Bilenkin Dymitr

Bułyczow Kir

Chruszczewski Czesław

Colin Vladimir

Cserna Jozsef

Fekete Gyula

Hernádi Gyula

Fiałkowski Konrad

Hobana Ion

Lem Stanisław

Nesvadba Josef

Schneider Rolf

Sławczew Swetosław

Strugacki Arkadij

Strugacki Borys

Szalimow Aleksander

Weżinow Paweł

Ludzie i gwiazdy

Ludzie i gwiazdy

Przedmowa

Niektórzy nazywają literaturę fantastycznonaukową literaturą przyszłości, inni mówią, że to twórczość trzech czasów, bo przerzuca mosty między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością, ukazując związki między tymi trzema czasami i ponadczasową rolę człowieka zdolnego do myślenia i refleksyjnej świadomości własnego istnienia.

Science fiction ułatwia nawiązanie łączności między naukowcami i laikami. To oczywiste, ale przy okazji tego stwierdzenia często pada pytanie: kto kogo inspiruje? Pisarz uczonego czy uczony pisarza? Odpowiadając można stwierdzić, że ma tutaj miejsce tak zwane sprzężenie zwrotne. Najnowsze zdobycze nauki, techniki, informacje o doświadczeniach naukowych, poszukiwaniach i eksperymentach pobudzają wyobraźnię pisarza, i odwrotnie, wynikająca z tego twórczość fantastycznonaukowa wyzwala wizje, które mogą inspirować naukowców.

Vera Graaf w swojej książce Homo futurus (1975) pisze m. in. w pierwszym rozdziale: „Jeżeli ujęte naukowo społeczeństwo i jednostkę określimy jako tematyczną bazę science fiction, to fantazja może być sposobem, w jaki te tematy są potraktowane. Każde naukowe lub popularnonaukowe dzieło ma naukową bazę — jeśli jednak dojdzie do tego pobudzona przez fantazję spekulacja, otrzymamy dwa niezbędne dla dzieła z gatunku science fiction elementy […] Psycholog Lersch mówi o otwierającej świat sile fantazji jako o składowym zjawisku w budowie dostępnego człowiekowi realnego świata”.

Istnieje obiegowy, ugruntowany zresztą przez specjalistów pogląd, że fantastyka naukowa jest zjawiskiem literackim osadzonym w ściśle określonych ramach historycznych i geograficznych, tworem angloamerykańskim mianowicie, wywodzącym swój rodowód z założonego w 1926 r. przez Hugona Gernsbacka pisma „Amazing stories”. Jeszcze w 1962 r. pisał Stanisław Lem w eseju zamieszczonym w tomie Wejście na orbitę, że w przypadku fantastyki „mamy do czynienia z fenomenem zlokalizowanym wyraźnie w USA, albowiem science fiction wydawana w innych krajach (zwłaszcza Zachodu), pojawiła się w nich na prawach dżinsów i coca — coli jako naśladownictwo amerykańskiego stylu życia, a nie ostatnim argumentem na jej rzecz był wielki sukces ekonomiczny tego bussinesu w jego ojczyźnie”.

Można z poglądem takim polemizować replikując, że Hugo Gernsback to Luksemburczyk z pochodzenia, który zanim wyemigrował do Stanów Zjednoczonych i wymyślił termin science fiction, był zapalonym czytelnikiem i wielbicielem twórczości J.Verne’a i H.G.Wellsa, że ponad dziewięćdziesiąt procent produkcji wydawniczej SF, ukazującej się na rynku amerykańskim, daleko ustępuje pod względem pomysłowości (nie mówiąc już o walorach artystycznych i zawartości problemowej utworów) twórczości wyżej wymienionych prekursorów fantastyki, że sam Lem wreszcie, pisarz bardzo odległy od kręgu angloamerykańskiego, jest powszechnie uważany za najwybitniejszego współczesnego twórcę SF.

Jednakże burzliwy rozwój fantastyki naukowej, jaki nastąpił na całym świecie w ciągu ostatnich dwudziestu lat, czyni taką polemikę bezsensowną, a podobne argumenty zbędnymi. Zmieniła się bowiem niepostrzeżenie historyczna i geograficzna perspektywa widzenia zjawiska określanego mianem science fiction. W eksplodującym kosmosie fantastyki naukowej fantastyka anglosaska utraciła rangę literackiego universum i stała się jedną z licznych konstelacji. Powstają nowe, coraz silniejsze ośrodki tej twórczości: Związek Radziecki, Japonia, Włochy, kraje skandynawskie. Rozwój fantastyki w tych krajach to tylko w niewielkim stopniu sprawa mody czy zapożyczeń. Głównym stymulatorem rozwoju fantastyki była dokonywająca się tam rewolucja naukowo — techniczna (w krajach socjalistycznych również rewolucja społeczna). Związane z nią obawy i nadzieje stworzyły społeczne zapotrzebowanie na taką literaturę, która z troską spogląda w przyszłość i rozważa możliwe jej warianty. Jedno z licznych zadań, które spełnia współczesna fantastyka naukowa, to oswajanie świadomości człowieka z nigdy dotąd nie spotykaną dynamiką przemian zachodzących w jego otoczeniu, przygotowanie go do przyjęcia — jako czegoś dawno oczekiwanego — kolejnych technicznych i naukowych cudów. I tak właśnie, dzięki fantastyce, przyjęła ludzkość pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, pierwszy załogowy lot orbitalny i lądowanie ludzi na Księżycu. Można się spodziewać, że jeśli pewnego dnia gazety poinformują nas o tym, że nawiązany został kontakt z pozaziemską cywilizacją, przyjmiemy tę wiadomość również bez większych wstrząsów psychicznych. Nadamy oczywiście temu wydarzeniu właściwą rangę, być może uznamy je za najważniejszy moment w historii ludzkości, ale nie porazi nas ono jako coś zupełnie nieoczekiwanego. I będzie to w dużej mierze zasługą fantastyki naukowej.

Niniejszy tom prezentuje wybrane opowiadania pisarzy z krajów demokracji ludowej. Kraje te mają różny dorobek i różne tradycje w swoich literaturach narodowych — jedne jak Związek Radziecki, Polska czy Czechosłowacja mogą nawiązywać do swojego bogatego dorobku w tej dziedzinie literatury z początku wieku czy z lat dwudziestych naszego stulecia, inne (np. Bułgaria) budowały swą fantastykę od podstaw dopiero po drugiej wojnie światowej. W ostatnich latach, dzięki licznym kontaktom między pisarzami (Spotkanie Konsultatywne Twórców SF z Krajów Demokracji Ludowej — Budapeszt 1971, Międzynarodowy Zjazd Poznański — 1973), dzięki wspólnym przedsięwzięciom, takim jak zorganizowany w 1962 roku przez redakcje czasopism naukowo — technicznych naszego obozu międzynarodowy konkurs na opowiadanie fantastycznonaukowe, zacieśnia się więź między twórcami uprawiającymi ten gatunek i konsoliduje się fantastyka krajów socjalistycznych, stając się samoistnym i znaczącym na światowym rynku literackim zjawiskiem.

Spróbujmy więc dokonać krótkiego przeglądu jej osiągnięć i tendencji rozwojowych w literaturach naszych sąsiadów. Osiągnięcia te największe są bezsprzecznie w Związku Radzieckim, który wraz z USA i Anglią dzierży prymat na rynku wydawniczym SF (dwie trzecie całej produkcji światowej). Współczesny czytelnik polski kojarzy sobie na ogół początki radzieckiej fantastyki z nazwiskiem Iwana Jefremowa i jego wydaną w 1957 roku Mgławicą Andromedy, a w sferze faktów naukowych — z pierwszym w dziejach ludzkości lotem człowieka w przestrzeni kosmicznej (Jurij Gagarin, 12 kwietnia 1961). Tymczasem ma ona o wiele wcześniejsze i bogatsze tradycje.

Jeszcze w wieku XVIII pojawiły się w Rosji pierwsze próby utopii (P. Lwow, W. Lewszyn). Wiele elementów fantastyki naukowej odnaleźć można w niektórych partiach powieści N. Czernyszewskiego Co robić. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia ukazują się powieści napisane w duchu fantastyki Verne’owskiej, pełne technicystycznego optymizmu: Opowieść o elektryczności Czikoliewa Samobieżna kolej podziemna Rodnycha i kosmiczne wizje Konstantego Ciołkowskiego — Na księżycu (1893), Poza Ziemią (1918). Opowiadania fantastycznonaukowe pisał także znany rosyjski poeta Walery Briusow — zbiór Oś ziemska (1907). Kilkanaście opowiadań z tej książki znalazło się w wydanym ostatnio w Polsce wyborze opowiadań Briusowa (Rea Silvia, Czyt. 1976, wybór i przekład R. Sliwowski).

Jednak dopiero Rewolucja Październikowa pociągnęła za sobą prawdziwie lawinowy, jak na ówczesne możliwości wydawnicze, rozwój fantastyki naukowej, zarówno w sensie twórczości, jak i czytelniczego zainteresowania. Nowe prądy w sztuce w połączeniu z ideą rewolucji, która była świadomą próbą modelowania przyszłości świata, skłoniły do zajęcia się fantastyką najwybitniejszych autorów. W. Katajew, A. Płatonow, M. Bułhakow, W. Szkłowski — oto pisarze, którzy właśnie od fantastyki zaczynali swą drogę twórczą. Schematem fantastycznonaukowym posłużył się w swej Łaźni W. Majakowski, Aleksy Tołstoj w Aelicie zastosował wzorzec popularnej „space opera”, nadając mu polityczne i rewolucyjne zabarwienie. W latach 1923–1930 ukazało się w Związku Radzieckim blisko sto oryginalnych utworów fantastycznonaukowych i ponad sto tłumaczeń (nie licząc przekładów J. Verne’a i H.G.Wellsa). Liczby nawet jak na dzisiejsze czasy imponujące. Radziecka fantastyka pierwszych pięciolatek była rówieśniczką ruchu zapoczątkowanego w Stanach Zjednoczonych przez H.Gernsbacka — dorównywała mu pod względem ilościowym, a znacznie przewyższała pod względem” jakościowym. Funkcjonowała co prawda również na poziomie rozrywki w stylu E.R.Burroughesa (jego tzw. marsjański cykl wydawany był w tym czasie w Związku Radzieckim w masowych nakładach), ale znaczna i najbardziej wartościowa jej część powstawała na najwyższych szczeblach literatury artystycznej. Ukoronowaniem tego bujnego rozkwitu „fantastyki zrodzonej z rewolucji” była bogata twórczość Aleksandra Bielajewa, pierwszego fantasty — profesjonała, nazywanego często „radzieckim Juliuszem Verne”. Niektóre jego powieści (Człowiek — amfibia, Głowa profesora Dowella) cieszą się do dziś ogromnym powodzeniem, szczególnie wśród młodych czytelników. W latach 1963–1964 ukazało się w Związku Radzieckim ośmiotomowe wydanie dzieł zebranych Bielajewa.

Kolejny etap rozwoju, cechujący się niebywałą dynamiką i owocujący bardzo różnorodnymi i wartościowymi osiągnięciami twórczymi, rozpoczął się pod koniec lat pięćdziesiątych wraz z ukazaniem się Mgławicy Andromedy Iwana Jefremowa, powieści stanowiącej punkt zwrotny nie tylko w twórczości tego pisarza, ale i w całej fantastyce radzieckiej. Śmiało nakreślona wizja przyszłego społeczeństwa komunistycznego, z jego złożonymi problemami moralnymi i filozoficznymi, stała się inspiracją dla szerokiej rzeszy pisarzy radzieckich, którzy zajęli się twórczością fantastycznonaukową w ostatnim dwudziestoleciu. Nie sposób tu wymienić choćby części z tych autorów, którzy mają za sobą wielotomowy dorobek. Czytelnikowi polskiemu znana jest znaczna część twórczości braci Strugackich, utwory Dnieprowa, Abramowych, Parnowa, Szefnera, Sawczenki, Szalimowa, Warszawskiego i innych. Od momentu wydania Mgławicy Andromedy do 1973 roku liczba utworów SF, drukowanych w ZSRR w wydaniach książkowych i periodykach, znacznie przekroczyła tysiąc. Związek Radziecki posiada zdecydowany prymat, jeśli idzie o liczbę przekładów literatury fantastycznonaukowej, przy czym tłumaczone są z zasady pozycje najnowsze i najbardziej wartościowe. Wydawnictwo „Młoda Gwardia” zakończyło niedawno edycję dwudziestopięciotomowej „Bibliotieki Sowriemiennoj Fantastiki”, wydawnictwo „Mir” wydaje od kilkunastu lat serię „Zarubieżnaja Fantastika”. Duży procent spośród tych tłumaczeń stanowi fantastyka bratnich krajów: Czechosłowacji, Bułgarii, Rumunii, Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Węgier i Polski. Dorobek tych krajów w dziedzinie fantastyki prezentowany jest na radzieckim rynku wydawniczym zarówno przez książki poszczególnych autorów, jak i przez specjalne antologie stanowiące bardzo szeroki i dokładny przegląd dorobku poszczególnych literatur narodowych. Dotychczas ukazały się trzy takie antologie poświęcone polskiej fantastyce najnowszej.

Krajem, w którym fantastyka naukowa poczyniła ostatnio ogromny krok naprzód, są także Węgry. Trudno oczywiście porównywać w kategoriach bezwzględnych osiągnięcia węgierskie z radzieckimi. Najpoważniejsze budapeszteńskie wydawnictwa („Kossuth”, „Mora”) wydają w masowych i bardzo starannie przygotowanych seriach literaturę, którą znany pisarz, publicysta i animator europejskiego ruchu SF, Peter Kuczka, nazwał „muzą rewolucji naukowotechnicznej”. Od kilku lat ukazują się tam dwa periodyki poświęcone fantastyce: „Galaktyka” zamieszczająca tłumaczenia najciekawszych pozycji zagranicznych, omówienia i prace krytyczne dotyczące nie tylko literatury science fiction, ale i filmu, plastyki, telewizji, redagowana przez Petera Kuczkę i biuletyn komisji roboczej SF przy Związku Pisarzy Węgierskich — „SF Tajśkoztato”, którego redaktorem jest Zoltan Csernai.

Oryginalna twórczość węgierska w tej dziedzinie sięga w dużym stopniu, podobnie jak fantastyka innych krajów europejskich, do rodzimych tradycji. Za jej duchowego ojca i inicjatora uważa się powszechnie Frigyesa Karinthy (1887–1938). Rozkwit jego twórczości przypada na lata dwudzieste i trzydzieste naszego stulecia, a więc na okres, kiedy tworzył swe powieści inny wielki fantasta europejski — Kareł Čapek. Twórczość Karinthy’ego cechuje, podobnie jak pisarza czeskiego, głęboka troska o czysto humanistyczne konsekwencje postępu technicznego. Do najbardziej znanych jego powieści należą: Podróż do Fa — re — mi — do, Syn swojego wieku, Legenda o poecie, List w kosmos, Podróż wokół własnej czaszki. Jest również Karinthy autorem wielu humoresek, które powstały jako owoc współpracy z pismami satyrycznymi (ich polski wybór, zatytułowany Grunt to dyskrecja, ukazał się w 1959 r.).

Twórczość tego pisarza wywarła ogromny wpływ na cały późniejszy rozwój literatury węgierskiej, w szczególności zaś na jej nurt fantastycznonaukowy. Do najwybitniejszych współczesnych twórców SF na Węgrzech zaliczają się Zoltan Csernai, Gyula Fekete, Jozsef Cserna, Ferenc Kassai i Gyula Hernadi.

Narodzinom fantastyki czechosłowackiej patronował Kareł Čapek, jeden z najwybitniejszych na świecie twórców tej jej odmiany, którą określa się mianem antyutopii. Čapka uważa się również za prekursora tzw. fantastyki modelowej, którą współcześnie uprawiają m. in. Strugaccy i Stanisław Lem. Wszedł on również do historii fantastyki naukowej jako twórca terminu „robot” na określenie mechanicznego sobowtóra człowieka, przynoszącego mu i ogromne możliwości, i wielkie zagrożenie. Bardzo bogaty nurt „robotyczny” w fantastyce zapoczątkował dramat Čapka RUR (1920), w którym mowa o buncie robotów, gotowych zmieść z powierzchni Ziemi pogrążone w próżniactwie i stagnacji społeczeństwo ludzkie. Inne znaczniejsze powieści, napisane przez tego pisarza w interesującej nas konwencji, to: Fabryka absolutu (1922), Krakatit (1924), Inwazja jaszczurów (1935). Wszystkie te utwory ostrzegają przed groźbą, jaką niesie ze sobą ludzkości gwałtowny rozwój osiągnięć naukowotechnicznych przy równoczesnym zacofaniu społecznym i moralnym.

Do tradycji Čapka nawiązują tacy współcześni pisarze czechosłowaccy, jak: Iwan Foustka, Duszan Kużel, Wacław Kajdosz, Ludwik Soucek, Jan Waiss najpopularniejszy ze współczesnych fantastów Czechosłowacji Josef Nesvadba.

Pierwsza rumuńska powieść przyszłościowa ukazała się w roku 1914 (Henric Stahl Rumun na księżycu), jednak rozwój fantastyki naukowej we właściwym tego słowa rozumieniu nastąpił dopiero w latach sześćdziesiątych. Najwybitniejsi jej przedstawiciele to: Adrian Rogoz, Wladimir Colin, Ion Hobana, Radu Nor, Sergiu Farcasan, Victor Kernbach. Znaczny jest już dorobek fantastyki rumuńskiej w dziedzinie tłumaczeń ukazujących się w dwóch seriach. Coraz większe uznanie zyskuje sobie również fantastyka rumuńska poza granicami kraju — dwa opowiadania W. Colina z tomu Sidła czasu zamieścił w jednej ze swoich cenionych na całym świecie antologii (Polaris I) austriacki wydawca SF, Franz Rottensteiner.

Znacznymi osiągnięciami może się poszczycić, także stosunkowo młoda jeszcze, fantastyka bułgarska. Pierwsze powieści z tego gatunku pojawiły się w Bułgarii w latach trzydziestych. Ich autorami byli Dymitr Georgijew i Zdrawko Srebrow. Uznanie, sukcesy i samoświadomość gatunkową uzyskała ona, podobnie jak w innych krajach naszego bloku, na początku lat sześćdziesiątych. Dymitr Piejew uzyskał wtedy za opowiadanie Włos Mahometa jedną z głównych nagród na międzynarodowym konkursie na opowiadanie fantastycznonaukowe, zorganizowanym przez czasopisma naukowotechniczne krajów demokracji ludowej. Duże uznanie i liczne nagrody (m. in. na zjeździe poznańskim w 1973 r.) uzyskał tom Pawła Weżinowa Błękitne motyle. Obok pisarzy wyżej wymienionych, autorami najcenniejszych pozycji w dorobku bułgarskiej SF są: Swetosław Sławczew, Luben Dilow, Emil Manow, Niediałka Mikowa, Aleksander Gerow i autor licznych grotesek fantastycznonaukowych Anton Donew. Wydawnictwem, które położyło szczególne zasługi dla popularyzacji fantastyki naukowej w Bułgarii, jest „Narodna Mładież”, będące edytorem wielotomowej biblioteki SF. Fantastyka bułgarska jest znana i ceniona w Związku Radzieckim — doczekała się tam licznych przekładów. Dwa opowiadania zamieszczone w niniejszym zbiorze stanowią, podobnie jak teksty rumuńskie i węgierskie, pierwsze na naszym rynku wydawniczym prezentacje dorobku tych krajów w dziedzinie fantastyki naukowej.

Bardzo krótką, ale już bogatą historię ma fantastyka naukowa Niemieckiej Republiki Demokratycznej. Krótką, bo trudno się dopatrywać w jej aktualnych dokonaniach prób nawiązywania do twórczości „klasyków” niemieckiej fantastyki naukowej — współczesnego Verne’owi Kurta Lasswitza czy późniejszego Hansa Dominika. Dominującym tematem młodej fantastyki NRD jest eksploracja Kosmosu. Czytelnikowi polskiemu znana jest powieść Carlosa Rascha Łowcy asteroidów (Iskry 1967), książka nosząca jeszcze wszelkie znamiona młodzieńczości gatunkowej — konwencjonalna, sensacyjno — przygodowa fabuła, przesadna dbałość o detale naukowo — techniczne. Ostatnio jednak pojawia się u naszych zachodnich sąsiadów coraz więcej powieści i opowiadań SF, roztrząsających skomplikowane problemy humanistyczne. Ich autorami są: Günther Krupkat, Eberhard del Antonio, Hubert Horstmann, Wolf Weitbrecht i inni. O rosnącej randze fantastyki w tym kraju może świadczyć fakt, że próbują na jej terenie swoich sił wybitni pisarze, nie uprawiający dotychczas tego gatunku, jak np.: Anna Seghers czy prezentowany w niniejszym zbiorze Rolf Schneider. Przy Związku Pisarzy NRD działa komisja robocza SF, zajmująca się koordynacją pracy wydawnictw w tej dziedzinie, popularyzacją fantastyki i wymianą doświadczeń z zagranicą. Liczne powstające kluby miłośników fantastyki świadczą o rosnącym zapotrzebowaniu czytelniczym na tę literaturę.

Tyle, skrótowych z konieczności, informacji na temat topografii fantastyki naukowej w krajach demokracji ludowej. Dorobek polski znany jest na pewno czytelnikowi bliżej, na jego ogólną choćby prezentację nie pozwala szczupłość miejsca.

Warto wszakże uzmysłowić sobie, że poza Stanisławem Lemem, znanym szeroko w świecie literatury fantastycznonaukowej i wielce cenionym za wartościowe utwory SF, w naszym kraju zajmuje się twórczością science fiction prawie trzydziestu pisarzy, których książki wydają liczne polskie wydawnictwa, chętnie i coraz częściej tłumaczone przez edytorów zagranicznych. O pozytywnej ocenie dorobku twórczego autorów polskich świadczą liczne nagrody krajowe i międzynarodowe.

Na koniec kilka słów o kryteriach wyboru, jakimi kierowaliśmy się przygotowując tę antologię. Staraliśmy się zaprezentować polskiemu czytelnikowi najwybitniejszych autorów fantastyki naukowej z poszczególnych krajów, dbając równocześnie o różnorodność tematyczną wybranych utworów. Chcieliśmy pokazać wielość problemów poruszanych przez tę literaturę i różnorodność stosowanych przez nią poetyk. W miarę możności staraliśmy się, aby były to utwory nie tłumaczone jeszcze na język polski.

Wybór formy antologii opowiadań narzuca jednak pewnego rodzaju ograniczenia, jeśli chodzi o reprezentatywność poszczególnych pisarzy i ich utworów dla dorobku danego kraju.

Wydaje się, że w krajach europejskich (z wyjątkiem może Związku Radzieckiego i częściowo Polski) swą najpełniejszą realizację artystyczną znajduje fantastyka naukowa wciąż jeszcze w powieści. Stąd trudności w zredagowaniu antologii, która byłaby nie rekonesansem li tylko, ale i odzwierciedlała w pełni dorobek poszczególnych krajów.

I jeszcze jedna uwaga. W edytorskiej praktyce SF częsty jest zwyczaj, że w almanachach i antologiach obok tekstów stricte literackich publikuje się eseje i artykuły naukowe, których przedmiotem są nie wyjaśnione jeszcze problemy znajdujące się w sferze hipotez i domysłów, leżące niejako na pograniczu nauki i fantazji. W naszym zbiorze znalazł się również taki tekst — Sodoma i Gomora pióra węgierskiego pisarza Gyuli Hernadiego.

Czesław Chruszczewski

Jerzy Kaczmarek

Dymitr Bilenkin

Ciśnienie życia

Szedł wciąż przed siebie po czerwonej, zimnej równinie już drugą dobę. Ubrany był w widoczny z daleka jaskrawobłękitny kombinezon, nie łudził się już jednak nadzieją, że go odnajdą. To byłby cud, gdyby w jednostajny świat marsjańskiego wiatru wtargnął warkot motoru…

Szedł, oszczędzając siły, miarowym krokiem automatu: sześć kilometrów na godzinę — ani mniej, ani więcej. Myśli także zostały podporządkowane monotonnemu rytmowi. Z przebytej drogi zapadły w pamięć jedynie jakieś urywki. Wszystko inne zlało się w mglistą smugę, a poprzednie życie oddaliło się gdzieś w nieskończoność, zrobiło się małe i nierealne jak krajobraz w odwróconej lornetce…

Nie odczuwał również strachu. Istniał tylko tępy, bezmyślny ruch do przodu, istniało tępe zmęczenie w ciele i tępe odrętwienie myśli. Jedynie lewe ramię coraz bardziej bolało, obarczone butlą tlenową (prawa butla wyczerpała się i już musiał ją wyrzucić). Poza tym wszystko było w porządku — był syty, nie odczuwał pragnienia, ogrzewanie elektryczne pracowało bez zarzutu, buty też nie ocierały ani nie cisnęły. Nie musiał walczyć z umieraniem ciała, pozbawionego dopływu życiodajnej energii, nie musiał pełznąć ostatkiem sił, kierując się raczej instynktem niźli rozumem. Technika nawet teraz uwalniała go od cierpień.

Wciąż machinalnie poprawiał torbę, aby zrównoważyć obciążenie na ramieniu. Za każdym razem, kiedy to czynił, położenie głowy ulegało zmianie i świst wiatru w uszach (a właściwie w hełmofonie) to nasilał się, to znów słabł. Pomimo wiatru powietrze było przeźroczyste, jasno rysował się bliski horyzont; fioletowe niebo, fioletowy grunt. Chwytał mróz — może dlatego wydawało się, że rzadkie gwiazdy w zenicie płonęły surowo i nieulękle.

Jeszcze odczuwał zadowolenie pokonując niewysokie kopce. Podejście nie było strome — nie zwalniał kroku, przy zejściach przyspieszał nawet i cieszył się, że wzgórki pozwalają iść szybciej, chociaż to było jawne okłamywanie się i zdawał sobie z tego sprawę. Lubił w dzieciństwie wyobrażać sobie, że nie idzie, lecz jedzie; że nie jest człowiekiem — jest samochodem i zamiast nóg ma cztery koła. Przyjemnie było dodać sobie samemu gazu, to znaczy iść szybciej, „wykręcać kierownicę”, unikając zderzenia z przechodnim, czy naciskać hamulec… Teraz też wydawało mu się, że jest autem…

Stopniowo wydłużał się rzucony przez niego cień. Im niżej opuszczało się Słońce, tym czerwieńsza stawała się równina. Stoki pagórków płonęły jeszcze, ale za nierównościami zbierał się już mrok. Czaił się jak aksamitne łapy drapieżnika. Wiatr umilkł jakoś niezauważalnie. Wszystko odrętwiało i na Siewiergina — tak się kiedyś nazywał, teraz to jednak nie miało żadnego znaczenia — powiało tą trwogą, która zawsze uprzedza nadejście nocy, kiedy człowiek jest sam jeden bezbronny wśród pustyni…

Spojrzał na Słońce i poczuł niewyrażalny wręcz smutek. A więc mimo wszystko miał nadzieję, że go uratują… Koniec jasnego dnia oznaczał koniec nadziei. Z oddali, od chorobliwie silnych bąbli eretrium, przecinając cienie, potoczyło się w stronę Siewiergina coś żywego.

Spojrzenie małych, różowo połyskujących oczek zwierzątka ukłuło człowieka. Położył rękę na pistolecie. Zwierzątko jednak, upewniwszy się jakby o obecności intruza, nie zatrzymując się pobiegło dalej swoją drogą. Jakiś mądry instynkt podpowiedział widać zwierzęciu, że ów DWUNOGI nie ma nic wspólnego z Marsem, że jest tu przypadkiem; przypadkiem żywy. Ale już nie przypadkiem umrze, nim Słońce znów rozczerwieni równinę.

Omal nie strzelił w ślad za zwierzęciem, tak mu się zrobiło siebie żal! Ktoś jakby odwrócił lornetkę i przeszłość ożyła. Ta przeszłość, która wszystko przesądziła. Dlaczego natura nie stworzyła go takim, jak wszystkich? Dlaczego? Dlaczego?

Pochylił głowę i w przystępie szaleństwa pobiegł na spotkanie ze skradającym się cieniem. Mięśnie, jak się tego spodziewał, wypełniły się od razu ołowiem. On jednak gnał i gnał naprzód, maltretując ciało.

Poddał się po stu metrach. Każdy człowiek jego wzrostu i z jego zdrowiem wytrzymałby i tysiąc. A on osłabł już po stu metrach…

Tak było zawsze.

Urodził się już niepełnowartościowy, inny niż wszyscy. Nie chodziło o to, powiedzmy, że nie mógł jeść chleba — wielu ludzi nie może czegoś tam jadać — oprócz niewygody niczego to nie powoduje. Natura odmówiła mu czegoś ważniejszego — siły. Nie był bardziej chorowity od innych dzieci, ale puchł na stumetrówce, nie potrafił podciągnąć się na drążku, płakał, próbując pokonać szwedzką ścianę.

Długotrwałe obciążenia fizyczne, na przykład piesze wyprawy na wielkie odległości, znosił dobrze. Chodziło o coś innego. Dopóki silnik nie jest dotarty, w przewód paliwowy wkłada się dławik, swego rodzaju ogranicznik. I oto w jego organizmie natura założyła taki ogranicznik na zawsze. Nie był odporny na ostre wysiłki, wymagające wielkiego wydatku energii — jak przykręcony knot nie jest zdolny do palenia się jasnym płomieniem.

Rówieśnicy okazywali mu pobłażliwe lekceważenie w związku z jego słabością, zaś nauczycieli wychowania fizycznego doprowadzał do pasji. Jeśli lekarze stawiają diagnozę „zdrowy”, jeśli chłopak jest normalnie zbudowanym to jakim prawem wisi jak wór na linie, przynosząc im wstyd?!

Wychowanie fizyczne było koszmarem dzieciństwa i młodości Siewiergina. Na widok poręczy, kółek trząsł się jak skazany na tortury. „Champion, champion!” — krzyczeli nań koledzy w tych przepojonych zapachem potu i pyłu salach gimnastycznych, a on wcześniej już odrętwiał, wiedząc, jakim śmiechem (nie złośliwym może, ale niemniej obraźliwym) skwitują jego niezdarny skok przez kozioł.

Uratował go czwarty czy piąty z kolei lekarz, do którego zaprowadzili go zatrwożeni rodzice. On także nie znalazł niczego ani w sercu, ani w płucach. Nie wzruszył jednak ramionami, nie spojrzał na malca jak na symulanta, tylko spokojnie powiedział:

— Odchylenia w przemianie materii, prawdopodobnie genetyczne. Na razie nieuleczalne. Nie ma powodu do zmartwienia. Piłkarzem nie będzie, a reszta… W czasach jaskiniowych pożarłby go wprawdzie pierwszy lepszy tygrys, ale jakie to ma znaczenie dzisiaj? Tak więc lepiej nie zwracać uwagi…

Koszmar rozproszył się na zawsze.

I oto czym się to wszystko skończyło — smutkiem gasnącej równiny Marsa, idiotyczną ucieczką od siebie samego…

Siewiergin zmusił się do odpoczynku i uniósł nogi wyżej, żeby mogły lepiej odpocząć. Te proste ruchy uspokoiły go. Wybuch desperacji przywrócił mu rozsądek.

Sam jest wszystkiemu winien, nie może obwiniać nikogo. Sam rzucił losowi wyzwanie, wyprawiając się na Marsa. Nie tak oczywiście, jak to czynił w dzieciństwie, kiedy rycząc ze złości uporczywie rzucał się na sztangę, aby ją podnieść albo zwalić się bez przytomności. O nie! O takich bojach sławny doktor mikrobiologii dawno już zapomniał. Od dawna już żył w świecie, w którym o wszystkim decydował rozum, a walory fizyczne były bez znaczenia. Tam był na swoim miejscu — bardziej niż gdziekolwiek. Nic więc dziwnego, że jego właśnie, a nie kogo innego, poproszono o rychłe przybycie na Marsa, aby zbadał przyczyny zatrważającego zachowania się krystalobakterii, w niewyjaśniony sposób przenikających przez filtry oczyszczające wodę. Wszyscy mieli w nosie to, czy potrafi podciągnąć się na drążku. Marsowi potrzebny był jego rozum, nie muskuły.

Mógłby się wykręcić, ale nie zrobił tego. Przybyć na Marsa jako wybraniec, pójść na ową pierwszą linię, na której człowiek prowadzi bezpardonową walkę o przeżycie — czy mógł sobie odmówić tak błyskotliwego rewanżu za poniżenia dzieciństwa? Aby poczuć się takim wybrańcem, wystarczyło przymknąć oczy na marny drobiazg — nikt mianowicie, ani ludzie, ani okoliczności na Marsie nie wymagały od niego walki wręcz z przyrodą. Tam — tak jak na Ziemi — pozostawał pasażerem statku, zwanego cywilizacją, i od sztormów oddzielały go napawające ufnością iluminatory.

Możliwość awarii była wykluczona. Czy kapitan, Zabierając pasażerów na pokład, upewnia się o ich umiejętności pływania?

Leciał z Sezoastrisa na Tytana, siedząc w miękkim fotelu malutkiej automatycznej rakiety, która sama startuje, sama ląduje i w ogóle wszystko robi sama. Siedział w fotelu i czytał. Ocknął się dopiero wtedy, kiedy dostrzegł zbliżające się z dołu skały. Nie zauważył, i teraz już nigdy się nie dowie, co zepsuło się w mechanizmie. Ale nawet spadając rakieta zatroszczyła się o niego; katapulta wyrzuciła go, zanim zdążył sobie uświadomić, co zaszło.

Jednego tylko automatyka nie była w stanie dokonać — ustrzec go od uderzenia o skały podczas lądowania na spadochronie (ale przecież i najtroskliwsza matka nie zawsze ustrzeże dziecko od potłuczenia). Na szczęście wstrząs złagodziła torba awaryjna. Radiostacja rozbiła się wprawdzie w drobny mak, posrebrzony odłamkami termosu z kawą, cała reszta jednak ocalała, w tym zaś i cenna mapa, pozwalająca dokładnie określić położenie w dowolnym miejscu.

Określił je od razu, jak tylko doszedł do siebie. Położenie było w gruncie rzeczy i bardzo dobre, i bardzo złe. Znajdował się w południowej części grzbietu Mitchella, z daleka od trasy, którą szła rakieta, i zarazem na zewnątrz strefy obserwacji radarowych. Oznaczało to, że miejsca jego przymusowego lądowania nie udało się na Sezoastrisie nawet w przybliżeniu określić. Za to jedynie sto sześćdziesiąt kilometrów stąd znajdowała się osada geologów. Butle skafandra zapewniały trzydzieści sześć godzin oddychania. Tabletki usuwające senność miał także. Górzysta okolica kończyła się już po jakichś siedmiu kilometrach od miejsca upadku, a same góry nie były tu ani specjalnie strome, ani wysokie — w pełni turystyczne warunki. Przepięknie! W sześć godzin pokona góry, dalej zacznie się równina, na której z powodzeniem można utrzymać średnią prędkość pięciu i pół kilometra na godzinę. Zdąży dojść. Chodzi przecież o marsz, nie bieg — tu jego organizm nie zawiedzie.

W pewnym momencie ucieszył się nawet: rzeczywiście — weźmie rewanż!

Rozlał wokół miejsca awarii fluoryzującą farbę i dziarsko ruszył w drogę.

Zapomniał, że nawet w niewysokich górach, jeśli nie chce się pięciokrotnie wydłużać drogi, trzeba gdzieniegdzie wspinać się pionowo w górę, przeskakiwać przez szczeliny, podciągać na rękach — robić wszystko to, do czego nie był zdolny.

Na pokonaniu początkowych siedmiu kilometrów minęło mu piętnaście godzin, chociaż pierwszy lepszy chłopak z odznaką turysty na jego miejscu straciłby od biedy sześć, może osiem godzin!

Dalej szedł, wiedząc już, że nie zdąży.

Maleńkie marsjańskie słońce dotknęło już skraju równiny. Siewiergin wstał. Jego wydłużony cień skoczył za horyzont. Trzeba było iść, żeby rytm ruchu uśpił rozigrane emocje.

Nie uszedł nawet kilometra, kiedy równina poszarzała. Jednak wyżej, na niebie wybuchały niewidoczne za dnia pierzaste obłoki, jak gdyby ktoś poruszał nimi, biorąc akordy barwnej muzyki. Złociste, liliowe, czerwone — tony były delikatne, lekkie, wysokie; płynęły w fioletowym krysztale płatkami przejrzystych świateł.

Siewiergin uniósł głowę i szedł tak, uśmiechając się do czegoś, zdumiewając się, że się uśmiecha, i życząc sobie, aby wiecznie było tak, jak jest teraz.

Nie trzeba się sprzeciwiać naturze — teraz to zrozumiał. Nie trzeba od niej wymagać przytulności poduszek kanapy, trzeba brać to, co daje, kochać każdy moment swego istnienia, każdego bowiem gdzieś w dali oczekuje śmierć. Czy warto nienawidzić życia za to, że nie odpowiada w pełni naszym życzeniom? Kamień spada, płynie rzeka, człowiek szuka szczęścia — wszystko dzieje się zgodnie ze swoimi prawami — komu się więc sprzeciwiać?

Siewiergin niezauważalnie dla siebie przekroczył granicę, która oddziela ten ostatni odcinek życia, nie omroczony jeszcze nadchodzącą śmiercią, od ostatniej prostej — kiedy wszystkie chwile są już policzone. Różni ludzie różnie przekraczają tę granicę, wszyscy jednak odkrywają za nią coś dla siebie nowego — coś strasznego, wielkiego, w czym kryje się i smutek, i ukojenie.

Niebo poczerniało, ale ciemność nie trwała długo: wzeszedł Deimos. Grunt z lekka się zasrebrzył i chłód, obejmujący za każdym krokiem kolana, kiedy naciągała się na nich materia kombinezonu, stał się już odczuwalny. Siewiergin włączył elektryczne ogrzewanie.

Równina stała się teraz płaska jak rozesłana serweta, gdzieniegdzie jednak plamiły ją wąskimi krechami tuszu cienie rzucane przez rzadkie pędy safaru — żałosne okazy marsjańskiej trawy. Niespodziewanie zauważył, że stara się na nie nie następować i zadziwiło go, skąd wziął się ten troskliwy odruch.

Potem przypomniał sobie… Kiedyś, w chmurny i wietrzny kwietniowy dzień spacerował po dębowym lesie. Drzewa po zimowemu jeszcze stały koślawe i nagie, ziemię zaścielały kruche, łamliwe liście i chrzęściły pod nogami żołędzie — takie same jak liście — szarobrązowe… Przyjemnie było słyszeć pod nogami ich chrzęst… W tym dźwięku odzywała się moc kroków człowieka, który wierzył w siebie, w ciężar swego zdrowego, silnego ciała. Szedł tak, dopóki wśród sztywnej trawy nie rzuciła mu się w oczy jakaś zielona gwiazdka. Ze dziwieniem nachylił się: to był kiełek żołędzia, już wczepiony w zamarzniętą ziemię. Zauważył, że wokół niego było już wiele takich gwiazdek, były wszędzie, deptał po nich… Czym prędzej, na palcach, opuścił las.

Jak wtedy, Siewiergin zatrzymał się i nachylił nad pędem safaru. Nie wiedzieć dlaczego obejrzenie trawki wydało mu się rzeczą ważniejszą niż cokolwiek innego. Łodyga safaru podobna była do rdzewiejącego drutu, ukośnie wetkniętego w grunt. Była bardziej sprężysta od stalowego drutu — wiedział, że nie dałoby się jej zmiażdżyć tak jak żołędzi. Ale safar tak samo oczekiwał godziny swego przebudzenia, jak żołądź. W tej rozrzedzonej, ubogiej w tlen i ciepło atmosferze także była dlań przygotowana wiosna; nie wegetował — wspaniale żył w środowisku śmiercionośnym dla wszystkiego co ziemskie, jeśli nie było odgrodzone skafandrem lub ścianami szklarni.

Z tym także należało się pogodzić.

Niespodziewanie od łodyżki safaru odbiegł drugi, cienki jak igła cień — wschodził Fobos.

Siewiergin wyprostował się. Otaczała go jaskrawo oświetlona równina. Wąskie, zdwojone cienie zaścielały ją czarnym klinowym pismem. On, osrebrzony księżycami, wznosił się nad ciemnymi hieroglifami jak pomnik.

Mimo wszystko było wokół niego życie. Ileż to razy, wpatrując się w silnie zaczerwienione pole mikroskopu, zachwycał się trwałością tego życia. Często szkiełko przedmiotowe przypominało pole bitwy — tak gęsto pokrywały je martwe bakterie, zabijane trucizną, ultrafioletem, promieniowaniem. Ani przebłysku ruchu — tak jak teraz. Ale było to złudzenie. Jeden organizm na milion, nierzadko jeden na miliard ukazywał się cały — i dawał początek nowej, zmutowanej rasie. To niewidzialne, które odróżniało go od wszystkich, święciło triumf nad okolicznościami i zawojowywało dla życia nową sferę tam, gdzie — wydawałoby się — nie istniał żaden punkt zaczepienia.

Tak było zawsze. Żaden błąd w przyrodzie nie był błędem. Narodziwszy się w wodzie, ziemskie życie zawładnęło lądem, wzbiło się w powietrze, opuściło w głąb górniczych szybów. Kto wie, może w ciągu setek milionów lat i bez udziału człowieka ciśnienie życia wyrzuciłoby nasiona nowych pędów w Kosmos, przeniosło je na nowe planety? Dlaczegóżby nie? Ląd był przecież dla mieszkańców morza także zgubną pustynią. Ale fala za falą, zmuszani okolicznościami szli do szturmu, i na tryliony ginących zawsze przypadały jednostki, które zdołały ocaleć w nowym środowisku.

To był jedyny wypadek, kiedy ich istnienie się opłacało. Albowiem w zwykłych warunkach ci sami, którzy przeżyli, szybciej od innych skazani byli na zgubą. Kiedy stado ptaków wpada w krąg zamieci, śmierć nie wybiera ofiar na ślepo. Sprawdzony przez miliony lat ewolucji, standardowy okaz może przetrzymać tą zamieć właśnie dlatego, że w jego doskonaleniu uczestniczyły tysiące zamieci w przeszłości. Ale biada temu, który nie jest standardowy!

On, Siewiergin, był niestandardowy i dlatego to góry pokonały jego, a nie on góry. Technika pozwoliła ludziom prawie unikać strat podczas podążania ku innym światom. Gdyby zawsze była bez zarzutu, ofiar nie byłoby w ogóle. Niestety — pancerz nie był i nie mógł być absolutny…

Nagle zrozumiał, dlaczego spośród wszystkiego, o czym mógł myśleć w swoich ostatnich godzinach, myślał właśnie o tym. Nieświadomie, bezwiednie szukał pocieszenia. Rozum nie jest w stanie pogodzić się ani z bezmyślnością życia, ani z bezmyślnością śmierci. Tak już jest zbudowany. Jakby to w czymś pomagało.

Otaczała go bezgraniczna cisza. Nie, w tej minucie, kiedy zacznie się dusić, nie wyjmie po prostu pistoletu i nie zastrzeli się. Żywym nie będzie wszystko jedno, jak zginął. Zwłaszcza przyjaciołom — kiedy znaleziono by go z dziurą w sercu. Przykład małoduszności? Nie, to nie to… Po prostu człowiek ma obowiązek walczyć do ostatniego oddechu. Tak jak walczy trawa, jak walczą bakterie. Szansa przetrwania człowieczeństwa zależy od każdego z nas — po prostu…

Teraz szedł i myślał o przyjaciołach, o tych, których kochał, o tym, co zrobił i czego nie zrobił. Wiele spośród tego, co kiedyś wydawało się ważne, straciło teraz jakiekolwiek znaczenie. Sława, władza, sukces — nie, one nie stanowią dla człowieka oparcia, kiedy przychodzi śmierć. Przed nią i po niej żyje człowiek jedynie dobrem, które dał ludziom. Jedynie przyjaźń, wdzięczność i miłość mogą podtrzymać i uspokoić, kiedy nadchodzi czas rachunku sumienia… Szczególnie miłość.

Teraz, gdyby mógł żyć od nowa, żyłby inaczej!

Za późno.

Fobos zaszedł. Zadął wiaterek — już przedjutrzenny. To znaczy, że doczeka jutra. Z jakiejś przyczyny pragnął, żeby to się stało w świetle Słońca.

W tym momencie z regulatora ciśnienia powietrza dobiegło trzykrotne pstryknięcie.

Zmartwiał. Sygnał. Sygnał uprzedzający, że tlen skończy się za dziesięć minut. Koniec.

Drętwiejące nogi same poniosły go w stronę pobielałego od szronu głazu. Niebo na horyzoncie nieco zbladło, ale do wschodu Słońca było jeszcze daleko.

A gdyby tak wyłączyć ogrzewanie i zamarznąć? Mówią, że to bardzo podobne do snu.

I nagle nieprawdopodobnie, po zwierzęcemu zapragnął żyć! Nie zdążył przecież, nie dopracował jeszcze, nie poprawił, nie dokochał! Nie mógł tak po prostu — umrzeć!!!

Zerwał się. Dusiło. Jakby do twarzy ktoś z całej siły przycisnął maskę. Mimo wszystko ruszył. Płuca wzdymały się i opadały — częściej, coraz częściej — paraliżował je ból, gardło zaciskało rzężenie, padał na kolana i mimo to pełznął dalej. I kiedy zanikła świadomość, a ciało zwinęło się w konwulsjach, zerwał hełm i zachłysnął się marsjańskim wiatrem, jak tonący zachłystuje się wodą…

W płucach poczuł chłód, ból ostatnim wybuchem poraził mózg — i wszystko zgasło.

Zgasło, by znów zabłysnąć. Ocknął się, minęły skurcze skręcające płuca i ujrzał przed sobą coś czerwonego, rozkołysanego.

Z nieprawdopodobnym wysiłkiem uniósł głowę. Było już jasno. A on pełznął! Oddychał marsjańskim powietrzem! Jego organizm nie był taki jak wszystkie — przeżył!

Nawet sobie tego nie uświadomił. Czołgał się dalej. Pełznął wściekle, uparcie, nie rozumem się już kierując, a instynktem, do przodu, wciąż do przodu, tam — do ludzi.

Przetłumaczył Krzysztof Malinowski

Kir Bulyczow

Chatka

1

W piątek Paweł wymyślił aforyzm. Leżał na piasku i wymyślił aforyzm: „Człowiek nie może zrobić tego, czego zrobić nie może”. Aforyzm nie spodobał mu się, był niezbyt mądry. Zapadał wieczór. Paweł leżał na piasku i wyobrażał sobie, że się opala. Przypiekało. Paweł marszczył się i odpędzał roje meszek zasnuwających chmurą słońce. Można było zdjąć hełm, ale zaraz zaczęłoby go mdlić i meszki wypełniłyby skafander. Zamknął oczy i starał się usłyszeć stukot piłki i głosy kąpiących się. Głosów nie było słychać — meszki kłębiły się bezdźwięcznie, a kąpiący się pozostali na Ziemi. Cisza przeszkadzała w myśleniu.

Paweł przewrócił się na brzuch. Piasek był szary i drobne muszelki podobne do pasiastych groszków rozsypywały się w pył pod palcami. Długi, rosnący z każdą minutą cień „Kompasa” dotarł do Pawła. Już od czterech dni słońce pełzło nisko nad horyzontem i teraz wreszcie postanowiło pójść na spoczynek.

Czas było wracać i wymyślić sobie zajęcie. Wypuścić ostatnią sondę i patrzeć, jak przeobraża się w biały punkcik, targana zdradzieckimi wirami powietrznymi. Można ugotować kolację albo zjeść ją na zimno. Można wziąć się za porządkowanie trzeciej komory. Winny się tam znajdować, zgodnie z jej przeznaczeniem, medykamenty i aparatura, a w rzeczywistości — potłuczone szkiełka, kurz, drzazgi i okrawki metalu. Pokładowy lekarz powinien wiedzieć, że w trzeciej komorze nie może być części do radiostacji. Wiedząc o tym, Paweł będzie jednak mimo wszystko przebierać śmieci na wzór archeologa, dopóki się nie upewni o całkowitej daremności poszukiwań.

Dręczyło go poczucie nieuchronności losu. To prawda, że odwlekała się ona na kilka dni w przyszłość, ale wystarczało to, aby rozbudzić w nim tępą nienawiść do szarego brzegu i machiny z powykręcanego żelastwa, nazywanej jeszcze przez inercję statkiem „Kompas”.

Obrzydliwa poczwara wyleciała z kolczastych zarośli sięgających plaży i usiadła w cieniu statku. Poczwara była wzrostu psa, ale ciało miała kruche i członiaste. Patrzyła bacznie na Pawła smutnymi, owadzimi oczyma. Meszki zawisły nad nią i zawirowały trąbą powietrzną. Poczwara zareagowała w końcu, podfrunęła i zaczęła bić ciałem o osmalony bok statku niczym komar o szybę okienną.

Paweł podniósł się, strzepnął z kolan piasek i muszelki i pobrnął w stronę luku. Cztery dni temu szukał go ponad godzinę i myślał, że nigdy nie zdoła odnaleźć. Wtedy wydawało mu się, że otwarty luk — to ocalenie. W istocie rzeczy niczego to nie rozwiązywało.

Poczwara stuknęła w hełm, i Paweł opędzając się złamał ją wpół. Chmura meszek od razu pokryła jej szczątki. Paweł zamknął luk i podparł go od wewnątrz stalowym prętem. Meszki bały się cienia i nie zaglądały do środka, ale z nastaniem nocy mógł pojawić się jakiś większy gość.

Rozebrał się po omacku i powiesił skafander w niszy. Awaryjne oświetlenie w korytarzu działało pod psem. Światło mrugało, gubiło się po kątach. Przyjdzie jednak całkiem je wyłączyć. A to przykre — będzie zupełnie ciemno.

Statek był rozbity. Nie mieściło się to w głowie. Statek zbudowany tak, żeby nigdy nie mógł się rozbić. Jeśli już zdarzy mu się nieszczęście — wybucha, znika bez śladu. Ale statek rozbity jak auto o słup przydrożny — to wręcz upokarzające. Nadlatujący od morza wiatr zakołysał ruiną, na podłogę posypał się pył, a w poskręcanych wnętrznościach statku coś zaskrzypiało, zawyło.

Nie było energii. Łączność zerwana. Gdyby pozostał przy życiu kapitan albo któryś z mechaników, może by coś wymyślili. Choć i to wątpliwe. Lekarz pokładowy, Paweł, niczego, jak dotąd, wymyślić nie potrafił. Aby się zupełnie nie rozkleić, wypuszczał sondy, metodycznie przeszukiwał ładownie, przywrócił do należytego porządku mostek, prowadził dziennik pokładowy i napisał list do domu. Po czym wrzucił go w resztki zsypu na śmieci.

Była jeszcze jedna sprawa. Najważniejsza i najbardziej ponura — wanny do anabiozy. Miały one autonomiczny blok zasilania. Temperatura utrzymywała się w nich na stałym poziomie. Druga wachta, jak obliczył Paweł, będzie spała jeszcze dwa miesiące. Przy najbardziej ekonomicznej gospodarce. I koniec. Paweł zostanie ostatnim człowiekiem na tej planecie. Potem także umrze. Być może szybko, jeśli nie zdoła przystosować się do tutejszego powietrza, a może dożyje starości.

Wyobraził sobie siebie jako starca w podartym, wyświechtanym skafandrze. Staruszek wychodzi na schodki przed wrosłym w szary piasek statkiem i karmi z ręki członiaste poczwary. Poczwary potrącają się, przeszkadzają sobie nawzajem i spoglądają na niego uważnie i groźnie.

Była wprawdzie jeszcze jedna możliwość. Wyłączyć wanny do anabiozy. Ani jeden ze śpiących nie odczuje przejścia w stan śmierci. Energią bloku można będzie wtedy podłączyć do jednej z komór i przeżyć bezpiecznie kilka lat. Na myśl o takiej możliwości Paweł poczuł się jeszcze paskudniej. Zajrzał do kabiny reanimacyjnej. Zaglądał tam każdego dnia, próbując nastawić się na możliwość cudu. Za drzwiami zawsze witała go ta sama beznadziejna plątanina przewodów i odłamków roztrzaskanych przyrządów. Choćby się wpatrywał nie wiadomo jak długo, żaden przewód nie powróci na miejsce. Nie, nie potrafi obudzić drugiej wachty.

A mimo wszystko jego towarzysze byli żywi — i nie był samotny.

Paweł wszedł do oddziału anabiozy. Oddział, usytuowany w centrum statku, prawie nie ucierpiał, chroniony niezawodnymi objęciami amortyzatorów. Było tu wyraźnie chłodniej niż w korytarzu. Pod matowymi kołpakami wanien odgadywało się ludzkie postaci.

— Wypadki chodzą po ludziach — powiedział do termometru. — Dzisiaj nas to spotkało, jutro kogo innego. Ktoś tu zawsze kiedyś trafi.

Paweł wiedział, że nikt tutaj nie trafi. Po co? Kiedyś, wiele lat temu, planetę odwiedziła grupa zwiadowcza, spędziła tutaj dwa miesiące albo dwa tygodnie, sporządziła mapy, pobrała okazy flory i fauny, obliczyła, że dzień tutejszy równy jest czterem ziemskim dniom, a tutejsza noc — czterem ziemskim nocom, ustaliła, że planeta nie przedstawia na razie dla ludzi żadnej wartości — i odleciała. A może nawet grupy nie było. Przyleciał automat zwiadowca, pokrążył po orbicie…

Słońce według obliczeń Pawła winno już było zejść nad samą wodę. Moment ten mógł mieć jakąś wartość dla przyszłych badaczy. Warto więc było pójść jeszcze przed kolacją na plażę i sfotografować zmianę dnia i nocy. Poza tym, mogło to być piękne.

2

To było piękne. Słońce, nieustannie rosnąc i czerwieniejąc, pełzło po stycznej do jaskrawo zielonej linii horyzontu. Było to słońce pasiaste — po liliowych krechach przebiegały nieustannie i wybuchały snopy białych iskier. Niebo, jaskrawo turkusowe bliżej słońca, stawało się szmaragdowe, głębokie i gęste w miarę oddalania się od niego. A za plecami stała już czarnozielona noc i szare obłoki, rodzące się gdzieś nad lądem, pełzły ku morzu gasząc i przyćmiewając jasne gwiazdy. Zarośla na diunach zamieniły się w czarny częstokół, gęsty i zbity, dobiegały stamtąd syki, trzaski i pomrukiwania na tyle obce i groźne, że Paweł wolał nie oddalać się od statku. Fotografował zachód słońca ręczną amatorską kamerą — jedyną, jaka ocalała na pokładzie — i wsłuchiwał się w szmery za plecami. Pragnął aby prędzej skończyła się taśma, aby słońce szybciej rozlało się w pomarańczową plamę i pogrążyło w zieleni wody. Ale taśma nie chciała się skończyć, pozostało jej jeszcze na pięć minut, a i słońce nie kwapiło się z pójściem na spoczynek.

Meszki zniknęły, i było to niepokojące. Paweł przywykł przez cztery dni do ich pracowitego krążenia, do ich jawnej nieszkodliwości. Noc groziła czymś nowym, nieznanym i złym, planeta bowiem była jeszcze młoda, pozbawiona rozumu, a życie na niej pogrążone w bezlitosnej walce o byt, w której zwyciężonego nie zamieniało się w niewolnika, a pożerało.

Nareszcie słońce, pogrążywszy się do połowy w wodzie, spłaszczyło się w soczewkę i popełzło na prawo, gdzie wzdłuż horyzontu ciągnęło się czarne pasmo — brzeg w oddali zaginał się tworząc zatokę, w głębi której upadł „Kompas”.

— No cóż — powiedział do siebie Paweł. — Dokręcimy do końca i rozpoczniemy pierwsze polarne zimowisko. Dziesięciokrotnie dłuższa noc.

Własny głos wydał mu się przytłumiony i niemal obcy. Zarośla odpowiedziały nań wybuchem hałaśliwej aktywności. Paweł nie potrafił zmusić się do tego, aby doczekać całkowitego zmroku. Palec sam nacisnął guzik „stop”. Nogi same zrobiły potrzebny krok w stronę luku, w kierunku opiekuńczego wejścia do pieczary, tak bardzo drogiej każdemu troglodycie.

I w tym momencie Paweł zobaczył światełko.

Paliło się na samym krańcu cypla — czarnego pasma na horyzoncie, w pobliżu którego słońce zapadało w wodę. Z początku pomyślał, że to słoneczny refleks odbity od skały albo od fali, że okłamują go zmęczone oczy.

Po dwudziestu sekundach światełko zapaliło się znowu w tym samym punkcie. I więcej błysków Paweł nie zobaczył — słońce dotarło do, cypla, raziło w oczy, jego rozbłyski migotały i myliły. Paweł nie mógł czekać dłużej. Wgramolił się do luku, nie zdejmując skafandra i hełmu i przeszedł na mostek. Klął obijając się o ostre kanty przedmiotów, które widoczne w blasku dnia, pochowały się teraz.

W ciemnościach majaczył fosforyzujący nieco, martwy ekran teleoka. Paweł skierował na niego kamerę, wyświetlając sfotografowane fragmenty. Być może kamera, patrząca na horyzont bez przerwy, spostrzegła światełko wcześniej aniżeli on.

Znowu był zachód. Słońce znowu pełzło po stycznej wzdłuż zielonej linii wody, siejąc kolorowe bryzgi, znowu przebiegały po nim szaroniebieskie paski i wybuchały snopy iskier. Oko kamery postępowało za słońcem. Ręce zaczęły odmawiać Pawłowi posłuszeństwa — drżały powodując falowanie szmaragdowej wody na zaimprowizowanym ekranie.

— Patrz — nakazał sobie Paweł.

Po prawej stronie kadru ukazała się czarna kropka — kraniec cypla. I tam, w tym punkcie, pewnie i obiektywnie zarejestrowane kamerą, zapłonęło światełko.

Ekran zgasł. Paweł znalazł się w zupełnych ciemnościach. Tylko przed oczami tańczyły purpurowe i zielone plamy. Po omacku przekręcił taśmę z powrotem i zatrzymał ten kadr, na którym zabłysło światełko. Na ekranie zastygło, zatrzymało się słońce, zastygł i biały punkcik na prawym skraju ekranu.

Wszystko to było nieprawdopodobne, nie mogło się zdarzyć. Światełko winno się było okazać złudzeniem optycznym, halucynacją, ponieważ Paweł podświadomie oczekiwał jakiegoś zdarzenia, jakiegoś drobiazgu zdolnego wrócić mu nadzieję. Świadomość pragnęła uczepić się czegoś za wszelką cenę, choćby mirażu. Ale światełko nie było mirażem. Kamera także je spostrzegła.

— A dlaczegóżby nie? — zapytał Paweł.

Statek nie odpowiedział. Bardzo liczył na Pawła.

„Czego ja tu jeszcze stoję? Słońce już zaszło i nie będzie przeszkadzało w obserwacji przylądka. A nuż światełka już nie ma?”

Paweł pomyślał, że jeśli gdzieś w pobliżu znajdują się istoty rozumne, na tyle rozumne, aby posługiwać się silnymi źródłami światła, to nie ma po co oszczędzać awaryjnych akumulatorów. Po omacku odszukał dźwignię i włączył oświetlenie na całą moc. Statek ożył, zrobiło się cieplej, ściany rozstąpiły się, a zdradzieckie przedmioty — kawałki rur, zwoje przewodów, strzępy poszycia — pochowały się po kątach i nie przeszkadzały już Pawłowi przebiec korytarzem do luku, ku wieczorowi, który przestał być strasznym i wrogim.

Słońce istotnie zaszło. Pozostała po nim tylko ślepa malinowa plama, pokryta ciemnoszarymi rozpadlinami zachodzących na nią obłoków. Paweł wsparł się rękami o skraj luku, wychylił się po pas na zewnątrz i liczył: jeden, dwa, trzy, pięć… błysk!

Światełko utrzymało się sekundę, zgasło, i Paweł zdążył usiąść wygodniej na drabince, zwiesić w dół nogi w ciężkich butach, zanim zapłonęło na nowo. Miało bardzo przyjemny kolor. Jaki? Niezwykle przyjemny biały kolor. A może żółty.

A kiedy wygładziła się i pociemniała plama pozostała po słońcu, światełko przestało migotać. Zapłonęło równo, jakby ktoś długo bawiący się wyłącznikiem, uwierzył w końcu w nadejście nocy i zapaliwszy światło najjaśniej, jak tylko można, usiadł do stołu, aby zjeść kolację i oczekiwać gości.

Z ciemności rzuciło się ku Pawłowi coś wielkiego. Nie zdążył nawet podciągnąć nóg i ukryć się w statku. Wystawił tylko rękę przed siebie. To coś okazało się znaną mu już poczwarą. Poczwara omotała chudymi cienkimi nóżkami rękę Pawła, jej owadzie oczy błysnęły z wyrzutem, odbijając światło padające z luku. Paweł strząsnął ją, jak strząsa się obrzydliwego pająka. Plasnęła na piasek. Zawirowało mu w głowie i dopiero teraz zrozumiał, że zapomniał opuścić przyłbicę hełmu i że oddycha powietrzem planety. Gdy sobie to uświadomił, ogarnęły go mdłości. Szybko zamknął luk i usiadł wprost na podłodze śluzy, opuścił przyłbicę i zwiększył dopływ tlenu, aby odetchnąć.

„Teraz trzeba dać sygnał — pomyślał. — Trzeba wystrzelić rakietę, zapalić reflektor. Trzeba zawołać na pomoc.”

Ale rakiet nie ma. A jeśli nawet są, to ich poszukiwanie zajmie kilka dni. Reflektory rozbite. Jest latarnia, nawet dwie latarnie, ale obie słabe, hełmowe. No cóż, trzeba zacząć od latarni hełmowych.

Paweł długo stał przy otwartym luku, zasłaniając i odsłaniając latarnię dłonią, a wolną ręką opędzając się od poczwar ciągnących do światła jak ćmy. Ognik nie reagował, świecił ciągle tak samo jasno i równo. Jego gospodarze nie podejrzewali widocznie, że gdzieś niedaleko spotkało kogoś nieszczęście. Potem, choć wątpliwe, żeby to mogło pomóc, Paweł wyniósł ze statku mnóstwo przedmiotów, które mogły się palić, i podpalił je. Ognisko było mizerne — w powietrzu było za mało tlenu, a i poczwary, zleciawszy się jak na święto, rzucały się w ogień i zwęglały, skwierczały jak mokre drwa. Paweł zmarnował cały swój zapas spirytusu i po dziesięciu minutach walki z uporczywymi samobójcami zrezygnował z ogniska.

Odszedł w stronę luku i patrzył na ognik. Nie mógł do niego przywyknąć. Światełko było jak z bajki, było okienkiem w chatce leśnika, ogniskiem myśliwych… A może odblaskiem pod kotłem ludożercy?

— Dobra — powiedział Paweł do poczwar, kotłujących się żywym stosem nad jeszcze ciepłymi, zwęglonymi drzwiczkami szafek, książkami i pamiątkowymi niedźwiadkami. — Idę.

3

Dobrze, jeśli jest jakieś rozwiązanie, decyzja, którą można podjąć. Wcześniej nie mógł się na nic zdecydować. Decyzja wymagała działań — licznych, różnorodnych i pospiesznych.

Najpierw Paweł poszedł do komory anabiotycznej. Wyprawa do światełka mogła potrwać ze trzy godziny i w tym czasie nic nie powinno zakłócić spokojnego snu jego zmienników. Jeśli coś im się stanie — przepadnie wszelki sens wyprawy. Paweł podłączył do bloku zasilania komory porządnie już nadszarpnięte akumulatory awaryjne, sprawdził stabilność temperatury w wannach i aparaturę kontrolną. Na ile mógł sądzić, komorze nic nie groziło. Nawet gdyby nie wrócił przez cały miesiąc. To prawda, że człowiekowi, wybierającemu się na trzygodzinną przechadzkę brzegiem morza, na nic zda się planowanie na cały miesiąc naprzód, ale przechadzka zapowiadała się w miarę niezwykle — Paweł nie bezpodstawnie pomyślał, że będzie pierwszym człowiekiem, wędrującym nocą po brzegu tutejszego morza.

A zatem należało się zatroszczyć o ekwipunek osobisty, zapas wody i pożywienia, uzbrojenie (na statku udało mu się znaleźć pistolet laserowy, ale Paweł od czasów szkolnych nie miał takiej broni w ręce). Wreszcie należało zamknąć uszkodzony luk tak, aby nawet słoń (jeśli na tej planecie słonie włóczą się po nocach) nie dał rady go otworzyć.

Zakończywszy przygotowania, Paweł wyszedł ze statku i nieoczekiwanie poczuł elegijny niemal smutek. Nieprzenikniony zmrok, któremu zdawało się nie będzie końca, zabarwił niegościnny świat różnorodnymi odcieniami czerni i szarości, i jedyną bliską rzeczą w tym pustynnym królestwie był okaleczony wrak „Kompasa”, zawodzący pod porywami wiatru, samotny i bezbronny.

— No — no, nie rozklejaj się — powiedział Paweł do statku i pogładził pieszczotliwie kadłub poszczerbiony w czasie awaryjnego lądowania.

— Wrócę prędko, dojdę tylko po brzeżku do ognia i wrócę.

Światełko płonęło równo, czekało. Paweł po raz ostatni sprawdził dopływ tlenu — wystarczy go na sześć godzin, w najgorszym zaś wypadku można oddychać również powietrzem planety. Chociaż to nieprzyjemne i szkodliwe. Wyciągnął pistolet, wycelował w kamień na brzegu i wystrzelił. Promień chlasnął o kamień, rozdzielając się na dwie połówki świecące purpurowym, gorącym światłem. Na samym końcu Paweł uruchomił ostatecznie własnoręcznie skonstruowany przez ostatnie pół godziny system zapór, którego pozazdrościłby mu każdy Neandertalczyk. Luk skrzypnął i zamknął się. To wszystko. Czas było ruszać.

Paweł rozgrzebał butem stos osmalonych poczwar — ognisko dawno już zgasło i ostygło. Przeskoczył przez nie — nie po to jednak, aby okazać swą dziarskość — chciał sprawdzić, czy wszystko miał na sobie dostatecznie mocno przytroczone.

Najwygodniej było iść samym skrajem plaży. Fale sięgające tutaj jęzorami leniwej piany sprasowały piasek — był sprężysty i twardy. Latarnia była chwilowo niepotrzebna, widać było dobrze wszystko, co należało widzieć — nie kończący się pas piasku, ciemną wodę z lewej, czarne zarośla na diunach z prawej strony. I tak w nieskończoność, aż do światełka.

Paweł przeszedł kilkadziesiąt kroków, zatrzymał się, obejrzał na statek. Statek był ogromny, nieprzenikniony i strasznie samotny. Jeszcze kilka razy oglądał się — statek wciąż malał, rozpływał w ciemnościach i zlewał się z niebem, i gdzieś pod koniec pierwszego kilometra drogi Paweł nagle zrozumiał, jak jest mały i bezbronny, jak obcy temu morzu. Zrobiło mu się straszno, chciał zawrócić, uciec do statku, ukryć się w luku. Przez chwilę starał się wzbudzić w sobie nadzieję, że zapomniał zabrać czegoś bardzo ważnego w tej podróży, po co, chce czy nie chce, musi wrócić. Ale kiedy usiłował sobie to coś przypomnieć, odezwał się wstyd, zaczęło go gryźć sumienie — nie było po co wracać, nie wolno było wracać, i wtedy Paweł spróbował sobie wyobrazić, że jest żoną Lota, uwierzyć, że jeżeli się obróci, zamieni się w słup soli. I do rana zliżą go łasi na krystaliczną sól mieszkańcy zarośli.

Postanowił, że będzie śpiewał. Śpiewał słabo. Po drugiej zwrotce zarośla zamilkły. Piasek rozwijał się pod stopami równą wstęgą, czasami język fali podpełzał do nogi wędrowca i Paweł skręcał nieco wyżej, omijając płaty piany. Raz przestraszyła go biała plama z przodu. Plama była nieruchoma i złowieszcza. Zwolnił kroku, ścisnął rękojeść pistoletu. Plama rosła, i widać było, jak coś czarnego, wielołapego wysunęło się z niej, gotując się do schwytania przybysza. Ale Paweł szedł mimo wszystko, wystawiwszy przed siebie pistolet, i czekał, aż plama pierwsza zdecyduje się na atak. Był tutaj intruzem, a dla intruza nie ma nic bardziej niebezpiecznego, jak pierwszemu otwierać ogień — nikogo to jeszcze nie ocaliło.

Plama okazała się ogromną muszlą, a może pancerzem jakiegoś morskiego stworzenia. Kilka poczwar pełzało po niej, przypominając do złudzenia ogromne łapy.

— A kysz, nieszczęsne! — krzyknął Paweł poczwarom, i te posłusznie zlazły z muszli i odleciały w zarośla, biorąc go widocznie za wielkiego drapieżnika, amatora morskiej padliny.

Spod muszli wyskakiwał wszelkiej maści żarłoczny drobiazg i umykał do wody. W ciemnościach trudno było rozeznać się w kształtach i zwyczajach żyjątek — niektóre nurkowały i rozpływały się w pianie, inne uwijały się po brzegu fosforyzującymi plamami.

Po zdarzeniu z muszlą Paweł poczuł się pewniej — mieszkańcy morza i zarośli zajęci byli swoimi sprawami i nie zamierzali go atakować. Rozumiał wprawdzie, że jego pewność siebie opiera się na błędnym rozumowaniu. Bo przecież jeśli istnieją ślimaki, to są i poczwary, które tymi ślimakami się żywią. A jeśli są poczwary, to ktoś tam je pożera. I jeszcze ktoś pożera tych, którzy żywią się poczwarami. I tak dalej.

Minęła już godzina od czasu, kiedy opuścił statek, za sobą miał najwyżej pięć kilometrów drogi. Jedyne, co niepokoiło go teraz naprawdę, to to, że światełko nie przybliżało się. Tak samo daleki był czarny cypel, tak samo równy pas piasku.

I w tym momencie Paweł zobaczył rzekę.

Z początku słychać było tylko szum. Szum, który wplątywał się w jednostajny rytm przyboju, zaniepokoił Pawła. Potem zobaczył i rzekę, która wpadając do morza rozbijała się na mnóstwo płytkich, bystrych odnóg. Brzeg wydawał się niewielkim półwyspem w morzu. Między odnogami i z obu stron delty ziemia pokryta była ciemnymi plamami porostów i trawą. Przejście rzeki w bród na pierwszy rzut oka wydawało się nietrudne, — ale kiedy kilka metrów od wody jego noga zapadła się po kostkę, Paweł zrozumiał, że w rzece mogą czyhać na niego pułapki.

Już następny krok okazał się trudniejszy. Piasek stał się ustępliwy i grząski, z chlupotem wciągał nogę i niechętnie ją puszczał.

„W końcu — pomyślał Paweł — nic mi nie grozi. Jestem w skafandrze i jeśli nawet wpadnę gdzieś głębiej, nie przemoczę nóg.”

Ta myśl nie zdążyła jeszcze opuścić głowy, a Paweł stracił grunt pod nogami i zapadł się po pas. To nie było wszystko: Próba wyjścia z pułapki najpierw zmusiła go do pogrążenia się o dalsze kilka centymetrów. Skafander był elastyczny, i błotnista maź, która pojmała Pawła, uciskała mu piersi, dochodziła do ramion. Przypomniał sobie, że w podobnych przypadkach myśliwym, którzy wpakowali się w błoto, zawsze trafia się pod ręką jakaś gałąź albo choćby krzaczek. Gałęzi w pobliżu nie było, a krzaczek rósł o jakieś trzy metry przed nim. Paweł doszedł do wniosku, że przy krzaczku winno być twardziej, i skoczył naprzód.

Dla postronnego obserwatora jego skok wyglądałby zapewne bardzo dziwnie: istota pogrążona po piersi w piachu robi rozpaczliwy ruch, wyrywa kilka centymetrów ciała z uwięzi, przesuwa się o pół metra do przodu i w tym samym momencie prawie całkowicie znika z pola widzenia.

Skok był pomyłką, wybaczalną tylko dlatego, że Paweł nigdy wcześniej nie zetknął się ani z błotami, ani z grząskimi piaskami. Teraz, nad lekko kołyszącą się i piętrzącą się bąblami powierzchnią sterczały tylko górna polowa jego hełmu i dłonie. Paweł spojrzał z ukosa i zobaczył, że czarna granica piasku powoli, ale dostrzegalnie przesuwa się po przeźroczystej przyłbicy. Nie bał się jeszcze — wszystko stało się tak szybko i niespodziewanie, że po prostu nie zdążył przestraszyć się jak należy. Starając się nie robić zbędnych ruchów, dlatego że każdy ruch pogrążał go głębiej, Paweł ostrożnie odwrócił głowę w stronę odległego cypla. Światełko paliło się. Czekało. Głowę trzeba było mocno zadzierać, ponad piasek wystawał tylko czubek hełmu z niepotrzebną anteną nastrojoną na statek, na którym i tak nikt go nie usłyszy. Po kilku sekundach światełko zniknęło i wszystko zniknęło. Było ciemno, strasznie ciasno i zupełnie nie wiadomo było, co robić dalej.

Strach przyszedł wraz z ciemnością. Paweł uświadomił sobie, że jego oddech stał się szybki i płytki, brakowało mu powietrza, choć było to nieprawdą — butle rzetelnie dostarczały wciąż tyle tlenu, ile należało. Hełm był dostatecznie twardy i nie groziła Pawłowi śmierć od uduszenia. Śmierć… Gdy tylko słowo to przemknęło w myślach, to zaczepiło się w mózgu i zostało tam. Śmierć. Przecież w tej jamie może dopaść go śmierć.

Słowo to miało jakąś magiczną siłę. To było odrażające słowo, kłamliwe, złe. Paweł rozumiał, że nie może się ono odnosić do niego, dlatego… dlatego, że na niego czekają. Czeka na niego Gleb Bauer i Kira Tkaczenko, i nawigator Baturin — bez Pawła oni także zginą. I jeśli kiedyś przyleci tutaj statek, a przyleci na pewno, to będzie za późno. Jeśli przylecą tutaj ludzie, to znajdą ciała drugiej wachty w wannach do anabiozy, ciała tych, którzy zginęli, i zrozumieją, że ktoś przebywał jeszcze przez jakiś czas na statku, a potem znikł. Będą go szukać i oczywiście nigdy nie znajdą. Nawet jeśli planeta zostanie zasiedlona i położą drogi, nikt nigdy nie odnajdzie doktora Pawła, lat trzydzieści cztery, szatyna, wzrost sto osiemdziesiąt trzy, oczy niebieskie…

— Ano, dosyć — powiedział do siebie Paweł. — W ten sposób można rozmyślać i do rana.

Trzeba było spróbować się wydostać. Uświadomił sobie, że wcale nie ma zamiaru zdychać w tej przeklętej jamie. Należało znaleźć jakieś wyjście z pułapki. Ot i wszystko.

Twardy piasek ma za sobą. Więcej ryzykować nie należy. Żadnych ruchów naprzód — tylko w tył, do brzegu.

Spróbował podnieść ręce. Można to było zrobić, ale z trudem, piasek był zbity i ciężki. Spróbował pokopać rękami przed sobą, ale zapadł tylko głębiej w bagno, i trzeba było znieruchomieć na nowo, aby przezwyciężyć wybuch paniki paraliżującej świadomość. Panika była irracjonalna — ciało, czując bliskość śmierci, zaczęło się miotać.

Paweł „przeczekał panikę na pokładzie”. Wiedział, że jest od niej silniejszy, pozostał na „kapitańskim mostku” — buntownicy zaś bezsilnie biegali po pokładzie i wymachiwali rękami. I w tym momencie nogi, palce nóg, poczuły twardy grunt.

— Wspaniale — rzekł Paweł, uspokajając buntowników i tchórzy, którzy zagnieździli się w jego ciele. — Toż zawsze wam mówiłem, że trzęsawisko nie jest bezdenne. Zwyczajna dziura. Stoimy na dnie i teraz spokojnie, nie spiesząc się pójdziemy z powrotem.

Powiedzieć było łatwiej, niż zrobić. Piasek nie chciał puścić Pawła i ciągnął go w dół, dno było śliskie i niepewne. Ale mimo wszystko zrobił krok w górę po zboczu jamy i uświadomił sobie, że piekielnie się zmęczył. Szczególnie przeszkadzał mu ciężar błocka. Przez myśl przemknęło mu wyobrażenie nurka idącego powoli po głębinie..

— Zaczekaj — powiedział do siebie. — Mam pomysł.

Po minucie prawa ręka przekopała się przez piasek i nacisnęła dźwignię regulującą dopływ powietrza. Nacisnął ją aż do oporu i nie puszczał tak długo, dopóki powietrze dławiące gardło, wyciskające oczy z orbit, wstrzymujące serce — nie napełniło skafandra na tyle, że kolejny krok w górę okazał się znacznie łatwiejszy.

Puścił dźwignię dopływu powietrza dopiero wtedy, gdy wynurzył się po pas z grząskiego piasku i starłszy wolną ręką błoto z hełmu, zobaczył światełko. Paliło się dalej.

4

Paweł długo siedział na brzegu, pozwalając falom obmywać wyciągnięte nogi. Uśmiechał się, nie mógł się nie uśmiechać, kiedy kilka razy podnosił ręce, ażeby się przekonać, jak lekko i swobodnie żyje się w powietrzu.

Rzeka spływała do morza tak samo spokojnie jak poprzednio i niemożliwym już było odnaleźć miejsce swego niedawnego uwięzienia. Piasek wygładził się, pogodził się z utratą niewolnika — czekał na nowe ofiary.

Ale najważniejsze zadanie nie zostało wykonane. Rzeka zagradzała drogę i należało ją przejść, aby kontynuować wędrówkę po równym brzegu, zaczynającym się na nowo o jakieś sto metrów dalej.

Odsapnąwszy, Paweł podniósł ‘się i skierował ku zaroślom. Muszelki trzeszczały pod stopami i szmery na przodzie, trzaski gałązek, piski przybliżały się, stawały się coraz wyraźniejsze. Zatrzymał się na skraju zagajnika przypominając sobie, że do pistoletu mogło napchać się piasku. Wydostał go, przeciągnął ręką po lufie. Lufa była czysta.

Szedł trzymając się z dala od szczebioczącej, niewinnej na pierwszy rzut oka rzeczki, wdrapał się na niewysoki pagórek i stanął przed zwartą ścianą chaszczy. Krzaki wyciągały naprzeciw kolce i suche gałęzie stały ciasno niczym żołnierze gotujący się na spotkanie wroga. Paweł spróbował rozgarnąć zarośla, ale gałęzie pozczepiały się kolcami, wypadało żałować, że nie nałożył rękawic.

Przez kilka minut daremnie szamotał się z gąszczem, usiłując odnaleźć w nim jakieś przejście, w końcu z wściekłością liznął po krzakach promieniem pistoletu. Promień przeciął w zaroślach wąską szczelinę, podniósł się biały słup dymu i krzaki czujnie zamilkły. Paweł włączył hełmową latarnię i zobaczył, jak zarośla, stanowiące litą całość, zabliźniają swoją ranę, jak pełzną przez szczelinę palce gałązek i szpony kolców, jak osypują się na ziemię martwe badyle, a na ich miejscu wyrastają świeże pędy.

Promień lampy zwabił poczwary i Paweł po raz pierwszy zobaczył, że wylatują one z zagajnika poprzez powstające w nieprzeniknionej ścianie otwory, które zamykają się natychmiast za nimi jak zatrzaskujące się drzwi.

Zgasił latarnię i zawrócił, opędzając się od natrętów stukających przeźroczystymi skrzydłami w hełm i zaglądających w oczy.

Wrócił na brzeg. Przejście rzeki w bród było niemożliwe, nie sposób było się również przebić przez zarośla do takiego jej miejsca w górnym biegu, gdzie nie będzie grząskich piasków. Wracać nie wolno… Pozostawała trzecia droga — po morskim dnie. Nie obiecywała sukcesu, ale wyboru nie było. Paweł zszedł do wody.

Dno opadało łagodnie, fale rozbijały się o nogi, popychały w stronę brzegu i nieco świeciły obrysowując kontury każdego znajdującego się w wodzie przedmiotu. Paweł postępował powoli po twardym dnie, starając się trzymać skraju wysuniętej delty. Wkrótce trzeba się było zanurzyć po pas, i jego ruchy stały się płynne i niezręczne jak we śnie. Gdzieś, o jakieś pięćdziesiąt metrów od brzegu, dno nieoczekiwanie umknęło mu spod nóg, i Paweł zapadł się pod wodę z głową. Pływać nie mógł, skafander był za ciężki, choć niestety nie na tyle, aby podeszwy pewnie trzymały się dna. Przy każdym kroku tracił równowagę, ciągnęło go w górę i jak na złość nie mógł namacać butami żadnego kamienia, który pozwoliłby mu zwiększyć własny ciężar.

Fosforyzujące żyjątka rozpierzchały się na boki przed niezdarnym człowiekiem. Pod wodą było ciemniej, i Paweł włączył latarnię, aby nie zboczyć z drogi. Po prawej stronie miał piaszczystą skarpę biegnącą stromo w górę — skraj delty, z lewej dno opadało tarasami. Prąd rzeki odczuwało się tu wyraźnie — wody napierały na bok i pędziły w głębinę, widać było, jak po dnie przemykają strumyczki piasku niesione prądem.

Schodząc głębiej, Paweł pogrążył się w dżungli wodorostów, miękkich i ustępliwych. Nikt nie przeszkadzał mu iść po dnie morza, nikogo nie spotkał, a mimo to nie mógł pozbyć się wrażenia, że ktoś go śledzi starając się zgadnąć, na ile jest silny i niebezpieczny…

Morda patrzyła na niego z wodorostów jedynym wąskim okiem. Światło latarni hełmowej odbiło się w nim i oko zwęziło się jeszcze bardziej, starając się widocznie dostrzec, co też takiego kryje się za plamą światła.

Paweł zamarł i od raptownego zatrzymania stracił równowagę, prąd porwał go, uniósł i rzucił naprzód, ku mordzie. Rozłożył ręce, aby utrzymać się na miejscu, i zadarł głowę nie chcąc wypuścić przeciwnika z promienia lampy. Był bezradny, nie mógł nawet sięgnąć po pistolet, ponieważ ręce zajęte były teraz przywracaniem ciału utraconej równowagi.

Oko zamknęło się, rozdziawiła się natomiast paszcza najeżona igłami. Paweł mógł doskonale zmieścić się w tej paszczy i momentalnie dorysował sobie w wyobraźni odpowiadające jej ciało i ogon z kolcami na końcu. Paszcza zamknęła się i na powrót otwarło się oko. Morda była najwyraźniej zdziwiona niezwykłym zachowaniem się intruza ledwo dotykającego kończynami dna, wymachującego rozpaczliwie rękami, przewracającego się, a przy tym zbliżającego się wyraźnie do niej.

Monstrum nie wytrzymało tego niesamowitego widowiska, uznało, że Paweł chce je zjeść. Zawróciło i rzuciło się do ucieczki. Nie miało ciała, nie miało ogona z kolcami — tylko coś w rodzaju zakrzywionej potylicy zaopatrzonej w płetwy.

Łodygi wodorostów zakręciły się w wirze wznieconym przez potwora.

Paweł stanął w końcu na nogach. Odpocząwszy chwilę, wyciągnął pistolet i postanowił nie wypuszczać go z ręki, dopóki nie wydostanie się na brzeg. A kiedy ruszył, zawrócił przezornie, następnie wydostawszy się z wodorostów zszedł głębiej, aby obejść dżunglę skrajem.

W głębinie prąd utrudniał poruszanie się, podobny był do silnego wiatru. Paweł wyszukał podłużny kamień podobny do obłamanego palca i wziął go w wolną rękę, aby nie dać się znieść porywom wody przy każdym kroku.

Idąc dalej wzdłuż dżungli spojrzał na zegarek. Minęły już dwie godziny od czasu, gdy opuścił statek, spacer przeciągał się. Zarośla przerzedziły się — widocznie lepiej im się żyło w tym miejscu, gdzie słodka woda rzeki mieszała się z morską. A więc można powoli kierować się w stronę brzegu. Wędrówka po morskim dnie zakończy się niebawem. Paweł uradował się na myśl o powrocie na ląd, gdzie mieszkają tylko nieszkodliwe poczwary. Zaczął wspinać się po łagodnym stoku i odchyliwszy głowę zobaczył poprzez cienką warstwę wody gwiazdy i strzępy fosforyzującej piany na grzbietach fal. I w tym momencie poczuł silne uderzenie w plecy. Schylił się instynktownie naprzód, uderzył czołem o przyłbicę i spróbował się odwrócić, aby spotkać się twarzą w twarz z nieznanym niebezpieczeństwem.

Nie było za nim nikogo.

Paweł postał chwilę, wodząc latarnią i wpatrując się w ciemności, i znowu poczuł uderzenie w plecy. Jakby ktoś szybki i swawolny zabawiał się z nim w chowanego.

— Ach tak — powiedział. — Jak sobie chcesz. Ja idę na brzeg.

Zamarkował powolny obrót wokół własnej osi, ale nagle ostro zawrócił i zderzył się nos w nos z tępopyskim stworzeniem, podobnym do ogromnego robaka. Stworzenie zobaczywszy, że je zdemaskowano, momentalnie wzbiło się w górę, wyskoczyło nad powierzchnię wznosząc słup bryzgów i znikło.

— A więc nie zapoznaliśmy się — powiedział Paweł. — Choć byłeś nadzwyczaj miły.

Zrobił jeszcze krok i poczuł, że woda rozstąpiła się. Stał w niej teraz po szyję. Brzeg był pusty i biegł w dal ku światełku (światełko Paweł zobaczył najpierw) równym pasmem. Rzeka szumiała za plecami bezsilna, niezdolna go już zatrzymać. Paweł upuścił kamień i chciał wyjść z wody, gdy nagle ktoś chwycił go za nogę i silnie szarpnął w głębinę.

Woda zakotłowała się. Paweł stracił orientację i zrozumiał tylko, że coś go ciągnie z powrotem w morze, na co nie ma najmniejszej ochoty. Starał się wyrwać nogę, włączyć latarnię, wystrzelić do istoty, która go zaatakowała — wszystko naraz.

Wreszcie lampa zapaliła się, ale w zmąconej wodzie Paweł w żaden sposób nie mógł dostrzec swego prześladowcy i wtedy wyciągnąwszy nadludzkim wysiłkiem pistolet, wystrzelił w jego stronę. Płomień pistoletu był oślepiająco jasny, uchwyt napastnika osłabł. Paweł przysiadł na dnie i uświadomił sobie, że starał się go wciągnąć w głąb swawolny robak, który tak bojaźliwie umykał niedawno. Wił się teraz rozcięty promieniem na dwoje. Woda jeszcze bardziej zmętniała. Pawłowi, nie wiedzieć dlaczego, zrobiło się żal robaka i pomyślał, że nie chciał on po prostu rozstawać się z człowiekiem, do którego poczuł sympatię. Ot, chciał zaprowadzić do siebie, przedstawić rodzinie — ale nie wiedział biedak, za jaką część ciała chwyta się ludzi prowadząc ich w gościnę.

Paweł postał, popatrzył na wijącego się czerwia i już chciał wyjść na brzeg, gdy z głębin wyskoczyło stado cienkich wrzecionowatych ryb, zwabionych widocznie zapachem krwi. Wrzecionowate stworzenia rozdwajały się na kształt szczypiec i wbijały się w olbrzymiego robaka. Było ich bardzo wiele. Widowisko walki połówek czerwia z drapieżnikami było tak okrutne i brutalne, że Paweł nie mógł oderwać od niego wzroku — stał i patrzył. Gdy jednak jedno z wrzecion rzuciło się ku niemu sprawdzając, kto tak jasno świeci, zrozumiał, że nie wolno mu zatrzymywać się dłużej. Wyłączył latarnię i pospieszył do brzegu z nadzieją, że ogromny robak jest dla drapieżników o wiele bardziej apetycznym kąskiem aniżeli jego skafander.

Niestety, wrzeciono pomyślało inaczej. Wpiło się w bok i rwało tkaninę jak zły pies. Paweł musiał użyć pistoletu i rozpłatać je promieniem. W tym momencie kilka innych ryb porzuciło czerwia i rzuciło się w pogoń za Pawłem.

Cofał się w stronę brzegu siekąc promieniem po zwinnych ciałach drapieżników, ale wyglądało na to, że na miejsce zabitego pojawia się natychmiast inny osobnik. Dwa razy udało im się przedrzeć do skafandra i choć tkanina nie poddawała się zębom, nie przestawały jej targać i skubać, jakby jej opór dodawał im sił.

Jednemu udało się przegryźć skafander i wpić się w nogę. Paweł rycząc z bólu, czując jak woda leje się przez otwór i miesza się z krwią, jak wciąż nowe i nowe wrzeciona rozrywają mu nogi, rzucił się z rozpaczą do brzegu. Chlastał jeszcze po wodzie słabnącym promieniem, woda kipiała wokół, buchały fajerwerki iskier i kłęby pary.

Wyczołgał się wreszcie na piasek, wyciągając za sobą drapieżniki wpijające się w jego ciało chwytem buldoga, a raczej nie drapieżniki, a ich strzępy, ponieważ wszystkie były martwe, posiekane promieniem pistoletu.

W miejscu ukąszenia łydka piekła. Zęby napastników wbiły się w mięsień i Paweł czuł, jak krew płynie mu z rany, ale nie miał jej czym zatamować. Popełnił niewybaczalny dla lekarza błąd — nie zabrał z sobą nawet plastra.

— Gonić by takich — powiedział do siebie. — Oczekiwałeś, że spędzisz przyjemny wieczór, wybrałeś się na spacer przy księżycu.

Poczuł ogromne zmęczenie, pragnął tylko położyć się i nie chodzić nigdzie więcej. Nawet nie wrócić na statek, dlatego że wracać trzeba będzie znowu po morskim dnie, a takie podróże można podejmować tylko raz w życiu. „Zakop się zwyczajnie w piasku i śpij” — podpowiadało zmęczone ciało. „Nikt cię nie dotknie. Odpoczniesz godzinę, dwie i pójdziesz dalej.” Mdliło go coraz bardziej i miał kłopoty z oddychaniem.

Ależ to jasne, uświadomił sobie. Przez dziurę w skafandrze oddycha tutejszym powietrzem. A to pech! Odwinął kawał sznura wiszącego akselbantem przez ramię — zabrał go z sobą na wypadek, gdyby potrzebna była lina — odciął promieniem pistoletu półmetrowy kawałek i nałożył opaskę poniżej kolana. Nie było to zbyt rozsądne — noga zdrętwieje i iść będzie trudniej, ale na mieszaninie swojego i tutejszego powietrza też daleko nie pociągnie.

Odcinając sznur, Paweł zauważył, że pistolet daje zupełnie słabiutki płomień, Pozostał tylko nóż, ale czyż można było go uważać za skuteczną broń? Potem zrobił jeszcze jedno nieprzyjemne odkrycie — w czasie walki na dnie plecak otworzył się i zapasy jedzenia padły łupem ryb. Na dnie plecaka pozostała tylko tubka z sokiem. Paweł wypił połowę, a resztę starannie schował w bezpiecznym miejscu.

Najrozsądniej byłoby powrócić teraz na statek. Może uda się podładować pistolet, a co najważniejsze, odnowić zapas wody i zmienić skafander. Dalej iść byłoby nierozsądnie. Z każdym krokiem powrót staje się coraz bardziej problematyczny, coraz bardziej nie wiadomo, co jest przed nim i co kryje się za światełkiem. Może to po prostu czynny wulkan.

Aby nie roztrząsać dłużej, Paweł poderwał się mimo bólu nogi i żwawo poszedł po piasku w kierunku światełka, nie oglądając się za siebie.

Chciało mu się pić. Kiedy się wie, że pozostały jeszcze tylko dwa łyki napoju, zawsze się chce pić. Aby odwrócić uwagę od pragnienia, skoncentrował się na bólu w nodze, ale już po dwustu krokach nie musiał tego robić specjalnie — noga drętwiała i ćmiła jak bolący ząb. „Tego jeszcze brakowało, żeby ryby były jadowite — pomyślał Paweł. — Trzeba mi było od razu rwać do brzegu, gdy tylko je zobaczyłem. A ja stałem i gapiłem się całą minutę.”

Uporu starczyło mu jeszcze na pół kilometra. Potem musiał przysiąść, rozluźnić sznur, zwiększyć dopływ tlenu, aby nie utracić przytomności. A mimo to czuł się coraz gorzej. Widocznie stracił dużo krwi. Przez chwilę stało się możliwe, że mógł spojrzeć na siebie z zewnątrz i jako lekarz postawić sobie diagnozę obiektywną i okrutną. Diagnoza brzmiała: „nie dojdzie”!

— A jednak dojdę — odpowiedział Paweł na diagnozę. — Tam czeka Gleb i cała druga wachta.

Znowu zacisnął sznur — odpoczynek mimo wszystko nie pomógł, tylko tlen bezczelnie ulatywał w niebo — i dokuśtykał do zarośli. Krzaki były tutaj wyższe, nie tak kolczaste, bardziej podobne do drzew. Chciał odciąć gałąź nożem, ale ręce odmówiły mu posłuszeństwa i musiał znowu wydostać pistolet i odpiłować ją promieniem.

Dalej Paweł szedł podpierając się gibką laską i powłócząc chorą nogą. Był zapewne podobny do umierającego wędrowca na pustyni albo do badacza polarnego z dawnych czasów, ostatkiem sił dążącego do bieguna. A jeśli wypadało, aby za wędrowcem polarnym biegł wierny pies, to i Paweł miał swoich towarzyszy, nie tak sympatycznych jak psy, ale wiernych — kilka poczwar unosiło się nad jego głową, raz po raz opadając na piasek. Nie były natrętne, przeciwnie, nawet grzeczne. Ale czuło się, że bardzo pragną tego, aby dwunoga istota jak najprędzej padła na piasek i zdechła.

Kiedyś będą tutaj mieszkać ludzie, pomyślał Paweł. Wybudują domy i ulice i być może nazwą którąś z nich imieniem „Kompasa”. W długie wieczory będą przychodzić na brzeg morza alejkami wytyczonymi w zagajnikach, będą rozkoszować się pasiastym słońcem, zielonkawą wodą, a oswojone poczwary będą pilnować dzieci i przysiadać na męskich ramionach. Ludzie przecież bardzo szybko wpadają na sposób, jak poprzestawiać wszystko do góry nogami. Być może, nauczą się nawet zbierać zieloną pajęczynę z wodorostów i tkać z niej wytworne szale, trwałe, migotliwe, lekkie. A tymczasem on, Paweł, kuśtyka po piasku i prześladują go zupełnie nie oswojone poczwary, pojęcia nie mające o tym, że człowiek to król stworzenia. Tylko człowiek i nikt poza tym…

Ale kto zapalił światełko? Kto wyczekuje podróżnika za otwartymi okiennicami? Czy przywita go życzliwie? Zadziwi się? Przywita ogniem, wystraszywszy się nieznajomego? Przecież jeśli istoty rozumne pojawiły się tutaj stosunkowo niedawno, to mogą się okazać niedostatecznie rozumnymi, aby spieszyć z pomocą jakimś tam kosmonautom.

Ale najważniejsze — to dojść. Nieistotne teraz, czy czeka tam wróg, czy przyjaciel, czy to po prostu wulkan, czy świecący krzak. Jeśli zacznie rozmyślać, da zmóc się wątpliwościom, i siły szybko opadną. Padnie i dostarczy niezasłużonej satysfakcji członiastym poczwarom.

Światełko tymczasem przybliżało się… Brzeg dosyć gwałtownie załamywał się w stronę przylądka, na końcu którego, nieprawdopodobnie daleko, ale o ileż bliżej aniżeli poprzednio, płonęło światełko. Krzaki odstąpiły od brzegu rozerwane niewysoką skalistą grzędą — grzbietem przylądka. Włączywszy na chwilę latarnię Paweł oglądał pobłyskujące czarne skały, regularnie zębate jak ściany starej twierdzy. Potem trzeba było latarnię wyłączyć — poczwary rzucały się na nią z zapamiętaniem. Jeśli wcześniej ich uderzenia wydawały się lekkie, teraz każde zderzenie odzywało się wybuchem bólu i nawrotem obrzydliwych mdłości.

Zrobiło się jeszcze ciemniej, obłoki zamieniły się w zwarty całun i zaczął padać deszcz — gęsty, drobny, ściekający po przyłbicy rozgałęziającymi się strumykami. Paweł od razu zapragnął ochłodzić sobie nim twarz — powinien być przecież świeży i rześki. Podniósł przyłbicę i wychylił głowę na zewnątrz. Krople spadające na czoło były ciepłe i — co najdziwniejsze — deszcz niósł dziwne, odurzające zapachy ziemi skrywającej się za zaroślami, zapachy sennych lasów, soczystych stepów, ogromnych, rozpościerających się na ziemi zaborczych kwiatów, rozpadlin wypełnionych lawą, porosłych błękitnymi mchami lodowców, gnijących pni, z których nocą tryskają snopy kolorowych iskier…

Rozpaczliwym wysiłkiem, tracąc świadomość, otumaniony przywidzeniami, które przyniósł deszcz, Paweł opuścił przyłbicę. Trzeba było siąść na piasku i przepędzić majaki, oddychać głęboko i równo i walczyć z nieodpartym pragnieniem snu. Paweł starał się rozzłościć. Rugał siebie, drwił, wykrzykiwał coś obraźliwego pod adresem poczwar, które rozsiadły się wokół niego kręgiem na piasku…

Potem znowu szedł. I wydawało mu się, że w ślad za nim kroczy słoń, wielki szary słoń ze sprężystą trąbą i obwisłymi uszami. Tupał po piasku i doganiał Pawła. Słoń był przywidzeniem i poczwary były przywidzeniem. Światełko także było przywidzeniem. Nie było w istocie niczego prócz piasku i wody. Dobrej zielonej wody. Jak miękko byłoby w niej poleżeć. Woda zaniesie go z powrotem do statku, położy przy luku, i Gleb Bauer sam, z własnej woli wyszedłszy z anabiozy, podejdzie, weźmie Pawła na ręce, zaniesie do kajuty i powie: „Zuch z ciebie, Sława, daleko zaszedłeś”.

Potem przyszło rozjaśnienie umysłu. Ból. Szare, niskie niebo. Szorstki piasek. Skały nawisłe nad wąskim, piaszczystym pasemkiem zakrywające światełko. Paweł walcząc z bólem i błogosławiąc go za to, że przywrócił mu świadomość, oparł się ręką o skałę, wyciągnął tubkę z sokiem i dopił ją. Poczuł się jeszcze gorzej, ale w głowie mu pojaśniało. Natychmiast pospieszył naprzód, bojąc się na nowo utracić świadomość, zwariować, uwierzyć w łaskawość fal i spokój.

Ale słoń wciąż szedł za nim. On jedyny pozostał z przywidzeń. Jego kroki były realne, ciężkie, wydawało się, że piasek drży i ugina się pod nim.

Niepokoiła go nieobecność światełka. A nuż przejdzie obok, minie je, a nie starczy mu sił aby zawrócić, wdrapać się na skałę, obejrzeć się. Paweł zupełnie nie mógł sobie wyobrazić, ile czasu upłynęło od chwili, gdy skręcił w przylądek. Luki w świadomości mogły być chwilowe, ale mogły i trwać długo.

A słoń jest zupełnie blisko. Dyszy za plecami. Wystarczyłoby tylko, aby Paweł odwrócił głowę, a widzenie zniknie. Ale w żaden sposób nie potrafił się zmusić, aby to zrobić. Zmęczył się nie tylko fizycznie. Zmęczyło się wszystko — rozum i wyobraźnia, i uczucia. Umysł odmawiał przyswajania nowych obrazów i reagowania na nie, nie był w stanie ani się ich bać, ani ignorować. Było mu zupełnie wszystko jedno, czy idzie za nim słoń, czy to tylko płód chorej wyobraźni, ostatek majaczeń. Mimo wszystko Paweł obejrzał się. Miał nadzieję, że nie zobaczy niczego, oprócz poczwar.

Ale słoń był. Nie, to nie był żaden słoń. Po prostu kolos, bryła w kształcie amfory w niepojęty sposób kolebiąca się za nim z tyłu, dopasowująca swój ruch do szybkości człowieka, nawet utykająca na jedną stronę, jakby powłóczyła nogą. Nie miała ani oczu, ani trąby. Tylko w najbardziej nieoczekiwanych miejscach jej ogromnego ciała nagle wzdymała się szara błonka, tworząc krótkie macki.

Paweł włączył latarnię. W tym momencie przepadł gdzieś ból i ogarnęła go złość, którą tak bezskutecznie starał się w sobie wzbudzić. Przecież tylko parędziesiąt kroków pozostało do celu, do światełka. Tak się nie robi. To nieuczciwe. To wprost nieuczciwe ze strony planety.

Bryła nie odstąpiła, tylko w tym miejscu, na którym spoczął promień latarni, utworzyło się zagłębienie, jakby światło namacalnie napierało na błonę. Paweł powiódł promieniem po ciele bryły, i ta z nieoczekiwaną lekkością umknęła spod niego, rozdzielając się na dwie części tworzące kształt podobny do klepsydry.

Wyszarpnął pistolet, nacisnął spust, ale promień, który emitowała broń, pociągnął się cieniutkim pasemkiem, chłodnym i niegroźnym, i urwał się przed bryłą. Paweł odrzucił pistolet. Był za ciężki jak na jego obecne siły i zupełnie bezużyteczny.

Paweł i bryła stali naprzeciw siebie. Wyłączył latarnię. Bryła rozrosła się wszerz i znