyni w stolicy.

— Prawie uwierzyłem w twojego boga — powiedział, a była to dla niego najwyższa pochwała.

— Właśnie po to są ikony, żeby pouczać ignorantów i prowadzić ich do prawdziwej cnoty — odparł kapłan. Jego pulchna dłoń poruszała się równie zręcznie jak dłoń jubilera. Zamoczył maleńki pędzelek w złotym pigmencie rozlanym na marmurowej płytce. Choć gdy pracował, trzymał ikonę blisko przy twarzy, jego pismo było bardzo eleganckie; pozłacane litery, nawet wilgotne, błyszczały i iskrzyły w bladym świetle łojowej świeczki.

— Święty Nestorios — przeczytał Marek. Styppes użył teraz większego pędzla, by namalować nad głową świętego promieniste koło ze złota.

— Tak przedstawiamy słoneczną tarczę Phosa, by pokazać bliskość świętego człowieka i dobrego boga — wyjaśnił, ale trybun już się domyślił znaczenia aureoli.

— Mogę? — spytał, a kiedy Styppes skinął głową, wziął drewnianą tabliczkę w ręce. — Kiedy będę mógł to zabrać? — zapytał, już się niecierpliwiąc.

Choć raz, uśmiech Styppesa nie był ani kwaśny, ani złośliwy:

— Dzień na wyschnięcie złocenia, potem dwie warstwy werniksu, do zabezpieczenia koloru. — Podrapał się po swojej łysej głowie. — Powiedzmy, cztery dni.

— Szkoda, że nie wcześniej — westchnął Marek. Wciąż nie był przekonany do videssańskiej sztuki symbolu i alegorii, ale niewątpliwie w obdarzonych wielkim talentem rękach Styppesa, miała ona potężną siłę.

Kapłan zażądał ikony z powrotem i ustawił ją tak, by mogła bezpiecznie schnąć.

— Dobra — powiedział zmieniając nagle zachowanie. — Gdzież ja to rzuciłem te ślimaki? Twój pomysł na obiad nie by! taki zły, cudzoziemcze. Masz może trochę czosnku?

Laon Pakhymer pojawił się w obozie legionistów niczym deus ex machina w rzymskiej sztuce — nikt go wcześniej nie widział, aż nagle, po prostu tam był. Przesłał Skaurusowi pozdrowienie — jakieś niedbale machnięcie ręką, które między jego niewymagającymi rodakami uchodziło za salut. Gdy trybun spytał, jak udało mu się przejechać nie tylko przez gęsto rozstawione posterunki ludzi Zigabenosa, ale także przez straże Namdalajczyków, odparł niedbale:

— Są sposoby — i przyłożył palec do prawej strony nosa.

— Założę się, że przejechałeś brodem tego starego wieśniaka! — wykrzyknął Sekstus Minu-cjusz.

— Czyż nie jest bystrym młodzieńcem? — powiedział Pakhymer z łagodną ironią. — A jeśli tak, to co?

— Ile wziął od ciebie? — zapytał Gajusz Filipus. Khatirsh wzruszył ramionami z rezygnacją. — Dwanaście sztuk złota.

Starszy centurion zakrztusił się winem.

— Na świętą dupę Jowisza! Powinieneś tam wrócić i zabić gnojka! Za nas wszystkich dostał tylko dziesięć.

— Być może — odparł Pakhymer. — Ale wy nie jechaliście prosto z Kyzikos. — Wyglądał na nadzwyczaj zadowolonego z siebie, jak kot, który wiedział gdzie znaleźć krem.

— A co to za różnica skąd się wra… — Marek przerwał w pół słowa, ze zdumieniem na twarzy. W Kyzikos mieściła się mennica Imperium. Nikt w tym świecie nie słyszał o Midasie ale w Kyzi-kos Khatrishe mogli być całkiem bliscy spełnienia jego marzeń. Trybun nawet nie pomyślał o tym, żeby wypomnieć im grabież złota Imperium — nauczył się już, że najemnicy służą przede wszystkim sobie. Powiedział tylko:

— Drax chyba by was za to nie polubił.

— Tym gorzej dla Draxa. Chociaż masz rację; rzucił przeciwko nam spore siły, no i w końcu udało mu się na;. odciągnąć, ale kieszenie mamy pełne. Nigdy nie miałem jeszcze takiej wypłaty.

Jego naznaczona ospą twarz była brudna, broda nabita kurzem i skołtuniona, ubranie poszarpane i złachmanione, ale mimo to był szczęśliwy. Gajusz Filipus gapił się na niego z nieukrywaną zazdrością.

— Nic dziwnego, że Namdalajczycy tak łatwo nam odpuścili, kiedy musieli zająć się Kyzikos — stwierdził Minucjusz.

— Jest tak, jak myślałem — powiedział do Skaurusa Gajusz Filipus. — Ale Drax robi błąd, zajmując się najpierw skarbem Kiedy na razie przeciwnicy są daleko, pieniądze wpadają mu w łapy, ale jeżeli weźmie złoto, a nas zostawi w spokoju, możemy znaleźć sposób, żeby mu je odebrać.

— On nie ma złota — zauważył Pakhymer. — Ale rozumiem, o co ci chodzi. Mam pewien plan, który rozrusza starego Draxa.

— Co chcesz zrobić? — spytał Marek z zainteresowaniem Pomimo swoich słabości, ten Kha-trish był inteligentnym i pomysłowym żołnierzem.

— Och, już to zrobiłem. — Pakhymer wydawał się zadowolony ze swojego sprytu. — Rozpuściłem trochę złota z Kyzikos tam, gdzie to się przyda najbardziej. Jest w drodze na centralny płaskowyż. Jeżeli przeklęci wyspiarze zajęci będą walką z Yezd, nie będą mogli bić się z nami.

Trybun otworzył usta ze zdumienia.

— Coo? Przekupiłeś nomadów, żeby zaatakowali Draxa?

— My też biliśmy się z nimi parę lat temu. Co w tym złego? — Pakhymer jednocześnie bronił się i atakował. — Walczyliśmy z wyspiarzami w zeszłym roku, kiedy służyli Ortaiasowi, i teraz znowu. Dwie wojny naraz to za dużo.

— Jest pewna różnica — upierał się Marek. — Drax jest naszym wrogiem, to prawda, ale nie złośliwym i podłym, tylko Żądnym władzy. A nomadzi zabijają dla samej przyjemności zabijania. Przypomnij sobie, co widzieliśmy w drodze do Maragha i potem. — Pamiętał dobrze podarunek Avshara, który wtoczył się do obozu legionistów po bitwie… głowę Mavrikiosa Gavrasa.

Pakhymer zarumienił się, być może myśląc o tym samym, ale odpowiedział:

— Każdy kto próbuje mnie zabić, jest dla mnie podłym człowiekiem, a wróg mojego wroga jest moim przyjacielem. I uważaj na to, jak wymawiasz słowo „nomada”, Skaurus. Moi ludzie pochodzą z tego samego stepu co Yezda.

— Przepraszam — powiedział trybun od razu, oddając mały punkt po to, by móc zająć się znowu tą ważniejszą sprawą. — Miej więc na uwadze, że gdy raz zaprosisz no… eee… Yezda na niziny; nawet jeśli rzeczywiście poradzą sobie z Draxem, to jednak grozi to nową nieustanną wojną; tym razem, żeby się ich stąd pozbyć.

— Czy to źle? Do czego by Videssańczykom potrzebni byli najemnicy, gdyby nie było z kim walczyć? — Pakhymer patrzył na niego dziwnie, tym samym spojrzeniem, jakie widział kilka razy u Helvis.

Westchnął. Zupełnie niechcący, Khatrish dotknął podstawowej różnicy między sobą a Skauru-sem. Dla Laona Pakhymera Imperium było pracodawcą i niczym więcej — jego los nic dla niego nie znaczył, chyba że wiązało się to jakoś z jego własnymi interesami. Ale Marek postrzegał Vides-sos, pomimo jego wad, jako coś wartego zachowania z innego względu. Było tym, i to od wielu stuleci — do czego dążył Rzym — gwarancją pokoju i spokoju dla ludzi, którzy żyli w jego granicach. Chaos i zniszczenie, które nastąpiłyby po jego upadku, napełniały go przerażeniem.

Jak mógł wytłumaczyć to Pakhymerowi, który dla chwilowi go triumfu pozwalał dwóm wilczym bandom gryźć się nad ciałem Videssos uważając, że wyświadcza w ten sposób przysługę? Marek westchnął znowu — nie, nie widział na to sposobu Tu właśnie jego kłótnia z Helvis stykała się z groźną rzeczywistością. Khatrish spustoszyłby kraj i nazwał to pokojem.

Jego nastrój polepszył się nieco, kiedy zebrani zmienili temat. Pakhymer zamierzał sprowadzić wszystkich swoich ludzi na południowy brzeg Arandos — to zapewniłoby Rzymianom zwiadowców i kawalerię, której tak bardzo potrzebo wali. Gdyby Thorisin zdołał zebrać nieco wojska, które zajęło by Draxa na północy, być może legioniści nie zostaliby całkiem wybici. I gdyby Gajusz Filipus zrobił z tymi półprofesjonalistami z Videssos to samo, co Sertorius zrobił kiedyś z Hiszpanami, mogli się jeszcze nieźle naprzykrzyć wyspiarzom Gdyby, gdyby, gdyby…

Był tak zajęty swoimi zmartwieniami, że gdy skończyło się zebranie oficerów, przeszedł obok Styppesa jakby ten by I powietrzem.

— To mi się podoba — powiedział gruby kapłan. — Zrób komuś przysługę, a potem przyjrzyj się, jakież to podziękowanie dostaniesz.

— Hę? — rozpogodził się Skaurus. — Więc już jest gotowe? — zapytał ciesząc się, że może się zająć czymś innym niż tylko najazdem Namdalajczyków.

— Ano tak, jest. Teraz mnie widzisz, co? — Marek za chował spokój i postanowił nie odpowiadać na wymówki. Cokolwiek mówił do kapłana, tamten obracał to przeciwko niemu. Styppes wymamrotał coś w swoją brodę i powiedział:

— No dobrze, chodź ze mną, chodź.

Kiedy trybun miał już ikonę w swoich rękach, nie szczędził kapłanowi pochwał, i nie była to tylko czysta uprzejmość. Styppes był kłótliwy i za bardzo lubił wino, ale jego ręce obdarzone były nie tylko mocą uzdrawiania. Niewzruszony zachwytami Skaurusa, zaczął mówić:

— Powód, dla którego marnuję swój talent dla jakiejś heretyckiej dziwki… — ale Skaurus uciekł, zanim przemowa rozpoczęła się na dobre.

Znalazł Helvis siedzącą pod drzewem, na zewnątrz obozu. Cerowała tunikę. Podniosła głowę, kiedy do niej podszedł. Gdy zobaczyła, że chce usiąść obok niej, wbiła igłę w koszulkę, która należała do Malrika, i odłożyła ją na bok.

— Witaj — powiedziała chłodno; nie starała się ukryć żalu ł złości na trybuna za to, że nie stanął po stronie jej rodaków przeciwko Videssos. Marek był już znużony tym, jak ciągle polityka wkradała się między ich dwoje.

— Witaj. Mam coś dla ciebie. — Słowa wydawały się płaskie i niezręczne, gdy tylko wychodziły z jego ust. Z nagłym ukłuciem wstydu zdał sobie sprawę, że miał za małe doświadczenie w mówieniu takich rzeczy. Zbyt mało myślał i robił dla Helvis, oprócz chwil, w których walczyli ze sobą.

— Co takiego? — ton jej głosu wciąż był neutralny. Myśli pewnie — zgadywał posępnie Marek — że mam dla niej bieliznę do zacerowania.

— Proszę, zobacz sama. — Jego głos, ze zmieszania, stał się gruby i chropowaty, kiedy podawał jej ikonę.

To, jak rozszerzyły się jej oczy, upewniło go, że jego domysły były aż zbyt bliskie prawdy.

— To dla mnie? Naprawdę? Skąd to masz? — nie oczekiwała wcale odpowiedzi. Przemawiało teraz przez nią zaskoczenie. — Dziękuję ci bardzo! — uścisnęła go jedną ręką, nie chcąc odkładać obrazu, po czym uczyniła znak Phosa na piersi.

Jej radość jednocześnie cieszyła Marka i budziła w nim skruchę. Z jednej strony był szczęśliwy, że udało mu się ją zadowolić, ale z drugiej wiedział dobrze, że powinien był o tym pomyśleć dawno temu. Źle jej odpłacał za miłość i lojalność, bo z jakiej innej przyczyny zechciała z nim zostać, pomimo tak wielu różnic? On także myślał o niej nie tylko jako o nocnej przyjemności. Miłość — pomyślał niezbyt oryginalnie — jest bardzo dziwna.

— Kto to jest? — zażądała Helvis, przerywając jego rozmyślania, ale na tym samym oddechu kontynuowała: — Nie, nie mów mi, niech sama zgadnę. — Jej wargi poruszały się bezgłośnie gdy odczytywała, litera po literze, złoty napis Styppesa. W ciągu niecałych trzech lat Marek, już znający biegle w mowie i w piśmie dwa języki, nauczył się czytać po videssańsku o wiele lepiej od niej.

— Nes-to-ri-os — odczytała sylabizując, a potem całość: — Nestorios! Święty z wyspy! Jak ty go zapamiętałeś?

Trybun wzruszył ramionami, nie chcąc się przyznać, że to Styppes znał to imię, a nie on. Nie czuł jednak wyrzutów sumienia; gdy chodziło o wiarę, której nie wyznawał, wystarczającą zasługą było zapamiętanie, że taki święty w ogóle istniał.

— Bo wiedziałem, że jest dla ciebie ważny — powiedział, a delikatne dotknięcie jej ręki upewniło go, że to była właśnie ta odpowiedź.

Strażnicy przyprowadzili do Skaurusa dwóch Namdalajczyków.

— Przyszli z białą flagą, panie — wyjaśnił Rzymianin. I poddali się naszym posterunkom w dębowym lesie.

Ludzie Księstwa pozdrowili trybuna ponurym salutem, choć jeden z nich wyglądał na szczególnie nieszczęśliwego. I nic dziwnego — pomyślał Marek — był to ten sam człowiek, którego wysłał do Draxa z ofertą wymiany.

— Witaj, Dardel — powiedział. — Nie spodziewałem się, że cię jeszcze zobaczę.

— Ani ja ciebie — odparł Dardel żałobnym tonem.

Drugi Namdalajczyk zasalutował ponownie. Skaurus widział już tę przystojną twarz z zadartym nosem, na prawym skrzydle armii Draxa pod Sangarios. Teraz oficer wyglądał elegancko, w jedwabnym płaszczu i pozłacanym hełmie.

— Baili z Ecrisi, do usług — przedstawił się, a jego videssański był niemal bez śladu wyspiarskiego akcentu. — Pozwolę sobie wyjaśnić. Mimo że mój suzeren, wielki książę i protektor Drax musi odrzucić wspaniałomyślną propozycję, uważał on za swój obowiązek odesłać ci osobę twojego więźnia.

Więc Drax ma nowy tytuł, tak? No cóż, nieważne — pomyślał Marek — mógł siebie nazywać jak tylko zechciał.

— To bardzo szlachetnie z jego strony — powiedział trybun. Ukłonił się w stronę Baili. Nie chcąc być mniej szczodry od Draxa, dodał: — Oczywiście Dardel będzie mógł z tobą wrócić, kiedy stąd wyjedziesz.

Baili i Dardel znowu się ukłonili, ten drugi widocznie szczęśliwy. Skaurus spytał:

— Dlaczego wielki książę odrzuca moją propozycję? Nie Jesteśmy tu specjalnie bogaci, ale jeśli oprócz uwolnienia Jego ludzi chce jeszcze okupu za Zigabenosa, zrobimy co w naszej mocy.

— Źle pojmujesz intencje wielkiego księcia i protektora, panie — odparł Baili. Marka nagle zaniepokoił jego uśmiech; wyraźnie wiedział o czymś, o czym trybun nie miał pojęcia. Namdalaj-czyk kontynuował, wciąż się uśmiechając: — Problem polega na tym, że będąc lojalnym oficerem mojego pana Zigabenosa, nie może zmusić go do wymiany, której ten sobie nie życzy.

— Co?! — wybuchnął Marek, zbyt zaskoczony, by trzymać się uprzejmych formułek. — Co to za farsa?

Baili sięgnął pod swój płaszcz. Strażnicy warknęli coś ostrzegawczo, ale on wyciągnął tylko zapieczętowany zwój pergaminu.

— To wyjaśni wszystko lepiej ode mnie — powiedział, wręczając go Skaurusowi. Trybun przyjrzał się pieczęciom. Jedną z nich znał: słońce odciśnięte w złotym wosku, znak Imperium Videssos. Druga pieczęć była zielona, i przedstawiała dwie kości do gry w kielichu wina. To musiał być znak Draxa. Skaurus złamał pieczęcie i rozwinął pergamin.

Wysłannik wielkiego księcia przyglądał się jego egzotycznemu strojowi.

— Nie wiem, panie czy czytasz po videssańsku. Jeśli nie, byłbym zaszczycony…

— Czytam — przerwał szorstko Marek i zabrał się do tego. Od razu rozpoznał styl Draxa; wielki książę używał języka Imperium w równie wyszukany sposób, jak najlepsi videssańscy dostojnicy. Była to tylko część tego, co czyniło go tak śmiertelnie groźnym przeciwnikiem; zbyt łatwo przejmował i naśladował atuty Imperium, nie wyłączając, co w miarę czytania Skaurus widział coraz wyraźniej, umiejętności prowadzenia podstępnej polityki.

Dokument nie był długi ani nie potrzebował takim być. W czterech skomplikowanych i poskręcanych do niemożliwości zdaniach, proklamował on Mertikesa Zigabenosa prawowitym Au-tokratorem Videssańczyków, nazywał wielkiego księcia Draxa jego „poważanym naczelnym wodzem i Protektorem Królestwa”, nawoływał wszystkich obywateli i „żołnierzy, zarówno Videssa-ńczyków, jak i obcokrajowców” do popierania nowo deklarowanego reżimu i groził wyjęciem spod prawa i utratą mienia w przypadku odmowy. Sygnatur;. Draxa, wykaligrafowana wymyślnym odręcznym pismem z wielkim zakrętasem pod spodem, dopełniała proklamacji Zigabenos był najwyraźniej nieobecny.

Marek przeczytał wszystko raz jeszcze, przeklinając wielkiego księcia przy każdym słowie. Trzeba być geniuszem intrygi, żeby narobić tyle szkody jednym kawałkiem pergaminu. Podstawiając videssańską marionetkę, pozbywał się piętna najeźdźcy i ostatecznie kompromitował Zigabenosa w oczach Thorisina Gavrasa. Imperator nie mógł być pewny, czy Zigabenos nie współpracuje z Draxem z własnej woli Zigabenos, choć sam nie był nigdy intrygantem, z pewności;; sam to zrozumie — i rzeczywiście może pomóc wielkiemu księciu, ze strachu przed tym co się stanie, gdy rewolta Draxa upadnie. Trybun czuł, jak zaczyna go boleć głowa. Im więcej myślał, tym gorzej przedstawiały się sprawy.

Zwinął pergamin, by oddać go Baili. Dwie części rozerwanej pieczęci Draxa doskonale do siebie pasowały. Przynajmniej wybierając swój herb — pomyślał Skaurus — pozostał Namdalajczykiem; ludzie Księstwa uwielbiali hazard.

Baili uśmiechnął się chytrze, kiedy powiedział to głośno.

— Przyjrzyj się dobrze.

Trybun spojrzał jeszcze raz na pieczęć, zaklął głośno i rzuci! pismo na podłogę, bo jakie kości mogły pływać w kielichu wina, jak nie kości szulera?

VI

Powiedz mi — mówił do Viridoviksa Varatesh, pomagając swojemu więźniowi zsiąść z konia po kolejnym długim dniu jazdy — dlaczego pofarbowałeś włosy i wąsy na taki okropny kolor? I dlaczego zapuściłeś wąsy, a brodę już nie? Na mocne duchy, wyróżniasz się teraz między nomadami bardziej niż przedtem.

— Przestaniesz się wreszcie czepiać mojego wyglądu? Ty też nie jesteś za piękny.

Spróbował wygładzić swoje długie wąsy, beznadziejnie rozciągnięte przez długie dni nieprzerwanego deszczu. Z rękoma związanymi rzemieniem z surowej skóry, nie bardzo mu to wyszło.

— Nie baw się ze mną — ostrzegł Varatesh, jak zawsze łagodnie i cicho. — Zadam ci moje pytanie, po raz ostatni. — Wódz banitów nie groził mu nigdy, tak jak to robili jego ludzie. Jego okrucieństwo było bardziej wyrafinowane. Gal mógł sobie sam przedstawić, co go czeka.

— Niech cię cholera weźmie, człowieku. Moja twarz jest z przodu mojej głowy i to wszystko.

— Viridoviks spojrzał na Khamortha, jednocześnie zaniepokojony i zirytowany. — A swoją drogą to jak mam niby wyglądać? — zażądał.

— Tak jak cię opisał Avshar — odparł Varatesh, a Viridoviks czuł jak na dźwięk imienia czarodzieja przeszły go ciarki. Każdego dnia na wpół dziki stepowy konik, którego wbrew swej woli dosiadał, przybliżał go do przerażającego spotkania.

— To znaczy jak, kmiotku? Nie umiem czytać w myślach tego łajdaka ani bym też nie chciał. Kubad warknął coś, słysząc słowa Viridoviksa i położył dłoń na nożu, nie wyciągając go jednak z pochwy. Tak jak Celt, który w języku równin umiał tylko przeklinać, nomada znal głównie vides-sańskie obelgi. Ale Varatesh uciszył swojego jeźdźca machnięciem ręki. Kiedy zdecydowanie zmierzał do czegoś, takie drobnostki były niczym fałszywe tropy dla psa myśliwskiego, czymś co należało po prostu pominąć.

— Jak sobie życzysz — powiedział do Gala. — Twój wzrost odpowiada temu, co mówił Avshar, ale według niego powinieneś mieć ciemnożółte włosy, a nie takie ryże byle co, i miałeś być gładko ogolony, choć sam wiem, że to akurat nie ma większego znaczenia. Nie wyglądasz też jak żaden Vi-dessańczyk, którego kiedykolwiek w życiu widziałem, a on powie dział, że mógłbyś być Videssa-ńczykiem, gdyby nie jasne oczy i włosy.

— Jasne, i nigdy taki nie będę, Varatesh, kochanie — powiedział Viridoviks i roześmiał się Kha-morthowi w twarz.

— Co w tym takiego zabawnego? — Jego głos nabrał niebezpiecznych tonów. Jak większość mężczyzn zazwyczaj niepewnych siebie, nie mógł ścierpieć, gdy z niego szydzono.

— Tylko to, że twój biedny, głupiutki czarodziej kazał ci ściągnąć gwiazdę z nieba. Znam faceta, o którym mówisz, a nie jest to przyjaciel Avshara, oj nie, i niezły z niego kumpel, choć to Rzymianin. — Obco brzmiąca nazwa nie mówiła nic rozzłoszczonemu Varateshowi, który niecierpliwie czekał na wyjaśnienie. Dobrze się bawiąc, po raz pierwszy odkąd został porwany, Gal kontynuował:

— Jeśli to właśnie Skaurusa szukacie, chłopcy, to czeka was nieco dłuższa wycieczka niż ta, którą właśnie tak miło sobie spędzamy, bo on jeszcze ciągle jest w Imperium, bez dwóch zdań.

— Co? — krzyknął Varatesh. Nie wątpił w to, że jego więzień mówił prawdę; przyjemność, z jaką Viridoviks robił z niego głupca, była aż nadto widoczna. Jego ludzie zasypywali go wrzaskliwymi pytaniami. Nieudolnie przetłumaczył słowa Celta. To, że jego właśni ludzie tracili dla niego szacunek, było dla niego gorsze niż złośliwa radość Viridoviksa; kogo obchodzi to, co myśli o nim nieprzyjaciel?

— Avshar nie będzie zadowolony — powiedział Kubad a jego uwaga zawisła w powietrzu niczym zapach błyskawicy. Teraz z kolei Denizli dotknął noża. Zły uśmiech wypełzł mu na twarz.

— Jeżeli ten syn cętkowanej kobyły nie jest tym, którego chce Avshar, możemy się z nim zabawić tu i teraz — wyciągnął nóż z pochwy i podsunął go pod oczy Viridoviksa.

— Rozwiąż mi ręce i zrób to, bohaterze — warknął Celt.

— Co on mówi? — zapytał Denizli. Kiedy Varatesh przetłumaczył, jego uśmiech poszerzył się jeszcze. — Powiedz mu, że ulżę jego rękom… po jednym palcu — znowu ruszył w stronę Virido-viksa.

Varatesh gotów był już pozwolić mu na to, ale nagła myśl kazała mu krzyknąć:

— Nie, czekaj! — i uderzeniem ręki zbił ostrze swojego jeźdźca na bok. Po raz drugi w ciągu kilku dni pozbawił Denizliego przyjemności zabijania. Renegat skoczył na niego z przekleństwem na ustach, tnąc szeroko sztyletem. Ale ostrze trafiło tylko na puste powietrze: zaskoczenie Varatesha zdawało się czymś niemożliwym — wódz banitów odsunął się już na bok. Nóż pojawił się w jego ręce. Pozostali Khamorthci — Kubad i jego towarzysze: Khuraz, Akes i Bikni — nie uczynili najmniejszego ruchu, by im przeszkodzić. W ich brutalnym świecie tylko siła dawała prawo do przewodzenia.

Varatesh został raniony w ramię, ale moment później Denizli skręcał się w błocie, krzycząc z bólu i trzymając się za rozcięty brzuch. Varatesh pochylił się nad nim i poderżnął mu gardło, jak zrobiłby to każdy miłosierny człowiek.

Viridoviks pochwycił jego spojrzenie.

— Ładna walka — powiedział. — Szkoda, że nie ja tego dokonałem. — Był to szczery komplement; zbyt poważnie zajmował się wojną i walką, by pozwalać sobie na próżne pochlebstwa. Va-ratesh był szybki i zwinny jak kąsający wąż.

Khamorth wzruszył ramionami.

— Zakopcie to ścierwo — powiedział do pozostałej czwórki. Wykonując polecenie bez najmniejszego szmeru, zerwali ubranie ze zwłok towarzysza i zaczęli kopać a rozmokły grunt ułatwiał im pracę. Varatesh odwrócił się do Gala: — Odpowiedz mi na to; jeżeli nie jesteś człowiekiem, którego szuka mój przyjaciel Avshar, dlaczego znalazłem cię dzięki magii? Dlaczego nie podziałało na ciebie usypiające zaklęcie? I dlaczego nosisz taki sam miecz jak ten… jak mu tam… Skaurus?

— Wybacz, ale jeżeli nie jestem tym, o którego ci chodzi, skąd mogę znać odpowiedzi na twoje głupawe pytania?

Varatesh uśmiechnął się, ale nie był to wesoły uśmiech.

— Myślę, że właśnie o to zapyta cię Avshar. Zostawiam to więc dla niego.

Po raz pierwszy Viridoviks zadowolony był z tego, że pad;i deszcz. Ukrył on krople potu, które wystąpiły mu na czoło Ten miecz! Żałował, że nie wie nic więcej o mocy, jaką obdarzyli go druidzi. Ale celtyccy kapłani nie ujawniali swoich tajemnic nikomu spoza swojej kasty. Nowicjusze spędzali dwadzieścia lat ucząc się na pamięć przekazywanej im wiedzy, jako że nie chcieli utrwalać jej na piśmie… a teraz byli odlegli o cały świat, i to świat utracony.

— Jeszcze momencik! — zawołał, gdy Varatesh ruszał już z miejsca. Kiedy Khamorth zatrzymał się, mówił dalej: — Teraz, kiedy ten świński pęcherz Denizli nie będzie miał już żadnego pożytku ze swojej peleryny, czy nie mógłbym pod nią spać dziś w nocy? Sucha drzemka to by była rzadka przyjemność po tej cholernej rozmokłej pogodzie. — Peleryny nomadów, zrobione ze śliskiej, jakby tłustej wełny, doskonale nadawały się na deszcz, bo woda spływała po nich jak po gęsich piórach. Gal w swoim ubraniu był wiecznie przemoknięty. Na szczęście było ciepło — przy zimniejszej pogodzie nie obeszłoby się bez gorączki.

— Dobrze, czemu nie? Rzeczywiście wyglądasz jak zmokła kura. — Varatesh wydał swoim ludziom rozkaz. Odpowiedziało mu kilka poruszonych spojrzeń, a Kubad szybko zaprotestował, ale słowa Varatesha zdawały się go zadowolić. Przywódca banitów powiedział do Viridoviksa:

— Weźmiesz pelerynę Kubada. Jest dziurawa, a on wolałby zatrzymać płaszcz Denizliego dla siebie.

— To mi wystarczy, dziękuję ci.

Khamorth rozwiązał mu ręce, tak żeby mógł sam jeść, ale jak zawsze obserwował go bacznie dopóki nie skończył, a potem ponownie skrępował, używając do tego nowego rzemienia. Kiedy prosił, by mógł wyjść za potrzebą, wiązali mu także nogi w kostkach i musiał poruszać się małymi, niepewnymi kroczkami. Oczywiście, tu też pilnował go łucznik.

Nie odszedł daleko, kiedy pośliznął się i wpadł z chlupotem do niewielkiej glinianki. Strażnik roześmiał się i nie uczynił najmniejszego wysiłku, żeby mu pomóc. Obawiając się podstępu, obserwował z bezpiecznej odległości, trzymając łuk w gotowości, jak Celt tapla się w błocie. W końcu Viridoviksowi udało się wstać. Jeśli przedtem był zmoknięty, to teraz nie było na nim suchej nitki.

— Och, najchętniej wylałbym się na ciebie — powiedział do nomady, ale po galijsku. Choć ten nie rozumiał słów, rozpoznał ton i śmiał się jeszcze głośniej. Viridoviks popatrzył na niego groźnie.

— Ech, ty łajdaku, wcale nie jesteś taki sprytny jak ci się wydaje — mruknął, a jego strażnik nie przestawał się śmiać.

Kompletnie przemoknięty, nie mógł oczekiwać, że okrycie z owczej wełny w czymś mu pomoże. Mimo to skulił się pod nim. Czterech z pięciu nomadów spało — Varatesh wyciągnął pierwszą kolejkę. Gdy skończyła się jego warta, obudził Akesa, który siedział z kwaśną miną w deszczu, dopóki nie przyszła pora na Kubada. Równie często jak Varatesh, rzucał okiem na Viridoviksa, ale Celt był tylko nieruchomą bryłą w ciemności.

Pomimo umiejętnie udawanego głębokiego snu, Viridoviks pracował ciężko, choć zupełnie cicho, pod swoim płaszczem. Kąpiel w gliniance nie była przypadkowa — przemoczył dokładnie rzemienie, którymi był spętany. Wilgotna skóra była o wiele bardziej podatna na rozciąganie niż sucha. Powoli i ostrożnie, nie chcąc ryzykować bez potrzeby, poruszał dłońmi do przodu i do tyłu, do góry i na dół, aż w końcu — mniej więcej w połowie warty Kubada — przełożył kciuk ponad rzemieniem, zaczepiając go niczym hak, i przeciągnął obie ręce przez pęta. Przez dłuższą chwilę zaciskał dłonie w pięści i rozluźniał je, próbując odzyskać pełne czucie.

Kubad miał ze sobą kubłak z kavassem, którym umilał sobie czas służby. Tym lepiej — pomyślał Viridoviks. Peleryna skryła jego uśmiech. Ziewnął głośno i usiadł prosto, upewniając się, że trzyma ręce za sobą. Rozejrzał się dokoła, jakby szukając strażnika, którego przecież obserwował uważnie przez całą noc.

Gdy tylko się poruszył, spoczął na nim czujny wzrok Kubada, ale nomada wiedział, że więzień jest dobrze związany. Podniósł bukłak do ust.

— A może by tak i łyczek dla mnie, Khamorth, kochanie? — zawołał Viridoviks. Mówił jednak bardzo cicho; z pewnością nie zależało mu na tym, by obudzić któregokolwiek z kompanów Kubada, a już najmniej Varatesha. Ale Kubad podszedł bliżej i przykucnął obok Gala.

— Obudziłeś się, bo chcesz pić, tak? — powiedział, przytrzymując bukłak przy ustach Virido-viksa.

Pijąc, Viridoviks czuł lekkie wyrzuty sumienia, że oto zamierzał odpłacić nomadzie zdradą za jego przyjacielski uczynek Odsunął je od siebie — jak bardzo przyjacielscy byli bandyci Varatesha, kiedy go porywali?

— Jeszcze? — zapytał Kubad. Gal skinął głową. Nomada pochylił się niżej, by napoić go jeszcze raz, a wtedy Viridoviks rzucił się gwałtownie, chcąc złapać go za gardło. Bukłak z kavassem poleciał na bok. Szczęśliwym trafem wylądował na wełnianej pelerynie nie czyniąc hałasu, który mógłby zdradzić Celta.

Kubad był doświadczonym wojownikiem, został jednak kompletnie zaskoczony i popełnił fatalny błąd. Zamiast sięgnąć po sztylet, działał pod wpływem pierwszej, instynktownej reakcji, próbując rozerwać uchwyt Viridoviksa na swoim gardle. Ale zdesperowany Gal z niesamowitą siłą naciskał ukośnie pod szczękę Kubada. Zbyt późno nomada przypomniał sobie o nożu. Była to jego ostatnia myśl, a ręce już go nie słuchały — opadły bezwładnie obok tułowia.

Viridoviks pozwolił osunąć się ciału w błoto. Wziął sobie sztylet — zakrzywione ostrze z ciężką rękojeścią, zakończoną gałką w kształcie figi — i przeciął rzemień krępujący mu nogi w kostkach. Zmusił się do odczekania aż ból i mrowienie powracającej do normalnego krążenia krwi zupełnie zniknęły, zanim poruszył się znowu.

— Masz tylko jedną szansę, wiec nie spieprz wszystkiego z pośpiechu — wymruczał pod nosem.

Bębniący deszcz ukrył wszelkie odgłosy, gdy prześliznął się do nomadów — oto wreszcie mógł się spokojnie zemścić. Ale zamarł w połowie ruchu, gdy nachylał się nad pierwszym z nich. Walka z Kubadem była uczciwa, ale nie mógł przecież zabijać śpiących ludzi. Głupcem osiemdziesięciu pięciu rodzajów, tak właśnie nazwałby cię Gajusz Filipus — powiedział do siebie chowając broń do pochwy. Gdy ją odwrócić, mogła być użyta jako pałka.

Uderzył trzy razy — żadne z uderzeń nie należało do łagodnych, bo też i nie chciał, żeby któryś z Khamorthów obudził się z wrzaskiem. Został mu tylko Varatesh.

Wódz banitów obudził się, czując jak coś łaskocze go po gardle — był to nóż Viridoviksa. Opanowany, jak zawsze, przesunął prawą dłoń w kierunku sztyletu, który nosił przy pasie, mając nadzieję, że ten ruch będzie niewidoczny pod grubym płaszczem.

— Nie próbuj tego — poradził mu Celt. W lewej ręce trzymał drugi nóż, schowany do pochwy i odwrócony. — Rozwalę ci łeb, jak tylko się ruszysz, więc lepiej leż spokojnie. — Varatesh pomyślał przez moment i zdecydował, że Viridoviks ma rację i zdawał się rozluźniony. Celt pozostał jednak czujny.

— Nie wiem, jak twarde łepetyny mają twoi chłopcy, więc pożegnam się szybko — powiedział Gal.

To poruszyło Varatesha bardziej niż cała sytuacja.

— Jesteś wolny i nie zabiłeś ich?

— Kubad nie żyje — odparł rzeczowo Viridoviks. — Ale resztę czeka tylko fatalny ból głowy, taki sam jaki zawdzięczałem tobie. Ciebie zresztą też — dodał i uderzył banitę. Varatesh opadł bezwładnie.

Obawiając się, że Khamorth może tylko symulować, Viridoviks wycofał się powoli, ale jego leworęczny cios był wystarczająco silny. Pracując najszybciej jak potrafił, związał całą czwórkę nieprzytomnych nomadów. Jeden nich nie był całkiem ogłuszony i Gal musiał się poprawić. Zabrał całą broń jaką udało mu się znaleźć, załadował ją na konia, a potem przypiął do pasa swój własny miecz. Poczuł wreszcie jego przyjemny ciężar na biodrze.

Varatesh otworzył oczy, gdy Celt wiązał jeszcze cugle koni w jeden węzeł. Od razu zabrał się do krepujących go rzemieni, nie starając się wcale tego ukryć — gdyby Viridoviks zamierzał go zabić, byłby już martwy.

— Jeszcze się spotkamy, cudzoziemcze — obiecał.

— Pewnie tak, ale wydaje mi się, że nie za szybko, nawet kiedy już się uwolnisz — powiedział Viridoviks, kończąc pracę przy zwierzętach. — Będziecie wyglądali jak banda skończonych kretynów, ścigając mnie na piechotę, mnie i wasze konie, i w ogóle.

Varatesh zamilkł i spojrzał na niego z szacunkiem.

— Miałem nadzieję, że o tym nie pomyślisz, bo większość południowców by nie pomyślała. — Spróbował pokręcić głową, ale skrzywił się z bólu i zrezygnował, uznając to za kiepski pomysł.

— A poza tym — kontynuował Viridoviks z uśmiechem będziesz miał niezłą zabawę szukając śladów w tym bajorze. — Khamorth zachmurzył się, przypominając sobie jak mówił o tym do Kubada, choć wtedy dotyczyło to przyjaciół Viridoviksa. Role się odwróciły i to jego musiała o to teraz boleć głowa. Tak jak i wkrótce będą go boleć nogi — pomyślał gorzko.

Gal wskoczył na siodło.

— A żeby cholera wzięła te wasze kurduplowate strzemiona — mruczał. Przy jego długich nogach, kolana musiał trzymać prawie pod brodą. Wbił ostrogi w żebra stepowego konika i szturchnął mocno, kiedy ten próbował go zrzucić.

— Tylko mi teraz bez żadnych takich! — Jeden po drugim w miarę jak naprężały się linki, którymi były ze sobą powiążą ne, konie nomadów ruszały za zwierzęciem, którego dosiadał. Wesoła melodia, którą gwizdał głośno, pochodziła prosto z galijskich lasów. A dlaczego nie? — pomyślał — jestem tu teraz zupełnie sam, więc mogę być sobą — tak, i nikt mi nie powie, że nie rozumie.

Zagwizdał jeszcze głośniej.

Gorgidas wymruczał jakieś sprośne przekleństwo, gdy kropla deszczu uderzyła go w oko, oślepiając na kilka sekund.

— Myślałem, że ta przeklęta pogoda już się skończyła — poskarżył się.

— Dlaczego czekałeś z narzekaniami aż do teraz? — zapytał Lankinos Skylitzes. — Unikaliśmy najgorszego prawie przez cały dzień. Gdybyś pojechał na północ zamiast na zachód, jeszcze ciągle byś nasiąkał jak gąbka.

Arigh przytaknął.

— Im dalej na zachód, tym bardziej sucho. W Shaumkhiil, kraju mojego ludu, te tygodniowe letnie burze nie zdarzają się często. Zima znowu, to już inna historia — wzdrygnął się na samą myśl. — Videssos mnie zepsuło.

— Zastanawiające, dlaczego tak się dzieje? — Zaciekawił się wbrew samemu sobie Gorgidas. — Być może ma to coś wspólnego z odległością od morza. Ale nie… gdyby tak było, jak moglibyście mieć mokre, śnieżne zimy będąc dalej od wody? — Pomyślał chwilę, a potem zapytał: — Czy jest też jakieś morze dalej na północ, z którego wasze zimowe burze mogłyby czerpać wilgoć?

— Nigdy o takim nie słyszałem — powiedział Arigh bez zainteresowania. — Pomiędzy równinami a Yezd jest Morze Mylasy, ale to na południe od mojego kraju, a nie na północ, a poza tym jest niewiele większe od jeziora.

Ku zaskoczeniu Gorgidasa, do rozmowy włączył się Goudeles.

— Nieźle pomyślane, cudzoziemcze. Morze Północne rzeczywiście leży w pewnej odległości na zachód od ziem Haloga, choć nikt nie wie jak daleko naprawdę, i jest zupełnie zimne i ponure.

— Skrzywił twarz w eleganckim grymasie niechęci. — Ono musi być przyczyną okropnej pogody, o której wspomniał dobry Arigh.

— Skąd o tym wiesz, Pikridos? — wyzywająco spytał Skylitzes. — O ile wiem, nigdy dotąd nie wystawiłeś nosa poza Videssos.

— Z fragmentu poezji, na który natknąłem się w archiwach — odparł uprzejmie biurokrata. — Napisanego przez oficera marynarki, zdaje się, Mourtzouphlosa, to stara rodzina, niedługo po Sta-vrakiosie, kiedy Halogajczycy liczyli się jeszcze z Imperium. Bardzo interesująca rzecz, naprawdę; człowiek jest zupełnie zauroczony jej dziwnością, prawie tak jakby autor pisał o innym świecie. Skały, lód, wiatr i dziwaczne ptaki przybrzeżne z jasnymi dziobami, o jakiejś śmiesznej nazwie, którą musiał wziąć od tamtejszych barbarzyńców. „Auk”, chyba tak właśnie.

— No cóż, wygrałeś — powiedział Skylitzes, pobity przytłaczającą salwą detali, jaką zaserwował mu gryzipiórek. Goudeles pochylił głowę w ukłonie samozadowolenia. Gorgidasowi zdawało się, że słyszy, jak Skylitzes zgrzyta zębami.

— Przepraszam was, panowie — wtrącił się Agathios Psoes, zawsze praktyczny jak Rzymianin — ale to wygląda na dobre miejsce na obóz, tam z przodu, przy strumieniu. — Oficer pokazał je ręką. Jakby na ten znak, z szarego nieba zleciało prosto na nich rozkwakane stadko kaczek. Psoes uśmiechnął się niczym magik, któremu właśnie udała się sztuczka, a jego ludzie przygotowali łuki. Gorgidas czuł jak burczy mu w brzuchu na myśl o pieczonej kaczce.

Ale pierwszy ptak, który został trafiony, wydał z siebie jakiś skrzek i całe stado zakręciło nagle, umykając przed deszczem strzał, które posłali w jego kierunku żołnierze.

— Cicho tam — powiedział Grek, gdy jego brzuch odezwał się znowu. — I tak skończy się na serze i plackach z pszennej mąki.

Przed kolacją, jak zwykle, odbywała się lekcja szermierki Gorgidas z konsternacją zauważył, że zaczyna mu się to podobać. Znajdował jakąś zwierzęcą przyjemność w tym, że czuł jak jego ciało uczy się prawidłowych odruchów: na cięcie z góry, pchnięcie w brzuch, atak na nogi… Ćwiczenia były jak videssańska gra planszowa, która pozorowała wojnę, ale tu oprócz umysłu zaangażowane były również ręce i stopy.

Stopy — w końcu czuł się na tyle pewnie, by praca nóg znaczyła coś więcej niż tylko stanie prosto.

— Wkrótce, zabójca — powiedział Skylitzes, unikając pchnięcia.

— Nie chcę być zabójcą — upierał się Grek. Skylitzes zignorował to i podszedł bliżej, by pokazać mu, jak zbił uderzenie. Małomówny oficer z Videssos był dobrym nauczycielem; lepszym niż byłby Viridoviks — pomyślał Gorgidas. Bardziej cierpliwy i systematyczny niż raptusowaty Celt, pamiętał o tym, że jego uczniowie byli jeszcze niedoświadczeni. Tam, gdzie Viridoviks wyrzuciłby ręce do góry ze zniechęcenia, Skylitzes gotów był powtórzyć paradę, pchnięcie czy odejście, nawet i trzydzieści razy, gdyby była taka potrzeba, dopóki nie zostały opanowane.

Kiedy Gorgidas już skończył, poszedł wykąpać się do strumienia, pozostawiając na łasce Skylit-zesa Pikridosa Goudelesa. Skylitzes męczył biurokratę o wiele bardziej niż Gorgidasa. Grek zastanawiał się, do jakiego stopnia było to spowodowane tym, że był lepszym od Goudelesa szermierzem, a do jakiego tym, że Goudeles i żołnierz nie darzyli się zbytnią sympatią. Słyszał wrzask Goudelesa, gdy Skylitzes walnął go po rękach — dostawało mu się teraz za tę arktyczną poezję.

Zielonobrązowa żaba, nie większa od połowy kciuka Gorgidasa, siedziała w krzaku rosnącym nad brzegiem strumienia. Gdyby nie zapiszczała nagle, nigdy by jej nie zauważył. Pogroził jej palcem.

— Cicho — rzucił groźnie — bo wszyscy nasi Khamorthci umrą ze strachu. — Jego żołądek znów dał znać o sobie. — I ty z nimi.

Następnego dnia dotarli do sporej rzeki. Psoes twierdził, że jest to Kouphis.

— To najdalsze miejsce na stepie Pardraji, do którego dotarłem — powiedział.

— Jesteśmy w połowie drogi do Arshaum albo prawie w połowie — oznajmił Arigh, a Skylitzes przytaknął. Niewiele mówił o swoich podróżach, ale jeśli znał język arshaum równie dobrze jak język khamorth, to prawdopodobnie zajechał o wiele dalej niż tylko do Kouphis.

Rzeka płynęła z północy na południe. Jechali w górę jej biegu, szukając brodu, i zrównali się z czymś, co wyglądało jak kupa kamieni do budowy, usypana na drugim brzegu. Gorgidas na ich widok podrapał się po głowie; skąd mogły się wziąć na środku płaskiej i pustej równiny? Dwóch spośród żołnierzy Psoesa słyszało o kopcach, ale nie pomogli mu wiele — nazywali je „łajnem bogów”. Skylitzes roześmiał się cicho.

— Albo Khamorthów — powiedział przyciszonym głosem, tak aby nie usłyszeli go ludzie Psoesa. — To pozostałości po videssańskich fortecach; po dwustu latach, kiedy wyłącznie je łupiono, a nikt nie zajmował się ich utrzymaniem.

— Co? — zdziwił się Gorgidas. — Imperium panowało kiedyś na tych ziemiach?

— Nie, nie — wyjaśnił Skylitzes. — To był dar od Autokratora dla potężnego khagana. Ale kiedy khagan umarł, jego synowie pokłócili się, i nomadzi znowu zaczęli żyć w klanach.

Pikridos Goudeles spojrzał na drugi brzeg Kouphis i sam wybuchnął śmiechem.

— To? Ta kupa kamieni to Szaleństwo Khoirosphaktesa?

— Też o tym wiedziałeś? — zapytał Gorgidas, uprzedzając Lankinosa Skylitzesa; wydawało się, że żołnierz nie bardzo wierzył w to, by Goudeles znał się na czymkolwiek.

Biurokrata przewrócił oczami i był to gest, który pomimo znoszonych ciuchów, w które szybko zamieniły się jego eleganckie szaty, przyniósł ze sobą atmosferę stolicy.

— Czy o tym wiedziałem? Mój ciekawski przyjacielu, w videssańskich szkołach księgowości to paradygmat nieprawidłowego porównania kosztów i zysków. Te niesamowite ilości złota wyrzucone w błoto tylko po to, żeby przywieźć tu architektów z Imperium i najlepszy kamień! I po co? Sam zobaczysz — pokręcił głową. — Nie mówiąc już o słoniu.

— Słoniu? — zapytali chórem Grek i Skylitzes. W Videssos tak jak i w Rzymie, były to rzadkie zwierzęta, żyjące gdzieś na nieznanych ziemiach za Morzem Żeglarzy.

— Tak, w rzeczy samej. Jeden z posłów khagana widział go, chyba w menażerii, i opowiedział o tym swojemu panu. No i nie było innego wyjścia, tylko barbarzyńca musiał sam go zobaczyć. I Autokrator Khoirosphaktes, który pił tyle, że nie bardzo odróżniał rzeczywistość od swoich majaków, kazał mu go wysłać. Och, to złoto! — oszczędna dusza Goudelesa zdawała się cierpieć najgorsze męki.

— Co tam złoto, człowieku! — wykrzyknął Gorgidas. — Co khagan zrobił ze słoniem?

— Przyjrzał mu się i odesłał z powrotem, oczywiście. A co ty byś zrobił?

— Och, dupek ze mnie, pospieszyłem się i narobiłem niezłego bigosu — mruknął zirytowany Viridoviks, opierając ręce na biodrach. Atramentowociemna noc zaczęła w końcu zamieniać się w kolejny szary poranek, i Celt zorientował się ze zdegustowaniem, że jechał cały czas na wschód, od momentu kiedy tylko opuścił Varatesha. Przymrużył lekko oczy. — Nie ma tego złego co by na dobre nie wyszło — powiedział sobie. — Tak jest. Temu kurduplowi nie przyjdzie nigdy do głowy, żeby jechać za mną w tę stronę; nie ma mnie chyba za takiego głupka.

Przygryzł wąsy namyślając się, i skręcił na południe, zamierzając objechać obóz Varatesha wielkim łukiem — miał spore poważanie dla wodza banitów.

— Powinienem był się pięknie odpłacić temu synowi parszywego szczura, chociaż nawet nie zabił moich kumpli — powiedział na głos, żeby znowu usłyszeć dobrą galijską mowę wychodzącą z jego ust. — Któregoś dnia bardziej mi zaszkodzi, bez dwóch zdań.

Koń, który zaczął pogryzać trawę w czasie tego krótkiego postoju, podniósł łeb i zarżał, głośno protestując, kiedy jego linka znowu się naprężyła.

— Tylko nie mów mi teraz nie — mruknął do niego Gal, wciąż nieszczęśliwy. — Za późno na twoje żale, tak jak i na moje.

Gdy zbliżał się już dzień, słońce zaczęło wreszcie przebijać się przez ciężkie, burzowe chmury.

— No, chwała bogom — powiedział Viridoviks, i rozejrzał się dokoła, szukając tęczy. Nie znalazł. — Pewnie ta kanalia Avshar ją ukradł — wymruczał, i nie był to tylko żart.

Na swój sposób, deszcz, chmury i mgła były mu pomocne, bo ograniczały pole widzenia i dzięki nim nie musiał radzić sobie z wielkimi przestrzeniami stepu — o jedno zmartwienie mniej. Ale w miarę jak pogoda się poprawiała, odsłaniał się przed nim coraz większy obszar i coraz dalej odsuwał się horyzont. Zupełnie jak podczas jego pierwszych dni na stepie, czuł się maleńkim punkcikiem wędrującym przez nieskończoność.

— Gdyby na niebie była tylko jedna, maciupka gwiazdka, nie byłaby bardziej samotna niż ja — stwierdził i wywrzaskiwał nie kończące się piosenki, by odpędzić smutek.

Dziki okrzyk radości, który wydał na widok stada bydła, pasącego się daleko na południu, zaalarmował jego konie. Po chwili jednak zamilkł, zastanawiając się co było gorsze — żadni sąsiedzi, czy źli sąsiedzi.

— No, bo jeśli ja widzę ich, to nie ma siły; oni muszą widzieć mnie. Och, czy ten mały Grek nie byłby teraz dumny, słysząc jaki ze mnie logiczny facet?

Jego rozumowanie zostało nagrodzone, jeśli to odpowiedni. słowo, w ciągu kilku minut. Grapa Khamorthów wysypała się spoza swojego bydła, i pokłusowała w jego stronę.

— No i co oni teraz zrobią, jak znajdą jakiegoś obcego z tymi końmi i w ogóle? — zapytał sam siebie, ale odpowiedz której również sam sobie udzielił, wcale mu się nie podobali W dodatku przypomniał sobie ciężkie łuki, jakich używali nomadzi, i jeszcze bardziej sposępniał.

Żałował, że nie ma ze sobą swojego hełmu i płaszcza ze szkarłatnej skóry, dzięki którym mógłby zrobić odpowiednie wrażenie na nadjeżdżających koczownikach. Jego ubrani, podróżne było zabłocone, wilgotne i podarte — przyjrzał się sobie z niesmakiem.

— Taa… Wyglądam jak prawdziwy pastuch — powiedział ponuro. Jeszcze raz przeklął Varate-sha. Banita, skrupulatny złodziej, ukradł tylko Gala i jego miecz.

Na tę myśl ryknął śmiechem — jego niespokojny duch nic mógł poddawać się ponuremu nastrojowi zbyt długo. Ze skoczył z konia, ściągnął przez głowę swą poszarpaną tunikę i wygrzebał się z workowatych spodni. Nagi, z mieczem w dłoni, czekał na przeciwnika.

— Teraz będą się mieli nad czym zastanawiać — powiedział, wciąż uśmiechając się szeroko. Delikatny wiatr dotykał jego skóry. Wcale nie czuł się dziwnie, przygotowując się do walki zupełnie bez okrycia. Od niepamiętnych czasów bardowie śpiewali pieśni o Celtach, którzy szli do bitwy nadzy, nie chcąc żadnej innej zbroi, jak tylko walecznego szaleństwa. Zagrzewając się do walki bojowymi okrzykami, ruszył w kierunku nomadów.

Uśmiech spełzł mu z twarzy, kiedy zobaczył strzały nałożone już na ich podwójnie wygięte łuki, ale nie zastrzelono go od ręki. Khamorthci gapili się na niego — co to za wariat, ten blady, rudowłosy gigant? Zaczęli gwałtownie rozmawiać ze sobą. Jeden pokazał ręką na krocze Viridoviksa i powiedział coś, co na pewno nie należało do uprzejmości i wszyscy się roześmiali. Ciekawość nie mogła ich jednak powstrzymać na długo — strzały ponownie skierowały się na Gala.

Zrobił jeszcze jeden duży krok do przodu, a nomadzi naprężyli cięciwy.

— Czy któryś z was, karaluchy, mówi przypadkiem po videssańsku? — krzyknął, przyjmując wyzywającą postawę.

Niestety, żaden z nich nie mówił językiem Imperium. Jednak dzięki wymianie zdań jaka nastąpiła po jego pytaniu, domyślił lic, który z nich jest dowódcą. Był to szczupły mężczyzna o twardych rysach twarzy, którego kręcona broda opadała mu aż na piersi.

— Ty! — wrzasnął Celt, wskazując mieczem tegoż właśnie Khamortha. Nomada spojrzał na niego wrogo.

— Tak, ty, ty, pieprzący owce śmierdzielu! — powiedział Viridoviks, powtarzając obelgę swoim ohydnym khamorthckim. Gdy nomada powoli się czerwienił, Gal gestami zachęcał go do zejścia z konia i zmierzenia się z nim w pojedynku.

Wiedział jakie ryzyko podejmuje. Jeśli dominacja Khamortha nad jego towarzyszami była nie do podważenia, mógł on po prostu rozkazać im zastrzelić Celta i odjechać, nie robiąc sobie kłopotu. Ale jeśli nie… Jeźdźcy przyglądali się uważnie swojemu dowódcy. Milczenie zaczynało być denerwujące.

Nomada warknął coś — był wściekły, a nie przestraszony. Przypominał Viridoviksowi łasicę, gdy ześliznął się z konia — jego ruchy były płynne, szybkie i celowe — Celt zrozumiał, że nie będzie miał łatwego zadania. Shamshir nomady wysunął się ze skórzanej pochwy, która pokryta była polichromowanymi wizerunkami zwierząt, poskręcanymi misternie w khamorthckim stylu. Przesunął się do przodu, przyglądając się bacznie Galowi.

Zakrzywiony miecz spotkał się z prostym, i Viridoviks cofnął się o krok przy pierwszym starciu.

Naprawdę szybki jak łasica — pomyślał. Sparował atak na udo, potem odsunął rękę, by uniknąć następnego cięcia. Uśmiechając się teraz, bawiąc się walką, Khamorth ruszył do przodu, by z nim skończyć — powstrzymało go proste pchnięcie Celta — nie na darmo Viridoviks spędził tyle lat z Rzymianami. Ale jego miecz, w odróżnieniu od ostrza Skaurusa, nie był zakończony ostrym jak brzytwa szpicem, i gruba, skórzana koszula nomady okazała się wystarczającą osłoną. Khamorth zaklął i sam cofnął się o krok…

Po tym, jak zaskoczyli się nawzajem swoimi umiejętnościami, walczyli niestrudzenie przez dłuższą chwilę, obaj wypatrując jakiegoś błędu przeciwnika. Viridoviks zasyczał, gdy sam koniec zakrzywionego ostrza przeciągnął po jego piersiach cienką linię, potem przeklął głośno swoją nie-zdarność, kiedy miecz Khamortha znowu go dosięgnął, tym razem naznaczając lewe ramię. Jego przodkowie, zdecydował, byli skończonymi głupkami — walcząc nago miało się po prostu za wiele do pilnowania. Nomada pozostawał nietknięty. Viridoviks był silniejszy od Khamortha i dalej sięgał, ale na dłuższą metę. szybkość liczyła się bardziej.

— Dobrze, w takim razie musimy się szybko uwinąć powiedział do siebie i skoczył na nomadę, zasypując go deszczem ciosów zadawanych ze wszystkich kierunków, próbując zdobyć przewagę wyłącznie dzięki sile mięśni. Jego przeciwnik odtańczył na bok, lecz pośliznął się na rozrobionym błocie i musiał rozpaczliwie blokować opadające nań ostrze Viridoviksa. Sparował uderzenie, ale jego miecz wyleciał w po wietrze i wbił się nie opodal w ziemię.

— Ahh… — powiedzieli Khamorthci ze swych koni.

Choć Viridoviks sądził, że ich dowódca pozostaje już na jego łasce, nie miał najmniejszego zamiaru go zabijać — nietrudno było się domyślić, co nomadzi mogli z nim potem zrobić. Ale kiedy ruszył pewnym krokiem do przodu, by na znak zwycięstwa wyciągnąć nóż zza pasa mężczyzny, Khamorth uderzył go w nadgarstek twardym brzegiem dłoni i jego własny miecz wypadł mu z odrętwiałych nagle palców.

— Nie, nie rób tego, ty barbarzyńska małpo! — krzyknął Gal, gdy jego wróg sięgnął po sztylet. Rzucił się na niego, obejmując go niedźwiedzim uściskiem. Khamorth bódł niczym koza, uderzając czubkiem głowy w podbródek Viridoviksa. Celt ujrzał gwiazdy i wypluł krew z przegryzionego języka, ale jego lewa ręka trzymała prawy nadgarstek nomady jak kleszcze. Uderzył swojego przeciwnika w tył karku — być może nie było to sportowe zagranie, ale za to skuteczne. W końcu Kha-morth osunął się w błoto z cichym jękiem.

Cały pokryty potem, Viridoviks odzyskał swój miecz i odwrócił się do jeźdźców. Gapili się na niego, równie jak on niepewni.

— Nie zabiłem go, widzicie — powiedział Gal, gestem wskazując ich dowódcę. — Choć przez następnych parę dni będzie tego żałował. — Wciąż miewał okropne bóle głowy od ciosu Varatesha.

Przykucnął przy nomadzie, który zaczął właśnie odzyskiwać przytomność. Pozostali wojownicy podnieśli ostrzegawczo łuki.

— Nie chcę mu zrobić żadnej krzywdy — wyjaśnił Viridoviks. Nie rozumieli z tego ani trochę więcej niż z jego poprzedniej mowy, ale rozluźnili się nieco, gdy zobaczyli, że pomaga ich kompanowi usiąść. Barbarzyńca jęczał i trzymał głowę w dłoniach, wciąż tylko na wpół przytomny.

Jeden z Khamorthów podał swój łuk sąsiadowi, zsiadł z konia i podszedł do Viridoviksa, rozkładając przed sobą puste ręce. Wskazał na Celta.

— Ty — powiedział. Viridoviks skinął głową; to było słowo, które znał. Nomada pokazał na stepowe konie, które prowadził Gal. — Gdzie? — zapytał. Powtórzył to kilka razy, pomagając sobie gestami, aż Viridoviks zrozumiał.

— Och, chciałbyś coś wiedzieć o tych ślicznotkach? Ukradłem je Varateshowi, nie ma co — powiedział Celt, dumny ze swojego wyczynu, nie tylko dlatego, że udało mu się uciec, ale z samej kradzieży. U Galów, podobnie jak u nomadów, uprowadzanie koni było sportem, właściwie niemal sztuką.

— Varatesh? — Trzech Khamorthów wymówiło to imię jednocześnie. Było to wszystko, co zrozumieli ze słów Viridoviksa. Nawet ich oszołomiony dowódca podniósł głowę, ale opuścił ją z jękiem. Podekscytowani, zasypali Gala pytaniami. Pomachał rękami, dając do zrozumienia, że za nimi nie nadąża.

Nomada, który zsiadł z konia, uciszył krzykiem swoich przyjaciół.

— Ty i Varatesh? — zapytał Viridoviksa z szerokim, sztucznym uśmiechem, po czym powtórzył pytanie, tym razem z groźnym grymasem na twarzy.

— No, bystrzak z ciebie! — wykrzyknął Viridoviks. — Ja i Varatesh — powiedział i wykrzywił twarz w najokropniejszej minie jaką tylko mógł sobie wyobrazić, tnąc powietrze mieczem dla dopełnienia obrazu. Dopiero wtedy zdał sobie sprawę, że nomadzi mogli być przyjaciółmi banity. No cóż, było już za późno, a kłamstwo mogło go wpędzić w takie same kłopoty jak prawda.

Ale odpowiedź była prawidłowa. Nomadzi po raz pierwszy się uśmiechnęli. Ten na ziemi podał Viridoviksowi dłoń. Uścisnął ją niepewnie, przekładając miecz do lewej ręki, ale sympatia Khamor-tha nie była udawana.

— Yaramna — przedstawił się, pukając w piersi. Ręką wskazał na swoich kompanów na koniach. — Nerseh, Zamasp, Valash — a potem na swojego szefa — Rambebisht.

— Jakby kichali… — westchnął Viridoviks i podał swoje imię. Potem przyszły mu do głowy dwie rzeczy, jedna po drugiej. Podniósł miecz Rambehishta i oddał go nomadzie. Rambebisht ledwo trzymał się na nogach, nie mówiąc już o okazywaniu wdzięczności, ale jego towarzysze mruknęli coś, doceniając gest Celta.

Potem Gal podszedł do swoich koni i ściągnął spodnie i tunikę z tego, na którym jechał. Mieczem poprzecinał linki łączące zwierzęta i podarował każdemu z nomadów po pół tuzina koni. Wierzchowiec, którego sobie zostawił, należał przedtem do Varatesha — w takich sprawach wierzył opinii wodza banitów.

Nie mógłby znaleźć lepszego prezentu wśród wszystkich bogactw świata. Wszyscy Khamorthci oprócz Rambehishta tłoczyli się wokół Viridoviksa, ściskając mu dłoń, waląc go po plecach i wykrzykując coś w swoim języku. Nawet ich dowódca zdobył się na uśmiech, chociaż wyglądał tak, jakby najmniejsze wykrzywienie twarzy sprawiało mu ból. Viridoviks starał się wybrać dla niego najlepsze zwierzęta, nie chcąc mieć w nim wroga.

Za pomocą gestów i kilku słów, które znał Celt, Yaramna pokazał, że wkrótce będą wracali do namiotów swojego klanu.

— Miałem nadzieję, że właśnie to mi powiesz — odparł Viridoviks. Khamorth zrobił krzywą minę, zniechęcony trudnym procesem porozumiewania się. W końcu wytłumaczył Viridoviksowi, że kilku ludzi z jego klanu znało videssański.

— Zrobimy co się da, to wszystko — wzruszył ramionami Celt. Już postanowił, że nauczy się języka równin.

Roześmiał się nagle. Yaramna i pozostali Khamorthci patrzyli na niego, nic nie rozumiejąc.

— Nie, to nie ma nic wspólnego z wami — powiedział Viridoviks. Nigdy by nie przypuszczał, że nadejdzie kiedyś dzień, kiedy zacznie zachowywać się jak Skaurus.

Ręce Varatesha wciąż były spuchnięte i obrzmiałe, ślady po rzemieniach, którymi związał go Viridoviks, wcięły się głęboko, pokrywając czerwonymi liniami nadgarstki. Gdyby Gal nie przeoczył małego noża, który nosił zawsze w wąziutkiej kieszonce wewnątrz jednego z butów, byłby jeszcze związany. Ale Khuraz przeturlał się przez błoto, żeby go wyciągnąć, a potem pracując plecy w plecy z Varateshem, zdołał przeciąć swoje więzy — nie oszczędzając przy tym własnych nadgarstków i dłoni.

Banita ścisnął obolałe pięści i bez większego powodzenia próbował zignorować pulsujący ból, który rozdzierał mu czaszkę. Nie lubił przegrywać w cokolwiek, a już najmniej z człowiekiem, który powinien być więźniem zdanym na jego łaskę. Nie napawał go też radością ponad tygodniowy marsz, który miał przed sobą on i jego towarzysze, chyba że udałoby im się ukraść konie. Najmniej jednak ze wszystkiego podobała mu się perspektywa rozmowy z Avsharem, któremu będzie musiał wytłumaczyć, jak to tłusta kuropatwa wymknęła się z jego sieci. Nie chodziło tylko o złość czarodzieja, choć i ta mogła być straszna, ale o to, że Avshar będzie go miał za przygłu-pawego barbarzyńcę… Zagryzł wargi z wściekłości i upokorzenia.

Kiedy przeszła już fala czarnego gniewu, znowu był w stanie logicznie myśleć. Sięgnął pod tunikę po magiczny kryształ, który dał mu Avshar. Trzymając go ostrożnie w niezręcznych jeszcze palcach, patrzył jak pomarańczowa mgiełka wypełnia jego wnętrze.

— Wschód — mruknął zaskoczony, gapiąc się na przezroczystą linię. — Dlaczego ten sukinsyn jedzie na wschód? — zastanawiał się, czy coś nie stało się z kryształem, ale doszedł do wniosku, że to nie jego wina. No tak, ale kiedy go pojmali, rudowłosy cudzoziemiec zmierzał na zachód, w towarzystwie Arshaum? Varatesh skubał brodę w zamyśleniu. Nie ufał temu, czego nie rozumiał.

— A kogo to, do cholery, obchodzi gdzie on jedzie? — zapytał Bikni, z ziemi.

— Baba z wozu koniom lżej, ot co — poparł go Akes, który również siedział w błocie. Trzej pozostali przy życiu pomocnicy Yaratesha byli niezdolni do czegokolwiek po uderzeniach, jakie im zaserwował Viridoviks. Ich dowódca wcale nie był w lepszym stanie, ale napędzała go siła woli, podczas gdy om leżeli jak psy, we własnych wymiocinach.

— Avshara będzie to obchodziło — odparł. Pomimo ote pienia, jego towarzysze wzdrygnęli się.

— I mnie — dodał Upewnił się, czy odebrał Khurazowi i nóż i pokazał im go.

— Będziemy musieli cholernie długo iść, żeby dostać się do naszego obozu — zajęczał Bikni.

— Nie mamy jedzenia, nie mamy koni, nie mamy żadnej broni, a ty Varatesh sam wiesz, co wart jest ten twój pieprzony nożyk. Nie za wiele.

— No, to pójdziemy. Dostanę się do domu, nawet jeżeli będę musiał was wszystkich zeżreć po drodze.

Kiedy wyruszył na północ, pozostała trójka, jęcząc, zatacza jąc się i gderając, poszła w jego ślady, tak jak okruchy żelaza ciągnęłyby się za magnesem.

Prevalis, syn Haravasha, podjechał galopem do poselstwa, opuszczając swój posterunek na czele oddziału.

— Coś tam jest z przodu — zawołał młody żołnierz.

— Coś — mruknął Agathios Psoes, przewracając oczami. Podoficer krzyknął:

— To znaczy co?

W tym momencie obaj przeszli na videssańsko-khamorthcki dialekt używany w Prista i Gorgidas przestał ich kompletnie rozumieć. Po tak wielu dniach oglądania pustego stepu, z pojawiającymi się tylko od czasu do czasu stadami bydła, jakikolwiek inny widok sprawiłby mu niemałą przyjemność. Arigh twierdził, że rzeka Shaum, która stanowiła granicę pomiędzy Khamorth i jego Arshaum, była już blisko. Grek nie miał pojęcia, skąd mógł to wiedzieć. Każdy fragment bezkresnego stepu był dokładnie taki sam jak następny.

— O czym oni gadają? — zapytał Goudeles niecierpliwie. Biurokrata ze stolicy nie rozumiał z ich rozmowy więcej niż Gorgidas.

— Przepraszam, panowie — powiedział Psoes, wracając do oficjalnego videssańskiego. — Przed nami widać obóz koczowników, ale coś wydaje się z nim być nie w porządku.

— Gdzie są ich stada? — zapytał Skylitzes. Odwrócił się do Prevalisa. — To miejsce wielu namiotów, gdzie jest? — bez trudu posługiwał się żargonem nomadów i Videssańczyków.

— Zobaczysz je, gdy tylko staniesz na szczycie następnego wzgórza — odparł żołnierz, uśmiechając się i zmieniając styl, tak aby mogli go zrozumieć Goudeles, Arigh i Gorgidas.

Wyraz niezadowolenia, który nigdy nie schodził z twarzy Skylitzesa, pogłębił się jeszcze.

— Tak blisko? Więc gdzie do cholery są ich stada? — rozejrzał się dokoła, jakby spodziewając się, że nagle wyskoczą zza jakiegoś kamienia.

Dokładnie jak powiedział syn Haravasha, obozowisko widoczne było ze szczytu łagodnego wzniesienia, na które wjechali wkrótce posłowie. Przypominając sobie jaskrawe namioty Yezda, które widywał aż za często w Vaspurakan i zachodnim Videssos, Gorgidas spodziewał się równie barwnego widowiska. Nie znalazł go. Obóz zdawał się cichy i posępny. Zbyt cichy — pomyślał Grek. Nawet z tej odległości powinien był także dostrzec dym z ognisk, odcinający się od jasnego nieba i jeźdźców poruszających się między namiotami, którzy wyglądaliby stąd jak ciemne plamki wielkości, co najmniej, muchy.

— Zaraza? — zastanawiał się głośno, przypominając sobie Tukidydesa i opustoszałe Ateny na początku wojny peloponeskiej. Czuł jak przechodzą go dreszcze. Żaden lekarz nie był w stanie uratować kogoś przed zarazą; choć kto wie, czego byli w stanie dokonać kapłani-uzdrowiciele? Goudeles, który powinien był to wiedzieć, powiedział:

— Najstosowniej byłoby, moim zdaniem, objechać to szerokim łukiem i nie ryzykować bez potrzeby. — Z niewiadomego powodu, Gorgidas pocieszony był faktem, że Videssańczyk tak samo bał się choroby jak on.

— Nie — sprzeciwił się Lankinos Skylitzes. Goudeles zaczął protestować, ale oficer przerwał mu. — Zaraza mogła zabić bydło nomadów albo w ogóle go nie dotknąć. Ale nie zmusiłaby go do ucieczki.

— Masz rację, Videssańczyku — powiedział Arigh. — Tylko ludzie uciekają przed zarazą. — Jego skośne oczy patrzyły drwiąco na Goudelesa.

— Jak sobie życzycie — odparł biurokrata, starając się wyglądać tak, jakby go to nie obchodziło — Jeśli gorączka stopi szpik w moich kościach, przynajmniej będę umierał w odważnym towarzystwie.

Wciąż kiepski jeździec, popędził konia, zmuszając go do kłusu i przejechał obok Arigha, kierując się w stronę obozu Z nieco mniejszą niż przed chwilą pewnością siebie, Arshaum ruszył w jego ślady, a za nim cały oddział.

Logika Skylitzesa tylko częściowo uspokoiła Gorgidasa — a co jeśli zaraza spadła na obóz jakiś czas temu, a zwierzęta nomadów oddaliły się w poszukiwaniu nowych pastwisk? Ale kiedy jego towarzysze krzyknęli przestraszeni, gdy trzy lub cztery kruki i wielki sęp wzbiły się w niebo dojrzawszy nadjeżdżających ludzi, Gorgidas z ulgą odchylił się w siodle.

— Od kiedy to ptaki śmierci są dobrym znakiem? — zapytał Psoes.

— Od teraz — odparł Gorgidas. — Bo jeśli są tutaj, to znaczy, że nie ma żadnej zarazy. Padlinożercy albo wystrzegają się zwłok ludzi zmarłych od zarazy, albo jeśli je jedzą, umierają na tę samą chorobę. — Zakładając oczywiście, szeptała bojaźliwa część jego duszy, że Tukidydes się nie mylił.

Ale w miarę jak zbliżali się do obozu, oczywiste stawało się, że to nie żadna zaraza wybiła jego mieszkańców — oprócz zarazy wojny. Wozy były tylko wypatroszonymi, pustymi skorupami. Niektóre kiwały się jakby były pijane — koła poodpadały albo zostały spalone. Ramy namiotów pokryte były resztkami zwęglonego filcu i skóry. Poszarpane strzępy, które nie spaliły się do końca, powiewały na wietrze niczym palce szkieletu. Śmierć rządziła tu już od dłuższego czasu.

Kolejne ptaki podniosły się w powietrze, kiedy posłowie wjechali do wymordowanego obozowiska. Nie było ich wiele, bo najlepsze kąski zostały już dawno zjedzone. Odór śmierci prawie zniknął. Puste oczodoły, które przeglądały się nowo przybyłym jakby oburzone ich wtargnięciem w ten nieruchomy świat, należały do szkieletów, a nie rozkładających się ciał.

Zwłoki mężczyzn i kobiet, dzieci i zwierząt, porozrzucane były wokół namiotów. Tu leżał nomada z resztką miecza w dłoni, reszta o kilka kroków dalej. Złamane ostrze nie warte było rabunku. Topór rozszczepił czaszkę mężczyzny. Obok niego leżało coś, co kiedyś było kobietą. Zwłoki były nagie, nogi szeroko rozłożone. Wystarczająca ilość mięsa przywierała i do kości, by Gorgidas mógł zobaczyć, że poderżnięto jej gardło.

Służąc w legionach, a także później, w Videssos, Grek pamiętał więcej gwałtownych i okrutnych śmierci, niż chciałby pamiętać, ale tu widział całkowite, bezsensowne i rozpustne zniszczenie, dzieło dokonane dla samej przyjemności zabijania i destrukcji. Przenosił wzrok od jednego ze swych kompanów do drugiego. Goudeles, który prawie nie znał wojny, był blady jak ściana i wymiotował, ale nie był osamotniony. Żołnierze Psoesa, Skylitzes, nawet Arigh, któremu zdawało się, że nic nie jest go w stanie poruszyć — wszyscy byli zaszokowani tym, co zobaczyli.

Przez dłuższą chwilę nikt nie był w stanie przemówić, nikt nie odważył się jako pierwszy przerwać zaklętej ciszy przerażenia. W końcu Gorgidas powiedział, nie tyle do pozostałych, ile do siebie:

— Więc tak prowadzi się wojny tu, na równinach.

— Nie! — to był Skylitzes, Agathias Psoes i trzej jego żołnierze, naraz. Ucztujący w pobliżu ptak zakrakał z oburzeniem i odszedł dalej, zbyt ciężki by unieść się w powietrze. Psoes, bardziej wygadany od Skylitzesa, kontynuował:

— To nie wojna, cudzoziemcze. To szaleństwo. — Gorgidas mógł tylko skinąć głową, zupełnie się z tym zgadzając.

— Nawet Yezda nie są gorsi od tego — powiedział Grek, a potem łącząc fakty, dodał: — I oni też przybyli ze stepu…

— To było w Makuran. Teraz Yezda nauczyli się czcić Skotosa — wyjaśnił Psoes, i wszyscy Vi-dessańczycy splunęli odrzucając ciemnego boga. — Koczownicy to poganie, tak, ale to zupełnie przyzwoici ludzie.

Gorgidas słyszał co innego w Videssos, w końcu jednak Psoes był bliżej z Khamorthami niż ludzie mieszkający w samym Imperium. Zastanawiał się, czy ta zażyłość czyniła podoficera bardziej wiarygodnym, czy też mniej. Historia okazywała się równie skomplikowana i niejasna jak medycyna. Krótka chwila zamyślenia została przerwana, kiedy jego bystre oczy dostrzegły znajomy symbol wyryty na dnie rozbitego kufra z drzewa cedrowego. Widywał te trzy równoległe błyskawice aż nazbyt często w ruinach videssańskich miast i klasztorów, by nie rozpoznać teraz znaku Skotosa. Wskazał na niego ręką. Wzrok Psoesa powędrował za jego palcem i oficer podskoczył jak oparzony; on także wiedział, co to znaczy. Ponownie splunął i nakreślił na piersi słoneczne koło Phosa. Skylitzes, Goudeles i videssańscy żołnierze uczynili to samo.

Arigh i Khamorthci nie wiedzieli jednak o co chodzi, zastanawiając się dlaczego ich kompani przejmują się jakimś niezdarnym rysunkiem wśród takiego ogromu zniszczenia.

— Nie pomyślałbym o tym — powiedzieli na tym samym oddechu Skylitzes i Psoes. Skylitzes zsiadł z konia i przykucnął obok sprofanowanego kufra. Pobożny oficer splunął po raz trzeci, tym razem prosto na znak Skotosa. Wyciągnął z paska krzesiwo i hubkę i podpalił małą kupkę wyrwanej trawy. Ogień nie chciał jej objąć, bo wciąż była wilgotna po ostatnim deszczu.

— Renegaci Varatesha. To musieli być oni — powtarzał w kółko Psoes, podczas gdy Skylitzes pocił się nad trawą. Podoficer zdawał się głęboko wstrząśnięty, jakby starając się znaleźć jakiekolwiek wytłumaczenie dla rzezi, która miała tu miejsce. — Renegaci Varatesha.

— No. — Skylitzes uwieńczył swoje starania sukcesem. Przyłożył do ognia jeden z rogów cedrowego pudła. Płomienie zaczęły lizać drewno. Symbol Skotosa zwęglał się, znikał.

— Tak właśnie, w końcu światło pokona ciemności na zawsze — powiedział Skylitzes. Wszyscy Videssańczycy uczynili znak słońca.

Kiedy poselstwo opuściło już zniszczony obóz, Gorgidas zapytał głośno:

— Skąd nomadzi wiedzą o Skotosie?

— Podły bóg dla podłych ludzi — odpowiedział sentencjonalnie Goudeles. Dla Greka tego rodzaju odpowiedź była więcej niż bezużyteczna. Aż do tego horroru, nomadzi wydawali mu się takimi samymi ludźmi jak wszyscy inni — barbarzyńcami, tak, ale ich natury były mieszaniną dobra i zła. Skotos także nie należał do ich stepu — ani khamorccy żołnierze, ani Arigh nie rozpoznali jego znaku.

Jednak w Yezd, przybywający tam nomadzi odnosili się do złego bóstwa z dzikim entuzjazmem i to w zasadzie też nie było normalne. Zanim zostało podbite przez nomadów, Yezd nazywało się Makuran i było rywalizującym z Videssos imperium — cywilizowanym państwem. Makurani mieli własną religię, czcili swoich ukochanych Czterech Proroków. Skąd w takim razie kult Skotosa, i jakiż może być związek między odległym Yezd a tym obozowiskiem — jak się okazało wciąż za bliskim? Lankinos Skylitzes bez trudu znalazł związek.

— Z Varateshem jest Avshar — powiedział jak do głupkowatego dziecka.

To wyjaśnienie zupełnie go zadowoliło i Gorgidas zaczerwienił się zły, że sam do tego nie doszedł. Ale Yezda, przypomniał sobie Grek, wdzierali się do Makuran już pół wieku temu. Dreszcz przebiegł mu po plecach — co, w takim razie, robił wtedy Avshar?

Valash jechał galopem w kierunku pozostałych jeźdźców, wracając z wyznaczonego mu posterunku. Krzyknął coś w swoim języku. Reszta Khamorthów odkrzyknęła, z radością na swoich brodatych twarzach. Nawet markotny Rambehisht zdobył się na uśmiech, chociaż spojrzenie, jakim obdarzył Viridoviksa, było nieodgadnione.

— Wreszcie obóz, no i najwyższy czas, nie ma co. Teraz już prosto do niego — powiedział Gal.

Przez cztery dni pomagał nomadom pilnować bydła, podczas gdy Zamasp pojechał po innych pasterzy, którzy mieli ich wymienić. Była to okropnie nudna praca. Krowy były głupie i im więcej było ich w jednym miejscu, tym zdawały się stawać głupsze. Mimo to nie był w stanie docenić ulgi, jaką dają czasem bezmyślne zadania — nie, gdy jego życie wciąż pozostawało w rękach nomadów, którzy nie byli jego przyjaciółmi.

Yaramna pojechał blisko do Celta. Nomada siedział na jednym z koni, które dał mu Viridoviks.

— Dobry koń — powiedział, czule klepiąc zwierzę po szyi. Viridoviks znał pierwsze słowo ze sprośnego przekleństwa Khamorthów, a gest nomada wyjaśnił mu drugie.

— Cieszę się, że ci się podoba, naprawdę — odpowiedział, a Yaramna równie szybko domyślił się znaczenia jego słów.

Obóz Khamorthów rozrzucony był po całej równinie. Na mioty i wozy stały tam, gdzie zdecydował się postawić je ich właściciel. Viridoviks parsknął śmiechem.

— Gajusza Filipusa chyba krew by zalała, gdyby mógł zobaczyć tych partaczy. Oj, nie jest to prawidłowy rzymski obóz, oj nie, wcale a wcale. No i bardzo dobrze, wolne i łatwe życie zawsze bardziej mi odpowiadało.

A jednak lata spędzone z legionistami kazały mu się skrzywić z niesmakiem, kiedy zobaczył — i poczuł — kupy śmieci przy każdym namiocie, ludzi sikających gdziekolwiek poczuli taką potrzebę, równie swobodnie jak konie pasące się w obozie. To też nie należało do prawidłowego obozowiska. Celtowie byli czystym ludem, choć może nie tak oddanym porządkowi jak Rzymianie.

Na widok obcego w obozie, a szczególnie tak egzotycznego jak Gal, nomadzi krzyczeli i pokazywali go sobie palcami. Niektórzy przyglądali mu się z daleka, inni tłoczyli się wokół niego. Jakiś szkrab, odważniejszy niż wielu wojowników, odbiegł od ogniska, by dotknąć czubka buta przejeżdżającego obok Gala. Viridoviks, który uwielbiał dzieci, zatrzymał ostrożnie konia.

— Bu! — powiedział. Oczy malucha zrobiły się okrągłe. Odwrócił się i uciekł. Viridoviks roześmiał się znowu, bo spodnie dzieciaka pozbawione były tej części, na której zwykle się siada.

— Ho! To mi dopiero sprytny wynalazek! — wykrzyknął.

Matka szkraba wzięła go na ręce i dała mu klapsa na gołą pupę. O takim zastosowaniu dziurawych spodni Celt nie pomyślał.

— Biedny chrabąszcz — powiedział, słysząc ryki obrażonego dziecka.

Valash zaprowadził swoich towarzyszy i Viridoviksa do okrągłego, kopulastego namiotu, większego i świetniejszego od wszystkich pozostałych. Wilcza skóra zawieszona na kołku przed namiotem, tak jak i dwóch strażników jedzących biały ser obok wejścia, świadczyły o tym, iż należał on do wodza klanu. Zwierzęta i demony, pozwijane w khamorthckim stylu, wyszyte były na zielonej klapie. Podobne motywy pokrywały ściany wozu, który przewoził złożony namiot po stepie. Mniejsze wozy, z bagażami, stały obok niego ustawione w szeregi. Kufry, które w nich ustawiono, świeciły się od łoju, chroniącego je przed deszczem.

Były to bogactwa, którymi cieszyć mógł się tylko wódz, jak zorientował się Gal. Inne namioty były zwykle mniejsze i pokryte cieńszymi materiałami Na tyle lekkie, by mógł je złożyć i rozłożyć tylko jeden człowiek i by jeden koń był w stanie ponieść zarówno płótno i ramy, jak i większość dobytku rodziny nomady. Podczas gdy wódz miał tuziny mniejszych wozów, większości koczowników musiały wystarczyć trzy lub cztery, a czasami żaden. Viridoviks zrewidował nieco swe poglądy — życie na równinach mogło być wolne, ale na pewno nie było łatwe.

Jeden ze strażników wylizał do czysta rogową łyżkę i przyjrzał się grupie Valasha. Wskazał ręką na Viridoviksa i zapytał o coś w języku khamorth. Przez chwilę rozmawiali ze sobą. Viridoviks wyłapał tylko imię „Targjtaus”, które powtórzyło się kilkakrotnie. Jak się domyślał, było to imię wodza. Potem wartownik zaskoczył go, przemawiając łamanym videssańskim:

— Ty czekać. Targitaus, ja powiedzieć mu, ty tutaj.

Kiedy nomada pochylał się już by wejść do namiotu, Viridoviks zawołał za nim:

— Czy twój pan włada językiem Imperium?

— O tak. On jeździć Prista wiele razy handel. Najechać raz, ale wiele czasu minąć.

Strażnik zniknął. Viridoviks westchnął z ulgą; przynajmniej nie będzie musiał porozumiewać się przez tłumacza. Gdyby tłumacz musiał przekładać tak żywą i szybką mowę, jaką posługiwał się Gal, efekt byłby mniej więcej taki, jak krzyczenie pod wodą: jakiś dźwięk wydobywałby się na powierzchnię, ale nie miałby on większego sensu.

Żołnierz wyszedł z namiotu. Powiedział coś do Khamortha, a potem zwrócił się do Viridoviksa:

— Ty teraz wchodzić. Ty zobaczyć Targitaus, ty ukłonić, tak?

— Zgoda — obiecał Celt.

Zsiadł z konia, naśladując nomadów. Drugi strażnik zajął się ich wierzchowcami, podczas gdy pierwszy trzymał w górze klapę namiotu — wejście zwrócone było na zachód, z dala od wiatru. Rozsądnie — zdecydował Viridoviks — ale na samą myśl o tym, by przemierzać step zimą, rudo-złote włosy na jego ramionach podniosły się, jakby był wiewiórką stroszącą futro na złą pogodę.

Pochylił głowę, by zmieścić się w wejściu, które było niskie nawet dla przysadzistych Khamor-thów. Kiedy podniósł ją z powrotem, gwizdnął z podziwu. Legioniści, jak właśnie odkrył, byli nowicjuszami, gdy chodziło o namioty. Ten był tak duży jak cztery rzymskie, szeroki na co najmniej dwanaście kroków. Biała tkanina pokrywała ściany od wewnątrz powodując, że wydawał się jeszcze większy, a to dzięki odbijającemu się od niej światłu ogniska, które paliło się na samym środku, i lampek łojowych ustawionych dokoła całego namiotu. Skórzane torby ułożone wzdłuż północnej krawędzi zawierały jeszcze więcej rzeczy Targitausa. Ludzie należący do jego służby i straży powiesili nad nimi swoje łuki i miecze. Naczynia do gotowania, wrzeciona i inne narzędzia używane przez kobiety, ustawione były wzdłuż południowej ściany. Pomiędzy nimi, naprzeciwko wejścia, znajdowało się wielkie łoże z wełny i pokrytych filcem poduszek. Nawet najmniejszy skrawek przestrzeni nie został zmarnowany, ale namiot wcale nie zdawał się ciasny.

Graniczyło to z cudem, gdyż był on pełen ludzi — mężczyźni siedzieli po północnej stronie, kobiety po południowej. Pomiędzy ogniskiem a wełnianym łożem stała niska kanapa, jedyny prawdziwy mebel w tym pomieszczeniu. Pamiętając, co przykazał mu strażnik, Viridoviks pokłonił się spoczywającemu na niej człowiekowi, którym niewątpliwie był sam Targitaus.

— No. Trochę ci to zajęło, zanim mnie zauważyłeś — powiedział do Gala wódz nomadów. Va-lash i pozostali Khamorthci złożyli pokłon o wiele wcześniej. Nie wydawał się jednak rozzłoszczony. Videssański Targitausa był o wiele bardziej płynny niż język jego strażnika, ale nie tak dobry jak Varatesha. Celt przyjrzał się człowiekowi, który miał zadecydować o jego losie. Targitaus był mężczyzną w średnim wieku, i trudno byłoby go nazwać przystojnym — brzuchaty, pokryty bliznami, z wielkim haczykowatym nosem, który musiał być dobrze połamany jakiś czas temu i teraz wskazywał na prawy róg jego ust. Gęsta, szara broda i nieprzycinane włosy wystające spod czapki powodowały, że przypominał nieco dmuchawiec. Ale piwne oczy, osadzone w delikatnej sieci zmarszczek, były niepokojąco inteligentne. Sam będąc szlachcicem w Galii, Viridoviks rozpoznawał przywódcę bez trudu.

— Wyglądasz jak „Alugh” — zauważył Targitaus. Przy jego gardłowym akcencie, trudno było domyślić się co ma na myśli wódz, ale po chwili Viridoviks zrozumiał, że chodzi mu o „Haloga”. Khamorth kontynuował: — Podejdź do ogniska, żebym mógł cię lepiej zobaczyć.

W towarzystwie Rambehishta, Yaramna i pozostałych, Viridoviks przecisnął się pomiędzy mężczyznami otaczającymi ognisko. Nomadzi, którzy siedzieli na poduszkach albo rozłożonych kocach, odchylali się na bok, by go przepuścić.

— Wielki mężczyzna — powiedział Targitaus, kiedy Celt stanął przed nim. — Dlaczego ty taki duży? Zmęczysz każdego konia.

— No tak, ale dziewczyny nie narzekają — mruknął Viridoviks. Targitaus zamrugał, a potem zachichotał. Gal uśmiechnął się do siebie; nie pomylił się co do niego.

Człowiek siedzący na ziemi po prawej stronie wodza przetłumaczył ich rozmowę, tak by wszyscy ją zrozumieli. Był to pierwszy Khamorth o gładkiej twarzy, jakiego widział Viridoviks. Jego policzki były różowe i błyszczące w świetle ogniska. Głos mężczyzny był czymś pomiędzy tenorem a kontraltem. Nosił wąskie szaty, które wydawały się za obcisłe dla jego korpulentnej sylwetki.

Widząc spojrzenie Celta, Targitaus powiedział:

— To Lipoxais. Jest enaree naszego klanu.

— Szamanem, jak powiedzielibyście w Videssos — dodał Lipoxais. Jego videssański był niemal perfekcyjny. Rzewne spojrzenie, jakim obdarzył Viridoviksa, kazało mu się zastanowić czyenaree był eunuchem, jak myślał na początku, czy też był po prostu zniewieściały.

— Tak, szaman — Targitaus przytaknął niecierpliwie. — Nie będziemy teraz mówić o słówkach. — Zmierzył Viridoviksa wzrokiem, od dołu do góry i z powrotem. Dwukrotnie zatrzymywał wzrok na długim mieczu, wiszącym u boku Celta. — Powiesz mi swoją historię, tak, i wtedy zobaczymy, jakie słowa trzeba powiedzieć.

— Zgoda — powiedział i zaczął opowiadanie od momentu porwania. Wódz przerwał mu:

— Nie, zaczekaj. Co robisz Pardraja, najpierw? Ty nie człowiek Imperium, nie Khamorth i Arshaum też nie… to jasne dosyć, na duchy wiatru! — roześmiał się charczącym głosem.

Czując się tak jakby tonął, Viridoviks powiedział prawdę Gdy Lipoxais przetłumaczył, groźne pomruki podniosły się pomiędzy siedzącymi przy ogniu wojownikami.

— Ty przyszedłeś prowadzić Arshaum przez Pardraja i chcesz moje podziękowania i pomoc? — warknął Targitaus Dotknął swojej szabli, jakby chcąc sobie przypomnieć, gdzie ona jest.

— A dlaczego nie? Zasługuję na nie. — Targitaus gapił się na niego, Lipoxais podniósł wyskubaną brew. Daj im do myślenia — powiedział sobie Viridoviks — jak zobaczą, że trzęsiesz przed nimi portkami, to koniec. Wyprostował się, patrząc z góry na wodza Khamorth. — Im więcej Ar-shaumów walczy w Videssos, tym mniej wy będziecie mieć do roboty Czyż nie tak?

Targitaus podrapał się po podbródku. Łagodny, wysoki głos Lipaxoisa kończył przekładanie słów Gala na język równin. Viridoviks nie miał odwagi, by się rozejrzeć i zobaczyć jak nomadzi przyjmowali to co mówił, ale wrogie pomruki ucichły.

— No dobrze. Mów dalej — powiedział w końcu Targitaus.

Pokonawszy już najgroźniejszą przeszkodę, Viridoviks rozgrzał się i podbił słuchaczy swoją opowieścią, zwłaszcza gdy zrozumieli, że był wrogiem Varatesha.

— Bratobójca, co? — powiedział Targitaus i splunął na ziemię przed swoją kanapą. — Parę lat temu, próbować przyłączyć się do klanu. Jego historia nawet gorsza niż twoja. On nie tylko nie mówić wszystkiego, on też kłamać. — Spojrzał Viridoviksowi w twarz i Celt nie mógł powstrzymać rumieńca, który wypełzł mu na twarz. — Dalej — powiedział Targitaus. — Co potem?

Viridoviks próbował ostrzec nomadów przed Avsharem, ale oni nie znali imienia czarnoksiężnika i nie bali się go. Niech bogowie pozwolą, by się nie dowiedzieli — pomyślał Viridoviks, i kontynuował opowieść, mówiąc teraz o swojej ucieczce. To wywołało okrzyki nomadów, kiedy usłyszeli tłumaczenie Lipoxaisa.

— Nieźle — powiedział Targitaus. Viridoviks uśmiechnął się. Jak podejrzewał, Khamorth był oszczędny w pochwałach.

— W ciemności, i w ogóle, pojechałem na wschód zamiast na zachód i trafiłem na tych tu twoich chłopaków — skończył Celt. — No, a o tym, to pewnie oni ci mogą lepiej opowiedzieć.

Przerywając sobie nawzajem od czasu do czasu, nomadzi opowiedzieli, jak z ich strony wyglądało spotkanie z Viridoviksem. Zaraz na początku Targitausowi opadła szczęka.

— Nagi!? — powiedział do Gala.

— Moi ludzie czasami tak walczą.

— Może być bolesne — to wszystko, co powiedział wódz.

Jego ludzie przeszli do opisu walki z Rambehishtem. Targitaus rzucił krótkie, złowrogie pytanie pod adresem ponurego nomada.

— Co masz na swoją obronę po tym, jak zostałeś pokonany przez nagiego człowieka? — przetłumaczył Lipoxais.

Gal zacisnął pięści, czekając w napięciu na odpowiedź. Rambehisht był ważną figurą w klanie i gdyby teraz zaczął wykrzykiwać oskarżenia, mogłoby się to źle skończyć. Ale odpowiedzią było tylko wzruszenie ramionami i dwa słowa:

— Pobił mnie — przetłumaczył zwięźle Lipoxais. Rambehisht dodał drugie, nieco dłuższe zdanie. — Wciąż boli mnie głowa, co więcej mogę powiedzieć?

— Tak. — Po tej jednej sylabie Targitaus milczał przez długą chwilę. W końcu wódz Khamorth zwrócił się do Viridoviksa. — Cóż, cudzoziemcze, na pewno jesteś wojownikiem, jeśli nikim więcej. Jesteś twardym żołnierzem, żeby pobić takiego człowieka jak on.

— Twardym? Pewnie, że jestem, i nie tylko.

— Tak — powtórzył nomada, drapiąc się po głowie. — Więc co dalej?

— Gdybym poprosił cię o eskortę do Arshaum, zapłaciłbym za to głową, mógłbym się o to założyć — powiedział Viridoviks. Nie potrzebował pomruków oburzenia ze strony nomadów, gdy Lipoxais przełożył jego słowa. Podsunął tę propozycję tylko po to, by ją odrzucono i by jego prawdziwa oferta wydawała się jeszcze bardziej atrakcyjna. — Więc jak to jest, panie? Masz tu paskudnego sąsiada w tym śmierdzielu Varateshu, nie możesz powiedzieć, że nie. Masz z nim rachunki do wyrównania i ja też mam swój rachuneczek, bogowie o tym wiedzą… — Nie było w pobliżu żadnego Videssańczyka, który wykrzyknąłby teraz „Herezja!” — …i pewnie parę innych klanów z tych okolic, też. Nie byłoby miło zgnieść tego robaczka raz na zawsze? I te parszywe szczury, które za nim biegają? — I Avshara — pomyślał — ale nie powiedział tego głośno. Nomadzi szeptali między sobą, rozważając jego słowa.

— Rachunki? — powiedział cicho Targitaus. — Och tak, moje rachunki. — Skoczył na równe nogi, krzycząc coś w języku równin.

— Czy podoba wam się to, bracia? — Lipoxais podał mu znaczenie okrzyku. Ryk, który mu odpowiedział, mógł znaczyć tylko — Tak! — Z uśmiechem drapieżnika na twarzy, Valash klepnął Gala po plecach.

Ale Targitaus, jako przywódca, musiał być ostrożny.

— Enaree! — zawołał, i Lipoxais stanął obok niego. — Poradź się swoich wróżb i powiedz nam, czy to będzie dobre dla klanu.

Lipoxais pochylił głowę i zakrył twarz dłońmi, na znak posłuszeństwa. Potem odwrócił się do Viridoviksa, mówiąc cicho:

— Podejdź tu, stań za mną i połóż ręce na moich ramionach — ciało enaree było bardzo ciepłe i prawie tak miękkie jak puchowa poduszka.

Z wnętrza swojej szaty Lipoxais wyciągnął skrawek gładkiej, białej kory szerokiej na dwa palce i długiej mniej więcej tak jak jego ramię. Pociął ją uważnie na trzy kawałki o równej długości i owinął luźno wokół rąk. Viridoviks czuł jak ciało szamana sztywnieje, jego głowa opadła do tyłu. Celt mógł patrzeć na twarz enaree. Usta miał mocno zaciśnięte, oczy otwarte i w coś zapatrzone — nie widziały Viridoviksa. Ręce Lipoxaisa poruszały się jakby bez udziału jego woli, zwijając i rozwijając kawałki kory wokół palców.

Szaman pozostawał w transie przez długi,długi czas. Viridoviks nie miał pojęcia, jak długo powinien on trwać, ale widział po zaniepokojeniu rosnącym w oczach Targitausa, że nie było to normalne. Zastanawiał się, czy nie potrząsnąć Lipoxaisem, ale zawahał się, nie chcąc wtrącać się do rzeczy, których nie rozumiał.

Enaree wrócił do siebie w momencie, gdy Viridoviks zdecydował się potrząsnąć nim, bez względu na to czy zniszczy to czar, czy nie. Pot kapał mu z twarzy, jego szata była mokra pod rękami Gala. Zachwiał się i wyprostował jak ktoś, kto po długim pobycie na morzu musi przyzwyczajać się do stałego lądu pod stopami. Tym razem na jego twarzy nie było śladu tęsknoty, kiedy spojrzał na Viridoviksa, tylko poruszenie i strach.

— Jest wokół ciebie bardzo silna magia — powiedział. — Twoja własna i inne. — Potrząsnął głową, jakby chcąc pomóc jej rozwikłać tę zagadkę.

Targitaus rzucił jakieś szybkie pytanie w stronę Lipoxaisa, który odpowiedział równie zwięźle i odwrócił się do Celta.

— Niewiele mogłem zobaczyć… — wyjaśnił — …przez tak silne czary, a nawet ta odrobina była niejasna; pięćdziesięcioro oczu, drzwi w górze i dwa miecze. Czy to dobre czy złe znaki — naprawdę nie wiem.

Wyraźnie rozczarowany, że nie dowiedział się więcej, Targitaus zamyślił się, opierając brodę na ręce. W końcu wstał i podszedł krok, by uścisnąć dłoń Viridoviksa.

— Takie same szanse na dobre i na złe — powiedział. — A Varateshowi trzeba przyciąć uszy… chyba aż po szyję. — Ton jego słów był jowialny, ale Gal pomyślał, że nie chciałby mieć w nim wroga.

— Tak… — kontynuował wódz Khamorth. Zdawało się, że używał tego słowa jako pauzy, by mieć czas na zebranie myśli. — Złożysz przysięgę z nami, tak?

— Co tylko sobie życzysz — powiedział Viridoviks bez wahania.

— Dobrze.

Targitaus przeszedł na język równin. Młody mężczyzna o oczach i nosie Targitausa — ten ostatni, choć także wystający, nie był jednak tak pokiereszowany — przyniósł wielką glinianą misę i pełny bukłak kavassu. Nie był to zwykły napój nomadów, ale mocny, ciemny napitek o aromacie podobnym do piwa.

— Karakavass: ciemny kavass — powiedział Targitaus nalewając go do misy. — Napój panów. Ale nie napił się jeszcze, zamiast tego wyciągnął z kołczanu dwie strzały i włożył je do misy, grotami do dołu, a potem dołożył do nich swój shamshir.

— Twój miecz też — powiedział do Viridoviksa. Celt wyciągnął broń i włożył tyle ostrza, ile mogło się zmieścić, nieco ponad połowę, do misy. Targitaus skinął głową, wyciągnął sztylet i wziął rękę Viridoviksa.

— Nie ruszaj się — ostrzegł i zrobił małe nacięcie na palcu wskazującym Celta. Krew Virido-viksa skapywała do misy.

— Teraz ty mnie — powiedział Targitaus, podając mu nóż. Zachował kamienną twarz, gdy Gal przecinał mu skórę. Ich krew była teraz zmieszana. Mocne zaklęcie — pomyślał Viridoviks z podziwem.

Lipoxais rozpoczął śpiewaną modlitwę: gardłowe dźwięki języka khamorth dziwnie brzmiały w zestawieniu z jego wysokim głosem. Od czasu do czasu, Targitaus odpowiadał szamanowi. Podczas gdy enaree kontynuował modlitwę, Targitaus powiedział do Viridoviksa:

— Przysięgnij na swoich bogów, czynić wszystko jak brat tego klanu i nigdy nie zdradzić go, ani nikogo z jego ludzi.

Gal wstrzymał się tylko na moment, by pomyśleć, którzy z jego bogów najchętniej wysłuchaliby tej przysięgi.

— Na Eponę i Teutatesa… przysięgam — powiedział głośno. Bogini koni i bóg wojny — jakież potężniejsze siły mógł przywołać w obecności nomadów? Gdy wymawiał ich imiona, znaki druidów na jego magicznym ostrzu rozbłysły złotym światłem. Oczy Lipoxaisa były zamknięte, ale Targitaus widział.

— Twoja magia, tak — wymruczał, przyglądając się nowo zaprzysiężonemu sprzymierzeńcowi. Kiedy Lipoxais skończył modlitwę, wódz Khamorth wyjął swoją broń z misy. Viridoviks zrobił to samo, wycierając miecz o koszulę, zanim włożył go do pochwy. Targitaus pochylił się i ostrożnie uniósł misę do ust. Napił się, a potem podał ją Celtowi.

— Ta sama krew, ten sam los — powiedział, tłumacząc najprawdopodobniej przysłowie. Virido-viks także się napił. Karakavass wypełniał mu usta, łagodny niczym wino, rozgrzewający wnętrzności.

Gdy Gal dopełnił już aktu przysięgi i należał do nich, oficerowie Targitausa podnieśli się ze swych miejsc i podeszli, by także napić się z misy. Służący zwinęli ciasno ich koce, tak aby nie uronić nawet okruszyny cennego pożywienia.

— Teraz jesteś jednym z nas — powiedział Targitaus, kończąc zdanie głośnym beknięciem. — Więcej kavassu! — zawołał, i przyniesiono nowe bukłaki. Nie był to ciemny napój, jak ten w misie, ale wystarczająco mocny. Viridoviks pił długo, potem podał bukłak siedzącemu obok Valashowi. Kolejny dotarł do niego chwilę później, a potem jeszcze jeden. Czuł, jak zaczyna mu szumieć w głowie.

Czapka Targitausa z wilczej skóry przechylała się ciągle na jedną stronę i przysłaniała lewe oko wodza. Pchnął ją do tyłu i spojrzał na Viridoviksa.

— Ty jeden z nas — powiedział znowu, z o wiele silniejszym akcentem niż przed kilkoma minutami. — Ty powinieneś być zadowolony. To prawo mężczyzny. Czy widzisz tu kobietę, która ci się podoba?

— A niech mnie piorun spali! — wykrzyknął Gal. — Wcale nie patrzyłem. — Fakt, że nie zwrócił uwagi na kobiety siedzące w namiocie, świadczył o tym, jak bardzo był zdenerwowany.

Teraz naprawiał ten błąd. Były takie chwile, kiedy samotność kłuła go niczym nóż, gdy przypominał sobie celtyckie kobiety o rudozłotych włosach, tak dobrze pasujących do jego własnych. Ale nie należał do ludzi, którzy żyli przeszłością i korzystał z okazji, gdy takie się nadarzały. Uśmiechnął się na myśl o Komitcie Rhangawe.

Nie spodziewał się znaleźć takich szlachetnych piękności w namiocie Targitausa. Jak Vaspura-kanerzy, Khamorthci nie grzeszyli urodą, w porównaniu z większością Videssańczyków. Twarze ich mężczyzn często miały w sobie siłę i charakter, ale kobiety wyglądały zwykle na posępne i nieprzystępne. Ubrania nie łagodziły tego wrażenia, bo nosiły spodnie, tuniki i płaszcze identycznie skrojone, jak te używane przez mężczyzn, w dodatku wykonane z tych samych materiałów i futer. Jednak w miejsce nieuniknionych, męskich futrzanych czapek, wkładały stożkowate nakrycia głowy, wykonane z jedwabiu, ozdobione jaskrawymi kamieniami i zakończone pióropuszem z kolorowych piór kaczek i bażantów. To czyniło je nieco bardziej atrakcyjnymi, ale nie wystarczająco.

Jeszcze gorsze — pomyślał Viridoviks — gdy jego wzrok wędrował od jednej kobiety do drugiej. Wiele z nich było żonami oficerów Targitausa: grube i stare, a na dodatek niektóre wyglądały na tak przyzwyczajone do rozkazywania jak wódz nomadów. Babskiej dyscypliny miał dość, odkąd poznał Komittę. One także mu się przyglądały, z niepokojącą otwartością. Cieszył się, że nie rozumie ich komentarzy.

Zatrzymał wzrok. Niedaleko kanapy Targitausa siedziała dziewczyna, której twarz, o mocnych, twardych rysach miała w sobie własne, specyficzne piękno… jak twarz Nevraty Sviodo. To jej oczy — zdecydował Celt — zdawały się uśmiechać nawet wtedy, kiedy reszta twarzy pozostawała nieruchoma. Przyjęła jego spojrzenie z takim samym spokojem i otwartością, jak siedzące obok starsze kobiety, ale bez ich grubiańskiego szyderstwa.

— Ta dziewczynka jest całkiem do rzeczy — powiedział do Targitausa. Gęste brwi Khamortha podjechały do góry niczym flagi sygnałowe.

— Cieszę się, że tak myślisz — powiedział sucho. — Ale wybierz jeszcze raz… służącą, jeśli łaska. To jest Seirem, moja córka.

— O przepraszam najmocniej, przepraszam — powiedział Viridoviks czerwieniąc się. Zdawał sobie sprawę z tego, jak krucha była jego pozycja. — Jak mam odróżnić dziewuchy od szlachetnych pań?

— Przez bughtaq, oczywiście — odparł Targitaus. Kiedy zobaczył, że Gal nie zna tego słowa, pokazał gestem, że chodzi mu o damskie nakrycie głowy. Viridoviks skinął, zły na siebie, że nie zwrócił uwagi na ten szczegół. Obok nefrytów i szlifowanych opali, bughtaq Seirem przyozdabiały złote videssańskie monety. Wyraźnie nie należała do służących.

Spojrzenie Celta spoczęło na młodej, może dwudziestopięcioletniej kobiecie, której twarz nie była co prawda tak interesująca jak Seirem, ale była wystarczająco atrakcyjna i zupełnie zgrabna. Poza kilkoma czerwonymi kamykami i maleńkim kawałkiem nefrytu, bughtaq był pusty.

— Ona mi wystarczy, jeśli nie masz nic przeciwko — powiedział.

— Kto? — Targitaus odłożył bukłak z kavassem, z którego właśnie popijał. — Och, Azarmi. Tak, dlaczego nie? Służy u mojej żony, Borane.

Viridoviks przywołał ją machnięciem ręki. Jedna z bogato wystrojonych kobiet, szczególnie gruba i klocowata, powiedziała coś, co przyprawiło jej towarzyszki o atak niepohamowanego śmiechu. Azarmi pokręciła głową, co wzbudziło wśród starych kobiet jeszcze większą wesołość.

Gal podał jej bukłak z kavassem, który przed chwilą odłożył Targitaus. Nie mogąc się porozumieć, Celt nie był w stanie jej oswoić i sprawić, by czuła się swobodnie w jego towarzystwie. Nie odsuwała się, gdy jej dotykał, ale nie wyglądało też na to, by było to dla niej szczególnie przyjemne.

Sytuacja nie zmieniła się także później, kiedy dokoła ogniska rozpostarto maty do leżenia. Azar-mi była uległa i taktowna, ale nie potrafił jej podniecić. Rozczarowany i urażony, oddał się głodnym myślom o Seirem, śpiącej zaledwie kilka kroków od niego, aż w końcu sam zapadł w sen.

— Mój ojciec słyszał od swojego dziadka — powiedział Arigh — że gdy Arshaumi po raz pierwszy zobaczyli Shaum, wzięli ją za odnogę morza.

— Trudno się dziwić — powiedział Gorgidas, patrząc w dół, na ciemnoniebieską rzekę, płynącą majestatycznie na południowy zachód, do odległego Morza Mylasy. Przysłonił dłonią oczy, bo odbijane przez rzekę promienie słońca świeciły oślepiająco jasno. Próbował ocenić szerokość rzeki, ale nie był w stanie. Półtorej mili? Dwie mile? Bez względu na odpowiedź, w porównaniu z Shaum, Kouphis, Arandos i wszystkie rzeki, które Gorgidas widział w Galii czy Italii, były zaledwie strumykami.

Wierzchem dłoni otarł pot z czoła, czując jak piasek drapie go po skórze. Goudeles, elegancki nawet w stroju koczownika, strzepał źdźbła suchej trawy z rękawa.

— Gdyby nawet samo dotarcie do tego miejsca nie było wystarczającym osiągnięciem, jak mielibyśmy się przez to przeprawić? — zapytał retorycznie.

Dobre pytanie — pomyślał Grek. Najbliższy bród był o setki mil dalej na północ. Trzeba było półboga, by zbudować mosi nad Shaum, a kto na bezdrzewnym stepie wiedział coś o budo waniu łodzi?

Skylitzes odsłonił zęby w uśmiechu.

— Jak dobrze pływasz, Pikridos?

— Na taką odległość? Co najmniej tak dobrze jak ty, na Phosa.

— Konie są lepsze od obu z was — powiedział Arigh. Chodźmy.

Poprowadził ich na sam brzeg Shaum, zsiadł z konia, rozebrał się i z powrotem wspiął się na siodło. Pozostali posłowie zrobili to samo. Arigh wszystkim kierował:

— Siedźcie na koniu, dopóki nie będzie musiał pływać, a wtedy wskakujcie do wody i trzymajcie się mocno jego szyi Ja popłynę ostatni. Psoes, weź moje konie razem ze swoimi. Ja wezmę tylko jednego i upewnię się, czy wszystkie zwierzęta weszły do rzeki. — Wyciągnął szablę i sprawdził, czyjej koniec jest wystarczająco ostry.

Gorgidas podniósł skórzaną torbę, w której trzymał swój cenny manuskrypt. Widząc pytające spojrzenie Arshauma, wyjaśnił:

— Będę się trzymał jedną ręką, bo to musi być suche. — Nomada wzruszył ramionami. Jeśli Grek chciał ryzykować dla jakichś bazgrołów, to jego sprawa.

Przyglądając się pękatej sylwetce Goudelesa, Skylitzes powiedział:

— Będziesz pływał lepiej ode mnie, gryzipiórku. — Goudeles tylko prychnął lekceważąco. Gorgidas szarpnął cugle i pognał swojego wierzchowca naprzód. Koń próbował skręcić, kiedy zorientował się, że wpychany jest do rzeki, ale Grek kopnął go w żebra i nie pozwolił mu na to. Zwierzę szarpnęło głową z oburzeniem i zarobiło następnego kopniaka. Niczym pływak sprawdzający wodę dużym palcem zanurzyło w wodzie tylko końce kopyt i zatrzymało się ponownie.

— Ithi! — krzyknął zirytowany Grek w swoim języku. — Naprzód! — Gdy uwolnił stopy ze strzemion, przymierzając się do kolejnego kopnięcia, koń wreszcie go posłuchał.

Zarżał przestraszony, gdy stracił grunt pod nogami, ale zaraz mocno ruszył do przodu, w kierunku odległego brzegu. Widziany z wysokości kilku cali ponad wodą, wydawał się on niemożliwy do osiągnięcia. Na wschodnim brzegu, koń któregoś z żołnierzy zapierał się kopytami nie chcąc wejść do rzeki. Arigh popędził go mieczem. Zwierzę zarżało przeraźliwie i pognało do przodu, ciągnąc za sobą dwa inne konie.

Prąd w Shaum nie był tak silny, jak spodziewał się Gorgidas. Co prawda ściągał nieco konie i ludzi na południe, czyniąc przeprawę przez rzekę nieco dłuższą, ale nie przeszkadzał w pływaniu. Woda była zimna i bardzo czysta. Grek mógł patrzeć na kamienie i rośliny rosnące na dnie rzeki. Mniej więcej w połowie drogi omal nie umarł ze strachu — ciemnobrązowa ryba szperająca między skałami na dnie, była dłuższa, od pyska do złowrogo rozwidlonego ogona, od jego konia.

— Rekin! — krzyknął.

— Nie, w Shaum nie ma rekinów — uspokoił go Skylitzes. — Nazywają to tutaj „mourzoulin”. Videssańska nazwa to „sturgeon”.

— Nie obchodzi mnie, jak to nazywają — powiedział Grek, zbyt wystraszony, by się tym zainteresować. — Czy ona gryzie?

— Nie, ma tylko małą, bezzębną ssawkę do jedzenia robaków i innych takich.

— Solony kawior jest doskonały — powiedział Goudeles z rozmarzeniem. — Rzadki przysmak.

— Bardzo dobre jest też wędzone mięso — dodał Prevalis, syn Haravasha. — A z pęcherza pławnego robimy… jak mówi się na coś przepuszczającego światło?

— Przeźroczyste — podpowiedział Goudeles.

— Dziękuję bardzo. Robimy przeźroczyste okna, których używamy w namiotach.

— I gdyby umiała śpiewać, też pewnie byście to do czegoś wykorzystali — powiedział gorzko Gorgidas. Ogromna bestia wciąż wyglądała groźnie.

Prevalis wziął Greka na poważnie.

— Tu, na równinach, wszystko się do czegoś przydaje. Zbyt mało mamy, by pozwolić sobie na marnotrawstwo. — Gorgidas tylko coś odburknął, nie spuszczając wzroku ze sturgeona, czy mourzoulina, czy cokolwiek by to było. Ryba nie zwróciła na niego najmniejszej uwagi. Po chwili nie mógł jej już dojrzeć.

Zanim zachodni brzeg zaczął się na dobre przybliżać, ramiona bolały go od trzymania skórzanej torby nad powierzchnią wody, mimo że przekładał ją z jednej ręki do drugiej. Wkrótce zabrakło mu także sił, by trzymać się końskiej szyi. Brzeg był już tylko o trzydzieści jardów, kiedy rozstał się ze swoim zwierzęciem. Rzucił się dramatycznie do przodu i poczuł, że jego stopy dotykają dna. Stepowy konik wciąż jednak nie dosięgał gruntu i teraz to on potrzebował pomocy. Wzdychając z ulgą, pomógł zwierzęciu wydostać się na brzeg i poprowadził je na ziemię Shaumkhiil. Oprócz tego, że teraz rzeka była za nim, nie różniła się ona niczym od Pardraji.

Skylitzes dobił do brzegu kilka stóp od niego. Grek sięgnął do torby i wygrzebał pióro.

— Jak się pisze „mourzoulin”? — zażądał. Zrezygnowanym głosem, Skylitzes podał mu pisownię.

Avshar wściekłym krokiem chodził po swoim namiocie, niczym pantera uwięziona w klatce. Jego wzrost i długie kroki sprawiały, iż namiot zdawał się ciasny i mały, zbudowany dla skarlałej rasy. Czarownik zamachnął się ubraną w ciężki but nogą. Poduszka przeleciała przez namiot, odbiła się od dobrze naciągniętego płótna ściany, i wizerunek odzianego na czarno wojownika ciskającego potrójną błyskawicę upadł z hukiem na ziemię.

Książę czarodziejów rzucił się na Varatesha.

— Ignorant! — warknął. — Przygłupawy, zawszony szczur! Ty kupo śmierdzącego łajna, gdybym ci wyrwał twoje gówniane serce, to jeszcze nie byłaby odpowiednia zapłata za twoje partactwo!

Byli sami. Nawet w ataku wściekłości, Avshar wiedział, że lepiej nie urągać wodzowi na oczach jego ludzi. Pogarda maga, bicz z jego słów, paliły jak ogień. Varatesh pochylił głowę. Bardziej niż czegokolwiek innego, pragnął uznania tego człowieka i znosił obrazę, za którą zabiłby każdego innego.

Ale nie uważał się za niczyjego niewolnika i powiedział:

— Nie tylko ja popełniłem błędy w tej wyprawie. Człowiek, za którym mnie posłałeś, nie był tym, którego znalazłem. On…

Avshar uderzył go potężnie w twarz, rozciągając go na brudnej podłodze namiotu. Varatesh wstał ocierając krew z ust, w głowie głośno mu szumiało. Pochylił się do pozycji walki. Kiedyś kochał Kodomana, i Kodoman także uderzył pierwszy…

— Kimże ty jesteś, żeby tak mnie traktować? — wyszeptał, czując jak łzy pieką go w oczy. Avshar roześmiał się, śmiechem tak czarnym jak zbroja wojownika na jego ikonie. Odsunął na bok kaptur i opończę, które zawsze zakrywały jego twarz.

— No i co robaku — powiedział — kim jestem? Varatesh zaskomlał i przypadł mu do kolan.

VII

Proszę — powiedziała Thekla Zonara, wręczając służącemu srebrny świecznik. — Będzie pasował do pudła, które ty pakujesz. — Kiedy mężczyzna trzymał świecznik, nie wiedząc co zrobić, wzięła go od niego i sama zapakowała. — I to — dodała, wpychając z boku pozłacany srebrny talerz, ozdobiony płaskorzeźbą ze sceną polowania.

— Musimy też wziąć to — krzyczała jej szwagierka, Erythro, nadbiegając z rękami pełnymi porcelanowych filiżanek. — Są takie śliczne. Nie możemy ich zostawić dla Namdalajczyków.

— Miłosierny Phosie! — powiedział Sittas Zonaras. — Może weźmiecie też świńskie koryto? To bezwartościowe rupiecie. Bez żalu mogę oddać je wyspiarzom. Mamy już mało czasu, więc nie traćcie go martwiąc się o dodatkowy bagaż, bo i tak go nie weźmiemy — pokręcił głową, z wyrazem szyderczej złości na twarzy.

— A ty nie trać go, sprzeczając się z Erythro — powiedziała mu jego córka, Ypatia. Magnat westchnął i odwrócił się do Skaurusa.

— Kobiety nie powinny być rozsądne, nie uważasz, cudzoziemcze?

Wciąż trzymając w rękach swoje filiżanki, Erythro podskoczyła do Rzymianina jak nastroszony wróbel:

— Po co go pytasz? Co on wie o rozsądku? Sprowadził na nas Namdalajczyków, ot co. Gdyby nie on, siedzielibyśmy sobie tutaj spokojnie, zamiast włóczyć się po górach jak Khamorthci za swoim bydłem.

— Dość! — powiedział Sittas, tym razem naprawdę zirytowany. — Gdyby nie on, leżałbym martwy w lesie albo musiałbym oddać cały majątek jako okup. Czyżbyś o tym zapomniała?

— No tak, zapomniałam — odparła Erythro, wcale nie zbita z tropu. — Ta przeprowadzka doprowadza mnie do szału, i nie ma się też czemu dziwić! — Pochyliła się i dołożyła filiżanki do talerza i świecznika. Jej brat przewrócił oczami i popatrzył znacząco na Ypatię, ale ona udawała, że nic nie widzi.

Choć najpierw Marek uważał zarzut Erythro za niesprawiedliwy i krzywdzący, po zastanowieniu się, nie był już tego taki pewien. Mnóstwo arystokratów w zachodnich ziemiach szło na ugodę z Namdalajczykami i „Imperatorem” Mertikesem.

— Mógłbyś zrobić to samo, Sittas, gdyby mnie tylko tutaj nie było — skończył trybun. Erythro uśmiechnęła się głupio.

— Nie zachęcaj jej — powiedział Zonaras, po czym kontynuował: — Ja, razem z tymi bandytami i heretykami? Wolałbym raczej, żeby ten dom spalił mi się nad głową, niż żebym miał zgiąć kolano przed Draxem i tą jego kukłą. Nie, cieszę się, że jestem z tobą.

Willa i tak się może spalić — pomyślał trybun ponuro. Pomimo wszystkich umocnień, pomimo potężnego oddziału Khatrishów, których przyprowadził ze sobą Pakhymer, gdyby Drax rzucił całą swoją armię na legionistów, zostaliby zgnieceni. A nadchodził właśnie z całą siłą. Zwiadowcy Pakhymera donieśli, że kolumna Namdalajczyków przekroczy jutro Arandos. Trzeba się było więc znowu wycofywać, tym razem w góry.

Zostawiając Zonarasa, który wciąż kłócił się o to, co powinno zostać, a co nie, Skaurus wyszedł na zewnątrz. Przez strumień przeprawiało się właśnie kolejne stado bydła. Pasterze nie potrzebowali rozkazów, by usunąć swoje krowy i owce przed nadciągającą armią.

— Naprzód, pogoń je! — krzyczał szef pastuchów. — Nie, Stotzas, nie dawaj im teraz pić. Potern będzie na to czas, jak już wszystkie przejdą.

Gajusz Filipus, który zdążył już przygotować wszystko do wymarszu, obserwował pasterza z szacunkiem.

— Byłby z niego dobry oficer — powiedział do trybuna. Markowi nagle przyszła do głowy pewna myśl:

— Hm… Czemu więc nie zrobić go oficerem? Kto lepiej poprowadzi twoich partyzantów? Starszy centurion gapił się na niego zaskoczony.

— Na bogów, panie, toż to potrójna szóstka! — dwaj Rzymianie uśmiechnęli się do siebie krótko. W videssańskich regułach gry w kości, szóstki były najgorszym z wyników, nie najlepszym — jedna z tych drobnostek, które na zawsze czyniły Rzymian obcymi w tym kraju.

— Ty tam! — zawołał Gajusz Filipus.

— Mnie chcecie? — powiedział szef pastuchów, nie odwracając głowy. — Poczekajcie chwilę. Zręcznie rozdzielił dwa stada i wysłał je do dwóch różnych przełęczy, by nie zabrakło dla nich paszy. Poradziwszy sobie z tym, podszedł do Rzymian i ukłonił się w ten sam, pełen szacunku, ale nie służalczy sposób, w jaki kłaniał się Zonarasowi.

— Mogę coś dla was zrobić?

— Tak, ee… — zawahał się Marek, nie znając jego imienia.

— Tarasikodissa Simokattes — powiedział. Widząc zmieszanie na twarzach Rzymian, złagodniał. — Nazywają mnie Ras.

— No i bardzo dobrze — mruknął Gajusz Filipus, ale po łacinie.

Skaurus czuł to samo, ale kontynuował rozmowę z pasterzem: — Kiedy nas zobaczyłeś pierwszy raz, mówiłeś coś o podburzaniu wieśniaków. — Ras skinął głową. — Więc umiecie posługiwać się bronią?

— Tak, trochę. Łuk, włócznia, topór. Kiepski ze mnie szermierz. Mam za mało doświadczenia.

— Lubisz walczyć, co?

— Nie — odpowiedź była krótka i zdecydowana.

Starszy centurion rozpromienił się, co wyglądało nieco dziwnie w zestawieniu z jego, niemal zawsze, posępną twarzą.

— Miałeś rację, Skaurus. Ten może być dobry. — Odwrócił się ponownie do Simokattesa. — Co byś powiedział na małą zabawę z Namdalajczykami — tak, żeby żałowali, że się w ogóle urodzili?

Ras przyjrzał mu się. Jego twarz była tak samo szczera i surowa jak twarz Gajusza Filipusa. Ci dwaj: brodaty videssański pasterz i rzymski weteran, mieli wiele wspólnego — pomyślał Marek. Ale przynęta zarzucona przez starszego centuriona była zbyt kusząca, by ją zignorować.

— Powiedz mi o tym coś więcej — zażądał Simokattes.

Gajusz Filipus uśmiechnął się.

Starszy centurion był mniej radosny dwa dni później, kiedy i oglądał się do tyłu na willę Zonarasa, podczas gdy legioniści maszerowali pod górę.

— Powinniśmy byli to spalić — powiedział do Marka. — Drax będzie miał tu świetną fortecę.

— Wiem — odparł trybun — ale gdybyśmy ją rzeczywiście spalili, co pomyśleliby magnaci z gór? Czy ktoś stanąłby po naszej stronie? Jeżeli nie zostawimy ich rzeczy w spokoju, będą nas mieli za kolejną bandę barbarzyńców, nie lepszych od Namdalajczyków.

— Może i tak — powiedział Gajusz Filipus. — Ale nie będą też się do nas garnąć, kiedy zobaczą, że jesteśmy słabi.

Skaurus odchrząknął; niestety, starszy centurion również miał rację. Czy konflikt z Zonarasem i spalenie jego willi byłoby mniej szkodliwe niż zostawianie bazy dla Draxa? Wolałby wiedzieć lepiej, kiedy strategia musi ustąpić pola taktyce.

— Takich rzeczy uczysz się najpierw na błędach — tłumaczył Gajusz Filipus, gdy trybun podzielił się z nim swoimi wątpliwościami. Po chwili dodał: — Oczywiście, jeżeli twój błąd jest zbyt poważny, zabija cię i potem już niewiele możesz się nauczyć.

— Zawsze umiesz mnie pocieszyć — powiedział Marek sucho. Dojrzał jakiś ruch na północy, u wejścia do doliny, w której stał dom Zonarasa. — Wycofaliśmy się w sam czas. Wyspiarze już są. Myślisz, że tylna straż coś im zrobi?

— Pod młodym Tarasiosem? Żadnych szans — starszy centurion mówił to z żalem, ale bez złudzeń. Zawołał do żołnierza: — Ty tam, Florus, biegnij, przyprowadź tutaj tego faceta od pastuchów, Rasa. Powinien to widzieć. — Rzymianin zasalutował i pobiegł wykonać rozkaz.

Z gorączkowymi wypiekami na twarzy, Tanasios Zonaras odmówił, gdy namawiano go, by przyłączył się do Rzymian i wycofał w góry:

— Nie — powiedział zduszonym szeptem, bo tylko to zostało z jego głosu. — Tutaj zostanę. I tak mam już niewiele czasu. Walka o moją ziemię to szybszy i lepszy koniec niż ten, którego oczekiwałem.

Rodzina nie była w stanie odwieść go od tego zamiaru, a Skaurus nawet nie próbował, bo według stoików, człowiek może sam decydować o tym, kiedy chce umrzeć. Florus powrócił, prowadząc ze sobą Rasa Simokattesa.

— O co chodzi, cudzoziemcze?

— Tylko patrz — powiedział Gajusz Filipus.

Żołnierze Księstwa, doświadczeni i rozsądni weterani, wjeżdżając do doliny, ustawili się w wachlarz, nie chcąc wpaść w zasadzkę. Zaczęli poruszać się szybciej, gdy dojrzeli porzucony obóz legionistów. Podnieśli wzrok do góry i spostrzegli kolumnę wycofujących się wojsk.

Byli już blisko willi, kiedy Tarasios i jego ludzie wypadli z sadu, który służył im za kryjówkę, i ruszyli do ataku Wzniesione szable błyszczały w słońcu, gdy poganiali konie. Z tej odległości wszystko było maleńkie, ciche i doskonałe; realistyczny obraz, który jakąś dziwną mocą się poruszał Jeden z Namdalajczyków wypadł z siodła, potem następny. Ale po chwili paniki, Namdalajczy-cy zaczęli kontratakować. Nadjeżdżało ich coraz więcej, by rozprawić się z oddziałem Tarasiosa.

Simokattes rzucił okiem na rodzinę młodego Zonarasa. Sittas, z twarzą pobrużdżoną głębokimi zmarszczkami rozpaczy, obserwował nierówną walkę. Od czasu do czasu poruszał rękoma naśladując uderzenie, które powinno teraz nastąpić. Jego żona i córka obejmowały się w milczeniu, Erythro płakała. Szef pasterzy, zaciskając swoje silne, twarde pięści w bezsilnej złości, powrócił spojrzeniem do bitwy na dole. Walka była już prawie skończona.

— Co widzisz? — zapytał go Gajusz Filipus.

— Odważnego człowieka — odparł cicho Simokattes.

— Może i tak, ale przy tym i głupiego. — Simokattes odwrócił się ze złością, ale starszy centurion mówi! dalej tak poważnie jak zawsze: — Zastanów się nad tym Ras, i to zastanów się dobrze. Wkrótce to ty będziesz prowadził swoich ludzi na wyspiarzy, i to nie tak wyszkolonych i uzbrojonych jak ci, których miał za sobą Tarasios. No i co on zrobił? Wyjechał z ukrycia, zamiast czekać tam na wroga, i zaatakował duży oddział niewielkim, a powinno być odwrotnie. Odważny? Do czego mu się przydała ta odwaga albo żołnierzom, którzy poszli za nim? — W dolinie, żaden Videssanczyk nie siedział już na koniu. — Cała sztuka w tym, jak zaszkodzić wrogowi, a nie własnym ludziom.

Simokattes milczał przez chwilę. W końcu powiedział.

— Twardy z ciebie człowiek, Rzymianinie.

— Pewnie tak, ale zajmuję się tą brudną robotą od trzydziestu lat i wiem, o co tu chodzi. To właśnie na to się zgodziłeś, mówiąc o podburzaniu chłopów. Jeśli ci to nie odpowiada, wracaj do swoich krów.

Simokattes zamierzył się na niego. Był to cios zrodzony głównie z frustracji. Gajusz Filipus spokojnie, choć z odpowiednią szybkością, schylił się i podszedł krok, chwytając jednocześnie rękę pasterza i wykręcając mu ją za plecami, aż ten nie mógł złapać powietrza z bólu. Starszy centurion puścił go od razu i klepnął po ramieniu.

— Co tam sobie o mnie myślisz, to twoja sprawa, ale posłuchaj mnie. Kiedyś uratuje ci to skórę. — Simokattes skinął szorstko głową i odszedł.

— Poradzi sobie — powiedział Gajusz Filipus, patrząc na oddalającego się pasterza.

— Musiałeś być dla niego taki ostry? — spytał trybun.

— Myślę, że tak. Amatorzy zabierają się do tego interesu pełni jakichś głupawych idei.

Gorzka wiedza Marka, zdobyta w ciągu ostatnich trzech lat, kazała mu dodać:

— Znajdzie się tam troszeczkę miejsca dla walecznej dzielności?

— To dla dzielności — starszy centurion splunął na ziemię. — To nie Achilles zdobył Troję. — Skaurus zagapił się na niego; jeżeli Gajusz Filipus, który z trudem zapisywał własne imię, mógł uczyć się od Homera, to rzeczywiście był on księciem poetów!

Analizując wcześniejsze poczynania Draxa, trybun sądził, że zablokuje on przejścia prowadzące na południe, ale nie zacznie żadnej poważnej kampanii w górach na południe od Arandos. Ale wielki książę, widząc się tak blisko ostatecznego zwycięstwa, wykazał większą agresję, niż spodziewał się po nim Skaurus. Nie tylko błyskawicznie wzniesione fortece pojawiły się u wejść do dolin i w dogodnych miejscach na górskich zboczach, ale namdalajskie patrole zapuszczały się głęboko w góry, paląc i łupiąc okoliczne wsie tuż za wycofującymi się legionistami.

Marek nie potrzebował pełnych wyrzutu spojrzeń Sittasa Zonarasa, by wiedzieć, że powinien ich jak najszybciej powstrzymać. Jeśli wyspiarze mogli napadać na kogo tylko chcieli, po co Videssa-ńczycy mieliby wspierać legionistów? Pomyślał przez chwilę i poszedł zobaczyć się z Laonem Pakhymerem.

Khatrish ostrzeliwał winogronami miniaturową fortecę, zbudowaną z ziemi i patyków.

— Chciałbym, żeby to było takie łatwe — powiedział Skaurus, bo mała katapulta Pakhymera siała spore zniszczenie.

— To o wiele prostsze, kiedy oni nie strzelają — zgodził się Pakhymer, uważnie się przymierzając. Dotknął spustu i katapulta wystrzeliła. Drobny kawałek drewna odpadł od zamku i wpadł do fosy. Marek z rosnącym zniecierpliwieniem czekał aż Khatrish ponownie załaduje. W końcu Pakhymer podniósł wzrok, uśmiechając się szelmowsko do trybuna.

— Już gotowy do wybuchu? Marka rozbawiła jego bezczelność.

— Nie całkiem.

— Obawiałem się, że to powiesz. Chcesz, żeby moi chłopcy zarobili w końcu na to, co dostali w Kyzikos, tak? Pewnie, że tak, widzę to w twoich oczach. O co chodzi tym razem?

Marek powiedział mu. Pakhymer skubał przez chwilę swoją rozczapierzoną brodę, zastanawiając się nad tym.

— Tak, mogłoby tak być, jeżeli będziemy mieli ze sobą dobrego przewodnika.

— Porozmawiam o tym z Simokattesem.

— W porządku, masz to. Powiedziałeś, za trzy dni? — Gdy Marek przytaknął, Khatrish zauważył: — Problem w tym, żeby nie ugryźć za dużego kawałka, czy tak?

— Dokładnie. — Jak zwykle — pomyślał trybun — Pakhymer miał doskonałe wyczucie tego, czego od niego oczekiwano i niewiele chęci, by to wykorzystać. Khatrish przyjrzał się następnemu gronu. Pokręcił głową ze smutkiem.

— Za mało okrągłe — powiedział i zjadł je. — Chciałbyś parę? — Roześmiał się, gdy Marek udał, że nie słyszy.

Skaurus pomyślał, że gęsty, zielony krzak, za którym przykucnął, to dzika pietruszka. Cokolwiek by to było, żółte kwiatki rośliny wydzielały gryzący zapach, od którego oczy trybuna łzawiły. Zagryzł mocno górną wargę, by powstrzymać się od kichnięcia. Nic się jeszcze nie działo, ale bał się, że jeśli raz zacznie, nie będzie mógł przestać, a nie miał wiele czasu.

Pół tuzina Khatrishów wjechało do doliny, poganiając swoje małe koniki z całych sił. Co chwilę któryś z nich odwracał się i strzelał do ścigających ich Namdalajczyków.

Dowódca Namdalajczyków był przysadzistym młodzieńcem o imieniu Grus. Choć był młody, nauczył się już ostrożności. Rozkazał swoim ludziom, by się zatrzymali i rozejrzał się uważnie po ścianach kanionu. Ale Ras Simokattes i Gajusz Filipus dobrze przygotowali swoją zasadzkę. Choć manipuł Juniusza Blesusa leżał w ukryciu, czekając aż wyspiarze wejdą do środka, żaden promień światła odbitego od stali, żadne poruszenie ani odgłos nie zdradzał ich obecności. Grus krzyknął coś i przywołał swoich ludzi.

Trzymając dłoń na rękojeści, Marek czekał aż ostatni z Namdalajczyków, nawet tylna straż, wejdzie do doliny. Skinął głową, dając znak skulonemu obok niego heroldowi. Kornet odtrąbił głośny sygnał. Z okrzykiem „Gavras!”, legioniści wyskoczyli spoza krzaków, kamieni i pni drzew i zbiegając po stromej ścianie kanionu, runęli na wyspiarzy.

Dwaj jeźdźcy z tylnej straży brutalnie zawrócili konie i próbowali wydostać się z doliny. Nie było to tchórzostwo, ale zdrowy rozsądek, który nakazywał jechać po pomoc. Pilum ugrzęzło w brzuchu jednego ze zwierząt, które runęło na ziemię, krzycząc niemal ludzkim głosem i przygniotło pod sobą jeźdźca. Drugi wojownik był już prawie przy wyjściu z kanionu, kiedy trzech legionistów ściągnęło go z siodła.

Grus, przeklinając, próbował ustawić swoich ludzi w kręgu. Ale jeden z Rzymian wysunął się znacznie przed swoich towarzyszy, wrzeszcząc.

— Chodź, Worenuszu! Zobaczymy, który z nas jest więcej wart! — Był to Tytus Pullo. Jeszcze jeden legionista wyskoczył z szeregu. Lucjusz Worenusz gnał za swoim rywalem przeklinając resztką tchu.

Pullo cisnął swoją pilum z bardzo dużej odległości, ale był to celny rzut i włócznia utkwiła w udzie Namdalajczyka wysuniętego na skraj obronnego koła Grusa. Jeździec krzyknął i spadł z konia. Pullo rzucił się naprzód, by go dobić, ale dwóch Namdalajczyków zasłoniło rannego kompana. Jeden z nich pchnął swoją ciężką lancę przez grube drewno i skórę scutum Rzymianina. Czubek ostrza zaczepił o pasek z mieczem i przesunął go do tyłu. Kiedy Pullo sięgnął po gladius, nic tam nie znalazł. Namdalajczycy zasypali go uderzeniami swych mieczy. Przewrócił się na plecy, starając się jak najlepiej wykorzystać uszkodzoną tarczę.

Lucjusz Worenusz, we wściekłym szale, którego mógł mu pozazdrościć Viridoviks, nacierał na wyspiarzy, wrzeszcząc:

— Zostawcie go wypierdki, psy, śmierdzące sępy! To dureń, ale nawet głupi Rzymianin wart jest więcej niż wy wszyscy!

Zabił Namdalajczyka, który rzucił włócznią w Pullo, odpychając lekką tarczę wyspiarza swoją, o wiele cięższą, i wbijając mu miecz w bok.

Drugi Namdalajczyk i jeden z jego rodaków, sądząc zapewne, że Pullo już nie żyje, zajęli się tylko Worenuszem, który znalazł się nagle w sporych opałach. Jednak Pullo był cały i zdrowy. Doszukawszy się wreszcie swojego miecza, odrzucił bezużyteczną scutum, stanął na równe nogi i wbił glaudius w koński zad. Brocząc krwią, zwierzę podskoczyło i pognało naprzód z jeźdźcem, który trzymając się go z całych sił, bezskutecznie próbował nad nim zapanować.

— Bękart! — wydyszał Worenusz.

— Ty jesteś kurewskie nasienie, nie ja! — odparował Pullo. Walczyli ramię przy ramieniu, złorzecząc sobie cały czas. Za moment dołączyli do nich pozostali Rzymianie, i dwaj rywale mogli nieco odpocząć.

Okrążeni, słabsi, zasypani deszczem włóczni, wyspiarze zaczęli się jeden po drugim poddawać. Ale Grus, upokorzony tym, jak dał się wciągnąć w pułapkę i walcząc pieszo po tym, gdy jego koń padł z podciętymi ścięgnami, runął na Marka.

— Poddaj się! — zawołał Rzymianin.

— Do lodu z tobą! — krzyknął Grus, niemal płacząc.

Trybun podniósł tarczę, broniąc się przed wściekłym atakiem. Grus musiał korzystać z tej samej szalonej energii, która napędzała Worenusza i Pullo — uderzał i uderzał, i uderzał, jak nakręcony. Nie myślał zupełnie o obronie. Kilkakrotnie odsłaniał się tak, iż Marek bez trudu mógł zadać mu śmiertelny cios. Trybun oszczędzał jednak swojego przeciwnika — bitwa była już wygrana, a żywy namdalajski oficer wart był więcej niż jego zwłoki.

Gajusz Filipus schylił się i znalazł kamień, który dobrze układał się w dłoni. Rzucił go niedaleko, ale mocno i kamień odbił się od stożkowatego hełmu Grusa. Namdalajczyk zachwiał się i wypuścił broń z ręki. Marek i starszy centurion przycisnęli go do ziemi i rozbroili.

— Ładny rzut — powiedział trybun.

— Widziałem, że nie chcesz go zabić.

Ras Simokattes patrzył to na oficerów, to na Pullo i Worenusza, którzy właśnie przyjmowali pochwały towarzyszy i nic z tego nie rozumiał.

— Kim wy właściwie jesteście? — spytał Skaurusa. — Wy dwaj wysilacie się, żeby oszczędzić tego tutaj… — Trącił nogą Grusa — …a tamci znowu to para żądnych krwi zabójców.

Trybun spojrzał na dwóch rywali. Juniusz Blesus właśnie składał im swoje gratulacje. Marek zmarszczył brwi. Wydawało się, że młodszy centurion nie jest w stanie zrozumieć niczego poza tym co widoczne gołym okiem. Trybun dostrzegł to już wcześniej. Odwrócił się do Simokattesa.

— Poczekaj moment, Ras. Zobaczysz kim jesteśmy. — Potem zawołał do Rzymian: — Pullo, Worenusz, pozwólcie tutaj.

Żołnierze wymienili porozumiewawcze spojrzenia. Od razu ruszyli w stronę Skaurusa i stanęli przed nim na baczność.

— Mam nadzieję, że zakończyliście swój spór — powiedział łagodnie. — Uratowaliście sobie nawzajem życie, to chyba w zupełności wystarczy, żeby się pogodzić. — Mówił po videssańsku, ze względu na szefa pasterzy.

— Tak jest, panie — odpowiedzieli razem, i wyglądało na to, że rzeczywiście tak myślą.

— Odważni, to za małe słowo dla was. Cieszę się, że obaj w ogóle przeżyliście.

— Dzięki, panie — powiedział Pullo, uśmiechając się. Worenusz także się rozluźnił.

— Nikt nie powiedział spocznij, wy…! — ryknął Gajusz Filipus. Legioniści zesztywnieli. Czujność powróciła na ich twarze.

— Obaj nie dostaniecie tygodniowej wypłaty, za złamanie szyku podczas ataku — kontynuował Skaurus, teraz już bez łagodnego tonu. — Mieszając prywatne kłótnie do walki, nie tylko ryzykujecie własnym życiem, ale i bezpieczeństwem waszych towarzyszy. Nigdy więcej, rozumiemy się?

— Tak, panie — odpowiedzieli ponuro.

— W co wyście się bawili? — zażądał Gajusz Filipus. — Równie dobrze moglibyście być parą Galów. — Była to najgorsza obelga dla niekarnych żołnierzy. Worenusz zaczerwienił się, a Pullo grzebał nogą w ziemi, jak mały, nieznośny chłopiec. Niczym nie przypominali teraz okrutnych wojowników sprzed kilku minut. Gdy Skaurus ich zwolnił, odeszli cicho do swoich kompanów.

— No, więc kim jesteśmy, Ras? — spytał Simokattesa trybun.

— Bandą skurwysynów, jeśli chcesz wiedzieć — odezwał się, leżący na ziemi Grus.

— Zamknij się — rzucił Gajusz Filipus.

Simokattes z niedowierzaniem obserwował jak Rzymianie z pokorą wysłuchali reprymendy. Nigdy nie widział żołnierzy wyszkolonych aż do takiego posłuszeństwa. Podrapał się po głowie, potarł po zarośniętym policzku.

— Niech mnie piekło pochłonie jeśli wiem, ale cieszę się, że jestem z wami, a nie przeciwko wam.

— Ba! — powiedział Grus.

Odizolowany w południowo-wschodnich górach, Marek dotkliwie odczuwał brak jakichkolwiek wiadomości z szerokiego świata. Już prawie stracił nadzieję na to, że coś jednak do niego dotrze, kiedy posłaniec z Videssos, mały, elegancki mężczyzna o lisiej twarzy, przedarł się przez Namdalaj-czyków i został przechwycony przez patrol Khatrishów.

— Karbeas Antakinos, moje nazwisko — powiedział, kiedy przyprowadzono go do trybuna. Jego bystre oczy rozglądały się bacznie po obozie legionistów, niczego nie pomijając.

— Dobrze cię widzieć, dobrze cię widzieć — mówił Marek, potrząsając jego dłonią.

— Dobrze być tutaj, powiedziałbym raczej — stwierdził kurier. Mówił szybko, w rytmie staccato, charakterystycznym dla stolicy. — Jazda była okropna, wszędzie pełno przeklętych Hazardzi-stów. — Używał videssańskiego obraźliwego przezwiska dla ludzi Księstwa, którzy odpłacali się, nazywając Videssańczyków Bufonami. Rzymianin westchnął cicho — nie miał cierpliwości do sprzeczek między sektami Phosa.

Przypomniał sobie o tym, jak zdradliwy potrafi być Drax.

— Czy mógłbym prosić o twoje hm… listy uwierzytelniające — powiedział do Antakinosa.

— Tak, oczywiście. — Videssańczyk zatarł szybko ręce. — Miałem spytać cię o opinię Jego Wysokości Imperatora o kobietach z gorącym temperamentem.

Skaurus uspokoił się — Thorisin używał już tego hasła wcześniej.

— Są bardzo interesujące, ale męczące.

— Trafił w sedno, co? — zachichotał Antakinos. Jego śmiech, pogłębiony rezonującym tenorem, był lekki i miły dla ucha. — Pamiętam jedną dziewczynę, nazywała się Panthia, ale to już inna historia. Do interesu; jak wygląda sytuacja?

— Na razie ciągle stoimy w martwym punkcie. Wyspiarze, po tych kilku lekcjach, które im daliśmy, już nie wsadzają nosa w te okolice, ale ja też nie mogę się ruszyć. Zbyt wielu jest ich tam na dole. Czy Gavras może ich odciągnąć?

Posłaniec skrzywił twarz.

— Nie ma mowy. Właśnie poprowadził dwa regimenty do Opsikon, naprzeciwko Księstwa, żeby powstrzymać wyspiarzy, którzy tam lądują.

— Cholernie cudownie — powiedział Gajusz Filipus. — Myślę, że mogliśmy się tego spodziewać.

— Tak — powiedział Antakinos. — Chwała Phosowi, że to tylko zwyczajni rabusie, a nie Książę. Skoro o rabusiach mowa; piraci z Księstwa także pojawili się przy ziemiach zachodnich. Trzy dni przed tym jak wyruszyłem, Leimmokheir zawinął do portu po pościgu za czterema okrętami i zatopieniu piątego. A można być pewnym, że jest ich więcej w tamtej okolicy.

— Na bogów! — rzucił Skaurus, przechodząc z wrażenia na łacinę. Powrócił do videssa-ńskiego. — Chcesz mi więc powiedzieć, że jesteśmy w tej chwili jedyną siłą, jaka została Autokra-torowi?

— Właściwie, tak — zgodził się posępnie kurier. — Prawdę mówiąc, cieszę się, że będę mógł mu powiedzieć, jak wielu was tu widziałem. Po ee… nieszczęściu pod Sangarios, bał się, że cała armia Zigabenosa została zniszczona albo zdradziła, tak jak jej generał. — Niech szlag trafi wielkiego księcia Draxa — pomyślał Marek — podczas gdy Antikos kończył: — Ale wy nie wyglądacie na pokonanych.

— Mam nadzieję — prychnął Gajusz Filipus.

Laon Pakhymer nadszedł akurat na czas, by usłyszeć ostatnich kilka zdań.

— Pewnie, że nie — powiedział, mrugając oczami. — Bo twoi ludzie boją się ciebie bardziej niż Draxa. On ich może co najwyżej zabić. — Starszy centurion znowu się żachnął, ale nie wyglądał na niezadowolonego.

— Jechałeś przez tereny okupowane przez wyspiarzy — powiedział Marek do Antakinosa. — Jak odnosi się do nich tamtejsza ludność?

— Interesujące pytanie. — Antakinos spojrzał na niego z respektem. — Myślisz może o tym, żeby ich trochę podjudzić? Jego Wysokość mówił, że jesteś spryciarzem. No cóż, wygląda to tak: chłopi chętnie przypalaliby Hazardzistów na wolnym ogniu, bo kradną ich bydło, a magnaci zrobiliby to samo, bo kilku z nich musiało oddać swoje posiadłości ludziom Księstwa. — Posłaniec spo-chmurniał. — Niestety, obawiam się, że w miastach sytuacja jest odwrotna. Drax ściąga z nich haracz, to prawda, ale mniejszy niż podatki, które płacili Videssos. W dodatku mieszczanie liczą na to, że Namdalajczycy obronią ich przed Yezd.

Laon Pakhymer pokręcił nieznacznie głową, ale Antakinos zauważył to i podniósł pytająco brwi. Khatrish nie wytłumaczył się jednak, ku głębokiej uldze Skaurusa. Ta intryga ciągle jeszcze spędzała mu sen z oczu.

— No dobrze, a co jeśli tych skurwysynów będzie więcej niż myśleliśmy przy zastawianiu pułapki? — pytanie zadał wysoki, chudy farmer, odziany w spodnie z szorstkiego samodziału i grubą, skórzaną kufajkę. Trzymał swoją włócznię na dzika trochę niepewnie.

Gajusz Filipus zdobywał się na najwyższą cierpliwość. Ci nieokrzesani videssańscy rekruci nie mieli ani rzymskiej dyscypliny, ani zapalczywości Hiszpanów, z których Sertoriusz stworzył tak niebezpieczną armię partyzantów. Mimo to wszyscy siedzący wokół niego mężczyźni, a było ich około dwustu, byli ochotnikami: albo uciekinierami z nizin, albo góralami, którzy woleli prawdziwą wojaczkę niż utarczki z magnatami.

Starszy centurion powiedział do swoich słuchaczy:

— Nie potrzebujecie mojej pomocy, żeby odpowiedzieć na takie pytania. Kto mu powie? Podniosło się kilka rąk, ale Ras Simokattes był pierwszy. Gajusz Filipus udał, że nie widzi szefa pastuchów Zonarasa.

— Ty tam, tak ty z siwymi włosami.

Mężczyzna wstał, założył ręce za plecy i pochylił głowę, jakby był dzieckiem w szkole.

— Jak ich jest za dużo, zostajemy w kryjówce — powiedział nieśmiało. Lekki łuk do polowania leżał u jego stóp.

— Tak jest! — pochwalił Gajusz Filipus. — I nie ma się też czego wstydzić. Jeśli nie macie pewności, nie bawcie się z wyspiarzami. Mają lepszą broń niż wy i wiedzą co z nią robić. Tak jak ja. — Pozwolił sobie na leniwy uśmiech.

Przyglądając się lekcji, Marek widział, jak przyszli maruderzy weterana zesztywnieli, przypominając sobie demonstrację sprzed kilku dni. Starszy centurion, w pełnym uzbrojeniu, poprosił czterech ze swoich uczniów, by go zaatakowali swoją ulubioną bronią. Walka nie trwała długo. Odwracając pilum znokautował jednego z nacierających, uchylił się przed zamaszystym ciosem kolejnego i złamał drzewce włóczni na jego głowie. Odwróciwszy się zręcznie pozwolił, by pałka trzeciego z Videssańczyków grzmotnęła w jego tarczę, po czym uderzył w podbródek brzegiem obitej żelazem scutum. Mężczyzna nie zdążył jeszcze upaść na ziemię, a już Gajusz Filipus wyciągał miecz i przesuwał się w stronę ostatniego przeciwnika, który trzymał krótką pikę. Facet był całkiem odważny i ruszył ostro na Rzymianina, chcąc go przebić, ale Gajusz Filipus, wdzięcznie niczym tancerz, odsunął się nieznacznie na lewo, przepuszczając pchnięcie obok i klepnął biedaka mieczem w brzuch. Dwóch ludzi nieprzytomnych, jeden bezradny na ziemi, czwarty blady jak ściana i trzęsący się — nieźle, jak na minutę walki.

Ponad tuzin wieśniaków wymknęło się tej nocy z obozu.

Ale dla tych, którzy zostali, starszy centurion był lepszym nauczycielem, niż spodziewał się Skaurus. Zajął się tym z zapałem, który nie zawsze towarzyszył mu w jego zwykłych obowiązkach. Jak każda praca, w miarę upływu lat stały się one rutyną. Nowa rola zdawała się przywracać mu młodość i rzucił się na nią z entuzjazmem, jakiego trybun jeszcze u niego nie widział, odkąd się znali.

Weteran mówił:

— Uderzacie, robicie co się da i szybko się wycofujecie. Czasami dobrze jest wcześniej schować broń w rowie. — Dla zawodowych żołnierzy taka uwaga byłaby herezją, ale w przypadku partyzantów mogła się okazać wielce pożyteczna. — Kto będzie wtedy wiedział kim jesteście?

— A jeśli będą nas ścigać?

— Oczywiście, musicie się rozproszyć. A kiedy nie będą was już widzieć, po minucie albo dwu możecie się zatrzymać. Połóżcie się tylko na ziemi i przykryjcie zielskiem, jakby was nie było. Przejadą obok was za każdym razem. — Uśmiech Gajusza Filipusa był zupełnie pozbawiony nieodłącznego zwykle cynizmu. — Możecie się przy tym jeszcze nieźle ubawić.

Marek nie wierzył własnym uszom. Starszy centurion, najtwardszy profesjonalista jakiego ziemia nosiła, mówi o walce jak o zabawie? Powrót do młodości nie miał w sobie nic złego, ale u Gajusza Filipusa wyglądało to jak drugie dzieciństwo.

Ruelm, syn Ranulfa, wesoły i zadowolony z siebie, jechał na czele oddziału Namdalajczyków na południe, w kierunku gór, gdzie wciąż nie chciano uznać władzy jego pana, księcia Draxa. Nawet przez moment nie myślał o sobie jako o poddanym jakiegoś Imperatora Zigabenosa. Ta farsa przeznaczona była tylko dla Videssańczyków, by łatwiej oswoili się z myślą o nowym władcy.

Zatrzymał się, by zapalić pochodnię. Było już po zmierzchu, a on chciał jechać dalej. Przy odrobinie szczęścia połączy się z Baili przed północą. To właśnie tak go cieszyło — kiedy wyruszył z Kyzikos spodziewał się, że podróż będzie jeszcze o dzień dłuższa, ale bród na Arandos, który pokazał mu ten dziwak, oszczędził im wiele godzin, które musieliby stracić na poszukiwanie najbliższego mostu i powrót do drogi. Dotknął sakiewki. Warto było wydać sztukę złota, a starzec wyglądał tak, jakby już od dawna nie widział pieniędzy.

Ćma krążyła wokół jego pochodni. Noc była ciepła i tak cicha, że mógł słyszeć trzepot skrzydeł owada. Nietoperz wyskoczył z ciemności, połknął ćmę i zniknął tak szybko, że Ruelm mógł go w ogóle nie zauważyć.

— Cholerna mysz — powiedział, czyniąc na piersiach znak słońca, by zażegnać złą wróżbę. Jego ludzie zrobili to samo. Namdalajczycy nazywali nietoperze „kurczakami Skotosa”, bo jak inaczej można było wytłumaczyć ich doskonałą orientację w ciemnościach, jeśli nie pomocą czarnego boga?

W miarę jak zbliżali się do gór, kępy krzaków i drzew pojawiały się znacznie częściej niż na północ od Arandos. Ta bogata równina była najlepiej uprawianą i najżyźniej szą ziemią, jaką Ruelm kiedykolwiek widział. W porównaniu ze skromnymi osiągnięciami Księstwa, była to kraina dobrobytu.

Czajka zaświergotała gdzieś w krzakach, na skraju drogi, a potem zagwizdała przeciągle. Ruelm był nieco zaskoczony, słysząc dziennego ptaka tak późno po zmierzchu. Wtedy pierwsza strzała cichym świstem przeszyła spokój nocy i rycerz jadący tuż za nim zaklął ze zdziwienia i bólu, gdy utkwiła w jego łydce.

Ruelm zamarł na sekundę. Nie miało być tutaj żadnych nieprzyjaciół. Rzymianie, Videssańczy-cy, Khatrishe i różne przybłędy czepiające się ich spódnicy, zepchnięci byli głęboko w góry.

Następna strzała przeleciała koło jego twarzy tak blisko, że pióra służące za lotki musnęły mu policzek. Nagle znowu był żołnierzem. Odrzucił pochodnię najdalej jak potrafił. Kimkolwiek byli ci nocni rozbójnicy, nie należało ułatwiać im zadania oświetlając dodatkowo cel. Wyciągał właśnie miecz, kiedy podnieśli się z ukrycia i ruszyli do ataku.

Ciął na chybił trafił, wciąż na wpół oślepiony przez światło pochodni, i czuł, że ostrze kogoś dosięgło. Za jego plecami żołnierz, który pierwszy został raniony krzyknął, gdy ściągano go z konia — jego wrzask ucichł gwałtownie. Zastąpiły go inne — głosy videssańskich wieśniaków rozbrzmiewały triumfem i — mógłby przysiąc — strachem.

Ciemność sprawiała, że dzika walka przypominała senny koszmar. Zawracając brutalnie konia, by znaleźć pomoc u swoich ludzi, Ruelm zobaczył swoich przeciwników jako ruchome cienie, niemożliwe do policzenia, i prawie niemożliwe do trafienia.

— Drax! — krzyknął i poczuł w ustach gorzki strach, gdy odpowiedziało mu tylko dwóch ludzi.

Jakaś ręka złapała go za udo. Próbował kopnąć napastnika i choć jego noga natrafiła w powietrze, mężczyzna odskoczył do tyłu. Wbił ostrogi w boki swego wierzchowca. Wałach stanął dęba, rżąc przeraźliwie. Dobrze wyszkolony do walki, wyrzucił ciężko podkute kopyta do przodu. Ludzka czaszka rozprysła się niczym uderzony pałką melon — kawałek mózgu, ciepły, wilgotny i klejący spadł Ruelmowi na czoło, tuż pod hełm.

Potem, z wielkim wrzaskiem koń runął na ziemię. Uwalniając się ze strzemion, Ruelm słyszał krzyk Videssańczyka, „Tnij, na Phosa!”. Obute i bose stopy szurały w kurzu drogi, w miarę jak nadbiegali następni, niczym banda szakali.

Wyspiarz przekoziołkował i próbował się właśnie podnieść, gdy pałka uderzyła w metalowy kołnierz, który chronił z tyłu jego kark. Ogłuszony, upadł na kolana, potem na brzuch. Zabrano mu miecz, chciwe ręce rozrywały paski od kolczugi. Jęknął i sięgnął po sztylet.

— Uwaga! — krzyknął ktoś. — Jeszcze się broni! — Przerażający śmiech. — Zaraz to naprawimy!

Wciąż oszołomiony poczuł, jak twarde palce chwytają go za podbródek i odchylają głowę.

— Jak owce — powiedział Videssańczyk. Ból przeszył mu gardło, ale nie na długo.

W towarzystwie Sittasa Zonarasa i Gajusza Filipusa, Skaurus udał się do miejsca, które zaproponował Baili z Ecrisi.

— Tutaj, Minucjuszu — powiedział trybun, zatrzymując się na moment. — To wystarczająco blisko dla twojego oddziału.

Młody podoficer zasalutował. Byli o dobry strzał z łuku od punktu, w którym czekał na nich Baili i para jego poruczników. Grupa Namdalajczyków pozsiadała z koni i rn/.lo/.ylu się na ziemi w podobnej odległości na północ od swojego dowódcy.

— Witaj, wyspiarzu — zawołał Marek, gdy podeszli bliżej. — O czym musimy porozmawiać? Ale Baili nie był tym uprzejmym, pewnym siebie oficerem, który dostarczył proklamację Draxa kilka tygodni temu.

— Ty gnojku — warknął, czerwony ze złości. — Za dwa miedziaki wbiłbym cię na pal na pożarcie krukom. Myślałem, że jesteś człowiekiem honoru. — Splunął pod stopy Rzymianina.

— Skoro nim nie jestem, to po co ze mną rozmawiasz? Jesteśmy wrogami, to prawda, ale nie musimy się zaraz nienawidzić.

— Niech piekło pochłonie ciebie i twoje gładkie słówka — powiedział Baili. — Mieliśmy was za uczciwych najemników, ludzi, którzy robią jak najlepiej to, za co się im płaci, tak, ale nie poniżają się do takiego plugastwa, jakim wy się zajmujecie. Nocne morderstwa, zasztyletowani w karczmie, okaleczone konie, kradzieże doprowadzające człowieka do szaleństwa…

— Dlaczego winisz nas? — zapytał Marek. — Po pierwsze, wiesz dobrze, że my, Rzymianie, nie lubimy takiej wojny. Gdybyś o tym nie wiedział, nie przyszedłbyś tutaj. A po drugie, nawet gdybyśmy chcieli, to nie możemy, bo zamknęliście nas w tych górach.

— Zdaje się, że ktoś tam na równinach nie przepada za wami — powiedział Gajusz Filipus obojętnie, jakby rozmawiał o pogodzie.

Baili był o krok od wybuchu.

— W porządku! W porządku! Rozpuśćcie swoich głupich wieśniaków, jeśli tak to chcecie rozegrać. Wybijemy ich, nawet gdybyśmy musieli ściąć wszystkie drzewa i spalić wszystkie chałupy, stąd aż do samej stolicy. A wtedy wrócimy, żeby zająć się wami, i będziecie się modlić, żeby skończyło się na tym, co zrobimy waszym tchórzliwym pachołkom.

Gajusz Filipus nie powiedział nic, ale skrzywił brew. Dla Bailiego nic to nie znaczyło — Marek wiedział jednak, że weteran nie obawiał się tych gróźb.

— Coś jeszcze, Baili? — spytał trybun.

— Tylko to — powiedział ciężko namdalajski oficer. — Pod Sangarios walczyliście najlepiej jak umiecie, i walczyliście czysto. Później, gdy rozmawialiśmy o twojej propozycji wymiany, byłeś wspaniałomyślny, nawet kiedy nie wyszło tak, jak chciałeś. Więc dlaczego teraz to?

Szczere zakłopotanie w jego głosie zasługiwało na szczerą odpowiedź. Marek myślał przez chwilę, potem powiedział:

— Jak najlepsze wykonywanie tego, za co mi płacą, jak o tym mówisz, jest uczciwe, ale to nie moje zajęcie. Moim zadaniem jest utrzymać wszystko w należytym porządku, i w taki, czy inny sposób, zamierzam to robić.

Cenił sobie spojrzenie pełne podziwu i pochwały, które rzucił mu Gajusz Filipus, ale wiedział, że dla Bailiego to, co powiedział, nie miało najmniejszego sensu. Rzymski upór był cechą, która nie miała odpowiednika w tym świecie — ani przebiegli Videssanczycy, ani beztroscy Khatrishe, ani dumni Namdalajczycy nie doceniali jej wcale.

Jednak Baili nie był głupcem. Tak jak trybun użył jego sformułowania, teraz on rzucił mu w twarz jego własne słowa:

— W taki czy inny sposób, tak? Jak myślisz, jakież to podziękowania dostaniesz od videssa-ńskich magnatów, cudzoziemcze, jeśli nauczysz chłopów z gnojem między palcami zabijać? — Popatrzył w oczy Zonarasowi. — A ty, panie. Kiedy pojedziesz zbierać daninę, czy będziesz się czuł bezpiecznie, przejeżdżając obok krzaka, na tyle dużego, by mógł skrywać człowieka?

— Bezpieczniej, niż kiedy twoi junacy depczą mi po piętach — odparował Videssańczyk, ale skubał w zamyśleniu brodę.

— Przypominasz mi człowieka z pewnej historyjki, który wskoczył do ognia, bo było mu chłodno. Niech to spadnie na wasze głowy, a zobaczycie, że spadnie. — Baili odwrócił się do Skaurusa. — Pogrzebaliśmy tego twojego jeźdźca. Antakinos, tak się nazywał, prawda?

Jeśli znał nazwisko, nie blefował. Marek zastanawiał się, ilu kurierów zginęło, w ogóle do niego nie docierając.

— O, rzeczywiście? — powiedział. — No cóż, vale — żegnaj!

Baili chrząknął, wyraźnie spodziewając się jakiejś ostrzejszej reakcji. Kiwnął głową do swoich zastępców, którzy przyglądali się trybunowi i jego towarzyszom z jeszcze mniejszą sympatią, niż wykazał ich dowódca.

— Idziemy… dostał swoje ostrzeżenie, i jest to więcej, niż na to zasługuje. — Niemal z rzymską precyzją, Namdalajczycy zrobili w tył zwrot, i odmaszerowali do swoich koni.

Gdy Skaurus, Gajusz Filipus i Zonaras szli w kierunku żołnierzy Minucjusza, starszy centurion robił wszystko, by powstrzymać się od głupiego śmiechu.

— To będzie najlepszy rekrut, jakiego kiedykolwiek mieliśmy. Nic cię tak nie przekona do stanięcia po odpowiedniej stronie, jak widok twojego domu spalonego do fundamentów i wyrżniętych sąsiadów.

— Tak, chyba tak — powiedział Marek, ale w zamyśleniu. Argument Bailiego o konsekwencjach uzbrajania i szkolenia videssańskich wieśniaków martwił go bardziej, niż dał po sobie pokazać w obecności wyspiarza. Kiedy dawał Gajuszowi Filipusowi wolną rękę, nie myślał o niczym więcej, jak tylko o utrudnianiu życia Draxowi. Udawało mu się to, bez wątpienia — złość Bailiego najlepiej o tym świadczyła. Ale Namdalajczyk, niech go szlag trafi, miał rację — chłopi, którzy wzięli do ręki broń, by walczyć z ludźmi Księstwa, nie zapomną nagle jakimś cudownym sposobem wszystkiego czego się nauczyli, gdy skończy się już wojna. Ile czasu minie zanim zrozumieją, że nielubiany magnat czy poborca podatkowy z Imperium krwawią tak samo jak wyspiarze?

Zonaras zdawał się czytać w jego myślach. Poklepał trybuna po plecach, mówiąc:

— Nie spodziewam się, Skaurus, żeby ktoś na mnie napadł jutro ani też w przyszłym roku.

— Cieszę się — odparł Marek. Pociesza! się myślą, że w Videssos, tak jak w Rzymie, wielcy właściciele ziemscy byli zbyt potężni. Ich nacisk powinien się zmniejszyć. Imperium było silniejsze wtedy, gdy opierało się na wolnych chłopach niż teraz, gdy prowincjonalni magnaci spierali się ciągle z urzędnikami ze stolicy, i gdy obrona państwa spoczywała w rękach tak nieobliczalnych najemników, jak Namdalajczycy — albo Rzymianie.

Ale tego samego wieczoru Pakhymer śmiał się z niego, gdy powtórzył mu słowa Bailiego.

— I ty wściekałeś się na mnie za to, co zrobiłem w Yezd, a co musiało być zrobione.

— Jest jednak różnica — upierał się Marek.

— W świńskiej dupie — powiedział pogodnie Khatrish. Trybun wiedział, że on tego nie zrozumie. — Ładujesz po swojej stronie Wagi ile tylko możesz, a potem spodziewasz się najlepszego.

Ortodoksyjna myśl videssańska utrzymywała, że pewnego dnia Phos pokona swego nikczemnego rywala, Skotosa. Lud Pakhymera, który wyrósł z chaosu barbarzyńskich inwazji, nie był tak optymistyczny. Według niego, w walce dobra ze złem obie strony miały równe szanse, i stąd metafora z wagą. Dla Videssańczyków, a nawet dla Namdalajczyków, była to straszliwa herezja. Niezależni jak zawsze, Khatrishe pozostawali jednak przy swoich poglądach.

Marek cieszył się, że teologia go nie obchodziła.

Gajusz Filipus nauczył się już szanować opinie Pakhymera — ospowaty dowódca kawalerii miał w zwyczaju trafiać w sedno. Wydłubując kawałek rodzynka spomiędzy zębów, powiedział do Skaurusa:

— Ty, panie, zajmujesz się tym, co robią ci przeklęci politycy z Imperium. Czy będą nas mieli za ogrów, dlatego że użyliśmy ich poddanych do walki z wyspiarzami?

— Tylko ci, którzy sami są ogrami, tak mi się wydaje. To oni mają się czego bać. — Marek spojrzał na niego, zaintrygowany, bo rozważanie takich problemów nie było do niego podobne. — Dlaczego cię to martwi?

— Nic ważnego, naprawdę — powiedział starszy centurion, ale jego zakłopotany uśmiech świadczył o czymś innym. Marek czekał. Gajusz Filipus nieśmiało kontynuował: — Zresztą, kiedy Yezda i fanatycy Zemarkhosa zajmują wszystko stąd aż po Aptos, takie kłopoty nie mogą tam sięgnąć.

— Aptos? — Rzymianie zimowali tam po Maragha, ale minął już ponad rok odkąd opuścili to miasteczko i Skaurus zdążył już prawie o nim zapomnieć.

Gajusz Filipus zdawał się żałować, że w ogóle otworzył usta. Trybun myślał, że starszy centurion zatnie się ostatecznie, ale ten brnął dalej:

— Pewna wdowa po tamtejszym magnacie… jak ona się nazywała? Nerse Phorkaina, chyba tak, to całkiem miła kobieta. Ciekawe, co tam z jej synem, i Yezd i ze świętą wojną Zemarkhosa przeciwko wszystkiemu i wszystkim. Wolałbym, żeby nie pomyślała sobie, że dokładamy jej jeszcze jedno zmartwienie. Kiepska byłaby to zapłata za jej gościnność.

— Na pewno — zgodził się poważnie Marek. „Jak ona się nazywała”, akurat — pomyślał? Był pewien, że Gajusz Filipus pamiętał doskonale wszystko, co związane było z wdową po Phorkosie, łącznie z tym, jakie kamienie nosiła najchętniej w pierścieniach. Ale starszy centurion tak przywykł do pogardzania kobietami, że Skaurus wątpił, czy kiedykolwiek przyzna się do odmiennego uczucia, nawet przed sobą samym.

Topór o krótkim drzewcu raz po raz wgryzał się w czarny pień drzewa morwowego. Drzazgi leciały na boki. Drwal Bryennios odchrząknął z satysfakcją, gdy drzewo zaczęło się chwiać. Długie lata użycia wyszlifowały drzewce siekiery w miejscu, w którym obejmował je dłonią, tak iż było teraz delikatne niczym skóra młodej kobiety. Przeszedł na drugą stronę drzewa, pogłębił mniejsze wcięcie kilkoma uderzeniami i wrócił na miejsce. Jeszcze raz chrząknął. Chyba uda mu się spuścić morwę tam, gdzie stała stara olcha aż do burzy przed trzema laty. Wtedy będzie mu o wiele łatwiej pociąć ją na bale.

Wiatr zmienił się, przynosząc ze sobą ostry zapach palonego drewna. Bryennios wydał kolejny odgłos, tym razem niezbyt łagodny — to nie był Tralles, wypalacz węgla drzewnego, przy pracy. Domy w jego wiosce stały w płomieniach. Słyszał odległe zawodzenia kobiet i pokrzykujących Na-mdalajczyków.

Jakby myśl o ludziach Księstwa mogła ich wyczarować, trzech jechało w jego kierunku leśnym gościńcem.

— Ty tam! — krzyknął jeden z nich. Jego leniwy wyspiarski akcent połknął ostatnie m. Bryen-nios uśmiechnął się szyderczo, ale tylko do siebie. Namdalajczycy byli w pełnych zbrojach i trzymali swoje lance w gotowości. Drwal znowu zamachnął się toporem. Drzewo jęknęło. Jeszcze kilka uderzeń i runie na ziemię.

— Zacumuj to! — krzyknął wyspiarz. Żeglarski termin nic nie znaczył dla Bryenniosa, który nie widział nigdy wody większej niż staw dla kaczek, ale jego sens był oczywisty. Obniżył siekierę.

Udając, że na nich nie patrzy, kątem oka podpatrywał zbliżających się Namdalajczyków. Dwóch mogło być z wyglądu Videssańczykami, gdyby nie byli ogoleni. Trzeci miał jasne włosy i niepokojąco zielone oczy. Wszyscy byli wielkimi, dobrze zbudowanymi mężczyznami, przewyższającymi go o pół głowy albo i więcej, ale on był szerszy w ramionach, a jego muskuły grube i twarde od wieloletniej praktyki.

— Czego ode mnie chcecie? — zapytał. — Mam pracę do zrobienia. — Więcej pracy, dzięki waszej bandzie. — Nie krył swojego rozgoryczenia.

Starszy z dwójki śniadolicych Namdalajczyków wytarł czoło wierzchem dłoni. Wąski pasek czystej skóry wychynął spod warstwy sadzy i rdzawego potu. Reszta jego twarzy była nadal brudna.

— Chcesz, żeby wam oszczędzano takich wizyt, co? — powiedział. Bryennios popatrzył na niego jak na idiotę:

— A kto by nie chciał?

— Słusznie — uśmiechnął się słabo wyspiarz. — Cóż, nie jesteśmy zadowoleni, gdy pali się nasz wóz z zapasami i zabija dwóch strażników. Wiesz może kto ma takie świetne pomysły? Dobrze byśmy zapłacili, żeby poznać jego imię.

Drwal wzruszył ramionami i rozłożył ręce. Namdalajczyk warknął ze złością, szyderczo naśladując jego gest.

— Sam widzisz jak to jest. Jeśli nie dowiemy się, kim są ci rebelianci, musimy nauczyć wszystkich, jaka jest cena za ich ukrywanie.

Bryennios znowu wzruszył ramionami.

— Równie dobrze moglibyście gadać do siekiery tego głupka — powiedział wyspiarz o blond włosach. — Więcej by wam powiedziała.

Jego szmaragdowe spojrzenie ugodziło Bryenniosa. Zakończony szpicem pasek metalu, który ochraniał jego nos, nadawał mu wygląd jastrzębia. W końcu spiął konia i nawrócił. Jego towarzysze zrobili to samo.

Bryennios znowu zaatakował morwę. Po kilku potężnych uderzeniach upadła tam, gdzie powinna była upaść. Podszedł bliżej, by odrąbać większe gałęzie. Odmawiał cicho krótką modlitwę dziękczynną za to, że ludzie Księstwa nie wzięli na poważnie rady jasnowłosego rycerza i nie przyjrzeli się z bliska jego siekierze. Ciemnoczerwone, stężałe plamy na górze drzewca nie były kroplami żywicy.

— Dlaczego się wycofują? Nie mam pojęcia — powiedział do Marka khatrisherski zwiadowca, bezczelny jak wszyscy jego rodacy. — Chcesz wiedzieć „dlaczego”, spytaj czarównika. Ja wiem dobrze „co” i mówię ci, że Namdalajczycy zwijają obóz.

Trybun pogrzebał w sakiewce i rzucił jeźdźcowi sztukę złota.

— Cokolwiek by to było, dobre wiadomości zasługują na nagrodę. — Moneta zniknęła, zanim Marek zdążył walnąć się w czoło, ubolewając nad własną głupotą. — Po Kyzikos, to ty powinieneś mi płacić.

— Nie ma obawy, nie zmarnuje się. — Khatrish uśmiechnął się szelmowsko.

Trybun pojechał z nim na jego posterunek. Nie należąc do urodzonych jeźdźców, błogosławił strzemiona, które dawały ma jakieś szanse na to, by utrzymać się na tej wielkiej, nieobliczalnej bestii, którą ściskał kolanami.

Jedno spojrzenie ze szczytu urwistej skały wystarczyło, by upewnić się, że zwiadowca miał rację. Namdalajczycy Bailiego używali opuszczonego przez legionistów obozu, obok willi Zonarasa, jako własnej głównej bazy. Teraz leżał on pusty — Marek dotarł do punktu obserwacyjnego akurat na czas, by zobaczyć tylne straże kolumny Namdalajczyków wyjeżdżające z doliny na północ. Nawet z tej odległości widać było jak ciasno są zbici — wroga okolica była najlepszym sposobem na maruderów.

Obserwując wycofujących się wrogów, nie omieszkał także dobrze się przyjrzeć opuszczonej posiadłości. Zdawało mu się, że Namdalajczycy wciąż okupują dobrze ufortyfikowany dom Zonarasa. Jego podejrzenia potwierdziły się w ciągu następnych dni. Wyspiarze zostali na pozycjach, które miały powstrzymać legionistów. Nie mieli już siły uderzeniowej, ale ich defensywa nadal była mocna.

Kiedy jeźdźcy, którzy śledzili ruchy Namdalajczyków donieśli, że ich armia śpieszy na północny zachód, w kierunku Garsavry, Laon Pakhymer był tak zadowolony z siebie, że Marek miał ochotę go udusić.

— Widzisz, nawet Yezda mogą się do czegoś przydać — powiedział dowódca Khatrishów. — Kłopoty jednego to szansa dla innego.

— Hmmp — mruknął Skaurus. Wciąż miał nadzieję, że ludzie Księstwa zgniotą Yezda, choć musiał przyznać, że nie zmartwiłby się, gdyby ten sukces kosztował ich sporo sił. Nie zamierzał siedzieć bezczynnie w tym czasie. Jeśli kilka spośród wyspiarskich fortec padnie, droga na równiny znowu stałaby dla legionistów otworem. Góry były dobrą kryjówką, ale nic nie mogło się tutaj rozstrzygać, a na żyznych nizinach o wiele łatwiej było o prowiant dla armii. Robiło mu się niedobrze na widok kaszy i soczewicy, a wkrótce i tego mogło zabraknąć.

Oczywiście Zonaras chciał, by to jego willa była pierwszym z celów ataku, ale trybun musiał mu powiedzieć, nie. Dojścia do niej były zbyt odsłonięte i sam budynek zbyt silny. Stary magnat pokręcił smutno głową.

— Mógłbym się obejść bez tej pochwały.

Marek wybrał kilka dogodniejszych obiektów. Sam postanowił dowodzić szturmem na fortecę, która była nową namdalajską budowlą, o kilka mil na zachód od posiadłości Zonarasa. Dolina, w której została usytuowana, była centrum partyzantki — potyczki między wyspiarzami z tego garnizonu i partyzantami zmusiły wielu spośród okolicznych mieszkańców do ucieczki, a ludzie Księstwa uprawiali opuszczone pola. Patrząc na nie z ukrycia, trybun pomyślał, że także i z tym nieźle sobie radzili.

Nie było żadnego sygnału. Kiedy uznał, że nadeszła odpowiednia chwila, Pakhymer wysłał kilkudziesięciu jeźdźców, gnających na złamanie karku w głąb doliny. Galopowali przez bogate zielone pola, ścinając szablami zboże, tak by zostawić po sobie jak najszerszy pas zniszczenia. Kilku miało ze sobą płonące pochodnie, które rozrzucali tu i tam. Inni popędzili prosto na owce pasące się tuż obok zamku i zaczęli gnać je w stronę gór.

Z odległości czterystu jardów Marek słyszał okrzyki wściekłości z fortecy, widział ludzi biegnących na mury i strzelających na oślep do rabusiów na zewnątrz. Potem nad głęboką fosą spuszczono zwodzony most. Natychmiast z zamku wypadli rycerze, kopyta ich koni dudniły o drewniany most niczym grzmoty. Wyzierając zza gałęzi krzaka migdału, który służył mu za kryjówkę, trybun starał się ich policzyć. Trzydzieści osiem, trzydzieści dziewięć… według doniesień jego szpiegów, w zamku było około pięćdziesięciu żołnierzy.

Podczas gdy przerażone owce rozbiegły się na wszystkie strony, Khatrishe przegrupowali się, wykorzystując doskonale zwrotność i zwinność swoich koni. Zasypali odzianych w ciężkie zbroje Namdalajczyków gradem strzał. Skaurus widział jak jeden z wyspiarzy zakrył twarz dłońmi i wypadł z siodła, przetaczając się po końskim zadzie. Dwóch ludzi Pakhymera popędziło w kierunku Namdalajczyka, który nieopatrznie oddalił się od swoich towarzyszy, nacierając na niego z obu stron. Obserwujący ich z ukrycia trybun przygryzł wargę. Jak przekonać Khatrishów, że nie mogli mierzyć się z wyspiarzami w bliskich pojedynkach? Osłaniając lewy bok tarczą, Namdalajczyk wypchnął mężczyznę po swojej prawej stronie z siodła, a potem sprytnym cięciem zza głowy odgonił drugiego rozcinając mu ramię. Pozostali wyspiarze krzyknęli radośnie na widok tego wyczynu.

Jakby stracili nagle ducha walki, niedawni rabusie zaczęli uciekać w stronę gór, a ludzie Księstwa ruszyli za nimi. Koniki Khatrishów nie biegły teraz tak szybko jak przed chwilą — wydawało się, że nie są w stanie oderwać się od goniących je ciężkich namdalajskich wierzchowców. Wrzeszcząc i potrząsając lancami, Namdalajczycy z zapałem kontynuowali pościg.

Skaurus mierzył wzrokiem wciąż powiększający się dystans pomiędzy rycerzami i fortecą. Odwrócił się do manipułu, z którym spędził pod migdałami męczącą noc.

— No dobra chłopaki, biegiem! — krzyknął.

Wyskoczyli z ukrycia i pognali w kierunku zamku, niosąc kładki i naręcza gałęzi, które miały pomóc im przeprawić się przez fosę.

Byli już prawie w połowie drogi, zanim dostrzegł ich któryś z Namdalajczyków — jeźdźcy zajęci byli pościgiem, podczas gdy garstka pozostałych obrońców tylko im poświęcała uwagę. Potem jeden z ludzi na wałach wydał okrzyk przerażenia. Trybun był na tyle blisko, by widzieć usta otwarte ze zdziwienia. Wyspiarze rzucili się do mostu, chcąc podnieść go, zanim nadbiegną Rzymianie. Skaurus odsłonił zęby w uśmiechu — nie liczył na tyle szczęścia.

Grube dębowe bale były bardzo ciężkie, a w dodatku przejazd koni z ciężko uzbrojonymi rycerzami wcisnął drewniany pomost głęboko w miękką ziemię. Marek słyszał przekleństwa i postękiwania pracujących ciężko wyspiarzy, ale most ledwo zaczął się unosić, gdy jego caligae zadudniły na nim.

Rzucił się naprzód, starając się nie myśleć o fosie, która ziała głęboką jamą pod jego stopami. Wyspiarz, z rękami czarnymi od ziemi i połamanymi paznokciami, porzucił wreszcie daremne próby podniesienia mostu i wyszedł na niego, wyciągając jednocześnie miecz. Marek trzymał już swe długie galijskie ostrze w dłoni.

— Horacjusz, tak? — wydyszał.

Ale w odróżnieniu od kładki, którą legendarny rzymski bohater bronił kiedyś przed Etruskami, tutaj było wystarczająco dużo miejsca dla trzech lub czterech walczących mężczyzn. Zanim następni Namdalajczycy mogli dołączyć do pierwszego wojownika, Skaurus zaatakował go od przodu, Minucjusz od lewej, a jeszcze inny Rzymianin od prawej. Bronił się dzielnie, ale walka w trzech na jednego mogła trwać najwyżej kilka sekund. Żołnierz padł na deski z rozciętym gardłem, brzuchem i udem. Z triumfalnym wrzaskiem legioniści przeskoczyli przez jego ciało i wtargnęli na dziedziniec twierdzy. Kilku Namdalajczyków próbowało się bronić, większość jednak porzuciła broń widząc, że są bez szans.

Do tego czasu rycerze ścigający Khatrishów zrozumieli, że wpadli w pułapkę. Zawrócili i pełnym galopem pognali w kierunku fortu, rozpaczliwie spinając konie ostrogami. Ale Khatrishe także nawrócili i stali się raczej ścigającymi niż ściganymi. Wyspiarze, którzy mieli teraz większe zmartwienie, starali się ignorować ich strzały, choć coraz więcej wierzchowców biegło z pustym siodłem.

— Naprzód! Nie oszczędzać się! — krzyczał Skaurus. Legioniści wytężali wszystkie siły, podnosząc pomost. Krzyknęli radośnie, gdy oderwał się od mokrej ziemi i runął do fosy. Zrobili to umiejętnie — trybun nie słyszał, by którykolwiek z bali pękł przy uderzeniu.

Na zewnątrz wyspiarze kręcili się w kółko, nie mając pojęcia, co robić teraz, kiedy zamknięto przed nimi ich własny zamek. Khatrisherscy łucznicy przekonali ich, że nie powinni się jednak ociągać. Oglądając się ponuro przez ramię, pokłusowali na północ, prawdopodobnie chcąc połączyć się z głównymi siłami. Pakhymer pomachał do Marka, który zrobił to samo — szturm powiódł się o wiele lepiej, niż śmiał przypuszczać.

Noc spędził w zdobytym forcie, czekając na raporty od swoich oficerów. Jeździec należący do oddziału Gagika Bagratouni nadjechał tuż przed zachodem słońca, by donieść o sukcesie równie kompletnym i łatwym jak atak trybuna. Juniusz Blesus także osiągnął swój cel, ale kosztem ciężkiej walki.

— Co poszło nie tak? — spytał Marek.

— Zaczął swój cholerny atak za wcześnie — odparł khatrisherski zwiadowca, bez skrupułów krytykując cudzego oficera. — Namdalajczykom udało się zawrócić i uderzyć, zanim dobiegł do zamku. Ale odważny z niego facet; schylił się pod lancą i ściągnął Namdalajczyka z konia własną włócznią. — Khatrish skubał ucho, starając się coś sobie przypomnieć. — O, mam. Twój przyjaciel Apokavkos stracił mały palec u prawej ręki.

— To przykre — powiedział Skaurus. — Jak to znosi?

— On? Złości się na siebie. Kazał mi powiedzieć, że ciął zamiast pchać, i że to ostatni raz, kiedy popełnia ten błąd.

Nie dostał więc żadnych wiadomości tylko od Gajusza Filipusa. Marek nie martwił się tym specjalnie — cel starszego centuriona był najbardziej oddalony od jego zamku. Ale nazajutrz, wczesnym rankiem, posłaniec weterana doniósł o kompletnej klapie przedsięwzięcia. Nie umiał powiedzieć konkretnie co się stało. Skaurus nie usłyszał całej historii, dopóki Gajusz Filipus sam nie wrócił z niefortunnej wyprawy, kilka dni później. Trybun ściągnął wszystkich legionistów do obozu, obsadzając zdobyte twierdze Videssańczykami — mieszaniną magnackich strażników i partyzantów. Do wykonywania rutynowych, garnizonowych obowiązków powinni w zupełności wystarczyć.

— Pech, i tyle — wzruszył ramionami starszy centurion. — Khatrishe wjechali w pola drąc się jak trzeba, ale ci skurwiele w środku mieli parę katapult, o których nie wiedzieliśmy, dopóki ich nie użyli. Nieźli strzelcy. Rozwalili dwa konie i ściągnęli jednemu Khatrishowi głowę z ramion. Reszta od razu się zniechęciła i zamiast udawać, że ledwo się mogą ruszać, uciekli naprawdę. — Podniósł do ust łyżkę z gulaszem z baraniny. — Nie mogę ich za to winić. Siedzieliśmy pod drzewami, aż zrobiło się ciemno i poszliśmy sobie. Kilku moich ludzi dostało rozwolnienia, bo najedli się zielonych brzoskwiń, durnie.

Pomimo niepowodzenia weterana, Skaurus wiedział, że odniósł duży sukces. Ślinka leciała mu na myśl o zejściu na równiny; spędzając całe lato w górach, zostaliby w końcu bez ubrań i bez jedzenia. To prawda, że zjednoczone siły Draxa mogły zgnieść legionistów, ale na razie Drax miał inne problemy.

Senpat Sviodo zamachnął się, jakby chciał wyrzucić swoją pandourę, zdegustowany dźwiękiem, który właśnie wyprodukował, a który nawet niewrażliwe ucho Skaurusa odebrało jako wybitnie fałszywy.

— Szkoda, że nie możemy być znowu w górach — powiedział. — Tu, na dole, jest zbyt parno. Nie ma siły, żeby w tej wilgoci nastroić dobrze struny z jelit. Ach, moja słodka… — zanucił, przytulaj ąc pandourę j akby to była Nevrata. — Zasługuj esz na struny z najlepszego srebra. I… — dodał, śmiejąc się — …gdybym tak rozrzucał pieniądze dla ciebie, nie zdradziłabyś mnie, ty niestała ladacznico.

Z zapałem, jak prawdziwy entuzjasta, zaczął wyjaśniać jakie są zalety i wady różnego rodzaju strun. Marek z trudem ukrywał znudzenie — nawet nieodparty urok Senpata nie mógł przekonać go do zainteresowania się muzyką, a całodzienny marsz porządnie go zmęczył.

Ucieszył się gdy nadszedł Lucjusz Worenusz i dał mu pretekst do oderwania się od wykładu.

— O co chodzi tym razem? — zapytał. — Co takiego zrobił znowu Pullo?

— Co? — zamrugał Worenusz. — Aa, nie, nic panie. Po tej drace w dolinie zostaliśmy przyjaciółmi. Właściwie jesteśmy razem na warcie, przy wschodniej bramie. I właśnie przyjechał, panie, ee…jeden Yezda i chce z tobą rozmawiać.

— Jeden co? — tym razem to trybunowi opadła szczęka. Senpat znał łacinę na tyle, by wyłapać imię wroga swojego narodu. Uderzył ręką po strunach, wydając przeraźliwy brzęk, który nie był wynikiem rozstrojenia instrumentu. Trybun czuł jak zaciska usta.

— Co chciałby mi powiedzieć ten Yezda?

— Nie wiem, panie. Czeka na zewnątrz z białą szmatą przywiązaną do łuku. Poza tym nie ma ani włóczni, ani hełmu. Powiedziałbym, brudny żebrak — dodał Worenusz.

Marek wymienił spojrzenia z Senpatem. Twarz Vaspurakanera wyrażała dziwną mieszankę zdziwienia i wrogości. Skaurus czuł to samo.

— Przyprowadź go — powiedział w końcu. Worenusz zasalutował i odmaszerował. Pomimo niezbyt przychylnego opisu legionisty, Marek spodziewał się ujrzeć kogoś bardziej reprezentacyjnego niż Yezda, który stanął przed nim — może jakiegoś wysokiego stopniem oficera, pochodzącego od Makurani, z delikatną tylko domieszką krwi koczowników, wysokiego, szczupłego, przystojnego, o delikatnych dłoniach i smutnych, dużych oczach; jak kapitan, który bronił Khliat przed Mavrikiosem Gavrasem. Ale tylko obszarpany nomada na stepowym koniku jechał za Worenuszem, wyglądając dokładnie jak pierwszy lepszy Khamorth z armii Imperium. Żaden żołnierz nie zwrócił na niego uwagi. Jednak jego obecność tutaj, niedaleko od Kyzikos, była nożem w gardło Videssos.

Yezda, z kolei, nie wyglądał na szczęśliwszego będąc obozie wroga, niż Marek mając go u siebie. Kręcił nerwowo głową, rozglądając się na wszystkie strony, jakby zastanawiając się nad drogą ewentualnej ucieczki.

— Ty Skaurus, dowódca tych ludzi? — zapytał łamanym videssańskim.

— Tak — odparł z kamienną twarzą trybun. — O co chodzi?

— Ja Sevabarak, kuzyn dla Yavlaka, władcy klanów Menteshe. On przysyła mnie do ciebie zapytać, ile pieniędzy ty masz. Potrzebujesz mnóstwo, tak myślę.

— A to na co, jeśli można wiedzieć? — spytał Marek, wciąż nie chcąc mieć nic do czynienia z Yezd.

Sevabrak nie obraził się — właściwie wyglądał na rozbawionego.

— Bo my… Jak wy to mówicie?…Wypruliśmy flaki z tych takich twardych rycerzyków, w zeszły tydzień. Oho, ile więcej niż może to gówniane Imperium — powiedział. Potem, odginając palce przy kolejnych imionach, wyliczał. — Mamy Draxa, mamy Baili, mamy tego jak-mu-tam Vides-sańczyka co myśli, że on jest Imperium…

— Imperatorem — mechanicznie poprawił Skaurus. Oczy stojącego obok Senpata były okrągłe i wytrzeszczone. Tak samo, zresztą, jak jego.

Sevabrak machnął na niego ręką.

— Nieważne. Mamy. Mamy Turgota, Soterica, mamy Clozarta… nie, jego nie, on umarł, dwa dni do tyłu. No tak czy siak, mamy pełny nocnik Namdalajczyków. Chcecie, kupujecie, dużo pieniędzy. Jak nie… — Okrucieństwo i żądza krwi rozszerzyły jego oczy. — Zobaczymy, jak długo my możemy rozciągnąć ich życie. Jakieś kilka tygodni, mogę się założyć.

Ale Marek nie słuchał już tych gróźb. Oto podawano mu zduszoną rebelię na złotym talerzu — i jeśli legioniści odpowiednio się pospieszą, mogą jeszcze nie dopuścić Yezda na równiny. A jeśli chodzi o złoto…

— Pakhymer! — wrzasnął.

To mogło kosztować więcej niż mieli legioniści, ale on gotów był przełknąć wszystkie „a nie mówiłem” Khatrisha, byle tylko je dostać.

VIII

Wielki wóz skrzypiał, tocząc się majestatycznie przez łagodne wzniesienia stepu, na kołach o wysokości człowieka. Gorgidas siedział ze skrzyżowanymi nogami na kocu z koziego włosia, ostrząc stylus brzegiem swojego miecza — nie o takim użyciu myślał Gajusz Filipus, dając mu broń, zachichotał pod nosem i Grek. Sprawdził czubek, kłując nim opuszek kciuka. Wystarczy. Otworzył tabliczki i zmarszczył brwi, kiedy zobaczył jak niedbale wygładził wosk po tym, jak przepisywał swoje ostatnie uwagi na pergamin.

Skubał lewe ucho, zastanawiając się głęboko. Stylus poruszał się szybko po tabliczce, zostawiając za sobą wąskie spirale wosku. „Jeśli chodzi o wielkość zajmowanego terytorium, ani Vides-sos, ani Yezd nie mogą równać się z nomadami z północy. Gdyby zjednoczyli się pod jednym władcą, żaden naród nie mógłby się im oprzeć. Nie potrafią oni jednak rządzić się naprawdę mądrze, ani też wykorzystać bogatych zasobów, które stoją przed nimi otworem”.

Przyjrzał się temu, co napisał — nie najgorzej, ma w sobie coś z Tukidydesa. Jego pismo było drobne i bardzo eleganckie. Jakby to miało jakieś znaczenie — powiedział do siebie — krzywiąc twarz. W całym tym świecie tylko on znał grekę. Nie, niezupełnie — Skaurus umiał ją jeszcze, jako tako. Ale Skaurus był w Videssos, które wydawało się niewyobrażalnie daleko od tego długiego sznura wozów Arshaum.

Obok niego Goudeles robił swoje własne notatki, przygotowując przemówienie, które zamierzał wygłosić przed ojcem Arigha — Arghunem, khaganem klanu Szarego Konia, kiedy w końcu do niego dotrą. Chwila ta zdawała się już niezbyt odległa, co najwyżej o kilka dni. Lankinos Skylitzes, obłożony miękkimi poduszkami, spał głęboko, nie przejmując się nagłymi podrzutami, gdy koło wozu wjeżdżało na jakiś kamień. Chrapał.

Gorgidas znowu zabrał się do pracy. „Nic więc dziwnego, że Arshaumi z taką łatwością zepchnęli Khamorthów na wschodnią część stepu, który na zachodzie rozciąga się dalej, niż sięga o nim ludzka wiedza. Lud zamieszkujący te równiny przystosował się do koczowniczego trybu życia lepiej niż nomadzi ze wschodniego brzegu Shaum. Namioty Arshaumów, w ich dialekcie ‘jurty’, umocowane są na ogromnych wozach. W ten sposób nie tracą czasu na rozbijanie i zwijanie obozu. Podążają nieustannie za swoimi stadami, niczym delfiny za ławicą tuńczyków”.

Podobało mu się to porównanie. Przetłumaczył je na videssański, dla Goudelesa. Gryzipiórek przewrócił oczami.

— Rekiny byłyby lepsze — powiedział, i dodał mrucząc pod nosem: — Barbarzyńcy!

Gorgidas zdecydował, że będzie uważał, iż odnosiło się to do Arshaumów, nie do niego. Powrócił do swoich zapisków. „Ponieważ koczownicy nie zachowują się jak jeden naród, zarówno Yezd jak i Videssos starają się zjednywać sobie kolejne klany. Przeciągając na swoją stronę tak ważnego khagana jak Arghun, mają nadzieję wpłynąć na pomniejszych wodzów, tak by dołączyli do partii mającej lepsze widoki na zwycięstwo”. Odłożył stylus i spytał Goudelesa:

— Jak myślisz, co zamierza Bogoraz? Skylitzes otworzył jedno oko.

— Na pewno dla nas nic dobrego — powiedział i z powrotem zasnął.

— Obawiam się, że on ma rację — potwierdził Goudeles, wzdychając. Ambasador Yezd także przyjechał, by kusić Arghuna. Dopóki ich khagan nie wybierze jednej ze stron, Arshaum nie dopuszczali do kontaktów między Videssańczykami i Bogorazem z jego świtą.

Czując, że opuszcza go natchnienie, Gorgidas schował tabliczki i stylus, i wystawił głowę na zewnątrz jurty. Agathios Psoes, jadący obok wozu, pozdrowił go skinieniem głowy. Trzymał swą straż w gotowości, nie dowierzając nomadom, którzy mieli chronić Videssańczyków przed ludźmi Bogoraza.

Grek odwrócił się do młodego nomady, powożącego końmi ciągnącymi jurtę.

— Niech twoje stada się pomnożą — wypowiedział formułkę uprzejmego pozdrowienia, używając sporej części tego, co nauczył się dotąd ze świszczącego języka arshaum.

— Niech twoje bydło będzie tłuste — odparł mężczyzna. Jak większość jego rodaków, był niski i szczupły, ale żylaste mięśnie świadczyły o sporej sile. Miał płaską twarz o śniadej cerze, niemal kompletnie pozbawioną zarostu. Fałdki skóry w rogach oczu czyniły je lekko skośnymi. Kiedy się uśmiechał, odsłaniał śnieżnobiałe zęby.

Zamszowe lamówki i frędzle z farbowanej jasno wełny ozdabiały jego spodnie z owczej skóry i skórzaną kurtkę. Miał przy sobie zakrzywioną szablę i sztylet, a na plecach kołczan ze strzałami — łuk leżał obok, na drewnianym siedzeniu. Rozsiewał wokół siebie ostrą woń zjełczałego masła, którym smarował proste, grube, czarne włosy.

Było później, niż sądził Gorgidas. Słońce zsuwało się po niebie, w kierunku pasma niskich wzgórz, które nieśmiało odznaczały się na zachodnim horyzoncie. Były pierwszą skazą na jego idealnie równej linii, jaką Grek widział od tygodni. Za nimi były tylko kolejne połacie stepu.

Dwóch jeźdźców zbliżało się od zachodu; jeden kierował się prosto na jurtę ambasadorów Videssos, drugi skręcił do wozu Bogoraza. Sztandar Yezd, skacząca pantera na brązowoczerwonym tle, powiewał nad jego głową. Był to dobry pomysł — Gorgidas żałował, że Imperium nie było tak przewidujące.

Posłaniec powiedział coś w swoim języku do Greka, który pokręcił głową pokazując, że nie rozumie. Nomada wzruszył ramionami, spróbował jeszcze raz, kiepskim khamorthckim — niewielu Arshaumów znało videssański. Gorgidas schował się do namiotu i potrząsną] za ramię śpiącego Skylitzesa — oficer mówi! biegle miejscowym językiem.

Mrucząc gniewnie pod nosem, Skylitzes wyszedł z jurty i rozmawiał z posłańcem przez kilka minut.

— Mamy się spotkać z szamanami klanu, dziś wieczorem — powtórzył swoim kompanom. — Oczyszczą nas ze złych duchów, zanim pójdziemy do khagana.

Choć znał dobrze obyczaje stepowych ludów, jego poważna twarz była bardziej posępna niż zwykle.

— Poganie — powiedział półgłosem i uczynił znak Phosa na piersiach. Goudeles, dla kontrastu, nie wydawał się zbyt przejęty perspektywą poddania się obcym rytuałom.

Na zewnątrz posłaniec wciąż rozmawiał z woźnicą, który krzyknął coś do koni. Niesmarowane ośki zapiszczały, gdy wóz skręcił gwałtownie na południe. Gorgidas spojrzał pytająco na Skylitzesa, który powiedział:

— Jedziemy do miejsca, gdzie czekają na nas szamani. Mniej więcej godzinę później jurta stoczyła się do szerokiej doliny. Wyglądając na zewnątrz, Grek zobaczył, że wóz Bogoraza jechał kilkaset jardów za nimi. Oddział jazdy Arshaum rozdzielał dwie jurty, by upewnić się, że żołnierze Psoesa nie spotkają eskorty Bogoraza. Pozostałe wozy, z którymi podróżowały obie partie, pojechały prosto do Arghuna.

Samotna jurta stała pośrodku doliny, spuszczone konie pasły się obok niej. Zeskoczył z niej człowiek, trzymający w dłoni pochodnię. Gorgidas był za daleko, by zauważyć cokolwiek oprócz tego, że jego ubiór był dosyć dziwny. Potem woźnica powiedział coś do Greka.

— Wejdź do środka — przetłumaczył Skylitzes. — On mówi, że czar nie będzie działał, jeśli zobaczmy jak rozpala się święty ogień.

Gorgidas niechętnie wsunął się do namiotu — jak mógł się czegoś dowiedzieć, gdy nie pozwalano mu patrzeć?

Jurta podjechała już tak blisko, że słyszał trzask płonących drew. Za moment wóz Bogoraza także stanął obok nich. Woźnica zawołał do kogoś. Odpowiedział mu piskliwy, starczy tenor.

— Możemy teraz wyjść — powiedział Skylitzes. Odwrócił się i spojrzał na Goudelesa. — Na Phosa, ciągle siedzisz nad tymi swoimi wypocinami?

— Tylko znajdę odpowiednią antytezę, żeby zrównoważyć to zdanie — odparł biurokrata ze spokojem. Ostentacyjnie zapisał kolejną frazę, zerkając kątem oka na wściekłego Skylitzesa.

— To będzie musiało wystarczyć — powiedział w końcu. — I tak większość przepadnie w tłumaczeniu. No to chodźmy, Lankinos; to nie ja każę im teraz czekać. — I rzeczywiście, gryzipiórek był pierwszy na ziemi.

Bogoraz także wychodził ze swojej jurty, ale Gorgidas prawie go nie zauważył — jego uwaga skupiała się całkowicie na szamanach Arshaumów. Było ich trzech, dwaj wyprostowani i energiczni, trzeci pochylał się pod ciężarem lat — to on musiał rozmawiać z woźnicą videssańskiego poselstwa. Ubrani byli w zamszowe szaty sięgające im do kostek, pokryte tak wielką ilością długich postrzępionych frędzli naszytych na materiał, że wyglądali raczej jak zwierzęta niż ludzie. Wszyscy trzej mieli na twarzach diabelskie, złowrogie maski z drewna i skóry, pomalowane okropnymi odcieniami zieleni, purpury i żółci, które nadawały im jeszcze bardziej nieludzki wygląd. Ich ciemne sylwetki, odcinające się wyraźnie od ognia, krążyły wokół niczym duchy. Od czasu do czasu wołali coś do siebie, a ich głosy odbijały się echem od zakrywających usta masek.

Gorgidas przyglądał się temu spektaklowi z zainteresowaniem, Skylitzes z głęboką podejrzliwością. Ale Pikridos Goudeles pokłonił się przed najstarszym z szamanów z takim samym szacunkiem, jaki okazałby Balsamonowi, patriarsze Videssos. Stary Arshaum oddał ukłon i powiedział coś.

— Dobra robota, Pikridos — powiedział z niechęcią Skylitzes. — Ten dziwak mówi, że nie wiedział, czy zająć się najpierw nami czy Yezda, ale twoje dobre maniery zdecydowały za niego.

Goudeles pokłonił się znowu, tak głęboko jak pozwalał mu na to jego brzuch. Gryzipiórek był rozpieszczony i zarozumiały — pomyślał Gorgidas — ale był także prawdziwym dyplomatą.

Był nim również, na swój sposób, Bogoraz. Od razu zorientował się, że nie zdoła zmienić decyzji szamana, więc nawet tego nie próbował. Splótł tylko ręce na piersiach, jakby cała ta sprawa w ogóle go nie obchodziła.

Szamani zajęci byli przy ogniu, nucąc zaklęcia i rzucając w płomienie aromatyczne kadzidło. Starzec dzwonił brązowym dzwonkiem, podczas gdy jego dwaj asystenci nadal śpiewali.

— Odganiają demony — wyjaśnił Skylitzes.

Potem szaman wyciągnął z kieszeni mały pakunek i wysypał jego zawartość do ognia. Płomienie strzeliły do góry, rozpalone do czystej bieli. Gorgidas przez moment był zupełnie oślepiony, a na czoło wystąpił mu perlisty pot. Plama czerni na tle płomieni — stary szaman zbliżył się do nich i przemówił.

— Co? — odszczeknął Skylitzes po videssańsku. Opanowawszy się, zaczął mówić w języku ar-shaum. Starzec powtórzył swe słowa, gestykulując jakby chciał powiedzieć „To całkiem proste, naprawdę”.

— No? — zażądał Goudeles.

— Jeśli dobrze go zrozumiałem, a obawiam się, że tak — powiedział Skylitzes — to chce on, żebyśmy udowodnili, iż nie mamy żadnych złych zamiarów względem Arghuna, przechodząc przez to ognisko. Jeżeli nasze intencje są dobre, mówi, nic się nie stanie. Jeśli nie… — oficer zawahał się, ale dokończył. — …to ogień zrobi, co do niego należy.

— Nagle bycie pierwszym jest zaszczytem, który chętnie bym odstąpił — powiedział Goudeles. Skylitzes, któremu niestraszne było żadne fizyczne niebezpieczeństwo, był o krok od paniki na myśl o tym, że będzie musiał zdać się na zaklęcie jakiegoś pogańskiego czarownika. Gorgidas, który zawsze starał się nie wierzyć w to, czego nie mógł dotknąć albo zobaczyć, zastanawiał się, dlaczego sam podobnie się nie zachowuje. Zdał sobie sprawę, że przyglądał się dotąd szamanowi tak uważnie, jakby był pacjentem — ten człowiek promieniał pewnością tak jasną jak płomień, który wzniecił.

— Myślę, że wszystko będzie w porządku — powiedział i odpowiedziały mu dwa, połączone jednym nieszczęściem spojrzenia Goudelesa i Skylitzesa, którzy po raz pierwszy od wielu dni byli zgodni w swych poglądach. Wtedy stary szaman zrozumiał w końcu, że Videssańczycy mieli jakieś wątpliwości. Chcąc ich przekonać, zrobił kilka kroków do tyłu — i został otoczony przez płomienie. Nie czyniły mu one jednak żadnej krzywdy. Odtańczył niezdarnie kilka kroków na środku ogniska, podczas gdy partia Goudelesa — a z drugiej strony Bogoraza — gapiła się na niego. Kiedy skończył i wyszedł z ognia, ani jeden frędzel na jego fantastycznym kostiumie nie był nadpalony. Pomachał im ręką, zapraszając do środka.

Goudeles miał swój własny, szczególny rodzaj odwagi. Widocznie zbierając się w sobie, powiedział gdzieś w powietrze:

— Nie po to przejechałem pół świata, żeby zrobić krzywdę jakiemuś nomadzie. Podszedł szybko do ognia. Szaman poklepał go po plecach, wziął za rękę i wprowadził do ogniska. Płomienie obskoczyły ich natychmiast.

Lankinos Skylitzes zagryzał wargi, kiedy głos Goudelesa, pełen ulgi i triumfu wzniósł się ponad trzask płomieni.

— Cały i zdrowy, dziękuję, może tylko lekko przyrumieniony — zawołał.

Skylitzes zacisnął zęby i ruszył naprzód. Szaman, który w lej samej chwili wynurzył się z płomieni, odebrał mu na moment odwagę. Oficer jeszcze raz uczynił na piersi słoneczny znak Phosa i chwyciwszy wyciągniętą do niego rękę szamana zniknął w ogniu.

— Tutaj — zawołał Skylitzes za moment, lakoniczny jak zwykle. Teraz szaman kiwał palcem na Greka. Pomimo całej swojej pewności, Gorgidas czuł jak miękną mu nogi, gdy podszedł do ogniska. Zwęził oczy do wąskich szparek, by nie oślepiły go płomienie i zastanawiał się, ile czasu minie, zanim kiepski dowcip Goudelesa stanie się prawdą.

Jednak dłoń starego Arshauma była całkiem chłodna. Delikatnie wciągnęła go do ognia. Gdy tylko wszedł w jego środek, uczucie gorąca zniknęło — czuł się jak w zwykły letni wieczór. Nawet się nie pocił. Otworzył szeroko oczy. Otaczała go biel, ale nie była ona oślepiająca. Spojrzał w dół, na węgle po których stąpał i spostrzegł, że w ogóle nie widać było jego śladów. Obok niego szaman nucił coś bezgłośnie.

Ciemność przed jego oczami zdawała się totalnie czarna po jasności, w której się skąpał. Nagłe uderzenie gorąca w plecy powiedziało mu, że było już po wszystkim. Chwiejnym krokiem odsunął się od ognia. Goudeles złapał go i przytrzymał. W miarę jak odzyskiwał wzrok, widział wpatrującego się w płomienie Skylitzesa, który wyglądał jakby był w transie.

— Tylko światłość — mruczał oficer, wciąż niezupełnie przytomny. — Niebo Phosa musi wyglądać właśnie tak.

Goudeles był bardziej praktyczny.

— Jeśli ma to coś wspólnego z Phosem, usmaży tego szczura Bogoraza na węgiel i zrobi Imperium wielką przysługę.

Gorgidas żywił taką samą nadzieję, ale kilka minut później szaman wyszedł z ognia prowadząc za rękę posła z Yezd. W końcu Grek mógł poświęcić mu więcej uwagi. Jeśli przypuszczał, ze Wul-ghash, khagan Yezd, przyśle tu jakiegoś nieokrzesanego wodza, musiał się rozczarować.

Przodkowie Bogoraza byli z pewnością obywatelami Makuran, państwa które współzawodniczyło z Videssos jak równy z równym przez wiele stuleci do czasu, gdy Yezda wyjechali ze stepu, by je podbić. Pomimo nie najmłodszego już wieku, był szczupły i trzymał się prosto. Odwrócił się na moment, by spojrzeć na starego szamana — jego profil zaznaczył się wyraźnie na tle płomieni i widać było, jak haczykowaty nos nadaje mu wygląd drapieżnego ptaka.

Gdy odzyskał już wzrok, spostrzegł posłów z Videssos i podszedł do nich z szyderczym półukło-nem.

— Interesujące doświadczenie — zauważył. Videssańska frazeologia, której używał, była już nieco przestarzała, ale jego akcent był perfekcyjny. — Kto by pomyślał, że ci barbarzyńcy mają między sobą takich magów?

Jego oczy były niemal zupełnie zakryte powiekami — znowu, jak u ptaka — Gorgidas nie mógł z nich niczego wyczytać. Reszta twarzy była szczupła i miała w sobie jakąś siłę, która dobrze łączyła się z jego posturą. Podbródek był silny i wystający, kości policzkowe ostro wyrzeźbione. Gęsta, siwiejąca broda, mocno pokręcona jak i jego włosy, pokrywała szczękę i policzki. Długie wąsy zakrywały niemal zupełnie górną wargę. Ukryte pod nimi usta były szerokie, o pełnych wargach, które z łatwością mogły wyrażać zarówno zmysłowość jak i okrucieństwo.

Obecność Yezda wybiła Skylitzesa z jego złotego snu. Dotknął rękojeści miecza, pomrukując groźnie:

— Powinienem zająć się tym, co ogień spartaczył.

Bogoraz spojrzał mu w oczy, wcale nie przestraszony. Poseł z Yezd nie miał ze sobą broni. Bawił się guzikami z jasnego mosiądzu — czy też ze złota? — spinającymi jego brązowy wełniany płaszcz, który z tyłu był o wiele dłuższy niż z przodu. Pod płaszczem nosił kaftan z jakiegoś lekkiego materiału, w różnokolorowe, pionowe prążki.

— Dlaczego uważasz, że jestem mniej uczciwy niż ty? — powiedział z gestem sardonicznego rozbawienia. Gorgidas zwrócił uwagę na jego ręce; szczupłe i eleganckie, z długimi spiczastymi paznokciami. Ręce chirurga — pomyślał Grek.

— Bo do cholery, jesteś — powiedział Skylitzes, nie bawiąc się w uprzejmości.

— Spokojnie, mój przyjacielu — Goudeles położył rękę na ramieniu oficera. — Prawda jest taka, że on sam musi być czarownikiem, choć nie chce się do tego przyznać, i zna zaklęcia, które powstrzymają ogień. — Chociaż mówił do Skylitzesa, obserwował Bogoraza, czekając na jakiś gest zaniepokojenia, który potwierdziłby jego słowa.

Ale Bogoraz nie dał się nabrać.

— Ależ, po co mi magia? — zapytał, a z jego uśmiechu można było wyczytać tyle myśli, co z maski szamana. — Naprawdę nie życzę temu Arghunowi nic złego, dopóki będzie robił co powinien. — Maska zsunęła się odrobinę, odsłaniając twarz drapieżnika.

Viridoviks popijał kavass z bukłaka. Siedzący obok Targitaus, który podał mu napój przed chwilą, beknął głośno i poklepał się po brzuchu.

— To jest właśnie dobry kavass — powiedział. — Delikatny, ale i mocny, jak zad muła.

— Muła, powiadasz? — Viridoviks coraz rzadziej potrzebował tłumaczenia Lipoxaisa — bardzo dużo rozumiał już z języka khamorth, choć kiedy mógł odpowiadał po videssańsku. — Taa… i smakuje też jak zad muła. Brakuje mi mojego wina.

Kilku nomadów zachichotało, inni zmarszczyli brwi, słysząc jak drwi się z ich tradycyjnego napitku.

— Co on powiedział? — spytała żona Targitausa, Borane — jak większość kobiet nie znała w ogóle videssańskiego. Wódz przetłumaczył krótko. Borane przewróciła oczami, potem mrugnęła do Celta. Była kobietą w średnim wieku, a jej uroda stawała się powoli tylko wspomnieniem. Jakby chcąc jakoś odsunąć od siebie nieubłagany upływ czasu, zachowywała się jak kociak, co zupełnie nie szło w parze z jej wymiarami.

Córka Borane, Seirem, była lustrzanym odbiciem jej piękna sprzed jakichś dwudziestu lat.

— Jeżeli nasz kuzyn-krwi nie lubi kavassu — powiedziała Seirem do Targitausa — może spodoba mu się namiot zmysłów.

— Co to było to ostatnie? — spytał Lipoxaisa Viridoviks — zrozumiał pojedyncze słowa, ale nie wiedział, co mają tu oznaczać.

— Namiot zmysłów — przetłumaczył enaree uprzejmie. Zakładał, że znaczenie tego wyrażenia jest tak oczywiste, że nie potrzebuje dodatkowych wyjaśnień.

— Na rogi mojego najlepszego byka! — wykrzyknął Targitaus. — On nie zna namiotu zmysłów! — odwrócił się do sług. — Kelemerish! Tarim! Przynieście zasłony, kocioł i nasiona.

Służący skwapliwie rzucili się do skórzanych toreb po północnej stronie namiotu. Tarim, młodszy z tej dwójki, przyniósł Targitausowi okrągły mosiężny kocioł z dwoma uchami, wypełniony prawie po brzegi dużymi, okrągłymi kamieniami. Targitaus postawił go na ogniu. Kelermish podał wodzowi skórzaną torebkę wielkości pięści, ściągniętą u góry rzemykiem. Ten otworzył ją i wysypał całą garść brązowo-zielonych ziarenek, łodyg i pokruszonych liści na swoją dłoń.

Widząc ogłupiałą minę Viridoviksa, powiedział:

— To oczywiście konopie.

— Czy będziesz w takim razie splatał powróz? — Gal żałował, że nie ma z nim Gorgidasa, który zrozumiałby, o co chodzi w tym wszystkim. Targitaus tylko prychnął. Tarim i Kelermish ograniczali przestrzeń wokół ogniska, podwieszając pod sufitem filcowe koce i budując namiot w namiocie.

Khamorthcki wódz zajrzał do kotła — kamienie zaczynały już się żarzyć. Chrząknął z zadowoleniem i wyciągnął brązowe naczynie z ognia, zaczepiając o ucho długi metalowy pręt. Gdy ustawiał je ostrożnie przed Viridoviksem, reszta domowników przysunęła się bliżej do Gala.

— Będziesz miał dzisiaj najlepsze miejsce.

— Tak? A co mam zrobić z tymi wszystkimi kamieniami? Gorący kamień może być bardzo pożyteczny, jeśli owinie się go w materiał i rozgrzeje zimne łóżko, ale to wszystko, co przychodzi mi do głowy. A na pewno nie zjem dla was michy węgli.

Gdyby Targitaus był Videssanczykiem, odpowiedziałby na drwiny Viridoviksa jakąś wymyślną i ciętą ripostą, ale on rzucił tylko garść zielonego śmiecia, które trzymał w ręce, na rozpalone do czerwoności kamienie. Gęsta chmura dymu podniosła się znad kotła. Nie był to zapach palonej trawy, jak spodziewał się Viridoviks. Był o wiele bardziej intensywny, słodki, niemal aromatyczny — nozdrza Gala drgały same z siebie.

— Na co czekasz? — powiedział Targitaus. — Nie marnuj dobrego miejsca. Nachyl się i wciągnij głęboko powietrze.

Kuszony przez intrygujący zapach, Viridoviks pochylił się nisko nad kotłem, tak że czuł gorąco bijące mu w twarz. Wciągnął wielki haust dymu — a potem krztusił się i kaszlał rozpaczliwie, próbując go wydmuchnąć. Piersi i tchawica piekły go tak, jakby połknął rozpalony ołów. Łzy leciały mu po policzkach.

— Och moje biedne, przypalone płuca — wycharczał głosem, który był w tej chwili tylko wspomnieniem łagodnego barytonu.

Nomadzi byli rozbawieni jego męczarniami, co tylko pogarszało stan rzeczy.

— Dobry sposób na rozdmuchanie dymu — zachichotał Targitaus i sam wciągnął dym o wiele bardziej rozrzedzony, trzymając go w płucach tak długo, że Gal zastanawiał się, czy za chwilę mu nie pękną. Pozostali nomadzi robili to samo i uśmiechali się leniwie.

— On tego nie zna, tato. Myślę, że zrobiłeś to specjalnie — oskarżyła swojego ojca Seirem. — Daj mu spróbować jeszcze raz.

Krzaczaste brwi wodza i jego połamany nos sprawiały, że nie mógł wyglądać na niewinnego, czy był nim czy nie. Rzucił następną garść ziaren i liści na gorące kamienie. Nowa chmura dymu uniosła się znad kamieni. Gestem zachęcił Viridoviksa do drugiej próby.

Tym razem Celt był ostrożniejszy. Nie potrafił powstrzymać grymasu, który wykrzywił mu twarz — jakkolwiek miły był jego zapach, dym smakował jak rozżarzone chwasty. Znowu zaczął kaszleć, ale zacisnął zęby i zatrzymał większość w płucach. Kiedy w końcu go wypuścił, widział swój oddech, jak w mroźny zimowy poranek.

To było interesujące. Myślał o tym przez kilka sekund. Zdawały się rozciągać w nieskończoność. To też było interesujące. Spojrzał na Targitausa przez zamglone powietrze, które stawało się coraz mniej przejrzyste, w miarę jak wódz dorzucał suszone konopie do kotła.

— Ho ho, niezłe dymki tu sobie puszczacie.

Targitaus nie odpowiedział, bo właśnie znowu wciągał dym. Viridoviks nie obraził się. Sam zaciągnął się głęboko, czując łagodną ociężałość za oczami.

Było to doznanie bardzo różne do tego, które było efektem zbyt dużej ilości wina. Gal po wypitce stawał się bardzo energiczny, zawsze gotowy do śpiewu i do walki. Teraz, po prostu odizolował się od świata w bardzo przyjemny sposób. Wiedział, że mógłby wstać i zrobić cokolwiek, gdyby zaszła taka potrzeba, ale on nie widział takiej potrzeby. Nawet myślenie zaczęło go już nudzić i męczyć.

Przestał więc zastanawiać się nad czymkolwiek, oparł się na łokciach i przyjrzał leżącym dokoła nomadom. Niektórzy rozkładali się swobodnie, bezwładni jak on. Inni przechadzali się powoli, rozmawiając ściszonymi głosami. Lipoxais grał jakąś skoczną melodię na flecie z białej kości. Nuty zdawały się błyszczeć w powietrzu i ciągnąć Viridoviksa za sobą.

Jego oczy same odszukały Seirem. Uśmiech powoli rozlał mu się na twarzy — oto było ćwiczenie, które wykonałby z największą ochotą. Ale niestety, nie była to osada niewolników, a Seirem nie była wiejską dziewuchą, którą można było przelecieć dla kaprysu. — Ach, szkoda zachodu… — powiedział w swoim języku.

Borane nie przeoczyła lubieżnego spojrzenia, które Gal posłał jej córce. Powiedziała coś do Seirem, zbyt szybko, by Viridoviks mógł ją zrozumieć. Obie wybuchnęły głośnym śmiechem — nomadzi byli prostym ludem. Seirem ukryła twarz w dłoniach i zerknęła na Celta przez szparkę między palcami — nieśmiałość, która była czystą kokieterią. Jego uśmiech jeszcze się poszerzył.

— Co ona ci mówiła? — spytał.

Obie kobiety znowu się roześmiały. Borane pokazała gestem, że może mu powiedzieć. Wciąż chichocząc, Seirem wyjaśniła:

— Coś, co powiedziała o tobie Azarmi; że jesteś taki długi, jaki jesteś wysoki.

Obcy język, umysł zaćmiony dymem — dopiero po dłuższej chwili Viridoviks zrozumiał, o co chodzi, a wtedy sani się roześmiał.

— Ona to teraz powiedziała? — zapytał, siadając prosto, by wykazać się choć jednym rodzajem długości.

Na zewnątrz rozległ się nagle tętent kopyt. Warty Targitausa wymieniły z jeźdźcami okrzyki, potem jeden ze strażników zajrzał do środka i zawołał swojego pana. Dla Viridoviksa podniesienie się o kilka cali było nie lada wyczynem, ale Targitaus, przeklinając pod nosem, podniósł się od razu i przepchał przez tłumek nomadów i przez rozwieszone wokół ognia koce. Tchnienie świeżego, chłodnego powietrza wdarło się do środka. Celt wciągnął je z wdzięcznością.

Słyszał jak jakiś mężczyzna krzyczy coś do wodza Khamorth. Chwila ciszy i teraz to Targitaus ryczał wściekle. Wpadł z powrotem do namiotu.

— Wstawać, leniwe psy! Ktoś rozwalił nam stado!

Nomadzi podnosili się na nogi wykrzykując pytania i przekleństwa. Zasłony zniknęły niczym za dotknięciem różdżki, Khamorthci ściągali spod sufitu swoje łuki, szable i kurtki z grubej, wyparzanej skóry. Kilku nałożyło metalowe hełmy, ale większość pozostała w zwykłych futrzanych czapach.

Z twarzą pociemniałą od złości, Targitaus spojrzał groźnie na ślamarzącego się Viridoviksa.

— Szybciej, cudzoziemcze. Chcę żebyś pojechał z nami. Czuję tu robotę Varatesha.

— Proszę, proszę… — powiedział Goudeles z zaskoczeniem i podziwem. — Kto by pomyślał, że barbarzyńcy mają takie wyczucie stylu?

Uwaga została uczyniona sotto voce, gdy videssańskie poselstwo zbliżało się do najważniejszej jurty klanu Szarego Konia — tam oczekiwał na nich Arghun. Gorgidas musiał się zgodzić z gryzipiórkiem. Ceremonia Arshaumów nie była wcale mniej imponująca od tej, którą videssański hy-paestos, Rhadenos Vourtzes, chciał zadziwić Rzymian pod Imbros, kiedy po raz pierwszy pojawili się w Imperium.

Tutaj, zamiast sług trzymających parasolki, co było oznaką wysokiej pozycji Videssańczyka, przed jurtą khagana stał rosły nomada z włócznią w dłoni. Inni żołnierze, nie uczestnicy uroczystości, ale prawdziwi strażnicy, stali po obu stronach jurty z wyciągniętymi łukami. Zaraz poniżej ostrza włóczni trzymanej przez nomadę, wisiały przyczepione do niej trzy końskie ogony — symbol klanu. Wojownik stał w bezruchu, niczym wyrzeźbiony w brązie.

Równie godnie prezentował się koń, który ciągnął jurtę. Choć był to tylko stepowy konik, jego szara sierść była lśniąca od długiego i dokładnego czesania, a bujna grzywa i ogon ułożone i związane pomarańczowymi i złotymi wstążkami. Łeb ozdobiony był kawałkami rzeźbionego drewna ze złoconymi ornamentami w kształcie gryfów, które pokrywały końskie policzki. By jeszcze bardziej zadziwić oczy przybyszów, konik miał na grzbiecie wspaniałą pomarańczową tkaninę, która mogła służyć za siodło. Podtrzymywały ją w miejscu paski złoconej skóry, przechodzące przez pierś i brzuch zwierzęcia. Po obu stronach tego siodła, misternie wyhaftowane gryfy atakowały kozły, które uciekały tchórzliwie przed mitycznymi bestiami.

Sama jurta, zamknięta i cicha, stała na dwukołowym wozie. W odróżnieniu od wszystkich innych jurt, jakie widział Gorgidas, ta była półokrągła, a ciężka wełniana zasłona zamykała płaskie wejście. Trzy końskie ogony wisiały na drzewcu u jej szczytu.

Okazało się, że brązowy wojownik mógł się jednak poruszać. Obrócił się na pięcie i zawołał coś do tej czarnej, posępnej zasłony. Gorgidas wyłapał tylko słowa „poselstwo z Videssos” — słyszał je już wystarczająco często, odkąd przekroczyli Shaum.

Przez moment Grek zastanawiał się, czy ktokolwiek był za tą kurtyną, ale nagle ktoś odciągnął ją na bok, a ta krótka chwila oczekiwania miała najwyraźniej dodać dramatyzmu i powagi. Wnętrze jurty wysłane było czarnym filcem, by uczynić figurę Arghuna, siedzącego na krześle z wysokim oparciem pokrytym błyszczącą warstwą złota, jeszcze bardziej imponującą.

Arghun był nieco bardziej zniszczoną wersją Arigha, który stał po prawej stronie tronu i uśmiechał się, pozdrawiając podchodzących do jurty Videssańczyków. Włosy khagana i wątła bródka były raczej stalowoszare niż czarne, a zmarszczki na jego twarzy były głębsze od tych na twarzy jego syna łatwo było zobaczyć, jak za kilkanaście lat będzie wychudł Arigh. Arghun miał na sobie takie same futra i skóry z frędzlami jak wszyscy inni Arshaumi, doskonale skrojone, ale bez żadnych ekstrawagancji. Jedyną oznaką jego pozycji, jaką dostrzegł Gorgidas, był koński ogon, który wódz nosił u pasa.

Po lewej stronie khagana stał wysoki, szczupły mężczyzna, lat około osiemnastu, który miał w sobie rodzinne podobieństwo zarówno do niego, jak i do Arigha, ale był od nich o wiele przystojniejszy. Dobrze o tym wiedział — jego wzrok był pełen pogardy, gdy przyglądał się nadchodzącym dyplomatom. Jego uroda — wysokie kości policzkowe, gładka ciemnozłotawa cera i nozdrza, których łagodne łuki przypominały skrzydła mewy — uderzyła Gorgidasa zaraz po wejściu do namiotu. Ubiór także wart był uwagi — nosił złoty pas, tunikę i spodnie niemal tak świetnie ozdobione, jak strój szamana, i delikatne skórzane buty ozdobione srebrnym haftem.

Goudeles, jako głowa poselstwa, wystąpił naprzód i przyklęknął na jedno kolano przed kha-ganem — nie był to jeszcze hołd jaki oddałby Autokratorowi Videssos, ale bardzo do niego zbliżony. Ukłonił się nisko Arighowi i nieznanemu księciu po lewej stronie Arghuna. Skylitzes, który miał służyć za tłumacza, uczynił to samo.

— Wasza Wysokość, potężny khaganie Arghun, Wasza Książęca Mość, książę Arigh… — tytuły płynęły gładko z ust Goudelesa. Nagle zawahał się z uprzejmym zakłopotaniem. — Wasza Książęca Mość, książę aa…

Arigh powiedział coś do brata. Młody mężczyzna obdarzył Goudelesa uśmiechem, na wpół czarującym, na wpół pogardliwym. Odpowiedział jednym, krótkim zdaniem, słodkim i pewnym siebie tenorem.

— Nazywa się Dizabul i jest synem Arghuna — przetłumaczył Skylitzes.

— Młodszym synem — dodał z naciskiem Arigh, przyglądając się Dizabulowi bez sympatii. Z wyszukaną arogancją, jaką daje doskonałe piękno, jego brat udał, że go w ogóle nie zauważa.

Ignorując te gierki albo tylko udając, jako że bardzo niewiele umykało uwadze gryzipiórka — Goudeles przedstawił członków poselstwa Arghunowi i jego synom. Gorgidas był zaskoczony głębokością ukłonu jaki złożył Dizabulowi — z wyglądu najpiękniejszemu młodzieńcowi,jakiego widział od lat, choć nieco zepsutemu.

Podczas gdy khagan pozdrawiał ambasadorów, pozostali członkowie klanu przyglądali się im ze swoich jurt, które zostały wcześniej dyskretnie odciągnięte od namiotu wodza. Więcej głów ukazało się w wejściach do namiotów i w zakratowanych wikliną okienkach, kiedy Skylitzes przetłumaczył dalszą część mowy Goudelesa na język arshaum.

— Jego Wysokość, Imperator Videssos przesyła khaganowi kilka skromnych podarunków. Kilku żołnierzy Agatbiosa Psoesa wystąpiło do przodu, by zaprezentować dary Imperatora — podoficer przez wiele dni wkładał im do głów z uporem i obojętnością, która przypominała Gorgi-dasowi Gajusza Filipusa, jak ważna jest uroczystość, w której mają wziąć udział. Teraz odgrywali swoje role perfekcyjnie, podchodząc, jeden po drugim, do jurty khagana i składając przed nią prezenty, a potem znowu się wycofując.

— Jego Wysokość, Imperator, ofiarowuje złoto na znak naszej przyszłej przyjaźni. — Mała, ale ciężka torebka zabrzęczała miło, gdy jeden z żołnierzy kładł ją na niskiej, gęstej trawie.

Arigh powiedział coś do swojego ojca. Skylitzes z trudem powstrzymał uśmiech, który cisnął mu się na usta i przetłumaczył:

— Wszystko w starych monetach, sam widziałem.

Arigh był przezorny i dopilnował, by ofiarowano im rzeczy naprawdę cenne — zamieszanie jakie panowało podczas ostatnich dziesięcioleci w Videssos, zmusiło Imperium do obniżania wartości monet poprzez dodawanie do nich tańszych metali. Uśmiech Arghuna świadczył o tym, że i on wiedział coś na ten temat. Dizabul wyglądał na śmiertelnie znudzonego.

Goudeles został na moment zbity z tropu, ale natychmiast doszedł do siebie.

— Srebro dla khagana! — Prevalis, syn Haravasha, przyniósł nieco większą torbę i ułożył ją obok pierwszej. Dźwięk, jaki wydała, był wyższy niż brzęk złota, ale wciąż miły dla ucha.

— Klejnoty do skarbca khagana i dla jego pięknych pań! Rubiny, topazy, ogniste opale, księżycowe perły! — Kiedy kolejny żołnierz położył swój dar, Goudeles otworzył torbę, wyciągnął z niej ogromną perłę, i położył na dłoni, tak by widać było jej blask. Gorgidas docenił jego spryt — żyjąc tak daleko od morza, Arghun mógł nigdy jeszcze nie widzieć pereł. Khagan pochylił się do przodu, by przyjrzeć się kamieniowi, kiwnął głową i usiadł z powrotem.

— Pięć najprzedniejszych szat dla waszej wysokości. — Niektóre z nich były utkane ze złotych nici, inne z doskonałego aksamitu lub śnieżnobiałego lnu, ozdobione obficie brokatem i klejnotami i przetykane złotymi lub srebrnymi nićmi. W końcu znalazło się coś, co mogło zainteresować Diza-bula, ale jego ojciec zdawał się obojętny na kosztowne stroje.

— Na koniec, na znak szacunku i czci, Autokrator daruje waszej wysokości buty z królewskiego szkarłatu.

Tylko Imperator Videssos nosił szkarłatne buty. Dzielenie się tym kolorem, nawet w ten tylko sposób, było znakiem głębokiego poważania. Książę Tomond z Namdalen nie odważył się włożyć czerwonych butów.

Posługując się tłumaczeniem Arigha, Arghun zapytał:

— To piękne dary. Czy towarzyszą im jakieś słowa? „Czy kogut zapieje? Czy wrona zakracze?” — mruczał Skylitzes po videssańsku, gdy Goudeles najwyraźniej przygotowywał się do swojego wypieszczonego przemówienia. Arigh uśmiechnął się, ale będąc stronnikiem Videssańczyków nie przetłumaczył ojcu szyderstwa oficera.

Goudeles mógł tylko kątem oka rzucić swojemu towarzyszowi piorunujące spojrzenie. Rozpoczął wreszcie swoje wystąpienie, które przygotowywał przez wiele dni:

— O mężny Arghunie, nasz wielki Imperator… — teraz biurokrata brał odwet na Skylitzesie, wymawiając słowo „wielki” z takim naciskiem, że nabierało ironicznego znaczenia. Tłumacz musiał jakoś z tego wybrnąć. — …używając mnie jako swego posłańca, życzy ci, by fortuna sprzyjała wszystkim twym poczynaniom, który tak życzliwie podejmujesz nas, legatów Imperium. Oby to spotkanie było dla ciebie przyjemnością. Niech twoi nieprzyjaciele zginą niesławnie z twojej reki, a twoi wrogowie niechaj padną ci do stóp. Niech nigdy nie wkradnie się pomiędzy nas zdrada ani złość — zła wola jest bowiem robakiem, który stoczy ziarno najtrwalszej nawet przyjaźni.

— Zwolnij, do cholery — szepnął wściekły Skylitzes. — Jeśli ja sam nie wiem, o czym ty mówisz, co oni będą z tego rozumieć?

— Nie muszą nic rozumieć — odparł Goudeles, pokrywając to dramatycznym gestem. — Mówię tylko to, co musi zostać powiedziane przy takich okazjach, to wszystko. — Pokłonił się raz jeszcze Arghunowi i dokończył.

— Lud klanu Szarego Konia i wszyscy poddani, których nadarzy im los, są drodzy naszym sercom. Żywimy gorącą nadzieję, iż nigdy się to nie zmieni. — Cofnął się o krok, dając do zrozumienia, że przemówienie skończone.

— Bardzo ładnie — powiedział Arigh. Lata spędzone w Videssos pozwoliły mu w pełni docenić kunszt Goudelesa, czego nie można było powiedzieć o jego ojcu czy bracie.

— Ja… — zaczął następne zdanie, ale khagan przerwał mu. Skinął głową speszony; w obecności Arghuna byl tylko posłusznym synem.

— Mój ojciec chciałby odpowiedzieć przeze mnie. Lankinos, jesteś bardzo dobry, ale…

— Oczywiście — powiedział szybko Skylitzes.

— Będziemy zaszczyceni mogąc wysłuchać uwag khagana — dodał Goudeles.

Gorgidas przygotował się na kolejne ozdobne przemówienie. Zamiast tego, Arghun zamilkł po dwóch zdaniach. Jego syn przetłumaczył:

— Dziękuję za prezenty. Jeśli chodzi o twoje poselstwo, podejmę decyzję po tym, jak usłyszę co ma do powiedzenia ambasador Yezd.

Goudeles wgapiał się w niego z otwartymi ustami.

— To wszystko?! — pisnął, zdziwiony do tego stopnia, że zapomniał o wyszukanej składni. Wyglądał tak, jakby ktoś dźgnął go nożem. Powoli odprowadził partię Videssańczyków na bok. — „Dziękuję za prezenty” — mruczał. — Ba! — wyrzucił z siebie wiązkę przekleństw, o których znajomość Gorgidas nigdy by go nie posądzał.

— Mówiłeś bardzo dobrze, ale styl nomadów jest zupełnie różny od twojego — pocieszał go Grek. — Mimo wszystko podziwiają videssańską retorykę. Pamiętasz Olbiopa? Arghun wydaje się roztropnym przywódcą. Myślałeś, że powie tak albo nie, bez wysłuchania obu stron?

Podniesiony lekko na duchu, Goudeles pokręcił głową.

— Właściwie wolałbym, żeby tak właśnie było — powiedział Skylitzes, ale Bogoraz z Yezd podchodził już do jurty khagana. Spojrzenie Skylitzesa było tak intensywne, jakby spotykali się właśnie na polu bitwy.

Posłaniec z Yezd przyklęknął na jedno kolano przed Arghunem — powaga tego gestu ucierpiała nieco, gdy czarna mycka, którą miał na głowie, spadła na ziemię podczas ukłonu. Ale Yezda szybko to nadrobił, przemawiając do khagana w języku arshaum.

— Cholera! — powiedzieli jednocześnie Gorgidas i Goudeles. Grek dodał: — To na pewno wpłynie na Arghuna, nawet jeśli sam sobie z tego nie zdaje sprawy.

— Cicho! — upomniał go Skylitzes, przysłuchiwał się przez chwilę, w końcu powiedział: — Mniej niż byś przypuszczał. Gnojek ma khamortheki akcent, wystarczająco silny, żeby rozzłościć każdego Arshauma.

— Co mówi? — spytał Goudeles. Jego znajomość języka arshaum nie była większa od tej, jaką miał Gorgidas.

— Takie bzdury jak ty, Pikridos. Nie, czekaj, jest coś nowego. Mówi, że Wulghash — niech go Skotos zmrozi! — wie j akim wielkim woj ownikiem j est Arghun i przysyła mu podarunki odpowiednie dla wojownika.

Na rozkazujące machnięcie Bogoraza jeden z jego żołnierzy położył przed khaganem pochwę z polerowanego brązu pokrytego emalią. Rzucając strażnikom wodza uspokajające spojrzenie, ambasador wyciągnął z pochwy szablę, by pokazać ją Arghunowi. Było to doskonałe, bogato zdobione arcydzieło sztuki płatnerskiej, od rękojeści wykładanej złotem po sam czubek lśniącego ostrza. Po kilku ceremonialnych machnięciach, Bogoraz schował ją z powrotem i oddał khaganowi.

Arghun wyciągnął ją sam, by sprawdzić jak jest wyważona, uśmiechnął się z prawdziwą przyjemnością, i przypiął do pasa. Także z uśmiechem na ustach, Bogoraz podarował podobne ostrza jego synom — różniły się tylko tym, że rękojeści wykładane były raczej srebrem niż złotem. Dizabul aż oblizał wargi odbierając swoją broń od Yezda — nawet Arigh bez wahania przypiął swoją.

Przez moment niemal zapomniani, Videssańczycy przyglądali się temu z przerażeniem. Skylitzes zgrzytnął zębami.

— Powinniśmy byli o tym pomyśleć.

— Tak — zgodził się ponuro Goudeles. — Ci barbarzyńcy z równin to dzikusy. Bardziej przekonuje ich kawałek naostrzonego metalu niż piękne szaty, podczas gdy nasi ludzie ceniliby je sobie tak samo.

Starając się jak zwykle wyciągać ogólne wnioski z przykładów, które podsuwało mu życie, Gor-gidas powiedział:

— Nie należy oceniać innych według swoich własnych kryteriów. My, Grecy, palimy naszych zmarłych, ale już w Indiach… — przerwał czerwieniąc się, gdy jego towarzysze wgapiali się w niego — Indie… i Grecja!… nic tutaj nie znaczyły.

Pokaz kosztownej broni Bogoraza ciągnął się dalej: sztylety z inkrustowanymi złotem scenami polowania na ostrzach, podwójnie wyginane łuki wzmocnione rogiem, wypolerowane i wywoskowane aż się iskrzyły, strzały z pachnącego drzewa cedrowego, zakończone mieniącymi się lokami z pawich piór, w kołczanach ze skóry węża, spiczaste hełmy ozdabiane klejnotami…

Dizabul przypinał wszystko, co podawał mu Yezda. Gdy Bogoraz wreszcie skończył, młody książę wyglądał jak chodząca zbrojownia. Pieszcząc rękojeść nowego miecza, odwrócił się i przemówił do ojca. Jego głos był donośny i wyraźny — najwidoczniej chciał tego. Bogoraz rzucił Vi-dessańczykom zadowolony, szyderczy uśmiech.

Skylitzes, z drugiej strony, zaciskał szczęki mocniej niż kiedykolwiek. Zgrzytając zębami przetłumaczył:

— Szczeniak chciałby nas wyrzucić już teraz albo jeszcze lepiej podziurawić swoimi nowymi zabawkami. Mówi o nas „ci nic nie warci kramarze, których przyprowadził Arigh”.

Starszy syn Arghuna najeżył się i chciał dać Dizabulowi godną odpowiedź, ale khagan zbeształ ich obu. Dizabul powiedział coś jeszcze, ale zamilkł, gdy Arghun zaczął podnosić się z tronu.

Uspokajając się, Arghun odwrócił się z powrotem do Bogoraza, który udawał, że nic nie widzi. Skrzydła opadły nieco ambasadorowi Yezd, gdy Arghun odprawił go równie szybko jak Goudelesa.

— Mówi, że prezenty są wspaniałe — przekładał Skylitzes — ale każde przymierze wymaga głębszego namysłu. — Videssański oficer zdawał się nie wierzyć w to, co usłyszał.

— On naprawdę jest mądrym wodzem — powiedział Gorgidas.

— Rzeczywiście jest bystry. Wykorzystał do końca obie strony. — Goudeles mówił z taką samą ulgą jak Skylitzes. — No cóż, jego zysk, a szanse ciągle równe.

Viridoviks zsiadł z konia bez gracji, ale za to z głośnym westchnieniem ulgi. Ciężkie dni spędzone w siodle były dla niego udręką — był cały obolały i sztywny. Setny raz podziwiał wytrzymałość koczowników. Kiedy już wsiedli na konie, zdawali się być… Jakież to greckie słowo nazywało półkonia, półczłowieka? Nie mogąc sobie przypomnieć, zaklął pod nosem.

Powietrze nie pomagało mu w takich ulotnych rozmyślaniach. Było gęste i ciężkie od duszącego odoru śmierci. Targitaus przyglądał mu się krzywo, gdy Gal przechadzał się dokoła, starając się przywrócić do życia łydki i stopy.

— Jeszcze jedna taka przejażdżka i będę miał nogi tak pokrzywione jak wy. — Nie znając słowa „pokrzywione”, zatoczył ręką szeroki łuk.

Nie udało mu się jednak rozbawić wodza nomadów, który powiedział:

— Zachowaj swoje dowcipy dla kobiet. Tu nie ma się z czego śmiać.

Viridoviks zaczerwienił się, ale Targitaus tego nie zauważył. Patrzył na straszliwe widowisko, które rozpościerało się przed nimi — efekt niedawnej rzezi.

To miejsce musiało wyglądać o wiele gorzej tydzień temu, kiedy odnaleźli je jego pasterze, jeszcze świeże. Jednak nawet to, co pozostało po uczcie sepów, było wystarczająco przerażające. Pięćdziesiąt sztuk bydła zostało odciągniętych od stada, a potem… co? „Zarżnięte” było zbyt łagodnym określeniem dla tej masakry.

Ziemia wciąż była ciemna od krwi, która wsączyła się w nią, gdy przecinano krowom gardła. Już sam fakt, że je zabito, świadczył o tym, iż nie była to zwyczajna kradzież. Bydło można wypasać i kraść, ale nie likwidować. Step był zbyt surowy, by można było pozwolić sobie na bezmyślne zabijanie. Nawet w czasie wojny zwycięzcy po prostu zabierali stada pokonanych nieprzyjaciół. Bydło, czy też jego brak, mogło być przyczyną wojny, ale nie jej celem.

Nie tutaj i nie teraz. Te zwierzęta, rozciągnięte dokoła w śmiertelnych pozach, tworzyły obraz bardziej żałosny od widoku żołnierzy poległych na polu bitwy. Zwierzęta nie wybierają sobie losu i nie mają szans, by go odmienić. A tutaj los był szczególnie okrutny, złośliwie okrutny. Głębokie nacięcia w ciałach bydląt zatarto ziemią, by zepsuć mięso. Skóra była nie tylko pocięta, ale i posmarowana jakimś żrącym środkiem, który także i ją czynił bezwartościową. Klan Targitausa nie był w stanie ocalić niczego, nawet gdyby odkryto zwierzęta godzinę po ich śmierci.

Syn wodza, Batbaian, przechodził od jednej zmasakrowanej krowy do następnej, kręcąc głową, skubiąc się po brodzie i próbując zrozumieć to czego był świadkiem — bez powodzenia. Odwrócił się bezradnie do ojca.

— Muszą być szaleni jak wściekłe psy, żeby zrobić coś takiego! — wybuchnął. Wódz klanu odpowiedział smutno:

— Chciałbym, żeby to była prawda, chłopcze, ale zdaje się, że Varatesh chce mnie na swój sposób nastraszyć i ukarać za to, że przygarnąłem tego cudzoziemca. — Głową wskazał na Viridovik-sa.

Barbarzyństwo, które tu widział, przywodziło Galowi na myśl wspomnienie ciała leżącego pod murami Videssos, kiedy legioniści pomagali Thorisinowi Gavrasowi przy oblężeniu. Oprócz śladów wielu innych tortur, zbezczeszczone ciało biednego Doukitzesa nosiło wycięte na czole imię: Rha-vas. Jak łatwo było się domyślić, wystarczyło przestawić litery by odsłonić nazwisko zabójcy.

— Według mnie, to robota Avshara — powiedział. — Próbowałem was przed nim ostrzec, ale kiepsko mi szło. Jasne, że to nie wasza wina, boście nigdy nie widzieli jego zabaw. Ale teraz słuchajcie, to zrozumiecie, co to za przyjemniaczek.

Posługując się khamorthckim najlepiej jak potrafił, a tam, gdzie nie mógł sobie poradzić, przechodząc na videssański, opowiedział im o Doukitzesie i o wiele więcej — o pojedynku czarodzieja ze Skaurusem, kiedy Rzymianie po raz pierwszy przybyli do stolicy, o Maragha i o tym, co działo się po bitwie, kiedy głowa Mavrikiosa Gavrasa wtoczyła się do obozu legionistów, o Wielkim Sądzie w mieście Videssos, i o tym, jak czary Avshara uczyniły najgorszych spośród jego sługusów odpornymi na stal.

Okrucieństwo i wyuzdanie tej ostatniej opowieści wstrząsnęły nomadami.

— Używał swoich czarów na kobiecie, powiadasz? — zażądał potwierdzenia Targitaus, jakby nie dowierzał własnym uszom.

— Tak, i na nie narodzonym dziecku, które z niej wydarł — odparł Celt.

Nomada wzdrygnął się. Gdy zabicie jego zwierząt przyprawiało go o zimną wściekłość, tu słyszał o zbrodni, której nic był sobie nawet w stanie Wyobrazić. Z młodzieńczą zapalczywością Batbaian krzyknął:

— Pozbądźmy się go, spalmy jego namiot i zabijmy wszystkich, którzy mu służą — patrząc na swoje krowy, poruszeni jeszcze słowami Viridoviksa, Khamorthci wrzasnęli: — Tak jest!

— Tak — powiedział również Targitaus, ale cicho. Podczas gdy jego towarzysze zrozumieli tylko okrucieństwo Avshara, on dojrzał także jego moc. — Tak — powiedział znowu — jeśli nam się uda.

Spojrzał na Viridoviksa bez radości.

— Zdaje się, że czas na to, by zjednoczyć klany przeciwko Varateshowi i temu twojemu Avsha-rowi.

— Najwyższy czas — przytaknął od razu Viridoviks, a Batbaian pokiwał żywo głową. Pomimo solennych obietnic Targitausa, mijały kolejne tygodnie, a on nie czynił żadnych kroków ku wojnie z banitą.

Wódz wyglądał na zakłopotanego.

— Pochodzisz z Videssos, cudzoziemcze, gdzie khagan… ee?… Imperator mówi swoim ludziom „zróbcie to i to”, a jeśli tego nie zrobią, to stracą głowy. Na równinach tak nie jest. Jeżeli pójdę do Ariapith z klanu Rzeki Oglos albo Anakhara z Cętkowanych Kotów, albo Krobyza ze Skaczących Kozłów, i powiem im, że powinniśmy się połączyć przeciwko Varateshowi, pierwszą rzeczko jaką zapytają,będzie: „Kto dowodzi?”. Co ja im na to odpowiem? Ja? Powiedzą, że próbuję zrobić z moich Wilczych Skór Klan Królewski, i że nie chcą mieć ze mną nic do czynienia.

— Klan Królewski? — powtórzył za nim Celt.

— Czasami jeden klan wyrasta na silniejszy od wszystkich dokoła i rządzi stepem przez pewien czas, nawet przez długość życia człowieka, dopóki pozostali się nie uwolnią i nie obalą go. — Ambicja biła z oczu Targitausa. — Każdy khagan marzy o tym, żeby ustanowić Królewski Klan i umiera z przerażenia, że uprzedzi go sąsiad. Więc wszyscy pilnują się nawzajem i nikt nie może stać się zbyt silny.

— Aa?, więc tak się rzeczy mają, hę? — nagle Viridoviks stąpał po znajomym mu gruncie. W Galii, zanim przybyli tam Rzymianie, plemiona walczyły ze sobą bezustannie o wyższą pozycję, wszczynając kłótnie i intrygi gdzie tylko się dało. Aedui cieszyli się największą władzą, dopóki Sequani nie sprzymierzyli się z Ubii zza Renu, i nie odebrali im dominującej pozycji. Po drodze jednak uczynili niechcący Ariovistusa Germana najpotężniejszym człowiekiem w Galii…

Oczy Celta zaiskrzyły się na zielono — krzyknął z radości i klasnął dłońmi.

— Posłuchaj mnie tylko — powiedział do Targitausa, który odwrócił się zaskoczony, wyciągając do połowy miecz. — Wyobraź sobie, że mówisz temu staremu Wroniejłapie z Cętkowanych Chomików, czy jak on tam się idiotycznie nazywa, że Varatesh chce zrobić ze swoich śmierdzących łotrów Klan Królewski, co wcale nie jest łgarstwem. Prędzej da sobie odciąć siusiaka, niż na to pozwoli, nie tak?

Niemal słyszał jak trybiki w głowie nomady obracają się w szalonym tempie. Targitaus popatrzył na Batbaiana, który gapił się na Viridoviksa z podziwem — młodzi ludzie łatwo wpadają w zachwyt słysząc rzeczy, o których sami by nie pomyśleli.

— Hmm? — mruknął Targitaus i Gal wiedział już, że wygrał.

— Prowadź nas ojcze, a niedługo to ty będziesz khaganem Królewskiego Klanu! — wykrzyknął Batbaian.

— Ja? Bzdury, chłopcze — powiedział szorstko Targitaus, ale Viridoviks widział, że ta myśl uderzyła go, zanim jeszcze jego syn ją wypowiedział. Celt zachichotał pod nosem.

Dizabul nabił na nóż ostatni kawałek pieczeni z królika, którą trzymał w misce na kolanach, i przeżuwał głośno, zgodnie z dobrymi manierami stepu. Pochylił się do przodu — kucharz podniósł z rusztu kawał skwierczącego mięsa, używając do tego drewnianych szczypiec, i napełnił jego miskę. Usiadł z powrotem, dziękując kucharzowi uśmiechem. Odwrócił się na lewo, powiedział coś do Bogoraza i machnął eleganckim sztyletem, który podarował mu ambasador z Yezd. Znowu uśmiechnął się z wdzięcznością.

Popijając kavass ze złotego pucharu, Gorgidas przyglądał mu się ukradkiem i podziwiał jego urodę, która budziła w nim przyjemny ból. Zwyczajem równin, Arghun przysłał videssańskim posłom kobiety, ale choć Gorgidas radził sobie z nimi z konieczności, nie dawały mu one satysfakcji. Po każdej nocy czuł się jak żeglarz, który zainteresował się swoim towarzyszem, by ulżyć żądzy.

Z poczuciem straty i bólu przypomniał sobie szczupłą, cichą i zamyśloną twarz Kwintusa Gla-brio, przypomniał sobie mieszaninę rozbawienia i niechęci, z jaką młodszy centurion opowiadał o swoim związku z videssańską dziewczyną. „Damaris zasłużyła na coś innego niż ja”, powiedział kiedyś z kwaśnym uśmiechem, „ona też na pewno tak myślała po pewnym czasie”. Związek ten rozpadł się w efektownym stylu, razem z większą ilością talerzy.

Wspomnienie Glabrio pomogło mu spojrzeć na Dizabula z odpowiedniej perspektywy. Rzymianin był mężczyzną, partnerem, podczas gdy sposób, w jaki obnosił się młody książę, świadczył o tym, iż był tylko rozpieszczonym młodszym synem, z wybuchowym charakterkiem, któremu niełatwo było sprostać. Co więcej, jak dowiedział się Grek, miał on syna i dwie córki, które spłodził z niewolnicami i służącymi.

Gorgidas pociągnął kolejny łyk. Jednak, bez wątpienia był śliczny.

Oddając się rozmyślaniom na temat Dizabula, Grek poświęcił dotąd niewiele uwagi wspaniałemu namiotowi, w którym odbywało się przyjęcie. Było to z jego strony duże niedopatrzenie — namiot ten był tak ważny dla Arshaumów, jak Pałac Imperatora dla Videssos i równie okazały był jego wystrój. Była to największa jurta, jaką widział na równinach, szeroka co najmniej na czterdzieści stóp i ciągnięta przez zaprzęg złożony z dwudziestu dwu koni.

Na zewnątrz, grube filcowe ściany namiotu pokryte zostały białą kredą, by wyróżniał się dobrze na brązowym stepie. Grek zauważył teraz jedwabne zasłony, które przykrywały drewniany szkielet wewnątrz jurty — robota była tak doskonała i delikatna, że Imperium nie mogło się pochwalić niczym lepszym. Lśniąca tkanina ufarbowana została na szafranowo i zielono. Wyhaftowane złotą nicią konie, które po niej galopowały, pełne były barbarzyńskiego wigoru, charakterystycznego dla sztuki nomadów.

Arghun, jego synowie i rywalizujące poselstwa, zasiedli dokoła ognia na kocach z grubej, delikatnej wełny. Starszyzna klanu zajęła kilka szerszych kręgów za nimi. Arshaumi siedzieli ze skrzyżowanymi nogami, opierając stopy o przeciwne udo. Ich goście rozkładali się w najprzeróżniejszych pozach — jeśli nie ćwiczyło się jej od dzieciństwa, pozycja nomadów była okropnie niewygodna.

Siedzący po prawej ręce ojca, Arigh powyginał się odpowiednio, ale po chwili poddał się, kręcąc ze smutkiem głową i trzeszcząc głośno kolanami.

— Za długo byłeś w Videssos — skomentował mu Skylitzes. Spojrzenie jakie posłał swojemu bratu Dizabul mówiło, iż on nie miałby nic przeciwko temu, by Arigh został tam jeszcze dłużej.

— Dopóki tu nie przyjechaliśmy, nie wiedziałem, że masz brata — powiedział do Arigha Gou-deles. Gorgidas nie był jedynym świadkiem tego zatrutego spojrzenia.

— Prawie sam o tym zapomniałem — powiedział Arigh, machając na Dizabula ręką. — Był tylko okropnym bachorem plączącym się wiecznie pod nogami, gdy wyjeżdżałem do Imperium siedem czy osiem lat temu. Ale widzę, że niewiele się zmienił.

Mówił po videssańsku, tak by jego brat nie mógł go zrozumieć, ale Gorgidas zauważył, jak Bogoraz, przysłaniając usta ręką, szepce coś do Dizabula. Rumieniec wypełzł na wysokie kości policzkowe młodego księcia, a w porównaniu ze wściekłością, jaka błyszczała teraz w jego oczach, poprzednie spojrzenie wydawało się niemal czułe.

Słudzy uwijali się jak w ukropie, napełniając puchary ze srebrnych dzbanów z kavassem i podając jedzenie tym z gości, którzy byli poza zasięgiem kucharza. Oprócz pieczeni z królika, ulubionej Dizabula, serwowano mięso z ogromnego ptaka, którego Gorgidas nigdy dotąd nie widział.

— Ech? Aa, to żuraw — powiedział Arigh, odpowiadając na jego pytanie. — I bardzo dobrze, bo nie jadłem go już od lat.

Radził sobie z nim świetnie, jedząc jak wszyscy nomadzi odrywając mocnymi zębami kawałki mięsa bezpośrednio z kości. Grek wolał się jednak powstrzymać. Ptak był smakowity, ale łykowaty i twardy jak skóra.

O wiele lepsza była baranina i flaki, tak jak i sery, twarde i miękkie. Do niektórych dodano jakieś słodkie jagody. Oprócz kavassu można się było napić świeżego mleka krowiego, koziego i kobylego — jednak żadne z nich nie odpowiadało Gorgidasowi. Zapłaciłby teraz niezłą sumkę za kielich prawdziwego wina albo garść solonych oliwek.

Kiedy wypowiedział głośno swe myśli, Arigh potrząsnął głową z obrzydzeniem.

— Wino to dobra rzecz, ale przez cały czas, jaki spędziłem w Videssos, nie udało mi się przyzwyczaić do oliwek. Mają dziwny smak, a Videssańczycy dodają je do wszystkiego. A olej śmierdzi.

W lampkach używanych przez Arshaumanów palił się tłuszcz, który drażnił powonienie Greka przenikliwym, tłustym i nieprzyjemnym zapachem.

Rozmowy w namiocie przyjęć, zaczęły przycichać i to nie tylko z powodu bariery językowej. Arigh ostrzegł Videssańczyków, że obyczaj Arshaumów zakazywał rozmów o poważnych interesach podczas uczty. Pozwoliło to Gorgidasowi skupić się bardziej na jedzeniu, ale z drugiej strony nudził się, nie mając z kim i o czym rozmawiać.

Bogoraz, który miał niezwykłą zdolność do wywoływania kłopotów, na pozór wcale tego nie zamierzając, zbliżył się niebezpiecznie do krawędzi tego, na co pozwalał obyczaj. Nie wspominając ani słowem o przyczynie swojej wizyty na stepie, chełpił się potęgą Yezd i chwałą swojego pana, Wulghasha. Skylitzes tłumaczył wszystkie jego przechwałki i z każdą minutą rosła w nim zimna złość. Z satysfakcją i sardonicznym rozbawieniem w oczach, Bogoraz nie przestawał mówić, nigdy nie wypowiadając złego słowa przeciwko Videssos, ale umniejszając jego szanse każdym zdaniem.

Po chwili Skylitzes ściskał swój puchar z taką siłą, iż zbielały mu kłykcie. Starsi klanu zaczęli chichotać między sobą, widząc wściekłość, którą musiał w sobie zatrzymać.

— Powiem coś temu oślizłemu kłamcy! — warknął.

— Nie! — powiedzieli razem Arigh i Goudeles. Gryzipiórek kontynuował: — Nie widzisz, że to on będzie miał nad tobą przewagę, jeśli mu odpowiesz?

— Więc lepiej wysłuchiwać tych bredni i dać się ogryźć aż do końca? Dziwiąc się własnej śmiałości, Gorgidas powiedział:

— Znam pewną historyjkę, która osadzi go w miejscu. Skylitzes, Goudeles i Arigh spojrzeli zaskoczeni na Greka.

Dla Videssan był on niemal takim samym barbarzyńcą jak Arshaumi, którego nie należy brać na poważnie. Arigh tolerował go głównie dlatego, że był przyjacielem Viridoviksa.

— Nie sprzeciwisz się obyczajowi? — ostrzegł. Gorgidas pokręcił głową.

— Nie, to tylko historyjka.

Goudeles i Skylitzes popatrzyli na siebie, wzruszyli ramionami i kiwnęli głowami, nie mając w zanadrzu żadnego lepszego pomysłu.

Bogoraz, który na pewno mówił po videssańsku lepiej od Greka, przysłuchiwał się tej rozmowie z łagodną pogardą widząc, że towarzysze Gorgidasa nie pokładali w nim wielkich nadziei. Jego ciężkie powieki przysłoniły lekceważenie, z jakim przyglądał się Gorgidasowi, gdy ten schylił głowę przed Arghunem i posługując się tłumaczeniem Arigha przemówił:

— Wielki khaganie, ten człowiek z Yezd jest wspaniałym mówcą, nie ma co do tego wątpliwości. Jego słowa przypominają mi jedną z opowieści mojego ludu.

Poza zwykłymi uprzejmościami, wódz Arshaumów nie poświecił mu dotąd wiele uwagi. Teraz spojrzał na niego z zainteresowaniem — w społeczeństwie, które nie znało pisma, człowiek mający dar opowiadania był głęboko szanowany.

— Pozwól nam więc jej wysłuchać — powiedział, a starsi klanu uciszyli się i nadstawili uszu. Zadowolony, że Arghun połknął haczyk, Gorgidas zaczął swą opowieść:

— Dawno temu, w kraju nazywanym „Egipt”, żył wielki król imieniem Sesostris — widział, jak jego słuchacze poruszają bezgłośnie wargami, starając się zapamiętać dziwne imiona. — Ten Sesostris był potężnym władcą i wojownikiem, dokładnie takim jak Wulghash, o którym opowiadał nam nasz przyjaciel Bogoraz. — Uśmiech spełzł z twarzy Yezda; sarkastyczny ton, którego z takim zamiłowaniem używał, nie był przyjemny, gdy odbity, wracał do niego.

— Sesostris podbił wiele krain, a królowie i książęta stali się jego niewolnikami, gdyż chciał w ten sposób pokazać swoją potęgę. Założył im nawet uprząż i kazał ciągnąć swoją… ee? jurtę. — W wersji, którą słyszał Grek był to rydwan, ale tutaj musiał dokonać błyskawicznej zmiany, by dopasować się do swojej publiczności.

— Pewnego dnia zauważył, że jeden z książąt ogląda się ciągle przez ramię i patrzy na koła jurty. Zapytał go, dlaczego to robi. Książę odparł: przyglądam się jak te koła wciąż się obracają, i to co było przed chwilą na górze jest teraz przy ziemi, a to co było kiedyś na dole, jest teraz na samym szczycie. Potem odwrócił się i znowu zabrał do pracy. Ale Sesostris zrozumiał go i jak mówią, pomimo swojej wielkiej dumy, nic kazał już księciom ciągnąć jurty.

Dziwnie brzmiący pomruk rozmów w obcym języku wypełnił znowu namiot, gdy nomadzi zastanawiali się nad opowieścią i dyskutowali na jej temat między sobą. Jeden czy dwóch posłało Bogorazowi rozbawione spojrzenia, przypominając sobie jego przechwałki. Jak przystało wodzowi, Arghun zachował kamienną twarz. Powiedział kilka słów do swojego syna, który odwrócił się do Gorgidasa.

— Mój ojciec dziękuje ci za, ee… interesującą opowieść.

— Zrozumiałem go — pochylając jeszcze raz głowę przed khaganem, Grek próbował powiedzieć to w języku arshaum. Arghun uśmiechnął się i poprawił go.

Bogoraz także zachował niewzruszoną twarz dyplomaty, ale wzrok, jakim przeszywał Greka spod swoich ciężkich powiek, podobny był do spojrzenia węża hipnotyzującego ofiarę. Grek nie należał do ludzi, którzy mogliby się przestraszyć takich drobnostek, ale wiedział, że właśnie przysporzył sobie wroga.

IX

Kiedy już dotarł do Garsavry, wszystkie konflikty wewnątrz Videssos wydały się Markowi zupełnie nieistotne. Podczas marszu na zachód legioniści pojmali i odesłali do stolicy ponad tysiąc Na-mdalajczyków, uciekających od Yezda w małych niezorganizowanych bandach, na jakie rozpada się każda pokonana armia. Około setka wyspiarzy zajmowała wciąż fort za murami Garsavry, broniąc się zarówno przed Rzymianami, jak i Yezda. Trybun nie próbował nawet ich stamtąd wygonić. Byli bardziej pożyteczni, pilnując zapuszczających się tu nomadów, niż niebezpieczni dla jego ludzi.

Gdy legioniści przybyli do Garsavry, byli tam już pierwsi Yezda. Nie kontrolowali jednak miasta — właściwie nie było ono pod niczyją kontrolą, dopóki nie pojawili się żołnierze Skaurusa. Nikt jednak nie zabraniał Yezda wchodzić w jego obręb. Atakowanie ich byłoby rzeczą wysoce niepożądaną w czasie, gdy toczono pertraktacje z ich wodzem. Trybun udawał więc, że nie widzi problemu.

Nomadzi nie sprawiali większych kłopotów, przechadzając się po mieście i podziwiając ogromne budynki. W porównaniu z miastem Videssos albo z Rzymem, była to senna stolica prowincji, ale dla ludzi, którzy spędzili całe życie pod namiotem, był to widok przedziwny i egzotyczny niemal nie do uwierzenia. Yezda handlowali na rynku miejskim, kupując luksusowe — czasem tylko w ich mniemaniu — produkty cywilizacji. Marek widział, jak jeden z nich z dumą nosił na głowie emaliowany nocnik, w miejsce zwyczajowej futrzanej czapy nomadów. Powiedziałby mu, co właściwie ma na sobie, ale jego towarzysze patrzyli na niego z takim podziwem, że nie miał serca. Sporo miejscowych Videssańczyków także to widziało, przez co Yezda obdarzeni zostali nowym przezwiskiem, które kiedyś mogło narobić sporo kłopotów.

Było to jednak najmniejsze ze zmartwień trybuna związanych z tubylcami. W obliczu groźby najazdu z centralnej wyżyny, powinni byli według oczekiwań trybuna, przyjąć legionistów z otwartymi rękami. Co więcej — Skaurus tego potrzebował. Nawet przy wsparciu Pakhymera, wciąż brakowało mu ośmiu z dwudziestu tysięcy sztuk złota, których zażądał Yavlak za swoich jeńców. Wysłał depesze do stolicy, ale nie miał żadnej pewności czy przyniosą szybki rezultat, na którym tak mu zależało. Gdy Thorisin Gavras zajęty był na północy, w stolicy nie było nikogo, kto potrafiłby ponaglić videssańską biurokrację. Skaurus znał ją aż za dobrze, postanowił więc, że pożyczy brakującą sumę od mieszkańców Garsavry i spłaci ich, kiedy gryzipiórkom w końcu uda się wysłać złoto na zachód.

Z drugiej strony powinien był jednak sobie zdawać sprawę, że spodziewając się, iż jakakolwiek większa grupa Videssańczyków bez protestu zgodzi się na taki projekt, może się srogo zawieść. To prawda, że wielu garsavran popierało Thorisina albo mówiło tak, gdy jego żołnierze kontrolowali miasto. Ale niemal tyle samo wciąż oddanych było przegranej już sprawie Baanesa Onomagoulosa — zbuntowanego magnata, którego Drax zgniótł, zanim sam stał się rebeliantem, i który był niegdyś właścicielem ogromnych posiadłości niedaleko na południe od Garsavry. Gdy już zginął, a zwłaszcza dlatego, że zginął z rąk cudzoziemca, nikt nie pamiętał jego wad. Arogancki, złośliwy, zdradliwy człowiek jakimś cudownym sposobem zamienił się w męczennika.

Dla kontrastu, trzecia część mieszkańców z żalem obserwowała klęskę Namdalajczyków i przywrócenie władzy Imperatora. Antakinos ostrzegał Marka, że wyspiarze byli popularni w miastach, które zajmowali, i nie mijał się z prawdą. Drax miał pod swoimi rządami państwo mniejsze od Imperium i z tego względu nie nakładał na miasta tak wysokich podatków, jak Videssańczycy. Ta odmiana, jeśli nic innego, zyskała mu sporą liczbę popleczników.

Jak to bywa z poddanymi, niektórzy z garsavran do tego stopnia przejęli się rządami nowego władcy, że chodzili do świątyni, którą Drax przystosował do swojej wiary, tak by jego ludzie mieli gdzie się modlić. Pomysł ten rozwścieczył Styppesa, który wdał się we wrzaskliwą sprzeczkę z na-mdalajskim kapłanem, spotkanym przypadkiem na rynku miejskim.

Skaurus, który targował się właśnie o cenę nowego paska, podniósł zaniepokojony wzrok, słysząc wrzask:

— Kusicielu! Sługusie Skotosa! — Z twarzą purpurową od gniewu, pięściami zaciśniętymi w słusznej złości, kapłan przepychał się przez tłum w kierunku człowieka Księstwa, który trzymał pod pachami dwie tłuste kaczki.

— Na Wagera, zarozumiały Bufonie, twoja jest droga do piekła, nie moja! — odkrzyknął wyspiarz, stając naprzeciw niego. Błękit jego szat kapłańskich był nieco bardziej zbliżony do szarego niż u Styppesa, nie golił też głowy jak wszyscy videssańscy kapłani. Ale jego wiara była dla niego tak samo prawdziwa i równie silna, jak wiara Videssańczyków.

— Przepraszam — wyszeptał Marek do sprzedawcy. Truchtem, jakby spieszył do bitwy, pobiegł w kierunku dwóch kapłanów, którzy obrzucali się nawzajem przekleństwami, niczym sprzedawcy bydła. Gdyby tylko udało mu się odciągnąć Styppesa, zanim kłótnia doprowadzi do zamieszek… Za późno. Tłum już się zbierał.

— Debata! Debata! Chodźcie usłyszeć debatę! — krzyczeli mieszczanie. Była to rozrywka, którą bawili się już wcześniej, gdy miejscowi kapłani spierali się z Namdalajczykami. Teraz zbiegali się, by usłyszeć, co ma do powiedzenia ta dwójka.

Styppes rozglądał się dokoła, jakby nie wierząc własnym uszom. Skaurus był równie zaskoczony, ale i zadowolony. Może obejdzie się jednak bez rozlewu krwi. Trybun skrzywił się, gdy Styppes dramatycznym gestem przyłożył rękę do czoła i oznajmił:

— Herezję należy wykorzenić, a nie dyskutować z nią.

— He! Ale ja z tobą porozmawiam — powiedział Namdalajczyk. Miał około czterdziestki, twardą, kwadratową, zawziętą twarz, która pasowała bardziej do oficera piechoty niż duchownego. Niemal tak ciężki jak Styppes, wyglądał jednak o wiele lepiej od niego — raczej jak atleta, który zakończył karierę, niż jak zwykły grubas. Ukłonił się ironicznie.

— Gerungus z Tupper, do usług.

Styppes odkaszlnął i już miał wybuchnąć gniewem, ale tłum — ku głębokiej uldze Skaurusa — dalej domagał się dyskusji. Kapłan niechętnie przedstawił się Gerungusowi.

— Ponieważ jesteś heretykiem, ja zacznę — powiedział Videssańczyk. — Potem ty będziesz mógł bronić swoich fałszywych doktryn, najlepiej jak potrafisz.

Gerungus mruknął coś niemiłego pod nosem, ale wzruszył masywnymi ramionami i powiedział:

— Ktoś musi zacząć — mówił po videssańsku z lekkim tylko akcentem.

— W takim razie rozpocznę od podstawowej kwestii: dlaczego wypaczacie credo Phosa, dodając słowa „na to stawiamy nasze dusze”. Kto wam dał do tego prawo? Jaki synod to usankcjonował i kiedy? W takiej postaci, w jakiej zostało nam przekazane od naszych świętych i uczonych ojców, credo było doskonałe i nie powinno być uzupełniane żadnymi bezwartościowymi kodycylami.

Marek podniósł brwi. Tu, na swoim poletku, Styppes wykazał się większą elokwencją, niż podejrzewał go o to trybun. Pochwalne okrzyki podniosły się z tłumu.

Ale każdy z videssańskich kapłanów, którzy dyskutowali wcześniej z Gerungusem, używał tego argumentu. Jego odpowiedź była natychmiastowa:

— Wasi starożytni ojcowie żyli sobie jak w raju, kiedy Imperium rządziło ziemiami aż do Halo-ga i zło Skotosa wydawało się dalekie i nierealne. Ale wy, Videssańczycy, byliście grzesznikami i daliście Skotosowi okazję, by mógł wykazać się swoją siłą. Dlatego właśnie barbarzyńcy odebrali wam Khatrish, Thatagush, i jeszcze Kubrat. Bo to właśnie Skotos natchnął dzikich Khamorthów ze stepu i zepsuł was tak, że nie potrafiliście się obronić. I wtedy okazało się, że potęga Skotosa jest aż zbyt realna i zbyt wielka. Kto wie, czy to właśnie Phos zwycięży na końcu? Prawda może okazać się inna.

Styppes był teraz biały, nie czerwony.

— Bluźnisz! — wykrzyknął, a tłum zafalował groźnie. Dla Videssańczyków, khatrisherska wiara w równe szanse dobra i zła w ich odwiecznej walce była herezją gorszą od tej, którą wyznawali Namdalajczycy.

— Spokojnie, pozwól mi dokończyć — odparł Gerungus bez emocji. — Żaden z nas nie będzie tutaj, by móc przyglądać się ostatniej bitwie pomiędzy Phosem a Skotosem. Skąd więc możemy znać jej wynik? Ale musimy zachowywać się tak, jakby zwycięstwo dobra było czymś pewnym, albo na wieki zginąć w lodzie Skotosa. Ja z dumą podejmuję tę grę… „na to stawiam moją duszę”. — Rozejrzał się dokoła, jakby prowokując tłum. Marek także bacznie go obserwował, ale Videssa-ńczycy milczeli. Przemówienie Gerungusa nie było może tak kwieciste jak atak Styppesa, ale odniosło zamierzony efekt.

Trybun dojrzał Nevrate Sviodo stojącą obok Gerungusa. Poznał ją po gęstych, czarnych włosach opadających na ramiona. Uśmiechnęła się, gdy ich spojrzenia się spotkały. Poruszyła nieznacznie ręką, by pokazać rozpalony tłum, potem wskazała na Skaurusa i kiwnęła głową, jakby oddzielając od wszystkich zgromadzonych tylko ich dwoje. On też skinął głową, doskonale ją rozumiejąc. Jako Vaspurakanerka, wyznawała inny jeszcze odłam religii Phosa, podczas gdy Rzymianin w ogóle nie liczył się w tym sporze. Dyskusja nie budziła w nich żadnych emocji.

Styppes dyszał i sapał jak wieloryb wyrzucony na brzeg, szykując się do następnego uderzenia.

— Bardzo ładnie — warknął. — Ale Phos nie gra w kości ze Skotosem o porządek we wszechświecie: „podwójne słońca” to pokój i ład, a „podwójna szóstka demonów”, głód i wojna. To oznaczałoby chaos w sercu Phosa, co nie może się zdarzyć. Nie, mój przyjacielu, to nie takie proste. Boski plan Phosa jest bardziej przemyślany. A i Skotos nie potrzebuje gry w kości, by dopiąć swego, gdy ma takich ludzi jak ty, który odciągasz ludzi od prawdziwej wiary. Demony ciemnego boga zapisują każdy twój grzech w swoich księgach, tak, dzień i godzinę, w której został popełniony i jego świadków. Tylko szczera pokuta i nawrócenie na prawdziwą wiarę Phosa może wymazać taką listę. Każde bluźnierstwo wypływające z twych ust przybliża cię o krok do wiecznego lodu!

Styppes był naprawdę zaangażowany w to, co mówił, ale Skaurus nie cenił wysoko jego logiki. Gdy videssański kapłan i jego przeciwnik z Namdalen spierali się dalej, pewien szczegół przyciągnął uwagę trybuna. To, co mówił Styppes o demonach siedzących w piekle i ich spisach grzechów, mogło być opisem ksiąg podatkowych videssańskich poborców. Nie przypuszczał, by to podobieństwo było dziełem przypadku i zastanawiał się, czy Videssańczycy sami to zauważyli.

Wciągnąwszy niechcący smugę śmierdzącego, duszącego dymu, trybun rozkasłał się na chwilę, wchodząc po schodach do siedziby gubernatora prowincji Garsavra. Był to budynek z czerwonej cegły, z dodatkiem marmurowych kolumn ozdabiających wejście. Ciężko uzbrojone oddziały legionistów patrolowały rynek i główne ulice miasta pilnując, by zamieszki nie wybuchły na nowo. Gdyby te, które dopiero co opanowano, miały miejsce kilka dni wcześniej, złożyłby to na karb debaty teologicznej. W tej jednak sytuacji podejrzewał, że rozruchy wzniecali bogaci kupcy i magnaci, czekający na niego w środku — ludzie, którzy będą musieli wyłożyć pieniądze na wykupienie Draxa i jego kompanów z rąk Yezda. Gdyby udało im się pozbyć Rzymian z Garsavry, ich sakiewki byłyby bezpieczne. Zresztą, wielu z nich wciąż popierało Namdalajczyków.

Cieszył się, że ma za plecami swoich oficerów. Wszyscy ubrani byli w najświetniejsze zbroje, grzebieniaste hełmy, krótkie oficerskie peleryny, pancerze wypolerowane do połysku — wszystko to mogło wywrzeć duże wrażenie na Garsavranach. Za nimi postępował herold, trzymając swój róg, jakby był to miecz.

Skaurus po raz kolejny powtarzał w myślach zapamiętane wcześniej frazy i zdania, którymi miał przemówić do zgromadzonych bogaczy. Styppes, jak zwykle gderając, pomógł mu je opracować. Videssański trybuna wystarczał do codziennych rozmów, ale na oficjalnych zebraniach wymagano od mówców formalnego przemówienia, a to był niemal inny język. Co prawda, Gavrasowie pozwalali sobie czasem na szczerość i prostotę, ale każdy wiedział, iż jest to tylko kwestia chwilowego kaprysu. Gdyby trybun tak sobie poczynał, uznano by go za barbarzyńcę, a dzisiaj musiał wyglądać na przedstawiciela władzy Imperatora. Styppes uważał, że przemówienie i tak jest zbyt proste, ale bardziej kwiecistego Rzymianin już by nie zniósł.

Odwrócił się do Gajusza Filipusa, który wysłuchiwał jego prób.

— Co by o tym powiedział Cyceron?

— Ten gruby gaduła? A kogo to obchodzi? Na mównicy Cezar jest wart pięciu takich jak on. Mówi, co ma powiedzenia i koniec. A co do przemówienia — to z całym szacunkiem — myślę, że zrzygałby się na swoją togę, gdyby musiał tego słuchać.

— Nie powiem, żebym mu się specjalnie dziwił; czuję się jak Ortaias Sphrantzes.

— Och, aż tak źle nie jest, panie — powiedział szybko Gajusz Filipus. Roześmiali się obaj. Ortaias nigdy nie używał jakiegoś słowa, gdy mógł je zastąpić dziesięcioma innymi — zwłaszcza jeśli osiem z nich było zupełnie niejasnych.

Marek przepuścił herolda. Wszedł on pierwszy do sali, w której gubernator przyjmował delegacje. Trybun po raz pierwszy mógł się przyjrzeć lokalnym magnatom — około dwudziestce mężczyzn, którzy siedzieli gawędząc po przyjacielsku między sobą i grzejąc się w blasku późnolet-niego słońca.

Ostry dźwięk trąbki uciął te pogaduszki. Niektórzy aż podskoczyli. Wszyscy odwrócili głowy w stronę drzwi, przez które wchodził Skaurus. Nie rozglądał się ani na lewo, ani na prawo, gdy zajmował miejsce w wysokim krześle zarządcy i kładł ręce na wspaniałym stole z drzewa różanego. Wielu ludzi zasiadało ostatnio na tym miejscu — pomyślał — prawowici gubernatorzy, Ono-magoulos, Drax, Zigabenos, a teraz on sam — i lepiej, że on a nie Yavlak.

Jego oficerowie ustawili się za nim — Gajusz Filipus, Juniusz Blesus i Sekstus Minucjusz, wszyscy nieruchomi jak posągi; Sittas Zonaras, który przydawał im videssańskiego charakteru; imponujący w swej zbroi Vaspurakanera, Gagik Bagratouni; i Laon Pakhymer, na wpół rozbawiony całą sytuacją.

Trybun podniósł się, patrząc z góry na swoją publiczność. Odpowiedziały mu spojrzenia — niektóre wyraźnie pod wrażeniem tej parady, inne znudzone, jeszcze inne całkiem wrogie. Większość z jego słuchaczy wyglądała na ugrzecznionych kupców. Nie jest źle — pomyślał — nie gorzej niż w Mediolanie, gdzie musiał stawić czoło senatowi miasta — jak odległa zdawała się ta chwila!

Wziął głęboki oddech. Zamarł na moment z przerażenia myśląc, że jednak wszystko zapomniał, ale gdy tylko zaczął mówić, słowa nasunęły się same.

— Panowie, zostaliście przeze mnie wybrani i zaproszeni na dzisiejsze spotkanie — proszę więc, byście raczyli mnie wysłuchać. Wiecie jak Namdalen nikczemnie podporządkował sobie miasta zachodu — ściągnął z was haracz, spustoszył wasze wsie i miasteczka, opętany szaleństwem swojej rebelii; jak podle traktował bezbronnych ludzi, którzy zniewoleni siłą, musieli oddawać dorobek całego swojego życia na rzecz zbrodniczych planów Namdalen. Dlatego zdumiewającym jest dla mnie, drodzy panowie, jak łatwo dajecie się zwodzić tym, którzy was oszukali i chcą teraz znaleźć u was pomoc — kosztem waszej krwi. To właśnie ci, którzy wyrządzili wam tak wiele krzywd, bo jakież to korzyści przyniosła wam rebelia, oprócz morderstw, gwałtów i kalectwa?

Niemal roześmiał się, widząc wytrzeszczone ze zdumienia oczy grubasa z drugiego rzędu, handlarza winem. Zapewne nie słyszał nigdy, by cudzoziemiec powiedział coś bardziej skomplikowanego niż „Nalej mi jeszcze”.

Po raz pierwszy znajdując przyjemność w wygłaszaniu takiego przemówienia, trybun kontynuował:

— Teraz ci, którzy gotowi są pomóc Namdalen, chcą was przeciągnąć na swoją stronę i wzniecają złość i gniew w mieście, choć sami nie odważą się ryzykować własnym majątkiem i zdrowiem. — Niech się nawzajem podejrzewają — pomyślał Marek. — W tym samym czasie jednakże, domagają się oni, by Imperium nadal ich ochraniało, a swoją winę próbują zrzucić na niewinnych. Czy możecie pozwolić, panowie, by ci, którzy płaszczą się przed rebelią, tak niecnie was wykorzystywali? Jak widzicie, za wolą Phosa — Marek użył frazy, którą podpowiedział mu Styp-pes, a na którą sam by nigdy nie wpadł — Namdalen jest uwięziony. Teraz, gdy jego nikczemność już nam nie zagraża, musimy dołożyć wszelkich starań, by mieć pewność, że nie wymknie się nam jak ogień z pieca. Ale ten, który go więzi, żąda zapłaty.

Widząc, że wreszcie dociera do sedna sprawy, słuchacze pochylili się naprzód, nadstawiając uszu.

— Gdyby Imperator nie był zajęty kampanią tak od nas odległą lub gdyby barbarzyńcy, którzy więżą Namdalen zgodzili się na opóźnienie, sam pospieszyłbym do Videssos, by przywieźć potrzebne nam pieniądze. Jak sami widzicie, jest to jednak niemożliwe. Ja także nie posiadam takiej ilości złota. Dlatego koniecznym będzie, by każdy z was przyczynił się do ostatecznego zwycięstwa, w miarę swoich możliwości, by Yezda nie spustoszyli waszych ziem czekając zbyt długo na zapłatę. Tak właśnie przedstawia się obecna sytuacja. Ja, ze swojej strony, gwarantuję wam, iż wszystkie pieniądze, które mi powierzycie, zostaną wam zwrócone przez Imperatora.

Usiadł, czekając na ich reakcję. Tak jak się spodziewał, nie wyglądali na zachwyconych perspektywą rozstania się ze swoim złotem. Gruby handlarz winem przemówił w imieniu ich wszystkich, gdy powiedział:

— Zostaną nam zwrócone? Jasne, bez wątpienia, tak jak postrzygacz oddaje owcom wełnę. Prywatnie, Marek przyznałby mu rację — jak każde państwo, Videssos chętniej zabierało pieniądze niż je wydawało. Głośno powiedział jednak:

— Znam kilku wpływowych ludzi w stolicy, a nigdy nie zapominam o tych, którzy mi pomogli.

Rozumieli to doskonale — relacja protektor-klient była w Videssos mniej oficjalna niż w Rzymie, ale nie mniej realna. Ale tu, w tym punkcie Imperium, to oni byli potężni i wpływowi, i nie przywykli do tego, by zależeć od kogokolwiek, nie mówiąc już o obcym najemniku.

Do głosu doszedł Zonaras:

— Ten facet ma dziwny nawyk; kiedy mówi, że coś zrobi, robi to naprawdę. Opowiedział, jak legioniści nie dopuszczali Namdalajczyków w góry i jak zorganizowali armię partyzantów na nizinach, by tam walczyli dla nich.

— A wszystko to — mówił — wydawało się o wiele trudniejsze, niż wydostanie pieniędzy ze skarbu państwa.

— Nie ma rzeczy trudniejszej od wyciągnięcia pieniędzy ze skarbu — upierał się grubas, wydając z siebie krótki, chrapliwy śmiech. Ale zarówno on jak i jego towarzysze słuchali uważnie; ponieważ Zonaras był Videssańczykiem, skłonni byli uwierzyć raczej jemu niż trybunowi.

Jeden z miejscowych magnatów, szczupły, prawie kompletnie łysy mężczyzna, pochylony już pod ciężarem lat, z trudem podniósł się z ławki, opierając się na lasce. Wystawił swój pokrzywiony paluch w stronę Skaurusa.

— Więc to ty zrobiłeś z naszych chłopów zbójów? — odezwał się skrzekliwym głosem. Że swoim ogromnym, zakrzywionym nosem i siwymi włosami, wyglądał jak stary, rozzłoszczony sęp. — Dwie studnie zatrute, bydło porwane albo zabite, mój rządca zamęczony. Tyś to na mnie sprowadził? — w swojej wściekłości wyprostował się nieco, wymachując laską jakby to była szabla.

Ale jakiś glos z końca sali zawołał:

— Och, zamknij się, Skepides. Gdybyś chociaż raz, przez ostatnie pięćdziesiąt lat, był sprawiedliwy dla swoich chłopów, nie miałbyś teraz nad czym płakać.

— Co? Co to miało być? — Nie zrozumiawszy drwiny, Skepides odwrócił się do Skaurusa. — Powiem ci tylko tyle, drogi panie, że wolałbym się układać z Namdalajczykami niż takim wichrzycielem jak ty. Niech mnie Skotos porwie, jeśli tak nie jest. I nie chcę mieć nic do czynienia z tym twoim planem.

Powoli i z trudem przedostał się do wyjścia i wykuśtykał na zewnątrz. Jeden czy dwu Videssa-ńczyków poszło w jego ślady.

— Spróbujcie ich namówić — nalegał Marek. — Im będzie was więcej, tym mniej przypadnie na każdego.

— A co zrobisz, jeśli żaden z nas się nie zgodzi? — zapytał inny kupiec. — Zabierzesz nam złoto siłą?

Trybun czekał na to pytanie.

— Nie ma o tym mowy — powiedział szybko. — Właściwie, jeżeli zadecydujecie, że nie chcecie mi pomóc, zamierzam nic nie robić, dosłownie nic.

Jego słuchacze, zbici z tropu, zaczęli głośno dyskutować, niemal o nim zapominając.

— Nie zmusi nas? Ha! Co to za sztuczka? Do lodu z nim! Niech sobie kupuje swoich barbarzyńców za własne pieniądze! — Ta ostatnia opinia, w różnych wariantach, miała szerokie poparcie. Tylko gruby sprzedawca wina był na tyle sprytny, by otwarcie zapytać Rzymianina.

— Co masz na myśli, mówiąc że nic nie będziesz robił?

— No cóż, właśnie to — Marek był obrazem niewinności. — Po prostu zabiorę moich żołnierzy z powrotem do stolicy, jako że nie miałbym już tutaj nic do roboty, a przynajmniej tak mi się wydaje.

To wywołało wśród Videssańczyków jeszcze większe poruszenie niż deklaracja sprzed kilku minut.

— A kto będzie nas wtedy bronił przed Yezda? — wrzasnął jakiś głos z końca sali.

— A dlaczego miałoby mnie to obchodzić?

— Na Phosa! — wybuchnął mężczyzna — Zmarnowałeś już sporo czasu wykazując, jaki to z ciebie dobry sługa Imperium. — Za plecami Skaurusa Gajusz Filipus śmiał się w kułak. — Teraz kiedy mowa o ochronie obywateli Imperium, ty chcesz uciekać.

Kupcy i magnaci poparli go okrzykami — wszyscy, oprócz handlarza winem, który patrzył na trybuna z respektem, jakim czasami jeden oszust darzy innego.

— Jeżeli jesteście obywatelami, to zachowujcie się tak jak obywatele — warknął Marek, waląc pięścią w stół. — Wasze cenne Imperium pozwalało wam obrastać tłuszczem i pieniędzmi, zapewniało wam bezpieczeństwo przez więcej lat, niż którykolwiek z was mógłby zliczyć i nie zdaje mi się, żebyście na to narzekali. Ale kiedy pojawiają się kłopoty i to ono potrzebuje waszego wsparcia, co robicie? Wrzeszczycie jak stado baranów bez pasterza. Na waszego Phosa, panowie, jeżeli sami nie chcecie pomóc, dlaczego spodziewacie się, że wam ktoś pomoże? Powiem wam tylko to — jeżeli za dziesięć dni, o tej porze, zabraknie mi jednej sztuki złota, wycofam się, a wtedy możecie się targować z Yavlakiem. Życzę wam wszystkim miłego dnia.

Otoczony przez swoich oficerów, wymaszerował z komnaty, zostawiając za sobą martwą ciszę.

— Ja bym ci dał po gębie za takie gadanie — powiedział Gagik Bagratouni, gdy wyszli na zewnątrz, prosto w popołudniowe słońce. — Ale, jak mówisz, oni obrastają już tak długo. Chyba zapłacą.

— Ciebie nie musiałbym tak straszyć — odparł Marek. — Vaspurakan to burzliwe państwo, a twoi ziomkowie wiedzą, co do nich należy. — Westchnął głośno. — Jeśli podziwiam Imperium za to, że zapewnia swoim ludziom spokojne życie, to chyba nie powinienem też mieć im za złe egoizmu. Nigdy dotąd nie musieli się poświęcać.

Kątem oka dostrzegł jakiś ruch i odwrócił się gwałtownie do Gajusza Filipusa.

— A co ty chcesz zrobić, na bogów?!

Starszy centurion drgnął przestraszony i odsunął ręce od sztyletu. Cienkie ostrze zostało tam, gdzie je wetknął — w szparze pomiędzy blokami, z których ułożona była jedna z kolumn przy wejściu do budynku.

— Chciałem to zrobić już od lat — usprawiedliwiał się. — Ile razy słyszałeś te opowieści o kolumnach tak doskonale zbudowanych, że nie można wsadzić ostrza noża w szpary między blokami? Zawsze uważałem, że to brednie i tutaj mam dowód. — Wyciągnął sztylet.

Marek przewrócił oczami.

— Dobrze, że nie ma tu Viridoviksa, bo jakby to zobaczył, nasłuchałbyś się do końca życia. Masz ci los, kolumny!

Uśmiechał się do siebie przez całą drogę powrotną do obozu legionistów.

Następnego ranka pojawiła się tam pełna szacunku delegacja Garsavran, która oznajmiła mu, iż nie radzi sobie z ustalaniem opłat proporcjonalnych do majątku. Wybieg był tak oczywisty, że Marek omal nie roześmiał się im w twarz.

— Chodźcie, drodzy przyjaciele — powiedział i wrócił do rezydencji gubernatora. Po zimowych zmaganiach z zawiłościami systemu podatkowego całego Imperium, miejscowe rachunki były dziecięcą igraszką. Po dwóch godzinach wynurzył się z komnaty, w której przechowywano bieżące rejestry i wręczył oczekującym w napięciu Garsavranom listę z wyszczególnionymi sumami, wyliczonymi co do ułamka. Ze spuszczonymi głowami wzięli ją od niego i natychmiast zniknęli.

W przeciągu dwóch dni dostarczono mu całą sumę.

W nieustannym napięciu i kołowrocie, związanymi z prowadzoną od dwóch miesięcy kampanią, nie poświęcał Helvis zbyt wiele czasu ani uwagi i dobrze o tym wiedział. Czasami podejrzewał, że właśnie to najbardziej jej odpowiadało. Jeżeli nie przebywali często ze sobą, nie mogli się kłócić, a ona wciąż miała mu za złe jego lojalność wobec Imperium. Im bardziej zaawansowana była jej ciąża, tym mniejsze miała potrzeby, i tym słabsze było jej pożądanie. To samo działo się, gdy miała urodzić Dostiego — znosił to najlepiej, jak potrafił.

Jednak kiedy rozbili już stały obóz obok Garsavry, nie mogli się dalej ignorować — a uwięzienie Soterica przysporzyło Helvis nowego zmartwienia. Tego wieczora, kiedy Skaurus wysłał do Yavla-ka liczny i ciężko uzbrojony oddział, który w jedną stronę wiózł ze sobą pieniądze, a w drugą miał przyprowadzić namdalajskich jeńców, spytała go:

— Co zamierzasz z nimi zrobić?

Starała się mówić bez emocji, ale trybun wyczuwał strach, nad którym z trudem panowała. Jednak nie ponaglała go, ani nie namawiała do niczego, wiedząc już, że najłatwiej uprzedzał się do pomysłów, które wciskano mu zbyt nachalnie czy gwałtownie. W świetle lampki jej szeroko otwarte, intensywnie niebieskie oczy, wyglądały niesamowicie, gdy czekała na odpowiedź.

— Na razie nic, oprócz tego, że będę musiał ich zamknąć i przesłać wiadomość Thorisinowi. To on zadecyduje co dalej, nie ja.

Przygotował się na wybuch, ale został kompletnie zaskoczony, gdy jej oczy napełniły się łzami i gdy podniosła się niezdarnie, by go objąć, powtarzając złamanym głosem:

— Dziękuję ci, och, dziękuję ci!

— Hej, o co chodzi? — zapytał, trzymając ją za ramiona i odsuwając od siebie tak, by mógł widzieć jej twarz. — Myślałaś, że od razu ich zabiję?

— Skąd mogłam wiedzieć? Po tym, co powiedziałeś w obozie po bitwie, gdzie… — Nie mogła mówić o tym spokojnie, wycofała się więc szybko. — Po tej bitwie myślałam, że możesz to zrobić.

Jej spojrzenie powędrowało do wizerunku świętego Nestoriosa, umieszczonego na szczycie podróżnego ołtarzyka. — Dziękuję ci — wyszeptała pod jego adresem — Za uratowanie Soteryka. Marek pogłaskał jej włosy.

— Powiedziałem to, gdy byłem wściekły, co mnie oczywiście nie usprawiedliwia. Nie jestem z tego dumny i nie jestem rzeźnikiem. Myślałem, że znasz mnie trochę lepiej.

— Ja też tak myślałam. — Przysunęła się bliżej do niego i uśmiechnęła, gdy jej piersi dotknęły go w tej samej chwili co brzuch. Ale spoważniała znowu, gdy podniosła wzrok i starała się wyczytać coś z jego z jego twarzy. — Jednak, nawet po tych latach, czasami myślę, że cię w ogóle nie znam.

Objął ją mocno ramionami. Często czuł to samo w stosunku do niej i zdał sobie sprawę, że niedawna izolacja na pewno im nie pomogła. Mimo to nie powiedział jej, o czym właśnie myślał — że Thorisin Gavras, Autokrator Videssańczyków, nie będzie skłonny do pobłażania pojmanym przywódcom rebelii. Pomimo wstawiennictwa świętego Nestoriosa, Soteryk nie mógł spać spokojnie.

Wiadomość napisana była po łacinie: „Mamy twoje paczki. Przyjdą za trzy dni”. Marek przeczytał ją dwa razy, zanim zauważył, że rzymskie „d” zostało zastąpione przez jego videssański odpowiednik. Krok po kroku Imperium zmieniało ich wszystkich.

Rankiem trzeciego dnia khatrisherski posłaniec powiedział trybunowi, że oddział, który wysłał po jeńców, był o kilka godzin od Garsavry.

— Bardzo dobrze — westchnął z głęboką ulgą. Więc jednak Yavlak dotrzymał słowa — kolejna przeszkoda za nimi.

By podłamać nieco ducha walki w wyspiarzach, którzy wciąż zajmowali fortecę obok miasta, Marek przeciągnął prawie z całą swoją armią obok zamku, zostawiając w obozie tylko niezbędną załogę. Ludzie Księstwa przyglądali się temu spoza wałów z ubitej ziemi. Wkrótce zaczną głodować — pomyślał — będzie wtedy wystarczająco dużo czasu, by się nimi zająć.

Nawet w tak niewielkiej odległości od Garsavry, grunt wznosił się ostro do góry, w kierunku centralnego płaskowyżu. Arandos, wolna i spokojna na nizinach, pędziła tu z hukiem po kataraktach. Wielkie głazy niemal zupełnie ginęły w syczącej, białej pianie. Jej największy dopływ, Eriza, spływała z północy. Garsavra leżała w miejscu, gdzie obie rzeki się spotykały.

Przewodnik Skaurusa trzymał się południowego brzegu Arandos, co wcale nie dziwiło. Na płaskowyżu rzeki były w lecie jedynym źródłem wody.

Dojrzał przed sobą kurz; niską, szeroką chmurę, która towarzyszyła piechocie — lekka kawaleria Yezd wzniecałaby wysokie, proste kolumny. Uśmiechnął się do khatrisherskiego zwiadowcy, uniósłszy kciuk w geście, który Pakhymer przejął od Rzymian.

Za chwilę Marek mógł już odróżnić maszerujący kwadrat legionistów, otoczony przez cienki kordon khatrisherskich łuczników, mających zająć się ewentualnym atakiem kawalerii, i dopaść Na-mdalajczyka, któremu udałoby się jakimś cudem wyrwać z ciasnego kwadratu.

Juniusz Blesus, pozdrowiwszy trybuna salutem, wyglądał jak ktoś, kto z radością pozbywa się niewygodnego ciężaru.

— Oto oni, panie, wszyscy których Yavlak zostawił przy życiu: trzy setki i… niech sprawdzę… siedemnastu. Gdy wyruszałem było dwudziestu jeden, ale zmarli po drodze, bo byli ciężko ranni, a Yezda niewiele dla nich zrobili. Nie chciałem ich tam jednak zostawiać — dokończył niepewnie.

— Dobrze się spisałeś — upewnił go Marek i widział, jak jego szeroka, chłopska twarz promieniała radością. Choć był sumienny i pracowity, odpowiedzialność go przerażała. Trybun odwrócił się od młodszego centuriona do Namdalajczyków, którzy byli teraz w jego władzy. Wyspiarze nie przypominali już dumnych, pewnych siebie żołnierzy, którzy wyruszyli, by odebrać Vi-dessos jego zachodnie ziemie. Brody pokryły ich zapadnięte policzki. Większość szła przygarbiona, jakby trzymanie się prosto wymagało większej siły niż w sobie mieli. Prawie każdy utykał, niektórzy od ran, pozostali bo Yezda ukradli im buty i zostawili tylko szmaty do owinięcia nóg. Mieli na sobie poszarpane resztki płaszczy i spodni — kolczugi, tak jak i buty padły łupem nomadów. Oczy, zapadnięte i obojętne, wpatrzone były w ziemię, gdy posuwali się z trudem naprzód.

Więc tak wygląda ich zwycięstwo — pomyślał Skaurus. Czuł się jak kapitan jednej z brygad straży pożarnej Krassusa, w Rzymie, który zarabiał na nieszczęściu innych, tanio wykupując od nich płonącą własność.

Tu i ówdzie czyjaś twarz, postawa odcinała się od ogólnego obrazu więźniów. Bujne, czarne wąsiska od razu wyróżniały Mertikesa Zigabenosa w tłumie nowych, rzadkich jeszcze bród. Tak samo jak wyraz bezdennej rozpaczy na jego twarzy, który budził szczególną litość nawet pośród tak wielkiego nieszczęścia. Nie podniósł głowy, gdy Marek zawołał go po imieniu. Obok niego szedł Drax, którego krótka broda była zadziwiająco ruda. Lewa ręka wielkiego księcia spoczywała na brudnym temblaku. Śmiało spojrzał Skaurusowi w oczy, ale jego wzrok był jakiś nieobecny.

Nie wszyscy Namdaląjczycy zapomnieli, że są mężczyznami. Weteran Fayard, który był członkiem szwadronu Hemonda, gdy Marek przybył do stolicy, maszerował, a nie wlókł się jak jego towarzysze. Pozdrowił trybuna energicznym salutem, a potem wzruszył ramionami, jakby chciał powiedzieć, że spodziewał się, iż jeszcze kiedyś się spotkają, ale w innych okolicznościach. Zawsze potrafił utrzymać się w dobrej formie, radząc sobie ze wszystkim, co go spotykało.

Soteryk także trzymał się prosto jak trzcina. To dzięki tej zawziętości Marek mógł go od razu rozpoznać, bo broda i wycieńczenie dodawały mu lat i wyglądał teraz na starszego od trybuna, choć naprawdę, nie miał jeszcze trzydziestki. Nie do końca wyleczona, pofałdowana blizna szpeciła jego czoło. Patrzył na swojego szwagra, jak wilk złapany w potrzask. Jako że sam nie darzył go zbytnią sympatią, spodziewał się po nim tego samego.

— Zdrajca! — krzyknął Soteryk i trybun nie wątpił, że naprawdę tak uważa. Dziwne słowo — pomyślał — po bitwie pod Sangarios. Ale brat Helvis był tak mocno przekonany o słuszności swojej sprawy, że nie potrafił wysłuchiwać innych racji. Helvis była w tym trochę do niego podobna. Na szczęście, tylko trochę — pomyślał z wdzięcznością Marek.

Odwrócił się do Styppesa, mówiąc:

— Zrób dla nich, co będzie w twojej mocy.

Zauważył, że nie wszystkie rany, jakimi naznaczeni byli wyspiarze, były pozostałością po bitwie. Niektóre najwyraźniej pochodziły od bicza albo czegoś jeszcze gorszego. Kapłan odniósł się do tego pomysłu bez większego entuzjazmu.

— Zbyt wiele ode mnie żądasz — powiedział, i choć raz przypominał Gorgidasa. — Wielu z nich nie będę w stanie wyleczyć, bo zakażenie mogło już postąpić za daleko. A poza tym, to są heretycy i nieprzyjaciele.

— Walczyli kiedyś dla Imperium — zauważył Marek. — I wielu z nich nadal będzie to robić, dzięki twojej pomocy.

Styppes rzucił mu gniewne spojrzenie. Skaurus znowu zaczął go przekonywać, ale zorientował się, że mówi do pleców kapłana, który przeciskał się już obok ludzi Blesusa, by dotrzeć do rannych Namdalajczyków.

Gajusz Filipus starał się nie uśmiechnąć.

— Co z nim jest? Zawsze musi gderać, zanim zabierze się do roboty?

— I kto to mówi! Niech bogowie mają w opiece legionistę, który wpadnie ci pod rękę, jak coś idzie nie tak — powiedział Skaurus. Weteran jednak się uśmiechnął, uznając przytyk.

Zbliżał się już wieczór, kiedy legioniści i ich jeńcy dotarli do Garsavry. Skaurus ponownie przeprowadził ich obok namdalajskiej fortecy, co było cichym ostrzeżeniem, że uwięzieni wyspiarze mogą stać się zakładnikami w walce o zamek. Okazało się jednak, że nie był to najlepszy pomysł, gdyż namdalajscy jeńcy podnieśli okrzyk radości widząc, że fort wciąż się trzyma, a rycerze na wałach odpowiedzieli im tym samym.

Soteryk przesłał Markowi spojrzenie pełne ironicznego triumfu.

Rozdrażniony trybun przeparadował ze swoją armią i jeńcami po głównych ulicach Garsavry, co miało być widowiskiem dla jej mieszkańców. To też nie całkiem się udało. Garsavranie nie lubowali się w takich pokazach, jak ich zapracowani kuzyni ze stolicy. Pobocza dróg i ulic były kom-promitująco puste, gdy legioniści maszerowali pomiędzy łaźniami a rezydencją miejscowego zwierzchnika religii Phosa — kopułowatym budynkiem pokrytym żółtym stiukiem, równie wielkim i ważnym jak siedziba gubernatora. Stuk podkutych caligae o końskie łby ulicy niemal zagłuszał wątłe oklaski nielicznych widzów, którzy jednak się tam pojawili. Większość mieszczan zignorowała paradę, woląc zajmować się swoimi interesami.

Nie oznaczało to jednak, że garsavranie w ogóle nie zwrócili uwagi na przybycie namdalajskich jeńców. W mieście zaczęło wrzeć jak w kotle z gorącą smołą, i walki uliczne wybuchły na nowo. Jedni chcieli od ręki zlinczować Namdalajczyków. Ku swojemu przerażeniu i obrzydzeniu jednocześnie Marek odkrył, że do frakcji tej należeli nie tylko ci, którzy nienawidzili wyspiarzy, ale i tacy, którzy jeszcze niedawno z nimi kolaborowali, a teraz obawiali się, by szczegóły ich zdrady nie wyszły na jaw.

— Równie chętnie pracowaliby dla Yavlaka — powiedział, krzywiąc się ze wstrętem.

— Tak, jasne, i to my musimy dopilnować, żeby nie mieli okazji — odpowiedział spokojnie Gajusz Filipus, zbyt cyniczny, by poruszył go ten przykład ludzkiej podłości.

Z drugiej strony jednak, na każdego zwolennika upieczenia wyspiarzy na wolnym ogniu przypadał taki, który chciałby ich uwolnić i rozpocząć rebelię na nowo. Marek zaczynał żałować, że nie zabrał się wcześniej do oblężenia fortecy zajętej przez ludzi Księstwa, bez względu na to ile czasu i żołnierzy musiałby stracić. Był pewien, że od czasu do czasu przemykali się do miasta. W przypadku Garsavry, która nie miała żadnych murów, trudno było temu zapobiec. A ich obecność ciągle przypominała mieszkańcom miasta o niedawnej rebelii. Niemal co trzeci dom miał na ścianie wypisane wapnem lub węglem słowa „Drax Protektor”.

Trybun robił co w jego mocy, by przygotować swoich jeńców do podróży na wschód sądząc, że kiedy większość z nich znajdzie się poza Garsavrą, niepokoje ustaną. Poza tym chciał pokazać mieszczanom, że sami wyspiarze muszą uznać władzę Imperatora. Ceremonia, którą opracował, była połączeniem videssańskich i rzymskich zwyczajów.

Na środku rynku wbił w ziemię dwie pila i przywiązał do nich trzecią, mniej więcej na wysokości szyi, tworząc coś w rodzaju bramki. Na poziomej poprzeczce umieścił portret Thorisina Gavrasa. Potem zgromadził namdalajskich więźniów — wszystkich oprócz Draxa, jego najwyższych oficerów i pechowego Mertikesa Zigabenosa — przed swoim dziełem, ustawiając ich w dziesięcioosobowych grupach. Legioniści z mieczami w dłoniach i khatrisherscy łucznicy stali pomiędzy nimi a przyglądającymi się garsavranami.

— Kiedy schylacie głowy, by przejść po tym jarzmem — powiedział do więźniów i do tłumu Skaurus — tym samym oddajecie się pod panowanie prawowitego Autokratora Videssan, Thorisina Gavrasa.

Grupka po grupce, wyspiarze korzyli się, wchodząc pod rzymską włócznię i pochylając przed portretem videssańskiego Imperatora. Kiedy już przeszli na drugą stronę, czekał tam na nich Styp-pes, który zaprzysięgał każdą dziesiątkę straszliwymi słowami. Namdalajczycy rzucali klątwy na siebie, swoje rodziny i swoje klany, gdyby kiedykolwiek zechcieli walczyć przeciwko Imperium. I grupa po grupie więźniowie powtarzali „na to stawiamy nasze dusze”. Kapłan krzywił się na tę formułkę, ale Marek był zadowolony. Ludzie Księstwa z pewnością chętniej zastosują się do przysięgi zgodnej ze swoją wiarą, niż do tej narzuconej im przez Videssańczyków.

Dwie trzecie Namdalajczyków miało już za sobą uroczysty akt poddania się Imperium. Wszystko szło gładko, gdy nagle podczas zaprzysięgania kolejnej grupy, Styppes zachwiał się i upadł. Jako że przez cały czas trwania ceremonii kapłan popijał z wielkiego bukłaka wina, Marek był bardziej rozzłoszczony niż zaniepokojony. Uroczystość została na chwilę przerwana, gdy dwójka Rzymian odciągnęła nieprzytomnego na bok, a ktoś inny pobiegł po najwyższego kapłana w Garsavrze, siwobrodego, dobrotliwego człowieka imieniem Lavros.

Marek przyniósł mu pergamin z tekstem przysięgi z miejsca, gdzie upuścił go Styppes. Lavros szybko ją przeczytał, skinął głową i wznowił całą procedurę, zaczynając od grupy czekających Na-mdalajczyków, którzy rozmawiali i śmiali się między sobą. Fayard, który akurat tam się znalazł, zawołał:

— Ale my już to robiliśmy, panie!

— Nie sądzę, żeby w czymś wam mogło zaszkodzić zrobienie tego jeszcze raz — odparł Lavros nie zmieszany, i rzeczywiście, powtórzył z nimi całą przysięgę. Ludzie Księstwa złożyli ślubowanie i ceremonia toczyła się dalej.

Trzydziestu Khatrishów pilnowało namdalajskich jeńców, których Skaurus odesłał do stolicy. Mieli oni nie tyle zapobiec ucieczce więźniów, ile chronić ich przed maruderami Rasa Simokattesa. Namdalajczycy, którzy podróżowali po tej okolicy w małych grupach albo bez broni, ryzykowali życiem.

Marek często martwił się słowami Bailiego, które ten wykrzyczał w złości przy ich ostatnim spotkaniu w górach. Ludzie Księstwa zostali pobici, ale partyzanci wcale nie zamierzali zwinąć interesu. Po kolei; jeden problem na głowie, a nie dwa naraz — powiedział sobie Skaurus za Laonem Pakhymerem.

Baili i jego towarzysze sami w sobie stanowili problem. Marek nie wysłał ich na wschód ze zwykłymi żołnierzami, bojąc się, że uciekną po drodze, a na wolności byli zbyt niebezpieczni. Trzymał ich zamkniętych w rezydencji gubernatora, czekając na decyzję Thorisina co do ich losu. To także nie było najlepszym rozwiązaniem, bo gdy tylko garsavranie dowiedzieli się o tym, wybuchły w mieście nowe zamieszki — a raczej powróciły stare.

Namdalajscy oficerowie także nie żyli w idealnej zgodzie. Mertikes Zigabenos pisemnie poprosił Marka, by mógł być zakwaterowany z dala od Namdalajczyków, którzy siłą zrobili z niego Imperatora. Trybun zgodził się, bo miał o wiele większe zrozumienie dla sytuacji Zigabenosa niż, na przykład, Draxa czy Soterica. Jedynym namdalajskim oficerem, który budził jego współczucie był Turgot z Sotevag, który niemal oszalał ze zmartwienia o swoją kochankę, Mavię. Skaurus pamiętał ją ze stolicy. Była to bardzo jasna blondynka, chyba o połowę młodsza od Turgota. Tak jak inne kobiety wyspiarzy, została w Garsavrze, gdy oni pojechali na zachód walczyć z Yezd, i jak podejrzewał Marek, uciekła, gdy nadeszły wieści o ich klęsce. To, jak już widział po Maragha, także było częścią życia najemnika. Ale Turgot nie chciał o tym słyszeć, zaklinając się, że obiecywała czekać na niego.

Po tygodniu tych jęków cierpliwość Draxa zaczęła się wyczerpywać.

— A cóż jest warta obietnica?! — warknął. Kiedy Marek o tym usłyszał pomyślał, że ta uwaga w większym stopniu odsłaniała prawdziwą naturę wielkiego księcia, niż sam kiedykolwiek chciałby pokazać.

Uwięzienie nie było zwyczajową rzymską karą i zastępowano je zwykle karami cielesnymi, grzywnami czy też wygnaniem. Dlatego też Rzymianie musieli zapłacić za brak doświadczenia w tej kwestii. Któregoś ranka strażnik, potrząsając Marka za ramię, zbudził go, by zameldować, że cela Mertikesa Zigabenosa jest pusta.

— Cholera! — zaklął trybun, wyskakując ze swego posłania. Helvis wymruczała coś przez sen, gdy zarzucił płaszcz na ramiona, i za moment podskoczyła przestraszona, kiedy Marek krzyknął do heroldów, by trąbili na alarm. W chwili, gdy płacz przerażonego Dostiego rozbrzmiał w namiocie, Marek był już na via principalis, ustalając teren poszukiwań i dzieląc legionistów na grupy.

Przeszukiwanie Garsavry dom po domu, z czego dobrze sobie zdawał sprawę, było zadaniem z góry skazanym na przegraną. A jednak kiedy legioniści zadziwiająco szybko odnaleźli uciekiniera, wiadomość ta wcale go specjalnie nie ucieszyła. Zigabenos klęczał przed ołtarzem Phosa w głównej świątyni Garsavry, która mieściła się za rezydencją Lavrosa. Czepiając się świętego stołu z silą, od której zbielały mu palce, oporny Autokrator krzyczał nieustannie, najgłośniej jak potrafił: — Sanktuarium!

Gdy trybun tam dotarł, zastał legionistów stojących niepewnie przed wejściem do świątyni. Zbierał się także coraz większy tłum mieszczan, którzy najwyraźniej nie życzyli sobie, by wyciągano Zigabenosa silą ze świętej budowli. Legioniści też nie kwapili się do wejścia. Niektórzy sami przeszli na religię Phosa, podczas swego dosyć już długiego pobytu w Imperium, a i w Rzymie świątynie były miejscem, gdzie mogli schronić się uciekinierzy.

Pocierając zaspane oczy, Lavros przybył na miejsce w tej samej chwili co Marek. Stanął w wejściu, blokując je własnym ciałem. Uczyniwszy znak Phosa na piersi, powiedział głośno:

— Nie możesz zabrać stąd tego człowieka wbrew jego woli. Jest tu pod świętą protekcją dobrego boga.

Tłum krzyczał i powtarzał słowa kapłana, napierając na Rzymian pomimo ich mieczy i włóczni.

— Mogę przynajmniej sam wejść do środka i porozmawiać z nim? — zapytał Skaurus. Łagodny ton trybuna zaskoczył Lavrosa. Namyślał się przez chwilę, gładząc się dłonią po swej wygolonej głowie.

— Zostawisz tu broń? — spytał.

Marek zawahał się — niechętnie oddawał swe magiczne, galijskie ostrze w obce ręce. W końcu powiedział:

— Zostawię — i odpiął miecz i sztylet. Podał je dowódcy oddziału legionistów, którym był godny zaufania żołnierz imieniem Aulus Florus. — Pilnuj ich dobrze — powiedział. Florus skinął głową.

Gdy Lavros odsunął się na bok, by przepuścić trybuna, wyszeptał:

— I po co to wszystko? — Marek wzruszył ramionami. Słyszał za sobą cichy śmiech, gdy wszedł do świątyni.

Układ budynku był typowy dla miejsc kultu Phosa, z ołtarzem na środku, pod samym centrum kopuły, i miejscami dla wiernych, ułożonymi w rzędach rozchodzących się na cztery strony świata. Mozaika była kiepską kopią wspaniałego dzieła z Wysokiej Świątyni w Videssos. Ten Phos był surowym sędzią, ale nie przerażającą, potężną i magiczną figurą, która napełniała każdego człowieka strachem i wiarą.

Lekki dreszcz niepokoju przebiegł Rzymianinowi po plecach. Jeśli Zigabenos zdobył jakąś broń?… ale videssański oficer wzmocnił tylko swój uścisk na ołtarzu i krzyczał jeszcze głośniej:

— Sanktuarium! Na Phosa, jestem w sanktuarium!

— Jestem sam, Mertikes — powiedział Marek. Rozłożył ręce, by pokazać, że są puste. — Możemy porozmawiać?

W migotliwym świetle jedynej zapalonej świeczki widać było zaszczuty wzrok Zigabenosa.

— Mam powiedzieć „tak”, kiedy ty chcesz mnie oddać Imperatorowi? Dlaczego miałbym ulżyć twojemu sumieniu? — Jako doświadczony polityk, dobrze wiedział, co spotyka pojmanych buntowników.

Marek czekał spokojnie, zachowując milczenie. Pełne bólu westchnienie wyrwało się z piersi Zigabenosa. Jego ramiona opadły, gdy zdał sobie sprawę, jak beznadziejna była sytuacja.

— Niech cię piekło pochłonie, cudzoziemcze — powiedział w końcu znużonym, zrezygnowanym głosem. — Po co cała ta farsa? Głód i pragnienie wygonią mnie stąd wcześniej czy później. Proszę, masz mnie, jeśli sprawia ci to radość.

Puścił ołtarz. Skaurus zobaczył krople potu na wyszlifowanym drewnie w miejscu, gdzie trzymał ręce.

Widok tak mądrego człowieka poddającego się losowi bez walki wstrząsnął Markiem. Trybun wybuchnął:

— Ale przecież musiałeś mieć jakiś plan kiedy tu uciekłeś!

— Ano miałem — powiedział Videssańczyk z gorzkim uśmiechem. — Ogoliłbym głowę i został mnichem. Nawet Imperator dobrze się namyśli, zanim pośle zabójców po sługę Phosa. Ale za bardzo się pospieszyłem. Świątynia była ciemna i pusta, kiedy tu przyszedłem. Nie było nikogo, kto mógłby przyjąć moje śluby. Cholerne próżniaki! No a teraz mam zamiast nich ciebie. Zawsze uważałem cię za dobrego żołnierza, Skaurus. Szkoda, że się nie myliłem.

Marek prawie nie słyszał tych komplementów, bo wołał do siebie Lavrosa. Kapłan przytruchtał pośpiesznie, a zmartwienie brało teraz górę nad jego dobrotliwą naturą.

— Mam nadzieję, że nie chcesz mi wmówić, że ten biedak zmienił zdanie?

— Ależ właśnie tak, wielebny ojcze… — zaczął Zigabenos.

— Nie, oczywiście, że nie — powiedział Skaurus. — Niech będzie tak, jak sobie tego życzy. Wprowadź wszystkich ludzi do środka; niech zobaczą jak człowiek, który zmuszony był odgrywać rolę Autokratora, teraz naprawia to, do czego go zniewalano, wstępując w szeregi twoich mnichów.

Lavros i Mertikes Zigabenos wytrzeszczyli oczy, jeden uradowany, drugi krańcowo zdumiony. Kapłan pokłonił się głęboko Skaurusowi i pędem ruszył do drzwi, wołając wiernych z zewnątrz.

— Pozwolisz mi? — wyszeptał Zigabenos, wciąż nie dowierzając swemu szczęściu.

— Czemu nie? Nie ma lepszego sposobu na odsunięcie cię od polityki na dobre.

— Thorisin nie będzie ci za to wdzięczny.

— Niech spojrzy najpierw na siebie. Jeśli pozwolił Ortaiasowi włożyć błękitne szaty po tym, jak ten narobił tyle złego, nie powinien upominać się o ciebie. Służyłeś mu wiernie, dopóki los nie wyrzucił ci szóstek.

Marek czuł absurdalne zadowolenie z tego, że pamiętał, jaki numer przegrywa w videssańskich kościach, i że potrafił swobodnie tego użyć.

— Sam sobie wyrzuciłem „demony”, za bardzo ufając Namdalajczykom.

— Tak jak i Thorisin — zauważył trybun, a Zigabenos uśmiechnął się szczerze, po raz pierwszy od chwili, gdy powrócił z Yezd.

Nie mieli już czasu by rozmawiać dłużej, bo świątynia wypełniała się rozgadanymi garsavra-nami. Skaurus zajął miejsce w pierwszym rzędzie ławek, pozostawiając Zigabenosa samego przy ołtarzu. Jego znoszony płaszcz nie pasował do błyszczących, srebrnych powierzchni.

Lavros zniknął na kilka minut. Powrócił niosąc ze sobą nożyczki i brzytwę o lśniącym ostrzu. Tuż za nim postępował drugi kapłan, śniady, krępy mężczyzna, który miał na sobie prostą, niebieską togę i trzymał pod pachą kopię świętych pism Phosa, oprawioną w kosztowną czerwoną skórę. Mieszczanie ucichli, gdy dwaj duchowni zbliżyli się do ołtarza.

Zigabenos pochylił głowę przed Lavrosem. Nożyczki poruszały się sprawnie w rękach kapłana, odcinając gęste czarne włosy oficera. Gdy została po nich tylko króciutka szczecina, Lavros wziął do ręki brzytwę. Głowa Zigabenosa świeciła łysiną, która wydawała się jeszcze bielsza w porównaniu z jego opaloną twarzą.

Niski, śniady kapłan wyciągnął oprawną w skórę księgę w kierunku Zigabenosa, mówiąc oficjalnym tonem:

— Spójrz na prawo, którym będziesz żył, jeśli taka jest twoja wola. Jeżeli czujesz w swym sercu, że będziesz go potrafił przestrzegać, zacznij nowe życie; jeżeli nie, powiedz to teraz.

Z głową wciąż pochyloną, Zigabenos wymruczał:

— Będę go przestrzegał.

Kapłan powtórzył to samo pytanie jeszcze dwa razy, a jego głos po każdej odpowiedzi stawał się coraz silniejszy. Po ostatnim potwierdzeniu pokłonił się Zigabenosowi, podał księgę Lavrosowi i oblókł nowego mnicha w błękitny strój. Dopełniając rytuału, powiedział:

— Tak jak szata boskiego błękitu Phosa okrywa twoje nagie ciało, tak i niechaj jego cnota otoczy twoje serce i chroni je od wszelkiego zła.

— Niechaj tak się stanie — wyszeptał Zigabenos. Garsavranie powtórzyli jego słowa. Lavros modlił się po cichu przez kilka minut, potem powiedział:

— Bracie Mertikesie, czy chciałbyś odmówić credo naszego Phosa z tym oto zgromadzeniem?

— Czy mogę? — powiedział Zigabenos… nie, Mertikes — pomyślał Skaurus, bo przecież vi-dessańscy mnisi odrzucali swe nazwiska. Jego głos przepełniony był szczerą wdzięcznością. Trybun nie spotkał jeszcze Videssańczyka, który lekko traktowałby swoją wiarę. Dziwny to był widok; Mertikes stojący przy bogato wystrojonym ołtarzu w swojej surowej szacie, krople krwi na jego świeżo ogolonej głowie, tam gdzie brzytwa nacisnęła zbyt mocno. Nawet Skaurus — niewierny — czuł dziwne wzruszenie, gdy nowy sługa Phosa recytował wraz z wiernymi swoje credo, we wspaniałym archaicznym języku Imperium:

— Błogosławimy ciebie Phosie, Panie nasz o sercu litościwym i mądrości przedwiecznej, z twojej łaski obrońcę naszego, któryś nas wziął pod swoją opiekę, niech łaska twoja uchroni nas, twe sługi przed wszelakim złem, i bacz panie, by ta najtrudniejsza próba naszego żywota zgodna była z twoją wolą.

— Amen — zakończyli garsavranie, i Marek zorientował się, że powtarza za nimi. Lavros powiedział:

— To nabożeństwo zostało dopełnione.

Tłum zaczął się rozrzedzać. Mertikes podszedł, by uścisnąć rękę Marka swą twardą, mocną dłonią. Potem Lavros powiedział łagodnie:

— Chodź ze mną, bracie. Zaprowadzę cię do klasztoru i przedstawię twoim towarzyszom w służbie Phosa.

Z podniesioną głową, nie oglądając się do tyłu, nowy mnich ruszył jego śladem.

Ten kryzys został więc szybko i gładko zażegnany, ale był on tylko drobną częścią większego problemu związanego z uwięzionymi Namdalajczykami. Tydzień po tym jak Zigabenos stał się bratem Mertikesem, motłoch próbował przypuścić szturm na siedzibę gubernatora i uwolnić Draxa i jego towarzyszy. Legioniści musieli użyć broni, by odeprzeć tłum i polała się krew — zginęło około dwudziestu osób, a wiele więcej zostało rannych. Polegli także dwaj Rzymianie i po tym wydarzeniu legioniści mogli chodzić ulicami Garsavry tylko w większych oddziałach. Trzy noce później mieszczanie spróbowali jeszcze raz. Tym razem Marek był dobrze przygotowany. Khatrisherscy łucznicy, rozstawieni na dachu budynku, rozbili atak, zanim jeszcze zaczął się na dobre i nikt z ludzi trybuna nie został ranny.

Wiedział jednak, że nie miał tylu żołnierzy, by bez końca tłumić zamieszki, a jednocześnie mieć baczenie na Yavlaka. Tak więc, któregoś dnia spotkał się potajemnie ze swoimi więźniami. Soteryk oddał mu sardoniczny pokłon.

— To dla nas zaszczyt, drogi szwagrze. Widziałem się już kilka razy z moją siostrą, ale ty nigdy nie raczyłeś złożyć nam wizyty.

Baili uśmiechnął się drwiąco.

— Dalej się pocisz, co? Mam nadzieję, że wycisną z ciebie wszystko. — Porucznik Draxa dobrze pamiętał o chłopskich partyzantach.

Wielki książę i Turgot siedzieli cicho. Marek domyślał się, że Turgota nie obchodziło to, co miał do powiedzenia. Milczenie Draxa było raczej kwestią polityki. Trybun skinął głową Bailiemu.

— Tak, dalej się pocę. Nie uśmiecha mi się następna nie przespana noc i rozrywki, jakie mi tu zapewniono. I nie zamierzam na nią czekać z założonymi rękami. Tak więc, panowie… — Przenosił spojrzenie z jednego wyspiarza na drugiego — coś z tym trzeba zrobić. Najprościej byłoby uciąć wam głowy i wystawić je na rynku.

— Skurwysyn — powiedział Soteryk. Drax pochylił się do przodu, zaniepokojony.

— Nie mówiłbyś nam tego, gdyby taki był twój plan.

— Zrobię to, jeśli będę musiał — odparł Marek, podziwiając jednocześnie bystrość wielkiego księcia. — Choć rzeczywiście, wolałbym nie. Thorisin powinien was sądzić i wyznaczać karę. Ale na pewno nie pozwolę, by mieszczanie was uwolnili. Jesteście na to zbyt niebezpieczni dla Imperium. — Drax ukłonił się lekko, jakby uznając komplement.

— Więc co nam pozostawiasz? — spytał drwiąco Soteryk.

— Wasze życie, jeśli wam na nim zależy. Zależy wam? — trybun czekał. Gdy Namdalajczycy zorientowali się, że nie było to pytanie retoryczne, skinęli powoli głowami.

— Dobrze, w takim razie…

— Te spektakle wychodzą ci coraz lepiej — powiedział Gajusz Filipus kątem ust. — Mieszczuchy dobrze się namyślą, zanim znowu im coś strzeli do łbów.

Legioniści ustawieni byli w kwadrat na środku garsavrańskiego rynku. Wszyscy mieli na sobie pełne bitewne uzbrojenie,pila zatknięte w ziemię, nieruchomi, ale bacznie obserwujący wrogi im tłum Videssańczyków. Chłodny północny wiatr podnosił im peleryny.

— Dobrze, że pogoda jeszcze wytrzymała — powiedział Marek. Północny wiatr był zwiastunem nadchodzącego deszczu i śniegu. Trybun cieszył się, że stoi tuż obok małego ogniska w środku rzymskiego kwadratu — dopóki jakaś zabłąkana iskra nie spadła mu na łydkę. Zaklął i potarł sparzone miejsce.

Rozbrzmiały rogi heroldów — wszystkie spojrzenia skierowały się w stronę manipułu wchodzącego na rynek. Maszerujący żołnierze trzymali w rękach miecze i rozglądali się groźnie. Wyżsi od swoich rzymskich strażników, Drax, Baili, Soteric i Turgot od razu rzucali się w oczy w środku kolumny.

Marek spojrzał na Ansfrita, kapitana namdalajskiej fortecy, któremu zapewnił bezpieczeństwo na czas przedstawienia. Ansfrit wyglądał tak, jakby gotów był w tym momencie do próby odbicia jeńców, ale sam wygląd i postawa uzbrojonych po zęby Rzymian skutecznie odstraszały garsavran.

Manipuł dołączył do kwadratu. Legioniści podprowadzili więźniów do trybuna, dwóch przy każdym wyspiarzu. Na czele kroczył Czerwony Zeprin. Ogromny Halogajczyk wyglądał imponująco w lśniącym od pozłoty pancerzu Straży Imperatora — właściwie, świeżo pozłoconym specjalnie na tą okazję. Zasalutował przed Skaurusem w rzymskim stylu, wyrzucając przed siebie prawą rękę.

— Spójrzcie na zdrajców! — krzyknął grzmiącym basem, który niósł się przez cały rynek.

Bosi, trzęsący się w przenikliwym, zimnym wietrze, odziani tylko w cienkie tuniki, ludzie Księstwa w napięciu, z zaciśniętymi pięściami czekali na sąd. Milczenie przeciągało się. Nagle tłum garsavran otaczających rzymski kwadrat rozstąpił się jakby w strachu przed chorobą, by przepuścić jedną tylko osobę. Jak spartańscy hoplici ze świata, który znał kiedyś Skaurus, videssańscy kaci ubrani byli na czerwono, by plamy zdradzające ich profesję były mniej widoczne.

W tłumie byli także Yezda. Trybun widział, jak z podziwem gapili się na wysoką, kanciastą i za-kapturzoną postać kata. Oto przedstawienie w sam raz dla nich — pomyślał trybun z niesmakiem. Nic nie mógł na to poradzić — musiał dokończyć to co dopiero się zaczęło.

— Posłuchajcie mnie, mieszkańcy Garsavry — powiedział. Styppes z radością pomógł mu przy tym przemówieniu. — Jako zdrajcy i buntownicy przeciwko władzy Jego Wysokości Imperatora Thorisina Gavrasa, Autokratora Videssos, ci złoczyńcy nie zasługują na nic więcej jak śmierć. Tylko moja litość jest dla nich ratunkiem. — Gdy jednak radość pojawiła się na twarzach słuchaczy, Marek nieubłaganie kontynuował: — Jednakże, na znak gwałtu, którego dokonali na Imperium, i jako widoczne ostrzeżenie dla wszystkich, którzy mogą być na tyle szaleni, by rozmyślać o buncie, niech ich źrenice zgasną na zawsze, i niech już teraz poznają wieczne ciemności Skotosa! — Według videssańskiego prawa był to akt łaski, gdyż uniknięto kary śmierci.

Ale z tłumu podniósł się głośny jęk i głośniejszy od wszystkich ryk wściekłego Ansrifta. Mieszczanie ruszyli do przodu, lecz rzymskie pila pochyliły się, tworząc najeżoną ostrzami zaporę, na którą garsavranie nie odważyli się natrzeć.

Wewnątrz kwadratu czterej więźniowie podskoczyli jak oparzeni.

— Oślepiony? — zawodził Drax. — Wolałbym raczej umrzeć!

Wyspiarze zaczęli się szarpać i dzięki sile, którą dawał im strach, zdołali wyrwać się na moment z rąk strażników. Ale pomimo rozpaczliwej walki, legioniści natychmiast przygnietli ich do ziemi i tam przytrzymali, odciągając im ręce, którymi na próżno usiłowali zasłonić oczy.

Bezgłośnie nucąc hymn do Phosa, kat włożył do ognia koniec szpiczastego metalowego prętu. Co chwilę podnosił go do góry sprawdzając kolor. Grube rękawice z purpurowej skóry chroniły go przed poparzeniem. W końcu chrząknął z zadowoleniem i zwrócił się do Skaurusa:

— Który pierwszy? — Jak chcesz.

— No, to chodź ty. — Baili znalazł się akurat najbliżej kata, który kontynuował uprzejmym tonem. — Spróbuj jak najmniej się ruszać, będzie ci wtedy łatwiej.

— Łatwiej — powtórzył drwiąco Baili przez zaciśnięte zęby. Pot spływał mu po twarzy. Potem żelazo zniżyło się, raz i drugi. Nie zaciskając już zębów, Namdalajczyk krzyczał przeraźliwie. Zapach palonego mięsa wypełnił powietrze.

Z przerwami na podgrzanie prętu, kat przesunął się do Turgota, Draxa, w końcu do Soteryka. Krzyki brata Helvis były wyłącznie przekleństwami pod adresem Marka. Ten stał nieporuszony nad leżącym Namdalajczykiem, mówiąc tylko:

— Sam to na siebie ściągnąłeś.

Zapach był teraz bardzo silny, jakby ktoś zapomniał o wiszącej nad ogniem wieprzowinie. Legioniści pomogli usiąść jęczącym i pochlipującym więźniom, zakrywając im oczy paskami czarnego materiału, by ukryć odrażający efekt pracy kata.

— Pokażcie ich ludziom — rozkazał Skaurus. — Niech zobaczą, co czeka tych, którzy przeciwstawiają się prawowitemu władcy.

Żołnierze formujący czworobok rozsunęli się nieco, by tłum mógł przyjrzeć się Namdalajczy-kom.

— Teraz zabierzcie ich stąd — polecił trybun.

Nikt nie podniósł nawet ręki, próbując powstrzymać legionistów od ponownego osadzenia wyspiarzy w rezydencji gubernatora. Nieszczęśnicy obijali się o siebie i potykali co kilka stóp, choć byli prowadzeni przez rzymskich strażników.

— Ansfrit — zawołał Marek. Namdalajski kapitan zbliżył się do niego z twarzą wykrzywioną wściekłością i przerażeniem. Skaurus nie dał mu czasu na opanowanie się.

— Albo oddasz mi zamek jeszcze dzisiaj, albo kiedy go sobie sami weźmiemy, a wiesz, że możemy to zrobić, wszystkich twoich ludzi spotka to samo co tych zdrajców. Poddaj się teraz, a ja gwarantuję wszystkim bezpieczeństwo.

— Miałem cię za lepszego od tych videssańskich rzeźników, ale zdaje się, że pies szybko uczy się od pana.

— Może i tak — wzruszył ramionami trybun. — Poddasz się, czy mam poprosić tego przyjaciela — głową wskazał na stojącego obok kata — żeby nie wygaszał całkiem ognia?

Nie całkiem zakryte przez wypucowaną skórzaną maskę, usta oprawcy ułożyły się w uśmiechu skierowanym do Ansfrita.

Namdalajczyk wzdrygnął się, opanował i spojrzał na Marka z bezsilną złością.

— Tak, do cholery, tak — wykrztusił i obrócił się na pięcie, niemal biegiem ruszając do fortecy. Gajusz Filipus kiwnął porozumiewawczo głową. Marek uśmiechnął się. Dwa problemy za jednym zamachem — pomyślał.

Tajemnicze znaki druidów na jego mieczu rozbłysły złotym światłem, wyczuwając działanie magii, ale ostrze ukryte było w pochwie i trybun niczego nie spostrzegł.

Daleko na północy, Avshar odłożył na bok portret Skotosa w czarnej zbroi, który pomagał mu skupiać moc. Będąc magiem potężniejszym niż wszyscy enaree, potrafił przenosić swoją wizję ponad stepem i morzem, do konkretnego miejsca. Moc zawarta w mieczu Skaurusa była jego przewodnikiem — z jednej strony, chroniła znienawidzonego cudzoziemca od zaklęć, ale z drugiej, pozwalała go odnaleźć i śledzić. Choć nie mógł zobaczyć samego trybuna, wszystko dokoła niego było całkiem wyraźne.

Książę czarodziejów odchylił się do tyłu i oparł o poduszki wypchane końską sierścią. Nawet dla niego przenoszenie się na takie odległości nie było łatwym zadaniem.

— Doskonały żart, mój nieprzyjacielu — wyszeptał, choć nie było tam nikogo, kto mógłby go wysłuchać. — O tak, doskonały żart. Ale może uda mi się zrobić jeszcze lepszy.

Wiadomości często przenoszą się szybciej niż ludzie. Kiedy Skaurus wrócił do obozu legionistów, Helvis powitała go krzykiem:

— Bestia! Zwierzę! Gorzej niż zwierzę; podłe, przeklęte, ohydne bydlę! — Jej twarz była śmiertelnie blada, tylko wysoko, pod oczami, nabierała koloru.

Legioniści i ich kobiety udawali, że nic nie słyszą. Przywilej dowódcy — pomyślał Marek. Gdyby to był jakiś zwykły żołnierz i jego kochanka, zaraz zebrałaby się wokół nich publiczność. Wziął ją za łokieć, starając się skierować z powrotem do namiotu.

— Nie wściekaj się na mnie — ostrzegł. — Zostawiłem ich przy życiu, chociaż i tak na to nie zasłużyli.

Odsunęła się od niego.

— Przy życiu? Co to za życie, siedzieć pod murem z miską w ręce i żebrać o miedziaki? Mój brat?

Wybuchnęła płaczem. Trybunowi udało się wreszcie wprowadzić ją do namiotu, z dala od oczu gapiów. Malrik, jak przypuszczał, bawił się gdzieś na zewnątrz. Dosti, wyrwany z drzemki, zaczął płakać w swoim łóżeczku, gdy jego matka, szlochając, weszła do namiotu. Marek próbował ją pocieszać, mówiąc:

— Nie ma powodu do płaczu, kochanie. Popatrz, mam tu prezent dla ciebie. Helvis spojrzała na niego dzikim wzrokiem.

— Więc teraz jestem twoją dziwką, którą kupujesz sobie za świecidełka?

Czuł jak się czerwieni i przeklinał swoje niezręczne słowa. Videssańskie przemówienia były napuszone i trudne, ale mógł je wcześniej przećwiczyć. A tu, teraz?

— Zobacz sama — powiedział krótko i rzucił jej małą skórzaną torebkę. Złapała ją odruchowo, szarpnięciem odciągnęła rzemyk i zajrzała do środka.

— To ma być prezent? — wyjąkała, ze zdziwienia zapominając na moment o złości. — Kawałki nadpalonego tłuszczu?

— Miałem nadzieję, że ci się spodoba — powiedział Skaurus. — Bo każdy z twoich cennych wyspiarzy — tak, twój złotousty braciszek też — położył je na oczach, kiedy moi żołnierze przyciskali ich do ziemi.

Poruszała ustami nie wydając żadnego dźwięku — coś o czym trybun już słyszał, ale nigdy jeszcze nie widział. W końcu wyszeptała:

— Nie są ślepi?

— Ani troszeczkę — powiedział Marek, wyraźnie z siebie zadowolony. — Chociaż Turgot niepotrzebnie się ruszył i przypalił sobie kawałek brwi, biedny zapłakany głupiec. Świetny żart, nie uważasz? — kontynuował, nie wiedząc, że niemal dokładnie powtórzył słowa swojego śmiertelnego wroga. — Wszystkie zamieszki i spiski mieszczan opadły jak przebity balon, a Ansfrit w panicznym pośpiechu oddaje mi zamek, żeby nie doczekać się tego samego.

Ale Helvis już go nie słuchała.

— Nie są śl… — zaczęła krzyczeć i ugryzła go w dłoń, którą zakrył j ej usta.

— Nic o tym nie wiesz — powiedział, znowu poważny. — Nigdy o tym nie słyszałaś. Oprócz legionistów, którzy się nimi zajmowali i kilku innych stojących wystarczająco blisko żeby się zorientować, wie o tym tylko ten rzeźnik w czerwonym kaftanie, a dobrze mu zapłacono za milczenie. Rozumiesz?

— Tak — odpowiedziała tak cicho, że oboje się roześmiali. — Mogłabym zrobić wszystko, wszystko, byle tylko Soterykowi nic się nie stało. Och, cicho bądź — powiedziała do Dostiego, wyjmując go z łóżeczka. — Wszystko jest w porządku.

— W porządku? — powtórzył Dosti powątpiewająco i dostał czkawki. Marek podrapał go po głowie. Zdawało mu się, że za każdym razem, gdy patrzył na swojego syna, ten miał mu coś nowego do pokazania.

— W porządku — powiedziała Helvis.

X

Wieża oblężnicza przetoczyła się po planszy.

— Pilnuj teraz swojego imperatora! — powiedział Viridoviks, zabierając pojmanego piechura — nie wiadomo, czy jeszcze się nie przyda, walcząc po stronie Viridoviksa.

Seirem wykrzywiła usta w złości i zażegnała niebezpieczeństwo sztuką srebra. Celt odciągnął wieżę na bezpieczną odległość. Posunęła inną sztukę o jedno pole, dochodząc do siódmego rzędu planszy o wymiarach dziewięć na dziewięć. Z uśmiechem odwróciła płaski bloczek, by odsłonić nową, złotą postać na jego rewersie.

— Podwyższam na złoto — powiedziała.

— Nie musisz mi przypominać — odparł żałośnie. Jako mocniejszy, złoty żeton zaatakował od razu j ego kapłana i j eźdźca. Kapłan był dla niego cenniej szy, i j ego też wycofał. Seirem zabrała j e-źdźca. Zupełnie jak Videssańczycy — pomyślał Viridoviks — pieniądze walczą za nich na kolorowej planszy, a im dalej na terytorium przeciwnika, tym większej nabierają wartości.

Ciekawy był, jak długo plansza i figury wędrowały z nomadami, jako nieużywana ciekawostka. Bez wątpienia, jakiś koczownik przywiózł je ze sobą z Pristy, zaintrygowany bogatymi złoceniami na dębowym blacie, rowkami oddzielającymi pola, które wypełnione były masą perłową, i przez żetony z kości słoniowej z figurami ułożonymi ze szmaragdów, turkusów i granatów. W Videssos Gal uczył się grać na planszy ze sztywnej skóry, a za pionki służyły mu nieudolnie wystrugane sosnowe krążki. Uwielbiał tę grę głównie dlatego, że nic nie zależało tutaj od szczęścia.

W Imperium uchodził za dobrego, ale nie błyskotliwego gracza. Tutaj został nauczycielem, a żaden z jego uczniów nie mógł mu jeszcze sprostać. Seirem robiła jednak duże postępy. „O wiele za duże”, mruknął w swoim celtyckim dialekcie — użyła zdobytego przed chwilą jeźdźca przeciwko niemu, i to z niezłym efektem.

Musiał się sporo namęczyć, zanim w końcu udało mu się ją pokonać, wciągając jej imperatora do rogu i otaczając go wieżą, kapłanem i sztuką złota. Zmarszczyła brwi, raczej w zamyśleniu niż ze złości.

— No tak, rozumiem — powiedziała. — Niepotrzebnie osłabiłam jego ochronę, kiedy cię zaatakowałam. Odciągnąłeś mnie na drugi koniec, i miałeś wolną drogę. — Ponownie ustawiła figury. — Spróbujemy jeszcze raz? Teraz ty zaczniesz, ja muszę popracować nad obroną.

— Och, kochanie, ten poprzedni kawałek poszedł ci zupełnie elegancko.

Przesunął piechura zakrywającego rząd sztuki złota i otworzył w ten sposób długą przekątną dla swojego kapłana. Seirem znowu ściągnęła brwi, zastanawiając się nad odpowiedzią.

Obserwując jak się koncentruje, Celt myślał o tym jak różna jest od Komitty Rhangawe. Kiedyś udało mu się spędzić cały dzień z wybuchową kochanką Thorisina Gavrasa — gra była miłą rozrywką pomiędzy kolejnymi rundami. A właściwie — powinna była być, ale Celt nigdy nie nauczył się sztuki wdzięcznego przegrywania. W pierwszej partii Komitta uczciwie z nim wygrała. W następnej udało się wygrać jemu. Zaczęła wrzeszczeć i miotać przekleństwa, rzucała planszą i pionkami o ścianę. Nigdy nie odnalazł jednego z włóczników.

Seirem, dla kontrastu, spokojnie znosiła kolejne porażki, byle tylko nauczyć się dobrze grać. Jej śliczne, ciemne oczy były pełne uwagi, kiedy czekała na jego następny ruch. Ona także miała niski, słodki głos, równie pięknie grała na flecie i doskonale radziła sobie z lekkim, kobiecym łukiem. Ale Komitta, uczulona na tytuły i pozycję, nazwałaby ją dzikuską albo jeszcze gorzej.

— Honh! — prychnął Celt, znowu w swoim języku. — Wolę dzikuskę od dziwki.

— Będziesz się zastanawiał całą noc? — spytała Seirem uszczypliwie.

— Och przepraszam cię, kochanie. Zamyśliłem się — ruszył piechurem i od razu tego pożałował. Poskubał swoje wąsiska:

— I nie ma co, nieładnie to wyszło!

Borane, która plotkowała przy ognisku ze swoimi znajomymi, spojrzała na graczy. Rozpoznawała ton, jakim Viridoviks zwracał się do jej córki, lepiej niż on; po tak wielu przelotnych miłostkach, nie miał odwagi przyznać się przed samym sobą, że tutaj chodziło o coś więcej. Ale ci, którzy mają uszy do słuchania, nie dali się zwieść.

Targitaus wpadł do namiotu, z twarzą jak chmura gradowa. On też był na tyle bystry, by spostrzec jak Seirem stała się ulubioną partnerką cudzoziemca. Ale kiedy warknął:

— Odłóż te swoje zabawki! — i okrasił to przekleństwem, które szalenie rozbawiło przyjaciółki Borane, Gal nie przestraszył się, bo widział już tę furię kilkakrotnie.

— Kto powiedział „nie” tym razem? — spytał.

— Krobyz, niech mu duchy wiatru nadmuchają do dupy! Niech mu owce wyłysieją, a krowy nie dają mleka. Jak to ty nazwałeś ich klan, Chomiki? Miałeś rację, bo on ma duszę tchórzliwego chomika. — Splunął do ognia z bezgranicznym obrzydzeniem.

— A jak się wykręcił? — spytała Seirem, starając się nieco uciszyć gniew ojca.

— Hę? Wcale się nie wykręcał, bezwstydny syn węża i kozy. — Targitaus wcale się nie uspokoił. — Po prostu — nie i już, a z tego co mówi Rambehisht, to może się cieszyć, że nie wrócił z dziurą w plecach.

Viridoviks skrzywił twarz, pomagając jednocześnie Seirem schować figury. Prawie nie zauważył, że ich dłonie dotykały się podejrzanie często.

— To bardzo kiepsko. Każdy z tych śmierdzieli powinien rozumieć, że trzeba rozwalić pieprzonych bandytów, a tu się okazuje, że to banda durniów. Szlag by trafił Varatesha — gnojek i tak jest za bystry. Pewnie ma jakieś haczyki na tych różnych chomików.

— Chyba tak — powiedział ciężko Targitaus. — Posłaniec, który pojechał do Anakhara mówił, że cały klan trząsł portkami, gdy tylko wspomniał o wojnie z banitami. Wątpię, czy nam w czymś pomogą, jak i Krobyz. Lepiej nam idzie z klanami na wschód od Oglos, bo tam się skurwysyna nie boją. Ten Oityshor z Białych Lisów obiecał wszystko, co zechcemy.

— Łatwo obiecywać — powiedział Gal. — Zobaczymy co zrobi. Jest na tyle daleko, że może potem powiedzieć „Och, jaka szkoda. Za poznośmy się o wszystkim dowiedzieli”, i nikt mu nie powie, że łże.

Targitaus cisnął swoją wilczą czapę przez namiot i mruknął z satysfakcją, kiedy upadła na skórzaną torbę, stojącą najbliżej łoża.

— Punkt. Mam ci za to podziękować?

Lipoxais, który w milczeniu ubijał zioła w miedzianym moździerzu, odezwał się teraz:

— Pomyśl nie tylko o głowie, ale i o ogonie. Videssańczyk powiedziałby „Popatrz na drugą stronę monety” — pomyślał Viridoviks. Enaree kontynuował:

— Oitoshyr nie boi się tak bardzo twojej ewentualnej dominacji po zwycięstwie. Na pewno nie tak jak twoi sąsiedzi, bo on jest daleko. Właśnie dlatego rzeczywiście może nam pomóc.

— Widzisz to w przyszłości? — zapytał Targitaus z nadzieją.

— Nie, tylko widziałem już wiele w przeszłości — odparł Lipoxais, uśmiechając się z zadowoleniem, jak zrobiłby to każdy Videssańczyk, któremu udała się taka gra słów.

— I tak nieźle — powiedział Viridoviks. W ciągu kilku tygodni spędzonych z klanem Targi-tausa, nabrał już wiele szacunku dla przenikliwości enaree. Nadal nie był pewien, czy Lipoxais do końca jest mężczyzną — w odróżnieniu od większości Khamorthów, zachowywał się bardzo wstrzemięźliwie i skromnie, nawet w tak niesprzyjających warunkach koczowniczego życia. Mężczyzna czy nie, nic nie brakowało jego inteligencji.

Targitaus, który był pesymistą z natury, bez trudu znalazł sobie nowe zmartwienia.

— Przy wszystkich klanach, które uda nam się namówić, co będziemy mogli zrobić, Vridrish, jeśli twój Avshar jest taki potężny, jak o nim mówiłeś? Czy nie pomoże renegatom Varatesha, a wtedy przegramy bez względu na to, ilu nas będzie?

Celt przygryzł dolną wargę, bo sam się tego obawiał. Głośno jednak odpowiedział:

— To bardzo niepewna rzecz, magia bitewna, naprawdę. Nawet jemu może się zdarzyć, że coś pójdzie nie tak i obróci się to przeciwko niemu. — Lipoxais przytaknął żywo, aż podskakiwały mu fałdy tłuszczu na szyi. Czary bardzo często zawodziły podczas bitwy.

Coś innego przyszło Viridoviksowi do głowy.

— Jasne, i to jest niezła myśl, i sami Rzymianie to wymyślili! — wykrzyknął, a potem sobie przypomniał. — Nie, mówili, że to najpierw oni dali się nabrać.

Zaczerwienił się, gdy zdał sobie sprawę, że jego słuchacze nie mieli pojęcia o czym mówi. Targi-taus stał z rękami splecionymi na piersiach, niecierpliwie uderzając palcami w łokcie.

Gal opowiedział, jak legioniści wypłoszyli pewnej nocy bandę Yezda z doliny, przywiązując wiązki chrustu do krowich rogów, potem podpalając je i kierując oszalałe stado na nomadów. Nie omieszka! także wspomnieć o swoim udziale w całym przedsięwzięciu, a jechał wtedy na czele stada i zabił jednego Yezda, który nie chciał uciekać.

— Ale reszta dupków uciekała… tylko się kurzyło, a wrzeszczeli jak stado baranów — zakończył radośnie. — Myśleli pewnie, że goni ich banda demonów. A ci rzeźnicy Varatesha nie wyglądają na mądrzejszych.

Jednak wszyscy Khamorthci, nawet Seirem, nawet plotkarki Borane, patrzyli na niego z przerażeniem. Kiedy Targitaus poruszył się jakby chciał wyciągnąć miecz, Viridoviks zrozumiał, że popełni! jakiś fatalny błąd, nie wiedział tylko jaki. Lipoxais przypomniał swojemu wodzowi:

— On nie jest z naszej krwi i jeszcze mało o nas wie. Mięsień po mięśniu, khagan rozluźnił się.

— To prawda — powiedział, a potem zwrócił się do Viridoviksa. — Dobrze nam się z tobą żyje, więc zapomniałem jaki jesteś nam obcy naprawdę.

Viridoviks skłonił się, dziękując za to, co mogło być uznane za komplement, ale Targitaus mówił teraz do niego jak do dziecka:

— Tu, na równinach, nie bawimy się tak z ogniem. — Gest nomady objął ogromne, jednostajne morze traw dokoła. — Gdyby tylko raz się zaczął, jak mógłbyś go powstrzymać?

Pochodząc z wilgotnej, pokrytej świeżą zielenią Galii, Viridoviks nigdy o tym nie pomyślał. Zwiesił głowę, mamrocząc:

— Przepraszam, naprawdę przykro mi. — Ale był na tyle bystry, by zobaczyć, że pomysł, choć nieco zmieniony, może się jeszcze przydać. — A co powiecie na to? — i powiedział im co przyszło mu do głowy.

Targitaus pogładził brodę, zastawiając się chwilę.

— Słyszałem gorsze — powiedział; w jego ustach była to najwyższa pochwała. Seirem skinęła głową z zadowoleniem, jakby nie spodziewała się niczego innego.

Arghun, otoczony przez swoich synów i starszyznę klanu, znalazł wreszcie kluczowe pytanie i bez ogródek zadał je jednemu z rywalizujących poselstw:

— Dlaczego moi ludzie mieliby walczyć dla was, a nie dla tych drugich?

Goudeles oczekiwał zapewne jakiejś uprzejmej konwersacji, która byłaby wstępem do takiego pytania, bo nie miał jeszcze gotowej odpowiedzi. Kiedy zawahał się, Bogoraz z Yezd wykorzystał szansę i przemówił pierwszy. Marszcząc czoło ze złości, Goudeles — a z nim i Gorgidas — słuchał tłumaczącego szeptem Skylitzesa.

— Bo Videssos to zbyt stara i zmęczona krowa, żeby długo utrzymała się na nogach. Kiedy jakieś zwierzę w twoim stadzie — oby mnożyły się bez końca — nie może dotrzymać kroku innym, czy przywiązujesz je do zdrowego bydlęcia, żeby przeżyło jeszcze kilka dni? Nie, zabijasz od razu, kiedy mięso nadaje się jeszcze do jedzenia. My zapraszamy cię do rzeźni i obiecujemy, że nie zabraknie dla ciebie mięsa.

Gorgidas mimowolnie spojrzał na niego z podziwem. Porównanie, którego użył, było doskonale dobrane; dzięki temu, że odnosiło się do codziennego życia nomadów, oddziaływało na ich wyobraźnię z podwójną siłą.

Jednak Goudeles, choć pozbawiony inicjatywy, szybko stanął na nogi.

— Będąc świadkiem tego, jak jego własny kraj, Makuran, runął na kolana przy pierwszym uderzeniu wroga, Bogoraz wyobraża sobie zapewne, że to samo dotyczy nas. Myślę, że można mu to wybaczyć, bo sam jeszcze nie podniósł się z klęczek. Arigh przetłumaczył słowa Goudelesa ojcu i starszyźnie.

— Nie zrozumieli twojej aluzji — mruknął Skylitzes, gdy nomada skończył.

— Nie szkodzi. To było dla Bogoraza — odparł biurokrata.

Strzał był celny — ambasador Yezd posłał mu wściekłe spojrzenie. Goudeles też potrafi uderzyć — pomyślał Gorgidas. Wysługiwanie się potomkom nomadów musiało być upokarzające dla Bogoraza, który należał do cywilizacji równie starej jak videssańska.

— Służę Wulghashowi najlepiej jak potrafię — powiedział Yezda trochę za głośno, jakby sam chciał się co do tego upewnić. Musiało mu się to udać, gdyż przeszedł do kontrataku.

— Yezd to młody, silny kraj napełniony energią i duchem, które daje tylko świeża krew. Teraz nadchodzi jego czas, podczas gdy Videssos odchodzi w zapomnienie.

Dizabul odrzucił do tyłu głowę, ukazując rozpromienioną szczęściem i dumą twarz. Jak tego chciał Bogoraz, młody książę identyfikował sytuację Yezd ze swoją własną. Ale Gorgidas zastanawiał się, czy ambasador sam się nie przechytrzył. Tylko kilku spośród doradców Arghuna nie miało jeszcze siwych włosów.

Jeden z nich, starzec o mlecznobiałych lokach, podniósł się z trudem i powoli podszedł do Bogoraza. Dyplomata zmarszczył brwi, a potem podskoczył i krzyknął z wściekłością, gdy Ar-shaum wyciągnął rękę i wyrwał mu włos z brody. Trzymając go w dwóch palcach, przyglądał mu się przez moment.

— Świeża krew? — powiedział powoli i wyraźnie, tak że zrozumieli go nawet Goudeles i Gor-gidas. — Jest tak biały jak moje. — Rzucił włos na ziemię.

— Siadaj, Onogon — powiedział Arghun, bardziej rozbawiony niż rozgniewany.

Onogon wrócił na swoje miejsce, równie powoli i spokojnie jak wstał. Kilku starców chichotało pod nosem, a Bogoraz z trudem powstrzymywał wściekłość. Łatwiej zniósłby obelgi niż szyderstwo.

Gorgidas z kolei niemal podskoczył, kiedy leciwy doradca przemówił. Demoniczna maska zniekształcała głos szamana, który poddał ich próbie ognia, ale Grek rozpoznał go teraz bez trudu — byłby to potężny sprzymierzeniec, gdyby rzeczywiście zechciał stanąć po stronie Videssańczyków. Gorgidas chciał powiedzieć o tym Goudelesowi, ale gryzipiórek znowu przemawiał.

— Nasza tutaj obecność przeczy temu, co mówi Yezda — powiedział. — Videssos jest teraz równie silny jak przed wiekami.

Bogoraz odsłonił zęby w drapieżnym uśmiechu.

— Khaganie, stetryczałe Imperium nie miało nigdy większego kłamcy niż ten człowiek, a on sam daje temu świadectwo. Pokażę ci w jakim stanie jest Videssos. Ten Goudeles ofiarował ci swoją rozpaczliwą daninę w starych monetach, czy nie tak?

— Och, och? — powiedział Skylitzes cichutko, gdy Arghun przytaknął.

— Zobacz więc, jakie pieniądze bije teraz Videssos i powiedz mi, czy jest taka silna jak przed wiekami.

Bogoraz sięgnął do sakiewki, wyciągnął monetę i rzucił ją do stóp khagana.

Nawet z odległości kilku kroków, Gorgidas mógł ją rozpoznać. Była to sztuka „złota” Ortaiasa Sphrantzesa, mała, cienka, niekształtna, z tak dużą domieszką miedzi, iż stała się raczej czerwona niż żółta.

Bogoraz podniósł pieniążek.

— Nie zniżyłbym się do tego, by ofiarować ci tak nędzny podarunek — powiedział do Arghuna.

Ta dramatyczna uwaga dotknęła Videssańczyków bardziej niż sam widok przeklętej monety. Nagle w namiocie przyjęć, który chwilowo spełniał inną funkcję, zrobiło się bardzo cicho — wszyscy Arshaumi patrzyli na Goudelesa i czekali na jego odpowiedź.

Ten przez dłuższą chwilę zastanawiał się w milczeniu. W końcu powiedział:

— Ta moneta została wybita przez uzurpatora, rebelianta, którego bunt dawno już został stłumiony. Nie można więc wydawać na jej podstawie żadnych osądów.

Wszystko to było prawdą, tyle że gryzipiórek nie wspomniał o tym, iż sam popierał Ortaiasa do chwili, gdy Thorisin Gavras zdobył Videssos. Kontynuował więc spokojnie, jakby przez całe życie służył Gavrasowi:

— Teraz mamy potężnego i groźnego Imperatora, który doskonale zarządza państwem zarówno w czasie wojny, jak i pokoju. Nie ma więc żadnych problemów ze ściąganiem podatków i utrzymaniem skarbca w odpowiednim stanie.

— Sofistyka — powiedział Bogoraz po videssańsku, uśmiechając się szyderczo. Ponieważ język arshaum nie znał takiego pojęcia, Yezd był bardziej bezpośredni. — Kłamstwa! Choć lepiej byłoby dla waszego drogiego Imperatora, gdyby rzeczywiście radził sobie na wojnie, bo teraz walczy nie tylko z Yezd. Jego najemnicy z Namdalen zbuntowali się przeciw niemu, a na wschodzie zaatakowało go samo Księstwo. Jego siły są podzielone, rozbite na wiele frontów, a ponieważ my wojujemy tylko z Videssos, rychłe zwycięstwo należy do nas.

Gorgidas, Skylitzes i Goudeles wymienili skonsternowane spojrzenia. Przebywając już od miesięcy na równinach, nie mieli pojęcia o tym co dzieje się w Imperium. Całkiem możliwe, że Bogoraz miał świeższe wiadomości. Samo ułożenie jego ciała i radość jaką przynosiły mu te słowa, przemawiały za tym, że była to prawda.

Tym razem jednak Gorgidas musiał docenić kunszt Goudelesa. Choć rewelacje Bogoraza poruszyły go nie mniej niż Greka, biurokrata roześmiał się i ukłonił w stronę ambasadora Yezd, jakby ten przyniósł doskonałe wieści.

— Cóż to za nonsens? — zapytał podejrzliwie Bogoraz.

— Żaden nonsens, drogi przyjacielu, żaden. — Goudeles znowu się ukłonił. — Choć rzeczywiście może ci się takim wydawać, bo choć jesteś obywatelem Yezd, poświadczyłeś o odwadze Vides-sos i nie skrywałeś prawdy mimo strachu.

— Chyba oszalałeś.

— Nie, wcale nie. Bo gdyby potęga Videssos nie była teraz podzielona i gdyby jej armia nie walczyła przeciwko kilku wrogom naraz, to czy myślisz, że Yezd mogłoby stawić jej czoło w bitwie? Gdybyśmy zajęli się tylko Yezd, nawet wasze imię przepadłoby na zawsze wraz z armią.

Był to śmiały atak, ale Bogoraz przerwał mu, przypominając o prawdziwej bitwie:

— Pod Maragha poszło nam trochę lepiej niż mówisz. A teraz my i Namdalajczycy zgnieciemy Videssos na proch. — Uczynił ręką znaczący gest, jakby ukręcał kark tłustej gęsi.

Arshaumi szeptali miedzy sobą. Goudeles zapędzony w kozi róg, nie miał żadnej gotowej odpowiedzi. Siedzący obok niego Skylitzes niemal płakał ze złości. Zdesperowany Gorgidas przemówił do Arghuna:

— Z pewnością Yezd będzie dla ciebie bardziej niebezpiecznym przyjacielem niż Videssos. Imperium jest daleko stąd, a Yezd dzieli z wami granicę.

Jeśli spodziewał się uznania podobnego do tego, jakie przyniosła mu opowieść o Sesostrisie, musiał się rozczarować. Kiedy jego słowa zostały przetłumaczone, khagan roześmiał się.

— My, Arshaumi, nie boimy się Yezd. Wygoniliśmy ich ze stepu na dobre. Nigdy nie ośmielą się powrócić.

Taka odpowiedź wcale Bogoraza nie ucieszyła. Mógł mieć mieszane uczucia w stosunku do swoich władców, ale nie podobało mu się, gdy z nich szydzono.

Skylitzes zaś uczepił się słów Arghuna, niczym tonący podanej mu ręki.

— Tłumacz, Arigh — powiedział napiętym głosem. — Muszę być dobrze zrozumiany. Arigh skinął głową. Przyglądał się temu, jak Bogoraz przejmuje kontrolę nad debatą, z takim samym niepokojem jak Videssańczycy. Gdyby ich sprawa przepadła, on jako ich poplecznik także by na tym ucierpiał, a Dizabul urósłby w siłę.

— Powiedz twojemu ojcu i starszym klanu, że Yezd zagraża waszym ludziom nawet teraz. Bogoraz, który nie potrzebował tłumaczenia, by zrozumieć słowa oficera, krzyknął ze złością:

— Znowu jakieś bzdury! Gdyby słowa były żołnierzami, ci łgarze rządziliby światem.

— To nie tylko słowa, Yezda! Powiedz w takim razie khaganowi i starszyźnie, dlaczego niby Yezd zbiera khamorthckich banitów po tamtej stronie Shaum, jeśli nie przeciwko Arshaum? Kto wtedy będzie pomiędzy kim?

Ze złośliwą precyzją Skylitzes powtórzył gest Bogoraza, choć to nie Videssos była teraz pechową gęsią. Oficer mógł nie dorównywać Goudelesowi w krasomówstwie, ale żołnierski instynkt podpowiadał mu, gdzie uderzyć.

Starsi klanu obrócili głowy w stronę Bogoraza, przyglądając mu się z nagłą podejrzliwością.

— To kompletna bzdura, wasza wysokość — powiedział do Arghuna. — Kolejna żałosna błazenada, nie lepsza od tego, co wyprawiał ten wór tłuszczu.

Szeroki rękaw jego płaszcza zatrzepotał, kiedy wyciągnął rękę w stronę Goudelesa. Był równie pewny siebie jak wtedy, gdy ranił Videssańczyków wiadomością o buncie Draxa. Ale Skylitzes czuł już twardy grunt pod nogami i śmiało parł do przodu:

— Jak doszło do tego, że Varatesh ze swoimi bandytami uderzył po zachodniej stronie Shaum zeszłej zimy, czego nawet banici nie odważyli się zrobić przez tyle lat?

Klan Szarego Konia był wystarczająco daleko od wschodnich rubieży Shaumkhiil, by wiadomość o napadzie jeszcze nie dotarła do Arghuna. Wódz zadał starszym klanu krótkie pytanie. Odpowiedział mu Onogon. Triumf rozjaśnił ponurą twarz Skylitzesa.

— Wie o tym! Mówi, że dowiedział się od innego szamana. Bogoraz pozostał niewzruszony.

— I cóż z tego, że ci renegaci, czy kim tam oni są, kradli bydło tam gdzie nie powinni? Nie mają przecież nic wspólnego z Yezd.

— Nie? — Gorgidas nie słyszał jeszcze nigdy tyle sarkazmu zawartego w jednej sylabie. — Więc dlaczego — spytał Skylitzes — dlaczego Avshar jeździ razem z nimi? Jeśli Avshar nie jest drugi w Yezd, zaraz po Wulghashu, to tylko dlatego, że może być pierwszy.

Teraz ambasador Yezd patrzył na nich ze strachem i niedowierzaniem.

— Nic o tym nie wiem — powiedział słabo.

— A jednak to prawda. — Tym razem nie był to Skylitzes, ale Arigh. — To właśnie o tym mówiłem, ojcze, kiedy przyjechałem przed poselstwem.

Skylitzes tłumaczył słowa Arigha Goudelesowi i Gorgidasowi, gdy ten opowiadał starszym klanu o porwaniu Viridoviksa na stepie Pardraja i o roli, jaką odegrały w tym czary Avshara.

— Jak widzicie, nie zawahał się nawet przed atakiem na posłów — wtrącił Goudeles — których prawo wszystkich narodów uznaje za nietykalnych.

— Co masz do powiedzenia? — spytał Bogoraza Arghun. Jak zwykle zachowywał kamienną twarz, ale jego głos brzmiał groźnie.

— Że nic o tym nie wiem — powtórzył ambasador, tym razem z większym przekonaniem. — Ten Avshar nie pokazał się na dworze w Mashiz od ponad dwu lat, to jest od naszego wielkiego zwycięstwa pod Maragha. — Poruszył brwią, stając się na chwilę dworzaninem i zausznikiem władcy. — Niektórzy mówią, że Wulghash za nim nie tęskni. Cokolwiek zrobił po tym, jak opuścił Mashiz, nie może być to sprawą Yezd, a tylko jego własną.

— Khaganie! — to był Skylitzes, protestujący głośno; Goudeles dramatycznym gestem przyłożył dłoń do czoła. Oficer niemal krzyczał: — Jeśli twoi ludzie pojadą pilnować stada, odległego o pięć dni drogi, cały czas zostają przecież pod twoimi rozkazami.

Kilku doradców siedzących za Arghunem pokiwało głowami. — Dobrze powiedziane! — to był piskliwy głos Onogona. Inni nie traktowali jednak zagrożenia ze strony pogardzanych Khamorthów poważnie i przykładali większą wagę do argumentów Bogoraza, a po ich stronie stał, oczywiście, Dizabul. Debata utknęła w martwym punkcie.

Khagan odprawił gestem oba poselstwa.

— Musimy teraz porozmawiać miedzy sobą o tym, co usłyszeliśmy — powiedział. Podniósł brew i dodał z łagodną ironią: — Jest kilka drobnych problemów do przemyślenia.

Bogoraz i posłowie z Videssos zignorowali się nawzajem, gdy opuszczali namiot przyjęć. Woźnica gwizdnął na konie, które zatrzymały się na moment, by mogli wejść do swojej jurty. Kiedy już się tam znaleźli, Goudeles rzucił się na koc z głośnym westchnieniem ulgi.

— Znajdź mi coś do ubrania — powiedział. — Cały się przy tym spociłem. Służąca, rozumiejąc ton jeśli nie słowa, podała mu bukłak z kavassem.

— Niech cię Phos błogosławi, moja słodka — wykrzyknął i opróżnił go niemal do połowy jednym haustem.

— Zostaw trochę — zażądał Skylitzes. Kiedy już się napił, walnął biurokratę w plecy. Nie przejmując się wrzaskiem Goudelesa, powiedział: — Pikridos, nigdy nie myślałem, że dożyję dnia kiedy spluniesz na Sphrantzesa i będziesz bronił Thorisina. Tak, i wydawało się nawet, że jesteś całkiem szczery.

— Musiałem schować dumę do kieszeni — odparł biurokrata. — Miałem pozwolić na to, żeby byle Makurańczyk tak mną pomiatał? Jak mógłbym się pokazać na dworze? A co do twojego drogiego Gavrasa, mój przyjacielu, gdyby wcześniej odpowiednio wynagrodził moje zasługi, nie musiałbym teraz kłamać.

— Gdyby ci odpowiednio wynagrodził twoje zasługi — odgryzł się Skylitzes — byłbyś teraz krótszy o głowę za to, jak dzielnie mu służyłeś podczas wojny.

— O takich drobnostkach łatwo się zapomina — powiedział Goudeles, niedbale machając ręką. — Szok, na jaki narażone są moje uczucia, tu, na tym nagim stepie, to wystarczająca kara, zapewniam cię. Kiedy człowiek znajduje się w takiej odległości od bezpiecznego centrum wszechświata, Videssos zdaje się być wysepką na morzu barbarzyństwa, zupełnie niewielką, samotną i otoczoną przez śmiertelnych wrogów.

Skylitzes wytrzeszczył na niego oczy.

— Chwała niech będzie Phosowi! Naprawdę się czegoś nauczyłeś.

— Gdybyście tak mogli na chwileczkę powstrzymać się z pieśniami pochwalnymi na swoją cześć — wtrącił się Gorgidas — to może uda wam się podać mi ten kavass.

— Przepraszam. — Skylitzes oddał mu bukłak. Kiedy Grek opróżnił go do końca, videssański oficer powiedział: — Możemy też zaśpiewać parę linijek dla ciebie. To dzięki tobie przypomniałem sobie o sztuczkach Avshara.

— Tak, tak. — Teraz, gdy opadły już emocje, kavass rozgrzał Goudelesa na dobre. Jego okrągłe policzki były czerwone, oczy stały się szkliste. Kiwał głową jakby umocowana była na sprężynie — raz, drugi, trzeci… — I ta przypowieść o tym, jak mu tam? tym twoim królu o zabawnym imieniu. Zalazłeś mu wtedy za skórę, o tak — zachichotał.

— Cieszę się, że mogłem pomóc — odparł Gorgidas, zadowolony z ich pochwał. Przypomniał sobie o czymś, co zaintrygowało go podczas debaty i powiedział o tym teraz bojąc się, że zaraz znowu zapomni: — Zauważyliście z jakim lekceważeniem Bogoraz mówił o Avsharze? Czyżby jakieś konflikty między Yezda?

— Na każdym dworze — oznajmił głośno Goudeles.

— Nawet jeśli rzeczywiście tak jest, do czego mogą nam się tu przydać? — zapytał Skylitzes i Grek musiał przyznać, że nie ma pojęcia.

— Nie martwcie się o to, kochani — powiedział Goudeles. Jego elegancka składnia utonęła już w kavassie, ale umysł wciąż pracował. — Teraz znamy — wiemy — przy czym stoją starsi klanu, no to rozrzucamy złoto. Zwykle działa bez pudła — znowu zachichotał. — Cudowna rzecz, złoto.

— Byłaby jeszcze cudowniejsza, gdyby nie to, że Bogoraz też ją ma — powiedział Gorgidas. Gorgidas pstryknął palcami, pokazując, co o tym myśli.

Mięśnie konia naprężały się i rozluźniały pod udami Viridoviksa, gdy zwierzę kłusowało po równinie. Celt trzymał uzdę w lewej ręce, prawa spoczywała na rękojeści miecza. Usiłował patrzeć na wszystkie strony jednocześnie. Wojowanie na koniu, nawet w takim małym oddziale zwiadowców jak ten, było dla niego nowością. Zawsze walczył stojąc na ziemi.

Szerokie, płaskie obszary stepu także go przytłaczały. Odwrócił się do jadącego obok Batbaiana.

— Co to za przyjemność być dowódcą, kiedy cały kraj wygląda tak samo, i nie ma nawet gdzie urządzić zasadzki?

— Wąwóz, jakaś niewielka górka… musisz zadowolić się tym co masz. Ale jeśli wiesz gdzie szukać, bez trudu znajdziesz odpowiednie miejsce. — Syn khagana przyjrzał mu się z rozbawieniem. — Dobrze, że to nie ty dowodzisz. Zaraz by cię zabili i złamałbyś serce mojej siostrze.

— Jasne, a to by dopiero był wstyd, co?

Viridoviks zagwizdał kilka taktów videssańskiej piosenki miłosnej. Jego żołnierska czujność osłabła nieco gdy pomyślał o Seirem. Po tylu błahych przygodach prawdziwa miłość była niczym nagłe olśnienie. Jak to często bywa z tymi, do których szczęście przychodzi późno, zakochał się po same uszy, jakby chcąc nadrobić stracone lata.

— Och, ona jest perełką, kwiatuszkiem, kaczątkiem… Batbaian, który pamiętał swoją siostrę jako wrzeszczącego bachora, parsknął grubiańskim śmiechem. Viridoviks zignorował go zupełnie.

— Przynajmniej nie musisz się o nią martwić — powiedział młody Khamorth. — Kiedy tak wiele klanów przysłało swoich ludzi do walki z Varateshem, obóz jest bezpieczniejszy niż kiedykolwiek.

— Wiele, owszem, ale nie dość wiele. — To był Rambehisht, który dowodził patrolem.

Jak zawsze oszczędny w słowach, twardy nomada trafił w samo sedno. Armia Targitausa rosła z dnia na dzień, ale sporo klanów postanowiło nie opowiadać się po żadnej ze stron, a kilka dołączyło do Varatesha; czy to ze strachu przed Targitausem, czy też obawiając się — choć był to strach innego rodzaju — wodza banitów i Avshara.

Wysunięty do przodu zwiadowca galopem powrócił do swoich towarzyszy, wymachując czapką i wrzeszcząc: — Jeźdźcy!

Ostrze Viridoviksa ze zgrzytem wysunęło się z pochwy; nomadzi zsunęli z ramion łuki i nałożyli strzały na cięciwy. W tej części stepu inni jeźdźcy mogli być tylko żołnierzami Varatesha.

Kilka minut po tym, jak nadjechał zwiadowca, patrol dostrzegł kurz na północno-zachodnim horyzoncie. Rambehisht przymrużył oczy, oceniając wielkość tumanu.

— Piętnastu — powiedział. — Najwyżej dwudziestu. To zależy ile koni jest wolnych. — Ich siły były więc wyrównane.

Dowódca wrogiego oddziału musiał dokonać podobnych obliczeń, bo nagle, zanim jeszcze można było dojrzeć jego ludzi, zawrócił ich gwałtownie i wycofał się najszybciej jak potrafił. Bat-baian wrzasnął radośnie i klepnął Viridoviksa w ramię.

— To działa! — wydzierał się.

— A czemu by nie, chłopie? — powiedział Celt wyniośle, puchnąc z dumy, kiedy przyjmował gratulacje od nomadów. Nawet Rambehisht posłał mu zimny uśmiech, który sprawił Viridoviksowi prawdziwą przyjemność. Szacunek człowieka, którego kiedyś pobił, znaczył naprawdę wiele.

Za ich plecami, siedem czy osiem krów, które towarzyszyły patrolowi, skorzystało z przerwy, by skubnąć nieco świeżej trawy. Każde ze zwierząt ciągnęło za sobą wielki krzak czy wiązkę chrustu i wzniecało tyle kurzu, co dwa tuziny jeźdźców.

— Te brudne śmierdziele myślą pewnie teraz, że ściga ich cała armia — zachichotał Viridoviks.

— Tak, i to samo powiedzą swojemu dowódcy — zauważył Rambehisht, który był mądrym wojownikiem i wiedział, ile pożytku może przynieść wprowadzenie przeciwnika w błąd.

— Musimy wysyłać więcej patroli — powiedział Batbaian. — Będą uciekać przed tyloma cieniami, że w końcu nie zorientują się, kiedy naprawdę na nich ruszymy. — Spojrzał na Viridovik-sa niczym na mitycznego bohatera.

Zadowoleni z siebie zwiadowcy zatrzymali się obozem obok niewielkiego strumienia. By uczcić ten skromny sukces, Rambehisht zabił jedno z cieląt.

— Będziemy mieli dzisiaj niezłą ucztę — powiedział. Viridoviks podrapał się po głowie.

— Lubię mięso tak samo jak wy wszyscy, ale jak ty je przygotujesz? Nie ma tu drewna na ognisko, ani kotła do gotowania.

— Samo się usmaży — odparł nomada.

— Ta, jasne, samo się usmaży — zadrwił Viridoviks pewien, że był to tylko kiepski żart. — A jutro rano kości obrosną piórkami i bydlę odleci do ciepłych krajów.

Kiedy Rambehisht otworzył brzuch krowy, dwójka nomadów wyciągnęła wnętrzności i wrzuciła je do strumienia, w którym zaraz zaroiło się od srebrnych grzbietów — ryby wszelkich gatunków i rozmiarów zabrały się do niespodziewanej uczty. Para wielkich, brązowych żółwi rzuciła się ze skał, by upomnieć się o swoją część. Inny gapił się prosto na Viridoviksa. Mrugnął powoli oczami, raz, drugi.

Rambehisht dotrzymał słowa. Rękami skrwawionymi aż po łokcie odrywał płaty mięsa od kości zwierzęcia, z których ułożył sporą kupkę. Potem, ku zaskoczeniu Celta, podpalił je — ze szpikiem w środku i przylegającym do nich tłuszczem na zewnątrz, paliły się całkiem dobrze. Pomysłowy Khamorth wrzucił następnie do torby, uczynionej naprędce z surowej skóry cielęcia, tyle mięsa, by najadł się nim cały patrol, zaczerpnął wody ze strumienia, dodał ją do mięsa i powiesił ten prowizoryczny kocioł nad ogniem, używając do tego włóczni. Wkrótce smakowity aromat gotowanej cielęciny wypełnił powietrze, mieszając się z mniej przyjemnym zapachem palonych kości.

Prawie wszyscy nomadzi powkładali paski surowego mięsa pod swoje siodła, by zakonserwowały się podczas jazdy. Celt zdecydował, że tym razem nie pójdzie w ich ślady.

— Wolałbym raczej trochę soli albo musztardy, choć dzięki za radę. Koński pot ma chyba trochę inny smak.

Jednak to co ugotował Rambehisht, było doskonałe.

— Czapki z głów, panowie, przed tym facetem — powiedział Viridoviks i rzeczywiście to zrobił. Kiedy nadszedł wieczór, odłożył na bok swoją skórzaną czapę. Wydał z siebie wspaniałe beknięcie. Jak każdy nomada, Rambehisht wziął to za komplement i pochylił głowę w podziękowaniu.

Klepiąc się po brzuchu, Gal wstał i spacerkiem powędrował wzdłuż strumienia, spory kawałek powyżej miejsca, w którym porzucili wcześniej wnętrzności zwierzęcia — mały środek ostrożności, którego nauczyli go Rzymianie. Woda była zimna i słodka. Otarł wąsy rękawem i zobaczył tego samego, tłustego żółwia siedzącego na głazie. Zamachał rękami, wrzeszcząc: — Jaaahaaa! — Przerażone zwierzę przebierało nogami jak oszalałe, próbując płynąć zanim jeszcze znalazło się w wodzie. Po chwili udało mu się wreszcie zeskoczyć i zanurkować w strumieniu.

— Ach, jaki jestem groźny — roześmiał się Viridoviks. Przypomniał sobie żart Arigha, z żabami w Prista, i spróbował odnaleźć żółwia, ale na próżno. — Biedne zwierzątko! Gdybyś tylko umiał zarechotać, nieźle byś się zabawił.

Varatesh ze zdumieniem słuchał bełkotu zwiadowcy.

— To horda, mówię ci. Kurzą tak, że muszą ich być setki, i wszyscy jadą w tę stronę. Ciesz się, że nie podjechaliśmy bliżej, bo nie miałby ci kto o tym powiedzieć.

Wódz banitów przygryzł wargę, zastanawiając się jak Targitaus zebrał taką armię. Siedem patroli dostrzegło duże siły zbliżające się do jego obozu. Nawet kiedy podzielić to przez dwa, jak zrobiłby to każdy rozsądny dowódca, jego wrogowie byli silniejsi niż kiedykolwiek. Jeśli nadal będą parli do przodu, zepchną go aż do Shaum — albo za nią. Zastanawiał się, co byłoby gorsze — Targitaus, czy Arshaumi. Mały wypad to jedna rzecz, właściwie brawurowa rozrywka, ale próbować osiedlić się w Shaumkhiil?

Powiewając luźnymi szatami i waląc ciężkimi butami o ziemię, Avshar wynurzył się ze swojego namiotu i podszedł prosto do wodza banitów. Varatesh nie mógł powstrzymać drżenia; zwiadowca, który wiedział o wiele mniej niż on, skulił się jak najdalej od księcia czarodziejów.

— Nad czym znowu płacze ten tchórzliwy łgarz? — zażądał odpowiedzi Avshar z okrutną pogardą.

Varatesh spojrzał na zasłoniętą twarz maga, wcale nie żałując, iż nie widzi jego oczu. Powtórzył wiadomości przyniesione przez zwiadowcę, dodając nurtujące go pytanie:

— Skąd oni biorą tylu ludzi?

Avshar zatarł ręce, drapieżnym gestem namysłu. Nagle odwrócił się do zwiadowcy.

— W czyim jesteś patrolu?

— Savaka — renegat odpowiedział najkrócej jak potrafił.

— Savaka, tak? W takim razie naprawdę jesteś tchórzem.

Kiedy żołnierz zaczął protestować, ciężki but Avshara trafił go prosto w żołądek. Zwijając się z bólu i wymiotując upadł na ziemię. Czarodziej z pogardą odwrócił się do niego plecami. Sponiewierany Khamorth próbowałby za to zabić każdego innego bandytę, nawet samego Varate-sha. Teraz odczołgał się tylko od Avshara.

Czarnoksiężnik zwrócił się do Varatesha, łaskawie wyjaśniając:

— Twój uciekinier jedzie z „armią”, przed którą uciekło to ścierwo Savaka, przez co mogę ich łatwo odnaleźć i podpatrzyć. Mam ci powiedzieć skąd biorą żołnierzy?

— Tak — dłonie Varatesha zwinęły się w pięści, nie mogąc znieść pogardy i złośliwości Avsha-ra. Na wspomnienie Viridoviksa zacisnęły się jeszcze mocniej. Nie lubił, gdy przypominano mu, jak dał się podejść Celtowi. Nic się nie układało tak jak trzeba, odkąd ten łajdak z rudymi wąsami pojawił się na równinach.

Kiedy czarodziej zamilkł, Varatesh zesztywniał z wściekłości. Złość chwyciła go za gardło, niemal dusząc.

— Krowy? — wyszeptał. — Krzaki? — Nagle zrozumiał wszystko do końca i wybuchnął. — Wszystkie ich bandy muszą wyglądać tak samo! — Teraz już nie mówił, a ryczał, zrywając na nogi cały obóz. — Hej, wilki?!

— Nasz koleżka znowu do nas wraca — powiedział Viridoviks.

Jego towarzysze osadzili konie, czekając na nadjeżdżającego zwiadowcę. Po wielu dniach spędzonych na dziecinnie prostym przeganianiu patroli Varatesha, z ochotą zrobiliby to po raz kolejny.

Jednak kiedy Rambehisht dojrzał chmurę kurzu za zwiadowcą, zadowolony uśmieszek na jego twarzy zamienił się w grymas zaskoczenia.

— Dużo ich tym razem — powiedział i przygotował swój łuk. Pozostali Khamorthci zrobili to samo.

— Będziemy się bić? — zapytał Gal z nadzieją. Rambehisht odpowiedział mu krótko:

— Nie przyjechali tutaj handlować z nami bydłem. Nomada zajął się teraz dowodzeniem.

— Rozsunąć się tam! — krzyczał. — Szybciej, póki macie jeszcze czas! Oktamas, cofnij się z tymi końmi. I niech ktoś kopnie te krowy po zadach. Do niczego nam się już nie przydadzą.

Widać już było pojedynczych jeźdźców, nadjeżdżających szybkim kłusem. Komenda Ram-behishta, która kazała się rozsunąć jego żołnierzom, zdumiała Viridoviksa w pierwszej chwili. Walcząc przez tyle lat w piechocie, przyzwyczaił się raczej do tego, iż w razie ataku należy ustawić się w ciasnym szyku. Potem pierwsza strzała świsnęła mu koło ucha i wszystko stało się zrozumiałe. Zwarty atak zostałby naszpikowany strzałami w ciągu kilku sekund.

Zdawało się, że nomadzi strzelali na wszystkie strony i na nieprawdopodobne odległości. A jednak kiedy zwalniali cięciwy, odpowiadały im wrzaski trafionych jeźdźców czy też koni, pod którymi nagle uginały się nogi i upadały na ziemię grzebiąc pod sobą ludzi. Była to śmiertelna i chaotyczna walka, a Gal ze swoją bronią, której zasięg był niewiele większy od zasięgu jego ręki, mógł tylko przyglądać się swoim towarzyszom.

Brak doświadczenia w walce na stepie omal go nie zabił w pierwszych chwilach starcia. Oddział Varatesha miał liczebną przewagę nad patrolem Rambehishta, który szybko oddał im pole i zaczął uciekać. Dla Viridoviksa wycofanie się i klęska znaczyły to samo. Został na swoim miejscu, wy-wrzaskując obelgi pod adresem banitów, dopóki Batbaian nie krzyknął:

— Uciekaj, głupcze! Chcesz jeszcze zobaczyć Seirem?

To przywróciło Celtowi rozsądek szybciej niż jakikolwiek inny argument. Było już prawie za późno. Jeden z bandytów przymierzał się właśnie do strzału. Viridoviks spiął konia ostrogami. Zwierzę zerwało się do przodu i strzała musnęła tylko jego zad.

— Spróbuj to zrobić jeszcze raz, śmierdzielu! — ryknął Viridoviks, zawracając prosto na nomadę.

Nie mając czasu na przygotowanie następnego strzału, banita odsunął się ze swym koniem na bok. Gal przemknął obok niego. Zmuszał konia do galopu, pochylając się nisko nad jego szyją. Grot strzały zadrapał brązową płytkę chroniącą sam czubek jego skórzanej czapy. Celt wzdrygnął się. Mimowolnie naprężył mięśnie, przygotowując się na uderzenie następnej.

Ale kołczany były już puste i wszyscy ściskali teraz w dłoniach szable, przygotowując się do walki twarzą w twarz. Pojedynki polegały jednak tylko na wymianie pojedynczych uderzeń, kiedy konie walczących przejeżdżały obok siebie: cięcie, blok i kolejna rundka. Niespodziewanie, Virido-viks ze swoim długim, prostym mieczem miał nad innymi przewagę.

Nagle usłyszał, jak któryś z wrogich jeźdźców wykrzykuje jego imię. Głowa Gala sama się odwróciła. Znał ten głos. Varatesh poganiał swego konia, krzycząc:

— Żadnych sztuczek między nami ani żadnej zgody!

— Ha! Więc szczeniak Avshara zerwał się ze smyczy! — odkrzyknął Celt. Wściekłość zniekształciła przystojną, śniadą twarz Varatesha. Uderzył z dziką szybkością, niczym polujący na królika jastrząb. Viridoviks zbił cios, ale zdrętwiała mu od tego niemal cała ręka. Jego własne cięcie było wolne i chybione.

Varatesh zawracał swoim koniem szybciej, niż mógł to zrobić Viridoviks. Gal szybko zrozumiał, że nie przepada za walką na koniu. Nie miał żadnych wątpliwości co do tego, że gdyby walczył pieszo, pociąłby Varatesha na drobne kawałki, pomimo jego szybkości i zawziętości. Ale koń mógł stać się bronią równie ważną jak miecz, i to taką, którą nomada władał po mistrzowsku.

Zręcznie manewrując cuglami, renegat podjechał do Viridoviksa, i przerzucając nagle szablę do drugiej ręki zamachnął się szeroko. Khamorth mógłby zginąć od tego niespodziewanego uderzenia. Viridoviks przyzwyczajony był jednak do noszenia tarczy znacznie cięższej od tej, którą trzymał właśnie w ręce i zdołał się nią na czas zasłonić. Ale jego odpowiedź była żenująco niezdarna i tylko szczęśliwym trafem Gal nie odciął swojemu koniowi ucha.

Choć sztuczka Varatesha się nie powiodła, Gal zdał sobie sprawę, że nie mógł pozwolić banicie na całkowite przejęcie inicjatywy — był na to zbyt niebezpieczny.

— Odwróć dupę, bydlaku! — ryknął, brutalnie zawracając swego konia w lewą stronę. Zwierzę zarżało z bólu, ale odwróciło się.

Tym razem Viridoviks był tak szybki jak jego przeciwnik. Oczy Varatesha rozszerzyły się ze zdziwienia, kiedy Celt runął na niego. Shamshir powędrował w górę na tyle szybko, by ocalić mu głowę, ale cios Viridoviksa wytrącił go z ręki renegata. Zaklął głośno, zastanawiając się czy Gal nie wyłamał mu palców. Wyciągnął sztylet i rzucił nim w Celta, ale nóż poleciał na bok — nie miał w ogóle czucia powyżej nadgarstka.

Jak każdy nomada, Varatesh nie zawahał się przed ucieczką.

— Wracaj, ty mięczaku! — krzyknął Viridoviks.

Spróbował ruszyć za nim w pogoń, ale w ostatniej chwili rozejrzał się dokoła, szukając towarzyszy, którzy mogliby mu pomóc.

— Hej! Gdzie oni wszyscy pojechali?

Większość ludzi Rambehishta była już o ćwierć mili na południe i nadal nie zatrzymywała się, uciekając przed liczniejszymi od nich banitami.

Gal osadził konia, nie mogąc się zdecydować, co dalej. Przed nim był Varatesh — bez broni i kusząco blisko. Gdyby jego koń był szybszy, Gal mógł go dogonić i zabić, ale wtedy z pewnością zostałby odcięty od swoich towarzyszy. Problem rozwiązał się sam, kiedy dwóch łuczników ruszyło swojemu wodzowi na ratunek.

Ta drobna potyczka wzbudziła w Viridoviksie jeszcze większy respekt dla potężnej broni nomadów, bez wahania zawrócił więc konia, by odjechać na bezpieczną odległość. Jeden z Khamor-thów wypuścił swoje ostatnie dwie strzały, jedną po drugiej, bez zastanowienia. Pierwsza przeleciała nad ramieniem Celta, drugiej nie dojrzał. Za krótko — pomyślał-i odwrócił się, by pogrozić strzelcowi pięścią.

Strzała wbiła się głęboko w wysoki łęk siodła. Zamrugał oczami — łucznik był już ledwo widoczny z tej odległości.

— Przyprowadź swojego pana! — wykrzyknął. Wyciągnął grot z siodła, zastanawiając od jak dawna w nim tkwi. — Przeleciałaś całą tę drogę, czy jechałaś ze mną?

Strzała nie zdobyła się na żadną odpowiedź. Rzucił ją na ziemię.

Ponad godzinę zajęło im pozbycie się ludzi Varatesha. W końcu tamci zrezygnowali z pogoni. Ich konie nie były tak wypoczęte, jak wierzchowce patrolu Rambehishta, a Varatesh był za sprytny na to, by jego ludzie zostali wyłapani pojedynczo, nie mogąc uciec na zmęczonych zwierzętach. Osiągnąwszy swój najważniejszy cel — zatrzymując wreszcie postępy wroga — zawrócił do obozu.

— Najwspanialsza ze wszystkich rozrywek! — krzyknął Viridoviks do swoich kompanów, kiedy zebrali się z powrotem.

Gal był ciągle jeszcze podniecony walką. Nie były to co prawda pojedynki, do których przywykł, ale właśnie ze względu na tę egzotykę, stały się dla niego jeszcze ciekawsze. Dopiero kiedy wytarł policzek mokrą od potu ręką, dotarło do niego, że ma krew na twarzy — od cięcia mieczem albo strzały, której w ogóle nie zauważył.

Kilku Khamorthów było rannych, ale nawet nomada ze strzałą wbitą w udo uśmiechnął się przez zaciśnięte zęby na okrzyk Gala. Jak on, nomadzi uwielbiali walczyć dla samego sportu. Mogli być z siebie dumni — pomyślał Viridoviks. Przy takiej przewadze wroga stracili tylko jednego człowieka — jego ciało przerzucone było przez grzbiet konia — i porządnie zaleźli twardym bandytom Vara-tesha za skórę.

Nawet posępny Rambehisht wyglądał na zadowolonego, kiedy patrol rozbijał obóz pod ciemniejącym już niebem.

— Zapłacili dzisiaj za wszystko — powiedział, wgryzając się w płaski kawałek mięsa, który wiózł pod siodłem.

— I to całkiem drogo! — dodał Batbaian. Opatrywał właśnie ranę po strzale, która zraniła jego konia. Jego głos drżał od nadmiaru emocji. Walka z prawdziwym wrogiem wciąż była dla niego nowością i rozpierała go duma, że odniósł prawdziwy sukces.

Viridoviks uśmiechnął się, widząc jego entuzjazm.

— Szkoda, że te dupki dowiedziały się o krowach — powiedział.

— Każda sztuczka jest dobra dopóty, dopóki twój przeciwnik jej nie odkryje — wzruszył ramionami Rambehisht. — I tak dzięki temu zajechaliśmy o wiele dalej, niż mogliśmy się spodziewać. Zepchnęliśmy bandytów do tyłu i przesunęliśmy nasz obóz do przodu. — Spojrzał w górę, na gromadzące się na niebie chmury. — Zresztą będzie padać, a wtedy kurz zniknie.

Śmierć szamana Onogona opóźniła nieco wybór przyszłego sprzymierzeńca przez starszyznę Ar-shaumów. Kobiety głośno opłakiwały jego odejście, podczas gdy mężczyźni odprawiali żałobę w milczeniu, nacinając policzki nożami, by okazać swój ból.

— Jeśli chodzi o mnie, chętnie podciąłbym sobie gardło — zauważył Pikridos Goudeles, wiedząc jak bardzo śmierć Onogona osłabiła pozycję Videssos.

Arigh odwiedził jurtę ambasadorów Imperium dwa dni po tym smutnym wydarzeniu. Nacięcia na jego twarzy zaczynały się już goić. Ponuro sączył kavass, kręcąc z niedowierzaniem głową.

— On naprawdę odszedł — powiedział Arshaum, raczej do siebie niż do Videssańczyków. — Gdzieś tam, w środku, myślałem, że nigdy nie umrze. Przez całe moje życie był taki sam; musiał się już urodzić jako starzec. Wyglądał tak, jakby byle wietrzyk mógł go przewrócić, ale to był najmądrzejszy i najmilszy człowiek, jakiego kiedykolwiek znałem.

Być może był to wynik długiego pobytu w Videssos, może głęboki smutek, ale wbrew zwyczajom równin, Arigh niemal płakał.

— W namiocie Bogoraza nie będzie chyba żałoby — powiedział Goudeles, wciąż myśląc o interesach Imperium.

— Pewnie nie — powiedział Arigh obojętnie. Jego prywatny żal odsuwał takie kwestie na bok. Bardziej wrażliwy na smutek nomady był Skylitzes, który powiedział:

— Mam nadzieję, że miał lekką śmierć.

— O, tak. Byłem przy tym. Właściwie to spieraliśmy się o was. — Arigh przesłał Goudelesowi zmęczony, drwiący uśmiech. — Dopił kavass z bukłaka i wyszedł na zewnątrz, żeby się wysikać. Kiedy wrócił, powiedział, że ma jakieś dziwnie ciężkie nogi. Dizabul, niech go szlag trafi, śmiał się z niego; mówił, że to nic dziwnego po tym, jak się opił. No, prawdę mówiąc, Onogon też się z tego podśmiewał. Ale czuł się coraz gorzej. Ta ociężałość przeszła na uda, a w stopach nie miał już w ogóle czucia, nawet kiedy kłuliśmy go igłą. Położył się na plecach, a za chwilę jego brzuch też zrobił się zimny i drętwy. Potem zakrył sobie twarz. Pewnie wiedział już, że to koniec. Kilka minut później coś jakby nim szarpnęło, a kiedyśmy go odkryli, było po wszystkim. Chyba nic go nie bolało. Stare serce w końcu nie wytrzymało, to wszystko.

— Szkoda — powiedział Skylitzes, kręcąc głową. Był to największy hołd, jaki mógł oddać pogańskiemu szamanowi pobożny videssański oficer.

Gorgidas robił wszystko, byle się tylko nie odezwać. Nagle przebranie historyka, którym nie tak dawno się okrył, opadło i spod spodu wyjrzał znowu lekarz. Dla niego śmierć Onogona była ewidentnym otruciem, i mógł nawet bez trudu określić rodzaj trucizny — cykuta. Opis Arigha doskonale oddawał efekty jej działania. Szczególnie w przypadku starych ludzi wyglądało to na naturalną śmierć.

Kiedy nomada w końcu wyszedł, Grek powiedział o wszystkim swoim towarzyszom.

— Taak, teraz rozumiem — odchrząknął ponuro Skylitzes.

— Och, jasne, Bogoraz jest do tego zdolny — powiedział Goudeles. — Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Ale co nam z tego przyjdzie? Gdybyśmy o tym powiedzieli, kto by nam uwierzył? Wyszlibyśmy na oszczerców i jeszcze sobie zaszkodzili. Chyba, że … — dodał z nadzieją zwracając się do Goudelesa — masz trochę tej trucizny i mógłbyś to zademonstrować? Na przykład, na jakimś zwierzęciu.

— To dopiero świetny pomysł, Pikridos — powiedział Skylitzes. — Pokażemy wszystkim to cholerstwo i pomyślą sobie, że to my pozbyliśmy się starego. Tego nam właśnie potrzeba.

— Tak czy siak, nie mam ze sobą cykuty — powiedział Gorgidas. — Kiedy zostałem lekarzem, złożyłem przysięgę, że nie będę się zajmował truciznami, i nigdy nie kusiło mnie, żeby ją złamać.

Zamyślił się ponuro, trzymając głowę w dłoniach. Bolało go poczucie bezsilności. Wiedział, że Goudeles ma rację. Nienawidził trucizn, tym bardziej że lekarze znali tak niewiele sposobów na zatrzymanie ich działania. Co gorsza, większość tak zwanych odtrutek, które znał, wywodziła się z bajek opowiadanych przez stare kobiety i do niczego się nie nadawała.

Kobiety, które Arghun przydzielił ambasadorom, nie znały videssańskiego, ale drobna, śliczna istota imieniem Hoelun zajmująca się Gorgidasem, nie potrzebowała tłumacza, by zrozumieć jego smutek. Delikatnie dotknęła jego opuszczonego ramienia, gotowa pomóc mu zapomnieć o kłopotach. Odtrącił jej dłoń. Kiedy wycofała się, cicha i posłuszna jak zawsze, poczuł wstyd, ale tylko na moment. Przez głowę przemykały mu najróżniejsze pomysły na to, jak zemścić się na Bogora-zie. Onogon zasługiwał na coś więcej niż śmierć z powodu wojny odległej o setki mil od jego kraju.

Roześmiał się głośno z jednego, szczególnie krwawego sposobu. Viridoviks — pomyślał — byłby z niego dumny — co za ironia losu.

Pogrzeb szamana zajął kilka następnych dni. Został pogrzebany, a nie spalony, co było powszechnym zwyczajem na łatwopalnym stepie. Matę, na której spał zmarły, rozłożono na środku wielkiego, kwadratowego dołu. Na niej z kolei ułożono ciało Onogona, obleczone w jego dziką, pokrytą frędzlami szatę. Platforma spleciona z gałęzi ustawiona została na palach, tworząc jakby komnatę, w której spoczywały zwłoki. W dole pogrzebano także złote kielichy, a Tolui, szaman, który zastąpił Onogona jako główny czarownik klanu, złożył nad grobem ofiarę z konia. Krew zbryzgała do połowy drewniany sufit grobowca leżącego u jego stóp.

— To dobry znak — powiedział Arigh kiedy układano konia w dole. — Daleko zajedzie w tamtym świecie.

Niemal cała starszyzna klanu zebrała się przy grobie, patrząc jak służący zaczynają go zasypywać. Gorgidas przyglądał się z kolei starcom, próbując odgadnąć ich myśli. Było to prawie niemożliwe, bo żałoba okrywała ich twarze, i była to najbardziej nieodgadniona grupa ludzi, jaką kiedykolwiek widział.

Sam Grek z trudem panował nad swoimi nerwami, kiedy dostrzegł przepychającego się do przodu Bogoraza. Yezd wydzielał z siebie całe chmury szczerego żalu. Jak kałamarnica — pomyślał Gorgidas. Dizabul był oczywiście, u jego boku. Głowy Arshaumów zwróciły się w jego stronę, kiedy roześmiał się z jakiejś uwagi Bogoraza.

Pełnomocnik Wulghasha i Goudeles prowadzili dalej swoją grę łapówek i obietnic.

— Na Phosa, co za chciwość — jęknął Videssańczyk. — Chyba już trzy razy zapłaciłem temu Guyukowi, żeby powiedział tak, ale jeśli Bogoraz płacił cztery razy za „nie”, całe złoto zmarnowane.

— Tak, to okropne, jak nie można dzisiaj ufać ludziom — mruknął Gorgidas, na co Goudeles odpowiedział mu nieuprzejmym gestem, a Skylitzes uśmiechnął się, rozbawiony.

Czy w końcu doszli do wniosku, że nie da się już wyciągnąć więcej złota od obu poselstw, czy też podjęli uczciwą decyzję, Arshaumi z klanu Szarego Konia rozesłali jeźdźców do sąsiednich klanów, zapraszając ich przedstawicieli na ucztę, podczas której miał być ogłoszony ostateczny wybór.

— Sprytnie — powiedział Skylitzes, który lepiej znał nomadów niż jego towarzysze. — Arghun od razu jasno określi, po której jest stronie, a wtedy ta druga, zgodnie z ich obyczajami, nie będzie mogła się skarżyć.

Posłowie z zaproszonych klanów przybyli wcześniej, niż spodziewał się tego Gorgidas. Wciąż nie potrafił zrozumieć, jak szybko mogli się przemieszczać nomadzi, gdy była taka potrzeba. Dwóch z nich od razu sięgnęło po szable, gdy tylko się zobaczyli, i musiano ich rozdzielać. Arghun nakazał, by pozostali pod stałą obserwacją, tak jak uczynił to z rywalizującymi ambasadorami.

Nawet namiot przyjęć był za mały, by pomieścić wszystkich ucztujących. Dokładnie uprzątnąwszy pasek ziemi, Arshaumi wykopali trzy dołki na ogniska — niewielki w środku przeznaczony był dla Arghuna, jego synów i ambasadorów, a dwa większe po obu stronach, dla jego doradców i przedstawicieli innych klanów. Nomadzi ułożyli koce wokół wszystkich trzech ognisk, imitując w miarę możliwości rozkład namiotu.

— W tę stronę, czy w tamtą, wkrótce wszystko się skończy, a to już jakieś pocieszenie — powiedział Goudeles, próbując rozprasować swoją odświętną szatę, która od kilku tygodni leżała zwinięta w jego bagażach. Efekty jego pracy były raczej mizerne.

— Chyba że wybiorą Bogoraza i ofiarują nas Skotosowi, żeby przypieczętować swoją łajdacką umowę — powiedział Skylitzes. Poklepał rękojeść miecza. — Ja nie pójdę sam.

Przebierając się w swoją najlepszą, choć nadal całkiem skromną tunikę, Gorgidas rozmyślał o tym, jak dalece niekonsekwentny potrafi być człowiek. Skylitzes rozumiał się z Arshaumami bardzo dobrze, może nawet lubił ich bardziej od Goudelesa. Ale na najdrobniejszą wzmiankę o religii stawał się agresywny i nietolerancyjny, jak większość Videssańczyków. Gryzipiórek był w tej kwestii o wiele bardziej liberalny, choć i dla niego nomadzi byli bandą dzikusów.

— No to chodźmy — powiedział Goudeles z wymuszoną swobodą. Spokój, który okazywał na zewnątrz, wyraźnie zaczynał go opuszczać.

Gorgidas czuł, jak kierują się na niego oczy wszystkich zebranych, kiedy Videssańczycy zbliżali się do ogniska. Agathios Psoes i jego ludzie uważnie obserwowali ambasadorów, podczas gdy sami Arshaumi zdawali się nie mniej zainteresowani ostateczną decyzją klanu niż Videssańczycy.

Wieczór był chłodny, a w powietrzu czuć było deszcz. Dobrze, że w końcu Arshaumi doszli do porozumienia — pomyślał Grek — jeszcze tydzień lub dwa i jesienne ulewy zaczną się na dobre, a wtedy, żegnaj uczto pod gołym niebem!

Strzelające w górę płomienie dawały zachęcającą obietnicą ciepła. Goudeles jakby czytał w myślach Greka:

— Dzisiaj chętnie przeszedłbym nawet po rozpalonych węglach.

Zawinął się dokładniej w swoje ubranie. Po miesiącach spędzonych w spodniach i tunice, vides-sański ceremonialny strój wydawał mu się zbyt przewiewny.

Grek skrzywił się, kiedy zobaczył Bogoraza wychodzącego ze swojej jurty. Emisariusz Wulghasha, uprzejmy jak zawsze, pomachał ręką i zawołał do swoich rywali:

— Poczekajcie na mnie, jeśli łaska. Powinniśmy razem poznać nasz los.

Gdy podszedł do nich, jego pełne wargi skrzywiły się w uśmiechu. Oczy pozostały niewzruszone, ale to nic nie znaczyło. Jak zawsze.

Kiedy się odezwał, nie powiedział jednak nic ponad zwykłe, ugrzecznione formułki.

— Zobaczmy przed jakąż to wspaniałą publicznością będziemy mieli zaszczyt wystąpić dziś wieczór — oznajmił, kiedy zbliżali się do ogniska, a drwina w jego głosie była tak wyrafinowana, że Goudeles zerknął na niego niemal z zawiścią.

Większość Arshaumów była już na swoich miejscach. Niektórzy zabierali się do jedzenia i krążyły między nimi bukłaki z kavassem. Uciszyli się gdy dostrzegli nadchodzących z ciemności ambasadorów. Arghun i jego synowie podnieśli się, by ich przywitać.

Gorgidas przenosił spojrzenie z twarzy na twarz, próbując z nich coś wyczytać, zanim jeszcze odezwie się khagan. Arghun nie zdradził się niczym, choć wyglądał na lekko rozbawionego, jakby delektował się napięciem, które tworzył. Równie nieodgadniony był Arigh, który stał w bezruchu czekając na gest ojca. Ale kiedy Grek zobaczył źle skrywaną, kwaśną minę Dizabula, zaczęła w nim rosnąć nadzieja.

Arghun podszedł o krok i po kolei uścisnął Goudelesa, Skylitzesa i Gorgidasa.

— Moi dobrzy przyjaciele — powiedział. Pozdrowił również Yezda, uprzejmym ale wstrzemięźliwym skinieniem głowy. — Bogoraz. — Zamilkł na moment, by się upewnić, że został dobrze zrozumiany, a potem powiedział: — Chodźcie, jedzenie czeka.

Za plecami videssańskiej delegacji Psoes podskoczył z radości.

— Dzisiaj, chłopcy, pijecie ile się da! — zawołał, wywołując z kolei radosne okrzyki swoich łudzi. Żołnierze Bogoraza, gdziekolwiek byli, milczeli.

Ambasador Yezd zdobył się na kurtuazyjne kiwnięcie głową pod adresem Goudelesa.

— Wygrałbym zapewne, gdybym nie miał tak wspaniałego przeciwnika — powiedział. Rozpromieniony Videssańczyk ukłonił się w odpowiedzi. Gdyby ich role były odwrócone, on też prawiłby mu równie nieszczere komplementy i obaj o tym wiedzieli. Kiedy Dizabul zaczął coś mówić, Bogoraz uciszył go.

— Wiem, że zrobiłeś co w twojej mocy dla naszej sprawy, łaskawy książę, ale teraz cieszmy się wybornymi potrawami, które ofiaruje nam twój ojciec. Ten zwyczaj waszego ludu, który zakazuje rozmawiać o ważnych sprawach w czasie uczty, jest bardzo mądry.

Biorąc młodszego syna Arghuna pod ramię, Yezd usiadł przy ogniu i z prawdziwą przyjemnością zabrał się do jedzenia.

Siedzący nie opodal Gorgidas rzucił mu spod przymkniętych powiek podejrzliwe spojrzenie. Choć nadal rozumiał tylko mniej więcej co trzecie słowo języka arshaum, ton mówił sam za siebie.

Bogoraz nie mówił jak pokonany człowiek.

— Tak, tak, on umie zachować twarz — przyznał Skylitzes, zanurzając pasek pieczonej baraniny w ciemnożółtej musztardzie. Oczy videssańskiego oficera aż się rozszerzyły, kiedy jej spróbował. — Kavass — wycharczał i pił jak szalony, by ugasić ogień.

Ostrzeżony w porę Grek oddał swój podobnie doprawiony kawałek Arighowi, który powiedział:

— Dzięki — i pochłonął go. — Za ostre dla was, co? — zachichotał. — No cóż, ja też nigdy nie przyzwyczaiłem się do tego ohydnego rybiego sosu w Videssos.

Gorgidas, choć sam uwielbiał tę potrawę, pokiwał głową ze zrozumieniem.

Kavass szybko znikał w gardłach biesiadników. Podjąwszy już decyzję, Arshaumi nie zamierzali sobie żałować dobrej zabawy. Gorgidas nie miał jednak ochoty obudzić się następnego ranka z obolałą głową. Greckim zwyczajem rozcieńczał wino wodą, kiedy nie chciał się zbytnio upijać. Służąca popatrzyła na niego jak na szaleńca, ale przyniosła mu dzban i kielich do mieszania. Sfermentowane kobyle mleko smakowało równie nieciekawie przed, jak i po tej operacji.

— Dobra sztuczka — powiedział Goudeles, którego uwadze niewiele mogło umknąć. — Wygląda tak, jakbyś pił dwa razy więcej niż naprawdę pijesz. — Jego oczy rozbłysły triumfem. — Ale dziś nie obchodzi mnie wcale, ile w siebie wleję.

Siedzący po lewej ręce Arghuna Bogoraz jadł i pił, nie pokazując po sobie najmniejszego zmartwienia. Dizabul dzielnie mu sekundował przy każdej kolejce, a że był młody, szybko się upił.

— Sprawy wyglądałyby inaczej, gdybym to ja był khaganem — powiedział głośno.

— Ale nie jesteś i nie zanosi się na to — burknął Arigh.

— Cicho bądźcie, wy dwaj — powiedział Arghun, oburzony. — Nie macie żadnego szacunku dla obyczaju?

Synowie posłusznie zamilkli, wrogo na siebie spoglądając. Arigh, podejrzliwy wobec Dizabula, który zagrażał jego pozycji, Dizabul darzący Arigha, o którego istnieniu niemal zapomniał — nienawiścią za to, że wrócił i zniszczył jego siłę. Wymarzony konflikt dla tragediopisarza — pomyślał Grek — może Eurypides, bo trudno było tu odróżnić dobro od zła.

Pomimo ostrzeżenia jakie dał swoim synom Arghun, poprawność innych Arshaumów stanęła pod dużym znakiem zapytania. W końcu uczta była okazją do ogłoszenia przymierza i jeden po drugim, posłowie z sąsiednich klanów odnajdywali drogę do środkowego ogniska, by poznać videssa-ńskich ambasadorów. Niektórzy rozmawiali także z Bogorazem, ale większość gotowa była podporządkować się wyborowi Arghuna — klan Szarego Konia miał najwięcej pastwisk i był najbardziej wpływowy na równinach Shaumkhiil.

Nieustająca procesja podpitych barbarzyńców szybko znudziła Gorgidasa, który nie zazdrościł swoim kompanom ról, jakie im przypadły — musieli być mili i przyjacielscy dla wszystkich po kolei. Czasami pozostawanie w cieniu ma swoje zalety.

Jedynym nomadą, który naprawdę zainteresował Greka, był przedstawiciel klanu Czarnej Owcy, najpotężniejszego po Arghunie. Nazywał się Irnek. Wysoki, z gęstą jak na Arshauma brodą, nosił się jakby nieco wyniośle, emanując szyderczą inteligencją. Gorgidas obawiał się, że może on wybrać Bogoraza po prostu ze względu na rywalizację pomiędzy dwoma klanami, ale Irnek, zmierzywszy dyplomatę z Yezd długim, chłodnym spojrzeniem, zupełnie go zignorował.

Ta drobnostka, jak i wiele jej podobnych, zdawały się w końcu trafiać do Bogoraza. Jeśli dotychczas zachowywał doskonałą powściągliwość i trzeźwość umysłu, to tego wieczora wypił za dużo. Niemal zupełnie opróżniwszy bukłak z kavassem jednym, długim haustem, upuścił go na ziemię i potem musiał przy nim trochę pogrzebać, zanim udało mu się go podnieść i podać Arghunowi.

— Najmocniej przepraszam — powiedział.

— Nie szkodzi — khagan wysuszył bukłak do końca i oblizał wargi, zastanawiając się nad czymś. — Kiepski — orzekł i poprosił o inny.

Gorgidas ogryzał właśnie skrzydełko kuropatwy, kiedy Arghun rozprostował skrzyżowane nogi i ze złością uderzył nimi o ziemię.

— Przeklęta stopa, zupełnie mi zdrętwiała. Arigh roześmiał się.

— Gdybym to był ja, zaraz byś powiedział, że za długo mieszkałem w Videssos.

— Pewnie tak. — Ale khagan tupnął jeszcze raz. — Cholera! Teraz już obie. — Próbował wstać i udało mu się to dopiero po dłuższej chwili.

— O co chodzi? — spytał Gorgidas, nie rozumiejąc języka arshaum.

— Och, nic takiego. — Arigh wciąż chichotał. — Stopy mu zdrętwiały. Arigh rozcierał lewą łydkę, wciąż nie rozumiejąc, co się dzieje.

Wzrok Gorgidasa powędrował do Bogoraza, który rozpiął płaszcz i wycierał czoło, rozmawiając z Dizabulem. Nagłe podejrzenie zmroziło Greka. Jeśli się myli, to będzie się musiał gęsto tłumaczyć, ale jeśli nie? Porwał naczynie z musztardą sprzed ust Arigha, wlał do niego wodę, aż zrobiła się tego rzadka, ziemista zupa i wcisnął miskę w dłonie księcia Arshaumów.

— Szybko! — krzyknął. — Daj to swojemu ojcu do wypicia, tu idzie o życie! Arigh wytrzeszczył oczy.

— Co?

— Trucizna, głupcze! — W takiej chwili nie miał głowy do uprzejmości. To, że nie mówił jeszcze po grecku i tak było dużym osiągnięciem. — Bogoraz go otruł, tak samo jak Onogona!

Ambasador Yezd zerwał się na równe nogi, zaciskając pięści, mieniąc się na zlanej potem twarzy i ryknął:

— Ty kłamco, ty ohydny zawszony… — nagle przerwał, a na jego obliczu malowało się straszliwe przerażenie. Trwało to tylko przez moment, ale widok ten prześladował Greka do końca życia.

Potem wszyscy krzyczeli, gdy Bogoraz zapłonął nagle oślepiająco białym ogniem, o wiele jaśniejszym od tego, przy którym siedział. Jego wrzask urwał się niemal zanim się zaczął. Zdawało się, że pali się od środka, płomieniem wścieklejszym z każdą sekundą. A jednak kiedy kopał, zwijał się i próbował uciec przed klątwą, którą na siebie ściągnął, jego ciało nie wydzielało żadnego ciepła ani nie czuć było zapachu spalenizny. Magia Onogona i przysięga, którą wymógł na Bogorazie, nie były w stanie ocalić jego samego, ale wciąż służyły khaganowi.

— Krzywoprzysięzca! — zawołał Tolui, nowy szaman, spomiędzy starszych klanu. — Patrzcie co czeka krzywoprzysięzców!

Bezgłośnie poruszając ustami, przerażony Dizabul odsunął się od zwęglonych resztek swojego przyjaciela.

Arghun stał jak skamieniały, przyglądając się odrażającemu spektaklowi. Gorgidas nie miał na to czasu. Po raz drugi wyrwał musztardę z rąk Arigha i podsunął naczynie pod usta khagana.

— Pij! — krzyknął, jakimś cudem przypominając sobie odpowiednie słowo w Arshaum. Arghun mechanicznie wykonał polecenie. Nagle zgiął się wpół i wyrzucił z siebie kavass i jedzenie.

Oprócz kwaśnego odoru wymiocin można było wyczuć inny, ostrzejszy zapach, zapach cykuty. Gorgidas prawie tego nie zauważył, bo straszliwy koniec Bogoraza odsuwał na bok wszelkie wątpliwości.

Po zwymiotowaniu, Arghun opadł na kolana i tak już pozostał. Dotykał swoich ud, jakby zupełnie stracił w nich czucie. Gorgidas zacisnął zęby. Jeśli trucizna dojdzie do serca, khagan umrze, mimo że większość nie zdążyła wejść do krwi.

— Posadź go! — szczeknął Grek do Arigha, który podskoczył do ojca, podając mu ramię. Znowu jako lekarz, Gorgidas krzyknął do Tolui, który natychmiast do niego podbiegł. Grek zapytał przez Arigha.

— Masz coś na wzmocnienie serca?

Niemal krzyknął z radości, kiedy szaman, niski mężczyzna w średnim wieku o zaskakująco głębokim głosie, odparł:

— Tak, herbatę z naparstnicy.

— Doskonale! Szybko zagotuj trochę i natychmiast tu przynieś!

Tolui bez namysłu ruszył po zioło. Gorgidas włożył rękę pod tunikę Arghuna — skóra na biodrach khagana stawała się zimna. Grek zaklął pod nosem. Arghun, przed chwilą jeszcze całkiem ogłupiały, dochodził do siebie i budziła się w nim wściekłość. Umysł ofiary cykuty pozostawał jasny do samego końca.

Dizabul z wahaniem zbliżył się do ojca i przyklęknął, by wziąć go za rękę. Wbrew wszelkim zwyczajom Arshaumów, z jego oczu płynęły łzy.

— Myliłem się, ojcze. Proszę, przebacz mi — powiedział.

Arigh warknął coś krótkiego i złego pod adresem swojego brata, ale Gorgidas wiedział ile musiały kosztować młodego, dumnego księcia te słowa.

Zanim Arghun mógł odpowiedzieć, cała chmara konkubin przybiegła do niego z krzykiem i płaczem. Oddalił je krótkim wrzaskiem, zupełnie jakby był zdrowy i burknął do Arigha:

— Ostatnia rzecz, jakiej mi teraz trzeba, to kupa ryczących bab.

— Czy on przeżyje? — zapytał Gorgidasa Goudeles. Szacunek przepełniał jego głos. Teraz to Grek był fachowcem, nie on.

Lekarz badał właśnie puls Arghuna i nie odpowiedział. Jego palce mówiły mu coś niepokojącego — serce khagana było silne, ale pracowało coraz wolniej i wolniej.

— Tolui! Szybciej, ty synu śmierdzącej kozy! — krzyknął Grek. Nazwałby go jeszcze gorzej, gdyby wiedział jak, byle tylko go popędzić.

Tolui nadbiegł truchtem, niosąc w obu rękach parujący garnek.

— Daj mi to! — warknął Grek, wyrywając mu naczynie z rąk.

Szaman nie zaprotestował. Sam będąc lekarzem, potrafił rozpoznać profesjonalistę.

— Gorzkie — powiedział Arghun, kiedy Grek przycisnął garnek do jego warg, ale wypił wszystko. Westchnął, gdy gorący napar wypełnił mu żołądek. Gorgidas znowu wziął go za nadgarstek. Herbata z naparstnicy działała równie skutecznie w tym świecie, jak i w jego własnym — tętno wyrównało się, a po chwili zaczęło bić szybciej.

— Sprawdź, gdzie skóra robi się zimna — rozkazał Tolui Grek. Szaman bez słowa wykonał polecenie.

— Tutaj — powiedział, wskazując palcem.

Wciąż było to poniżej pępka — postęp, choć niewielki.

— Jeśli umrze — powiedział Arigh, głosem mroźnym i wypełnionym gniewem — to nie konia będziemy składać w ofierze, Dizabul, ale ciebie. Gdyby nie ty, już dawno nie byłoby tu tego przeklętego Bogoraza.

Pogrążony w rozpaczy, Dizabul tylko potrząsnął głową. Arghun klepnął swojego starszego syna.

— Nie zamierzam jeszcze umierać, chłopcze. — Odwrócił się do Gorgidasa. — Jak mi idzie? Lekarz zbadał jego brzuch. Cykuta nie posunęła się dalej. Powiedział o tym khaganowi.

— Sam to czuję — potwierdził Arghun. — Zdaje się, że znasz tę paskudną trutkę: co to oznacza? Czy będę jeszcze miał nogi? — Brwi khagana ściągnęły się nagle. — Na duchy wiatru! Czy będę jeszcze miał mojego jasia?! Nie używam go już tak często jak kiedyś, ale jeszcze by mi się przydał.

Grek mógł tylko wzruszyć ramionami przyznając, że nie ma pojęcia. Ludzie wymiotujący cykutą nie zdarzali się na tyle często, by mógł coś na ten temat powiedzieć. W tej chwili nie był jeszcze pewny, czy Arghun przeżyje i nie myślał o niczym więcej.

Lankinos Skylitzes trzymał przed nim wełniany płaszcz, długą lekką szatę i czarną filcową myckę.

— Co to, wyprzedaż staroci? — warknął Gorgidas. — Nie zawracaj mi teraz głowy takimi śmieciami.

— Przepraszam — powiedział videssański oficer, i to zupełnie szczerze. Tak jak Goudeles, patrzył teraz zupełnie inaczej na lekarza. — Myślałem, że cię to zainteresuje. To wszystko, co zostało po Bogorazie.

— Och.

Gorgidas po raz kolejny zbadał puls Arghuna. Serce khagana nadal biło równo.

— Przynieś jeszcze trochę tej herbaty, jeśli łaska — powiedział Grek do Tolui.

Arigh uśmiechnął się, tłumacząc te słowa. Znał Gorgidasa na tyle, by zrozumieć, że jego powrót do dobrych manier był dobrym znakiem. Lekarz dodał jeszcze:

— I przynieś też kilka koców. Powinniśmy rozgrzać zatrute partie najlepiej jak się da. Gorgidas czuwał przy Arghunie przez całą noc. Dopiero po północy był naprawdę pewien, że wygrał. W końcu śmiertelny chłód cykuty zaczął ustępować, choć bardzo powoli. Kiedy niebo rozjaśniło się na wschodzie, khagan odzyskał czucie do połowy ud, ale pozostała część nóg nadal była martwa.

— Śpij — powiedział Grekowi Arghun. — I tak nic już nie możesz dla mnie teraz zrobić. A jak jeszcze raz mnie ukłujesz, to skręcę ci kark.

Figlarne iskry w jego oczach przeczyły groźnym słowom.

Lekarz ziewnął, aż coś chrupnęło mu w szczęce. Pod powiekami czuł gryzący piasek. Próbował protestować, ale zrozumiał, że Arghun ma rację. Zresztą i tak przestałby wkrótce trzeźwo myśleć.

— Zbudź mnie, gdyby coś się działo — ostrzegł Tolui. Szaman skinął poważnie głową. Budząc po drodze Skylitzesa i Goudelesa, którzy zdrzemnęli się przy ognisku, Gorgjdas ruszył z nimi w stronę videssańskiej jurty.

— Naprawdę bardzo się cieszę, że stary Arghun wolał nas niż Yezda — stwierdził gryzipiórek.

— No, ja myślę — powiedział Skylitzes — ale co z tego?

Goudeles rozglądnął się uważnie dokoła, by upewnić się, czy nikt ich nie słyszy.

— Pomyślałem sobie, że gdyby nas nie wybrał, to mógłby mi strzelić do głowy jakiś głupi pomysł… rozumiecie, żeby zmienił zdanie. — Pulchny biurokrata poklepał się po brzuchu. — Jakoś mi się nie wydaje, żebym się spalił tak ładnie jak Bogoraz. Za dużo tłuszczu do pieczeni, można powiedzieć. Brrr! — wzdrygnął się na samą myśl.

XI

Posłaniec? — powtórzył Marek. Phostis Apokavkos przytaknął. Trybun wymamrotał coś pod nosem, wyraźnie zły, w końcu wybuchnął: — Nie chcę widzieć żadnego cholernego posłańca! Przynoszą tylko złe wieści. Jeśli nie przyjeżdża od samego Phosa, to mówię ci, że zjem go bez soli. A jeśli to jakiś głupkowaty magnat chce się poskarżyć, że moi żołnierz zwędzili mu parę owiec, to niech sam tu przyjdzie. Apokavkos uśmiechnął się, słysząc te świętokradcze słowa.

— Od pierwszego po Phosie, panie — powiedział powoli po łacinie. Choć wyznawał religię Imperium, zachowywał się jak Rzymianin, po tym jak ci przyjęli go lepiej niż jego rodacy. Potarł swój długi, gładko ogolony podbródek. — Od Imperatora.

— Od Thorisina? — ożywił się Marek. — Już myślałem, że o nas zapomniał. Szybko, przyprowadź go tu.

Apokavkos zasalutował i wybiegł z biura gubernatora prowincji. Krople deszczu bębniły o szybę za plecami trybuna.

Posłaniec wszedł do środka kilka minut później. Pomimo podróżnego, skórzanego kapelusza z szerokim rondem, jego włosy i broda były kompletnie przemoczone. Błoto niemal całkiem pokrywało wysokie do kolan buty. Śmierdział mokrym koniem.

— Paskudna pogoda — zauważył Marek ze współczuciem. — Może trochę gorącego wina? Gdy mężczyzna przytaknął z wdzięcznością, Rzymianin zapalił świeczką olej z oliwek, którym wypełniony był niewielki palnik ustawiony na rogu stołu. Postawił na nim miedziany dzbanek z winem, owinął dłoń kawałkiem szmatki i kiedy było już gorące, ściągnął z płomienia i rozlał wino do kielichów.

Wysłannik Imperatora trzymał puchar przy twarzy, wdychając głęboko aromatyczną parę. Wypił wszystko jednym haustem, by napełnić żołądek czymś gorącym.

— Nalej sobie jeszcze — powiedział Marek, popijając swoje wino. — Teraz będziesz mógł już spokojnie się napić.

— Serdeczne dzięki. Jeśli pozwolisz, wezmę na chwilę tę szmatkę. O, dzięki raz jeszcze. — Vi-dessańczyk nalał i znowu zaczął, tym razem o wiele wolniej. — Taak? Teraz lepiej. Szkoda tylko, że mój biedny koń nie może zrobić tego samego.

Skaurus poczekał, aż kurier odstawi pusty kielich, po czym zapytał:

— Masz coś dla mnie?

— W rzeczy samej. — Mężczyzna podał mu tulejkę z nasączonego olejem jedwabiu, zamkniętą z obu stron drewnianymi korkami i zalakowaną pieczęcią Imperatora. — Wodoszczelny, rozumiesz?

— Tak.

Marek złamał pieczęć i rozwinął pergamin, który był w środku. Rozłożył go na wypolerowanym marmurowym blacie i by nie się nie zwijał, przyłożył z jednej strony kielichem, a z drugiej rogiem liczydła.

Skaurus od razu rozpoznał wyraźne, zdradzające siłę charakteru pismo Imperatora. Styl listu także był typowy dla Gavrasa — prosty i bezpośredni, zupełnie różny od okraszonych retorycznymi zawijasami wywodów Draxa.

„Thorisin Gavras, Autokrator, do swojego kapitana, Marka Emiliusz Skaurusa. Pozdrawiam cię. Dzięki nieskończonej głupocie jakiegoś gryzipiórka, twój ostatni list nie opuścił miasta i czekał na mój powrót, więc mam go w rękach dopiero teraz. Mogę ci tylko powiedzieć — dobra robota. Przysłużyłeś mi się lepiej, niż mogłem oczekiwać. Wysłałem część twoich namdalajskich więźniów, żeby nacieszyli się zimą w garnizonie na Astris, a resztę wymienię za moich ludzi pojmanych przez tych bandytów. To zajmie nieco czasu, bo zepchnąłem ich z kontynentu na Opsikon i nieźle ich przetrzepałem, choć piraci i tak napadają jeszcze na nasze wybrzeże. Kiedy tylko będę mógł, wyślę Garsavranom złoto, które od nich pożyczyłeś — mam nadzieję, że wziąłeś jakieś kwity”. Trybun uśmiechnął się przy tej szelmowskiej aluzji do jego krótkiej biurokratycznej kariery. Czytał dalej: „Przywieź tu Draxa i innych przywódców buntu jak najszybciej i weź z sobą tylko tylu ludzi, ilu trzeba, żeby ich upilnować — nie osłabiaj załogi w Garsavrze bardziej niż musisz. Oddział z jeńcami poprowadź sam, żebym mógł cię odpowiednio wynagrodzić — twój zastępca jest wystarczająco sprytny, żeby poradzić sobie bez ciebie. Napisano w mieście Videssos, dziewiętnastego dnia jesieni”.

Marek policzył szybko i spojrzał na posłańca.

— Sześć dni, tak? Niezły czas w taką pluchę.

— Dziękuję, panie. Czy będzie jakaś odpowiedź?

— Nie, nie ma sensu. Będziesz w stolicy tylko kilka dni wcześniej niż ja. Powiedz Jego Wysokości, że wykonam rozkazy. To powinno wystarczyć.

— Dobrze, zrobię to. Czy mógłbym cię prosić o jakieś suche ubranie?

— Tak, to nie powinna być trudna służba — powiedział Gajusz Filipus. — Yezda nie będą się specjalnie ruszać w taką pogodę, chyba że nauczą te swoje koniki pływać. — Sardoniczny uśmiech rozjaśnił jego twarz. — A skoro o tym mowa, będziesz miał wesołą podróż przez to bagno, co?

— Nawet mi o tym nie przypominaj — odparł Marek.

Tęsknił za dobrą rzymską drogą; szeroką, zabezpieczoną na poboczach, tak by nie dostał się na nią śnieg i błoto, porządnie wybrukowaną płaskimi, kwadratowymi kamieniami osadzonymi na betonie. Każdej jesieni i wiosny, kiedy zaczynały się ulewne deszcze, błotniste drogi Videssos zamieniały się w głębokie trzęsawiska. To, że prościej było przejechać po nich konno niż wybrukować, nie przemawiało wcale do trybuna i nie zmieniało faktu, że na kilka miesięcy w roku stawały się bezużyteczne.

— Dwa tuziny wystarczą? — spytał starszy centurion.

— Do pilnowania czterech ludzi? No, niechby nie wystarczyły. A z kobietami, dziećmi i całym tym majdanem, będziemy wyglądali na dostatecznie silnych, żeby odstraszyć bandytów. Zresztą, oni też muszą się taplać po pachy w tej brei. Poza tym mam rozkazy, a Thorisin się nie myli — to ty będziesz potrzebował żołnierzy bardziej ode mnie. Przepraszam, że zabieram ci Blesusa.

— Nie ma za co przepraszać. Większość twoich ludzi jest z jego manipułu, więc on ich najlepiej zna. A jak go nie będzie — kontynuował Gajusz Filipus, praktyczny jak zawsze — będę mógł na chwilę awansować Minucjusza. Na pewno sobie poradzi.

— Masz rację. Ten chłopak nadaje się na centuriona. — Skaurus uśmiechnął się do weterana. — Ty też na chwilę awansujesz.

— Taak, rzeczywiście. Nie pomyślałem o tym wcześniej, ale będę pamiętał, kiedy przyjdzie do wypłaty, obiecuję.

— A niech cię! — roześmiał się trybun.

Deszcz lał grubymi strugami, ściągany niemal do poziomu przez wściekły północny wiatr. Dlatego też, kiedy mała procesja z namdalajskimi jeńcami opuszczała Garsavrę, tylko kilku mieszczan przyszło na nich popatrzeć. Senpat i Nevrata Sviodo jechali przed głównym oddziałem legionistów jako zwiadowcy. W środku natomiast szli czterej wyspiarze, którzy na rozkaz Skaurusa wciąż mieli zasłonięte oczy. Za nimi kroczyły muły i osły z bagażami rodzin legionistów, a Juniusz Blesus prowadził tylną straż złożoną z pięciu żołnierzy.

Legioniści przechodzili właśnie obok cmentarza na przedmieściach Garsavry, kiedy trybun obejrzał się do tyłu i dojrzał za ścianą deszczu niewyraźną sylwetkę samotnego jeźdźca podążającego ich tropem.

— Kto to jest? — zawołał do Blesusa.

Wyjący wiatr poniósł ze sobą odpowiedź młodszego centuriona. Po raz setny wycierając twarz, Marek zaczerpnął powietrza, by krzyknąć jeszcze raz.

Zanim zdążył to zrobić, głośno chlupocząc podjechał do niego Styppes. Siedział okrakiem na małym, chudym ośle o nieszczęśliwym pysku, który z trudem unosił wielki brzuch kapłana. Deszcz przemoczył niebieskie szaty Videssańczyka, tak iż teraz wyglądały niemal na czarne. Spoglądając z góry na idącego piechotą Skaurusa, oznajmił:

— Będę ci towarzyszył w drodze do stolicy. Za długo byłem już poza moim klasztorem, a w Garsavrze są doskonali fachowcy, którzy uleczą twoich żołnierzy w razie potrzeby.

Jak już nieraz się to zdarzało, jego apodyktyczny ton rozdrażnił trybuna.

— Proszę bardzo — powiedział krótko, ale w gruncie rzeczy nie żałował, że ma ze sobą Styppe-sa — nie teraz, kiedy jadąca sto stóp za nim Helvis zaczynała właśnie siódmy miesiąc ciąży. Starał się przekonać ją, by została w Garsavrze, ale kiedy odmówiła, poddał się. W końcu — pomyślał — najprawdopodobniej nie zobaczy już więcej swojego brata.

Osioł Styppesa wszedł do wyjątkowo głębokiej koleiny wypełnionej błotem — wyjeżdżono ją kiedy droga była sucha — i omal nie upadł. Kapłan szarpnął ostro cuglami. Zwierzę wróciło do równowagi, ale spojrzało na niego z wyrzutem.

Skaurus szczerze współczuł osłowi. Marsz w czasie pory deszczowej był syzyfową pracą, tyle że ciężar, który musiał dźwigać trybun, nie staczał się ze szczytu góry, ale rósł z każdym krokiem. Błoto oblepiało jego caligae i za każdym razem, kiedy wyciągał z niego nogę, towarzyszyło temu głośne, protestujące cmoknięcie. Miejscami w ogóle nie mógł podnieść stóp, ale musiał je przesuwać po dnie, pchając przed sobą wstrętną falę błota. Zaczynał zazdrościć swoim więźniom, którzy nie musieli nieść zbroi ani żadnych bagaży.

Choć przez cały dzień z utęsknieniem wyczekiwał chwili, kiedy zatrzymają się na noc, postój okazał się niewiele lepszy od marszu. Obóz musiał być rozbity byle jak, bo nie miał zbyt wielu ludzi do kopania, a zresztą przy tej pogodzie, nic by z tego nie wyszło. Oczywiście, nie dało się rozpalić ognia pod gołym niebem. Rzymianie i ich towarzyszki przygotowali w namiotach żałosne posiłki, ledwo podgrzane nad lampkami oliwnymi czy miskami z olejem.

— Dobrze się czujesz? — zapytał trybun Helvis, kiedy pocierał krzemieniem o stal nad hubką, która nie była tak sucha jak powinna. Klik! Klik! Metal i żółtozielony kamień zdawały się z niego drwić.

Helvis suszyła ręcznikiem włosy.

— Zdrętwiała, zmęczona, przemoczona… poza tym, nie najgorzej — powiedziała, uśmiechając się krzywo.

Kiedy siedziała na ośle, miała na sobie gruby, wełniany płaszcz, teraz odrzucony na bok, ale żółta lniana sukienka, w którą się przebrała, była na tyle wilgotna, że przykleiła się do jej brzucha i nabrzmiałych piersi. Znowu zabrała się do wycierania, tym razem energiczniej.

— Muszę teraz wyglądać jak ten potwór z twojego kraju, ten z wężami na głowie.

— Meduza? — spytał Marek, wciąż zaciekle klikając. — Nie, wcale nie. Kiedy patrzę na ciebie, kamienieję tylko w jednym miejscu.

Helvis prychnęła. Nie zwrócił na to uwagi, pochylając się nisko nad hubką, by rozdmuchać delikatnie maleńką pomarańczową iskierkę, która w końcu się tam pojawiła. Kiedy zamieniła się w płomień, westchnął z ulgą.

— No, zrobione. Teraz możemy zamknąć namiot.

Helvis zasłaniała wejście, a trybun rozpalał lampki. Kiedy zaczął pytać: — Czy dziecko…? — przerwała mu stanowczo.

— Dziecko — oznajmiła — na pewno ma się lepiej niż ja. A czemu nie? Nie jest mu zimno ani nie jest głodne. Tak mnie dzisiaj kopnęło, kiedy zsiadałam z tej zawszonej, kościstej bestii, że myślałam już, że to on — głowa wskazała na Malrika, który z zapałem przewracał i łaskotał Dostiego na posłaniu. Znudzony całodzienną jazdą, musiał teraz wyładować nadmiar energii.

— Nie w błoto! — krzyknęła Helvis i skoczyła do przodu, ale było już za późno.

Potem, kiedy obaj chłopcy wreszcie zasnęli, wzięła dłoń Marka i przyłożyła ją do swojego brzucha. Jej skóra była ciepła i delikatna jak jedwab. Trybun uśmiechnął się, czując nieregularne uderzenia i przesunięcia, kiedy dziecko poruszało się w niej.

— Masz rację — powiedział. — Żywy dzieciak.

Milczała tak długo, iż zaczął się zastanawiać, czy w ogóle go usłyszała. Kiedy w końcu przemówiła, usłyszał w jej głosie przelane łzy.

— Jeśli to będzie chłopiec — powiedziała — nazwiemy go Soteric? Teraz on zamilkł na chwilę, potem dotknął jej policzka.

— Będzie jak zechcesz — odpowiedział, najłagodniej jak potrafił.

— Pamiętam, jak maszerowaliśmy z Videssos do Garsavry niecały tydzień — powiedział Marek do Senpata Sviodo. — Dlaczego w drugą stronę jest o wiele dalej?

— Ach, bo teraz ta ziemia zna cię i kocha, mój przyjacielu — odparł Senpat, wesoły pomimo opłakanego stanu w jakim się znajdował.

Różnokolorowe tasiemki, które zwisały z vaspurakanerskiego kapelusza o trzech szpicach ociekały wodą, kładąc jaskrawe paski na plecach jego płaszcza. Ukochana pandoura Vaspurakanera spoczywała bezpiecznie w skórzanej torbie. Uśmiechając się szelmowsko, kontynuował:

— No, bo gdyby cię nie kochała, dlaczego miałaby cię tak tulić do siebie? Najwyraźniej płacze za tobą i chce, żebyś został tu na zawsze.

— Dobrze ci się śmiać, tam na koniu — burknął Skaurus, ale mimo wszystko z przyjemnością słuchał bredzenia Senpata.

Co do żyznej gleby przybrzeżnej równiny Imperium, gotów był ją teraz oddać Namdalajczykom, Yezda czy nawet demonom Skotosa. W miarę jak zbliżali się do morza, ziemia stawała się coraz bardziej miękka i bagnista. Podróżowanie po niej przy takiej pogodzie, było jak brodzenie w zimnej, rozgotowanej owsiance. Oddział trybuna był chyba jedyny na tej drodze. Wcale się temu nie dziwił — tylko szaleńcy albo desperaci wyruszali w podróż w czasie jesiennych deszczów.

— A do której grupy ty należysz? — zapytał Senpat, kiedy powiedział to głośno.

— Jesteś tu ze mną, więc sam sobie odpowiedz — odparował Marek. Coś innego przyszło mu do głowy: — Zaczynam rozumieć, dlaczego symbolem videssańskiej magnaterii jest parasol.

Nazajutrz, wczesnym rankiem, osioł Styppesa znowu upadł, wrzucając go do błota. Kapłan podniósł się, spluwając i przeklinając w sposób zupełnie nie przystający jego profesji, a jego broda, twarz i ubranie całe oblepione były szlamem. Osioł już nie wstał — miał złamaną przednią nogę. Ryczał żałośnie kiedy Baili, który znał się na koniach lepiej niż którykolwiek z Rzymian, badał złamaną kość.

— Wątpię czy dasz mi do ręki nóż, więc sam mu poderżnij gardło — powiedział do Marka. Odwracając się do Styppesa, dodał: — A ty, tłuściochu, będziesz musiał teraz podróżować na własnych kopytach.

— Lód Skotosa czeka na ciebie, bezczelny heretyku — warknął Styppes, próbując zetrzeć brud z twarzy, ale tylko go rozmazał. Spojrzenie, jakie rzucił Bailiemu, świadczyło o tym, że nie był zachwycony czekającym go marszem.

Osioł znowu zaryczał, szarpiąc Skaurusowi nerwy. Głośno zapytał:

— Czemu go nie wyleczysz, Styppes?

Videssański kapłan spurpurowiał pod swoją błotnistą maską i wrzasnął:

— Do lodu z tobą pogański ignorancie! Moja sztuka polega na leczeniu ludzi, a nie bydląt. Chcesz, żebym się sprostytuował? Nie mam pojęcia, jak to bezużyteczne stworzenie wygląda w środku i wcale mnie to nie interesuje.

— Szukałem tylko pomocy… — zaczął trybun, ale Styppes, obrażony i oburzony, rozpędził się na dobre i nie dał sobie przerwać. Złorzeczył Markowi za wszystkie większe i mniejsze potknięcia, które zapamiętał od dnia kiedy się poznali, wyciągając sprawy, o których Rzymianin dawno już zdążył zapomnieć.

Cała partia zatrzymała się, by wysłuchać jego tyrady. Dwóch legionistów uklękło w błocie, poprawiając rzemyki swoich caligae. Helvis, jak to często robiła, popędziła osła do przodu, by przez chwilę porozmawiać ze swoim bratem i jego towarzyszami. Rzymianie nie zwracali na nią uwagi, rozumiejąc dlaczego do nich podjeżdżała. Turgot wyciągnął rękę, dotykając jasnych włosów Do-stiego. Pokręcił z bólem głową, kiedy przypomniał sobie o swojej straconej Mavii.

Skaurus pochylił się i skrócił mękę osła. Zwierzę kopnęło raz czy dwa w ziemię i znieruchomiało. Styppes nadal sypał przekleństwami.

— Zamknij się, ty nadęty, próżny głupcze — nie wytrzymał w końcu Drax. — Zachowujesz się jak czteroletni gówniarz, płaczący nad zepsutą zabawką.

Wielki książę nie podniósł nawet głosu, ale błysk zimnej pogardy w jego oczach uciszył Styppesa, który otwierali zamykał usta jak wyjęta z wody ryba. Drax ukłonił się lekko Markowi.

— Czy możemy kontynuować? — spytał z kurtuazją, jakby byli właśnie w drodze na jakąś ucztę czy uroczystość.

Trybun skinął głową, podziwiając jego styl. Rzucił głośno rozkaz. Oddział ruszył do przodu.

— Na bogów, panie, czasami myślałem, że nigdy nam się to nie uda — powiedział do Skaurusa Juniusz Blesus, kiedy brudnoszare popołudniowe niebo zaczęło ciemnieć na zachodzie. — Ale teraz jesteśmy już całkiem blisko, co?

— Zgadza się — odpowiedział trybun, ściągając do tyłu luźny kosmyk włosów, który niczym mokry robak przykleił mu się do policzka. — Jakieś półtora dnia do Cieśniny Bydła. Przy normalnej pogodzie zajęłoby to pół dnia.

Sześcioosobowa grupa na koniach przejechała obok nich chlapiąc wysoko błotem i ściągając na siebie przekleństwa legionistów. Tutaj, już właściwie na przedmieściach stolicy, zaczynał się spory ruch. Przez to drogi stawały się jeszcze gorsze, choć Marek nigdy nie pomyślałby, że jest to możliwe. Nakazał zasłaniać swoim jeńcom oczy przez cały dzień — w mniej zatłoczonej okolicy, na zachodzie, musieli zakładać opaski tylko raz czy dwa razy dziennie, kiedy ktoś się zbliżał. Tu, na bezpiecznym terytorium Imperium cała ta maskarada zapewne nie była potrzebna, ale kiedy chodziło o Draxa, Marek wolał nie ryzykować.

Z przodu znowu słychać było chlupot i kolejny jeździec wynurzył się z deszczu — Nevrata. Rozejrzała się wokół, szukając w zapadających ciemnościach Skaurusa. Uśmiechnęła się, kiedy go dostrzegła, błyskając śnieżnobiałymi zębami.

— Znalazłam miejsce na obóz — powiedziała. — Farma z dobrą, kamienną stajnią dla naszych ee… gości. Przyjrzałam jej się dobrze. Ma malutkie, wąskie okna — trzymała dłonie w odległości kilku cali od siebie, by mu to pokazać — i drzwi zasuwane od zewnątrz.

— Doskonale! — wykrzyknął Marek. — Nawet wielki książę się stamtąd nie wymknie. Każdej nocy Juniusz Blesus dosłownie otaczał namiot jeńców murem legionistów. Jednak za kamieniami i drewnem będą wystarczająco bezpieczni. Jeden wartownik powinien wystarczyć, a reszta wreszcie będzie mogła odpocząć.

Farmer, na którego ziemi stała stajnia, był wyjątkowo nieprzyjemnym drobnym człowieczkiem. Sam fakt, że posiadał kilka koni, najlepiej świadczył o tym, iż dobrze mu się powodziło, ale kiedy trybun zapytał, czy może użyć stajni, próbował go nastraszyć, wymieniając kilka nazwisk jakichś pomniejszych oficjeli, którzy jak oznajmił „Nie będą zadowoleni słysząc o takim traktowaniu mej osoby!”.

Rozzłoszczony Marek wygrzebał list Thorisina Gavrasa i bez słowa wręczył go mężczyźnie, który najpierw oblał się rumieńcem, a potem zbladł, kiedy zobaczył podpis Imperatora.

— Czego sobie tylko życzycie, oczywiście — powiedział szybko i zawołał swoich parobków: — Vardas! Ioustos! Chodźcie tu zaraz leniwe gnojki i wyprowadźcie konie na pastwisko!

Dwóch ludzi wynurzyło się z małej chatki, stojącej obok głównego budynku na farmie, jeden z nich przeżuwający jeszcze resztkę kolacji. Dopiąwszy swego, trybun mógł teraz okazać wielkoduszność. Machnięciem ręki zatrzymał mężczyzn.

— Niech tam zostaną. Ludzie w środku nie będą mieli ognia, a ze zwierzętami będzie im cieplej.

Vardas i Ioustos spojrzeli na swojego pana, który jeszcze nie zdążył się przedstawić Markowi.

— Jak sobie życzysz — powiedział farmer. Powrócili do przerwanego posiłku. Teraz już uprzedzająco grzeczny, mały, baryłkowaty gospodarz zapytał Rzymianina: — Czy uczyniłbyś mi ten zaszczyt i zjadł ze mną kolację?

— Nie, dziękuję. — Godzina nerwowej paplaniny tego faceta, aroganckiego i służalczego na zmianę, nie była Markowi w smak. Wytłumaczył się jednak, pozwalając mu ocalić twarz. — Muszę zająć się rozbijaniem obozu.

— Ach, tak — pokiwał głową farmer, jakby doskonale rozumiał, jaka to ciężka praca. Ukłonił się sztywno, odwrócił i uciekł do domu. Marek roześmiał się cicho za jego plecami. Legioniści, którzy sami rozbili już namioty, przyjęli jego rozkazy ledwo tłumionymi okrzykami radości. Nie powstrzymywali się już, kiedy Blesus zgłosił się na ochotnika do pełnienia warty. Uśmiechając się z zadowoleniem, młodszy centurion powiedział:

— Czemu nie? To prawie tak łatwe jak spanie.

— Lepiej żebyś nie zasnął, Juniuszu — powiedział trybun, wbijając kołek namiotu w błotnistą ziemię. Była to jedyna rzecz, którą deszcz ułatwiał, a nie psuł. Marek mówił żartobliwym tonem i Blesus nadal się uśmiechał, ale już nie tak szeroko jak przed chwilą. Fustuariwn czekało na strażników, którzy zdrzemnęli się na posterunku.

Kiedy namiot był już ustawiony, Skaurus wysuszył się najlepiej jak tylko było to możliwe. Mal-ric i Dosu” zasnęli głęboko, kiedy tylko zjedli kolację.

— Co ty im zrobiłaś, wyciągnęłaś jakieś proszki od Styppesa? — szepnął trybun do Helvis, kiedy przykryła obu chłopców. — Odkąd wyjechaliśmy, nie można ich było usadzić nawet na minutkę.

— Niewiele się pomyliłeś — powiedziała wstając. Podała mu opróżniony do połowy bukłak z winem. — Dałam im się trochę napić, kiedy byłeś zajęty.

— Poważnie? Dlaczego?

Posłała mu długie, powłóczyste spojrzenie.

— Dla nas — odpowiedziała, głosem łagodnym i słodkim jak wino, które mu wręczyła. Ledwie zdążył je odłożyć, z uśmiechem ciasno go objęła. Pocałował ją, mile zaskoczony — kiedy była w ciąży, rzadko miała na to ochotę.

Bawiąc się z nim palcami, odpięła mu pas z mieczem i ściągnęła obłożoną metalem żołnierską spódnicę.

— Ależ to skomplikowane — szepnęła.

Skaurus całował jej oczy i usta, ściągnąwszy już przez głowę jej prostą sukienkę. Zdmuchnął lampki. Razem osunęli się na posłanie.

Po chwili odwróciła się do niego plecami — wszedł w nią od tyłu. Ta pozycja, dobra do powolnej, leniwej miłości, była wygodna dla nich obojga — dla niej ze względu na zaawansowaną ciążę, dla niego ze względu na zmęczenie całodziennym marszem. Westchnęła i przysunęła się bliżej.

Kiedy skończył, przetoczył się leniwie na plecy, gwiżdżąc w ciemności. Malric poruszył się, mamrocząc coś pod nosem.

— Ciii… kochanie — powiedziała Helvis łagodnie.

Marek nie był pewien, do którego z nich mówiła, dopóki nie odszukała po ciemku bukłaka z winem, które dała synowi do picia. Chłopiec pociągnął długi łyk, oblizał wargi, pokręcił się i zasnął.

— No — powiedziała Helvis do trybuna. — Tej nocy nie będziemy sobie przerywać. Przytuliła się do niego, a jej ręce znowu miały zajęcie.

— Hej, spokojnie — powiedział. — Jest mi całkiem dobrze.

— Ja myślę — rzuciła z szelmowską nutą w głosie, ale nie przestała.

— Nie jestem pewien, czy coś jeszcze się zdarzy — ale kiedy wypowiadał te słowa, czuł jak zaczyna reagować na jej pieszczoty. Objął ją mocno ramionami.

— Okropnie hałasujesz — mruknęła cicho chwilę później, odpychając go od siebie. Jego jęki i posapywania obudziły Dostiego.

Zaspokojony i przyjemnie ociężały, nie odpowiedział. Helvis uciszyła dziecko w ten sam sposób co Malrika i wróciła do trybuna.

Po chwili znowu się nim bawiła. Spojrzał na nią ogłupiałym wzrokiem, ale było zbyt ciemno, by mógł dojrzeć jej twarz.

— Prosisz o zbyt wiele, chyba o tym wiesz — powiedział sennym głosem. Roześmiała się cicho.

— Kiedy ja ci to mówiłam, dąsałeś się potem przez tydzień. No i jak to jest być myszą, a nie kotem, panie? Ale ja ciebie chcę i będę cię miała.

Pogłaskał jej włosy, wilgotne teraz od potu jak od deszczu. Tak jak i jego.

— Jest jednak pewna różnica. Kiedy nie mogę, to naprawdę nie mogę.

— Są też pewne sposoby — odpowiedziała i zastosowała jeden z nich.

Zajęło to chwilę, ale ze zdumieniem odkrył, że miała rację. Zdumienie zamieniło się w rozkosz.

Wtulony w jej ciało pogrążył się w głębokim śnie.

Helvis odczekała chwilę, która zdawała się przeciągać w nieskończoność, wsłuchując się w powolny, miarowy oddech Skaurusa i bębnienie kropel deszczu o namiot. Nie poruszył się nawet, kiedy odsunęła się na bok i wstała. Zacisnęła usta, rozdrażniona, kiedy jego nasienie spływało jej po udach. Cieszyła się, że nie mógł widzieć jej twarzy, gdy się kochali.

Szybko włożyła sukienkę i owinęła się dobrze płaszczem. Odnalazła bukłak i wsunęła go do kieszeni. Przesuwając palcami po ziemi natknęła się w końcu na jego pasek.

Lśniący sztylet o szerokim ostrzu wysunął się z pochwy zgrzytając cicho. Był cięższy niż się spodziewała. Spojrzała na leżącego u jej stóp trybuna, który był teraz tylko czarnym cieniem w ciemności. Zacisnęła dłoń na rękojeści… Zagryzła wargę, aż poczuła smak krwi i potrząsnęła gwałtownie głową. Nie mogła. Nóż dołączył do bukłaka.

Malrik zakwilił, gdy go podnosiła, ale nie obudził się. Dosti w ogóle nie zareagował, chrapiąc i wydmuchując z siebie przesycone zapachem wina powietrze. Trzymała ich obu pod rozsuniętym teraz płaszczem, tak by nie zbudziły ich krople deszczu. Podeszła do wyjścia, dziękując w myślach Phosowi, że Marek rozbił namiot nie opodal stajni. Nie zaniosłaby Malrika nigdzie dalej.

Żałowała teraz, że jest w ciąży. Jej ruchy były przez to ociężałe i niezręczne, i to co musiała zrobić, stawało się jeszcze bardziej niebezpieczne.

Zimny deszcz uderzył ją w twarz, kiedy odepchnęła ramieniem połę namiotu i weszła w noc. Nie obejrzała się do tyłu, na Marka, ale rozejrzała dokoła, by zorientować się w terenie. Przed stajnią stał jakiś strażnik. Zastanawiała się, kto nim jest.

Większość namiotów legionistów znajdowała się za jej plecami. W niektórych paliło się jeszcze światło. Słodkie dźwięki pandoury przebijały się od czasu do czasu przez szum deszczu — to Sen-pat Sviodo umilał sobie czas. Nieco bliżej usłyszała jak Tytus Pullo roześmiał się z jakiegoś żartu Worenusza. Odetchnęła z ulgą — gdyby to któryś z nich stał na warcie, sprawa byłaby szalenie trudna. Wszyscy Rzymianie, o czym wiedziała aż za dobrze, byli świetnymi żołnierzami, ale nikt nie mógł dorównać eks-rywalom.

Zastanawiała się, jak długo wartownik jest już na służbie. Czyjego wachta dopiero się zaczęła, czy też właśnie kończyła? Nie miała pojęcia, która jest godzina, kiedy księżyc i wszystkie gwiazdy zasłonięte były chmurami. A więc hazard — uśmiechnęła się smutno, gdy zdała sobie sprawę, że vi-dessańskie pogardliwe przezwisko, jak większość karykatur, miało jednak coś wspólnego z jej ludem.

A Marek w ogóle nie wierzył.

Ostrożnie badając stopą grunt, ruszyła do przodu, jakby szła do latryn wykopanych za stajnią.

Jeśli ktoś tam był, wciąż mogła się bezpiecznie wycofać — i pozostawić swojego brata z innymi Namdalajczykami sądowi Autokratora Videssańczyków. Nie mogła znieść tej myśli.

Nikt nie kucał obok cuchnących wąskich dołów. Wyszeptała modlitwę dziękczynną do Phosa, za jego opiekę. Poczuła się o wiele pewniej. Gdy tylko ściany stajni zasłoniły ją przed oczami rzymskiego strażnika, weszła pod jej szeroki, wysunięty daleko okap. Wtuliła głowę w ramiona, wycierając oczy z deszczu. Potem pochyliła się nisko i ułożyła śpiące dzieci w suchym miejscu obok szarej kamiennej ściany.

— Zaraz wracam, moje śliczności — szepnęła, choć nie mogły jej usłyszeć. Widok skulonego w kłębek Dostiego rozdzierał jej serce. Czuła się jednocześnie kurwą i oszustką, po tym jak obeszła się z ich ojcem. Ale krew, wiara i lud były więzami starszymi i silniejszymi niż dwa i pół roku czegoś, co bywało czasami miłością ze Skaurusem.

Wyprostowała się, odszukała nóż trybuna i ukryła go w szerokim, powiewającym na wietrze rękawie swojego płaszcza. Serce biło jej jak szalone, oddech stał się krótki i szybki, nie z wyczerpania symulowanymi uniesieniami, ale ze strachu. Zrozumiawszy to, umiała się już opanować. Skręciła za róg stajni i podeszła do wartownika.

Wiedziała, że nie ma najmniejszych szans na to, by się do niego niezauważenie podkraść. Nigdy nie widziała Rzymianina, który przysypiałby na warcie. Zachowywała się więc normalnie, chlupocząc i przeklinając głośno paskudną pogodę.

— Kto?? — warknął Rzymianin, napinając mięśnie, kiedy próbował dojrzeć intruza przez ciemność i deszcz. — Ach, to ty. — Rozluźnił się i zachichotał pod nosem. — Tak, okropnie, co? I pomyśleć, że byłem na tyle głupi i zgłosiłem się na ochotnika. Proszę, chodź tutaj pod dach, trochę tu spokojniej, chociaż przy tym przeklętym północnym wietrze to i tak niewielka różnica.

— Dziękuję, Blesus.

— Co mogę dla ciebie zrobić, miła pani? — spytał młodszy centurion, otwarty, przyjazny jej człowiek, bez cienia podejrzliwości. Wiedział, że Helvis jest Namdalajką, tak samo jak wiedział o tym, że Senpat Sviodo jest Vaspurakanerem czy Styppes Videssańczykiem. Mało to dla niego znaczyło — ufał jej nie mniej niż Skaurusowi.

— Mam dla ciebie trochę cukierków od Skaurusa, na osłodę — powiedziała, robiąc krok do przodu.

Jej ręce, zauważył Blesus, schowane były sprytnie przed zimnem i deszczem w szerokich rękawach płaszcza. Twarz Rzymianina pojaśniała z radości. Naprawdę, trybun był wspaniałym oficerem, pamiętając o swoim zmarzniętym wartowniku.

Nie zdążył nawet zobaczyć noża, który przebił mu gardło. Próbował krzyczeć, ale krew o smaku stali trysnęła z ust. Zrobiło mu się nagle smutno — powinien był być ostrożniejszy. Skaurus już kiedyś rozmawiał z nim o tym.

Ta ostatnia myśl była już niewyraźna i odległa, kiedy próbował złapać oddech poprzez ogień i krew w swoim gardle. Na próżno. Upadł twarzą w błoto.

Legionista wsunął głowę do namiotu Marka i krzyknął:

— Panie!

— Hmm?? Sssoo?? — Trybun przekręcił się na bok, mamrocząc jakieś przekleństwo, gdy dotknął mokrej ziemi.

Żołnierz — to był Lucjusz Worenusz, jak dostrzegł — szybko wypędził z niego sen.

— Blesus zamordowany, panie, a wyspiarze uciekli!

— Coo?! Kurwa! — Skaurus skoczył na równe nogi, po omacku szukając ubrania. Obudzony nagle taką wiadomością, dopiero po kilku sekundach zauważył, że ani Dosti, ani Małric nie rozry-czeli się jeszcze, i że nie było obok niego Helvis. W kiblu — pomyślał.

Ale jego pasek nie ważył tyle ile powinien, kiedy go podniósł. Palce odnalazły pustą pochwę.

— Zamordowany? — szczeknął zdenerwowany na Worenusza. — Jak? Głos legionisty był zawzięty i ponury.

— Nóż w gardło, panie. Jak prosię.

— Nie — wyszeptał Skaurus, ni to modląc się, ni jęcząc. Wszystkie wydarzenia nocy zaczęły się układać w straszliwą całość. Ubrany tylko w swoją spódniczkę, wyskoczył z namiotu, mijając Worenusza i biegiem ruszył w kierunku stajni. Żołnierz biegł za nim, o wiele cięższy w swej zbroi i caligae.

— Czy Helvis z dziećmi jest za stajnią? — rzucił Marek przez ramię.

— W latrynach? Chyba nie, panie. Dlaczego? — spytał Worenusz, zdziwiony i zdyszany.

— Bo w moim namiocie też ich nie ma — warknął trybun, wypijając kielich goryczy i zdrady. — I zniknął mój sztylet.

Szczęka Worenusza zamknęła się trzaskiem.

Wciąż jakby zdziwione, zwłoki Blesusa leżały oparte o ścianę stajni, obok otwartych drzwi. Worenusz powiedział:

— Kiedy przyszedłem go zmienić, myślałem najpierw, że zachorował, dopóki go nie odwróciłem i nie zobaczyłem tego… — Jakby drugie usta otwierały się w szyi młodszego centuriona. Żołnierz mówił dalej: — Drzwi były zamknięte, kiedy przyszedłem, pewnie żeby nikt z obozu nie spostrzegł się za wcześnie. Ale w środku nie ma ani Namdalajczyków, ani koni.

— Jasne — zgodził się Skaurus. — Czy Nevrata i Senpat mają jeszcze swoje?

— Nie wiem, panie. Poszedłem od razu do ciebie, a ich namiot jest spory kawałek od twojego.

— Idź, dowiedz się. Jeśli ich nie ukradli, bardzo nam się przydadzą. Obudź cały obóz, porozsyłaj ludzi, niech szukają wokół obozu! — Nie żeby kogoś znaleźli — szydził z siebie w duchu — kiedy oni muszą iść pieszo, a Namdalajczycy mają konie i nie wiadomo ile czasu przewagi nad nimi. Ale może jakimś cudem Helvis była gdzieś w pobliżu, zastanawiając się skąd to zamieszanie. Skrzywił się, sam w to nie wierząc. Kiedy Worenusz miał już odejść, trybun dodał: — I przyprowadź tu Styppesa.

Worenusz zasalutował i pobiegł wykonać rozkazy. Marek spojrzał w dół, na ciało Blesusa. Obie pochwy u jego pasa były puste. Gladius i dwa sztylety dla Namdalajczyków — pomyślał — nie za wiele. Jego umysł, ogłupiały jeszcze z zaskoczenia, zajmował się takimi drobnostkami, byle tylko nie myśleć o pustym namiocie sto stóp dalej. Prawdziwy ból i tak przyjdzie za szybko.

Wrzaski Worenusza wyrwały legionistów ze snu i wyciągnęły z namiotów. Skaurus słyszał jak z soczystej łaciny przechodzi na videssański. Czysty kontralt Senpata przebił się przez deszcz:

— Tak, mamy konie.

Wyspiarze nie ryzykowali bez potrzeby i nie weszli do obozu. Marek też by tego nie robił.

Czarny cień nadchodził ciężkim krokiem od obozu — Styppes, sądząc po pochylonej ze złości sylwetce i szerokości brzucha. Kiedy zbliżył się do stajni, trybun usłyszał jak coś mamrocze do siebie. Kapłan odchrząknął zdumiony, kiedy zobaczył półnagiego Skaurusa przy otwartych drzwiach.

— Jeśli wezwałeś mnie, żebym wyleczył cię z zapalenia płuc — powiedział z ciężkim sarkazmem — to nie mogę tego zrobić, dopóki nie zachorujesz. Ale zachorujesz.

Przypomniawszy sobie o deszczu i chłodzie, Marek zaczął się trząść — nie myślał o tym dotąd. Najspokojniej jak potrafił, wyjaśnił Styppesowi co się stało. Oprócz tego co zaszło w jego namiocie, nie pominął żadnego szczegółu wiedząc, że nie miałoby to sensu. Kończąc, spytał:

— Znasz się trochę na magii; czy możesz się jakoś dowiedzieć, gdzie uciekli? Może uda nam się jeszcze ich złapać. Nie mogą jechać zbyt szybko, nie z ciężarną kobietą.

— Ta heretycka kurwa…? — zaczął Styppes, ale nie zdążył dokończyć — uderzenie Marka zwaliło go z nóg.

Kapłan powoli podniósł się z ziemi, ociekając błotem i wodą. Marek przygotował się na wybuch wściekłości. Zamiast tego Videssańczyk powiedział pokornie:

— Przepraszam, panie. — Trybun zamrugał ze zdumienia, ale Styppes kontynuował tym samym tonem: — Znam odpowiednie zaklęcie, ale nie mogę powiedzieć czy zadziała, bo to nie moja specjalność. Czy postawiłbyś złotnika przy kowadle i kazał mu kuć miecze?

— Jednak spróbuj.

— Będę potrzebował czegoś, co należy do jednego z uciekinierów.

— Przyniosę ci to do namiotu — powiedział mu trybun. — Czekaj tam na mnie.

Sam pobiegł do swojego. Coś należącego do jednego z uciekinierów z pewnością się tam znajdzie.

Senpat i Nevrata Sviodo, dosiadający swych koni, omal nie wjechali na niego w ciemności.

— Czego od nas chcesz? — spytał Senpat, zachowując ostrożną neutralność. Do tego czasu na pewno wiedział już o wszystkim, ale czekał co zrobi Marek.

— Weź ze sobą tuzin ludzi, jedź do najbliższej farmy i zarekwiruj wszystkie konie jakie tam mają — powiedział. — Pojedziemy za nimi. Od czasu, gdy goniłem Ortaiasa Sphrantzesa po Mara-gha, wiem już, że nie ma sensu ścigać koni na piechotę.

Młody Vaspurakaner skinął głową i zaczął się oddalać, zbierając po drodze oddział Rzymian. Nevrata pochyliła się w swym siodle, zbliżając się do Marka na tyle, by mógł dojrzeć współczucie na jej twarzy.

— Przykro mi — powiedziała cicho. — Po części to i moja wina. Gdybym nie znalazła tego miejsca, robiłbyś to samo co przedtem i nic by się nie stało.

Potrząsnął głową.

— Równie dobrze mogę mieć pretensje do tego grubasa, który zbudował stajnię. Ustawiłem straże, tak ja ustawiłem i… — nie mógł mówić dalej.

Nevrata zrozumiała go doskonale, jak często jej się to zdarzało.

— Nie wiń jej za bardzo. Nie zrobiła tego z podłości, czy z nienawiści do ciebie.

— Wiem — powiedział trybun głucho. — Tym gorzej.

Strząsnął dłoń Nevraty z ramienia. Patrzyła za nim przez chwilę, kiedy się oddalał, potem ruszyła, by dołączyć do swego męża.

Gdy Marek wszedł do namiotu, zarzucił na mokre ramiona swoją oficerską pelerynę. Kuferek podróżny Helvis stał tam, gdzie go zostawiła, obok posłania. Otworzył zatrzask i zaczął w nim grzebać. Prawie na samym wierzchu, pod haftowaną tuniką, leżał płaski kawałek drewna — ikona, którą jej ofiarował przed kilkoma miesiącami. Oczy same zacisnęły się z bólu. Z całej siły uderzył pięścią w udo. Jakby chcąc wbić sobie w serce jeszcze jedno ostrze, wziął obraz do ręki i zaniósł Styppesowi.

— Dobry wybór — powiedział kapłan, odbierając od niego ikonę. — Świętość Phosa wspomaga każde zaklęcie uczynione w dobrej sprawie, a święty Nestorios, jak wiesz, jest szczególnie bliski Namdalajczykom.

— Rób co do ciebie należy. — Głos Skaurusa był szorstki.

— Pamiętaj tylko, że nie robiłem tego od lat — ostrzegł go Styppes.

Rytuał nie różnił się prawie niczym od tego, co robił Nepos, kiedy pomógł mu odnaleźć ważny dokument w stolicy. Pokłoniwszy się głęboko przed wizerunkiem świętego, Styppes trzymał ikonę w prawej ręce nad głową. Zaczął nucić jakąś modlitwę w tym samym archaicznym języku, który używany był w liturgii Phosa. Lewą ręką wykonywał szybkie ruchy nad kielichem wina, w którym pływała długa drzazga z jasnego drewna. Jeden koniec drzazgi umaczany był w niebieskiej farbie o tym samym odcieniu, co szaty kapłana.

Jego pieśń nie skończyła się mocno akcentowanym rozkazem, jak ta Neposa, ale łagodnie, błagalnie. Zatrzymał dłoń nad kielichem, wypowiadając końcową formułkę:

— Pobłogosław ten kielich Panie wielki i dobry!

Styppes odetchnął, bo kawałek drewna obrócił się nagle jak gwóźdź przyciągany przez magnes.

— Południowy wschód — powiedział kapłan, patrząc na niebieski koniec drzazgi.

— W stronę wybrzeża — skomentował Marek właściwie do siebie, a potem zwrócił się do Styp-pesa: — Pojedziesz z nami i co jakiś czas będziesz powtarzał zaklęcie, żebyśmy nie zgubili śladu.

Styppes zasztyletował go spojrzeniem, ale nie śmiał odmówić.

Pościg wyruszył zaraz przed świtem, a jego członkowie dosiadali dość dziwnej zbieraniny koni: dwu prawdziwych wierzchowców obok tych Senpata i Nevraty, sześciu koni używanych do przewozu ciężkich ładunków, z których dwa były za stare nawet do tego rodzaju pracy, i trzech małych koników używanych do orki.

— Żałosna banda — powiedział Senpat do Marka — ale i tak musiałem objechać cztery farmy, żeby je zdobyć. Większość chłopów używa wołów i osłów.

— Wyspiarze też sobie nie mogli wybrać lepszych — odparł trybun.

Zgiełk w rzymskim obozie obudził także farmera, którego zwierzęta zabrali Namdalajczycy i uszy Skaurusa były jeszcze pełne jego wściekłych wrzasków. Oprócz przekleństw zawierały one jednak sporo informacji — nawet gdyby wierzyć we wszystkie zalety, jakimi obdarzał swoje konie farmer, Marek wątpił, czy skusiłyby jakiegoś kawalerzystę.

Deszcz zamienił się najpierw w ustający od czasu do czasu kapuśniaczek, aż w końcu zupełnie przestał padać, choć stale wiejący z północy wiatr przesuwał po niebie zwały szaroczarnych chmur. Styppes, który zabrał ze sobą niezły zapas wina do odprawiania zaklęć, podpijał je co chwila, by nie zmarznąć. Nie pomagało mu to w jeździe — kiwał się na swoim koniku jak statek na wzburzonym morzu.

Marek, wyższy i cięższy niż jego ludzie, także dosiadał krępego konia do orki. Czując jak potężne mięśnie zwierzęcia przesuwają się pod nim pomyślał, że zaczyna wreszcie reagować jak Vi-dessańczyk. Zaklęcie Styppesa było tylko jeszcze jednym narzędziem, jak dłuto czy piła, a nie czymś, co wzbudzało w ludziach śmiertelne przerażenie. A do szybkiej podróży koń nadawał się o wiele bardziej niż własne nogi.

Zupełnie inne myśli kotłowały się tuż pod powierzchnią jego umysłu. Walczył z udręką, wykorzystując stoickie maksymy, przypominając sobie bez końca, że człowiekowi nie może się przydarzyć nic ponad to, do znoszenia czego przygotowała go natura, że nie miało sensu poddawanie się nastrojom, że żadna dusza nie powinna stracić samokontroli za własną zgodą. Sam fakt, że powtarzał je tyle razy, świadczył o ich skuteczności.

Kiedy tylko mijali jakichś pasterzy albo ogrodników, trybun pytał, czy nie widzieli uciekinierów.

— Tak, panie. Okropnie sie spieszyły, zara po świcie — powiedział jeden z nich już dobrze o poranku. — Zrobiły co? — Przymrużone od patrzenia w słońce oczy błysnęły z ciekawością spod naciągniętej na czoło wełnianej czapy.

— Nie przyjechałem tu na ćwiczenia — odpalił Skaurus. Kiedy pasterz zaczynał dopiero krzywić twarz w krótkim chichocie, trybun pognał już dalej.

— Doganiamy ich — powiedział Senpat Sviodo. Marek skinął głową.

— Co zrobisz z Helvis, jeśli ich złapiemy? — zapytała go Nevrata. Zacisnął zęby aż do bólu, ale nie odpowiedział.

Chwilę później Styppes powtórzył zaklęcie. Drzazga przekręciła się od razu, wskazując teraz raczej na wschód niż na południe.

— Tędy — powiedział kapłan zadowolony z siebie. W nagrodę pozwolił sobie na długi łyk wina.

W miarę jak zbliżali się do wybrzeża, grunt pod kopytami koni stawał się coraz twardszy. Piasek zastępował tu w znacznej mierze czarną, żyzną glebę równin. Nad głowami przelatywały mewy, skrzecząc kiedy mocny wiatr ściągał je na bok. Depcząc kopytami kolczastą solankę i trawę piaskową, konie przejechały obok karłowatych nadmorskich śliw, których gałęzie uginały się od dojrzałych owoców.

Morze, równie szare i groźne jak niebo, wynurzyło się nagle zza wydm spienionymi falami. Skaurus oblizał wargi i poczuł na języku sól. Żadne ślady nie znaczyły mokrego, brudnożółtego piasku.

— Gdzie teraz? — zawołał do Styppesa, przekrzykując szum fal.

— Zaraz się dowiemy, nie? — powiedział Styppes przemądrzale.

Serce Skaurusa zamarło, kiedy zobaczył niepewne ruchy kapłana. Pusty bukłak obijał się o jego bok nie wydając najmniejszego odgłosu. Udało mu się jednak wylać ostatnich kilka kropli do kielicha, ale niepewny uśmiech pijaka pojawił się na jego twarzy, kiedy próbował przypomnieć sobie zaklęcie. Trzymał nad głową wizerunek świętego Nestoriosa i bełkotał coś w archaicznym videssa-ńskim, ale nawet trybun słyszał jak się jąka i gubi co chwilę wątek. Ruchy jego ręki także były wolne i niezdarne. Drzazga w pucharze z winem pozostała zwykłą drzazgą.

— Ty pieprzony opoju — wrzasnął Skaurus, zbyt roztrzęsiony, by trzymać nerwy na wodzy. Mamrocząc coś, co mogło być przeprosinami, Styppes spróbował jeszcze raz, ale udało mu się tylko przewrócić kielich. Wino natychmiast wsiąknęło w piasek. Trybun zaklął w beznadziejnej złości.

Tytus Pullo wyciągnął rękę na południowy wschód.

— Zdaje się, że widać tam dym, panie! — wzrok Marka powędrował za jego palcem. Rzeczywiście, wygięty wiatrem słup dymu wzbijał się w niebo.

— Powinniśmy to byli zauważyć wcześniej — powiedział ze złością Senpat Sviodo. — Szlag by trafił te chmury; prawie niczym się od niego nie różnią.

— Jedziemy — powiedział Marek, wskakując na siodło. Wbił pięty między żebra konia. Zwierzę parsknęło z oburzeniem i zerwało się do biegu. Trybun odwrócił głowę na czyjś okrzyk. Styppes po raz kolejny próbował dosiąść swojego wierzchowca, jednakże z mizernym skutkiem.

— Zostawcie go! — rzucił Skaurus krótko.

Piasek wylatywał spod kopyt pędzącego na południe pościgu.

Objechali cypel i dostrzegli ognisko palące się na plaży nie dalej niż o milę. Serce Marka zaczęło bić szybciej. Wokół ognia były konie, a kilka innych pasło się nie opodal, wyszukując niewielkie kępki trawy.

— Galop! — krzyknął Senpat i spiął konia ostrogami. Reszta ruszyła za nim.

Skacząc w górę i w dół, ocierając łzy, które wyciskał wiatr, Skaurus robił wszystko, by utrzymać się na koniu. Legionista Florus miał mniej szczęścia i runął na plażę, a koń odbiegł gdzieś na bok. Worenusz roześmiał się, przejeżdżając obok bezradnego żołnierza, i omal sam do niego nie dołączył, gdy jego koń nagle się potknął.

Ponieważ Rzymianie całą uwagę musieli poświęcać jeździe, Nevrata Sviodo pierwsza dostrzegła zakotwiczony niedaleko brzegu okręt wojenny. Jego szeroki, kwadratowy żagiel był ciasno zwinięty, mały trójkątny marsel i fok żagiel utrzymywały go w jednym miejscu. Burty i pokład pomalowane były na turkusowo, by stał się jak najmniej widoczny.

Ten kolor przypomniał Markowi herb Draxa. Nagle, z bolesną pewnością zrozumiał, że nie był to statek Imperium, ale jeden z piratów łupiących wybrzeże Videssos.

Sekundę po tym jak Nevrata wskazała na morze, trybun dostrzegł długą łódź wiosłową zbliżającą się do macierzystego okrętu. Widział jak wiatr bawi się długimi włosami siedzącej w łodzi kobiety. Dwie mniejsze sylwetki kleiły się do jej boków. Patrzyła na plażę i wskazała ręką nadjeżdżających legionistów, wykrzykując coś jednocześnie. Choć nie słyszał słów, Skaurus dobrze znał ten słodki kontralt. Wioślarze przyspieszyli.

Łódź była dopiero jakieś dwieście jardów od brzegu. Zakładając strzałę na łuk, Senpat Sviodo wjechał w morze, aż woda sięgała po brzuch konia. Przyciągnął strzałę do ucha i puścił. Marek modlił się pod nosem, i sam nie wiedział, czy prosi o to by strzał był celny, czy też wprost przeciwnie.

Widział jak strzała uderzyła w wodę o kilka stóp w bok od łodzi. Wioślarze pracowali teraz jak szaleni. Senpat przygotował się do następnej salwy i zaklął głośno, kiedy przy naciąganiu pękła cięciwa. Nevrata rzuciła się do przodu podając mu swój łuk, ale był on lżejszy i miał mniejszy zasięg. Senpat strzelił — o wiele za blisko. Spróbował jeszcze raz, by udowodnić sobie, że to tylko wina łuku, potem pokręcił głową i oddał broń Nevracie. Wiedząc już, że są bezpieczni, wioślarze uspokoili tempo.

Policzki Skaurusa były wilgotne. Pomyślał, że znowu zaczęło padać, a potem zrozumiał nagle, że płacze. Upokorzony, próbował przestać, ale nie mógł. Wlepił wzrok w piasek, ukrywając piekące wstydem i rozpaczą oczy.

Kiedy łódź była już bezpieczna, wyspiarze rozwinęli główny żagiel. Natychmiast wypełnił się wiatrem. Gdy trybun podniósł w końcu głowę, przed dziobem statku piętrzyła się piana rozcinanej w poprzek fali. Marynarze na rufie napierali mocno na dwa bliźniacze wiosła, za pomocą których sterowano okrętem. Korsarz zawrócił ostro, oddalając się od wybrzeża i płynąc ze wschodnim wiatrem. Nikt z pokładu nie oglądał się na brzeg.

Marek nie pamiętał prawie nic z następnych dwu dni. Być może poczucie straty i zdrady, żal i smutek wymazały je litościwie z jego świadomości. Musiał pewnie zwrócić konie, te skradzione i te pożyczone, bo na przedmieścia stolicy po zachodniej stronie Cieśniny Bydła wszedł pieszo.

Po głowie chodziły mu najdziwniejsze myśli, rzeczy, których od dawna nie powinien już pamiętać. Senpat i Nevrata, chcąc choć na chwilę wyrwać go z czarnej rozpaczy, kupili wielki dzban wina i niosąc go we dwójkę, wtaszczyli po schodach do maleńkiej izdebki, którą wynajmował tuż nad sklepem z perfumami.

— Proszę — powiedział Senpat, wręczając mu kubek. — Pij. — Energiczny tenor nie dopuszczał najmniejszego sprzeciwu.

Skaurus pił. Zwykle starał się zachować umiar, ale tej nocy z chęcią upiłby się do nieprzytomności. Wlewał w siebie wino w takim tempie, że Styppes nie miałby przy nim żadnych szans. Choć nie towarzyszyli mu przy każdej kolejce, jego vaspurakanerscy przyjaciele szybko musieli przysiąść na podłodze niemal pustego pokoiku i obejmując się ramionami uśmiechali się głupawo. On jednak nie znalazł otępienia, którego tak pragnął. Umysł wciąż pracował z przerażającą sprawnością.

Powoli wino uwalniało różne, dziwne i odległe wspomnienia. Przy akompaniamencie deszczu stukającego o dachówki i chlupoczącego w rynnach, omijając kałużę, która utworzyła się przy jego łóżku, trybun przechadzał się tam i z powrotem, deklamując fragmenty tragedii Eurypidesa. Była to „Medea”, sztuka której nauczył się studiując grekę i o której zupełnie nie myślał od tego czasu.

Kiedy po raz pierwszy czytał „Medeę”, jego sympatie leżały po stronie bohaterki tragedii, tak jak chciał tego autor. Teraz jednak, pycha Jazona — być może jest to najgorszy jej rodzaj, kiedy lekceważy się kobietę — zgubiła i jego. Zrozumiał także, że nieszczęście rozkładało się na obie strony po równo, jak często działo się to w sztukach Eurypidesa.

Senpat i Nevrata słuchali jego deklamacji z podziwem i zdumieniem jednocześnie.

— To prawdziwa poezja — powiedział Senpat. reagując na dźwięk i rytm greki wyczulonym uchem muzyka — ale co to za język? Nie ten, którego wy, Rzymianie, używacie między sobą, na pewno nie. — Choć on i jego żona znali łacinę bardzo słabo, umieli ją rozpoznać.

Trybun nie odpowiedział. Zamiast tego pociągnął następny, długi łyk wina, wciąż próbując wykreślić ze świadomości rzeczy, o których wolałby nie pamiętać. Kubek zatrząsł się w jego dłoni. Wylał trochę słodkiego, klejącego się wina na swoje nogi, ale tego nie zauważył. Nawet Medea — pomyślał — nie uwiodła Jazona, zanim popełniła swoje zbrodnie i uciekła w rydwanie ciągniętym przez smoka.

— Bogowie, czy zdarzyło się kiedy, żeby kobieta gorzej obeszła się z mężczyzną? — zawołał. Nie oczekiwał żadnej odpowiedzi na ten rozpaczliwy okrzyk, ale Nevrata poruszyła się w ramionach męża.

— Jeśli chodzi o to, co kobieta zrobiła mężczyźnie, to nie mogę nic powiedzieć. — Podniosła na niego wzrok. — Ale spróbuj to proszę odwrócić, i pomyśl o Alypii Gavra.

Marek zatrzymał się w pół kroku. Rzucił kubkiem o ścianę, zawstydzony nagle tym użalaniem się nad sobą. Męki, przez jakie przeszła córka Mavrikiosa Gavrasa, przyćmiewały jego cierpienie niczym słońce przyćmiewa księżyc. Po tym, jak tchórzostwo Ortaiasa Sphrantzesa kosztowało jej ojca życie pod Maragha, Ortaias — który tą ucieczką się ocalił — wróciwszy do stolicy obwołał się Imperatorem; Sphrantzai, najpotężniejsza w mieście rodzina biurokratów, osadziła już kiedyś swych członków na tronie. By umocnić jego pozycję, Alypia, której dom sprzeciwiał się wszystkiemu, czego żądał dom Sphrantzai, została zmuszona do małżeństwa z uzurpatorem.

Ale Ortaias Sphrantzes, głupawy, płytki młodzieniec, który miał więcej szczęścia niż rozumu, był tylko marionetką w rękach swojego wuja, Vardanesa. A Vardanes, którego podłość nie była ani przeciętna, ani powierzchowna, pożądał Alypii od dawna. Odebrał ją więc swemu nieudolnemu bratankowi i zrobił z niej niewolnicę, która musiała się poddać jego chuciom. Vardanes wykorzystywał ją przez cały nieszczęśliwy okres rządów Ortaiasa. Kiedy Sphrantzai w końcu upadli, Skaurus widział, że choć jej ciało zostało zbezczeszczone, duchem pozostała czysta i nieugięta.

Odwracając się plecami do oblanej winem ściany, przyklęknął niezdarnie obok Nevraty Sviodo i z wdzięcznością dotknął jej dłoni. Kiedy chciał o tym powiedzieć, coś zabulgotało mu w gardle i zamiast przemówić, rozpłakał się. Było to jednak płacz oczyszczający, niosący ze sobą początek uzdrowienia. Potem wino zaczęło w końcu działać — nie słyszał, kiedy Nevrata i jej mąż wstali i cichutko wyszli z pokoju.

W Komnacie Dziewiętnastu Tapczanów było dosyć zimno i trybun czuł się bardzo samotnie, składając raport przed Thorisinem Gavrasem. Co prawda Nevrata, Senpat i Styppes — choć za jego towarzystwem Marek specjalnie nie przepadał — zostali razem z nim w stolicy, ale wszystkich Rzymian odesłał z powrotem do Garsavry. Kiedy nie musieli już pilnować Namdalajczyków, nie było potrzeby zatrzymywać ich na dłużej. Mogli się przydać Gajuszowi Filipusowi i nie narażali się tu na gniew Imperatora.

Powiedział mu całą prawdę, a przynajmniej wszystko, co wydarzyło się poza jego namiotem. Kiedy Marek skończył, Thorisin milczał dłuższą chwilę, z kamienną twarzą przyglądając mu się znad splecionych palców. Kiedy go poznałem — pomyślał Marek — wszystkie uczucia można było wyczytać z jego twarzy jak z książki. Ale nauczył się już sztuki rządzenia także i w tej kwestii — nigdy się nie odkrywać.

Potem oblicze Imperatora jakby się rozpadło i ukazał się wreszcie człowiek.

— Szlag by cię trafił, Skaurus — powiedział ciężko, jakby z trudem wydzielając pojedyncze słowa. — Dlaczego muszę cię zawsze jednocześnie kochać i nienawidzić?

Oficerowie, którzy siedzieli w komnacie, poruszyli się. Rzymianin nie znał wielu z nich ani oni jego. W większości byli to młodzi ludzie, którzy wybili się na stanowiska u boku Imperatora w okresie, kiedy trybun zajęty był wojną na zachodzie — tak wielu marszałków służących razem z nim pod Mavrikiosem Gavrasem nie żyło albo zostało rebeliantami.

— Wasza Wysokość, chyba nie możesz uwierzyć w te bajki? — zaprotestował jeden z nowych oficerów, kawalerzysta nazwiskiem Provhos Mourtzouphlos. Niedowierzanie malujące się na jego przystojnej, zarośniętej twarzy — jak kilku innych żołnierzy siedzących wokół stołu naśladował Thorisina, nie dbając zbytnio o brodę i włosy — było aż nazbyt widoczne. Przytaknęły mu inne głowy.

— Mogę — odparł Imperator. Nadal przyglądał się Skaurusowi, jakby podejrzewając, że trybun nie powiedział wszystkiego. — Choć nie powiedziałem jeszcze, że wierzę.

— Myślę, że powinieneś — podpowiedział mu szybko Taron Leimmokheir. Przynajmniej jego twarz i głos były znajome. Jak zawsze, zachrypnięty bas marynarza przywykłego do wywrzaskiwa-nia komend na statku, zdawał się zupełnie nie pasować do zamkniętej przestrzeni, nawet o rozmiarach Komnaty Dziewiętnastu Tapczanów. Uśmiechając się do Skaurusa, kontynuował: — Każdy, kto miałby odwagę wrócić do ciebie po takim nieszczęściu, zasługuje na szacunek, a nie oszczerstwa. A co gdyby pieprzeni Hazardziści jednak wygrali? Nie ma Nowego Namdalen po drugiej stronie Cieśniny Bydła, a za to możesz dziękować jedynie temu cudzoziemcowi.

Mourtzouphlos wykrzywił swe arystokratyczne usta w drwiącym uśmieszku, skierowanym do siwobrodego admirała, który wybił się na swą pozycję tylko dzięki odwadze, sile i — co było rzadkością wśród Videssańczyków — szczerej, niezłomnej uczciwości. Kawalerzysta powiedział:

— Nic dziwnego, że Leimmokheir broni cudzoziemca. Sporo mu zawdzięcza.

— Zgadza się, i jestem z tego dumny, na Phosa — odparł wilk morski.

Imperator jednak nachmurzył się, przypominając sobie jak Leimmokheir przysiągł lojalność Ortaiasowi, gdy nie wiedział jeszcze, że Thorisin przeżył Maragha, i jak z upartą lojalnością nie chciał złamać przysięgi. Przypomniał sobie także próbę zamachu na jego życie, o którą obwiniał admirała i długie miesiące spędzone przez Leimmokheira w więzieniu, dopóki Skaurus nie dowiódł jego niewinności i sprowokował rebelię Baanesa Onomagoulosa pokazując, że to on był inicjatorem spisku.

Thorisin potarł zmęczone oczy ręką, potem podrapał się w lewą skroń. Jego ciemnokasztanowe włosy były rzadsze niż wtedy, gdy Marek i legioniści pojawili się w Videssos, więcej było w nich też siwych pasemek. W końcu Imperator powiedział:

— Myślę, że ci wierzę, Rzymianinie. Nie dlatego, żebym zgadzał się z tym, co mówi Taron, choć jest w tym trochę prawdy, ale dlatego, że wiem, iż potrafiłbyś wymyślić lepsze kłamstwo niż ta twoja historyjka — więc najprawdopodobniej to prawda. Tak, najprawdopodobniej — powtórzył cicho. Potem, wyprostowując się nagle w swoim pozłacanym krześle zakończył: — Zostań w mieście przez jakiś czas, nie musisz się spieszyć do Garsavry. Ten twój zastępca z pewnością sam sobie poradzi, zwłaszcza kiedy zima wszystkich dobrze przyciśnie; tak samo nas jak i Yezda.

— Oczywiście, jak sobie życzysz, panie — powiedział Marek, salutując. Imperator miał rację. Właściwie, Gajusz Filipus był nawet lepszym taktykiem niż Skaurus. Ale rozkaz był na tyle dziwny, że trybun zapytał: — A co będę tu robił?

Pytanie najwyraźniej zaskoczyło Thorisina Gavrasa. Znowu podrapał się po głowie, myśląc nad odpowiedzią. Po kilku sekundach odparł:

— Po pierwsze, chcę dostać pełny raport na piśmie, przedstawiający szczegółowo wszystko, co mi tu dzisiaj powiedziałeś. Namdalajczycy to demony, kiedy przychodzi z nimi walczyć. Wszystko, czego dowiem się od ciebie, może okazać się przydatne. I… o właśnie — kontynuował, łapiąc od razu pomysł. — Możesz się trochę przejechać po tych cholernych gryzipiórkach, jak zeszłej zimy.

Marek ukłonił się, ale kiedy siadał na swoim miejscu, jego twarz była ponura. Choć Thorisin oświadczył, że mu ufa, nie spodziewał się, by powierzono mu w najbliższym czasie dowództwo. Imperator nie zaprzątał nim już swojej uwagi. Rozejrzał się po komnacie.

— Teraz następna dobra wiadomość — powiedział.

Rozwinął kwadratowy kawałek pergaminu, kunsztownie opieczętowany i pokryty wielkimi, pięknymi literami. Gavras trzymał list z dala od siebie, jakby ten czymś cuchnął.

— To pisemko od naszego drogiego przyjaciela Zemarkhosa — oznajmił sardonicznie i zaczął czytać je na głos.

Pominąwszy napuszone zwroty i figury retoryczne fanatycznego kapłana, proklamacja głosiła, iż Amorion i ziemie otaczające to miasto są prawowitym królestwem Phosa na ziemi, i rzucała jadowite klątwy na Thorisina i Balsamona, patriarchę Videssos.

— Przez co ten szaleniec chce powiedzieć, że nie lubimy masakrować Vaspurakanerów — warknął Imperator. Przedarł pergamin na pół i wyrzucił za siebie. — No i co zrobimy z tym gnojkiem?

Doradcy podsunęli kilka propozycji, ale wszystkie były albo nie przemyślane, albo samobójcze, albo i takie, i takie. Prawda wyglądała tak, że ponieważ szeroki pas ziemi opanowanej przez Yezda — których Zemarkhos nienawidził prawie tak samo jak odstępców od jego własnej wiary — oddzielał Amorion od wojsk Imperium, Thorisin mógł mu tylko wygrażać pięścią.

Spojrzał groźnie na doradców, którzy tak samo nie potrafili sobie poradzić z tym problemem, jak on.

— Żadnych błyskotliwych pomysłów na dzisiaj, co? — spytał w końcu. Odpowiedziała mu cisza. Pokręcił głową z niesmakiem. — Nie? No to idźcie sobie. Ta narada jest skończona.

Służący otworzyli wypolerowane do niemożliwości brązowe drzwi Komnaty Dziewiętnastu Tapczanów. Videssańscy oficerowie wysypali się na zewnątrz. Marek owinął się dobrze w swoją pelerynę wiedząc, że za drzwiami czeka zimny wiatr. Jedyna pociecha w tym — pomyślał — że gryzipiórki zawsze dobrze ogrzewali swoje biura.

Żołnierze Videssos zajmowali teraz dwa z czterech budynków, które służyły wcześniej Rzymianom za koszary. Halogajczycy, którzy niedawno opuścili swoją lodowatą północną krainę, zostali zakwaterowani w trzecim. Ostatni budynek stał pusty, ale Skaurus nie miał ochoty tłuc się po nim jak kamyk wewnątrz wielkiego bębna Yezd. Zamiast tego, ulokował się w pustym pokoju na drugim piętrze tego skrzydła kompleksu Wielkiego Sądu, które zajmowane było przez biurokratów. Urzędnicy pozdrowili go z ostrożną uprzejmością, przypominając sobie jak wtrącał się do spraw, które uważali za wyłącznie swoje.

Dość chaotycznie zabierał się do raportu, o który prosił go Imperator i już w chwili gdy go pisał, wydawał mu się suchy i płaski. Nie potrafił zająć się tym na poważnie. Próbując zapomnieć o szoku, jakim było odejście Helvis, odciął się niemal zupełnie od świata. Poruszał się w szarej mgle, która nie miała jednak nic wspólnego ze złą pogodą.

Próbował nie zwracać uwagi na stukanie do drzwi, które jak zwykle zamknął na zasuwkę, ale stawało się ono coraz bardziej natrętne. Z cichym westchnieniem podniósł się ze stojącego przy oknie krzesła i otworzył.

Na zewnątrz czekał mały, pulchny człowieczek o gładkich policzkach, którego wiek był chyba niemożliwy do określenia, ubrany w szafranowe jedwabne szaty o bogatych haftach — jeden z eunuchów, którzy służyli videssańskim Imperatorom jako kanclerze. Mężczyzna trzymał ręce na biodrach.

— Nie spieszyło ci się specjalnie — prychnął, kłaniając się Markowi tylko tak, jak nakazywała elementarna uprzejmość. — Mam ci przekazać, iż Jego Wysokość Imperator chciałby cię widzieć w swojej prywatnej komnacie dziś wieczór, kiedy zacznie się druga godzina nocy. — Videssańczycy, tak jak i Rzymianie, dzielili dobę na dwunastogodzinny dzień i takąż noc, rozpoczynające się, odpowiednio, o świcie i o zmierzchu.

Marek drgnął. Thorisin nie interesował się nim od czasu, gdy zdawał mu swój raport. Spytał kanclerza:

— Czy oczekuje mojego sprawozdania z kampanii na zachodzie? Obawiam się, że nie jest jeszcze gotowe. — Tylko on wiedział, co naprawdę znaczy owo „niegotowe”.

Eunuch wzruszył ramionami, wprawiając w drżenie swoje tłuste podbródki.

— Nic o tym nie wiem. Wiem tylko, że o wyznaczonej godzinie przyjdzie tu służący, który zaprowadzi cię na miejsce. I mam nadzieję — dodał, wbijając na koniec swoją szpilkę — że przywitasz go chętniej i szybciej niż mnie.

Odwrócił się do trybuna plecami i oddalił chwiejnym krokiem grubasa.

Służący okazał się kolejnym eunuchem, ubranym nieco mniej wytwornie niż jego poprzednik. Zaczął się trząść, gdy tylko wyszli z dobrze ogrzanego skrzydła Wielkiego Sądu, prosto w objęcia lodowatego wiatru. Skaurus szczerze mu współczuł. On sam nosił spodnie, jak większość Videssa-ńczyków, kiedy nie musieli akurat spełniać jakichś uroczystych funkcji. Nie tęsknił specjalnie za rzymską togą — videssańska zima nie pozwalała mu na to.

Wiśnie, otaczające prywatne kwatery rodziny Imperatora, wtykały w szare niebo nagie gałęzie. O tej porze roku nie rozsiewały wokół siebie słodkiego zapachu kwiecia. Oddział Halogajczyków stał na straży obok wejścia, trzymając w gotowości wielkie, oburęczne topory. Ubrani w pozłacane zbroje, okryte futrami z wydry, białego niedźwiedzia, lisa i śnieżnego leoparda i stali w kompletnym bezruchu. Wielcy mężczyźni o blond włosach wyglądali na całkiem zadowolonych, jakby zimno zupełnie im nie przeszkadzało. I czemu nie — pomyślał trybun — przyzwyczajeni byli do o wiele gorszej pogody. Patrzyli na niego z ciekawością, bo wyglądał raczej na ich rodaka niż na Vi-dessańczyka. Rozmawiali o nim w swoim gardłowym języku, kiedy kanclerz poprowadził go dalej. Dotarło do niego słowo „Namdalen” wymówione tonem pytania.

Komnata znajdująca się tuż za drzwiami wciąż nosiła ślady po zeszłorocznych walkach, kiedy Baanes Onomagoulos wprowadził do miasta oddział płatnych morderców, mających zgładzić Thori-sina. Legioniści, którzy zupełnie przypadkowo wracali właśnie wtedy z ćwiczeń, pokrzyżowali im plany. Skaurus rzucił okiem na portret wielkiego Imperatora zdobywcy, Laskarisa, nieżyjącego już od ponad siedmiuset lat. Jak zawsze w tym miejscu, trybun pomyślał, że Laskaris wyglądał raczej jak doświadczony podoficer, niż Autokrator Videssańczyków. Teraz krwawa plama pokrywała dolną część wizerunku, a uderzenia mieczy zniszczyły łowieckie sceny pokrywające mozaiką podłogę, po której szedł właśnie trybun. Kanclerz zatrzymał się.

— Poczekaj tutaj. Zapowiem cię.

— Oczywiście.

Kiedy eunuch opuścił go na moment, Marek oparł się o ścianę i przyglądnął alabastrowym kasetonom na suficie. Teraz były, oczywiście, ciemne, ale te półprzezroczyste kamienie zostały tak doskonale przycięte, że w ciągu dnia napełniały komnatę przesuwającym się, perłowym światłem.

Sługa Imperatora zniknął za rogiem, ale nie mógł odejść daleko. Skaurus słyszał jak wymawia jego imię, a potem niecierpliwą odpowiedź Thorisina.

— Tak, tak, wprowadź go.

Eunuch znowu się pojawił i przywołał Marka gestem.

Imperator siedział pochylony do przodu w swoim krześle, jakby chciał wciągnąć Rzymianina do pokoju. Na kanapie, za krzesłem siedziała jego bratanica — serce Marka zabiło boleśnie, kiedy ją zobaczył. Jak to często bywało, szczególnie po cierpieniach, jakich doznała z rąk Vardanesa Sph-rantzesa, twarz Alypii miała jakiś dziwnie roztargniony wyraz, ale jej zielone oczy nabrały blasku, gdy Marek wszedł do komnaty.

Pamiętając o dworskiej etykiecie, trybun pokłonił się najpierw Thorisinowi, a potem księżniczce.

— Wasza Wysokość. Wasza Książęca Mość.

Eunuch zmarszczył brwi widząc, że Marek nie zamierza paść na kolana, ale Thorisin, jak i Mavrikios przed nim, tolerował ten drobny przejaw upartego republikanizmu Rzymianina. Teraz jednak wyrzucił rękę do przodu.

— Brać go!

Dwóch Halogajczyków wyskoczyło zza podwójnych drzwi komnaty, by zamknąć ramiona Skaurusa w mocnym uchwycie. Walka nie miałaby sensu — potężni wojownicy przewyższali nawet trybuna o pół głowy. Jak niektórzy ze strażników na zewnątrz, nosili włosy splecione w gruby warkocz, który opadał im na plecy, ale na pewno nie byli zniewieściali. Ich ręce były wielkie jak łopaty i twarde jak kamień.

Zaskoczenie i strach kazały Markowi zrezygnować z uprzejmości.

— Tak się chyba do hołdu nie przymusza! — wybuchnął. Uśmiech przemknął przez twarz Alypii, ale Thorisin pozostał niewzruszony.

— Cicho bądź — powiedział, i odwrócił się do jeszcze jednego uczestnika spotkania. — Nepos, czy ten twój piekielny wywar jest już gotowy?

Marek, który właściwie nie miał czasu rozejrzeć się dobrze po pokoju, dopiero teraz spostrzegł małego, grubego kapłana, który zajęty był mieszaniem i ubijaniem trzech różnokolorowych proszków.

— Już prawie, Wasza Wysokość — odparł Nepos. Uśmiechnął się do Rzymianina. — Witaj, cudzoziemcze. Dobrze znowu cię widzieć.

— Czyżby? — powiedział Skaurus.

Nie podobały mu się słowa „piekielny wywar”. Nepos był nie tylko kapłanem, ale i magiem, i to mistrzem swojego rzemiosła; mistrzem do tego stopnia, że wykładał na Akademii Videssos. Trybun zastanawiał się, czy był już tak niepotrzebny, że postanowiono go użyć jako królika doświadczalnego. Niewiele miał z życia, odkąd odeszła od niego Helvis, ale to co innego. Nepos, pogodny i zadowolony z siebie, przesypał wymieszany proszek do złotego kielicha z winem i jeszcze raz zamieszał wszystko szklanym pręcikiem.

— Nie mogę do tego używać drewna czy miedzi, rozumiecie — powiedział… może do Thorisi-na, może do Marka, a może dlatego, że przyzwyczajony byl do tłumaczenia wszystkiego jak na wykładzie. — Nie byłoby to potem za dobre.

Rzymianin mimowolnie przełknął ślinę.

Imperator patrzył na niego tym samym badawczym spojrzeniem, które musiał znosić na ostatniej naradzie w Komnacie Dziewiętnastu Tapczanów.

— Po tym jak pozwoliłeś uciec wyspiarzom, cudzoziemcze, najpierw chciałem cię odłożyć na półkę i zostawić tam, aż przykryje cię kurz. Za dobrze się dogadywałeś z Namdalajczykami, żebym mógł ci do końca wierzyć. — Nie zamierzona ironia tych słów niemal rozbawiła Skaurusa, ale Tho-risin mówił dalej, wcale nie najweselszym tonem: — Mimo to, są tu tacy, którzy nadal uważają, że jesteś naprawdę lojalny, więc dzisiaj się o tym przekonamy.

Alypia Gavra nie podniosła wzroku na Marka.

Nepos podniósł kielich, trzymając go za misternie wykończoną nóżkę.

— Pamiętasz marionetkę Avshara? — spytał Marka. — Khamortha, który zaatakował cię magicznym sztyletem, po tym jak pokonałeś Avshara w pojedynku? — Trybun skinął głową. — To jest właśnie ten sam napój, który wyciągnął z niego prawdę.

— I zabił go, kiedy już wszystko powiedział — dodał szorstko Skaurus. Kapłan skrzywił się ze wstrętem.

— To było zaklęcie Avshara, nie moje.

— Więc daj mi to — powiedział trybun. — Miejmy to z głowy.

Na skinienie Thorisina, Halogajczyk, który wykręcał prawe ramię Skaurusa, zwolnił uścisk. Autokrator ostrzegł go:

— Rozlewanie i wypluwanie nic ci nie pomoże. Zrobi się następną porcję i wlejemy ją przez lejek.

Kiedy kielich był już w jego ręce, Marek zapytał Neposa:

— Czy tu jest tylko tak w sam raz tego świństwa, czy trochę więcej?

— Może troszeczkę więcej. A co?

Trybun upuścił kilka kropel wina na podłogę.

— To dla tego miłego faceta, Thorisina — powiedział.

Videssańczycy podnieśli brwi, nic nie rozumiejąc. Słyszał jak jeden z Halogajczyków za jego plecami chrząknął ze zdumieniem. Był to toast Teramenesa Ateńczyka, który wzniósł, kiedy zmuszono go do wypicia trucizny w czasie rządów Kolegium Trzydziestu po Wojnach Pelopone-skich.

Wypił wino jednym haustem. Oprócz normalnego słodkiego smaku wyczuł proszki Neposa, cierpkie a jednocześnie znieczulające. Czekał cierpliwie, zastanawiając się czy za moment zacznie coś bełkotać, czy też będzie się zwijał i rzucał po podłodze jak otruty pies.

— No? — rzucił groźnie Thorisin do Neposa.

— Działanie bywa różne w każdym przypadku, u każdego człowieka może być inne — odparł kapłan. — Niektórzy reagują szybciej, inni dopiero po jakimś czasie.

Skaurus słyszał jego głos jakby z bardzo daleka — cała jego świadomość pławiła się w złotym blasku. Z wszystkich reakcji jakich się spodziewał, to boskie uczucie było najmniej prawdopodobne. Było ono niczym orgazm, który wcale się nie kończył, ale pozbawiony fizycznej przyjemności, otaczał wszystko transcendentną mgiełką doskonałości.

Ktoś — to był Imperator, ale w tej chwili nie miało to dla niego znaczenia — zadał mu jakieś pytanie. Chyba mu coś odpowiedział, bo słyszał także swój głos. I czemu nie? Bez względu na to, czego dotyczyło, musiało być po prostu trywialne w porównaniu ze światłością, w której dryfował. Potem dotarły do niego przekleństwa Thorisina — to też było nieważne.

— Co on tam bełkocze? — powiedział Autokrator. — Nie rozumiem ani słowa.

— To j ego pierwszy j ęzyk — odrzekła cicho Alypia Gavra.

— No to niech przejdzie na nasz.

Marek ochoczo spełnił polecenie — jeden język był równie dobry jak inny. Pytania padały jedno po drugim; dlaczego pozwolił Mertikesowi Zigabenosowi pozostać w klasztorze?

— Myślałem, że skoro ty mogłeś zrobić tyle dla Ortaiasa Sphrantzesa, który zasługiwał na gorszą karę, to i ja mogłem zrobić to dla Mertikesa, który nawet na to nie zasłużył.

Chrząknięcie Thorisina.

— Czy ten napój na pewno działa?

Nepos odciągnął jedną z powiek Skaurusa i przesunął dłonią o cal przed jego twarzą. Trybun nie drgnął, ani nie zamrugał.

— Na pewno, Wasza Wysokość. Gavras zaśmiał się ponuro.

— No tak, mogłem się tego spodziewać. Ale Zigabenos nie ma nawet dziesiątej część politycznego sprytu Sphrantzai, a tylko to uratowało chudy kark Ortaiasa.

Alypia wydala z siebie chrząknięcie, które mogło znaczyć wszystko i nic jednocześnie. Dlaczego trybun tylko udawał, że oślepia namdalajskich oficerów w Garsavrze?

— Nie chciałem robić niczego, czego nie dałoby się potem odwrócić. Mogłeś mieć dla nich jakieś zajęcie, o którym ja nie wiedziałem. — Thorisin znowu odchrząknął, tym razem z zadowoleniem, ale Marek mówił dalej: — A Soteryk jest bratem Helvis, i byłem pewien, że jeśli go skrzywdzę, to ona mnie zostawi. Nie chciałem, żeby ode mnie odchodziła.

Rzymianin, który nie zamknął już oka po tym jak odsłonił je Nepos, widział pełne triumfującej podejrzliwości spojrzenie, jakie Gavras rzucił swojej bratanicy, ale teraz wcale nie zwrócił na nie uwagi.

— No to dochodzimy do sedna — powiedział Imperator. — Więc nie chciałeś, żeby ona odeszła?

— Nie.

— Wiec powiedz mi teraz, jak to się stało, że uciekła od dębie razem z tym całym gniazdem wężów. Opowiedz mi wszystko: co zrobiła, co ty myślisz, że ona zrobiła, co ty zrobiłeś, i co myślałeś, kiedy to robiłeś. Niech cię cholera weźmie, Skaurus, ale choć raz poznam twoją duszę.

Mimo że wciąż był pod działaniem wywaru, Skaurus milczał przez długi czas. Smutek, jakiego dotykał Thorisin, mógł poruszyć nawet boga.

— Odpowiedz mi! — krzyknął Imperator i Skaurus wbrew własnej woli zaczął mówić.

Kiedy połowa jego duszy słuchała i krwawiła, druga opowiedziała dokładnie jak Helvis przywiodła go do wyczerpania i głębokiego uśpienia. Najgorsza była świadomość, że będzie o tym wszystkim pamiętał, kiedy narkotyk Neposa przestanie już działać.

W miarę jak zagłębiał się w szczegóły, Nepos coraz bardziej się czerwienił. Dwaj Halogajczycy mamrotali cały czas między sobą w swoim języku. Alypia Gavra odwróciła się do swojego wuja, niemal krzycząc ze złości:

— Każ mu przestać, na Phosa! A może każesz go jeszcze obedrzeć ze skóry?

Przy słowie „przestać”, Marek posłusznie zamilkł. Ale Thorisin odpowiedział Alypii lodowatym tonem:

— To był twój pomysł, żeby zmusić go do powiedzenia całej prawdy. Więc teraz zamilcz i usiądź spokojnie albo wyjdź.

— Nigdy nie mogłabym spokojnie patrzeć, jak obnaża się kogoś wbrew jego woli. — Jej twarz była blada, gdy szeptała te słowa. — Zbyt dobrze wiem jakie to uczucie. — Przeszła obok Marka i opuściła komnatę.

— Ba! — Thorisin dopiero teraz zauważył, że Marek nic nie mówi. — Dalej! — ryknął. Trybun mówił o pościgu, o ognisku, które zwabiło namdalajskich piratów, o Hel vis, jej synach i pozostałych wyspiarzach uciekających z plaży w długiej łodzi piratów.

— I co wtedy zrobiłeś? — spytał Imperator, ale cicho, bo opis desperackiego, a daremnego pościgu, kazał mu pozbyć się władczego tonu.

— Rozpłakałem się. Thorisin skrzywił twarz.

— Do lodu ze mną, jeśli miałbym cię za to winić — powiedział do siebie. — Alypia miała jednak rację; zgwałciłem uczciwego człowieka. — Całkiem łagodnym już tonem, spytał Skaurusa: — A co potem, i dlaczego?

Trybun wzruszył ramionami. Halogajczycy wciąż za nim stali, ale nie trzymali go już za ramiona.

— Potem przyszedłem do miasta i do ciebie. Nie pozostało mi nic innego. Jak mogłem schronić się do klasztoru, skoro nie wierzę w waszego boga? A skoro uważałem rebelię Draxa za zdradę, to jak mógłbym sam to zrobić? Zresztą, i tak bym przegrał.

Thorisin rzucił mu bardzo dziwne spojrzenie.

— Ciekawe, naprawdę ciekawe…

XII

Usta Seirem i Viridoviksa przywarły do siebie na moment. Celt czule ją objął.

— Jesteś za wysoki — poskarżyła się. — Szyja mi sztywnieje, kiedy się z tobą całuję.

— Musisz się do tego przyzwyczaić, dzieweczko, bo tylko tym się będziesz zajmować, kiedy już zgnieciemy tego karalucha — odparł Gal.

Miarą jego uczucia był fakt, że świadomie zrezygnował z przychodzącej mu na myśl sprośnej riposty. Nie potrzebowali takich sztucznych dodatków — było im ze sobą wystarczająco dobrze. Uścisnęła go.

— Masz cały czas myśleć o powrocie, słyszysz? — powiedziała, naśladując jego galijski akcent tak doskonale, że roześmieli się oboje.

— Wsiadaj na konia, ty leniwy dryblasie! — doszedł ich ochrypły wrzask Targitausa. — Myślisz, że mamy czas na twoje migdalenie? — Ale khagan z trudem powstrzymywał uśmiech, a stojący obok niego Batbaian otwarcie szczerzył zęby.

— A idźże do piekła — powiedział Viridoviks, ale po ostatnich czułościach puścił Seirem i wskoczył na siodło. Jak zawsze przy tej okazji jego stepowy konik parsknął z oburzeniem. Celt był cięższy niż większość Khamorthów.

Targitaus spojrzał jeszcze na Lipoxaisa.

— Obiecałeś dziesięć dni dobrej pogody — powiedział, z groźną nutką w głosie.

Wbrew pozorom, była to poważna sprawa. Spadły już pierwsze jesienne deszcze, a wojna na stepie zależała od czystego nieba. Mokre cięciwy sprawiały, że najważniejsza broń nomadów stawała się bezużyteczna.

Enaree wzruszył ramionami, wprawiając w drżenie fałdy tłuszczu, ukryte pod żółtą, wełnianą szatą.

— Widziałem co widziałem.

— Szkoda, że nie widziałeś kto wygra — burknął Targitaus, ale tylko dla zasady. Napięcie, które towarzyszyło zbliżającej się bitwie, uniemożliwiało tego rodzaju przepowiednie. — No, to sami musimy się dowiedzieć — powiedział wódz. — Jedziemy! — krzyknął.

Batbaian wzniósł wilczy totem klanu i Khamorthci ruszyli do przodu. Na czele jechali zwiadowcy, a po obu stronach kolumny, boczne straże.

— Ty też, cholerna bestio — powiedział Viridoviks, szarpiąc cuglami i wbijając pięty między końskie żebra. Odwrócił się, by jeszcze raz pomachać Seirem i omal nie wyleciał z siodła, kiedy zwierzę przestraszyło się jakiejś niesionej wiatrem szmaty. Uczepił się grzywy, czując się jak ostatni głupiec.

Być może w ciągu kilku ostatnich lat za bardzo przyzwyczaił się do rzymskiej dyscypliny, bo armia, którą prowadził Targitaus, wyglądała dla niego jak zwykła banda. Właściwie, Targitaus mógł powiedzieć, że ją prowadzi tylko dlatego, że więcej nomadów jechało za jego totemem niż za innymi. Ale nikt nie był w stanie zmusić innych wodzów do podporządkowania się jego rozkazom, jeśli sami tego nie chcieli. Walczyli z Varateshem, bo mieli z nim prywatne porachunki, a nie dlatego, że Targitaus tak chciał.

Tak więc, tuzin różnych grup nomadów jechał na północ, przeciwko banitom. Wielkość tych grup liczyła się od kilkunastu — jak ubrani w czapki z futra białego lisa członkowie klanu Oitoshy-ra — do kilkuset jeźdźców — jak ludzie Ankhara z Cętkowanych Kotów, którzy ustępowali w tym względzie tylko oddziałowi Targitausa. Wahający się do niedawna Anakhar, postanowił jednak dołączyć do Targitausa, kiedy dowiedział się, że jego znienawidzony sąsiad na stepie, Krobyz, stoi po stronie Varatesha.

— Skoro ta kozia dupa jest za nim, to rzeczywiście trzeba się go pozbyć — oznajmił i natychmiast rozpoczął przygotowania do wojny.

Oprócz tego, że chcieli odnaleźć Varatesha i walczyć z nim, nie mieli żadnego planu działania. Gdy Viridoviks zaproponował, by coś takiego opracować, Targitaus i wodzowie pozostałych klanów popatrzyli na niego jakby właśnie spadł z księżyca. Celt roześmiał się, kiedy sobie o tym przypomniał. Jakbym słyszał Rzymianina gadającego takie pierdoły — powiedział do siebie. Mimo to, trochę się tym martwił.

— Jedyna korzyść — powiedział Batbaian — że deszcze uspokoiły wreszcie kurz.

— Ano tak, wcale za nim nie tęsknię — zgodził się Viridoviks.

Jazda w czystym powietrzu, bez duszenia się i krztuszenia piachem, który wzbijali jego towarzysze, była przyjemnością, jakiej nie zaznał, odkąd pojawił się w tym świecie.

Chmury zakrywały słońce, co kilka minut rzucając na step pędzące z niesamowitą prędkością cienie. Dzień był chłodny, powietrze rześkie i przejrzyste. Gdy step był suchy, Viridoviks myślał czasem, że nie ma na nim nic oprócz kurzu.

Po chwili odezwał się:

— Ale bez tego cholernego kurzu, jak nasi zwiadowcy znajdą tych śmierdzieli?

Batbaian zamrugał, bo nie pomyślał o tym wcześniej. Viridoviks zaczynał już tracić cierpliwość — czy wszystko musiało mieć też jakieś wady?

Targitaus wykrzywił usta, bo trudno było to nazwać uśmiechem.

— Po pierwsze Varatesh ma ten sam problem z nami. A po drugie zwiadowcy, którzy nie zwracają uwagi na to, co dzieje się przed nimi, szybko schodzą z tego świata, więc na pewno nie dadzą się zaskoczyć.

— No dobra, masz rację — przyznał Gal.

Armia nomadów wydawała się większa niż była naprawdę, a to dzięki luźnym koniom prowadzonym przez każdego nomadę. Grzmot walących o mokrą ziemię kopyt przypominał Viridovik-sovi nieustający huk fal morskich.

— Ale nie muszę tak szybko pozbywać się śniadania — powiedział z zadowoleniem. Przypomniał sobie żart Arigha o końskiej chorobie i po raz kolejny ucieszył się, że jego słowa się nie sprawdziły. Choć nie mógł poradzić sobie z na wpół surową wołowiną, z której Khamorthci przygotowywali swoje żelazne porcje, wystarczały mu placki z pszennej mąki i biały ser, popijane zwykle kavassem. Miał jednak ochotę na coś słodkiego — wino albo owoce, może jakieś jagody? Kiedy Rambehisht podał mu plaster miodu i wspaniały smak dzikiej koniczyny wypełnił jego usta, poczuł się jak w siódmym niebie.

— Miła ślicznotka, trochę wojaczki i nawet kawał miodu, kiedy tego potrzebujesz — powiedział, ni to do siebie, ni to do swoich towarzyszy. — Czego chcieć więcej?

Kiedy Khamorthci rozbili już obóz, bez przerwy chodzili od ogniska do ogniska, opowiadając sobie przeróżne historie, wymieniając wiadomości i zwykłe plotki, a także oczywiście uprawiając hazard. Viridoviks nigdy dotąd nie widział równie dziwnej zbieraniny pieniędzy — niektóre z monet były tak zniszczone, że trudno były powiedzieć czy wybito je w Videssos, czy w Yezd. Oprócz tego były tam także kwadratowe sztuki srebra, na których wybito smoki albo topory. Gal nie spotkał się z nimi wcześniej.

— Halug — wyjaśnił nomada.

Viridoviksowi udało się wygrać kilka sztuk złota i jedną ze srebrnych monet Haloga, którą schował na szczęście.

Kolejny dzień niczym nie różnił się od poprzedniego. Step zdawał się ciągnąć w nieskończoność i chwilami trudno było Galowi uwierzyć, że żyje na nim ktoś oprócz nomadów, z którymi jechał. Ale kiedy zapłonęły wieczorne ogniska, odpowiedział im blady poblask na linii północnego horyzontu. Wszyscy sprawdzali uprząż i broń. Tu jakiś nomada naciągał popręgi, tam ktoś ostrzył jeszcze groty strzał, dwóch innych jeźdźców ćwiczyło szermierkę. Przygotowania do zbliżającej się bitwy rozgrzewały już wszystkim krew.

Viridoviks zbudził się przed świtem, drżąc z zimna. W Galii drzewa mieniłyby się kolorami jesieni — tu zmienił się tylko odcień trawy; z zielonego na żółtoszary.

— Nie ma co — mamrotał Gal przeżuwając kolejny kęs sera — nie są to wesołe kolorki. Khamorthci docinali grupie starszych mężczyzn, którzy zostali w obozie, by pilnować koni. Ci odpłacali im się najlepiej jak umieli.

— Jak już ich rozwalicie, to przygnajcie paru tutaj. Pokażemy wam jak się wojuje! Nomadzi dosiadali koni, klan za klanem. Gdy ruszyli na północ, rozsypali się tworząc nierówną linię bitewną. Grupa Targitausa zajmowała prawe skrzydło. Przyglądając się pustym wyrwom pomiędzy klanami i chaotycznej linii walki, Viridoviks pocieszał się tylko myślą, że armia bandytów Varatesha wygląda tak samo.

Banici pojawili się najpierw tylko jako ruchome kropki na tle stalowoszarego nieba. Przez szereg Khamorthów przebiegł gruchy pomruk — wojownicy zakładali strzały i sprawdzali, czy szable gładko wysuwają się z pochwy. Ludzie Varatesha zbliżali się w tempie, które zadziwiało Viridovik-sa, wciąż przywykłego do walki w piechocie. Wymachując mieczem, wydał z siebie dziki okrzyk wojenny Celtów, który przestraszył jego towarzyszy — czy dotarł do uszu wroga, trudno było powiedzieć.

Pierwsi jeźdźcy wymienili strzały z przeciwną stroną, choć większość z nich upadła na coraz to węższy pas ziemi niczyjej, pomiędzy obiema armiami. Wkrótce doszło także do pierwszego pojedynku na szable. Kiedy martwy banita zsunął się z siodła, jego wrogowie wydali okrzyk radości.

Viridoviks przełknął głośno ślinę, gdy pośrodku linii przeciwnika dostrzegł ubraną w białe szaty postać, dosiadającą czarnego wierzchowca, niemal o połowę większego od otaczających go stepowych koników.

— Ha, chyba się nie spodziewałeś, że go tu zabraknie — mruknął do siebie. — A lepiej by tak było.

Gal przypuszczał, że jego strona przewyższa liczebnie bandytów, ale kto mógł powiedzieć, ilu ludzi wart był Avshar?

Potem nie miał już czasu na rozmyślania — deszcz strzał, który spadł na obie strony, nie pozwalał na to. Celt, który nie miał nic do powiedzenia w tego rodzaju wymianie, chował się dobrze za swoją niewielką tarczą, wystawiając tylko czubek głowy i oczy. Śmiertelny rytm tej walki zaczynał go fascynować — prawa ręka przez lewe ramię, by wyciągnąć strzałę z kołczanu, nałożyć, naciągnąć, szybka ocena odległości i kierunku, strzał, i znowu ręka przez ramię. Nomadzi metodycznie opróżniali swoje kołczany. Od czasu do czasu ktoś wyłamywał się z tego porządku — przekleństwo, jęk lub krzyk bólu, czy też dzika szarpanina, by uwolnić nogi ze strzemion walącego się na ziemię konia.

Varatesh ze zdumieniem obserwował, jak Avshar radzi sobie ze swoim wielkim, czarnym łukiem. Był on zbudowany według tego samego wzoru, co każdy stepowy łuk, ale nawet najsilniejszy nomada nie byłby go w stanie wygiąć. Mimo to czarnoksiężnik posługiwał się nim z taką łatwością, jakby była to dziecinna zabawka, trafiając do celu z niewyobrażalnych odległości. Robił to z mrożącą krew w żyłach konsekwencją i obojętnością. Nie krzyczał triumfalnie, kiedy kolejna strzała o paskudnym, wygiętym ostrzu dosięgała ofiary, nie kiwnął nawet głową z zadowoleniem, ale wybierał już kolejnego nieszczęśnika.

Grot wrogiej strzały niemal rozorał policzek Varatesha. Banita szybko schował się za koński kark, co oczywiście i tak by mu nic nie pomogło, gdyby strzał był celny. On także wypuścił strzałę i widział spadającego z konia jeźdźca. Ciekaw był czy to ten sam, który przed chwilą omal go nie trafił.

— Nie — powiedział Avshar, czytając w jego myślach. Jak zwykle w jego głosie słychać było nutę pogardy. — Ale co cię to w końcu obchodzi? On też z chęcią by cię zabił.

Rzeczywiście, była to prawda, ale nawet prawda, wypowiedziana przez Avshara, miała gorzki smak.

Wzrok czarownika penetrował wrogą linię, szukając nowych celów. Obrócił konia w lewo, ustawiając go lekkim uściskiem kolan. Naciągnął cięciwę sięgając ręką aż za ucho, ale w chwili, gdy ją puszczał, Varatesh uderzył go po nadgarstku. Strzała poleciała do góry, nie czyniąc nikomu krzywdy.

Czarnoksiężnik podniósł się w siodle, spoglądając na Varatesha z góry jak rozzłoszczony bóg.

— Co ty wyrabiasz, głupcze? — zgrzytnął, a jego głos był straszniejszy od najgroźniejszego ryku wściekłości.

Wódz banitów skulił się w siodle, gdy spadł na niego gniew Avshara, ale jego własna złość dodała mu odwagi.

— Rudowłosy jest mój — powiedział. — Nie wolno ci go ruszać.

— Do mnie mówisz „nie wolno ci”, robaku? Pamiętaj, kim jestem.

Varatesh nigdy nie mógłby o tym zapomnieć. Ale zebrał wszystko, co zostało mu jeszcze z jego dumy i odpowiedział Avsharowi:

— A ty czarowniku, pamiętaj kim ja jestem — zaraz potem I zmyślał, że to najodważniejszy czyn, jakiego kiedykolwiek dokonał.

Avshar zmierzył straszliwym spojrzeniem, i choć Varatesh nie mógł widzieć jego oczu, niemal drżał pod jego siłą.

— Ach, tak — powiedział w końcu. — Więc następne narzędzie obraca się przeciwko mnie i próbuje gryźć, tak? No cóż, choć twoja matka była suką, jesteś trochę lepszy niż ten śmieć Varda-nes, który myślał tylko o swoim kutasie. — Rozłożył ręce w ironicznym geście szczodrobliwości. — No to weź sobie rudowłosego, jeśli potrafisz. Daję ci go w prezencie.

— Nie jest twój, żebyś mi go dawał — powiedział Varatesh, ale tylko do siebie.

W miarę jak łucznikom po obu stronach zaczęło brakować strzał, linie walczących przybliżały się do siebie. Shamshiry błysnęły w jesiennym słońcu. Nomada walczący obok Viridoviksa wpatrywał się jak urzeczony w krew tryskającą z miejsca, gdzie przed chwilą miał jeszcze dwa palce.

— Obwiąż to! — krzyknął Targitaus.

Jeździec wyrwał się wreszcie z odrętwienia. Przeklinając wściekle, owinął dłoń kawałkiem wełnianej szmaty i obwiązał ją mocno rzemieniem.

Jeden z banitów ruszył prosto na Gala. Viridoviks pognał swego konia do przodu. Wygięta szabla uderzyła o prosty miecz druidów. Posługujący się lżejszą bronią Khamorth, ciął po raz kolejny zanim jeszcze Viridoviks zdążył przygotować się do obrony. Odchylił się w siodle unikając w ten sposób ciosu, potem zasłonił się tarczą. Jego riposta rozcięła nomadzie nogę. Jeździec zaklął i odsłonił się. Viridoviks wziął szeroki zamach. Miecz wbił się z chrzęstem w policzek renegata. Martwy albo nieprzytomny, runął na ziemię, gdzie został zadeptany przez własnego konia.

Rambehisht sprytnie zachował kilka strzał aż do tej chwili. Z tak niewielkiej odległości strzały, wysyłane przez jego wzmacniany rogiem łuk, mogły przebić człowieka na wylot albo przyszpilić do konia. Nagle jego wierzchowiec, ugodzony prosto w oko, zachwiał się i zaczął upadać. Zwinny jak kot, Rambehisht uwolnił nogi ze strzemion i stanął pewnie na ziemi, unikając zgniecenia pod końskim brzuchem. Za chwilę walczył już z następnym bandytą.

Walka piechura z kawalerzystą mogła zakończyć się jednak tylko przegraną tego pierwszego. Vi-ridoviks, który był akurat w pobliżu, wydał z siebie dziki galijski okrzyk wojenny. Banita zamarł na moment, którego właśnie potrzebował Celt, by się doń zbliżyć. Rambehisht także przy nim pozostał. Nagle role się odwróciły — walczyli we dwójkę na jednego. Khamorth próbował uciekać, ale naciskany z dwóch stron, nie mógł. Chwytając za lewą łydkę, Rambehisht ściągnął go z konia. Viri-doviks schylił się, by dokończyć zbrodniczego dzieła. Rambehisht wskoczył na zdobycznego wierzchowca, zanim ten zdążył się oddalić. Naciągnął szybko łuk i strzelił do nomady zajeżdżającego Gala od tyłu.

Viridoviks odwrócił gwałtownie głowę, słysząc za plecami krzyk ranionego bandyty.

— Dzięki, Khamorthcie, kochanie. Nie widziałem tego klienta.

— Długi trzeba zwracać — odparł, posępnie jak zawsze, nomada.

Viridoviks zmarszczył brwi, zastanawiając się czy Rambehisht zamierzał też oddać mu kiedyś dług z ich pierwszego spotkania.

Nie miał jednak czasu na takie dywagacje. Trzech banitów naraz zaczęło dobierać mu się do skóry. Szczęśliwie, jeden z ludzi Targitausa zajął się pierwszym z brzegu, celnym rzutem włóczni ściągając go z konia. Już we dwójkę, nomadzi nie zrezygnowali jednak z walki. Gal znowu ryknął z całych sił, ale nie zrobiło to na nich żadnego wrażenia. Błyskawicznie podejmując decyzję, ruszył nagle w kierunku bliższego, ściągnął z głowy swoją skórzaną czapkę i rzucił mu ją w twarz. Osadził konia ze zręcznością, o którą nigdy się nie podejrzewał i z całej siły uderzył mieczem w szyję wierzchowca, na którym siedział jego zdezorientowany przeciwnik. Pechowe zwierzę natychmiast runęło na ziemię. Viridoviks nie miał pojęcia co stało się z jeźdźcem, bo odwracał się już do drugiego z bandytów, ale ten uciekł przed nim.

Roześmiał się donośnie.

— Wracaj do mamusi, ty tchórzliwy śmierdzielu! A na przyszły raz namyśl się dobrze, zanim zajmiesz się męską grą!

Krew skapywała z jego miecza, kiedy zakręcił nim nad głową. Po to właśnie są bitwy — pomyślał — żeby ukorzyć przeciwnika, czy to mieczem, czy samym sprytem. Poczucie siły, które dawała mu walka, uderzało do głowy i szumiało w żyłach niczym mocny kavass.

Odsunął opadające mu na oczy długie, rude włosy i rozejrzał się dokoła próbując ocenić, która ze stron bliższa jest zwycięstwa. Nie było to łatwe. Bitwy nomadów rozciągnięte były na ogromnej przestrzeni i układ walczących zmieniał się z każdą chwilą. Co gorsza, nie bardzo umiał odróżnić swoich sprzymierzeńców od wrogów.

Po chwili dojrzał, że na środku pola walki rozgrywała się jakby mniejsza bitwa w bitwie — to Anakhar z Cętkowanych Kotów walczył z dziką zawziętością przeciwko Krobyzowi ze Skaczących Kozłów. Zdawało się, że właśnie tam skupiła się większość sprzymierzeńców Varatesha nie należących do jego bandy, o czym świadczyły powiewające nad nimi sztandary. Zgadzali się na to, by walczyć obok jego czarnej flagi, ale woleli nie zbliżać się za bardzo do renegatów, których była znakiem.

W rezultacie, ludzie Anakhara byli w mniejszości i coraz mocniej na nich naciskano. Targitaus machał ręką, wzywając syna na ratunek. Batbaian zaatakował od lewej. W odróżnieniu od Viridoviksa, bez zastanowienia wiedział, kto jest wrogiem kto przyjacielem. Jego jeźdźcy wypełnili powiększającą się z każdą chwilą lukę, zmuszając przeciwnika do odwrotu. Podniesieni na duchu, wojownicy Cętkowanych Kotów walczyli teraz z nowymi siłami.

Targitaus z resztą swoich ludzi zaczął okrążać lewe skrzydło banitów. Avshar spotkał się z nimi twarzą w twarz, prowadząc i ze sobą pięćdziesięciu najtwardszych i najgroźniejszych bandytów Va-ratesha, poznaczonych bliznami weteranów, którzy znali wszystkie możliwe sztuczki i sposoby walki. Byli oni uosobieniem zła, ale nigdy nie splamili się tchórzostwem — nie mieli litości dla nikogo, ale sami też o nią nie prosili.

Dosiadając swego ogromnego ogiera, Avshar wyglądał między otaczającymi go Khamorthami jak galera wojenna wśród zwykłych łodzi. Swój śmiercionośny łuk przewiesił teraz przez ramię — równie groźną bronią okazał się długi, prosty miecz, który trzymał w dłoni.

— Następny głupiec! — krzyknął, gdy jeden z ludzi Targitausa ruszył na niego. Ostrze ze świstem rozcięło powietrze i utknęło w szyi pechowego nomady. — To za twoją głupotę, i niech Skotos na zawsze pożre twoją duszę!

Viridoviks podniósł głos ponad bitewny zgiełk.

— Avshar!

Głowa księcia czarodziejów obróciła się niczym łeb psa, który właśnie złapał trop.

— Tutaj, ty pachołku! — wrzeszczał Celt. — Chciałeś Skaurusa, ale ja go z chęcią zastąpię!

— I za niego też zginiesz! — Avshar spiął konia, przepychając się obok jednego z własnych żołnierzy. — Z drogi, ścierwo! — Podniósł miecz w geście szyderczego salutu, kiedy zbliżał się do Gala. — Rozzłościsz Varatesha, tak mi się podkładając.

Viridoviks z najwyższym trudem sparował pierwsze uderzenie maga, zbijając płaz miecza tarczą — ostrze rozdęłoby ją na pół. Dosiadając tak potężnego konia, Avshar mógł założyć pod swoje zwykłe szaty pełną zbroję, a jego obita metalem tarcza w kształcie latawca wzorowana była na broni Namdalajczyków. Gotowana skóra, którą musiał się zasłaniać Gal, była przy niej krucha i denka jak pergamin.

Siłą go nie pokonasz — pomyślał Viridoviks — zawracając konia i gotując się do kolejnego starcia, przestraszyć też się go nie uda. Zostawał więc spryt. Przypomniał sobie lekcję, jakiej nauczył się w pojedynku z Varateshem — koń był tak samo ważny jak miecz. W przypadku ogromnego wierzchowca Avshara, który rozbijał kopytami czaszki nomadów walczących na ziemi, twierdzenie to nabierało jeszcze większego znaczenia.

Książę czarodziejów spiął zwierzę ostrogami i runął do ataku na Viridoviksa, który uczynił dokładnie to samo. Gdy się spotkali, uderzenie nie było skierowane na Avshara, ale na ogiera. Gal chciał mu zadać ten sam potężny cios, którym zabił przed chwilą konia banity, ale źle ocenił prędkość, z jaką zbliżał się do niego wierzchowiec maga. Zamiast roztrzaskać czaszkę, miecz oddał spory kawał skóry z jego szyi.

Efekt tego uderzenia był niewiele gorszy od zamierzonego. Ranione zwierzę krzyknęło niemal ludzkim głosem z bólu i zaskoczenia, po czym wykonało jakiś szalony podskok, prawie wyrzucając Avshara z siodła. Wrzeszcząc z wściekłością, czarnoksiężnik musiał chwycić się mocno końskiej grzywy, by nie upaść na ziemię. I chociaż udało mu się utrzymać na grzbiecie ogiera, okaleczone zwierzę nie pozwalało sobą kierować — odbiegło w pełnym galopie, unosząc maga z pola walki.

— Wracaj, łajdaku! — huczał Viridoviks radośnie. — Dopiero zaczęliśmy.

Avshar odwrócił się do niego, wykrzykując jakieś przekleństwo. Przez jedną chwilę pole bitwy zachwiało się i pociemniało w oczach Gala. Potem znaki druidów na jego ostrzu rozjarzyły się złotym blaskiem, odbijając zaklęcie. Wszystko wróciło do normy. Viridoviks z wdzięcznością uścisnął rękojeść, niczym dłoń najlepszego przyjaciela.

Bitwa zdawała się ciągnąć w nieskończoność, a żadna ze stron nie zdobywała znaczącej przewagi. Wojownicy walczyli niemal bez ustanku, od czasu do czasu pozwalając sobie tylko na chwilę oddechu, czy łyk wody lub kavassu z bukłaka. Słońce przeszło już na południowy zachód, kiedy Vi-ridoviks zdał sobie sprawę, że częściej posuwa się naprzód niż do tyłu.

— Cisnąć ich, cisnąć! — krzyczał Targitaus. — Zaraz się złamią!

Ale kiedy jego ludzie zgromadzili się, by przypuścić ostateczny atak na banitów, ze środka i z lewej strony linii podniosły się okrzyki głoszące najstraszniejszą na stepie wieść.

— Ogień!

Kłęby gęstego, czarnego dymu wzbiły się w powietrze, zasłaniając renegatów. Twarz Targitausa była purpurowa z wściekłości.

— Cholerne tchórze! Lepiej umrzeć jak prawdziwi mężczyźni, niż tak uciekać.

Wtedy Viridoviks usłyszał okrutny śmiech Avshara i wiedział już, że wszystkie jego nadzieje przepadły. Płomienie biegły po stepie szybciej niż normalny ogień, rozprzestrzeniając się w najdziwniejszych kierunkach. Rżenie koni i ludzkie krzyki znaczyły ślad rosnących i wydłużających się z każdą sekundą ścian ognia. Ale ci, którzy w nim ginęli, byli tylko przypadkowymi ofiarami sprytniejszego pomysłu czarodzieja. Płomienie utworzyły siatkę, w której oczkach uwięzieni byli wojownicy Targitausa i jego sprzymierzeńcy. Kolejne oddziały znikały za płachtami ognia, który przesuwał się po trawie szybciej niż jakiekolwiek zwierzę.

Kiedy już główne siły przeciwnika zostały unieruchomione, w bandytów Varatesha wstąpiły nowe siły, podczas gdy zwykłe klany walczące po ich stronie przyglądały się dziełu Avshara z mieszaniną podziwu i przerażenia. Wszyscy z pasją rzucili się na resztki armii Targitausa, pozostające poza obrębem pułapki. Przy takiej przewadze jaką teraz dysponowali, nie było mowy o równorzędnej walce. Zwycięstwo, które zdawało się być tak blisko, zamieniło się w druzgoczącą klęskę.

Viridoviks próbował odwrócić losy bitwy na własną rękę, przedzierając się przez szeregi wroga w kierunku Avshara. Czarnoksiężnik nie miał już konia, którego zostawił, by łatwiej było mu sterować swoimi czarami. Desperacja Gala płonęła tak jasno jak ogień maga — niewielu banitów odważyło się stanąć mu na drodze.

Varatesh i grupa jeźdźców ruszyła na ratunek Avsharowi, ale on nie potrzebował żadnej pomocy. Rzucił okiem na Viridoviksa, wykonał szybki ruch ręką i posłał w jego kierunku język ognia, który niczym wąż przesuwał się przez trawę. Mimo to Celt nie zawracał przekonany, że jego miecz zneutralizuje zaklęcie. Znaki druidów znowu rozbłysły, kiedy zbliżał się do płomieni.

Ale jego koń nie miał pojęcia o magii i przestraszył się rosnącej przed nim ściany ognia. Spanikowane zwierzę przewracało oczami i choć Gal bez litości wbijał mu ostrogi między żebra, nie odważyło się biec dalej. Próbował odwołać się do Epony, ale celtycka bogini koni nie miała w tym świecie żadnej władzy. Avshar zdawał się być już prawie w zasięgu ręki, a jednak nie mógł do niego dotrzeć.

— Dobra, sam pójdę — burknął Celt, starając się uspokoić konia na tyle, by mógł z niego zsiąść.

Varatesh wybrał właśnie ten moment, by wypuścić ostatnią ze swoich strzał w jego kierunku. Gal nie został nawet draśnięty, ale grot strzały utkwił głęboko w końskim zadzie. Zwierzę zapiszczało i wygięło grzbiet w łuk, o mały włos nie zrzucając z niego Gala. Runęło do przodu, zupełnie nie reagując na manewry jeźdźca. Być może uratowało mu tym życie, gdyż poganiane bólem, prześcignęło wszystkich bandytów, którzy już go dopędzali. Szyderczy śmiech Avshara był jednak szybszy niż konie.

Kiedy w końcu udało mu się zapanować nad przerażonym wierzchowcem, mógł tylko dołączyć do wycofujących się resztek rozbitej armii Targitausa. Renegaci i ich sprzymierzeńcy zostawili ich w spokoju, a sami krążyli niczym muchy nad padliną wokół ścian ognia, płonącego wciąż z taką samą intensywnością, choć powinien już dawno wygasnąć, gdyby jego jedynym pożywieniem była trawa.

Czarny jak sama rozpacz dym zasnuwał jesienne niebo.

Krobyz pokłonił się w siodle, gdy Varatesh przejechał obok niego. Choć ogromnie wyczerpany, wódz banitów rozpromienił się z radości, widząc ten hołd złożony mu przez prawowitego khagana. O to właśnie — powiedział sobie — starałem się przez tyle lat. W końcu mógł zająć miejsce, które należało mu się według prawa i to pomimo tylu wrogów, którzy stali na jego drodze. Usta złożyły się w pogardliwym uśmiechu — zobaczyli dzisiaj jego potęgę.

Trzask płomieni przypomniał mu, że to zwycięstwo nie było całkiem jego zasługą. Jakby chcąc mu to jeszcze lepiej uświadomić, Avshar stanął obok niego. Ale czarnoksiężnik tylko machnął ręką na uwięzionych w ogniu wojowników.

— Co chciałbyś z nimi zrobić?

Varatesh gotów był okazać pokonanym wielkoduszność.

— Niech się poddadzą, jeśli zechcą.

Wzruszając ramionami, Avshar zawołał do nomadów zamkniętych w najbliższym ognistym kole.

— Poddajcie się Varateshowi, wielkiemu khaganowi Królewskiego Klanu Pardraja!

Wódz banitów zamrugał ze zdziwienia, słysząc ten nieoczekiwany tytuł. No cóż, przecież nim jestem — pomyślał z dumą.

W tym oku sieci uwięzieni zostali Oitoshyr i trzech czy czterech ludzi z jego klanu. Ich białe czapki były teraz ciemne od kurzu i sadzy. Oitoshyr był ranny, ale nie zamierzał się poddawać.

— Śmierdziel Varatesh, wielki kutas równin — odkrzyknął. — Tak, i ty też, kozi gnoju! Czarodziej spojrzał pytająco na Varatesha. Rozzłoszczony obelgami i odrzuceniem jego wspaniałomyślnej propozycji, splunął na ziemię. Avshar wziął to za odpowiedź i uczynił nieznaczny ruch dłonią. Jedna z płonących ścian stała się najpierw przezroczysta, a potem zniknęła. Varatesh gestem wpuścił do środka setkę bandytów. Szczerząc zęby zajęli się rzezią Białych Lisów, niczym długo wyczekiwaną rozrywką. Minęło jednak sporo czasu, zanim Oityshor dał się zabić.

Potem nikt nie stawiał już oporu i kolejne grupy poddawały się jedna po drugiej. Varatesh był oszołomiony rozmiarami swojego zwycięstwa. Żadne pieśni bardów ani opowieści enaree nie wspominały o bitwie z taką ilością jeńców. Musiało ich być ponad tysiąc — gdy tylko otwierało się następne oczko sieci, jego ludzie całą hurmą wsypywali się do środka niczym rój szarańczy, zabierając pokonanym broń, zbroje, konie i wszystko, co miało jakąś wartość. Wódz banitów zastanawiał się, jak długo będzie mógł utrzymywać taką rzeszę ludzi.

— A niby dlaczego miałbyś ich żywić? — powiedział Avshar. — Niech wrócą do swoich bezużytecznych klanów.

— I następnego dnia znowu będę się musiał z nimi bić? Nie myślałem, że taka z ciebie ufna duszyczka.

Czarownik roześmiał się głośno.

— Dobrze powiedziane! Ale gdybyś mógł się ich pozbyć, a jednocześnie udowodnić swoją wyższość każdemu wodzowi na stepie? — Przerwał czekając na odpowiedź Varatesha.

— Mów dalej — nalegał nomada, zaintrygowany. Avshar znowu się roześmiał.

— Naprawdę dziękuję, ale nie — powiedział Arghunowi Gorgidas, chyba po raz dwudziesty. — Kiedy poselstwo Imperatora będzie wracać do Videssos, pojadę z nimi. Jestem stworzony do życia w mieście, tak jak ty do życia na stepie. Byłbym tak samo nieszczęśliwy, jeżdżąc tu za stadami bydła, jak ty mieszkając w Videssos.

— Porozmawiamy jeszcze o tym — powiedział khagan, tak samo jak w każdym poprzednim wypadku, kiedy Gorgidas odmawiał jego zaproszeniu i nie chciał zostać z Arshaumami.

Arghun oparł się o górę poduszek leżących w videssańskiej jurcie i przykrył nogi kocem z futra królika. Wróciło do nich czucie, ale nie były w pełni sprawne — khagan musiał się podpierać dwoma kijami przy chodzeniu i wciąż nie mógł dosiadać konia.

Jednak wdzięczność, jaką okazywał Grekowi, nie znała granic. Zasypywał go prezentami — długi do kolan płaszcz futra kuny, tak delikatnego, że niemal niewyczuwalnego pod palcami; stado wspaniałych wierzchowców; sokół o krwawo-czerwonych oczach… Gorgidas, który nigdy nie był sokolnikiem, z czystym sumieniem odmówił; świetny łuk i dwadzieścia strzał w pokrytym złoceniami kołczanie… dyskretnie oddał go Skylitzesowi, któremu mógł on się naprawdę przydać; i być może za namową Tolui, spory zapas ziół, uznawanych przez nomadów za lecznicze, każde w małym pojemniku z kości, zatkanym wyciętym z rogu korkiem.

— Coraz lepiej mówisz naszym językiem — kontynuował Arghun.

— Piękne dzięki — odparł Gorgidas, trochę nieszczerze.

Jak większość jego rodaków uważał, że uniwersalna i subtelna greka to jedyny odpowiedni język dla cywilizowanego człowieka. Łaciny musiał się nauczyć, gdy zaczynał służbę w rzymskiej armii, a bez videssańskiego nie mógłby się poruszać w tym świecie. W chwili wspaniałomyślności gotów był przyznać, że każdy z nich miał pewne zalety, ale mowa Arshaumów była naprawdę barbarzyńska. Jak napisał w swoim dzienniku: „Jest to język, w którym można znaleźć więcej słów opisujących stan krowich racic niż ludzkiej duszy. To chyba wystarczy”.

Gdzieś w oddali zahuczał grzmot — Arghun złożył palce w znaku strzegącym od piorunów. Deszcz zaczął bić o mocno naciągnięte pokrycie jurty. Normalnie, o tej porze roku nomadzi jechaliby w kierunku zimowych pastwisk. Tej jesieni jednak, stada bydła pod opieką chłopców i starszych mężczyzn wyruszyły na południe, podczas gdy wojownicy gromadzili się, by pomścić zamach na życie khagana Szarego Konia.

Do jurty podjechał jakiś koń. Wóz zwolnił, by jeździec mógł się nań wdrapać i za sekundę do środka wśliznął się ociekający wodą Arigh. Niedbale zasalutował ojcu.

— Sztandar gotowy — oznajmił. Goudeles mrugnął chytrze do Gorgidasa.

— Proszę, to coś w sam raz do twojej historii. Możesz to nazwać Wojną z Płaszczem Bogoraza. Grek potarł się po brodzie — już prawie zapomniał o dokuczającym mu zaroście.

— Wiesz co, to mi się podoba — powiedział.

Wygrzebał ze swoich rzeczy tabliczkę i stylus, po czym zapisał na niej krótką notatkę. „By zjednoczyć klany Arshaumów zdecydowano, że ich znakiem nie będzie totem żadnego z klanów, lecz symbol powodu, dla którego wyruszyli na wojnę”.

Goudeles mówił do niego po videssańsku, ale Arghun usłyszawszy imię Yezda, poprosił o tłumaczenie. Kiedy Arigh przełożył to na język równin, jego ojciec zaśmiał się ponuro.

— Ha! Gdyby zostało z niego coś więcej, wisiałoby na lancy zamiast płaszcza.

— I słusznie — powiedział Lankinos Skylitzes. Po chwili wahania dodał ostrożnie: — Będziesz tu miał potężną armię, khaganie.

— Tak — odparł Arghun z dumą w głosie. — Nie cieszysz się, że masz takich silnych przyjaciół?

Videssański oficer wyglądał na zakłopotanego.

— Eee? Tak, oczywiście. Ale tak wielka liczba wojowników może zaniepokoić Khamorthów z Pardraji, kiedy będziemy jechać do Pristy.

— Jakby to miał jakieś znaczenie — prychnął Arigh. Przeciągnął palcem po gardle i wydał z siebie charczący głos. — Właśnie to ich spotka jeśli ośmielą się nas tknąć. Mam nadzieję, że spróbują.

Skylitzes przytaknął, ale będąc człowiekiem upartym i konsekwentnym, kontynuował zaczęty temat:

— A jeśli już taka wielka armia dotrze do Pristy, trudno będzie znaleźć wystarczającą ilość okrętów, które mogłyby ją przetransportować do Videssos.

Rozzłoszczony i zdumiony Arigh spytał go głośno:

— Co cię gryzie, Lankinos? Przejechałeś taki szmat drogi, żeby dostać żołnierzy, a teraz ich nie chcesz?

Ale Arghun przyglądał się Skylitzesowi z nowym szacunkiem.

— Nie złość się na niego, synu.

— Czemu nie? — Arigh z oburzeniem spojrzał na Videssańczyka.

— Bo zna się na rzeczy. — Widząc jednak buntowniczą postawę syna, Arghun zaczął mu tłumaczyć: — Przyjechał tu po żołnierzy dla swojego własnego khagana.

— No pewnie — wybuchnął Arigh. — I co z tego?

— Ta armia, tutaj, jest moja, jak dobrze rozumie. Ma prawo zastanawiać się, jak jej użyję i czy nie będzie dla niego bardziej niebezpieczna niż wrogowie, których już ma.

— Aa? — powiedział Arigh, zrozumiawszy wreszcie o co chodzi.

Goudeles zdawał się zmartwiony faktem, że sam o tym nie pomyślał, a Gorgidas pochylił głowę w podziwie dla subtelności Skylitzesa.

Oficer zasalutował Arghunowi, wyraźnie zadowolony, że khagan się nie rozzłościł.

— Jeśli więc mogę cię zapytać wprost, jak jej użyjesz?

— Zabiję tylu Yezda ilu się da — powiedział spokojnie Arghun. — Myślę, że Arigh ma rację; Khamorthci zostawią nas w spokoju, kiedy zobaczą, że nie zamierzamy im wyrządzić krzywdy, a jeśli nie, to tym gorzej dla nich. Ale najprostsza droga do Mashiz prowadzi przez Pardraję i właśnie tamtędy zamierzam jechać. — Ukłonił się ambasadorom z Videssos. — Oczywiście, pojedziecie z nami.

— To dla nas zaszczyt — powiedział Skylitzes.

Goudeles z kolei, wyglądał jak człowiek, któremu właśnie wbito nóż w serce. Bardziej nawet niż Gorgidas pragnął powrotu do miasta, a teraz widział, jak chwila ta znowu się oddala z powodu kaprysu tego barbarzyńskiego wodza.

— Tak, to dla nas zaszczyt — wykrztusił w końcu.

— Znowu poćwiczymy szermierkę, Pikridos — zachichotał Skylitzes, doskonale go rozumiejąc. Gryzipiórek nie zdołał całkiem stłumić jęku.

— Ta jurta musi pojechać z nami — powiedział Arigh, z uśmiechem wcierając sól w rany Gou-delesa. — Jakieś stadko koni i lekki namiot do osłony, żeby śnieg nie odkładał się przez noc.

— Śnieg? — powiedział słabo Goudeles.

— Mówcie w moim języku, proszę — burknął Arghun, kiedy nawet jego syn przeszedł na vi-dessański. Gdy dowiedział się już w czym rzecz, pokiwał głową ze współczuciem: — Tak, wiem że śnieg bywa dokuczliwy. Na pewno będzie nam przeszkadzał w jeździe. Ale wyruszymy, gdy tylko klany się zbiorą i powinniśmy się zbliżać do Yezda na wiosnę.

— Niezupełnie o to mi chodziło — powiedział biurokrata i ukrył twarz w dłoniach. Nomadzi każdego roku podróżowali w czasie zimy, pilnując swoich stad. Ale to wcale nie pocieszało Videssańczyków Gorgidas przypomniał sobie o czymś:

— Arigh, będę potrzebował takiej futrzanej czapy jak twoja, takiej z… — pomógł sobie rękami, nie znając odpowiedniego słowa — …nausznikami.

Nomada zrozumiał go bez trudu.

— Będziesz ją miał — obiecał. — Dobrze, że o tym pomyślałeś. Znałem człowieka, który odmroził sobie uszy w czasie zamieci i całkiem sobie jedno odłamał, a zorientował się dopiero, kiedy mu odtajały.

— Cudownie — mruknął Goudeles, prawie bezgłośnie. Gorgidas przypomniał sobie coś jeszcze.

— Avshar ciągle jest na wolności w Pardraji.

To otrzeźwiło j ego videssańskich towarzyszy i nawet Arigha, ale Arghun powiedział j ak inni przed nim:

— Czarownik. Mamy własnych czarowników.

— Poganiaj je, do cholery! — krzyczał Valash.

Viridoviks skinął głową — podniósł się wysoko w siodle i machając rękami wywrzaskiwał galijskie przekleństwa. Stado owiec przyspieszyło odrobinę na moment. Otulone w swoje grube płaszcze brudnej wełny, czuły się w zimnym jesiennym deszczu o wiele lepiej niż ludzie, którzy ich pilnowali.

Burze i deszcze powróciły dwa dni temu, jak to przewidział Lipoxais i dodatkowo utrudniły wycofywanie się pokonanych nomadów. Poza tym brakowało ludzi do popędzania bydła, które wcale się teraz nie spieszyło. Fakt, że Targitaus zatrudnił takiego niezdarę jak Viridoviks, świadczył najlepiej o jego desperacji. Kobiety i ci z chłopców, którzy mogli już dosięgnąć strzemion, także zabrali się do pomocy.

Celt zagonił grupkę zbłąkanych owiec z powrotem do stada. Cieszył się, że Targitaus w ogóle znalazł mu jakieś zajęcie. Z pewnością można było zwalić całą winę na cudzoziemca — tym bardziej że Batbaian nie wrócił ze swoim ojcem. Nikt nie wiedział czy żyje, czy też został pojmany.

Ale Targitaus powiedział tylko:

— To nie twoja wina, walczyłeś dobrze.

Jeśli nawet nie chciał go zbyt często widywać od czasu bitwy, to Viridoviks dobrze to rozumiał i trzymał się od wodza z daleka. Oznaczało to także, że nie mógł spędzać za wiele czasu z Seirem, ale i tak nie miałby do tego okazji — Targitaus nie oszczędzał swojej rodziny, która pracowała równie ciężko jak reszta klanu.

— Wracaj tam, ty mecząca debilna kupo ścierwa i rzygowin! — ryknął Viridoviks na owcę, która próbowała oderwać się od stada. Zwierzę zamęczało z oburzeniem, jakby rozumiejąc wszystkie obelgi Celta.

Valash odjechał od niego, chcąc powstrzymać kolejne niesforne barany. Twarz młodego Kha-mortha wyrażała zmęczenie i zrezygnowanie, kiedy powrócił do Gala.

— To nie jest robota dla dwóch ludzi — powiedział i potrząsnął głową. Krople deszczu oderwały się od jego brody.

— Tak, wiem, ale może już niedługo tego cholerstwa — odparł Viridoviks. — Ten bękart Vara-tesh już by nas chyba nie dopadł, a przy tym deszczu nigdy nie znajdzie naszego śladu.

Po bitwie nikt ich tak naprawdę nie ścigał, a przynajmniej nie tak zaciekle, jak obawiał się tego Celt. Bez względu na to, czy miało to dla niego jakieś znaczenie, Targitaus wycofał się po mistrzowsku.

Słowa Viridoviksa jakby pocieszyły nieco Khamortha, ale Gal przeklął się w duchu, gdy tylko je wypowiedział. Avshar mógł iść za jego mieczem równie łatwo, jak człowiek podążający za światłem pochodni. Przez chwilę zastanawiał się, czy nie lepiej byłoby wyrzucić go w błoto, żeby zmylić ewentualną pogoń. Ale zanim jego dłoń dotknęła rękojeści, cofnął ją szybko i splunął na ziemię.

— Skoro ten skurwysyn tego chce, to niech sobie na niego zasłuży.

Ciemność zapadała bardzo szybko w te jesienne wieczory. Gęste chmury pochłaniał resztki światła jeszcze zanim słońce schowało się całkiem za horyzont. Khamorthci zatrzymywali się dopiero wtedy, gdy nie widzieli już przed sobą drogi, a namioty rozbijali niemal po omacku. Obóz był cichy i smutny — tak wielu mężczyzn nie żyło, inni zaginęli, jeszcze inni zostali ranni, a wszyscy — i mężczyźni, i kobiety byli ogromnie zmęczeni.

Owinięty w gruby wełniany koc, Viridoviks przykucnął blisko ognia w namiocie Targitausa. Khagan pozdrowił go burkliwie. W ponurej ciszy jadł właśnie kolację. Jego twarz poznaczona była nowymi zmarszczkami żalu i zmartwienia.

Gal przygotował sobie zimny posiłek z sera i wędzonych kiełbasek z baraniny. Gdy Seirem poczęstowała go jeżynami w miodzie, odmówił.

— Innym razem, kochanie, kiedy będę trochę weselszy. Teraz cała ta słodycz by się we mnie zmarnowała.

Enaree Lipoxais rzucił się zachłannie na jedzenie — gęsty sok spływał mu po brodzie i kleił się do ubrania.

— Jak ty możesz tak jeść? — spytał go Viridoviks. — Jak świnia. Nie staje ci to w gardle, gdy widzisz tych wszystkich mizeraków dokoła?

— Oni mogą mieć też inne rozrywki — odrzekł krótko Lipoxais, wysokim beznamiętnym głosem, a jego tłusta, gładka twarz pozostała nieruchoma niczym maska.

Viridoviks odgryzł wielki kęs kiełbasy i odwrócił głowę, czując jak płoną mu policzki. Oto poznał wreszcie zagadkową naturę enaree i zdał sobie sprawę, że wolałby jej jednak nie odkrywać.

— Nie chciałem zrobić ci przykrości — wymamrotał. Lipoxais zaskoczył go, kładąc mu swą pulchną rękę na ramieniu.

— Chyba powinienem czuć się zaszczycony — powiedział, i figlarna iskierka błysnęła w jego głębokich, ciemnych oczach. — Ile razy przeprosiłeś za swój niewyparzony jęzor?

— Nie za często, zdaje się — zamyślił się Viridoviks. — Ciekawe, dlaczego? Mnie się na pewno nic nie stanie, a temu co go opieprzyłem, może i ulży.

Lipoxais oglądnął się na Seirem.

— Cywilizujesz go.

— Hoo! — krzyknął Viridoviks, obrażony. — Co to ja jestem, Rzymianin? Kto by chciał, żeby go cywilizować?

Po chwili zdał sobie sprawę, że enaree użył videssańskiego słowa, które nie miało odpowiednika w języku khamorth.

— Pokazuje, co umie — powiedział do siebie Gal i od razu poczuł się lepiej.

— W porządku, pomyliłem się! — krzyknął Dizabul, waląc pięścią o podłogę jurty. Gdy go zabolała, wytrzeszczył na nią oczy, jakby był to kolejny akt złośliwości. — Czy to powód, żeby mnie traktować jak parszywą owcę? No, czy to jest powód?

Tak — pomyślał Gorgidas — ale nie powiedział tego. Dizabul był w wieku, gdzie „wczoraj” kryło się już we mgle, a „jutro” było niewyobrażalnie daleko. Zdawało mu się, że wszyscy są dla niego okropnie niesprawiedliwi, i że wyrządzają mu straszliwą krzywdę, obarczając go współodpowiedzialnością za to, co zaszło przy uczcie. Ale starsi klanu pamiętali i traktowali go tak, jak czyniliby to z każdym, kto popierał złą stronę. Bolało to młodego księcia szczególnie dlatego, że przyzwyczajony był do pochwał, a nie do nagany.

Czuł się zdesperowany do tego stopnia, że rozmawiał z Grekiem, którego dotąd ignorował. Gor-gidas nie mógłby znieść jego narzekań, ale na szczęście od czasu do czasu Dizabul odrywał się od swojego ulubionego tematu i odpowiadał na jego pytania dotyczące historii i obyczajów klanu. Okazało się, że wcale nie był głupi, tylko zepsuty, a przy tym miał jeszcze ogromną wiedzę. A jego uroda pozwalała Grekowi zapomnieć o młodzieńczej arogancji.

Właściwie był tak pięknym stworzeniem, że Gorgidasa kusiło, by pod pozorem szczerego współczucia, trochę się z nim pobawić. Wtedy zezłościł się na siebie i stał się tak nieprzyjemny dla Dizabula, że chłopiec wpadł w gniew i krzyknął:

— Jesteś taki sam jak cała reszta!

Wyszedł prosto w deszcz, zostawiając Gorgidasa samotnie rozmyślającego nad granicami samokontroli.

Grek i Goudeles poddali się intensywnemu treningowi szermierczemu. Gryzipiórek nigdy nie zapowiadał się na świetnego wojownika, ale Gorgidas zaskoczył Arshaumów swoimi umiejętnościami w posługiwaniu się krótkim rzymskim mieczem — przynajmniej w walce pieszo. „Ponieważ nomadzi”, zanotował, „przyzwyczajeni są do szerokich cięć zadawanych z wysokości końskiego grzbietu, posługują się tym samym stylem walki, gdy stoją na ziemi i dlatego zupełnie tracą głowę, kiedy ich przeciwnik zadaje raczej pchnięcia niż uderzenia ostrzem”.

Grek spuścił litościwą zasłonę milczenia na własne poczynania z szablą i szerokim cięciem.

Mimo to, Skylitzes był zadowolony z jego postępów.

— Nikt nie wziąłby cię za prawdziwego żołnierza, to prawda, ale umiesz przynajmniej tyle, że nie zarżną cię od razu jak owcy.

Oficer odwrócił się do Goudelesa, który rozcierał właśnie kolano. Coś w nim trzasnęło, kiedy próbował się okręcić, uciekając przed ciosem nomady, z którym ćwiczył. Skylitzes przewrócił oczami.

— Co zupełnie nie dotyczy tego tu. Równie dobrze mógłby sobie wytatuować na czole „barania dupa”, a efekt byłby ten sam.

— Hrmmp — wymamrotał biurokrata wciąż siedząc w błocie. — Myślę, że mogę śmiało stwierdzić, iż lepiej sprawuję się na polu, niż którykolwiek z tych barbarzyńców radziłby sobie w kancelarii. A czego ty w ogóle chcesz ode mnie? Nigdy nie twierdziłem, że mam zdolności wojownika.

— Hellen też nigdy tak nie mówił — odparł Skylitzes, wprawiając Gorgidasa w osłupienie. Nigdy nie zdawał sobie sprawy, że Videssańczyk wiedział jak nazywają siebie jego rodacy.

Pochwała oficera nie sprawiła mu jednak żadnej przyjemności. Nienawidził wojny, szczerą i głęboką nienawiścią człowieka, który widział jej za dużo i za dokładnie. Z drugiej strony zaś, zawsze starał się robić wszystko najlepiej jak potrafił. Zdecydowawszy raz, że musi poznać podstawy żołnierskiego rzemiosła, uczył się równie sumiennie jak kiedyś medycyny, choć może nie z takim samym zainteresowaniem.

Aż zamrugał oczami, kiedy nagle zrozumiał, jak Gajusz Filipus mógł uważać wojaczkę za jeszcze jedno rzemiosło, zupełnie niczym stolarstwo czy krawiectwo. Nigdy zapewne nie spodoba mu się ta perspektywa, ale nie była mu już obca.

Roześmiał się głośno nad swoimi przemyśleniami. Kto mógłby przypuszczać, że zrozumienie przychodzi czasem z nauki rzeźnictwa? Przypomniał sobie, co Sokrates powiedział do Ateńczyków: „Bo dla prawego człowieka, życie nie sprawdzone jest nic nie warte”. A Sokrates walczył w falandze, kiedy polis go potrzebowało.

Musiał mówić na głos, bo Goudeles spytał go zaintrygowany:

— Co to takiego?

Przełożył sentencję na videssański.

— Nie najgorsze — powiedział gryzipiórek. — To był tajny agent, ten Sokrates? Gorgidas wyrzucił ręce do góry.

Kiedy wrócili do jurty, Gorgidas wyczyścił dokładnie swoje buty z końskiej skóry, zanim wszedł do środka. Goudeles i Skylitzes zrobili to samo, wiedząc już, że Grek będzie wtedy o wiele milszym towarzyszem. W rezultacie, jurta bez wątpienia była o niebo czystsza niż wtedy, gdy mieszkali w niej nomadzi.

Goudeles podniósł pytająco brew i zwrócił się do Gorgidasa:

— Co zrobisz, kiedy pojedziemy na wschód i trzeba będzie rozbijać namioty na ziemi i błocie?

— Zrobię, co będę mógł — warknął Grek.

Nie uważał, by musiał przepraszać za swoje zasady. Już dawno temu zauważył, że rany goją się lepiej, kiedy utrzymuje się je w czystości, a chorzy pacjenci szybciej wracają do zdrowia, gdy przebywają w wysprzątanych pomieszczeniach. Wziął to za ogólną regułę i starał się do niej zawsze stosować rozumując, że to co pomaga przeciwko chorobie, może także przed nią chronić.

— Zostaw go w spokoju, Pikridos — powiedział Skylitzes. Wyciągnął się leniwie na kocu, wzdychając z rozkoszą. — Miło jest wrócić do suchego i czystego łóżka.

— O bez wątpienia, bez wątpienia — zgodził się Goudeles. — Ale nigdy nie zapomnę twarzy Tolui, kiedy nasz przyjaciel nazwał go brudną kupą końskiego łajna za to, że zostawił trochę błota na dywanie.

Tym razem Grek poczuł lekkie ukłucie wstydu, tym bardziej że szaman przyszedł porozmawiać z nim o ziołach podarowanych mu przez Arghuna.

— No cóż, mimo wszystko uważam, że teraz, gdy wziął to na siebie, jurta jest o wiele przyjemniejszym miejscem niż kiedy były tu nasze dziewuchy — powiedział Skylitzes.

— A niech ci tam będzie. — Biurokrata znowu zajął się swoim kolanem i podwinął nogawkę, by lepiej mu się przyjrzeć. Zaczynało już nabierać ciemnoszarych kolorów. Mimo to, udało mu się uśmiechnąć. — Musisz jednak przyznać, że mają pewną zaletę, której jemu brakuje.

— Jeszcze nie słyszałem, żeby ktoś to tak nazywał — parsknął Skylitzes.

Gorgidas także się roześmiał, ale nie do końca szczerze. Gdy nie miał innego wyboru, radził sobie z kobietami lepiej, niżby kiedykolwiek przypuszczał. Hoelun bardzo mu w tym pomogła, bo tak bardzo chciała go zadowolić, że trudno było jej odpowiedzieć czymś innym, nie mówiąc już o tym, że byłoby to grubiaństwo. Zrozumiał, że brakuje mu jej teraz, kiedy już odeszła. Ale jeszcze bardziej brakowało mu możliwości dogodzenia swej prawdziwej naturze.

— Czyś ty zwariował, żeby tak wjeżdżać do naszego obozu? — krzyczał Targitaus, piorunując bandytę wzrokiem. — Schowaj sobie gdzieś tę swoją białą tarczę. W końcu co mnie obchodzi twoje poselstwo? — Jego ręka sama przesuwała się w kierunku rękojeści miecza.

Jeździec Varatesha odpowiedział mu pogardliwym spojrzeniem. Miał około czterdziestki, dumną, twardą twarz, która mogłaby być nawet przystojna, gdyby nie osadzone zbyt blisko siebie oczy — przysłonięte do połowy ciężkimi powiekami, wyrażały tylko okrucieństwo. Dosiadał pięknego konia i miał na sobie doskonałej roboty zbroję i łuk, zapewne łupy z ostatniej bitwy. Nie przedstawił się, ale odparł z drwiącym uśmieszkiem:

— No śmiało, zabij mnie, zobaczysz wtedy, co się stanie z twoimi drogimi przyjaciółmi. Targitaus jakby nagle opadł z sił. Jego ramiona obwisły bezwładnie. Obserwujący go Viridoviks mógłby przysiąc, że zapadły mu się także policzki.

— Mów dalej — powiedział, a jego głos stał się nagle skrzeczeniem starucha.

— Tak też myślałem — powiedział banita. Ta misja sprawiała mu najwyraźniej przyjemność; zatarł ręce przechodząc do sedna sprawy: — Teraz, kiedy widzieliśmy początek nowego Klanu Królewskiego, pozostałe klany muszą zrozumieć, kto jest kim na Pardraji… poczynając od ciebie i twoich ludzi.

Nic innego nie byłoby chyba w stanie tak gwałtownie przywrócić Targitausa do życia. Twarz po-siniała mu ze wściekłości i ryknął z całych sił:

— Ty bękarcie, ty kozia szczyno, ty żabo!

Była to najgorsza obelga dla Khamortha, i banita odsłonił zęby, z trudem hamując własną złość. Targitaus nie zwracał na niego uwagi.

— Jedź i powiedz Varateshowi, że może mnie pocałować w dupę, bo ja go na pewno nie pocałuję!

Stojący wokół wojownicy poparli go okrzykami.

Czekając aż tumult przycichnie, wysłannik Varatesha mógł się opanować — wódz renegatów nie wybrał byle kogo. Kiedy wrzaski zniżyły się do groźnych pomruków, banita rozłożył ręce w geście pojednania i przemówił najłagodniej jak potrafił:

— Kto mówi o całowaniu w dupę? Wiesz dobrze, że Varatesh jest teraz silniejszy od ciebie. Mógłby cię zgnieść tak łatwo, jak chłopiec zgniata w ręku jaszczurkę.

Viridoviks skrzywił się, słysząc to okrutne porównanie, które pozwalało mu ujrzeć prawdziwą duszę banity, bez względu na to, jak łagodnego tonu używał.

— Ale on tego nie robi. Bo i po co? Tak czy siak, będziecie jego poddanymi. Czemu nie zrobić tego po dobroci?

— I zawiesić Wilka pod waszą bandycką czarną flagą? Nigdy.

— No dobrze — powiedział banita, tonem człowieka, który rezygnuje z zarobku i oddaje swój towar niemal za bezcen. — Zrobi wam nawet prezent.

Targitaus splunął z pogardą.

— Ciekawe, jaki podarunek chciałbym od niego wziąć?

— Odda wam wszystkich więźniów i nie weźmie za nich okupu.

— Kpisz sobie ze mnie — powiedział Targitaus. Ale dojrzał na twarzach swoich ludzi straszliwą, nieprzepartą nadzieję, i kiedy powtórzył — Kpisz — nie był już taki pewny siebie.

— Na mój miecz, nie kpię — powiedział człowiek Varatesha.

Nomadzi zamilkli nagle i spoglądali na siebie pytająco, bo wśród tego wojowniczego ludu, nawet najgorszy renegat zastanowiłby się dobrze, zanim złamałby tę przysięgę. Nie panując już nad sobą, Targitaus wybuchnął:

— Czy jest z nimi Batbaian?

— Tak, i ma się lepiej niż wielu innych.

Przerażenie napełniło serce Viridoviksa, gdy zrozumiał, że Targitaus wierzy bandycie.

— Hej, panie, nie możesz przecież teraz wziąć na serio łgarstw tego śmierdziela, no sam powiedz?! Co warte jest słowo Varatesha albo Avshara?

Kilka głów przytaknęło jego słowom, ale nie było ich wiele. Wiedząc, że jego syn jest w rękach Varatesha i czepiając się tej szansy jak ostatniej deski ratunku, wódz odparł:

— Już raz poszedłem twoją drogą, Vridrish, i zobacz co mi z tego przyszło.

Galowi opadła szczęka — ta nagła zmiana frontu i niesprawiedliwość zarzutu zupełnie go zaskoczyły. Ale Targitaus nie poprzestał na tym.

— Więc jak masz teraz czelność mówić mi, co mam robić?

— Ale…

Targitaus uciszył go stanowczym gestem.

— Ciesz się, że to nie twoja głowa ma być tu zapłatą, bo bez wahania wymieniłbym cię na Batbaiana i moich ludzi.

Celt pochylił tylko głowę — na to nie miał już żadnej odpowiedzi.

Postanowiwszy układać się z wrogiem, Targitaus użył wszelkich dostępnych mu środków, by wyciągnąć jak najwięcej z tego targu, choć jego pozycja nie należała do najlepszych. Wykłócał się przy każdym punkcie, wymuszając na nim różne ustępstwa, jak na przykład to, że ze względu na bezpieczeństwo klanu, żaden człowiek Varatesha nie będzie mógł zbliżyć się do obozu z kolumną jeńców.

— Rozumiesz chyba, że wszyscy będą szli na piechotę i bez broni — ostrzegł go banita.

— Tak, tak — przytaknął wódz niecierpliwie. — Gdybym to ja wygrał, też byśmy was złupili.

Kiedy już się na coś zdecydował, jego umysł pracował na pełnych obrotach. Na koniec obaj złożyli odpowiednie przysięgi, wzywając duchy, by pomściły jakiekolwiek odstępstwo od uzgodnionych warunków.

Przygnębiony Viridoviks przyglądał się temu, stojąc za plecami tłoczących się Khamorthów. Niewielu chciało z nim rozmawiać — po raz pierwszy od wielu tygodni czuł się między nimi zupełnie obco. Uśmiech Seirem mówił, że ona nie zapomniała, ale zastanawiał się, jak długo jeszcze będzie mógł się tym cieszyć, teraz, gdy jej ojciec zwrócił się przeciwko niemu. W pewnym sensie bardziej pocieszyło go kilka zdań, które ostentacyjnie wypowiedział do niego Rambehisht.

— Może to jednak nie ja zwariowałem — powiedział do siebie, skubiąc wąsy. Tymczasem wszystko zostało już ustalone i banita dosiadał swojego konia.

— Jedź szybko — powiedział mu Targitaus. — Poseł nie poseł, długo nie wytrzymamy.

Renegat skinął głową. Lekkim kopnięciem piętą zmusił swego kosmatego, kasztanowego wierzchowca do klusu i podniósł do góry białą tarczę, tak by żaden z patroli Targitausa nie zaatakował go podczas drogi powrotnej. Podmuch wiatru przyniósł jego śmiech, kiedy wyjeżdżał już z obozu.

— Ach tak, więc możemy ich w końcu uwolnić — powiedział Avshar. — Jacyż jesteśmy szlachetni.

Popijał kavass przez trzcinową rurkę, którą wsadził do jednej ze szpar w przyłbicy. Mimo to siorbał jak każdy przyzwoity nomada.

Varatesh upijał się codziennie od dłuższego już czasu. Żałował, że kiedykolwiek wydał rozkazy związane z uwolnieniem jeńców. Trochę za późno na żal — pomyślał.

— Tak, niech sobie idą — powiedział.

Rzecz została dokonana i musiał z tym żyć. Ręce trzęsły mu się jak staruszkowi, gdy podnosił bukłak do ust. Pił nie czując żadnego smaku.

— Idą! — krzyknął zwiadowca wjeżdżając do obozu.

Khamorthci odpowiedzieli mu radosnymi okrzykami. Wszyscy kręcili się kolo swoich namiotów; mężczyźni w pełnym uzbrojeniu, kobiety w najlepszych odświętnych strojach, z bogatymi bughtaqami na głowach i w długich koszulach z farbowanej wełny, przyozdobionych jeszcze falbankami. Pogoda także sprzyjała uroczystemu nastrojowi. Było zimno, ale słonecznie, ostatnia burza przetoczyła się nad obozem w nocy i odeszła na zachód.

Napięcie i strach mieszały się z radością. Żony, córki, bracia zaginionych, wszyscy mieli nadzieję, że ich ukochani znajdą się wśród jeńców i wiedzieli, że nie wszystkie nadzieje się spełnią.

— Wygląda na to, że ci skurwiele powiązali ich ze sobą — opowiadał jeździec. — Idą w szeregach po dwudziestu, jeden obok drugiego.

Groźny pomruk podniósł się między nomadami, ale Targitaus zaraz go uciszył:

— Ważne, że wracają — powiedział. — Sznurów można się pozbyć, tak samo jak wszystkich innych więzów.

Jego ziomkowie przytaknęli mu warknięciami, niczym wilki, które były ich znakiem. Stojąca obok Viridoviksa Seirem zawołała:

— Jak wyglądają?

Ściskała dłoń Gala z całych sił, niemal do bólu. Wiedział, jak bardzo chciałaby zapytać o Batbaiana i podziwiał ją za to, że jednak potrafiła się powstrzymać — gdyby zaczęła, zwiadowca musiałby odpowiedzieć na setki podobnych pytań. Celt oddał uścisk, a Seirem przyjęła to z wdzięcznością.

— Nie podjechałem aż tak blisko — odpowiedział nomada. — Kiedy tylko ich zobaczyłem, zawróciłem i przyjechałem tutaj.

Seirem przygryzła wargę, ale pokiwała głową ze zrozumieniem.

— Wyjdźmy im na spotkanie! — krzyknął ktoś z oczekujących. Khamorthci ruszali już do przodu, gdy Targitaus osadził ich, mówiąc:

— Zgodnie z umową, mamy ich przyjąć tutaj, i tak zrobimy. Bo teraz jesteśmy słabi, nie możemy więc łamać żadnego punktu. Ale kiedyś… — dodał, i nomadzi przytaknęli, już wypatrując tego dnia.

Oczekiwanie przeciągało się. W końcu w niebo wzbił się ogromny krzyk, kiedy spoza niskiego pagórka o kilkaset jardów od obozu, ukazały się pierwsze głowy. Nie zważając zupełnie na kha-gana, ludzie ruszyli w ich kierunku. On sam truchtał z nimi, nie próbując już nikogo powstrzymywać. Wciąż trzymając się za ręce, Viridoviks i Seirem biegli gdzieś w środku tłumu. Celt mógłby znaleźć się na samym początku, ale zwolnił, gdy nie dotrzymywała mu kroku.

Coraz to więcej uwolnionych jeńców wynurzało się zza wzgórza. Tak jak opowiadał zwiadowca, wszyscy byli ze sobą powiązani. Viridoviks gwizdnął z zaskoczenia, kiedy zobaczył ilu ich jest.

— Nie mówcie mi, że łajdak dotrzymał obietnicy — mruknął. Seirem spojrzała na niego ze zdziwieniem. Zdał sobie sprawę, że mówi po galijsku. — Nieważne, kochanie — powiedział w języku równin. — Zdaje się, że twój ojciec miał rację i bardzo się z tego cieszę.

— Ja też — odparła, i nagle dodała niemal krzycząc: — Patrz, to Batbaian, tam w pierwszym rzędzie!

Wciąż byli za daleko, by Viridoviks mógł go rozpoznać, ale Seirem nie miała wątpliwości. Zawołała brata po imieniu i wymachiwała rękami jak szalona. Batbaian odwrócił się w ich kierunku. Na pewno dostrzegł Viridoviksa, bo pokiwał głową, na znak że słyszał. Ze związanymi rękami nie mógł ich inaczej pozdrowić.

Kiedy podbiegli bliżej, Seirem wzdrygnęła się nagle, jakby ktoś ją uderzył.

— Jego oko? — wyszeptała.

Jej oczy napełniły się łzami — pod lewą brwią Batbaiana ziała tylko pusta, wypalona dziura, nad którą poruszała się bezużyteczna powieka.

— Och, kochanie, takie rzeczy się zdarzają — powiedział łagodnie Viridoviks. — Chwalmy bogów, że zostało mu drugie, i że będzie się mógł spokojnie wyleczyć w domu.

Dłoń Seirem była teraz zimna, ale zdobyła się na skinienie. Widziała już tyle nieszczęść, jakie niesie ze sobą wojna, że zdawała sobie sprawę z jej okrucieństwa.

Powracający jeńcy byli tego żywym dowodem. Wielu z nich utykało, wielu nosiło na sobie nie zaleczone rany, co najmniej kilkunastu przywiązanych było tylko za jedną rękę.

Seirem rozpoznawała kolejnych nomadów.

— Jest Ellak, na początku drugiej kolumny. Niech duchy mu sprzyjają; też stracił jedno oko. I Bumin, o tam, jego łatwo jest poznać po krzywych nogach, och nie, on też nie ma oka. Tak samo jak Zabergan, i ten wysoki mężczyzna z Cętkowanych Kotów, i Nerseh?

Spojrzała na Viridoviksa wystraszonym wzrokiem. On także zdrętwiał, jakby miał pod sercem kawał lodu. Przypomniał sobie, jakie to podarunki dawał Avshar.

Tłum dobiegł w końcu do więźniów i okrzyki radości zmieniły się nagle w okrzyki przerażenia. Kobiety płakały, zawodziły i mdlały, mężczyźni milczeli w osłupieniu. Niektórzy odbiegali na bok, by zwymiotować na błotnistą ziemię. Jeden z wojowników rozciął więzy swojego brata, wyciągnął go z tłumu i zabił. Zanim ktokolwiek zdołał go powstrzymać, sam poderżnął sobie gardło i upadł brocząc obficie krwią.

To, co zobaczyła Seirem na początku, to jedyna litość, na jaką było stać Avshara i Varatesha. Prowadzącym poszczególne kolumny zostawiono po jednym oku, by mogli odnaleźć drogę przez step. Wszyscy pozostali byli kompletnie ślepi — z pustych oczodołów zamiast łez spływała tylko ropa albo żółta, gęsta surowica. Minęło sporo czasu, zanim Viridoviks zdał sobie sprawę z rozmiarów tej zbrodni — tysiąc ludzi i pięćdziesiąt oczu.

Lipoxais, którego różowa zazwyczaj twarz była teraz śmiertelnie blada, przechodził od kolumny do kolumny, przykładając lecznicze zioła do twarzy najbardziej okaleczonych nomadów, i co było może nawet ważniejsze, pocieszając ich swoim łagodnym głosem. Ale przy tak wielu ofiarach było to beznadziejne zadanie i wkrótce enaree nie tylko wyczerpał cały zapas lekarstw, ale zupełnie upadł na duchu. Osunął się na kolana i szlochał, wstrząsany głębokimi spazmami człowieka, który nigdy dotąd nie pozwalał sobie na płacz.

— Pięćdziesięcioro oczu! Widziałem to i nie zrozumiałem! Widziałem to!

Krótkie włosy na karku Viridoviksa stanęły dęba, kiedy przypomniał sobie wizjonerski trans Li-poxaisa. Co jeszcze wtedy zobaczył? Drzwi w górze i parę mieczy. Gal wzdrygnął się. Splunął pod nogi, by odegnać złe znaki, nie chcąc mieć już do czynienia z przepowiedniami enaree.

Targitaus rozglądał się dokoła, jak człowiek, który obudził się właśnie ze złego snu, ale rzeczywistość okazała się tylko dalszą częścią koszmaru.

— Mój syn! — jęknął. — M6j klan! Mój… — znowu jęknął, z bólu i ze zdziwienia, złapał się za głowę, a właściwie próbował to zrobić, bo lewa ręka pozostawała bezwładna. Zachwiał się niczym stare drzewo poruszone wiatrem i upadł na ziemię, twarzą do dołu.

Seirem krzyknęła przeraźliwie i rzuciła się do ojca. Borane już przy nim była i rękawem swej odświętnej bluzki delikatnie wycierała błoto z jego twarzy i brody. Lipoxais, wyrwany z własnej, osobistej tragedii, także do nich podbiegł.

— Przetnijcie te sznury, do cholery! — krzyknął Batbaian.

Ktoś machnął szablą rozcinając powróz łączący go z pozostałymi więźniami. Pozbawieni swego jednookiego przewodnika, stanęli w miejscu, bojąc się ruszyć nawet na krok. Batbaian wciąż z zawiązanymi z tyłu rękami, przepchnął się przez tłum i niezdarnie uklęknął przy ojcu.

Prawa strona twarzy Targitausa wciąż wykrzywiona była bólem, podczas gdy lewa obwisła, jakby wykonana była z nadtopionego wosku. Jedna źrenica zrobiła się maleńka, a druga wypełniała niemal całą tęczówkę. Z gardła wodza dobywało się ciche rzężenie. Wszyscy stojący dokoła — rodzina, pozostali Khamorthci i Viridoviks — w straszliwej bezsilności słuchali jak jego oddech staje się coraz słabszy i słabszy, aż w końcu cichnie. Lipoxais zamknął mu wytrzeszczone oczy. Jęcząc cichutko, Borane przytuliła się cała do Targitausa, próbując jeszcze napełnić martwe ciało życiem. Na próżno.

XIII

Choć przesłuchanie u Imperatora zakończyło się dla Marka pomyślnie, nie wzywano go od tego czasu. Thorisin nie miał w sobie tyle czelności, co Vardanes Sphrantzes, by stanąć twarzą w twarz z człowiekiem, którego upokorzył. Trybun był raczej zadowolony, że zostawiono go w spokoju. W końcu udało mu się skończyć raport, który oddał Imperatorowi przez posłańca. Pisemne podziękowanie dotarło do niego tą samą drogą.

Gajusz Filipus bez trudu utrzymywał Garsavrę pod kontrolą. Yezda Yavlaka próbowali najechać na farmy leżące w pobliżu miasta wkrótce po tym, jak Skaurus dotarł do stolicy. Raport, który przysłał mu starszy centurion, mógł służyć za model zwięzłej informacji: „Przyjechali. Rozwaliliśmy ich”.

Trybun ucieszył się z tego zwycięstwa, ale mniej, niż mógłby to sobie wyobrazić kilka tygodni temu. Nieustanny szum przekładanych z miejsca na miejsce pergaminów skutecznie izolował biurokratyczne skrzydło Wielkiego Sądu od takich problemów. A świadomość tego, że Rzymianie poradzili sobie bez niego sprawiała, że Marek czuł się jeszcze bardziej niepotrzebny.

Większość czasu spędzał przy biurku albo w swoim pokoju, ograniczając kontakty ze światem zewnętrznym do minimum. Zresztą, w Videssos nie było prawie nikogo, z kim chciałby się zobaczyć. Kiedyś, wychodząc zza rogu, zobaczył służącego Alypii stukającego do drzwi jego pokoju. Natychmiast się przed nim schował. Służący odszedł, gderając do siebie. Skaurus nie chciał spotkać się z księżniczką po tym, jak odsłonił się przed nią pod wpływem eliksiru Neposa i wszystkie jego J prywatne smutki nie były już prywatnymi.

Gdyby nie Senpat i Nevrata Sviodo, stałby się zupełnym odludkiem. A kiedy przyszli po niego po raz pierwszy, nie chciał ich nawet wpuścić.

— Wiem, że tam jesteś, Skaurus — wołał Senpat przez drzwi. — Zobaczymy, kto kogo przetrzyma.

Razem z żoną urządzili mu taki capstrzyk pod drzwiami, że musiał się w końcu poddać.

— Przepraszam — wymamrotał nieszczerze. — Wejdźcie, osuszcie się trochę.

— Nie, nie, to ty pójdziesz z nami — powiedział Senpat. — Zdaje się, że znalazłem tawernę, gdzie mają naprawdę wytrawne wino, takie jak lubisz. A gdyby nawet nie, to jak wypijesz i trochę, na pewno ci się spodoba.

— Dziękuję, ale sam już się dzisiaj wystarczająco opiłem — odparł Marek, wciąż próbując odmówić. Odgłos bijących o szybę kropel deszczu i wino przynosiły mu ukojenie i pozwalały w spokoju przetrwać kolejny wieczór.

Ale Nevrata wzięła go pod ramię.

— Picie w samotności to nie to samo — oznajmiła. — No chodź. Mając do wyboru tylko wyrywanie się siłą, trybun skapitulował.

Tawerna nie była specjalnie oddalona od kompleksu pałacowego. Skaurus łyknął trochę wina z podanego mu kubka, skrzywił się i spojrzał z wyrzutem na Senpata Sviodo.

— Tylko Vaspurakaner mógł powiedzieć, że ten syrop jest wytrawny — oskarżył go. „Książęta” lubowali się w szczególnie słodkich trunkach, przebijając pod tym względem nawet Videssańczy-ków. — Czym ono się różni od wszystkich innych win z okolicy?

— Z tego co wiem, to niczym — odparł beztrosko Senpat. Kiedy Skaurus wlepił w niego zdumione spojrzenie, dodał: — Ale ta pokusa wyciągnęła cię z twojego gniazdka, czy nie tak?

— Myślę, że to raczej zasługa twojej żony.

— Śmiesz twierdzić, że ona ma w sobie coś, czego mnie brakuje? — Senpat zrobił obrażoną minę, jakby czuł się tym dotknięty do żywego.

— Och, cicho bądź — rozkazała mu Nevrata. Odwróciła się do Marka: — Do czego potrzebni byliby przyjaciele, gdyby nie umieli pomóc w ciężkim czasie?

— Dziękuję wam — powiedział trybun.

Wyciągnął rękę, by z wdzięcznością uścisnąć jej dłoń, a potem niechętnie ją wypuścił — nawet najmniejszy akt dobroci był go teraz w stanie poruszyć. Uśmiechnęła się do niego ciepło.

— Jeszcze jedna rzecz, do której potrzebni są przyjaciele, to napełnianie pustych kubków swoich przyjaciół — powiedział Senpat. Gestem przywołał oberżystę.

Skaurus przekonał się, że Nevrata miała rację. Tak naprawdę, kiedy zaszywał się w swoim pokoiku z butelką, popadał w odrętwienie i smutek. Kiedy jednak miał przy boku Nevratę i Senpata, wino pozwalało mu przyjąć sympatię, którą na trzeźwo by odrzucił. Próbował nawet przyłączyć się do śpiewu, kiedy jeden z klientów tawerny rozpoczął całą serię pijackich przyśpiewek, ale wybuchnął śmiechem, gdy mina Senpata ostrzegła go, iż jego głos i słuch nie były lepsze niż zazwyczaj.

— Musimy to kiedyś powtórzyć — usłyszał swoje słowa, kiedy trochę niepewnym krokiem doszli do drzwi jego pokoju.

— Ale musisz obiecać, że nie będziesz już śpiewał — odparł Senpat.

— Jasne. — Z pijacką wylewnością Marek uścisnął parę Vaspurakanerów: — Jesteście naprawdę dobrymi przyjaciółmi.

— Więc jako dobrzy przyjaciele, pozwolimy ci teraz odpocząć — powiedziała Nevrata. Trybun ze smutkiem patrzył jak się oddalają. Oni też się lekko zataczali, idąc korytarzem do schodów. Senpat objął żonę w talii. Marek zagryzł wargę i pospiesznie uciekł do pokoju.

Ta mała przykrość nie zepsuła mu jednak wieczora. Skaurus zapadł w głęboki, odprężający sen, zupełnie inny niż pijackie majaki, które i tak były najlepszą rzeczą, jakiej doznał, odkąd opuściła go Helvis. Poranny ból głowy zdawał się niezbyt wygórowaną ceną za spokojną noc. Kiedy wszedł do biura, w którym pracował, skinieniem głowy pozdrowił nadzorowanych przez siebie gryzipiórków i był to pierwszy przyjacielski gest, jaki uczynił pod ich adresem.

Zdążył się już przekonać, że o wiele lepiej radzi sobie z kontrolowaniem biurokratów niż przed rokiem. Żaden z nich nie miał takiego talentu manipulowania liczbami jak Pikridos Goudeles, a wszyscy wiedzieli, że Marek zdołał utemperować ich cwanego szefa. Nie znajdowali w sobie na tyle sprytu i odwagi, by próbować dokonać czegoś więcej.

Przeglądanie wykazów podatkowych strona po stronie, kolumna po kolumnie bez odnalezienia najmniejszego błędu, mogło sprawiać satysfakcję, ale jednocześnie było szalenie nudne. Trybun pracował niemal mechanicznie, choć ze znajomością rzeczy — nie przyszedł tutaj szukać emocji.

Widząc, że Skaurus jest w lepszym niż zazwyczaj nastroju, jeden z urzędników podszedł do jego biurka.

— O co chodzi, Iatzoulinos? — spytał trybun, podnosząc wzrok znad liczydła. Właściwie nie musiał na nie wcale patrzeć, bo jego palce same przesuwały paciorki, dodając długie kolumny liczb z oszałamiającą prędkością. Pod tym względem nie ustępował wcale profesjonalnym rachmistrzom.

— Pomyślałem, że to może zapewnić ci nieco rozrywki, panie — powiedział Iatzoulinos, wyciągając przed siebie zwitek pergaminu.

Gryzipiórek był szczupłym mężczyzną o śniadej cerze i bliżej nieokreślonym wieku. Posługiwał się biurokratycznym żargonem, nawet kiedy mówił o sprawach zupełnie z tym nie związanych. Pewnie tak samo mówi nawet kiedy się kocha — pomyślał z pogardą Marek.

Zaciekawiło go, cóż mogło być zabawne dla tak wymoczkowatego człowieka.

— Pokaż mi to.

— Z przyjemnością, panie. — Iatzoulinos rozwinął pergamin. — Najpierw przekonasz się, że wszystkie wymagane pieczęcie zostały na tym dokumencie umieszczone. Na pierwszy rzut oka, nic nie można mu zarzucić. Zwróć jednak uwagę na niewprawną rękę, spod której wyszło to pismo i dziecinnie prostą składnię. Poza tym, ma to być żądanie zwrotu pieniędzy ze stolicy, dla jakiegoś prowincjonalnego miasteczka… — Iatzoulinos sam się roześmiał. Uważał, że sprawa jest zbyt oczywista, by musiał o niej mówić.

Skaurus przyjrzał się dokumentowi. Nagle i on wybuchnął śmiechem. Iatzoulinos wyraźnie był zadowolony z takiej reakcji, ale zaczął się niepokoić, gdy trybun wciąż nie przestawał się śmiać. W końcu nie wytrzymał i spytał go:

— Najmocniej przepraszam, panie, ale wydaje mi się, że doszukałeś się czegoś, co umknęło mej uwagi. Czy byłbyś łaskaw podzielić się ze mną źródłem swego rozbawienia?

Marek nie mógł jeszcze mówić, więc wskazał tylko na podpis, który widniał pod dokumentem. Wzrok Iatzoulinosa powędrował za jego palcem. Wąskie policzki pobladły mu niczym wosk.

— To twoje nazwisko, tam? — zapytał cichutko. Z przestrachem popatrzył na miecz Skaurusa — nie przywykł do widoku prawdziwej broni w kancelarii, gdzie z wrogami radzono sobie za pomocą pióra i atramentu.

— Ano właśnie. — Trybun zdołał się w końcu opanować. — Jeśli poszukasz dobrze w aktach tej sprawy, znajdziesz tam także reskrypt Imperatora, który aprobuje tę prośbę. Obywatele miasta Garsavra wielce przysłużyli się Imperium, oddając do naszej dyspozycji własne fundusze, bez których nie moglibyśmy wykupić namdalajskich jeńców. Sprawiedliwość i zwykła przyzwoitość wymagają, by zwrócić im te pieniądze.

— Oczywiście, oczywiście. Dołożę wszelkich starań, by zwrot owych kosztów przebiegał bez najmniejszych zakłóceń — bełkotał przerażony i skonfundowany Iatzoulinos. — Szlachetny panie, mam nadzieję, że rozumiesz, iż nie zamierzałem w żaden sposób ci ubliżyć, choć moje uwagi mogły zdawać się nieco lekceważące.

— Nie przejmuj się tym.

Skaurus podniósł się z krzesła i poklepał pechowego biurokratę po ramieniu. Nie był nawet w stanie wytłumaczyć, jak dalece był mu wdzięczny — nawet przy Senpacie i Nevracie nie uśmiał się tak serdecznie.

— Natychmiast wypiszę odpowiednie dokumenty, dzięki którym sprawa ta zostanie załatwiona w przyspieszonym trybie — powiedział Iatzoulinos zadowolony, że znalazł wymówkę pozwalającą mu się oddalić od Rzymianina.

— Tak, zrób to — zawołał za nim Marek. — Gajusz Filipus, który zarządza teraz garnizonem Garsavra, nie jest tak wyrozumiały jak ja.

Iatzoulinos ruszył truchtem do swojego biurka.

Kręcąc głową, trybun z powrotem usiadł do pracy. Nawet ulga, którą przyniósł mu śmiech, pomieszana była z żalem. Wolałby teraz być w Garsavrze, ze swoimi rodakami, niż samotnie spędzać smutne dni w stolicy. A wspomnienie tego, jak przejął jeńców z Księstwa, przywodziło ze sobą następne, o których nie chciał pamiętać.

Kilka dni później komnata aż wrzała od wesołych rozmów, kiedy stanął w drzwiach. Doszły do niego fragmenty kiepskich dowcipów, którymi przerzucali się biurokraci: „…wie tylko, po której stronie bułki jest masło”. „Powinien się nazywać Bułka Maślana”. „Nie, durniu, to ona…”.

Gdy tylko dostrzeżono jego obecność, w biurze zrobiło się zupełnie cicho. Po klęsce Iatzoulinosa, nie dzielili się już z nim swoją radością. Przeszedł obok urzędników, którzy unikali jego wzroku, rozmawiając między sobą wyłącznie o sprawach zawodowych.

Nieprzyjemnie zaskoczony, usiadł przy biurku, otworzył księgę i zaczął sumować długą kolumnę liczb. Tym razem żałował, że nie musi poświęcać całej uwagi pracy z liczydłem. Pomogłoby mu to zapomnieć o bólu, który nieoczekiwanie sprawił mu ten incydent.

— Zagraj coś jeszcze, Vaspurakanerze! — zawołał ktoś, przekrzykując głośny aplauz. Przyłączyły się do niego kolejne głosy, aż trzęsła się od nich cała tawerna.

Senpat Sviodo odłożył na moment pandourę i wygiął ręce, by je nieco rozluźnić. Spojrzał z komicznym przerażeniem w kierunku stolika, przy którym siedzieli Marek i Nevrata.

Nevrata zawołała coś do niego w swoim języku. Skinął ponuro głową i przewrócił oczyma.

— Przepraszam — powiedziała do Skaurusa, przechodząc znowu na videssański. — Powiedziałam mu tylko, że mógłby tu pić z nami, gdyby zostawił lutnię w domu.

— Ale on lubi grać — zauważył trybun. Nevrata podniosła brew.

— O tak, a ja lubię cukierki, ale pękłabym z przejedzenia, gdybym chciała zjeść ich całe wiadro.

— W porządku — poddał się Marek.

Senpat chciał zagrać tylko dwie lub trzy piosenki, bardziej dla siebie niż czyjejś rozrywki. Ale natychmiast znalazł szalenie entuzjastyczną publiczność, do której należał także oberżysta — to on niemal siłą posadził go na barze. Obok siebie Senpat położył swoją vaspurakanerską czapkę, odwróconą do góry nogami. Śpiewał już od dobrych dwu godzin, a otaczający go tłum nadal nie zamierzał go wypuścić.

Okrzykami radości powitali pierwsze dźwięki znajomej melodii i dołączyli do niej swoje przepite głosy: „Wino upija, ale ty upijesz się bardziej!”.

— Powinien to grać jak najdłużej — powiedział Marek. — Może wszyscy w końcu upiją się naprawdę na umór i dadzą mu odejść.

Oberżysta zdawał się myśleć o tym samym. Dwóch pomocników uwijało się jak w ukropie, wciąż dolewając wina do kubków zgromadzonych wokół Senpata klientów. Dwóch innych, opierając wielkie dzbany na biodrach, chodziło między stolikami.

Nevrata podstawiła jednemu z nich pusty już kielich. Skaurus odmówił — nie wypił jeszcze poprzedniej porcji. Nie umknęło to uwagi Nevraty.

— Oszczędzasz się dzisiaj.

— Powinnaś to zrozumieć, ty i twoje cukierki. Uśmiechnęła się.

— Słusznie.

Potem spoważniała i przyjrzała mu się niczym teolog badający jakiś trudny tekst. Starając się, by jej głos był zupełnie neutralny, zapytała:

— Ostatnio dużo piłeś, prawda?

— Może nawet za dużo. Jej twarz pojaśniała.

— Też tak myślałam, ale ja chyba nie powinnam ci o tym mówić. Chociaż — dodała szybko, nie chcąc by się obraził — nikt nie może mieć ci tego za złe, zważywszy…

— Tak, zważywszy — dokończył za nią. — Mimo wszystko, ze środka butelki możesz tylko patrzeć na świat. Potem, w końcu, widzisz samą butelkę.

Przypomniawszy sobie dlaczego pije, stracił nagle humor i wyglądał na tak przygnębionego, że ciemne brwi Nevraty podniosły się do góry ze zmartwienia. Dotknęła jego dłoni.

— Nadal jest tak źle?

— Przepraszam. — Ogromnym wysiłkiem woli udało mu się opanować. — Nie wiedziałem, że to tak widać.

— Och, ktoś kto minąłby cię na ulicy, pewnie nic by nie zauważył — powiedziała. — Ale my znamy się już od paru lat, nie tak?

— Jasne, że tak.

Kiedy nad tym pomyślał, zdał sobie sprawę, że znał Nevratę i Senpata lepiej niż jakichkolwiek innych „nie-Rzymian”, że znał Nevratę lepiej niż jakąkolwiek inną kobietę w tym świecie oprócz Helvis — jej wspomnienie znowu wykrzywiło mu twarz, choć sam o tym nie wiedział — i Alypii Gavra. A Nevrata nie miała w sobie nic z arystokratycznej wyniosłości.

Zanim całkiem zdał sobie z tego sprawę, wziął ją za rękę. Było to trochę dziwne, kiedy czuł dłoń kobiety tak samo stwardniałą od rękojeści miecza jak jego własna. Cugle i łuk także odcisnęły tam swój ślad. Nevrata spojrzała na niego zaskoczona, ale nie zabrała ręki.

Właśnie wtedy Senpat skończył ostatnią piosenkę. Zeskoczył z baru pomimo nowych próśb i okrzyków, mówiąc:

— Nie, nie. Dosyć moi przyjaciele, dosyć!

Dźwięk jego głosu, tym razem nie akompaniującego pandourze sprawił, że Marek odsunął dłoń jak oparzony.

— No, jak wam tu idzie? — spytał Senpat, gdy w końcu udało mu się przepchać do stolika. — Coście tu wykombinowali, kiedy ja się tam pociłem? Na pewno nic dobrego.

Trybun cieszył się, że miał jeszcze trochę wina w kubku. Mógł teraz uniknąć odpowiedzi, wypijając je drobnymi łykami.

Po momencie milczenia, Nevrata powiedziała:

— Na pewno nic złego. — Mówiła tym samym, neutralnym tonem, którego używała przed chwilą w rozmowie ze Skaurusem.

Trybun skrzywił twarz. Najwidoczniej gryzło go tylko sumienie, bo Senpat nie zauważył niczego niepokojącego. Potrząsnął czapką, która pełna była brzęczących rozkosznie monet, podarowanych mu przez zachwyconą publiczność.

— Widzicie? — powiedział. — Powinienem był jednak zostać minstrelem. Nevrata prychnęła tylko, dając w ten sposób do zrozumienia, co o tym myśli.

— Schowaj pieniądze do sakiewki — powiedziała. — Będziesz potrzebował czapki, bo znowu zaczęło padać.

— A kiedy tu w ogóle przestaje padać?

Senpat wysypał pieniądze na stół. Kilka monet stoczyło się na podłogę.

— Zostaw — powiedział, kiedy Nevrata zaczęła je zbierać. — Ci od sprzątania będą mieli niespodziankę.

Schował pandourę do pokrowca z miękko wyprawionej skóry i spojrzał na Marka.

— Będzie jej bardziej sucho niż tobie bez czapki.

— Bardziej niż komukolwiek z nas.

Zdawało mu się, że ta odpowiedź zabrzmiała jakoś płasko, ale wystarczyła. Niekiedy lakoniczność bywa najlepszym wyjściem.

— Czasami wydaje mi się, że bardziej dbasz o tę swoją zabawkę niż o mnie — powiedziała Nevrata, żartując sobie z niego jak zawsze.

— Czemu nie? — odgryzał się Senpat. — Ty możesz zadbać o siebie sama.

— Cieszę się, że tak myślisz.

Odpowiedź Nevraty była na tyle zgryźliwa, że Marek odwrócił się do niej, zastanawiając się, czy może była też przeznaczona dla niego. Senpat tylko zachichotał, mówiąc:

— A to języczek, istna żmijka.

Zaczął bić dokoła rękoma, jakby odganiając węża. Nevrata udała, że rzuca w niego talerzem, ale śmiała się głośno. Marek też nie mógł powstrzymać uśmiechu — Senpat był niepoprawny.

Vaspurakaner przerzucił pandourę przez ramię i naciągnął na głowę czapkę, najmocniej jak potrafił. Ruszył do drzwi, zaraz za nim Nevrata. Skaurus trzymał się nieco bardziej z tyłu. Przez moment zastanawiał się, czy nie zostać w tawernie dopóki nie przestanie padać, ale to mogłoby zająć kilka dni. Poza tym, jak powiedział Nevracie, po pewnym czasie pił tylko dla upicia się, nie dla przyjemności. Za dobrze siebie znał, by udawać, że tego nie widzi.

Jakiś Videssańczyk próbował przyciągnąć do siebie Nevratę. Wyśliznęła się, wyrwała mu z ręki kubek z winem i wylała mu je na głowę.

— Daj spokój — powiedziała, kiedy Senpat obrócił się gwałtownie sięgając po nóż. — Potrafię sama o siebie zadbać.

— Widzę właśnie.

Pozostał jednak czujny, obawiając się, że facet może nie poprzestać na tym. Marek przepchał się przez tłum, żeby im pomóc w razie potrzeby.

Videssańczyk krztusił się i przeklinał, ale jego kumpel stojący obok burknął: — Uspokój się, durniu. Należało ci się. Nie będziesz się więcej dobierał do czyjejś kobiety.

Przemoczony mężczyzna rozejrzał się dokoła szukając poparcia, ale nikt nie kwapił się z pomocą. Dzięki swojej muzyce, Senpat był bohaterem tego wieczora, mimo że i on, i jego żona i byli cudzoziemcami.

Marek wciągnął w płuca zimne, wilgotne powietrze i od razu pożałował, że wyszedł z tawerny. Postawił kołnierz płaszcza, by choć trochę osłonić się przed deszczem i schował głowę w ramiona, spuszczając wzrok na czyhające w dole kałuże. Deszcz i tak bezlitośnie siekł go po twarzy.

Senpat i Nevrata z chlupotem maszerowali obok niego. Oni też mieli spuszczone głowy. Skaurus co chwila spoglądał na Nevratę. Przeklął sam siebie pod nosem i pomyślał, że mężczyzna w tawernie, który zrugał pechowego podrywacza, mógł równie dobrze mówić do niego.

Z drugiej strony, Nevrata nie wylała na niego wina. Nagle zdał sobie sprawę, w jakim stanie musi się znajdować, skoro tak niewielka rzecz wzbudzała w nim jakieś nadzieje.

Deszcz zamienił się w mokry śnieg. Ociekający wodą posłaniec przyniósł wiadomość do biura trybuna.

— Trochę tu ładniej niż w Garsavrze — powiedział, wręczając Skaurusowi pergamin.

— Hmm? Och, tak.

Marek nie zauważył, że był to ten sam człowiek, który przywiózł mu od Thorisina rozkaz powrotu do stolicy.

Złamał pieczęć, czując jednocześnie dotkliwą samotność i radość, gdy jego oczom ukazały się kanciaste łacińskie litery, a nie wężowate pismo Videssańczyków. Jak zawsze, wiadomości od Gaju-sza Filipusa były samą esencją rzeczy — pisanie było dla niego zbyt dużym wysiłkiem, by marnować wiele słów: „Miejscowi spłaceni, mało nie umarli ze zdziwienia. Gdzie nasze pieniądze?”.

Trybun zapisał to w widocznym miejscu, by zaraz nie zapomnieć. Kiedy podniósł wzrok, kurier wciąż tam stał.

— Tak?

Mężczyzna drobił w zakłopotaniu nogami. W butach chlupotała mu woda.

— Ostatnim razem, kiedy się widzieliśmy, poczęstowałeś mnie gorącym winem.

— O przepraszam.

Marek się zaczerwienił. Zajął się teraz jeźdźcem, jeszcze raz przepraszając go za tę nieuprzej-mość. Wcale nie zrobił tego ze względu na jakąś niechęć do tego człowieka, który wysłał go w tę katastrofalną podróż. Po prostu nie pomyślał, co w pewnym sensie było jeszcze gorsze.

Udobruchany kurier pozdrowił go, jeszcze zanim ruszył w dalszą drogę. Skaurus, którego wciąż dręczyły lekkie wyrzuty sumienia, wykorzystał inną szansę, by wykazać się dobrymi manierami.

— Dowiedziałem się właśnie, że wysłałeś Garsvranom pieniądze, które był im winien skarb — powiedział do Iatzoulinosa. — Chciałbym ci podziękować, że tak szybko to załatwiłeś.

— Kiedy tylko zaznaczyłeś, jak pilna jest to sprawa, uczyniłem wszystko co w mojej mocy, by zadośćuczynić twojej prośbie, panie — powiedział biurokrata.

„A co miałem robić, kiedy stałeś mi nad głową?”, mówiły jego oczy z lekką pogardą. Marek ściągnął usta, rozzłoszczony tym, że jego uprzejmość została wzięta za oznakę słabości. Głos trybuna stwardniał.

— Mam nadzieję, że będziesz równie skrupulatny w dopilnowaniu tego, by pieniądze dla garnizonu w Garsavrze, garnizonu moich rodaków, zostały wypłacone w porę.

— Dokumenty związane z wydatkami na wojsko znajdują się w zupełnie innym dziale — ostrzegł go Iatzoulinos. — W wyniku polityki prowadzonej przez obecny rząd, dokonano tak wielu transferów funduszy, że nie mogę do końca zapewnić, czy ta prośba zostanie zrealizowana równie szybko jak poprzednia.

Inspekcje, które trybun przeprowadzał w kancelarii, szczególnie ta obecna, pozwoliły mu zrozumieć, jak dla urzędników spędzających tu niemal całe swoje życie, księgi stawały się bardziej realne od ludzi, których czyny i potrzeby w tychże spisywali. Gajusz Filipus miałby na ten temat inne zdanie — pomyślał. Głośno zaś powiedział:

— Garsavra jest bardzo ważnym punktem, ze względu na zagrożenie atakiem Yezda. Imperator nie byłby zadowolony, słysząc o jakimś poruszeniu wśród tamtejszych żołnierzy. Jak ci już mówiłem, jestem jednym z nich i znam ich bardzo dobrze. Obecny dowódca tego garnizonu to człowiek, z którym nie warto zadzierać.

— Zastosuję wszelkie dostępne mi środki — powiedział Iatzoulinos posępnie.

— Cieszę się. Jeśli będziesz pracował nad tym z takim zapałem, jak w sprawie Garsavran, to jestem pewien, że Rzymianie wkrótce otrzymają swoje pieniądze.

Marek pożegnał biurokratę przyjacielskim skinieniem głowy i powrócił do swojego biurka. Lekki uśmiech przemknął po szczupłej twarzy Iatzoulinosa, co pozwoliło trybunowi wierzyć, że jego ostrzeżenie dotarło gdzie trzeba, nie wywołując jednocześnie niepotrzebnych urazów.

Pomimo przygnębienia, nagle sam się uśmiechnął. Iatzoulinos może uważać go za upierdliwego natręta, ale przy pierwszym spotkaniu z Gajuszem Filipusem uciekłby z krzykiem.

— Trzy sztuki srebra? — Sprzedawca spojrzał na niego z oburzeniem. — To świetny pas, cudzoziemcze. Widzisz, jakie I wykończenie? Jaka świetna skóra? Jaki jest silny? — Szarpnął nim mocno.

— Nie rozłazi ci się w rękach — zauważył Skaurus sucho. — Gdyby było inaczej, już dawno temu ktoś by cię powiesił na swoim pasku i nie mógłbyś mnie tutaj oszukiwać. Jednak gdybym dał ci cztery, mógłbyś tak się zawstydzić tym nieuczciwym zarobkiem, że nie pisnąłbyś o tym nawet słówka, żeby tylko całe Palamas nie dowiedziało się, jaki z ciebie złodziej.

— Ja, złodziej? Próbujesz mnie tutaj obrabować, nie wyciągając nawet miecza. Po tym ile musiałem zapłacić za skórę, po tym ile włożyłem w niego pracy, odebrałbym jedzenie swoim dzieciom, gdybym sprzedał go za mniej niż siedem.

Stanęło w końcu na sześciu sztukach srebra. Marek czuł jakiś niedosyt — gdyby miał teraz serce do targowania się, mógłby dostać pasek za pięć. Wzruszył ramionami. Nie potrafił się zmusić do tego, by mu na tym zależało. Zresztą, nie zależało mu prawie na niczym.

Przynajmniej miał pas. Ten, który nosił dotychczas, był już stary i przetarty. Rozpiął go, zsunął sztylet i miecz i oparł je o nogę. Trzymając spodnie jedną ręką, wyciągnął stary i zaczął wsuwać w szlufki nowy pasek.

Grzebał się właśnie przy jednej, którą miał za plecami, kiedy jakiś wesoły głos powiedział:

— O tak, ta jest najtrudniejsza. Pamiętam, że zawsze miałem z nią kłopoty, kiedy jeszcze nosiłem spodnie.

— Nepos!

Trybun wyprostował się i natychmiast musiał złapać opadające spodnie. Okręcił się twarzą do kapłana, a sztylet i miecz z brzękiem upadły na kocie łby. Zaczerwieniony jak burak, pochylił się, by je zebrać i znowu złapał się za pasek w ostatniej chwili.

— Czekaj, pomogę ci. — Nepos podniósł nóż i miecz Skaurusa z pokrytej rozmokłym śniegiem ulicy. Zaczekał aż trybun zapiął w końcu pasek i oddał mu jego własność.

— Dziękuję — powiedział Marek sztywno.

Nie chciał mieć z nim do czynienia; nie po tym, jak upoił go swoim eliksirem i wysłuchiwał z Thorisinem i Alypią jego najintymniejszych zwierzeń. Jeśli nawet Nepos to wyczuwał, nic po sobie nie pokazał.

— Dobrze cię widzieć — powiedział. — Ostatnio trudniej cię złapać niż karalucha. Czy przemykasz się tylko po ścianach, czy też wymyśliłeś jakiś chytry sposób włażenia pod boazerię?

— Nie mam ostatnio potrzeby widywania się z kimkolwiek — odparł Marek, nie siląc się na żaden dowcip.

— No cóż, zważywszy przez co ostatnio przeszedłeś, trudno ci się dziwić.

Widząc jak nagle oblicze Rzymianina stężało, Nepos zrozumiał, że palnął gafę: — Och, drogi przyjacielu, wybacz mi, proszę.

— Pozwolisz, że już sobie pójdę — oznajmił Marek beznamiętnym głosem i z kamienną twarzą odwrócił się od kapłana.

— Zaczekaj! W imię Phosa, błagam cię.

Marek zatrzymał się niechętnie. Nepos nie należał do kapłanów, którzy szafują bez opamiętania imieniem swego boga. Kiedy już zaklinał go na Phosa, miał jakiś poważny powód, a przynajmniej tak mu się wydawało.

— Czego ode mnie chcesz? — Trybun nie potrafił ukryć swojej goryczy. — Nie wystarcza ci to, co już widziałeś?

— Mój przyjacielu… jeśli mogę cię tak jeszcze nazywać…? — Nepos czekał na jakiś znak od Skaurusa, ale trybun nawet nie drgnął. Wzdychając, kapłan mówił dalej: — Pozwól, że powiem ci, jak bardzo żałuję, iż cała sprawa właśnie tak się zakończyła. Nie mniej od Imperatora, jeśli mogę dodać.

— Dlaczego? Jemu nic się nie stało.

Nepos zmarszczył brwi, słysząc jak szorstko Marek mówi o Thorisinie, ale spokojnie kontynuował:

— Ależ tak, krzywda, którą ci wyrządził, dotknęła także i jego. Jego Wysokość miał prawo upewnić się, czy nie jesteś wmieszany w jakiś spisek przeciwko niemu, ale kiedy doszło do wgłębiania się w tak intymne szczegóły twojego prywatnego życia… — Nepos znowu się zawahał, szukając w myślach jakiegoś sposobu, by ominąć tę drażliwą kwestię. Nie znajdując niczego takiego, dokończył: — Powinien był ci przerwać.

— Ale nie przerwał — powiedział Marek znużonym głosem.

— Nie, i jak ci powiedziałem, żałuje tego. Ale wiesz jaki on jest uparty. Przypomnij sobie tylko sprawę Tarona Leimmokheira. I niełatwo jest mu się przyznać do błędu, nawet przed samym sobą. Niemniej jednak zauważ, że powierzył ci to samo odpowiedzialne stanowisko, co przed rokiem.

— Nie jest ono tak ważne, jak dowództwo nad garnizonem w Garsavrze — powiedział trybun, wciąż nie dowierzając kapłanowi.

— Nie, ale jeśli będziesz się na nim dobrze sprawował i nie dasz żadnych powodów do nowych podejrzeń, to zapewne powrócisz do swojej funkcji latem, kiedy znowu zacznie się czas wojen.

— Łatwiej ci to powiedzieć, niż Thorisinowi zrobić. Nepos znowu westchnął.

— Uparty z ciebie człowiek, Skaurus. Dam ci na koniec tylko jedną radę: sądź po czynach, a nie przed nimi.

Marek zamrugał. Przestroga Neposa mogła równie dobrze wyjść z ust jakiegoś filozofa-stoika. Kapłan skłonił się uprzejmie i odszedł. Przybladłe zimowe słońce odbijało się od jego łysej czaszki.

Skaurus zmarszczył brwi, spoglądając na oddalającą się sylwetkę duchownego. Nepos mógł go uważać za ponuraka, ale on sam był niefrasobliwy, co zapewne sprawiało, iż dobre wiadomości mnożył, a złe dzielił przez dwa. Gdyby Imperator naprawdę chciał go widzieć znowu w swoich szeregach, mógł powiadomić go o tym już dawno temu. Nie — pomyślał trybun — wciąż nie był w łaskach Imperatora — i to było właśnie zalecane przez Neposa sądzenie po czynach.

Pokręcił głową. Dzięki temu dojrzał kolejną znajomą twarz. Jak Skaurus, Provhos Mourtzouph-los był wyższy niż większość Videssańczyków i to wyróżniało go spośród tłumu wypełniającego plac Palamas.

Przystojny arystokrata także marszczył czoło. Marek zesztywniał nagle i obudziła się w nim uśpiona od długiego czasu żołnierska czujność, bo oficer obserwował Neposa. Nie było to trudne ze względu na jego niebieskie szaty i wygoloną do łysa głowę.

Potem spojrzenie Mourtzouphlosa wróciło do trybuna. Marek przechwycił je i ostentacyjnie się ukłonił. Mourtzouphlos skrzywił się, odwrócił i zaczął targować z mężczyzną niosącym wiklinowy kosz pełen krewetek.

Ciekawe — pomyślał naprawdę zaintrygowany Skaurus. Ruszył w kierunku kompleksu pałacowego. Gdzieś po minucie odwrócił się nagle, jakby czegoś zapomniał. Mourtzouphlos trzymał za ogon smażoną krewetkę, to prawda, ale nie znaczyło to, że nie może jednocześnie obserwować trybuna. Właściwie, szedł o kilka kroków za nim. Widząc, że Skaurus domyśla się co robi, zatrzymał się zmieszany i zmartwiony.

Przez moment Rzymianin był wściekły przypuszczając, że to sprawka Thorisina Gavrasa. To tyle co do optymizmu Neposa — pomyślał. Ale potem doszedł do wniosku, że Imperator nie posłużyłby się tak niezdarnym szpiegiem. Gdyby naprawdę chciał, żeby ktoś śledził jego poczynania, trybun nigdy by się o tym nie dowiedział.

W takim razie dlaczego? Jedyne co przychodziło mu do głowy to, że Mourtzouphlos był podejrzliwy i zazdrosny o jego wpływ na Imperatora, a widząc go rozmawiającego z Neposem — który na pewno należał do zaufanych ludzi Imperatora — poczuł się zaniepokojony. Ale Mourtzo-uphlos też do nich należał. Jeśli przypuszczał, że Skaurus jest jego rywalem, to było to całkiem rozsądne wytłumaczenie.

Ogrodnicy zgrabywali ostatnie suche liście jesieni z szerokich trawników otaczających budynki pałacu. Ukłonili się z szacunkiem przechodzącemu obok trybunowi. Automatycznie oddał pozdrowienie. Oczywiście, nie miało to żadnego znaczenia — ogrodnicy stali zbyt nisko w hierarchii pałacowej, by pozwolić sobie na lekceważenie kogokolwiek, nawet jeśli aktualnie popadł on w niełaskę. Z drugiej strony — pomyślał Marek — zazdrość Mourtzouphlosa o czymś świadczy i być może jest to najlepsza rzecz, jaka zdarzyła mu się w ciągu kilku ostatnich tygodni.

Znowu okręcił się na pięcie. Idącego kilkadziesiąt jardów za nim Provhosa Mourtzouphlosa zafascynowało nagle ogołocone z liści drzewo. Zdawał się nie zupełnie zauważać machającego doń wesoło Marka.

Z uśmiechem na twarzy trybun czuł się jakoś dziwnie, ale nie było to nieprzyjemne uczucie.

Ten dobry nastrój przeciągnął się na całe popołudnie. W odpowiedzi na jego zadowoloną minę, Iatzoulinos zdobył się na uśmiech, co było nie lada osiągnięciem. Biurokrata rozluźnił się nawet do tego stopnia, że opowiedział mu dowcip. Marek był zdumiony, bo nie przypuszczał, że Iatzoulinos zna jakieś. Co prawda, nie opowiedział go za dobrze, ale liczył się sam wysiłek.

Kolacja także wydawała mu się niezwykle smakowita. Pieczone jagnię było naprawdę jagnięciem, a nie łykowatą baraniną; groch i cebula były ugotowane dokładnie tak jak trzeba; na zewnątrz było na tyle śniegu, że oberżysta mógł na deser podać gęsty sok z lodem. I tak, kiedy Marek wrócił do swojej komnaty wkrótce po zachodzie słońca czuł, że był to najlepszy dzień ze wszystkich, które spędził w stolicy tej jesieni.

O tej porze roku wieczór zapadał dość wcześnie, ale trybunowi nie chciało się jeszcze spać. Zapalił kilka lampek, pogrzebał w swoich rzeczach aż odnalazł historię Gorgidasa i zaczął czytać. Ciekaw był, jak też Grek i Viridoviks radzą sobie na stepie. Opadły go nagle wyrzuty sumienia; prawie zupełnie o nich zapomniał, odkąd — szukał w umyśle jakiegoś bezbolesnego określenia — odkąd rzeczy się skomplikowały.

Zastanawiał się właśnie nad szczególnie złożonym i wymyślnym fragmentem, kiedy rozległo się pukanie do drzwi. Najpierw w ogóle go nie usłyszał. Potem zaczęło przeszkadzać mu w czytaniu, więc starał się je zignorować — greka nie była łatwym językiem i musiał poświęcać jej całą swą uwagę.

— Czy ty zawsze musisz udawać, że cię nie ma? Widzę światło pod drzwiami. Skoczył na równe nogi i zwinął książkę najszybciej jak potrafił.

— Przepraszam, Nevrata, nie spodziewałem się was dzisiaj — podskoczył do drzwi i otworzył je szeroko. — Wejdźcie.

— Dziękuję ci. — Nevrata przeszła obok niego. — Do ciebie to zawsze miło zajrzeć, bo gryzipiórki dobrze ogrzewają te swoje norki.

Zdjęła z szyi gruby wełniany szalik, który nosiła zamiast swojej ulubionej jedwabnej chusty tylko ze względu na pogodę, i rozpięła ciężki, włochaty płaszcz.

Marek tego nie widział, gdyż wciąż spoglądał na pusty korytarz przed drzwiami.

— Gdzie jest Senpat? — zapytał w końcu.

— Senpat śpiewa… i pije, jak przypuszczam, w tawernie, do której razem chodzimy. Ja tym razem z nim nie poszłam.

— Ach — mruknął Skaurus, i ty był to najgrzeczniejszy dźwięk, jaki z siebie kiedykolwiek wydal. Zawahał się na moment, potem spytał: — Czy on wie, że tu jesteś?

— Nie.

To słówko zdawało się zawisnąć w powietrzu między nimi. Marek ruszył się, by zamknąć drzwi, i znowu stanął.

— Może wolałabyś, żebym zostawił je otwarte?

— Nie, zamknij.

Nevrata wyglądała na rozbawioną. Rozejrzała się po skromnej kwaterze trybuna. Zatrzymała wzrok na książce, którą z takim pośpiechem odłożył. Odwinęła ją i podniosła brew, przyglądając się dziwnemu pismu. Grecki alfabet był zupełnie niepodobny do videssańskiego czy vaspurakaner-skiego. Helvis reagowała w ten sam sposób — przypomniał sobie Marek. Zagryzł wargę — wciąż nie mógł opędzić się od wspomnień.

Wracając myślami do teraźniejszości, gestem zaprosił Nevratę, by usiadła na jedynym krześle, które miał u siebie.

— Wina? — zapytał.

Gdy przytaknęła, wyciągnął butelkę i kubek z górnej szuflady stojącej obok łóżka szafki. Nalał jej trochę, a sam usiadł na łóżku, opierając się o plecami ścianę. Znowu podniosła brwi.

— A ty sobie nie weźmiesz? Mówiłeś, że będziesz pił mniej, ale nie że zostaniesz abstynentem.

— Wypluj to słowo! — wykrzyknął. — Po prostu mam tylko jeden kubek.

Śmiech Nevraty bez reszty wypełnił mały pokoik. Napiła się, a potem podała mu kubek.

— No, to musimy się podzielić. Musnęli się palcami, gdy brał od niej wino.

— Dziękuję. Nie zamierzałem urządzać tu jakichś przyjęć.

— Właśnie widzę — powiedziała. — Nie wygląda to na komnatę prawdziwego uwodziciela.

— No i bardzo dobrze, bo ja nim nie jestem. Ponownie napełnił kubek i oddał go Nevracie. Wzięła, ale nie napiła się od razu, tylko przyglądała się naczyniu z tak ironiczną miną, że Skaurus aż się zaczerwienił.

— Nie chciałem, żeby to tak wyszło — zaprotestował.

— Wiem o tym. — Podniosła kubek do ust, by to udowodnić. Znowu podała go trybunowi, mówiąc dalej: — Marek, zawsze cię lubiłam, odkąd się tylko poznaliśmy.

— A ja ciebie i na pewno nie mniej — skinął głową. — Nie mówiąc nawet o wcześniejszych czasach. Bez was te ostatnie tygodnie byłyby… cóż, byłyby jeszcze gorsze. Wiele wam zawdzięczam.

Zbyła to machnięciem ręki.

— Nie bądź niemądry. Senpat i ja z radością zrobimy dla ciebie, co tylko będziemy mogli. Zmarszczył brwi — nie wspominała o swoim mężu, odkąd usiedli. Ale gdy zaczęli rozmawiać dalej, imię Senpata nie pojawiło się więcej i Marek czuł, że jego szanse rosną. Przypomniał sobie dowcip, który opowiedział mu Iatzoulinos. Sądząc po śmiechu Nevraty, opowiedział go lepiej niż zrobił to biurokrata.

— Och, śmieszna historyjka — powiedziała. — Zaraz, zaraz, jak to było?

Kiedy powtórzyła sobie cały żart, rozchichotała się na nowo. Jej czarne oczy iskrzyły się humorem, uśmiech był szeroki i szczery. Była jedną z tych niewielu kobiet — pomyślał Skaurus — które żywiołowa radość czyni naprawdę pięknymi.

Zgasła jedna z lampek. Trybun wstał. Wziął małą butelkę z olejem, napełnił lampkę i zapalił knot. Musiał przejść tuż bok Nevraty, by wrócić na swoje miejsce. Kiedy znalazł się przy niej, wyciągnął rękę, by pogłaskać jej ciemne kręcone włosy. Nie były tak delikatne jak to sobie wyobrażał.

Ona też wstała i odwróciła do niego twarz. Podszedł krok, by ją objąć.

— Marku — powiedziała.

Gdyby inaczej wymówiła jego imię, wziąłby ją natychmiast w ramiona. Teraz jednak skamieniał, zupełnie jakby miała na szyi głowę Meduzy. Spojrzał jej w twarz i znalazł tam tylko żal i współczucie.

— Nic z tego, prawda? — spytał smutno, choć i tak wiedział, jaka będzie odpowiedź.

— Tak — powiedziała. — Przykro mi, ale właśnie tak.

Poruszyła ręką jakby chciała położyć mu ją na ramieniu, ale zatrzymała się w pół drogi. To byłoby gorsze niż słowa.

— Powinienem był wiedzieć. — Musiał odwrócić od niej wzrok, by móc mówić dalej. — Ale zawsze byłaś taka miła, taka współczująca, że miałem nadzieję… myślałem… pozwoliłem sobie myśleć…

— Że może to być coś więcej — dokończyła za niego. Kiwnął głową, wciąż nie patrząc jej w twarz.

— Widziałam to — powiedziała. — Nie wiedziałam co zrobić, ale w końcu zdecydowałam, że musimy o tym pomówić. Ja naprawdę nie chcę nikogo poza Senpatem.

— Jesteście bardzo szczęśliwi, wy dwoje — powiedział Marek. — Myślałem o tym nieraz. — Panowanie nad własnym głosem było niczym walka po odniesieniu ciężkiej rany.

— Wiem, że jesteśmy — odparła cicho. — I dlatego przyszłam tu dzisiaj, żeby ci powiedzieć, co mam do powiedzenia, a zamiast tego skończyło się na zwykłych przyjacielskich pogaduszkach. Ta twoja głupiutka historyjka o bogaczu, który chciał być aktorem… — przypomniawszy sobie o tym, uśmiechnęła się, ale tylko na moment. — Pomyślałam, że może niech I wszystko zostanie jak było. Ale wtedy…

— Wtedy ja musiałem wszystko spieprzyć — powiedział gorzko.

— Nie! — Po raz pierwszy Nevrata się zezłościła. — Wcale cię za to nie winię. Jakżebym mogła? Po tym co przeżyłeś, to chyba oczywiste, że chciałbyś znowu odnaleźć szczęście, którego kiedyś zaznałeś. Aleja? Ja jestem jaka jestem, i nie mogę być tą, która da ci je na nowo. Przykro mi Marku, tym bardziej że teraz znowu cię zraniłam, a to naprawdę była ostatnia rzecz, jaką chciałam zrobić.

— To nie ma znaczenia — powiedział Marek. — Sam to na siebie ściągnąłem.

— Ma znaczenie, i to duże — upierała się Nevrata. — Czy nadal możemy być przyjaciółmi? — Musiała wyczuć jego myśli, bo dodała szybko: — Pomyśl dobrze, zanim powiesz „nie”. Jak wytłumaczymy — oboje — Senpatowi, co się stało?

Trybun jakby z oddalenia słyszał swój głos obiecujący, że ich przyjaźni nic nie grozi. Ku swojemu zaskoczeniu zrozumiał po chwili, że naprawdę tak myśli — jako że nie należał do ludzi towarzyskich, miał tylko garstkę prawdziwych przyjaciół, z których żadnego nie chciałby utracić. A bez względu na to, czego spodziewał się od Nevraty, rzeczywiście lubili się i szanowali nawzajem.

— To dobrze — stwierdziła krótko. — Więc nie musimy rezygnować z naszego spotkania? To będzie… za trzy dni, tak?

— Tak.

— No, to zobaczymy się wtedy. Naprawdę się z tego cieszę. Zawsze w to wierz.

Nevrata uśmiechnęła się — troszeczkę ostrożniej niż zwykle, ale niewiele — ocenił Marek — i wyszła na korytarz, zamykając za sobą drzwi.

Za moment ucichły także jej kroki. Skaurus schował wino. Tak chyba było najlepiej — pomyślał. Senpat to dobry człowiek i bliski przyjaciel. Wcale nie chciał zrobić z niego rogacza. Gdzieś głęboko, w środku, dobrze o tym wiedział.

Z całej siły kopnął w tanią sosnową szafkę. Pękła z trzaskiem. Przenikliwy ból dużego palca objął całą stopę. Słyszał jak rozbił się dzban z winem. Przeklinając swój los, obolałą nogę i wino, zabrał się do sprzątania, wycierając szmatą rozlany alkohol. Szczęśliwie dzban był prawie pusty i tylko jedna tunika została poplamiona.

Roześmiał się gorzko, kiedy już zdmuchnął lampy i ułożył się do snu. Nie powinien był nawet dopuścić do siebie myśli, że to będzie dobry dzień. Odkąd zniknęła Helvis, nie było dla niego dobrych dni.

Wciąż jeszcze utykał, kiedy dwa dni później wchodził po schodach do swojego biura. Duży palec u prawej nogi zrobił się dwa razy większy niż zwykle i nabrał siwawożółtego koloru. Poprzedniego dnia jeden z gryzipiórków zapytał go, co się stało.

— Kopnąłem szafę w moim pokoju.

Wzruszył ramionami i pozostawił biurokratę w przekonaniu, że był to po prostu wypadek. Czasem szczera prawda była najlepszym kłamstwem.

Widząc, że trybun jest wyjątkowo roztargniony, jeden ze zdolniejszych skrybów próbował przemycić mu pod nosem drobne oszustwo. Marek od razu to spostrzegł, podniósł sprawdzaną księgę i z hukiem opuścił ją na biurko pechowego urzędnika.

— Ty szaraczku — powiedział pogardliwie do przerażonego biurokraty. — Zeszłej zimy Gou-deles Pikridos próbował tej samej sztuczki, żeby kupić sobie pierścień ze szmaragdem wielkim jak śliwka, a ty tu chciałbyś ukraść nędzne dwie sztuki złota. Powinieneś się wstydzić.

— Co… co ze mną zrobisz, szlachetny panie? — trząsł się gryzipiórek.

— Za dwie sztuki złota? Jeśli tak bardzo ich potrzebujesz, to je sobie zatrzymaj. Ale następnym razem, kiedy w twoich księgach zabraknie nawet miedziaka, to przekonasz się, czy spodoba ci się więzienie pod biurami rządu przy Ulicy Środkowej. — To ostatnie zdanie przeznaczone było dla wszystkich biurokratów, którzy udając zajętych pracą, z napięciem przysłuchiwali się rozmowie.

— Dziękuję ci, och dziękuję, litościwy i łaskawy panie — powtarzał bez końca niedoszły defraudant. Marek skinął tylko głową i powrócił do swojego biurka.

Przypomniał sobie o czymś, gdy przechodził obok biurka Iatzoulinosa.

— Czy załatwiłeś już sprawę wypłaty dla Rzymian stacjonujących w Garsavrze? — spytał.

— Musiałbym, ee… sprawdzić to w księgach, żeby się upewnić — odparł Iatzoulinos przezornie.

„Nie”, przetłumaczył Skaurus bez wysiłku i westchnął.

— Iatzoulinosie, jestem dla ciebie wyrozumiały. Ale jeśli rozzłościsz Gajusza Filipusa, to po nim się tego nie spodziewaj. Ja znam tego człowieka, ty nie. Przyjmij to jako ostrzeżenie od kogoś, kto dobrze ci życzy.

— Oczywiście, natychmiast się tym zajmę — powiedział Iatzoulinos.

— No, zobaczymy.

Trybun założył ręce i czekał. Kiedy Iatzoulinos zrozumiał, że nie zamierza się stamtąd ruszyć, odłożył na bok projekt, nad którym właśnie pracował, i odszukał księgę dotyczącą wydatków wojskowych w ziemiach zachodnich. Zamoczył pióro w atramencie i bez entuzjazmu zabrał się do wypisywania upoważnienia do wypłaty odpowiedniej sumy. Usatysfakcjonowany tym Marek wreszcie od niego odszedł.

Podskoczył, kiedy o szyby uderzył nagle grad. Dojmujący ból w prawej stopie powiedział mu, że nie powinien był tego robić. Lada dzień nadejdzie prawdziwa zima — pomyślał — burza, która przeszła wczoraj nad miastem, pokryła już trawniki kompleksu pałacowego dywanem śniegu. Trybun miał cichą nadzieję, że na razie pogoda się nie poprawi. Pomimo obietnic, które złożył Nevra-cie, nie czuł się gotów, by już jutro spotkać się z nią i Senpatem. Może śnieg zmusi ich do odłożenia tych planów na jakiś czas.

Zarówno w biurze jak i w jego pokoju panowało przyjemne i rozleniwiające ciepło. Marek cieszył się, że biurokraci tak intensywnie dogrzewają swoje skrzydło Wielkiego Sądu. Potem pomyślał o swoich przyjaciołach na stepie i zrozumiał, że jest mu naprawdę dobrze.

XIV

Wiatr wył i jęczał jak wielka, oszalała bestia, ciskając śniegiem w twarz Batbaiana i pokrywając szronem wąsy Viridoviksa. Krótka, gęsta broda pokrywała jego podbródek i policzki — nie golił się od tygodni i nie wiedział, kiedy znowu będzie miał do tego okazję. Zaklął głośno, gdy podmuch wiatru wcisnął się pod ciężki, futrzany płaszcz i zmroził mu plecy. To ubranie nie było dopasowane do jego rozmiarów. Należało do jednego z jeźdźców Varatesha, ale on już go nie potrzebował.

Głośne westchnienie wyrwało się z piersi Gala i spory obłoczek pary zakrył przed nim świat na krótką chwilę. Westchnął jeszcze raz, przypominając sobie namiot zmysłów i otępienie wywołane narkotycznym dymem. Jego twarz stężała nagle. Dym był wszystkim, co zostało z namiotu Targi-tausa i z namiotów wszystkich jego rodaków — i z nich samych.

Z bezlitosną dokładnością, Varatesh dał Wilkom trzy dni na zajęcie się prawie tysiącem zupełnie ślepych ludzi, którzy nie byli w stanie pomóc sobie — i na opanowanie rozpaczy, którą ze sobą przynieśli. Potem uderzył i unicestwił cały klan.

Viridoviks i Batbaian pilnowali oddalonego od obozu stada owiec, kiedy spadł ten cios, inaczej bowiem zginęliby z całą resztą. Tego dnia, kiedy zapadł już zmierzch, wjechali do obozu, po którym zostały tylko zgliszcza i trupy nomadów. Varatesh był, na swój sposób, doskonałym dowódcą, skoro potrafił tak pokierować swoim zbójami, że w ciągu dwóch godzin zdążyli napaść na swoich wrogów, zabić, zgwałcić, nakraść i natychmiast się ulotnić.

Gal i nomada jechali obok siebie w ciszy tak głębokiej, że odbijała się echem — nawet ujadające kundle, które kręciły się miedzy namiotami, zostały zabite. Viridoviks był tak wstrząśnięty, że popadł w jakieś dziwne odrętwienie — twarz Batbaiana wykrzywiona była bólem, którego żadne słowa nie mogłyby opisać. Co chwilę jeden z nich kiwał głową, pokazując ciało kogoś, kto był mu kiedyś bliski. Był tam i posępny Rambebisht, otoczony ciałami trzech banitów. Wypuszczona w jego plecy strzała przebiła mu serce. Jeśli zamierzał szukać pomsty na Viridoviksie, to teraz było już na to za późno. A tu Lipoxais, jego żółte szaty nasiąknięte były krwią. I Azarmi, dziewka służebna, której suknia leżała obok. Wciąż miała na sobie zalaną krwią bluzkę — banitom nie chciało się nawet jej zerwać, kiedy zajęli się nieszczęsną, a potem po prostu zakłuli ją nożem.

Kierowani tym samym, straszliwym przeczuciem, zeskoczyli z koni i pobiegli do tego, co zostało z namiotu Targitausa. Wyłamane poprzeczki sprawiały, że przechylał się teraz niczym pijany człowiek. Najgorsze czekało na nich w środku. Martwa dłoń Borane kurczowo ściskała sztylet.

Ostrze noża poplamione było krwią — nie oddała swojego życia za darmo. Ale Borane była gruba i stara — ludzie Varatesha zarżnęli ją od razu. Seirem bez wątpienia nie miała tyle szczęścia.

Viridoviks przeklął te wspomnienia. Rozpacz i udręka paliły go znowu żywym ogniem, jak wtedy, gdy zobaczył zbezczeszczone ciało Seirem. Po raz tysięczny myślał o tym, że lepiej by było, gdyby nie zaznał tych kilku tygodni prawdziwej miłości, albo gdyby umarł razem z tą, która była jego szczęściem.

— I cóż warte są te gdybania? — powiedział do siebie. — Szlag by to wszystko trafił. Gorzka Iza stoczyła się po policzku Gala. Batbaian, słysząc jakieś słowa, odwrócił się do niego.

— Nie rób tego — powiedział szorstko. — Woda przymarznie ci do skóry.

Syn khagana nie był już chłopcem sprzed kilku tygodni. Zdawało się, że przez ten czas postarzał się o dziesięć lat. Jego twarz stała się szczupła, a wyżłobione cierpieniem zmarszczki znaczyły czoło i kąciki ust.

To on zaproponował, by podpalić obóz.

— To ostrzeże wszystkich innych pasterzy, którzy mogli gdzieś przeżyć — powiedział. — I może sprowadzi z powrotem ludzi Varatesha.

Zimne, głodne światełko zapaliło się w jego oku i poklepał łuk. Znaleźli sobie dobrą zasadzkę — nie chcieli oddać życia nie zabiwszy przedtem tylu bandytów, ilu da im los.

Ale renegaci nie wrócili, myśląc pewnie, że to jakaś przewrócona lampka albo niewygaszona pochodnia stała się przyczyną ognia. Kiedy wiadomo było już, że nikt do nich nie przyjedzie, Batba-ian ściągnął opaskę z pustego oczodołu i rzucił ją na ziemię.

— Niech wiedzą kim jestem, kiedy ich będę zabijał — powiedział. Miał teraz czterech na koncie, o jednego więcej niż Gal.

Żyli jak banici — była to jedna z tych katastrofalnych i dziwnych odmian, jakie przyniosła ze sobą wojna z Varateshem. Teraz wódz bandytów i jego zbrodniarze niepodzielnie panowali na stepie, wygniatając niegdysiejszych przywódców niczym robactwo. Ale jak sam to niegdyś Vara-tesh udowadniał, nie tak łatwo było wyplenić ich do cna. Tu koza, tam strażnik, gdzie indziej skradzione dwa konie — nieustannie sypiący śnieg pokrywał zaraz ślady. Varatesh na pewno nie miał aż tak ciężkiego życia, ale oni się nie skarżyli.

Odziane w grube rękawice dłonie z trudem radziły sobie z rozbijaniem namiotu, gdy zapadł już wieczór. Pomimo specjalnej zasłony od śniegu, którą rozstawili przed namiotem, ostry północny wiatr wciskał się do środka. Owinięci w koce, przykucnęli obok ogniska, przysmażając nad nim kawałki baraniny. W zimie nie ma żadnego problemu z przechowaniem mięsa — pomyślał Virido-viks — za to niełatwo go potem rozmrozić.

Wytarł tłuszcz z brody i wylizał palce do czysta. Niech sobie Rzymianie spróbują żyć w tym zimnie o swoim suchym prowiancie i owsiance — pomyślał. Tylko czerwone mięso mogło tu utrzymać człowieka przy siłach.

Zamiast go wytrzeć, Batbaian rozsmarował barani tłuszcz na policzkach, nosie i czole.

— Chroni przed odmrożeniem — powiedział. Rzadko się teraz odzywał, a jeśli już, to zawsze mówił o konkretach.

— Następnym razem, chłopie — pokiwał głową Viridoviks. Wyciągnął swój miecz i przyjrzał się ostrzu, sprawdzając czy nie rdzewieje. Przy tak zimnej i wilgotnej pogodzie trzeba było szczególnie się o to troszczyć. Zdrapał paznokciem maleńką czerwoną plamkę rdzy albo zakrzepłej krwi. — Nie zaszkodziłoby i jego trochę posmarować.

Gdzieś w oddali zawył wilk. Był to odgłos ponury i zimny jak ta noc. Jeden z koni zarżał nerwowo.

— Jutro znowu na północ? — zapytał Viridoviks.

— O tak. — Usta Batbaiana rozchyliły się w ponurym uśmiechu: — A gdzie lepiej niż przy samym gardle łajdaków? Lepsze łowy — więcej stad. Więcej ludzi.

Jedno oko zabłysło w migotliwym świetle ogniska. W miejscu drugiego widniała tylko ciemna plama.

Gal znowu przytaknął, tłumiąc w sobie poczucie beznadziejności ich wysiłków. Nawet gdyby zabił setki wrogów, nie odzyska tego, co utracił.

— Czy to w ogóle ma sens? — wykrzyknął. — Kręcimy się i udajemy, że robimy nie wiadomo, co wycinając pojedynczych skurwysynów, ale przysięgam na bogów, że to tylko łapówka dla naszej dumy. Nie zrobimy im większej krzywdy, niż para szczurów co wygryza farmerom zboże z worka.

— Wiec co chcesz zrobić? Założyć ręce i umrzeć? — Szorstka pogarda dla tego porównania i dla rozpaczy przepełniała głos Batbaiana. — Nie jesteśmy jedynymi ludźmi na Pardraji, którzy z chęcią związaliby Varatesha jego własnymi flakami.

— Czyżby? Coś mi się zdaje, że to tylko my tu zostaliśmy. Ci, co spróbowali podskoczyć, gryzą teraz piach. A co do reszty, to mniej w nich ochoty do walki niż w twoich baranach; zrobią wszystko, co im mocniejszy każe. Tych, co naprawdę mają jaja i nie pójdą za nim jak bydło, już chyba dawno nie ma.

— Więc odejdź, jeśli tego chcesz, pojadę sam — powiedział Batbaian. — Przynajmniej umrę jak mężczyzna, robiąc to co do mnie należy. I jeszcze raz powtórzę: nawet bez ciebie, nie będę sam na zawsze. Pardraja to wielka ziemia.

— Nie dość wielka — odparł Viridoviks, dotknięty słowami nomady i szukając równie dotkliwej riposty. Potem zawahał się. — Nie dość wielka — powtórzy! cicho. Jego oczy zrobiły się nagle szerokie. — Powiedz mi tu zaraz, Khamorthcie, kochanie, czy zostawiłbyś teraz Varatesha… och, no i Avshara… żeby potem wrócić po większą zemstę i to może taką, dla której nie będziesz musiał dać się zarżnąć?

Batbaian wytrzeszczył swe jedyne oko, jakby chciał siłą woli wyciągnąć z Gala rozwiązanie tej zagadki.

— A co to za różnica, kiedy umrę? Ale jeśli uwierzę w twoją większą zemstę, porzucę nawet Pardraję.

— To dobrze, bo będziesz musiał to zrobić.

— Cholera! — powiedział Gorgidas, o ułamek sekundy za późno chwytając się za głowę. Mroźny, północny wiatr zerwał mu z głowy futrzaną czapę i niósł ją po zaśnieżonej ziemi. Klnąc pod nosem, rzucił się w pościg, czując jak mróz szczypie go po odsłoniętych uszach.

Stojący w pobliżu Arshaumi śmiali się i podrzucali mu głupawe rady. „Zabij ją!”, „Zastrzel!”, „Szybko bo ucieknie! Dźgnij ją tym swoim mieczem!”.

Kiedy wreszcie dopadł ulatującej w dal czapki, Grek uderzył nią kilka razy po nodze, by otrzepać śnieg. W końcu wcisnął ją na głowę i zaklął raz jeszcze, kiedy jakaś zabłąkana grudka ubitego śniegu spadła mu za kołnierz i przyprawiła o dreszcze.

Usta Skylitzesa drgały lekko a Goudeles otwarcie szczerzył zęby w uśmiechu.

— Teraz rozumiesz, dlaczego wszyscy nomadzi, na wschód czy na zachód od Shaum, przeklinają na duchy wiatru — powiedział.

Miał to być żart, ale Gorgidasowi nie było wcale do śmiechu.

— Ach tak — powiedział. — Nie zauważyłem tego wcześniej.

Sięgnął do pasa, po tabliczkę, która wisiała na jego prawym biodrze, tam gdzie większość mężczyzn zazwyczaj nosi sztylet. Wyskrobał krótką notatkę, pisząc szybko ale ostrożnie. Kiedy przy tej pogodzie za mocno przystawiał stylus do wosku, od tabliczki odrywały się duże kawałki drewna.

— To jeszcze nic — powiedział Arigh, gdy zaczął na to narzekać. — Pewnej zimy, dawno temu, mężczyzna wyjechał zimą w podróż i nie zabrał ze sobą luzaków, a jego koń złamał po drodze nogę. Próbował krzyczeć i wołać o pomoc, ale było tak zimno, że nikt go nie usłyszał, dopóki jego krzyk nie odtajał następnej wiosny. Obawiam się, że było już jednak o kilka miesięcy za późno.

Arigh tak doskonale oddał ponury, a jednocześnie zabawny ton historyjki, że Gorgidas zapisał ją na tabliczce, choć nie omieszkał dodać:

— Słyszałem o tym, ale nie wierzę, żeby to mogła być prawda.

Jeśli tego rodzaju zastrzeżenie wystarczało Herodotosowi, by przemycać do swoich historii jakieś niedorzeczne acz ciekawe szczegóły, to jemu też powinno ono wystarczyć.

Arghun, opierając się na ramieniu Dizabula, wykuśtykał ze swojego namiotu. Arigh posłał swojemu bratu spojrzenie, które wciąż przepełnione było nieufnością. Starszy syn khagana krzyknął, prosząc o ciszę, czego wysłuchali wszyscy oficerowie klanu Szarego Konia. Jeźdźcy zgromadzili się wokół swojego wodza. Pozostali Arshaumi, zaintrygowani poruszeniem, także się do niego zbliżyli, tak że wkrótce Arghun przyciągał uwagę całej armii. Służący przeprowadził przez tłum konia khagana.

— Zobaczymy, czy chociaż raz będziecie umieli zrobić coś razem — powiedział Arghun do swoich synów.

Dizabul spochmurniał. Arigh skinął głową, choć ze ściągniętymi ustami. Razem pomogli ojcu wsiąść na konia.

Dłonie Arghuna niemal z czułością zacisnęły się na cuglach, których nie dotykał od tak dawna. Ale jego nogi nadal były prawie zupełnie martwe. Arigh musiał włożyć stopy khagana w strzemiona i przywiązać je, by się stamtąd nie wysunęły. Ogromny krzyk radości podniósł się z tłumu zgromadzonych wokół nomadów, kiedy znowu ujrzeli go na koniu — dla nich człowiek, który nie mógł dosiadać wierzchowca, był tylko na wpół żywy.

— Przynieś sztandar — powiedział Arghun do służącego, który za moment przybiegł z lancą, do której przytwierdzono płaszcz Bogoraza. Arghun pomachał nim nad głową, tak by nawet najbardziej oddaleni jeźdźcy mogli go zobaczyć.

— Do Mashiz! — krzyknął.

Arshaumi milczeli przez sekundę, a potem powtórzyli jego okrzyk, potrząsając mieczami, łukami i włóczniami.

— Ma-shiz! Ma-shiz! Ma-shiz!

Gorgidasowi aż dzwoniło w uszach od tego hałasu. Wciąż wrzeszcząc z całych sił, wojownicy powrócili do swych koni, pozostawiając w miejscu, gdzie stali przed momentem, wielką połać udeptanego śniegu.

Niemal tak samo przyzwyczajony do końskiego grzbietu jak nomadzi, Skylitzes uśmiechał się wracając na siodło.

— Wcale mnie to tak bardzo nie obchodzi, czy nam się uda czy nie — zawoła! do Goudelesa. — Tak czy siak, Wulghash będzie się musiał dobrze napocić, zanim uda się mu nas powstrzymać.

— Nikt nie mógłby się spocić w taką pogodę — odparł stanowczo gryzipiórek, wspinając się na swojego konia. — A lepiej, żeby nam się udało, bo moja kochanka będzie bardzo rozczarowana.

— Kochanka? A co z żoną?

— Żona dziedziczy.

— Ach.

Skylitzes zaczął mówić coś jeszcze, ale nowa fala okrzyków zagłuszyła jego słowa. Wciąż trzymając w ręce sztandar, Arghun jechał na wschód, trzymając się prosto jak struna w swym siodle o wysokich łękach. Tylko siła, z jaką zaciskał usta, świadczyła o tym, ile go to kosztowało. Jak zwykle, synowie ustawili się po obu stronach ojca. Być może — pomyślał Gorgidas — każdy z nich bał się go zostawić na dłużej ze swoim bratem. Pojedynczo i w większych grupach, Arshaumi jechali za nimi.

Goudeles chciał zaznaczyć obecność Videssos w całym przedsięwzięciu i przyłączyć się do kha-gana, ale Skylitzes zaprotestował:

— Po co zjeżdżać z drogi i męczyć niepotrzebnie konie? — zapytał z doświadczeniem weterana. — Poczekaj moment, a sam do nas wróci.

Jego przypuszczenie wkrótce się potwierdziło. Pomimo szczerych chęci, Arghun nie mógł zbyt długo utrzymać się w siodle.

Khagan zasypywał Skylitzesa pytaniami o ziemie na wschód od Shaum, a szczególnie o góry Erzeum, które rozciągały się pomiędzy Morzem Mylasa a Morzem Videssańskim i oddzielały Yezd od stepów Pardraji. Dyskusja nad sposobami i środkami koniecznymi do prowadzenia wojny w górach szybko znudziła Gorgjdasa. Pomimo rozczarowania Arghuna, Grek udał się na poszukiwania Tolui, by porozmawiać o wiedzy znacznie bliższej swojemu sercu, czyli o ziołach.

— Jedna z roślin korzennych, które mi dałeś, pachnie jak… — Gorgidas przerwał zniecierpliwiony, nie znając odpowiedniego słowa w arshaum. — Pomarańczowa, mniej więcej taka długa, grubsza niż mój kciuk.

— Marchewka — podpowiedział szaman.

— Tak, dzięki. W moim kraju po prostu się ją zjada. Do czego wy jej używacie?

— Mieszamy z jagodami, dziką rutą i miodem. Pomaga przy… — Tolui użył kolejnego słowa, którego Gorgidas jeszcze nie poznał. Szaman uśmiechnął się i wykonał jednoznaczny gest.

— Rozumiem, hemoroidy. — Wśród ludu tak rzadko schodzącego z siodła jak Arshaumi, musiał być to rzeczywiście dość powszechny problem. Grek dopytywał się dalej. — Czy to podaje się doustnie, czy wkłada bezpośrednio tam, gdzie ee… najbardziej się przyda?

— Doustnie. Do tej drugiej strony używamy maści z sadła kuropatwy albo gęsi, białka z jajek, kopru, olejku z dzikiej róży, no i smarujemy. Daje naprawdę sporą ulgę.

Gorgidas skinął głową.

— Powinno. Możesz spróbować wymieszać to jeszcze z miodem. Miód jest dobry na wszelkiego rodzaju zapalenia.

Tego rodzaju konwersacja sprawiała Grekowi o wiele większą przyjemność niż rozważania nad tym, jak ustrzec się pułapek w przełęczach. Po chwili przypomniał sobie jednak z wyrzutem, że przybył na równiny jako historyk, a nie lekarz. Zapytał więc Tolui:

— Dlaczego twój lud i Khamorthci tak bardzo różnicie się wyglądem i budową ciała? Tolui zmarszczył brwi.

— A dlaczego mielibyśmy być tacy sami jak Włochacze? — Mówił o swoich sąsiadach ze stepu z takim samym lekceważeniem, z jakim Grek zwykł myśleć o barbarzyńcach.

— Chciałbym się tylko czegoś dowiedzieć, a nie obrażać cię — pospiesznie odparł Gorgidas. — Dla cudzoziemca, takiego jak ja, wygląda na to, że żyjecie na podobnej ziemi i przy podobnej pogodzie. Zastanawiałem się więc, dlaczego i wy nie jesteście do siebie podobni.

Powinni być, jeśli doktryna Hipokratesa przedstawiona w dziele „Powietrza, wody, miejsca” była prawdziwa, a w to Grek nigdy nie wątpił.

Tolui jednak posługiwał się zupełnie innym zbiorem założeń. Udobruchany nieco wyjaśnieniem Gorgidasa, powiedział:

— No dobrze, wytłumaczę ci to. My, Arshaumi, byliśmy pierwszą rasą ludzi na świecie. Jedyną przyczyną powstania Khamorthów było to, że pewien Arshaum, wiele pokoleń temu, zbyt długo pozostawał bez kobiety i hm… wypieprzył kiedyś kozę. Khamorthci byli wynikiem tego związku, dlatego właśnie są oni tak obrzydliwie kosmaci.

— Rozumiem.

Gorgidas z zażenowaniem pogłaskał się po swojej brodzie Zapisał opowieść Tolui — był to w końcu istotny fragment wierzeń tubylców. A Hipokrates nie przydawał się tutaj na wiele; pisał przecież, że koczownicy żyjący na stepie to lud krępy lub grubawy, pozbawiony niemal zupełnie owłosienia i o rumianej, świeżej cerze. Khamorthci pasowali tylko do pierwszego z tych kryteriów, Ar-shaumi tylko do drugiego, a trzeci nie odpowiadał żadnemu z tych ludów.

Grek podrapał się po głowie.

— Powiedz mi coś jeszcze o tej kozie.

Viridoviks próbował przebić wzrokiem sypiący gęsto śnieg i przyjrzeć się leżącej u jego stóp dolinie Shaum.

— No i gdzie jest druga strona tego cholernego strumyka? — powiedział z oburzeniem, jakby Batbaian celowo go przed nim ukrył.

— Och, jest tam — powiedział Khamorth. — Wszystko, co musimy zrobić, to dostać się tam i przekonać te diabły po drugiej stronie, żeby nie zabijali nas do razu.

Mówił to z chorobliwym niemal strachem i uprzedzeniem. Pomysł Viridoviksa, by prosić o pomoc Arshaumów przerażał go, choć nie należał przecież do tchórzy. Avshar był innym, nowym zagrożeniem, a bajkami o Arshaumach straszyło się niegrzeczne dzieci.

Gal udawał, że nie zauważa jego ponurego nastroju.

— Po kolei. Jak już będziemy po drugiej stronie, wtedy będziemy się zastanawiać, jak dogadać się z tamtymi facetami.

Nie dał Batbaianowi czasu na protesty, tylko cmoknął na konia i ruszył w kierunku Shaum.

Kręcąc głową, Batbaian poszedł w jego ślady.

Gdyby Viridoviks był bardziej doświadczonym jeźdźcem, nie zrobiłby takiego głupstwa jak zjeżdżanie prawie galopem ze zbocza góry zupełnie pokrytej śniegiem. Koń zarżał z przerażeniem, kiedy jego przednia noga ugrzęzła w jakiejś niewidocznej dziurze. Potknął się i runął na ziemię, wyrzucając Gala z siodła. Viridoviks miał szczęście — przy upadku stracił na moment oddech, ale gruby dywan śniegu ochronił go przed jakimiś poważniejszymi konsekwencjami.

Słyszał jednak trzask łamanej kości. Kiedy podnosił się na równe nogi, Batbaian zsunął się z siodła i skrócił męki zwierzęcia. Krew rozlała się szeroko na śniegu. Batbaian odwrócił się do Gala.

— Pomóż mi go oprawić — powiedział. — Weźmiemy ze sobą ile się da.

Viridoviks wyciągnął swój sztylet. Nie przepadał za żylastą, lepką koniną, ale lepsze to niż pusty żołądek.

Kiedy poradzili sobie już z tym krwawym zadaniem, Batbaian powiedział:

— Będziemy się zmieniać na moim koniu. Będzie wydeptywał ścieżkę dla idącego pieszo. Nie tracił czasu na połajanki — Viridoviks wiedział, ile może ich kosztować jego nieostrożność.

Od tej chwili będą się posuwać co najmniej kilka razy wolniej, a jedyne zwierzę, jakie im pozostało, zmuszone będzie nieść cały ich dobytek.

Kiedy jednak dotarli nad brzeg rzeki, Viridoviks zaczął mieć poważne wątpliwości, czy uda im się w ogóle posunąć dalej. Shaum co prawda zamarzała w zimie, ale była na tyle szeroka, że pas o szerokości kilkuset jardów na środku rzeki wciąż nie był skuty lodem. Wielkie kawałki kry uderzały o siebie, płynąc z prądem na południe.

Gal wzdrygnął się, spoglądając na lodowatą, czarną wodę.

— Nie próbowałbym przez to płynąć — powiedział do Batbaiana. — Trzy machnięcia i zostajesz następnym soplem.

— Spójrz tam — powiedział nomada, wskazując na środek Shaum. Szeroka płachta dryfującego luźno lodu uderzyła o wysuniętą dalej na zachód krę, a o nią z kolei dwie następne. Od czasu do czasu chlapała na nie woda, tworzyły jednak swego rodzaju pomost.

— Nie przeciągniemy przez to konia — zaprotestował Viridoviks.

— Nie, ale i tak nie bralibyśmy go ze sobą. Tam, gdzie człowiek mógłby się położyć na brzuchu i przeczołgać po lodzie, on na pewno by utonął. Dalej jesteś na to zdecydowany?

— Ano jestem.

— Dobrze.

Batbaian zsiadł z konia i delikatnie pogłaskał go po chrapach. Zanim Viridoviks zorientował się w jego zamiarach, nomada poderżnął gardło zwierzęcia. Zakaszlało z wyrzutem, przerażającym, niemal ludzkim głosem, zachwiało się i upadło.

— Czyś ty zgłupiał?! — wrzasnął Gal.

— Nie. Zastanów się nad tym — powiedział Batbaian, zupełnie jak Rzymianin. — Skoro nie może przejść razem z nami, bardziej przyda nam się zabity niż żywy. Nie stój i nie gap się tak, tylko pomóż mi ściągnąć skórę.

On sam był już zajęty oprawianiem zwierzęcia. Viridoviks wykonywał swą pracę niemal mechanicznie, zastanawiając się, czy nomada aby na pewno nie zwariował.

Ale Batbaian był całkiem zdrowy. Po tym, jak skończył już uciążliwe wycinanie mięsa z końskich boków i zadu, użył ściągniętej wcześniej skóry jako torby, do której zapakował mięso, zwinięty namiot i swoje rzeczy.

— Daj mi też twoje — rozkazał Celtowi, który ściągnął z pleców swój bagaż. Batbaian zawiązał worek najmocniej jak umiał i podniósł go. — Waży mniej od człowieka — powiedział z zadowoleniem. Przywiązał do niego jeszcze jeden kawałek sznura. — Widzisz? Będziemy go za sobą ciągnąć, na tyle daleko, żeby nie obciążać dodatkowo lodu.

— No proszę, czyż nie jesteś teraz najsprytniejszym ze wszystkich wariatów? — powiedział Vi-ridoviks z podziwem.

W swoich galijskich lasach potrafiłby wymyślić równie chytre rozwiązania, ale tu, na równinach, to Khamorth musiał improwizować.

Batbaian zbył pochwałę wzruszeniem ramion, bo nic dla niego nie znaczyła. Powlókł tobół wzdłuż brzegu, aż zrównał się z miejscem, gdzie na Shaum zrobił się lodowy zator. Viridoviks szedł za nim. Na samym skraju rzeki Khamorth wręczył mu linę.

— Weź to. Ja pójdę pierwszy i odsunę śnieg, to zobaczymy jaki jest lód.

— A dlaczego akurat ja? — zapytał Gal, chcąc w końcu zrobić coś ważnego. Batbaian odpowiedział:

— Bo ja jestem lżejszy — To zamknęło Celtowi usta.

Nomada wszedł na lód. Na razie nie miał żadnych problemów, ale szedł bardzo powoli i uważnie, dokładnie osadzając jedną stopę, zanim podniósł drugą.

— Wolałbym się nie pośliznąć — powiedział z wymuszoną swobodą.

— Masz rację — odparł Viridoviks. Poruszał się równie ostrożnie jak Khamorth.

Nagle za ich plecami rozległy się odgłosy walki, wycie i wściekłe warczenie. Wilki dopadły porzuconego na górze konia Gala. Viridoviks spojrzał do tyłu, ale śnieg przesłaniał ucztujące bestie. Słyszał trzask rozgryzanych kości.

— Nie mógłbyś troszeczkę przyspieszyć, Batbaian, kochanie?

— Nie — nomada nie odwrócił nawet głowy. — Nieostrożne chodzenie po lodzie to większe ryzyko. One za nami nie pójdą, kiedy mają dla siebie dwa konie.

— No dobra, mam nadzieję, że się nie mylisz. Jakby mnie zjadły, to bym ci tego nie wybaczył. Celt upewnił się, czy miecz gładko wychodzi z pochwy. Sama myśl o tym, że musiałby walczyć z wilkami na zdradliwym lodzie, mroziła mu krew bardziej niż ostry, północny wiatr.

Nachmurzył się jeszcze bardziej, kiedy jedno ze zwierząt, odegnane od pierwszego ciała odnalazło drugie. Za moment dołączyły do niego następne i zdawało się, że są tuż za posuwającymi się po lodzie ludźmi. Teraz Gal mógł się im przyjrzeć, jak roiły się wokół końskiej padliny. Zaklął głośno i wyciągnął do połowy ostrze, kiedy jeden z wilków wszedł na zamarzniętą rzekę. Łapy drapieżnika rozjechały się jednak na wszystkie strony i uciekł z piskiem na brzeg, kiedy tylko udało mu się podnieść.

— Ha! Widzę, że ci się to tak samo nie podoba, jak mnie — powiedział Viridoviks.

— Zamknij się — uciszył go Batbaian. — To się robi naprawdę niebezpieczne. Dochodzili już prawie do środka. Khamorth wybierał drogę z jeszcze większą ostrożnością, bo miejscami pod lodem widać było już ciemną wodę Shaum. Omijał je tak długo jak potrafił, stawiając stopy na lodzie, który był wciąż jeszcze biały. W końcu westchnął, poddając się.

— Nie ma innego wyjścia — powiedział i położył się na brzuchu. Teraz mogli się już tylko czołgać.

Gruby płaszcz Viridoviksa chronił większość jego ciała przed przymarznięciem do lodu, ale odsłonięte kolana paliły go od mroźnego pocałunku rzeki. Po głowie kołatały mu się wspomnienia z dzieciństwa, kiedy to jako mały chłopiec ślizgał się po zamarzniętym stawie, w uszach dźwięczały mu piski rozbawionych dzieci, a nad lodową taflą zwieszały się gołe gałęzie drzew. Tutaj, w obrębie kilku mil, nie było żadnego drzewa. Zaczął pełzać trochę szybciej, by zrównać się z Batbaianem.

Razem dotarli do miejsca, gdzie kończył się lód. Z bliska, stłoczone kawałki kry wyglądały znacznie mniej zachęcająco, niż z odległego o kilkaset jardów brzegu. Batbaian zatrzymał Gala gestem, zastanawiając się nad najlepszym sposobem przejścia.

— Najszybciej jak się da — zdecydował. — Nie wiadomo, jak długo utrzyma nas ta pierwsza.

— A co będzie, jeśli odpłynie razem z nami? Khamorth wzruszył ramionami.

— To będziemy mieli tratwę. Może uda nam się nią przepłynąć na drugą stronę.

— Honh! — mruknął Viridoviks, ale Batbaian już ruszył do przodu. Przesunął się z głównej tafli lodu na najbliższy kawałek kry, która jęknęła pod jego ciężarem. Ostatnim, szalonym poślizgiem przetoczył się na następną płytę.

Gdy tylko nomada opuścił pierwszą krę, Viridoviks wdrapał się na nią, ciągnąc za sobą worek z końskiej skóry. Lód zakołysał się niepokojąco. Nagły, przyprawiający o mdłości ruch, przypomniał Galowi tortury, jakie przeżywał na okrętach.

— Tylko nie teraz — powiedział do siebie, zmagając się ze swym wrażliwym żołądkiem. Lodowata woda przemoczyła mu nogawkę. Wrzasnął i zaczął poruszać się szybciej.

Cienka warstwa lodu zaskrzypiała pod jego ciałem, a na powierzchni ukazała się drobna sieć pęknięć, która rozszerzała się z zadziwiającą prędkością.

— Szybciej! — krzyknął Batbaian.

Celt rzucił się desperacko naprzód i obijając sobie kolana i łokcie wylądował na następnym bloku, nie wypuszczając z rąk sznura, którym obwiązany był worek z bagażami. Coraz to grubsze linie atramentowoczarnej wody pokrywały opuszczoną przez niego krę, która za moment miała się podzielić na kilka mniejszych kawałków.

Batbaian w sarkastycznym geście schylił przed nim głowę.

— Mam nadzieję, że niczego tam nie zostawiłeś.

— Tylko moje kowadło.

Viridoviks wyszczerzył zęby. Khamorth też zdobył się na coś, co mogło uchodzić za uśmiech. Cal po calu przemieszczał się do przodu. Ten kawałek lodu był grubszy niż poprzedni, ale też i słabiej osadzony. Kręcił się i kołysał pod ciężarem dwu mężczyzn. Batbaian odetchnął z ulgą, kiedy wpełzł na ostatni blok lodowy. Ciągnąc go za rękę, pomógł Viridoviksowi dołączyć do siebie.

— Piękne dzięki — powiedział Gal. — Jedna ręka zupełnie mi zamarzła.

— Jeśli hubka nie zamokła, będziemy mogli rozpalić ognisko, gdy tylko dostaniemy się na drugi brzeg — obiecał Batbaian. Po raz pierwszy mówił tak, jakby naprawdę wierzył, że im się uda.

Viridoviksa czekała jeszcze jedna nieprzyjemna niespodzianka, kiedy to przebił lewą ręką lód i wsadził ją po łokieć do mroźnej wody Shaum. Zamarł ze strachu, czekając kiedy lód rozpęknie się pod nim całkiem i pochłoną go ciemne odmęty rzeki. Szczęśliwie słabsze miejsce było nie większe od ludzkiej głowy. Wyciągnął rękę z mokrego rękawa i wsadził ją pod płaszcz, próbując przywrócić jej choć trochę ciepła.

Stojący przed nim Batbaian krzyczał radośnie, bo pod jego stopami był piasek i ziemia, a nie lód. Viridoviks dowlókł się do brzegu i opadł bezsilnie na śnieg, dysząc jak wyjęta z wody ryba. Kha-morth szarpał się z workiem — końska skóra zamarzła prawie na kość. Pomagając sobie ołowianą gałką, którą zakończona była rękojeść jego sztyletu, wbił w twardą jak kamień ziemię kołki. Virido-viks pomagał mu jedną ręką rozciągnąć płótno namiotu na drewnianym szkielecie. Wczołgali się do niego razem, stękając z radości, że oto wreszcie nie wciska im się pod ubranie uparty, przenikający zimnem wiatr.

Trochę niezdarny w grubych rękawicach, ale mimo to ostrożny, Batbaian otworzył kościane pudełeczko, w którym przechowywał kawałki kory i suche liście. Zajrzał do środka.

— Ach — powiedział.

Pogrzebał w swoich rzeczach, szukając krzemienia i stali. Odsunął śnieg na bok i ułożył w tym miejscu kilka płaskich kamieni, tak by nie kłaść hubki na mokrej ziemi. Po kilku nieudanych próbach udało mu się rozpalić ogień. Zdrapał trochę tłuszczu z pobieżnie tylko oczyszczonej końskiej skóry i odciął kilka pasków tłustego mięsa. Tłuszcz rozlewał się wokół, gdy dosięgał go ogień i okropnie śmierdział, ale palił się.

— Czego bym teraz nie oddał za małą kupkę końskiego łajna! — powiedział Batbaian. Viridoviks przykucnął bliżej ognia. Trzymał nad nim rękę, próbując wetrzeć w nią trochę życia.

— Urżnij ze dwa kawałki tego świństwa i połóż na ogniu — powiedział szczękając zębami. — Nawet końskie mięso będzie mi teraz smakować. A jak chcesz sobie marzyć o końskim gównie, to proszę cię bardzo, dobrej zabawy. Co do mnie, to wolę pomyśleć o grzanym winie.

Na wschodnim brzegu Shaum wilk podniósł głowę i rozejrzał się wokół podejrzliwie. Groźne warczenie wydobywało się z głębi gardzieli. Zwierzę zjeżyło sierść na grzbiecie. Zbliżający się doń jeździec wcale się nie przestraszył. Warkot zamienił się w ciche skamlanie. Wilk usunął się z drogi człowieka. Całe stado rozproszyło się przed koniem, który podszedł na sam brzeg rzeki.

Jeździec zsunął się z siodła. Jego białe szaty, szarpane nieustannie wiatrem, wyglądały jak rozbuchany tuman śniegu. Trzymając ręce na biodrach, spoglądał na drugi brzeg. Nawet on nie mógł dojrzeć rozbitego tam namiotu, ale wiedział, że on tam jest. Tym razem wielkie rozmiary i ciężka zbroja działały na jego niekorzyść — człowiek o takiej masie nie mógł nawet marzyć o przeprawieniu się przez Shaum. Nie widząc ani dotykając lodu wiedział, jaka jest jego grubość i wiedział także, że nie będzie się na nim w stanie utrzymać.

Zaklął głośno, najpierw w gardłowym języku Khamorthów, potem archaicznym videssańskim, głosem spokojnym i pełnym nienawiści.

— Niech więc zima dokończy moje dzieło — powiedział w tym samym języku. — Skotos pomoże swojemu słudze.

Dosiadł konia, zawrócił go na wschód i ruszył w drogę.

Wilki nie powracały do mięsa jeszcze przez długą chwilę.

Związani ze sobą, tak by nie zgubić się w zamieci, Batbaian i Viridoviks z mozołem posuwali się na zachód. Shaumkhiil było równie jednostajne jak równiny Pardraji, ale nie musieli się obawiać, że będą kręcić się w kółko. Dopóki wiatr wiał z ich prawej strony, na pewno szli w dobrym kierunku.

Wciąż jednak nie spotkali Arshaumów, co dla Viridoviksa było powodem do złości i frustracji, a co Batbaian przyjmował z cichą ulgą. Gdzieś głęboko w duszy nadal wierzył, że mają oni dziesięć stóp wzrostu i ogromne kły.

Nie wiadomo, czy Arshaumi jedli owce w całości, a potem wypluwali tylko kości i skórę, ale na pewno jakoś je jedli, bo Gal i Khamorth znaleźli prawie tuzin tych zwierząt, które musiały oddalić się od stada. Viridoviks objadał się baraniną tak długo, aż zatęsknił znowu do końskiego mięsa, na które jeszcze niedawno nie mógł nawet patrzeć. Batbaian, który okazał się zręcznym krawcem, zszył oskrobane z tłuszczu baranie skóry i przygotował dwie peleryny, które wędrowcy mogli zarzucić na swoje płaszcze.

To dodatkowe okrycie miało im się bardzo przydać. Batbaian nigdy nie widział jeszcze gorszej pogody. Dla Viridoviksa była ona przerażająca, niemal nie do uwierzenia: śnieg, lód, nie ustający ani na sekundę wiatr, takie same szare dni bez najmniejszego promienia słońca, noce bez gwiazd, niebo wiecznie zasnute grubymi, ciemnymi chmurami. Śnieżyce w Videssos bywały naprawdę ostre, ale to były śnieżyce; miały swój początek i koniec. Ta ciągnęła się bez końca, jak gdyby lato opuściło ziemię na zawsze.

— Myślę, że ona wlecze się za nami — Viridoviks przekrzykiwał wycie wiatru.

— Co? — również wrzeszcząc dopytywał się Batbaian. Szedł tylko o jard przed Celtem, ale zawierucha porywała ze sobą słowa.

— Mówię, że ta śnieżyca nas ściga, a jak już nie damy rady iść dalej, to nas wykończy.

Na początku Viridoviks traktował to tylko jako metaforę, ale po chwili zastanowił się, czy aby nie trafił w samo sedno. Batbaian odwrócił się i wymówił jakieś imię. Gal nic nie usłyszał, ale wiedział dobrze co to było. Tym razem dreszcz, który przebiegł mu po plecach, nie miał nic wspólnego z mrozem. Znowu pomyślał o wyrzuceniu swojego miecza, i to zupełnie poważnie.

Wiatr uderzył z jeszcze większą silą, jak gdyby potwierdzając, że to Avshar jest jego ojcem. Potem kolejny podmuch rzucił garść ostrego jak szpilki śniegu prosto w oczy Viridoviksa. Osłaniał je dłonią najlepiej jak potrafił, potykając się niczym ślepiec. O każdy krok musiał zmagać się z napierającą na niego masą zimnego powietrza — było to jak walka z falami oceanu. Wściekły poryw śnieżycy zatrzymał ich obu w miejscu.

— Namiot! — krzyczał nomada. — To nas zabije, jeśli się nie schowamy!

Viridoviks klął pod nosem, próbując wbić kołki w ziemię — była tak zamarznięta, że trudno było ją w ogóle zadrapać W końcu udało im się jakoś naciągnąć płótno na szkielet. Niczym zwierzęta uciekające do nory, wczołgali się do środka.

Rozszalały wiatr zdawał się wyć jeszcze głośniej, kiedy już się przed nim schowali. Viridoviks rozcierał nogi, poruszał stopa mi. Jego buty były grube i ocieplone kilkoma warstwami filcu, ale i tak każdego dnia palce niemal całkiem mu zamarzały.

— No, teraz rozumiem, dlaczego tak płakałeś za końskim łajnem, tam nad rzeką — powiedział. — Lepszy ogień z owczych gówien niż żaden.

— To już ostatnie kawałki, niestety — powiedział Batbaian.

Tłuszcz zapalał się co prawda szybciej, ale kiedy już udało się rozpalić wysuszone łajno, paliło się ono dłużej i, ku zaskoczeniu Celta, czyściej niż odpadki, które Khamorth zawsze oddzielał od mięsa. Viridoviks wahał się niemal przez dwa dni, zanim usmażył cokolwiek nad płonącym łajnem, ale głód pomógł mu przezwyciężyć wszelkie skrupuły.

Westchnął z ulgą, kiedy ogień rozpalił się na dobre i namiot zaczął wypełniać się cieplejszym powietrzem. Śnieg i lód oblepiające jego wąsy topniały powoli. Wytarł twarz rękawem płaszcza. Wełna była tłusta i śmierdząca, ale teraz nie miało to żadnego znaczenia.

— Znowu baranina — burknął.

— Też już się prawie kończy — powiedział Batbaian. — Założę się, że będziesz wolał to niż pusty brzuch.

— To prawda — Viridoviks nadział na sztylet kawałek mięsa i przytrzymał go nad płomieniem. Smakowity zapach pobudził żołądek Gala do głośnego burczenia. — Nawet moje kiszki tak myślą.

Słabo wbity kołek wyrwał się ze swojej dziury. Wiatr uderzył nim o płótno namiotu niczym kamieniem. Zaalarmowany Batbaian podniósł głowę.

— Musimy to poprawić — krzyknął. — Zanim…

Drugi kołek oderwał się od ziemi, kiedy nomada właśnie zamierzał wstać. Zimny podmuch wiatru z rykiem wdarł się do namiotu i ściągnął ze szkieletu płótno. Viridoviks chwycił je na moment. Z trzepotem, który brzmiał jak drwiący śmiech, śnieżyca wyszarpnęła mu je z rąk i poniosła ze sobą nad bezkresnym stepem.

— Za nim! — wrzasnął Batbaian. — Bez niego nie przeżyjemy nawet jednego dnia! — Ostatnie słowa rzucił już przez ramię, znikając w śnieżnej zadymce.

Viridoviks ruszył w jego ślady. Nie uszedł nawet dwudziestu kroków i już wiedział, że będzie miał kłopoty. Batbaian, biegnący tam gdzieś, przed nim, mógł zostać zmieciony z powierzchni ziemi. Za nim było zgaszone ognisko. Wykrzykiwał imię Khamortha raz za razem, potem przeszedł na galijskie okrzyki wojenne. Jeśli nawet była jakaś odpowiedź, wiatr uniósł ją ze sobą.

Wciąż wrzeszcząc, biegł przez chwilę razem z wiatrem. W tej zamieci Batbaian mógł stać o dwa kroki od niego, a on i tak by go nie zauważył. Zatrzymał się, nie wiedząc co robić dalej. Jeśli Batba-ian złapał już umykające płótno, co by zrobił? Stanął i czekał na Viridoviksa, czy też spróbował przynieść je z powrotem do tego, co zostało ze szkieletu?

— Szlag by to trafił — mruknął Celt. — Na pewno zrobię akurat to, czego nie powinienem. Pogrzebał w sakiewce i znalazł kwadratową monetę Halogajczyków, którą wygrał kiedyś w kości. Podrzucił do góry, złapał w obie ręce. Kiedy ją odkrył, szczerzył do niego zęby smok.

— No, to do namiotu.

Odwrócił się, by stawić czoło wściekłym podmuchom wiatru. Śnieg uderzył go w twarz niczym płomień. Cieszył się teraz ze swojej nowej brody i żałował, że nie jest jeszcze gęstsza.

Próbował wracać po własnych śladach, ale śnieżyca już je zasypywała. W miarę jak posuwał się naprzód, stawały się coraz słabsze. Myślał, że jest już blisko, kiedy zniknęły zupełnie. Starał się nie wpadać w panikę. Musi być jakiś sposób. Wiatr! Jeśli nadal wiał w tym samym kierunku, zaprowadzi go na miejsce.

Musiał się zmienić. Po chwili wiedział, że poszedł za daleko. Kręcił się potem na oślep, mając nadzieję, że szczęście pomoże mu tam, gdzie zawiódł go rozum. Nie pomogło. Stanął w miejscu, trzęsąc się z zimna, zabijając ręce i zastanawiając się nad następnym krokiem. Bez jedzenia, bez ognia, bez schronienia — czuł jak ciepło ucieka z jego ciała i zrozumiał, że Batbaian miał rację; śnieżyca mogła zabić bardzo szybko.

— Gdyby tylko przestał padać ten przeklęty śnieg, żeby ciało miało jakiś pożytek z oczu — powiedział, potrząsając głową niczym ogłuszony niedźwiedź. Wydawało się jednak, że może padać i do końca świata. Gęste tumany śniegu przewalały się jeden po drugim, zasnuwając świat bielą.

Zdając sobie sprawę, że musi schronić się jakoś przed wiatrem, uklęknął i zaczął spychać w jedno miejsce hałdy śniegu, próbując zbudować z niego osłonę. Kolejne podmuchy rozsypywały ją niemal tak szybko, jak Gal ją ustawiał, ale w końcu miał przed sobą ściankę sięgającą mu do pasa, która zatrzymywała pierwszy impet uderzeń wiatru. Skulił się za nią wiedząc, że ta prowizorka i tak niewiele mu pomoże, jeśli zamieć wkrótce się nie skończy.

Nie wiedział nawet, kiedy opadło go odrętwienie. Nie zauważył, kiedy zniknęło czucie w stopach, na twarzy, w dłoniach. W pewnym sensie przyniosło mu to ulgę, bo nic go już nie bolało. Umysł także pracował coraz wolniej, stał się ociężały, zanurzał się w lodowatą obojętność. Wiedział, że umiera, ale nie miał siły, by się tym przejmować. Zawsze myślał, że do końca będzie walczył o życie, ale wszechmocne zimno odbierało mu wszelkie środki obrony, jeden po drugim, tak że nie miał już nic, czym mógłby jeszcze walczyć. Nie zauważył nawet, kiedy zamknęły się mu oczy — zresztą, na co miałby patrzeć?

Zasnął.

— Cholernie paskudnie — przekrzykiwał wyjący wiatr Goudeles.

— I na co ty się jeszcze skarżysz, Pikridos? — spytał stojący obok niego Skylitzes. — Z tym twoim sadłem na pewno jest ci cieplej niż komukolwiek z nas.

Oficer jechał pochylony nad końskim karkiem, by choć trochę osłonić się przed zamiecią.

Brutalna potęga stepowej zimy mroziła serce Gorgidasa nie mniej niż jego ciało. Jako dziecko słonecznej Grecji, był zupełnie nie przygotowany na to, by stawiać czoło nieskończonym przestrzeniom śniegu i lodu. Przerażały go bardziej niż nagła śmierć na polu walki. Nic dziwnego, że Videssańczycy wiążą Skotosa z zimą — pomyślał. Odwrócił się do Arghuna, pytając:

— Czy to zawsze tak wygląda?

Twarz khagana, podobnie jak i jego, pokryta była tak grubą warstwą tłuszczu, że świeciła się nawet przy tym słabym świetle.

— Widziałem takie paskudne zamiecie jak ta… kilka takich zamieci — odparł. — Ale żadna z nich nie trwała aż tak długo. A im dalej jedziemy na wschód, tym gorzej to wygląda, co jest jeszcze dziwniejsze. Zwykle najwstrętniejsza pogoda zostaje na zachodzie.

Podmuch wiatru rzucił mu śnieg w twarz. Zakaszlał i dokładniej owinął się swoim płaszczem z koziej skóry o wyjątkowo długim włosiu. Od czasu zatrucia odczuwał zimno o wiele bardziej dotkliwie niż jego rodacy i Grek mógł się tylko domyślać, jakie męki przeżywa khagan. Nikt nie słyszał jednak od niego najmniejszego słowa skargi, nie prosił też, by armia posuwała się wolniej.

Dwóch zwiadowców przepychało się między nomadami, zmierzając w kierunku Arghuna. Pierwszy, nieco bardziej wysunięty do przodu, pochylił głowę przed khaganem i zameldował głosem, w którym pobrzmiewała nutka obrzydzenia:

— Znaleźliśmy Włochacza, panie, zamarzającego w śniegu i jeszcze jakiegoś innego cudzoziemca razem z nim.

Brwi Arghuna powędrowały do góry.

— Khamorth? Po naszej stronie rzeki?

— Banita? — spytał krótko Skylitzes.

— Albo szaleniec, albo i to, i to. Bez konia, i stracił niedawno jedno oko — paskudnie. Po prostu jakiś zidiociały Khamorth owinięty w płótno z namiotu.

— Aa, do cholery z nim — wybuchnął drugi zwiadowca, kiedy zrównał się ze swoim towarzyszem. Był od niego młodszy, i miał żywe, pełne humoru oczy. — Powiedz im lepiej o ognistym demonie.

Starszy żołnierz prychnął lekceważąco.

— Ty i twoje ogniste demony. Gdyby to nawet był jeden z nich, to zamieć wygasiła go na dobre. Założę się, że już zamarzł na śmierć. I tak wyglądał jak trup, zresztą trudno się dziwić, skoro leży na śniegu tylko w płaszczu.

— Mimo wszystko mówię ci, że to nie jest zwykły człowiek — upierał się młodszy Arshaum. — A może chcesz mi powiedzieć, że widziałeś już takich ludzi jak on, z włosami, brodą i wielkimi wąsiskami w kolorze wypolerowanego brązu? Gorgidas, Skylitzes i Goudeles krzyknęli niemal równocześnie. Zwiadowca aż podskoczył, a koń Arghuna zarżał przestraszony.

— Przyjaciel nasz jest to — powiedział Gorgidas do khagana, w podnieceniu zapominając o składni.

— To może być tylko jeden człowiek — przytaknął Skylitzes. Gorgidas odwrócił konia, zwracając się bezpośrednio do zwiadowców:

— Zostawiliście go tam, żeby zamarzł, idioci?

— A żeby twoja dupa też zamarzła — odparował starszy. — Po co nam cudzoziemcy w kraju Arshaum? — „Nie wyłączając ciebie”, mówiło jego wrogie spojrzenie.

Ale Arghun ryknął na niego z wściekłością:

— Zamknij gębę, ty…! Ci cudzoziemcy są naszymi sprzymierzeńcami, a ten uratował mi życie. Jeśli ich przyjaciel umrze tam w śniegu, to was nie spotka nic lepszego.

Khagan był zazwyczaj człowiekiem bardzo łagodnym i nomada aż skulił się ze strachu, kiedy spadł na niego gniew wodza.

— Zabierzcie mnie do niego — powiedział Gorgidas. Zwiadowcy wysłuchali go bez słowa sprzeciwu. — Galopem, do cholery! — krzyknął Grek.

Cała trójka spięła konie ostrogami. Fontanny śniegu wylatywały spod kopyt wierzchowców. W piątkę już, bo dołączyli do nich Goudeles i Skylitzes, jak burza przelecieli przez armię Arshaum.

Gorgidas zastanawiał się, jak nomadzi mogli odnaleźć drogę w tym wyjącym białym szaleństwie. Bez wątpienia kierowali się wiatrem i jakimiś znakami, których laicy jak Grek nie byli w stanie dostrzec. Oczy piekły go i łzawiły od tak szybkiej jazdy, a nos, choć pokrywała go warstwa tłuszczu, zdawał się soplem uwieszonym na środku jego twarzy. Ci nomadzi o płaskich gębach bardziej tu pasują niż ja — pomyślał.

— Tam — powiedział młody zwiadowca, wyciągając rękę do przodu.

Grek dojrzał najpierw konie, a potem stojących obok nich Arshaumów — nie… Kiedy podjechał bliżej zobaczył, że jeden z przysadzistych wojowników musiał być Khamorthem, sądząc po gęstej brodzie. Na razie wyrzucił człowieka z Pardraji ze swoich myśli. Jeśli miał na tyle sił, by normalnie się poruszać, z pewnością był w stanie przeżyć jeszcze kilka minut.

— Z drogi! — krzyknął Gorgidas, zeskakując z konia.

Trzech Arshaumów, przykucniętych obok leżącej w śniegu postaci, skoczyło na równe nogi, sięgając po miecze. Zwiadowcy, którzy przyjechali z Grekiem także krzyczeli, tłumacząc swoim kompanom, kim jest ten cudzoziemiec.

Gorgidas w ogóle nie zwrócił na nich uwagi, pochylając się nad skulonym ciałem Viridoviksa. Kiedy przewrócił go na plecy myślał, że Celt już nie żyje. Jego skóra była blada i zimna, głowa opadała bezwładnie do tyłu. Zdawało się, że nie oddycha.

Grek delikatnie ułożył głowę Viridoviksa na kolanach. Wpatrywał się w jego twarz tak samo, jak patrzył na konającego Kwintusa Glabrio, bezradny wobec nieuchronnej śmierci. Teraz kolejny bliski mu człowiek — choć bliski w inny sposób — dogorywał na jego rękach, a on nie mógł mu pomóc. Bezsilna wściekłość i frustracja rozdzierały mu serce — czy kiedykolwiek jeszcze na coś się przyda?

Położył rękę na szyi Gala. Nagle podskoczył — czy to był puls? Znowu się pojawił, tak wolny i słaby, że sam ledwo w to wierzył.

Później nie pamiętał wcale, żeby się zastanawiał nad tym, co robić dalej. Jego uparty rozsądek zawsze doprowadzał Neposa do rozpaczy, kiedy kapłan próbował nauczyć go sztuki videssańskiego uzdrawiania.

— Niech cię nie obchodzi, jak i dlaczego — krzyknął kiedyś na niego. — Wystarczy ci wiedzieć, że musisz, a reszta przyjdzie sama.

Ale dla Greka takie wyjaśnienie było gorsze niż żadne i nigdy mu się nie udało.

Rana kochanka mogła być impulsem wystarczająco silnym, by uwolnić go z więzi racjonalnej myśli i pozwolić na spontaniczny wybuch uzdrowicielskiej mocy, ale Glabrio umarł, właściwie zanim uderzył o ziemię. Nawet magiczna videssańska sztuka nie mogła wskrzeszać umarłych. I dlatego Gorgidas postanowił porzucić swój zawód, przepełniony bólem i rozczarowaniem własnymi zdolnościami. Myślał, że tak zostanie już na zawsze.

Teraz jednak desperacja wyniosła go ponad samego siebie, uwolniła od wszystkiego poza pragnieniem uratowania przyjaciela. Widząc jak całe ciało Greka zesztywniało nagle, Goudeles odepchnął Arshauma, który chciał go właśnie wziąć za ramię. Rozzłoszczony nomada odwrócił się do niego.

— Szaman — wyjaśnił biurokrata, wskazując na Greka. — Zostaw go.

Skośne oczy Arshauma rozszerzyły się ze zdumienia. Skinął głową i cofnął się o krok.

Gorgidas, wpatrując się intensywnie w białą twarz Celta, nie miał pojęcia, co dzieje się wokół. Czuł, jak cała jego wola zbiega się w jednym punkcie, niczym promienie słońca skupione w soczewce. Nigdy nie wyszedł poza to doświadczenie; w czasie nauki w stolicy, gdy próbował przenieść energię na zewnątrz, wszystko się kończyło. Teraz sama wyskoczyła do przodu, zanim jeszcze o tym pomyślał.

Przepływ mocy, kanał energii — czuł umierające ciało Viridoviksa, jakby to był on sam; wyczuwał spustoszenia, jakie poczynił mróz, odmrożone palce i policzki; sięgnął głęboko do wnętrza, wyczuwając zimną, gęstą krew, przesuwającą się powoli i leniwie w żyłach Gala.

To pierwsze oszałamiające uderzenie percepcji niemal zmiotło Greka, omal nie zgubił się w strapieniu Celta. Ale uparty rozum nie pozwolił mu się poddać — wiedział czym była naprawdę, bez względu na to, jakie wrażenia odbierał jego umysł. A kanał, który udało mu się stworzyć, działał w dwóch kierunkach — w tym samym momencie poczuł, jak jego uzdrowicielska moc rozbiega się po ciele Viridoviksa, sięga w głąb, naprawia, odwraca, ożywia.

Przyspieszyć serce, fala ciepła do brzucha, rąk i nóg. Wzmocnić płuca i przyspieszyć oddychanie — ledwo wciągały mroźne powietrze. Sprawy delikatniej sze — poczuć dobrze zamarznięte palce u rąk i u nóg, policzki, uszy, powieki — ocieplać łagodnie, stopniowo, niech nowy strumień krwi dokona swego dzieła. Żałosne, puste słowa nie mogą oddać tego, co robił potem. Nic nie znaczą. Uzdrawianie odbywało się na poziomie, którego nie sięga żaden język.

Celt poruszył się pod jego rękami, jakby budząc się głębokiego snu, wymamrotał pod nosem jakiś protest w swoim melodyjnym języku. Jego oczy, zielone jak lasy Galii, otworzyły się szeroko i spojrzały na Greka rozumnie. Dopiero wtedy Gorgidas uświadomił sobie, czego właśnie dokonał.

Zawładnęła nim radość, radość i krańcowe wyczerpanie, jakiego jeszcze nigdy nie zaznał. Była to cena, jaką musieli płacić za swe zdolności uzdrawiacze.

Viridoviks nie spodziewał się, że jeszcze kiedykolwiek się obudzi, a na pewno nie przepełniony falą gorącej energii wypełniającej całe ciało. Kiedy się przeciągnął i — och, cud! — poczuł wszystkie członki, przez moment myślał, że jest już na drugim świecie. Nie mógł sobie wyobrazić, by czuł się tak dobrze na ziemi. Dłonie, tak delikatnie dotykające jego twarzy, mogły więc należeć do jakiejś nieśmiertelnej panienki, która miała umilać mu wieczność.

Ale kiedy podniósł wzrok, zobaczył nad sobą twarz mężczyzny, szczupłą, poznaczoną zmarszczkami triumfu i zmęczenia.

— Pfuj! — powiedział. — Żadna z ciebie ślicznotka, niestety. Gorgidas przewrócił oczyma i roześmiał się.

— Nie muszę cię już pytać, czy jesteś zdrowy. Na psa, czy ty zawsze myślisz tylko o tym, satyrze?

Ból jaki odmalował się na twarzy Gala, kazał Grekowi zastanowić się, czy został on do końca uleczony, ale ten powiedział tylko, bardzo cicho:

— Tak, czasami tylko o tym.

Zbierając wszystkie siły, Viridoviks spróbował usiąść. Krew uderzyła mu do głowy, ale po chwili oszołomienia przyszedł do siebie.

— Batbaian! — wykrzyknął. — Czy ktoś go znalazł?

Słysząc swoje imię, Batbaian podbiegł do Celta, wciąż zawinięty w grube płótno namiotu. Był wyraźnie zadowolony, że znalazł jakiś pretekst, by odsunąć się od Arshaumów, którzy spoglądali na niego niczym stado wilków na jakiegoś zabłąkanego psa. Skylitzes i Goudeles także przykucnęli obok Viridoviksa. Videssański oficer podtrzymał go swą silną, żołnierską ręką, podczas gdy biurokrata ze szczerym podziwem ściskał dłoń Gorgidasa.

— Dobrze się czujesz? — spytał Viridoviks Batbaiana, przechodząc na język Khamorthów. Gor-gidas ledwo go rozumiał, bo nie używał tego języka od miesięcy.

— Wszystko w porządku, dzięki temu — odparł nomada, strzepując śnieg z płótna. Z zaciekawieniem przyglądał się Viridoviksowi. — Ale jak to możliwe, że to ty mnie o to pytasz? Nie powinno cię już być na tym świecie, nie po tym, jak zostałeś w zamieci bez żadnej osłony.

— To prawda. — Teraz i Viridoviks wyglądał na zaintrygowanego, ale wskazał ręką na Gorgi-dasa. — On mnie musiał uleczyć. — Tonem niemalże oskarżycielskim zwrócił się do lekarza: — Myślałem, że nie umiesz.

— Ja też.

Teraz, kiedy już tego dokonał, nie marzył o niczym innym, jak tylko o ciepłym wnętrzu namiotu, kilku łykach kavassu i o swoim posłaniu, które przyjęłoby go na tę długą, zimową noc — i na większość następnego dnia, jeśli uda mu się to wyprosić. Ale Viridoviks mówił do niego:

— Jeśli jesteś teraz druidem-znachorem, Gorgidas, kochanie, to przyjrzyj się może Batbaianowi i jego oku, i zobacz, czy nie da się nic zrobić dla tego biedaka.

Grek westchnął, wypuszczając z siebie wielki obłok pary — bez wątpienia, Viridoviks miał rację.

— Zrobię co będę mógł.

Odwrócił się do młodego Khamortha, ten jednak cofnął się o krok, wciąż nie dowierzając komukolwiek, kto przebywał razem z Arshaumami.

— Stój spokojnie — powiedział Gorgidas po videssańsku. Choć prawie nie mówił językiem Imperium, Batbaian zrozumiał go i uspokoił się trochę.

Gorgidas aż syknął cicho, kiedy dobrze się przyjrzał zmaltretowanej twarzy nomady. Dotąd nie zwracał na niego większej uwagi i przypuszczał, że Khamorth stracił oko podczas walki, od strzały, czy też uderzenia mieczem. Ale blizna, którą zobaczył, wcale tego nie potwierdzała — za duża, zbyt okrągła, zbyt gładka, podobna trochę do oparzenia. Delikatnie zbadał ją palcami, utwierdzając się tylko w tym przekonaniu.

— Jak to się stało? — zapytał.

Głosem zimnym jak północny wiatr, Batbaian opowiedział mu o wszystkim. Nie znał na tyle vi-dessańskiego, ale Viridoviks i Skylitzes pomagali mu tłumaczyć, a jego ostatni gest był wystarczająco obrazowy. Skylitzes, choć twardy i doświadczony żołnierz, odwrócił głowę i zwymiotował. Pochylił się i nabrał do ręki trochę śniegu, by oczyścić usta.

— Tak, tak to właśnie było — powiedział Viridoviks posępnie. — Słodki koleś, Avshar. — Posa-pując z wysiłku, Celt wstał na równe nogi, i choć nieco się chwiał, triumfalny uśmiech rozjaśnił jego twarz. — Mamy wiele rachunków do wyrównania, bardzo wiele. — Znowu spochmurniał, oczy wpatrywały się gdzieś w dal. — Bardzo wiele — powtórzył cicho. Dotknął miecza, jakby czerpiąc moc z myśli o zemście.

Potem, wracając do siebie, zapytał Gorgidasa:

— I co, można coś zrobić z tym okiem?

Grek mógł tylko pokręcić przecząco głową. Wiedział, że może znowu leczyć — jak pierwszy orgazm chłopca, jeden sukces był obietnicą następnych. Ale jego wiedza była tutaj bezużyteczna.

— Czas zrobił z tym wszystko, co dało się zrobić. Gdybym widział to zaraz po fakcie, mógłbym tylko doprowadzić to do takiego stanu, w jakim jest teraz. Ta sztuka leczy to co odnajduje, ale nie może przywracać czegoś, czego już nie ma.

Skinięcie Viridoviksa było wyrazem smutku, Batbaiana — tylko zniecierpliwienia. Ta blizna przypominała mu o długach, które musiał spłacić.

Goudeles kichnął. Ten dźwięk przypomniał Gorgidasowi, że zamieć nie ustała tylko dlatego, że odnalazł Viridoviksa. Gal mógł znowu zamarznąć — tak jak wszyscy pozostali. Lekarz podbiegł do swojego konia, ściągnął koc z siodła i owinął nim Viridoviksa.

Celt niemal tego nie zauważył. Sam fakt, że żył, że czuł na policzkach kłujące igiełki śniegu, był dla niego wystarczająco zajmujący. Nie słyszał też, kiedy Grek zapytał go, czy może jechać konno, ale niecierpliwe warknięcie lekarza wreszcie do niego dotarło.

— Tak, mogę — powiedział i zdobył się na jakiś szczątkowy chichot. — Nie wściekaj się. Usiadł za Gorgidasem, Batbaian zaś jechał ze Skylitzesem. Koń lekarza parsknął z oburzeniem, kiedy na jego grzbiet wspięło się aż dwóch jeźdźców. Gorgidas bezlitośnie pognał go naprzód.

— Jeździsz o wiele lepiej niż kiedyś — powiedział Viridoviks.

— Tak, wiem. Zdobyłem sporo bezużytecznych umiejętności — odpowiedział Grek, poklepując gladius, który obijał mu się o lewe biodro. Przerwał na chwilę, potem dodał trochę jakby z niedowierzaniem: — I jedną prawdziwą, zdaje się.

Droga powrotna do armii Arshaum była całkiem krotka. Nomadzi posuwali się na wschód w normalnym tempie, kiedy Gorgidas zajmował się Galem. Przednia straż krzyknęła coś w ich kierunku. Starszy zwiadowca odpowiedział, chwaląc głośno niezwykły talent Gorgidasa. Lekarz wykrzywił usta w kwaśnym uśmiechu. Teraz, kiedy zrobił coś, o czym warto opowiadać, zwiadowca chętnie przyznawał się do niego.

Viridoviks nie znał języka arshaum, oprócz kilku sprośnych przekleństw, których nauczył go Arigh. Ale jego oczy rozszerzyły się ze zdumienia, kiedy zobaczył, jaka potężna armia ciągnie w kierunku Shaum.

— Nie traciliście czasu, co? — powiedział do Gorgidasa. Grek potrząsnął tylko głową. Potem dobiegł ich okrzyk:

— Viridish!

Arigh podjechał do nich galopem, zostawiając za sobą tumany śniegu. Szczerząc zęby tak białe, jak otaczający ich krajobraz, walnął Gala w plecy.

— Chciałem już kogoś zabić, kiedy dowiedziałem się, że zwiadowcy, którzy cię znaleźli, znowu odjechali, a mnie nikt o tym nie powiedział.

— To moja wina — powiedział Gorgidas. Tak jak Arigh, mówił po videssańsku, żeby Viridoviks mógł ich zrozumieć.

— Wina, tak? — prychnął Celt. — Nie zwracaj na niego uwagi, Arigh, kochanie. Troszeczkę później i zostałaby po mnie tylko mrożona padlina, i w ogóle nie warto by się do mnie odzywać.

— Widzę, że jesteś bez konia — powiedział Arigh, co było przecież najważniejszym priorytetem nomady. — Weź sobie parę z mojego stada.

— Piękne dzięki — odparł Viridoviks. — Mógłbyś też znaleźć jednego dla mojego przyjaciela, Batbaiana?

Uśmiech zniknął z twarzy Arigha, kiedy rzucił okiem na Khamortha. Skrzywił pogardliwie wargi — po raz pierwszy przypominał Gorgidasowi Dizabula.

— Straciłeś dobry smak w wybieraniu sobie przyjaciół — powiedział.

— Taak? — odrzekł Viridoviks. — No, pewnie masz rację, ciągle wynajduję sobie synów kha-ganów. — Puścił oko do księcia Arshaumów.

Śniada twarz Arigha, posmarowana jeszcze grubą warstwą tłuszczu, pozostała nieprzenikniona, ale Grek nie był wcale pewien, czy nie pokryła się ona rumieńcem. Po kilku sekundach podjechał do Batbaiana. Nauczył się trochę mowy Khamorthów, podróżując przez Pardraję do Pristy i Imperium. Teraz zapytał więc sam:

— Koń — potrzebujesz?

Batbaian zesztywniał, kiedy Arshaum zbliżył się do niego, ale drgnął zaskoczony, słysząc swój język. Potem skinął głową z godnością, o którą trudno było podejrzewać kogoś w jego wieku.

— Dziękuję ci — powiedział.

Pogmerał przy swoim pasku, odpiął od niego sztylet — wykonany ze świetnej stali, o brązowej pochwie ozdobionej płaskorzeźbą przedstawiającą skaczącego jelenia — i podał go Arighowi.

— Podarunek za podarunek.

Uśmiech powrócił na twarz Arigha. Przyjął nóż i poklepał Batbaiana po ramieniu. Przyglądający się temu Arshaumi mruknęli z aprobatą. Zapewne bardzo niewielu rozumiało słowa Arigha, kiedy podarował konia Batbaianowi, ale jego gest wdzięczności nie potrzebował żadnego objaśnienia.

— Włochacz zachowuje się jak mężczyzna — usłyszał słowa jednego z nomadów Gorgidas. Jego towarzysz odpowiedział: — Czemu nie? Widział już chyba trochę wojny w życiu, ta blizna nie wygląda za pięknie.

— Skylitzes, Gorgidas, przywieźcie ich do mojego ojca. Wszyscy dowiemy się wtedy, co widzieli — to powiedział już Arigh, który zaraz potem odjechał w kierunku totemu klanu Szarego Konia.

Viridoviks pokłonił się Arghunowi najlepiej, jak było to możliwe w jego nieciekawej sytuacji, to jest z końskiego zadu. Khagan był drobniejszy niż się spodziewał i z trudem trzymał się w siodle. Gal zastanawiał się, czy był może chory. Mówił spokojnie i łagodnie, bez tego groźnego pohukiwania, którym Targitaus poganiał swoich rodaków, ale Arshaumi i tak pospiesznie wykonywali wszystkie jego polecenia. Teraz przyglądał się z dystansem Batbaianowi, na Celta zaś patrzył z ogromną ciekawością. Powiedział coś w świszczącym języku arshaum.

— Nie wierzył Arighowi, kiedy opowiadał mu o twoim wyglądzie — przetłumaczył Gorgidas.

— Ale teraz widzi, że mówił prawdę.

— Honh! — powiedział Viridoviks, i dodał po łacinie: — A ja nigdy nie widziałem tylu skośnookich płaskonosów naraz, ale chyba nie musisz mu tego mówić. Pozdrów go za to jak trzeba.

Gorgidas przekazał odpowiednią formułkę. Arghun skłonił się lekko, dziękując za uprzejmość, potem zaś powiedział:

— Chętnie bym się dowiedział, jak się tutaj znaleźliście. Brzmiało to jak prośba, ale był to oczywiście rozkaz.

Gorgidas przetłumaczył ją na videssański dla Viridoviksa, a Skylitzes na język Khamorthów dla Batbaiana.

— No to chyba ja powinienem zacząć — powiedział Viridoviks i rozpoczął swoje opowiadanie od momentu, kiedy został porwany przez Varatesha. Imię banity wywołało groźne chrząknięcia kilku Arshaumów jadących obok Arghuna, których klany najczęściej zapuszczały się w pobliże Shaum. Dobrze pamiętali najazd Varatesha z zeszłej zimy i jego okrucieństwo. Wkrótce Gal opowiadał szybciej, niż Gorgidas był w stanie tłumaczyć. Arigh pomagał mu, kiedy już zupełnie nie nadążał.

Kolejny jeździec przepychał się przez tłum otaczający nowo przybyłych. Co za cacany smarkacz — pomyślał Viridoviks — nosił futra i skóry jakby były to jedwabie i złotogłów, i nawet w tym wietrze i śniegu utrzymywał swojego konia w nienagannym stanie, do tego stopnia, że jego grzywa spleciona była w warkoczyki obwiązane kolorowymi wstążkami.

— Ojcze, ja… — zaczął Dizabul. Arghun przerwał mu natychmiast.

— Cokolwiek by to było, musisz chwilę poczekać, chłopcze. Ci cudzoziemcy mają bardzo ważne wiadomości.

Przystojna twarz księcia zachmurzyła się, kiedy spojrzał na Viridoviksa, tym bardziej że u jego boku jechał Arigh. Ale kiedy dostrzegł Batbaiana, opadła mu szczęka.

— Więc teraz nawet Włochacz jest ode mnie ważniejszy? — zaczął ze złością. Ale Arghun znowu go uciszył, tym razem machnięciem ręki.

— Mów dalej, rudobrody — powiedział.

— Nieźle, nieźle — roześmiał się, kiedy Gal opowiedział o sztuczce z bydłem, której użyli, by odepchnąć ludzi Varatesha. Teraz Viridoviks i Batbaian mówili na zmianę, opisując wydarzenia, które doprowadziły do ataku na banitów i ich sprzymierzeńców.

Khagan rzucał krótkie pytania dotyczące samej bitwy. Szczegółowa relacja Gala aż za bardzo przypominała Gorgidasowi katastrofę pod Maragha. Bitewna magia Avshara, bez względu na to, co działo się z innymi czarownikami, nigdy go nie zawodziła. Jeśli przeciwnik nie miał znacznej przewagi nad wojskami, którymi dowodził mag, losy bitwy były niemal z góry przesądzone.

A to co stało się po bitwie… Arshaumi dumni byli ze swojego twardego charakteru, ale niejeden krzyknął z odrazą i przerażeniem, kiedy Batbaian, głosem tak beznamiętnym jakby wszystko to przydarzyło się jakiemuś obcemu człowiekowi, opowiadał o nieustannej pracy rozpalonego żelaza.

Trudno było im się także opanować, kiedy Viridoviks mówił o okrutnej zabawie zwycięzców z nadziejami pokonanych, i o śmierci Targitausa, kiedy straszliwa prawda wyszła na jaw. Apopleksja — pomyślał Gorgidas z obrzydzeniem, ale bez zdziwienia.

Po tym, opowieść o splądrowaniu obozu nie zrobiła już tak wielkiego wrażenia, choć Viridoviks czuł, jak otwierają się ledwo zasklepione rany i ból wypływa z nich niczym krew, kiedy pomyślał o Seirem.

— Więc tak to wygląda — skończył Batbaian. — Varatesh, niech duchy nasrają na niego, na Pardraję, a Avshar ma Varatesha, a przynajmniej tak mi się wydawało, kiedy byłem w ich rękach. Przy nich — Batbaian spojrzał w twarz Arghunowi, tym razem bez cienia strachu. — nawet wy, Ar-shaumi, jesteście dla nas przyjaciółmi. Przyszliśmy więc błagać was o pomoc, jeśli zechcecie nas wysłuchać. — Khamorth rozglądnął się po zgromadzonych dokoła wojownikach, mówiąc sucho: — Kiedyś może nie trzeba was będzie przekonywać, żebyście ruszyli na banitów.

Arghun skubał swą mizerną bródkę. Odwrócił się do Gorgidasa.

— To ten Avshar, o którym mówiłeś, ten z Yezd?

— Tak — potwierdził Grek, a za nim wszyscy jego przyjaciele. Khagan powiedział:

— I tak nie zamierzałem zostawić wiele z Yezd na kółkach, wasz czarownik będzie jeszcze jedną jurtą do zniszczenia.

Arghun założył ręce z cichą pewnością człowieka, który nie doznał nigdy porażki. Ci z Ar-shaumów, którzy usłyszeli jego słowa, wznosili radosne okrzyki — oni także byli pewni, że jedyne, co ich może spotkać w konfrontacji z Khamorthami, czy innymi cherlakami, to kolejne zwycięstwo.

Ich goście, którzy widzieli już, czego może dokonać czarnoksiężnik, byli trochę mniej optymistyczni, ale nawet nie próbowali o tym mówić.

— Równie dobrze mógłbyś rozmawiać z głuchym o muzyce — mruknął Goudeles. — Tak czy siak, sami się dowiedzą.

— Czy siak — zgodził się Gorgidas ponuro. Po tym, jak setki razy ostrzegał Arghuna przed śmiertelnie niebezpieczną potęgą maga — jak się okazało, bez efektu — lekarz zaczynał rozumieć naturę przekleństwa, jakim Apollo ukarał Kassandrę.

Krótki, zimowy dzień i nieustająca śnieżyca zmusiły wkrótce Arshaumów do zatrzymania się na noc.

— Czy mógłbyś dzisiaj spać w moim namiocie? — spytał Viridoviksa Gorgidas, kiedy zsiedli z konia. — Chciałbym cię jeszcze zbadać. Wciąż nie mogę uwierzyć, że żyjesz. — Tylko ciekawość przezwyciężała zmęczenie Greka.

— Ano żyję, dzięki tobie — powiedział Celt. Szturchnął Gorgidasa pod żebro. — Pójdę z tobą, ale wiedz, że przystawiasz się do truposza.

— Ba! — Gdyby słowa te padły z ust kogokolwiek poza Viridoviksem i Skaurusem, Grek przestraszyłby się nie na żarty. Choć trybun — pomyślał — nigdy by tego nie powiedział, bo był zbyt taktowny. Ale w tej chwili nawet go to rozbawiło. Zmierzył Viridoviksa lekceważącym spojrzeniem. — Pochlebiasz sobie.

— Tak? — Chichocząc pod nosem, Gal pomagał mu rozstawiać namiot. — Ten jest lepszy od mojego, ale sprawdź, czy dobrze wbijasz kołki.

Lekarz doskonale radził sobie z krzesaniem ognia i wkrótce rozpalił ognisko z końskiego nawozu. Po kolacji wziął Viridoviksa za rękę — puls był mocny i regularny, normalny puls zdrowego człowieka. Kiedy już w namiocie zrobiło się dostatecznie ciepło, kazał swojemu przyjacielowi ściągnąć płaszcz i tunikę, by mógł zbadać jego płuca. Oddech Gala był spokojny i równy, bez żadnych dodatkowych dźwięków, które mogłyby oznaczać zapalenie. Na koniec przyjrzał się jego dłoniom i stopom, policzkom, nosowi i uszom, sprawdzając czy nie ma na nich śladów odmrożenia. Pokręcił głową ze zdumieniem.

— Jesteś obrzydliwie zdrowy.

— To tylko twoja wina, więc nie miej do mnie teraz pretensji.

— Szyderca. Ale gdybyś nie był silnym, zdrowym mężczyzną, już od dawna byś nie żył, kiedy cię znalazłem.

Duma i radosny podziw rozjaśniły twarz Greka, kiedy pomyślał, że naprawdę go uleczył.

Viridoviks ubrał się pospiesznie — nie było znowu tak ciepło. Łyknął kavassu. Po miesiącach spędzonych na stepie, prawie nie zauważał lekko kwaśnego smaku, zresztą to też dawało swego rodzaju ciepło. Po chwili zwrócił się do Gorgidasa:

— Ty już wiesz, co się ze mną działo, teraz opowiadaj, jak wy sobie tu radziliście, kiedy już was zostawiłem.

Grek uczynił zadość jego prośbie, opowiadając długo w noc, przy akompaniamencie wyjącego wiatru. Słuchając jego słów, Viridoviks pomyślał, że ostatnie miesiące były bardzo dobre dla Gorgi-dasa. Jak zawsze miał cięty język, ale teraz mówił jeszcze z pewnością siebie i poczuciem własnej wartości, których Gal nie widział u niego od śmierci kochanka — i być może, nawet przed nią.

Zakończywszy swoją opowieść, lekarz zmienił nagle temat:

— Pamiętasz naszą kłótnię sprzed paru lat, niedługo po tym, jak znaleźliśmy się w Videssos?

— Och, którą to masz na myśli? — spytał Viridoviks, uśmiechając się i ziewając jednocześnie. — Było ich tak wiele, choć nie powiem, przyjemna to rozrywka.

— Hmm. Może i tak. Ta, o której myślę, była o wojnę i do czego ona komu potrzebna. Nostalgiczny uśmiech pojawił się na twarzy Viridoviksa.

— Ach, to o to ci chodzi? — powiedział, wzdychając ciężko przez swoje gęste wąsy. — Obawiam się, że miałeś jednak rację. To zimna, okrutna rzecz, wojowanie, a chwała to tylko słowo, którego śmierdzące zwłoki i tak już nie usłyszą.

Gorgidas wytrzeszczył oczy, zdumiony tak, jakby na ramionach Celta wyrosła nagle druga głowa. Takie słowa w ustach barbarzyńcy, który z radością oddawał się walce, tylko dlatego że lubi się bić?

— Dziwne, że to właśnie ty tak mówisz, kiedy… — zaczął lekarz i zaraz umilkł, przyglądając się lepiej swojemu przyjacielowi. Zbadał już ciało Gala — teraz patrzył na człowieka. Po raz pierwszy naprawdę dojrzał smutek, który krył się w jego oczach i pokrył głębokimi zmarszczkami kąciki ust i czoło.

— Straciłeś coś więcej niż tylko zapał do walki, kiedy żyłeś z Khamorthami — powiedział.

— Za sprytny jesteś — odparł Viridoviks i znowu westchnął. — Tak, była tam moja ślicznotka, siostra Batbaiana. Teraz już nie żyje, choć powinna była umrzeć wcześniej. — Po chwili mówił dalej, bardzo cicho: — A z nią umarła część mnie. I jaki był w tym sens, jaki z tego pożytek? — spytał Greka. — Nie widziałem żadnego, kiedy ją znalazłem ani nie widzę teraz. Krew dla krwi, a nie walka dla walki, dlatego przyznaję, że się myliłem, a ty miałeś rację.

Gorgidas pomyślał o Kwintusie Glabrio, o jego bladej, martwej twarzy. To wspomnienie wciąż go paliło i przez własny ból rozumiał, co czuje Gal. Siedzieli przez chwilę w milczeniu wiedząc, że słowa byłyby tu nie na miejscu. Potem Grek powiedział:

— To śmieszne.

— Co jest śmieszne?

— Tylko to, że kiedy przypomniałem o tej kłótni, to ja chciałem ci przyznać rację.

— Nie opowiadaj — Viridoviks był teraz tak zdumiony, jak przed momentem lekarz. — Ty, facet który nie chce nosić miecza, miałbyś polubić wojaczkę? Niedługo będziesz obcinał głowy i zatykał je na bramie, jak prawdziwy Celt.

— Nie, dziękuję. Ale… — Gorgidas poklepał gladius, który nosił u biodra, czego nie zauważył wcześniej Viridoviks. — Teraz noszę miecz, i zaczynam mieć pojęcie o tym, co trzeba z nim robić. I być może, zaczynam też rozumieć twoją „chwałę”. Bo czyż nie jest prawdą — powiedział, przechodząc automatycznie na formalny styl dyskusji, choć nie mówił po grecku — że perspektywa okrycia się sławą w oczach swoich rodaków, uczyni człowieka odważniejszym i bardziej skorym do walki z nikczemnością?

— Honh! — Gal pokręcił głową. Po tym jak zmienił poglądy na tę sprawę, gotów był ich bronić z zapałem nowo nawróconego. — Byle jaki śmierdziel tak samo szuka sławy, jak uczciwy człowiek, więc niby do czego ma się to przydać? Gorgidas poprawił się na swoim miejscu, zapominając całkiem o śnie i z radością oddając się dyspucie, którą bez względu na temat, zawsze gotów był prowadzić.

— To prawda, ale uznanie zdobyte przez człowieka uczciwego, pozostaje żywe na zawsze, podczas gdy sława złoczyńcy tonie w pogardzie. Czterysta lat temu Herodotos powiedział o pewnym pochlebcy z Delf, który wyrył imiona Spartan na złotym pucharze, którego nie ofiarowali: „Znam jego imię, ale go nie zapiszę”. I teraz nikt już go nie zna.

— Tak zrobił? — powiedział Gal z podziwem. — No, to ładna historyjka. Ale posłuchaj… Spierali się przez całą noc, waląc pięściami o kolana i wrzeszcząc na siebie, choć bez urazy:

„Pusty rudy łeb!”, „Upierdliwa grecka kanalia!”. Ogień i śmierdzące lampki łojowe prawie całkiem wygasły, tak że ledwo się widzieli w ciemności. W końcu, blade, posępne światło zimowego świtu zaczęło przezierać przez poły namiotu.

Gorgidas potarł oczy pięściami, czując nagle, że znowu opadło go zmęczenie. Teraz nie mógł już na to nic poradzić — czekał go następny dzień w siodle. Lewy kącik jego ust podniósł się w kwaśnym uśmiechu.

— Siedzimy tutaj bez pojęcia, który z nas ma rację, ale nie przestajemy paplać.

— No tak, dobrze, ale co innego mamy do roboty? — Viridoviks wstał, przeciągnął się, wcisnął w futro i wystawił głowę na zewnątrz. — No, chodź chłopie, tamci już się zbierają.

Podmuch zimnego powietrza otrzeźwił nieco Gorgidasa. Zapiął ciasno płaszcz i wyszedł za Galem.

XV

Któregoś popołudnia, kiedy pracował w swojej izdebce, Marek musiał wyjść do komnaty, w której przechowywano dokumenty, by porównać oprotestowany wymiar podatku z tym, który ściągnięto w zeszłym roku. Podrapał się po głowie — komnata była pusta. Gdzie podziali się wszyscy urzędnicy pochyleni nad księgami, dlaczego nie słyszał trzasku przerzucanych na liczydłach paciorków?

Tylko jeden siwy portier przechadzał się po korytarzach, starając się jak najszybciej dopełnić swojego obowiązku. Kiedy Skaurus pozdrowił go, spojrzał na niego jak na szaleńca.

— Niech pan da już sobie spokój. Kto pracuje w dzień Środka Zimy? Wszyscy już sobie dawno poszli.

— Środek Zimy? — powtórzył Marek słabo. Policzył na palcach. — No tak, rzeczywiście. Portier gapił się teraz na niego na niego ze zdumieniem, odsłaniając poczerniałe resztki zębów.

Nawet cudzoziemcy nie zapominali o najważniejszym święcie Videssańczyków, uroczystości, podczas której przywoływano letnie słońce do powrotu z zimowego ukrycia.

Mroźne powietrze szczypało Skaurusa w nos, kiedy wyszedł już z ciepłego legowiska gryzipiórków. Tak samo było w zeszłym roku, kiedy Viridoviks i Helvis odciągnęli go od biurka… Kopnął śnieg, odganiając wspomnienia.

Szerokie aleje kompleksu pałacowego były niemal zupełnie opustoszałe — żołnierze, służba i biurokraci, którzy tworzyli to serce Imperium, bawili się z całym miastem. Plac Palamas, znajdujący się niedaleko pałaców, wypełniony był po brzegi kłębiącym się tłumem. Sprzedawcy zachwalali swoje towary — piwo, grzane wino z korzennymi przyprawami, pieczone mięso kozie w sosie serowym, perfumy, biżuterię wszelkiego rodzaju, od tanich miedzianych ozdóbek, po ciężkie klejnoty ze szczerego złota i szlachetnych kamieni przeróżnej wielkości, magiczne amulety, wizerunki Phosa i jego świętych. Wędrowni grajkowie przechadzali się wśród kupujących i oglądających, śpiewając i grając na fletach, lutniach, rogach, kobzach, czy nawet vaspurakanerskich pan-dourach, a wszyscy mieli nadzieję, że to właśnie oni ulżą kabzom rozochoconych Videssańczyków.

Marek, który nawet w najlepszym nastroju nie grzeszył miłością do muzyki, ominął ich szerokim łukiem. Przypominali mu o Helvis, która uwielbiała słuchać muzyki, i o jego ostatniej klęsce związanej z Nevratą Sviodo. Nevrata robiła wszystko, by okazać mu sympatię i przyjacielskie uczucia, kiedy tylko wychodzili gdzieś we trójkę z Senpatem, ale czasami wyglądała na nieco skrępowaną, czego nie zauważył u niej wcześniej. Dobrze wiedział, że to tylko jego wina. Wymamrotał jakieś przekleństwo żałując, że nie może wymazać tych wspomnień z pamięci.

Błękitne szaty mnichów wyróżniały ich spośród wystrojonych odświętnie Videssańczyków, którzy preferowali raczej krzykliwe, jaskrawe kolory. Część duchownych przyłączyła się do trwającej wokół nich zabawy — Skaurus gotów był założyć się o wszystko, co miał, że Styppes był już kompletnie pijany. Inni prowadzili małe grupki świeckich wyznawców Phosa, śpiewając wraz z nim pobożne pieśni i odmawiając modlitwy. Tworzyli oni wysepki godności i głębokiej wiary w rozhukanym i frywolnym tłumie.

Niektórzy znienawidzili jednak całkiem wszelkie pokusy ciała i w swym ciasnym fanatyzmie oddawali się walce ze wszystkim, czego nie uznawali — Zemarkhos miał swoich duchowych braci w stolicy. Jeden z nich, posępny mężczyzna, którego poszarpane szaty trzepotały na wietrze, ukazując chude piszczele mnicha, posapując z wysiłku przebiegł obok trybuna w pościgu za jakimiś rozbawionymi podrostkami w sprośnych maskach. Widząc, że nigdy ich nie dogoni, potrząsnął tylko pięścią, krzycząc:

— Wasza rozpusta bezcześci święty dzień Phosa! Oddajcie swe dusze pobożnym rozważaniom, a nie tej próżnej hulance! To profanacja, bezmyślni głupcy, a lód Skotosa już na was czeka!

Młodzi ludzie zniknęli.

— Ba! — powiedział mnich cicho i rozejrzał się dokoła, szukając jakiegoś zła, które mógłby wykorzenić.

Marek obawiał się, że fanatyk zwróci się przeciwko niemu. Wygolone policzki i jasne oczy i włosy świadczyły o tym, że jest cudzoziemcem, a więc najprawdopodobniej heretykiem albo niewiernym. Ale w pobliżu czekała na mnicha lepsza gratka.

Grupka ludzi obserwowała małego pieska o pofarbowanej na zielono sierści, który tańczył na tylnych łapkach do rytmu wybijanego na przenośnym bębenku. Zwierzątko było tak wytresowane, że brało w pysk podawane mu monety i zanosiło do swojego pana.

— Czy to nie cudowne? — huczał jeden z widzów, wysoki najemnik z Haloga, którego mroźna ojczyzna nie oferowała takich rozrywek. Jego towarzyszka, piękna dziwka o śniadej cerze, uśmiechnęła się do niego, przytakując. Aksamitna sukienka, przetykana bogato jasnobrązowym brokatem, przylegała do niej niczym druga skóra. Halogajczyk obejmował ją ciasno w talii. Od czasu do czasu, jego wielka ręka przesuwała się do góry, by popieścić piersi prostytutki.

Puścił ją na chwilę i przyklęknął na jedno kolano. Jasny warkocz, przewiązany tasiemką w kolorze krwi, niemal dotykał ulicy.

— Tu piesku! — zawołał. Zwierzę przydreptało do niego, wzięło monetę i już na czterech łapach szybko pobiegło do mężczyzny z bębenkiem.

— Złoto! — wykrzyknął ten i pochylił się nisko przed najemnikiem. — Stokrotne dzięki, szlachetny panie! — Tłum krzyknął radośnie.

Ale kiedy Halogajczyk podniósł się na równe nogi, videssański mnich wsadził mu swój długi, kościsty paluch prosto w twarz.

— Plugawa, sprośna hulanka! — krzyczał. — Ty biedny, ciemny poganinie, powinieneś dziękować teraz Phosowi za łaskę, jaką okazuje nam, przywracając światło na kolejny rok, a nie kalać swe ciało z tą lubieżną istotą!

Oburzone spojrzenie duchownego przesunęło się teraz na prostytutkę, która traktowała go z całkowitą pogardą. Jej oczy świeciły się do hojnej sakiewki żołnierza.

Halogajczyk zamrugał, zdumiony tym napadem. Być może wiedział już coś o tym, do czego może doprowadzić zadzieranie z videssańskimi fanatykami, bo jego odpowiedź była dosyć spokojna:

— Zabierz tę rękę panie, jeśli łaska.

Mnich wysłuchał go. Myślał zapewne, że udało mu się poruszyć sumienie najemnika, bo zmienił nieco ostry, rozkazujący ton i starał się teraz mówić łagodnie i przekonywająco:

— Pomimo że jesteś cudzoziemcem, panie, wyglądasz na szlachetnego człowieka, więc wysłuchaj proszę moich słów. Czy za chwilę zmysłowej przyjemności warto poświęcać duszę?

— Spieprzaj stąd, ty łysa pało! — wrzasnęła dziwka. — Zostaw go w spokoju! — Przywarła do ramienia żołnierza, jakby był jej własnością.

— Cicho bądź, ty ladacznico — powiedział mnich.

Cały czas przyglądał się jej dokładnie, jakby wbrew własnej woli. Videssańskich duchownych obowiązywał celibat, ale on nie mógł oderwać wzroku od odsłoniętego tu i ówdzie ciała młodej kobiety. Choć słowa skierowane były do Halogajczyka, oczy mnicha nie odwracały się od prostytutki.

— Przyznaję, że to piękna sztuka, ale pożądanie jest tylko słodką pułapką Skotosa, która odciąga od prawdziwej wiary.

Marek skrzywił się, słysząc ten banalny argument, choć nie był nawet przeznaczony dla niego. Tymczasem mężczyzna zupełnie już stracił głowę.

— Spójrzcie tylko na tę krągłą pupę, i tę wąską talię, och i to łono — naprawdę, żaden mężczyzna nie mógłby się oprzeć, tak?

Skaurus z niesmakiem słuchał tych żałosnych wywodów człowieka, który myślał, że potępia odrzucone przez siebie zmysłowe pokusy, a w rzeczywistości o niczym innym teraz nie marzył.

— Błyszczące oczy i pełne czerwone usta… och, muszą być słodsze niż stare wino. — Cały aż się trząsł z podniecenia.

Halogajczyk odrzucił głowę do tyłu i roześmiał się donośnym basem, ściągając na siebie spojrzenia ponad połowy placu.

— Zabij mnie sosnową szyszką, szaraku, jeśli nie potrzebujesz jej bardziej ode mnie. Masz — rzucił pod nogi zdumionego mnicha sztukę złota. — No śmiało — zachęcał go najemnik — baw się za mnie dobrze. Znajdę sobie inną dziewuchę, nie ma obawy. W tym mieście aż się od nich roi.

Mnich i dziwka równocześnie zaczęli na niego krzyczeć, potem zwrócili się przeciw sobie. Ha-logajczyk pokazał im obojgu swoje szerokie plecy i zniknął w tłumie. Tłum krzyczał triumfalnie, wystarczająco rozluźniony tego dnia, by cieszyć się upokorzeniem duchownego, nawet jeśli było to dzieło poganina.

Skaurus też nie mógł powstrzymać uśmiechu — żadne morze smutku nie było na tyle głębokie, by pochłonąć człowieka bez reszty. Tak jak ciężki charakter Styppesa i jego słabość do wina, również i ten żałosny, śliniący się mnich, przypominali mu, że te niebieskie szaty kryły normalne, ludzkie istoty, wcale nie tak różne od niego. Warto było o tym pamiętać. Najczęściej videssańscy duchowni budzili w nim tylko strach, bo fanatyzm na tle religijnym był dla Rzymian czymś niepojętym.

Wspominając Styppesa i jego nieugaszone pragnienie, trybun pozwolił sobie na kubek wina. Alkohol rozlał się miłym ciepłem po jego wnętrznościach. Kiedy jakiś człowiek przebiegł przez plac, wychwalając głośno trupę wędrownych mimów, którzy mieli właśnie zacząć przedstawienie w Amfiteatrze, Skaurus dał się ponieść tłumowi spieszącemu na południe.

Wielka, owalna misa Amfiteatru znaczyła południową granicę placu Palamas. Skaurus uiścił dwa miedziaki opłaty i przeszedł do środka jednym z mrocznych tuneli, Porządkowi skierowali go na samą górę rozłożonej szeroko widowni. Aktorzy występowali tu cały dzień, ale i tak prawie wszystkie miejsca były zajęte.

Widziane z tak dużej odległości, obelisk, posągi i inne pomniki minionych triumfów Imperium, które znajdowały się w samym centrum Amfiteatru, były jeszcze bardziej imponujące, niż kiedy trybun stał między nimi. Czubek wysokiej granitowej iglicy nawet tutaj był na wysokości jego oczu. Niedaleko jej podstawy rozkwitał tuzin jasnych, jedwabnych parasoli, znaczących miejsce zajmowane przez Autokratora Videssańczyków, tak jak liczba liktorów z ich pałkami i toporami wyróżniała rzymskiego konsula.

Trybun nie widział z tak daleka twarzy Thorisina. Nie wiedzieć czemu, podniosło go to na duchu. Napił się jeszcze wina — taniego, kiepskiego sikacza, który osadzał się na podniebieniu. Słysząc jak trybun chrząka z niesmakiem, siedzący po jego prawej stronie mężczyzna powiedział:

— Rzadki rocznik — chyba przedwczorajszy.

Był to chudy, niebieskooki facet, którego twarz i ruchy przypominały Markowi dzikiego kota. Trybun oblizał wargi.

— Nie, mylisz się. Co najmniej zeszły tydzień. — Choć kiepski, był to jego pierwszy dowcip od tygodni.

Odpowiedź sąsiada z ławki utonęła w ogromnym wrzasku tłumu, który pozdrawiał aktorów ustawiających się tam, gdzie zwykle odbywały się wyścigi koni. Jeden z mimów udał, że właśnie wszedł w jakieś paskudztwo i nagrodzony został wybuchem rubasznego śmiechu.

W mniejszych miastach i miasteczkach Imperium mieszkańcy, zamiast sprowadzać zawodowych aktorów, sami się przebierali i bawili w teatr. Wszędzie jednak podstawowe zasady tych przedstawień były takie same — szybkie tempo, dosadność, cięta satyra na konkretne osoby. W dzień Środka Zimy można było śmiać się ze wszystkich.

I tak, pierwsza scenka odgrywana przez tę trupę przedstawiała trzy główne postacie, a jedną z nich, sadząc po bogatych szatach, miał być sam Imperator. Pozostali aktorzy pod przeróżnymi pretekstami wciąż wchodzili mu w drogę, aż w końcu potknął się o leżącą pod kocem dwójkę — rudowłosą kobietę i wielkiego mężczyznę w blond peruce i futrach typowych dla wojowników z Ha-loga. Ach i te wszystkie naczynia, które latały w powietrzu, kiedy romans kobiety — właściwie mężczyzny w przebraniu kobiety, jako że tylko oni występowali w tej trupie — został odkryty! Wy-kpiwany Imperator musiał uciekać, osłaniając twarz dłońmi, by uchronić się przed gradem garnków i talerzy, które ciskał w niego aktor grający kochankę. Udało mu się ją powstrzymać dopiero przy pomocy kilku innych mimów, którzy przebrani byli w pozłacane zbroje Straży Imperatora. Rzekomy Halogajczyk próbował schować się pod kocem, ale wygonił go stamtąd celnie wymierzony kopniak.

To — pomyślał Marek — bez wątpienia tłumaczyło dlaczego Komitta Rhangawe nie siedziała obok Thorisina — o jednego kochanka za dużo albo jeden zbyt bezczelny. Nagle zrozumiał wszystkie zjadliwe uwagi, które wymieniali miedzy sobą biurokraci, a które zupełnie go dotąd nie obchodziły, jako że sam miał dość swoich zmartwień. Odwrócił się do swojego sąsiada.

— Nie było mnie trochę w mieście, kiedy to się stało?

— Jakieś dwa miesiące temu. Kiedy Imperator wrócił z tego Opsikon. Jest o tym nawet piosenka, leci mniej więcej tak… o, czekaj, znowu zaczynają.

Następna scenka znudziła trybuna, ale siedzący dokoła Videssańczycy ryczeli ze śmiechu. Była to parodia jakiejś debaty teologicznej, która bawiła całe miasto zeszłego lata. Dopiero po dłuższej chwili Skaurus zrozumiał, że najważniejszy aktor, mężczyzna z ogromną sztuczną brodą, ubrany w niebieskie szaty wypchane poduszkami, które czyniły z niego pociesznego grubasa, udawał Balsa-mona, patriarchę Imperium Videssos. Prawdziwy Balsamon siedział w dole trybun, niedaleko Imperatora. Odziany był w odświętny strój zwierzchnika całej hierarchii duchownej, ze wszystkimi odpowiadającymi temu atrybutami. Wspaniałe jedwabne szaty i złotogłów ozdobiony perłami wyglądały równie imponująco jak ubiór Thorisina. Ale Marek — jak i całe miasto — wiedział, że Bal-samon przebierał się w wygodne, znoszone ciuchy, kiedy tylko mógł.

Thorisin siedział nieruchomo, kiedy to on był obiektem drwiny, tolerując tradycję Środka Zimy, ale bez przyjemności. Balsamon rechotał z całym Amfiteatrem, gdy przyszła jego kolej. Trzymał się za swój wielki brzuch i trząsł się ze śmiechu, kiedy parodiujący go aktor grzmotnął swojego oponenta w głowę statuetką z kości słoniowej, a potem zupełnie ignorując omdlewającą ofiarę, sprawdzał czy figurka nie doznała jakiegoś uszczerbku.

Balsamon krzyknął coś do fałszywego patriarchy, który przystawił dłoń do ucha, by lepiej słyszeć go przez wrzaski tłumu. Balsamon powtórzył swój okrzyk. Aktor skinął głową, ukłonił się nisko w jego kierunku i walnął biedaka jeszcze raz.

— Z tego to dopiero skurczybyk — powiedział z podziwem sąsiad Marka, kiedy Amfiteatr eksplodował radością. Balsamon, jak zwykle, rozpływał się w uśmiechach. Uwielbiano go w mieście i to nie bez powodu.

Aktorzy zniknęli na moment, by zmienić stroje. Pierwszy, który znowu pojawił się przed publicznością, miał na sobie skóry i futra nomady, na głowie zaś nosił srebrną opaskę, jako znak wysokiej pozycji. Rzucał się dziko na wszystkie strony, wymachując szablą i ignorując syki i wyzwiska, które sypały się na niego z trybun. Wkrótce zamieniły się one w okrzyki radości, gdy na środek wyszedł mężczyzna ubrany w zbroję Imperatora. Ale zdawał się on zupełnie nie zauważać nomady, odwracając się do niego plecami i patrząc gdzieś w dal.

Kolejni aktorzy w futrach dołączali do pierwszego, a trzech z nich przyciągnęło przed swojego wodza kryty wóz. Fałszywy khagan nachmurzył się i zgrzytnął zębami, waląc w wóz płazem szabli.

Potem słychać było fanfary i z drugiej strony bieżni nadbiegł wysoki mężczyzna w cudzoziemskiej zbroi, za którym maszerowało jeszcze czterech czy pięciu wojowników w podobnych kostiumach. Marek zmarszczył brwi, zastanawiając się kogóż to mają oni przedstawiać. Tarcze były nieco wyższe niż… Trybun pochylił się do przodu, czując jak płonie mu twarz.

Pseudolegioniści maszerowali w doskonałym szyku, a właściwie maszerowaliby, gdyby nie musieli co trzy kroki zmieniać nagle kierunku. Po chwili ich dowódca dosłownie potknął się o jednego z nomadów, co spowodowało spore zamieszanie po obu wyśmiewanych stronach.

Wódz Yezda wskazał na swój wóz, potem na postać Imperatora, który wciąż trzymał się na uboczu. Po kilku zabawnych nieporozumieniach, rzymski dowódca położył przed barbarzyńcą ogromny wór z pieniędzmi i zabrał wóz. Udając, że zapada się co chwila w błocie, cały oddział przeciągnął wóz, stawiając go o kilka kroków od Imperatora.

Serce Marka zamarło na nowo, kiedy wyszydzani legioniści poukładali się do snu wokół wozu. Gdy tylko przestali się ruszać, czterej mężczyźni schowani w środku, ubrani jak Namdalajczycy w spodnie i krótkie kurtki, rozdarli okrywające ich płótno, wyczołgali się na zewnątrz i odtańczyli szyderczy taniec na plecach śpiących. Potem ruszyli biegiem w stronę szatni i zniknęli.

Wciąż odwrócony do nich plecami, aktor w zbroi Imperatora wzruszył ostentacyjnie ramionami, jakby pytając, czego innego można się spodziewać po takich beznadziejnych idiotach, z którymi musi pracować.

Trybun spojrzał na Thorisina. Teraz Imperator głośno się śmiał. To tyle jeśli chodzi o miłe słówka Neposa — pomyślał Marek.

— Będą jeszcze następne — powiedział siedzący obok niego mężczyzna, kiedy Rzymianin wstał.

— Idę do kibla — wymamrotał Skaurus, przesuwając się wzdłuż szeregu uniesionych kolan bokiem niczym krab, w kierunku schodów.

Ale nie zatrzymał się przy latrynach. Przystając tylko na moment, by kupić kolejny kubek zielonego wina, pospiesznie opuścił Amfiteatr. Szyderczy rechot tłumu palił mu uszy. Śmialiby się jeszcze głośniej — pomyślał — gdyby ci aktorzy znali całą prawdę.

Zbliżał się wieczór. Porządkowi zapalali pochodnie wokół Amfiteatru. Ogień trzaskał na wietrze. Cienki plasterek księżyca wisiał tuż nad budynkami kompleksu pałacowego. Marek ruszył w kierunku swojego pokoju w Wielkim Sądzie, ale zmienił zdanie, zanim jeszcze opuścił plac Pala-mas. Dzisiejszego wieczora potrzebował więcej wina, a każdą tawerna w mieście gotowa była przyjąć go pod swój dach.

Odwracając się plecami do pałacu, Skaurus przeszedł przez plac na wschód, do Ulicy Środkowej. Główna arteria miasta była prawie tak samo zatłoczona jak Palamas. Jedną rękę trzymał cały czas na sakiewce, bo w Videssos było więcej złodziei niż ten, obok którego siedział w Amfiteatrze.

Granitowe gmaszysko, w którym znajdowały się biura rządu, archiwa i więzienie, zajmowało spory kawałek Ulicy Środkowej. Kiedy Marek mijał właśnie ten budynek, usłyszał jak ktoś woła go po imieniu. Odwrócił głowę. Alypia Gavra machała do niego ręką, schodząc po szerokich marmurowych schodach.

Przez chwilę stał jak przyrośnięty do ulicy, podczas gdy rozbawieni przechodnie obijali się o niego.

— Wasza Wysokość — wydukał w końcu. Nawet on słyszał, że był to tylko przerażony skrzek. Rozejrzała się wokół sprawdzając, czy ktoś z tłumu nie słyszał jego słów, ale nikt nie zwracał na nich uwagi.

— Zwykłe „Alypia” zupełnie dzisiaj wystarczy, dziękuję — powiedziała cicho.

Nie była ubrana jak księżniczka. Miała na sobie długą sukienkę z zielonej wełny, przyozdobioną futrem z królika na rękawach i wysokim kołnierzu. Właściwie, nosiła się skromniej niż wszystkie kobiety dokoła, bo nie miała żadnej biżuterii, podczas gdy większość Videssanek błyszczała złotem, srebrem i klejnotami.

— Oczywiście, jak sobie życzysz — powiedział Skaurus sztywno. Zmarszczyła brwi podnosząc wzrok, bo czubkiem głowy ledwo sięgała do jego brody.

— To ma być noc radości — powiedziała. Długi, przeciągły śmiech dobiegł ich od strony Amfiteatru. — Może powinieneś zobaczyć komików? Roześmiał się gorzko.

— Już się dzisiaj naoglądałem, dziękuję.

Nie zamierzał mówić nic więcej, ale jej pytające spojrzenie zmusiło go do wyjaśnienia. Pokiwała głową ze współczuciem.

— Potrafią być okrutni.

Marek nie widział mimów w zeszłym roku i nagle zaciekawiło go, co pokazywali wtedy. Alypia mówiła dalej:

— Ale przecież ty nie byłeś winny tej ucieczce.

— Nie byłem? — powiedział trybun, bardziej do siebie niż do niej. Chcąc uwolnić się na moment od tych wspomnień, zauważył:

— Sądząc po twoim ubraniu, ty też nie wydajesz się gotowa do świętowania.

— Tak, chyba tak — przyznała z przelotnym uśmiechem. — Nie zamierzałam wcale świętować. Zwolniłam służbę jeszcze koło południa, niech się bawią jak potrafią, a sama przyszłam tutaj, pogrzebać trochę w archiwum. Myślałam, że zajmie mi to cały dzień.

Teraz Skaurus przytaknął jej skinieniem głowy. Jako rewident ksiąg podatkowych, sam korzystał lalka razy z archiwów. Videssańczycy doskonale porządkowali bieżące dokumenty, ale przechowywanie tych, które nie były w ciągłym użytku, to już zupełnie co innego. Nawet urzędnicy, którzy się nimi zajmowali, nie potrafili czasem powiedzieć, czego właściwie pilnują.

— To do twojej historii?

— Tak — odparła zadowolona, że o tym pamiętał. — Szukałam raportu generała Onesimosa Kourkouasa, dotyczącego pierwszych starć z Yezda w Vaspurakan, trzydzieści sześć, nie? trzydzieści siedem lat temu. Jakimś cudem znalazłam to już w drugim pokoju, do którego weszłam. A potem okazało się, że jest o połowę krótsze niż myślałam. Więc dopiero zaczął się wieczór, a ja już jestem wolna.

Przyjrzała mu się uważnie.

— Co zamierzałeś robić przez resztę nocy? Mogę się do ciebie przyłączyć?

— Wasza Wysokość… nie, Alypio. — Marek poprawił się, zanim ona zdążyła to zrobić. — Wszystko co sobie zaplanowałem, to kompletnie się urżnąć. Jeżeli nie będzie ci to przeszkadzać ani ty nie będziesz chciała przeszkodzić mi, to oczywiście będzie mi bardzo miło. W innym wypadku, spotkamy się kiedy indziej.

Spodziewał się, że ta nieco bezczelna szczerość zniechęci ją do jego towarzystwa, ale ona powiedziała wesoło:

— Kapitalny pomysł. Gdzie chciałeś pójść? Podniósł brwi.

— Nie planowałem tego aż tak dokładnie. Może się trochę powłóczymy?

— Czemu nie?

Ruszyli razem w dół Ulicy Środkowej, oddalając się od kompleksu pałacowego. Miasto wokół nich hucznie się bawiło. Przy każdej przecznicy płonęły ogniska, a kobiety i mężczyźni skakali nad nimi — na szczęście. Niektórzy chichocząc się bez przerwy, nosili ubrania, które nie pasowały do ich płci. Skaurus został niemal znokautowany, gdy zderzył się z grubym, brodatym facetem w spódnicy.

— Uważaj trochę — burknął, choć bez wrogości.

Alypia, która rozumiała ból trybuna, gdyż sama przeszła przez podobne cierpienie, świadomie trzymała się neutralnych tematów, nie chcąc go urazić. Nie zauważając nawet jej taktu, Skaurus przyjmował to z zadowoleniem.

— Co ten twój Kourkouas sądził o Yezda? — spytał.

— Był przerażony, i to zarówno przez siłę ich łucznictwa jak i okrucieństwo. Vaspurakanerzy sądzili na początku, że to jakieś plemię demonów. Niektórzy z naszych myśleli, że to kara zesłana na Vaspurakanerów za ich upartą herezję. Oczywiście, dopóki Yezda nie napadli także na Videssos.

— No tak, to nie bardzo sprzyjało tej interpretacji — zgodził się trybun. Mówił z ostrożnym dystansem, nie będąc do końca pewnym, jaki jest stosunek Alypii do religii. Jednak z tego, co dotąd widział, jej pobożność podobna była raczej do łagodnej pobłażliwości Balsamona niż ciasnego fanatyzmu Zemarkhosa czy Styppesa. Mówił więc dalej:

— Ja też mogłem wziąć ich za diabły po tym, co robili w czasie kampanii pod Maragha. A jednak Yavlak i jego Yezda spod Garsavry, choć to też łajdaki i bandyci, wcale nie różnią się od zwykłych ludzi. Na pewno woleli odsprzedać mi jeńców z Namdalen, niż torturować ich w imię Skotosa.

Ale ta dygresja przypomniała mu o tym, co zdarzyło się potem. Szybko zmienił temat.

— Powiedz mi — zaczął, machnięciem ręki wskazując na plac, do którego się zbliżali — dlaczego to miejsce nazywa się Placem Wołów? Nigdy nie mogłem się tego dowiedzieć, choć żyję tu już tyle czasu.

— Obawiam się, że cię rozczaruję. Wiele lat temu, kiedy Videssos było jeszcze niemal wioską, był to rynek, na którym handlowano bydłem.

— I to wszystko? — zdziwił się.

— Dokładnie. — Alypia spojrzała na niego z rozbawieniem. — Bardzo się zawiodłeś? Mogę wymyślić jakąś ładną bajeczkę, jeśli chcesz, z niesamowitą fabułą, czarownikami, smokami i tonami skarbów, ale to będzie tylko bajka. Czasami rzeczy są o wiele prostsze, niż nam się wydaje.

— Mam o co prosiłem, dziękuję — zawahał się. — Ale naprawdę ani jednego czarownika?

— Ani jednego — powiedziała stanowczo.

Przeszli przez Plac Wołów, trzy razy mniejszy i tyleż mniej imponujący niż Palamas, ale tak samo zatłoczony. Tutejsi birbanci stanowili bardziej pstrokatą i różnorodną grupę niż bogaci obywatele, którzy bawili się w południowych dzielnicach miasta. Piosenki były weselsze, dowcipy bardziej pikantne, śmiech głośniejszy. Było tu sporo miejskich twardzieli w trykotach i tunikach z bufiastymi rękawami. Zgodnie z nową modą niektórzy golili tył głowy, jak najemnicy z Namdalen.

Za placem zaczynała się dzielnica kotlarzy. Sklepy na Ulicy Środkowej były teraz zamknięte, ukrywając dzbany i misy, talerze i dzwonki za mocnymi drewnianymi okiennicami. Nie słychać było także uderzeń młotków, czy syku polewanego wodą metalu. Alypia odwróciła się do niego.

— Masz dziwny sposób na upijanie się, Marku. A może chcesz, żebyśmy doszli do samych murów?

Trybun zarumienił się, jednocześnie zawstydzony swą niezręcznością i ucieszony, że księżniczka wciąż mówi mu po imieniu. Poznała rzymskie zwyczaje na tyle, by wiedzieć, że tak zwraca się tylko do bliskich przyjaciół i pomimo jego upadku nie zarzuciła tego. Przypomniał sobie przysłowie — prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie.

— Jak sobie życzysz — powiedział raz jeszcze, tym razem tonem zgody, a nie rezygnacji. Oprócz sklepów ciągnących się wzdłuż Ulicy Środkowej, Skaurus prawie nie znał dzielnicy kotlarzy. Kiedy opuścili centralny trakt, poczuł się jak w zupełnie innym, obcym świecie. Rzemiosło kotlarskie zdominowane było przez ludzi, których przodkowie pochodzili z Makuran, i większość z nich wciąż podtrzymywała stare zwyczaje z zachodu. Mniej ognisk szczęścia płonęło w tej części miasta. Kilkakrotnie Marek zauważył cztery pionowe, równoległe linie narysowane węglem, albo kredą na ścianach.

Podążając za jego wzrokiem, Alypia powiedziała:

— Znak Czterech Proroków Makuran. Niektórzy czczą ich do dzisiaj, choć nie ośmielają się robić tego otwarcie, ze strachu przed mnichami.

Ironia losu — pomyślał Marek — że Makurani w Videssos prześladowani byli przez wyznawców Phosa, a w samym Makuran — teraz Yezd — przez czcicieli Skotosa.

— A co ty o nich sądzisz? — spytał, mało oryginalnie. Alypia odpowiedziała bez namysłu:

— Ich wiara nie jest moją, ale nie uważam, by byli gorsi z tego powodu.

— Słusznie — zgodził się zadowolony, że dobrze ją osądził. Balsamon powiedział Rzymianinowi niemal to samo, kiedy legion pojawił się w Videssos. Większość ich rodaków, przekonanych święcie o swej nieomylności, nazwałaby taką tolerancję bluźnierstwem.

Przez jakiś czas spacerowali po labiryncie bocznych uliczek dzielnicy, odrzucając kolejne knajpy — jedną, bo pełna była podejrzanych typów, którzy spoglądali na nich złym wzrokiem, drugą bo cuchnęła zjełczałym olejem, a trzecią ze względu na szyld, na którym otwarcie wyrysowano cztery pionowe linie. Marek tak samo nie życzył sobie spotkania z fanatykami z Makuran, jak z ich vides-sańskimi rywalami.

Wylądowali w końcu w karczmie mieszczącej się w porządnym, piętrowym budynku, której szyld nie zawierał żadnych ukrytych znaczeń, religijnych czy politycznych, będąc po prostu kiczowatym obrazkiem z grubym, wesołym facetem siedzącym za obficie zastawionym stołem. Nie wszystkie zapachy, które wydobywały się zza drzwi były znajome, ale wszystkie zdawały się przyjemne i pobudzały apetyt.

Kiedy weszli do środka, okazało się, że niemal wszystkie gęsto rozstawione stoliki są zajęte. Rozczarowany Skaurus rozejrzał się dokoła i dostrzegł mały, pusty stolik ustawiony przy ścianie obok otwartej kuchni.

— Doskonale! — powiedział, i zaczął się przepychać przez tłum, prowadząc za sobą Alypię. W lecie, ciepło bijące od pieców i rożnów byłoby nie do zniesienia, ale w dzień Środka Zimy nie mogli trafić lepiej.

Trzech kelnerów krążyło bez przerwy pomiędzy kuchnią i stolikami, ale ze względu na natłok świątecznych gości, obsługa nie była tak szybka jak powinna. Trybun miał więc okazję przyjrzeć się klienteli. Byli to w większości zwykli Videssańczycy ani specjalnie bogaci, ani biedni. Kilka afektowanych par wystrojonych w stylu Makuran — mężczyźni z włosami i brodami kręconym w drobne loczki, w płaszczach dłuższych z tyłu; kobiety w lnianych kimonach, ozdobionych kolorowymi geometrycznymi wzorami, ze srebrnymi siateczkami na włosach. Wszyscy zdawali się weseli i przyjacielscy, jakby pozowali do wiszącego na zewnątrz szyldu.

W końcu dotarł do nich kelner.

— Witaj cudzoziemcze, witaj moja pani — pokłonił się nisko Alypii, jakby rozpoznał w niej księżniczkę. — Niech was Phos błogosławi w ten dzień. Czym mogę służyć?

— Na razie poprosimy wino — powiedział Marek, spoglądając pytająco na Alypię. Księżniczka skinęła głową.

Kelner oddalił się od ich stolika. Skaurus przypuszczał, że ma on w sobie sporo makurańskiej krwi — świadczyła o tym ciemna cera, kruczoczarne włosy i ciemne, błyszczące oczy. Wino zostało podane dość szybko. Kelner rozlał je do kielichów.

— Nazywam się Safav — powiedział, co potwierdziło tylko spekulacje Marka. — Gdy będziecie chcieli jeszcze albo zdecydujecie się na coś do jedzenia, zawołajcie mnie. — Ktoś właśnie to zrobił i Safav natychmiast ruszył w jego stronę.

Jak niemal wszyscy Videssańczycy, kiedy mieli jeść mięso lub pić wino, Alypia także wzniosła ręce i odmówiła credo Phosa, potem splunęła na pokrywające podłogę wióry, na znak odrzucenia Skotosa. Skaurus po prostu się napił. Choć Alypia nie wyglądała na oburzoną, uśmiechnęła się smutno.

— Tak się przyzwyczaiłam do myślenia o tobie jako o jednym z nas, że czasami aż mnie to szokuje, gdy przypomnę sobie, że masz własne zwyczaje.

— Mnie czasami też — powiedział Marek. Ale jego videssański był nieco bardziej dźwięczny niż ten rozbrzmiewający dokoła — niewątpliwie był to wpływ łaciny — i jak zwykle, wino wydało mu się ohydnie słodkie. — Ale nie na długo — dodał.

Wino było jednak nie tylko słodkie, ale i mocne. Rozgrzało go nie mniej niż ogromny piec za jego plecami. Spoglądał przez stolik na Alypię. Dobrze ukrywała swoje myśli, ale nie ze względów politycznych, jak jej wuj — po prostu taki miała charakter; spokojny i zadumany. Wspominał czasem to ciche, nieokreślone uczucie, jakim się kiedyś darzyli i zastanawiał się, czy ona też o tym pamięta, czy też wolała zapomnieć. Wszystko mogło się kryć pod tą zimną, nieprzeniknioną maską.

Czy ona jest w ogóle ładna? — pytał siebie Marek. Na pewno brakowało jej ciału bogatych krągłości Helvis — skrzywił się i natychmiast odegnał tę myśl. Jej twarz nie była tak pociągła jak twarz Thorisina czy Mavrikiosa ani nie miała tak ostrych rysów. Nie różowała policzków ani nie podkreślała niczym pięknych, zielonych oczu. Ale trudno było nie zauważyć inteligencji i charakteru, które się za nimi kryły. Piękna czy nie, na pewno nie była zwyczajną kobietą.

Kelner — nie Safav, ale jakiś starszy mężczyzna — wyszedł z kuchni, niemal prosto na niego i przerwał te rozmyślania.

— Przepraszam, panie — powiedział kelner, podnosząc nieco kwadratową tacę i zręcznie go omijając. Zwinny jak jaszczurka, prześliznął się między stolikami w stronę trzech par w makura-ńskich ubraniach. Postawił przed nimi emaliowane miski i nalał do nich zupę, czerpaną z miedzianej wazy. Potem zamaszystym ruchem zdjął pokrywę z dużego garnka, pogrzebał drewnianą łyżką i wrzucił do misek parujące jasnobrązowe grudki.

Zupa syczała i trzaskała jakby hartowano w niej stal. Skaurus podskoczył. Dojrzał, że tak samo zachowała się Alypia i kilku Videssańczyków siedzących w pobliżu. Ci, dla których przyniesiono zupę, z apetytem zabrali się do jedzenia. Oto zagadka do rozwikłania!

— Safav!

Młody kelner podał któremuś z klientów porcję pieczonych krewetek i szybko podszedł do trybuna. Marek spytał go:

— Jaki jest sekret tej zupy? Gorąca smoła?

— Słucham? — spytał Safav, skonfundowany. Potem jego twarz się rozjaśniła: — Aa, skwiercząca zupa ryżowa? Mam podać?

Marek zawahał się, ale Alypia skinęła głową, jakby chciała powiedzieć: „Czemu nie?”. Trybun był bardziej podejrzliwy niż to okazywał. Prawie zupełnie nieznany w Rzymie, ryż był także rzadkością w Videssos. Pomimo intrygujących odgłosów, Marek spodziewał się czegoś w rodzaju papki z jęczmiennej kaszy, na co nie miał dzisiaj najmniejszej ochoty.

Ale kiedy Safav powrócił do nich z tacą, miski, które podał Alypii i Skaurusowi pełne były delikatnego, złotego rosołu z grochem, grzybami i dużymi kawałkami krewetek i krabów.

— W Marukan byłoby to mięso jagnięcia albo kozy, ale krewetki też są niezłe — powiedział Safav. Skaurus, czekający z napięciem na skwierczenie, prawie go nie słuchał.

Tym samym, zamaszystym gestem Safav zdjął pokrywkę z grubego żelaznego garnka i wsypał po pełnej łyżce gorącego ryżu do obu misek. Popryskały obficie przez chwilę, a później zatonęły.

— Przypominają mi płonące statki — mruknął trybun. Dziobnął łyżką rozsypującą się grudkę ryżu, wciąż nie do końca przekonany.

— Jak się to robi? — spytała Alypia.

— Najpierw gotuje się ryż, potem smaży go w bardzo gorącym oleju, aż zacznie się przypalać. Musi być taki gorący, żeby skwierczał — Safav poklepał znacząco wielki garnek. Potem przyłożył palec do nosa i mówił dalej. — Nigdy tego ode mnie nie słyszałaś, moja pani, albo mój kuzyn — kucharz, przyjdzie tutaj z wielkim nożem i się ze mną porachuje. Zwykle nikomu o tym nie mówię, bo ludzie pytają tylko żeby pogadać. Ale widziałem, że ty naprawdę chcesz wiedzieć.

Trybun spróbował ostrożnie. Zupa była wyśmienita, a ryż bardzo smakowity, podobny nieco do orzechów.

— Co ja wiem o świecie? — powiedział i zjadł wszystko do czysta.

Potem był jeszcze smażony tuńczyk z oregano i bazylią, wino, sałatki warzywne z czosnkiem i miętą, wino, gotowane kałamarnice z soczewicą i rodzynkami, wino, gulasz z baraniny z selerem, porami i daktylami — kolejne makurańskie danie, wino, fasola smażona na oleju z oliwek, wino, pigwa i cynamon, wino.

Alypia przez cały czas kontrolowała rozmowę, zręcznie omijając drażliwe tematy i starając się rozbawić Marka. Pomimo całego jej taktu i inteligencji, ta gra nie mogła trwać długo. W miarę jak wino uderzało Markowi do głowy, jego odpowiedzi stawały się coraz krótsze i zdawkowe.

— Więc już zrealizowałeś swoje plany, tak? — spytała Alypia żartobliwie.

Ale wbrew pozorom, trybun nie był pijany. Wino wcale nie zaćmiło jego umysłu, pozwoliło mu tylko pozbyć się zahamowań i zedrzeć zasłony pozorów. Zbyt dobrze pamiętał tę chwilę, kiedy stał przed nią niczym jakaś kukła, wyrzucając z siebie najskrytsze myśli, urazy, tajemnice, ulegając bezwolnie wywarowi Neposa. Z gwałtowną wściekłością wbił nóż w kawałek mięsa.

Wyczuwając nagłą zmianę jego nastroju, Alypia odstawiła kielich. Wypiła dzisiaj o wiele mniej niż on. Kiedy zachodziła taka potrzeba, potrafiła być również bezpośrednia, zapytała więc wprost:

— Coś nie tak?

— Co ty tu ze mną robisz?! — wykrzyknął Marek. Przerwał przerażony, z głupawą miną.

— Mogłabym o to samo zapytać ciebie — odparła Alypia, równie wzburzona. Nie była jednak zła z powodu jego szczerości, bo mówiła dalej: — Kiedy uciekłeś przed moim sługą — tak, tak, widział cię — myślałam, że jesteś na mnie zły, do czego masz powody. A jednak siedzisz tutaj ze mną zupełnie spokojnie. Wytłumacz mi to, jeśli łaska.

— Zły na ciebie? Nie, nigdy. Mam wobec ciebie dług, którego nigdy nie będę w stanie spłacić, za to, że znalazłaś sposób, by twój wuj uwierzył w moją lojalność. Ale… — trybun zamilkł. Alypia czekała cierpliwie. W końcu zaczął mówić dalej: — Jak mogę się z tobą w ogóle zadawać, kiedy partaczę wszystko, do czego się zabiorę.

Wściekłe spojrzenie, które mu rzuciła, świadczyło najdobitniej o tym, że jednak należy do rodziny Gavrasów.

— Nie spodziewałam się, że tak będziesz wszystko umniejszał. Kto uratował mojego upartego wuja przed zabójcami Onomagoulosa? Kto ostrzegał go przed Draxem, choć nie chciał tego słuchać? Kto w końcu pokonał Draxa? Jeżeli się mylę, to palec wskazuje na ciebie.

— A kto pozwolił uciec więźniom, będąc… będąc… — musiał pociągnąć spory łyk wina, zanim mógł mówić dalej — będąc na tyle ślepym, żeby nie zauważyć, iż jego kobieta wykorzystuje go jak woźnica muła? Ten palec także wskazuje na mnie, mój własny palec.

— Trudno zaprzeczyć, że twoja Helvis miała twardy orzech do zgryzienia, ale miałam o niej lepsze mniemanie. — Alypia starała się mówić spokojnie, ale nozdrza latały jej z oburzenia, kiedy wymawiała imię Helvis. — Ale żeby zrobić to, co ona, wykorzystując twoją miłość, jako broń przeciwko tobie… — Skrzywiła się z odrazą. — Wolałabym tego nie słyszeć. Nic dziwnego, że masz do mnie żal za namówienie Thorisina do tego przesłuchania.

— Żal do ciebie? — zdziwił się Skaurus, znowu powtarzając jej słowa. — Przecież dopiero co ci powiedziałem, że nie mam do ciebie żadnych pretensji. Robiłaś co mogłaś, żeby mi pomóc. Jak mógłbym cię za to winić? Ale… — przerwał by zebrać myśli — trudno mi się z tobą spotykać, nie wiem co mówić, nie wiem jak się zachowywać po tym, jak się przed tobą obnażyłem.

Delikatnie dotknęła jego dłoni. Pochyliła nisko głowę. Jej wzrok utkwiony był w blacie stołu, kiedy wyszeptała:

— Marku, ty także widziałeś mnie nagą.

Trybun przypomniał sobie jak stała w bezruchu, ze sztyletem Vardanesa Sphrantzesa przystawionym do gardła, jej szczupłe ciało osłonięte tylko przezroczystymi muślinami — jedyną rzeczą, jaką pozwolił jej nosić starszy Sphrantzes po tym, jak odebrał ją Ortaiasowi. Uścisnął mocno jej dłoń.

— To nie była twoja wina. To ten łajdak Vardanes.

— A czy Drax i jego kompani uciekli za twoim przyzwoleniem? — spytała Alypia, podnosząc na niego wzrok. — Oboje znamy odpowiedź. — Nie czekała na jego słowa. Patrzyła gdzieś w dal. Ona także przypominała sobie ten koszmar. — Dziwne — zadumała się — że powinnam być wdzięczna podłości Avshara, bo uwolnił mnie od tego oprawcy.

— Szybko się z nim załatwił, jak to zwykle on — powiedział Marek. — Vardanes zasłużył na coś gorszego niż taka zwykła śmierć.

Wzdrygnęła się, wciąż myśląc o przeszłości, ale potem próbowała się uśmiechnąć.

— Zostawmy to w spokoju. Przepraszam, że zaczęłam o tym mówić. — Jej dłoń nie wysunęła się z jego. Zastanawiał się, czy widzi tylko to, co chciałby zobaczyć — jak z Nevratą.

Safav, który podszedł właśnie do ich stolika, uśmiechnął się do siebie. Marek prawie go nie zauważył, mimo że postawił przed nimi pigwy. Kelner oddalił się niepostrzeżenie.

Trybun znów powrócił do wspomnień, choć jednocześnie był cały spięty. Przypomniał sobie jak trzymał Alypię w ramionach, gorący dotyk jej warg — na kilka sekund, dopóki nie przestraszyła się i nie odepchnęła go od siebie. Czy to wszystko zdarzyło się tak niedawno, jeszcze tej wiosny?

— Tak wiele się zmieniło — powiedziała cicho, znowu czytając w jego myślach. Milczała przez chwilę, potem wzięła głęboki wdech, jakby podejmując jakąś trudną decyzję. W końcu powiedziała: — To chyba dobrze, że nic z tego nie wyszło, prawda? Ja nie byłam jeszcze gotowa na… na… — Tym razem to ona przerwała, skonsternowana. Marek skinął głową pokazując, że rozumie. Podziękowała mu spojrzeniem i mówiła dalej; — A poza tym, ty miałeś zobowiązania, których nie mogłeś… nie powinieneś był zaniedbać.

— Czyżby? — powiedział gorzko. Na szczęście nie słuchała go, bo w równej mierze była zajęta sporem z samą sobą, jak rozmową z nim. Na jej twarzy pojawiła się determinacja, której mógłby jej pozazdrościć niejeden wojownik i przeszła do rzeczy, wymawiając oddzielnie każde zdanie. — Ale teraz powody, dla których się wahałeś, już zniknęły. Czyż nie tak? A co do mnie… — Znowu załamał jej się głos. W końcu zapytała go bardzo cicho: — Marku, czy chciałbyś znowu zobaczyć mnie nagą?

— Och, całym sercem! — odrzekł pospiesznie, ale za sekundę poczuł, że musi dodać: — Jeśli sądzisz, że możesz.

— Naprawdę, nie wiem — odparła. Zamrugała oczami, by powstrzymać łzy. — Ale gdybyś nie był kimś, kto potrafi powiedzieć taką rzecz, na pewno bym nie mogła. — Pomimo swej determinacji, nie mogła opanować drżenia rąk. Spojrzał na nią pytająco. Skinęła szybko i gwałtownie.

Niemal zanim trybun zdążył przywołać Safava, ten już przy nim stał. Kelner nachylił się szepcząc mu do ucha.

— Na piętrze jest pokój, gdyby państwo sobie życzyli.

— A niech mnie! — powiedział Rzymianin. — Moja głowa musi być dzisiaj przezroczysta jak szkło. — Pogrzebał w sakiewce i wcisnął monetę w dłoń Safava.

— Mój panie? — wyjąkał młody kelner. — To o wiele za dużo!

— Weź — powiedział krótko Marek. Sztuka złota mniej czy więcej wydawała się tu i teraz zupełnie bez znaczenia. Safav zgiął się niemal w pół w ukłonie.

— Drugie drzwi na prawo od schodów — powiedział. — W środku jest zapalona lampka, w piecu drewno, świeże siano w materacu i czysta pościel. Przygotowaliśmy się na dzisiaj.

— Dobrze.

Alypia i Marek wstali od stolika. Podeszła do niego. To, że objął ją ramieniem, wydało mu się najnaturalniejszą rzeczą w świecie. Safav pochylił się jeszcze raz, tylko po to, by poderwać się do góry, gdy ktoś zawołał go do siebie. Wzruszył komicznie ramionami i popędził do klienta.

Jeden z mężczyzn w makurańskim ubraniu wydał z siebie jakiś zapity okrzyk, gdy Skaurus i Alypia weszli na schody. Czując jak drżą jej ramiona, trybun spojrzał groźnie na hulakę, który uśmiechał się do niego z pijacką serdecznością. Ona jednak prowokacyjnie uniosła głowę i zdobyła się nawet na uśmiech. Podniósł wyprostowany kciuk — znała rzymskie zwyczaje na tyle, by zrozumieć pochwałę. Miał ochotę uściskać ją już teraz, na schodach, ale powstrzymał się wiedząc, że to zmieszałoby ją jeszcze bardziej.

Pokój, który im wskazano, był malutki, ale oni nie potrzebowali niczego więcej. Marek zaryglował drzwi przy bladym świetle lampki, stojącej na szafce przy łóżku. Szybko rozpalił ogień w kominku — okiennice chroniły komnatę przed mroźnym powietrzem z zewnątrz, ale chłód wciskał się wszelkimi możliwymi szparami.

Alypia stała w bezruchu na środku pokoju, kiedy on wszystko przygotowywał. Gdy zrobił krok w jej kierunku, zaczęła się tak trząść, że natychmiast cofnął się z powrotem.

— Nic się nie stanie, jeżeli ty tego nie zechcesz — obiecał. Praktyczny, jak każdy Rzymianin, musiał dodać: — Ogrzej sobie dłonie, bo zimno tu jak w psiarni.

Odsunął się na bok, by zrobić jej miejsce przy kominku. Pochyliła się nad ogniem, kierując się jego radą.

Po chwili, nie odwracając się do niego, powiedziała:

— Zgaś lampkę.

Skaurus zdmuchnął płomień, który rozjarzył się na moment, a potem zniknął. Tylko rozżarzone bierwiona oświetlały teraz pokój. Pobielone ściany nabrały koloru krwi.

Czekał. Podeszła do niego powoli, niemal z trudem, jakby jej dało było narowistym koniem, którego trzeba do wszystkiego przymuszać. Kiedy położył ręce na jej ramionach, nie odsunęła się, ale podniosła do niego twarz. Dziwny był to pocałunek — choć jej wargi i język były tak namiętne jak jego, stała sztywno i Marek nie ośmielił się jej objąć.

Odsunęła się na chwilę, przyglądając mu się w półmroku.

— Jak żołnierz może być tak delikatnym człowiekiem? — spytała.

Nigdy tak o sobie nie myślał, ale zdążył się już nauczyć, że ona traktowała takie pytania poważnie. Wzruszając ramionami odparł:

— Wiesz, że wojsko to nie jest moje prawdziwe powołanie. A poza tym — dodał miękko — nie wojuję z tobą.

— Nie, nigdy — wymruczała.

Wtedy przyciągnął ją do siebie bliżej, a ona poddała mu się bez oporu. Gładził delikatnie jej szyję, odsunął włosy na bok by, dotknąć ucha. Zadrżała, ale bardziej ze strachu — pomyślał — niż zmysłowości. Cofnęła się o kilka kroków, spoglądając na łóżko stojące pod ścianą.

— Proszę, idź pierwszy — powiedziała, znowu odwracając się do niego plecami. — Przyjdę do dębie za minutkę.

Tak jak obiecał Safav, siano było świeże i pachnące, wełniana pościel gruba i ciepła. Marek leżał z twarzą odwróconą do ściany. Ktoś wypisał na niej węglem kilka słów, zbyt teraz rozmazanych, by dało się je odczytać.

Niewidoczna za jego plecami, Alypia dodała:

— Musisz być jeszcze cierpliwy. — W jej głosie dźwięczała znajoma mu ironia. Potem nastąpiła chwila ciszy, przerwana krótkim rozzłoszczonym prychnięciem, kiedy kościane zapinki sukni nie chciały się rozpiąć. Trybun słyszał delikatny szelest przesuwanego po skórze materiału. Materac ugiął się nieco, gdy położyła się obok niego.

Kiedy ich usta się odnalazły, wyszeptała jeszcze:

— Mam nadzieję, że się mną nie rozczarujesz.

Jakiś czas później Marek spojrzał jej w oczy. W półmroku nie można było wyczytać z nich więcej niż z napisu na ścianie.

— Rozczarowany? — powiedział, wciąż oszołomiony rozkoszą. — Chyba zwariowałaś. Ku zaskoczeniu trybuna, przekręciła się ze złością w jego ramionach.

— Jesteś bardzo miły, drogi Marku, ale przede mną nie musisz udawać. Wiem jaka jestem niezdarna.

— Na bogów! — wykrzyknął, z emocji przechodząc na ładne. Już po videssańsku zaprotestował: — Jeśli to miało być niezdarne, to twojej zręczności chyba bym nie przeżył. — Położył rękę na sercu, które wciąż nie mogło się uspokoić.

Spojrzała gdzieś w dal, za jego ramię. Jej głos był zupełnie wyprany z emocji:

— On mówił, że nie ma dla mnie nadziei w tych sprawach, ale mimo wszystko spróbuje mnie czegoś nauczyć.

Nie wypowiedziała, a może nie była w stanie wypowiedzieć tego imienia, ale Skaurus wiedział kogo ma na myśli. Dłonie same zacisnęły mu się w pięści.

Zdawała się tego nie zauważać — równie dobrze mogłoby go tam nie być.

— Broniłam się, och jak ja się przed nim broniłam, ale któregoś dnia zrozumiałam, że właśnie to jest dla niego najprzyjemniejsze. Potem — powiedziała ponuro — tresował mnie… jak psa albo konia. Okruchy litości, kiedy nauczyłam się czegoś, co go zadowoliło. Kiedy mi się nie udało… — Przerwała, nie mogąc opanować drżenia.

— To się już skończyło — powiedział i poczuł jak puste są te słowa. Potem przeklinał najgorzej jak tylko potrafił we wszystkich znanych mu językach. To też wcale nie pomogło.

Po chwili Alypia mówiła dalej.

— Zawsze, gdy skończył już ze mną to robić, wydymał usta z obrzydzeniem, jakby ktoś podał mu nieświeżą rybę. Pogardzał mną bezgranicznie. Kiedyś ośmieliłam się zapytać, dlaczego wciąż do mnie przychodzi, skoro nie potrafię go zadowolić — Marek czekał bezradnie, kiedy ona przerwała, przypominając sobie te słowa: — Wtedy po raz pierwszy zobaczyłam jak się uśmiecha, po raz pierwszy w ciągu tych wszystkich miesięcy udręki. Powiedział: „Bo mogę”.

Trybun pożałował, że użył już wszystkich przekleństw. Przyciągnął ją bliżej do siebie, mocno przytulił.

— Posłuchaj mnie — powiedział. — Vardanes, niech go Skotos weźmie, delektował się twoim cierpieniem.

— Tak właśnie — delektował — odparła ona, gdzieś z jego szyi. — Był koneserem we wszystkich sprawach, miedzy innymi w torturach.

— Więc dlaczego wierzysz temu, co powiedział o tobie jako o kobiecie? — spytał. — Jeszcze jedno kłamstwo, jeszcze większa twoja udręka. — Przeciągnął palcami po wygiętej linii jej kręgosłupa; długa delikatna pieszczota; pocałował najłagodniej jak potrafił. — Bo to było kłamstwo, przecież wiesz.

— Naprawdę było ci ze mną dobrze? — wyszeptała, wciąż nie dowierzając. — Naprawdę?

— Jeżeli śnieg jest „zimny”, a ocean „wilgotny”, to tak, było mi z tobą „dobrze”. Roześmiała się nerwowym, przerywanym śmiechem, a potem wybuchnęła płaczem, przywierając do niego całym ciałem. Marek po prostu tulił ją do siebie wiedząc, że musi się wypłakać, tak jak on płakał po Helvis i Nevracie.

W końcu przestała i leżała cicho w jego ramionach. Podniósł jej twarz do swojej. Chciał, by był to delikatny pocałunek zrozumienia i współczucia, ale ona odpowiedziała namiętnością bliską desperacji. Przysłowie, które słyszał kiedyś, może od Namdalajczyków, przemknęło mu teraz przez głowę: „Zapłakane oczy czynią usta najsłodszymi w świecie”. Potem i ta myśl zniknęła, bo Alypia znowu przywarła do niego z całych sił, choć teraz był to inny rodzaj uścisku.

Oboje nie mogli powstrzymać jęków i westchnień, kiedy zaczęli jeszcze raz, zapominając o delikatności. Ból rozgniatanych warg nic dla nich nie znaczył, Marek nie czuł, gdy rozorała mu plecy paznokciami. Oderwała na moment usta i niemal szlochając wyszeptała mu do ucha:

— Jak cudownie jest pragnąć!

Kiedy krzyknęła w zdumionej rozkoszy, on był tylko o sekundę spóźniony. Potem musiało minąć sporo czasu, zanim którekolwiek z nich zechciało się poruszyć. W końcu Alypia powiedziała:

— Obawiam się, że właśnie mnie rozgniatasz.

— O, przepraszam — Marek zmienił pozycję, ześlizgując się z mokrego od potu ciała. Roześmieli się oboje. — Kto by pomyślał, że można się tak spocić w tym lodowatym pokoju?

— Kto by pomyślał? — pozwoliła, by jej głos ucichł zupełnie. Potem położyła mu dłoń na ramieniu, ale nadal milczała.

— Co takiego, kochanie?

Alypia uśmiechnęła się, odpowiadając tylko:

— Nic.

Była to tak oczywista nieprawda, że pytanie zawisło między nimi w powietrzu. Od razu się poprawiła:

— Albo nic takiego, o czym umiałabym ci powiedzieć. Udał, że drapie się po głowie, ona zrobiła do niego minę.

— Myślę!

Wkrótce przekonał się, że mówiła to na poważnie.

— Wszystko, co dotąd wiedziałam o kobiecie i mężczyźnie, to okrutna zabawa. Ale ty, Marku? Czy ciebie spotkało coś lepszego? — przerwała, gestem drwiąc z siebie samej. — Romanse mówią, że nigdy nie powinno się szukać porównań.

Romanse — pomyślał Marek — wiedzą co mówią. Nagle zdał sobie sprawę, że prawie w ogóle nie myślał o Helvis, odkąd uciekł z Amfiteatru. Teraz nie mógł już tego uniknąć. Alypia poruszyła się niespokojnie. Widział, że jego milczenie ją przeraża. Powoli i spokojnie powiedział:

— Jedyne porównanie, jakie ma teraz znaczenie, to że ty jesteś tutaj ze mną i chcesz być, a ona? Jest już pewnie w Namdalen.

Westchnęła i przytuliła się do niego, szepcząc coś, co brzmiało jak:

— Dziękuję.

Ale kiedy już sobie o tym przypomniał, nie mógł się opędzić od myśli o swoim przybranym synu, o swoim własnym synu, o dziecku, które nosiła Helvis — czy może już się urodziło? Pewnie tak. A co do tego, jak mu je odebrano…

— Jedna rzecz — powiedział szorstko. — Nigdy nie używaj swojego ciała jako broni przeciwko mnie.

Jej dłoń zacisnęła się na ramieniu trybuna, mocno, aż do bólu. Rozluźniła ją.

— Nie — powiedziała. — Nigdy.

Usiadła prosto. Słabe, czerwone światło z kominka wygładziło jej rysy, czyniąc ją teraz zupełnie niepodobną do ojca, ale bez wątpienia miała w sobie bezpośredniość Mavrikiosa Gavrasa.

— Co będzie z nami dalej? — spytała Marka. — Jeżeli wolałbyś, żeby to była przygoda jednego wieczoru, o której zapomnisz jutro rano, zrozumiem to. Tak jest najbezpieczniej.

Trybun potrząsnął gwałtownie głową, niemal tak samo przestraszony, jak ona przed momentem. Widział już jak jego życie straciło sens, jak wszystko, na czym polegał, zostało mu odebrane, i perspektywa utraty tego nowego szczęścia napełniała go większym przerażeniem, niż dobrze mu znane lęki z pola bitwy. Alypia i on, odkąd się tylko poznali, nie byli sobie obojętni — to nie była jakaś błaha miłostka, którą się wykorzystuje i zaraz o niej zapomina.

Zbyła jego niezdarne wyjaśnienia machnięciem ręki, jeszcze niemal zanim zaczął coś mówić i pochyliła się, by go pocałować.

— Nie narzucałabym ci się, gdybyś tego nie chciał, ale byłoby mi bardzo przykro, gdyby to, co mogło być piękne, tak szybko się skończyło. — Nagle znowu stała się praktyczną bratanicą Imperatora. — Nie będzie to łatwe. Wiesz, że jestem więźniem tych wszystkich ceremonii i służby. Zbyt rzadko będę miała okazję, by się stamtąd wyśliznąć. A ty nie możesz dla mnie ryzykować. Gdyby mój wuj się o tym dowiedział, przyszedłby po ciebie nie z batem, ale toporem kata.

— Trudno byłoby mieć o to do niego pretensje — powiedział Skaurus trzeźwo. Kapitan najemników — i to z taką niepokojącą przeszłością jak jego — kochankiem bratanicy Imperatora? Thori-sin nie mógł pozwolić sobie na zignorowanie takiego skandalu; nie w Videssos, gdzie tylko intry-ganctwo mogło się równać z fanatyzmem religijnym, jako narodowa pasja.

Trybun pomyślał o rozpalonym żelazie kata, tam, w Garsavrze. Po pewnym czasie mógł nawet błagać o topór.

To była jednak tylko przelotna myśl. Roześmiał się i pogładził szczupłe ramiona Alypii.

— O co chodzi, mój zdumiewający, piękny ukochany? — spytała, trochę zmieszana tymi ornamentami, ale i dumna.

— Przypomniałem sobie właśnie, jak prawie rok temu wściekałem się na Virido\iksa za jego romans Komittą Rhangawe, a teraz sam prowadzę tę szaloną grę.

— Viridoviks? — Zmarszczyła brwi, zastanawiając się przez moment. — Ach, tak, wielki, dziki mężczyzna o włosach koloru miedzi, służy w twoim legionie. Mówił na siebie „Celt”, czy tak?

Nie po raz pierwszy Marek był zdumiony jej pamięcią do szczegółów, niewątpliwie wyostrzoną przez badania historyczne. Zastanawiał się, co też Gal powiedziałby o służbie w rzymskim legionie. Z pewnością warte byłoby to zapamiętania.

Alypia zachichotała nagle, kojarząc fakty.

— Więc dlatego tak nagle wyruszył na równiny z Goudelesem i tym Arshaumem? Arighem — odszukała w pamięci imię.

— Tak. Pokłócili się z Komittą i ona poleciała z krzykiem do Thorisina, oskarżając Viridoviksa o gwałt. Wolał nie czekać, żeby się przekonać, czy uwierzy.

Alypia prychnęła z pogardą.

— Komittą kłóciłaby się nawet z Phosem, gdyby przyszedł wziąć jej duszę do nieba. A co do twojego przyjaciela, to nie był on pierwszym jej pupilkiem ani też ostatnim. Myślę, że pod koniec Thorisin nawet się ucieszył, kiedy stała się na tyle bezczelna, iż dała mu wreszcie pretekst i mógł się jej pozbyć. — Znowu zachichotała. — Naprawdę, bez tego nie dałby sobie chyba rady.

Znając trochę wybuchowy charakter Komitty Rhangawe, Skaurus wcale się temu nie dziwił.

— Co stało się po tym, jak przyłapano ją z tym Halogajczykiem?

— Thorisin upchał ją w jakimś klasztorze za miastem. Musiał przy tym zapłacić ładną sumkę wielebnej matce, żeby zgodziła się ją zabrać, bo jej reputacja była tam dobrze znana. Ten żołnierz — nazywał się Valthjos, ale przezywali go Chleb z Masłem, bo tam wszyscy mają jakieś przydomki — musiał wrócić do domu. Uważano, że popadł w niełaskę, ale powiózł ze sobą pozłacany topór i pochwę wykładaną klejnotami, których na pewno nie miał jeszcze kilka dni wcześniej.

Ta prosta sprawiedliwość pasowała do Thorisina i opowieść wyjaśniała wszystkie dowcipy gryzipiórków, ale Marek miał ponurą pewność, że gdyby złapano go z Alypią, sprawa i skończyłaby się znacznie gorzej. Nie była jakąś tam kochanką, która znudziła się Imperatorowi. Dopóki Thorisin nie dorobi się własnego potomka, Alypia będzie jedyną nadzieją rodu Gavrasów.

Myśląc o tym samym, Alypia powiedziała głośno:

— Musimy być pewni, że nikt cię nie złapie.

Podniosła się z łóżka i podeszła do sukienki porzuconej niedbale na podłodze. Zimny przeciąg walczył z dogasającym płomieniem. Skaurus podziwiał przez chwilę jej oszczędne ruchy, potem sam odrzucił wełniane nakrycie i zaczął zbierać własne ubranie.

— Zaczekaj — powiedziała. — Lepiej będzie jak wrócę sama. — Kiedy zmarszczył brwi, wyjaśniła: — Zastanów się nad tym. Po prostu powiem, że zasnęłam nad moimi pergaminami. Wszyscy mi uwierzą i jeszcze będą żałować. A gdybym wróciła z tobą, nieważne o jakiej porze, wszystkie brwi w pałacu podjechałyby w górę, nawet gdybyśmy byli zupełnie niewinni. Podniósł ręce do góry, pokonany.

— Masz rację. Zasadniczo masz rację.

— Hmm. Wcale nie wiem, czy mi się to podoba. — Szybko przeczesała włosy. — W każdym razie, nie będzie ci tu źle. Łóżko jest całkiem wygodne.

— Bez ciebie wcale już nie jest takie miłe.

— Urodzony dworzanin — powiedziała, ale jej spojrzenie było ciepłe i czułe. Zastanowiła się nad czymś: — Co powiedziałby twój Viridoviks, gdyby dowiedział się, że spałeś z córką Imperatora?

— On? Pogratulowałby mi.

— No to dobrze. — Alypia uściskała trybuna, pocałowała go szybko: — Śpij dobrze i myśl o mnie.

Razem podeszli do drzwi. Odsunął rygiel. Trzymając już rękę na klamce, spojrzała mu w twarz i powiedziała cicho:

— To tylko początek. Obiecuję ci.

— Wiem o tym. — Otworzył usta, zamknął je, potrząsnął głową: — Chyba nie powinniśmy już nic mówić.

Skinęła głową i wymknęła się na korytarz. Marek zamknął za nią drzwi.

KONIEC

Content

Harry Turtledove
Legion Videssos

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV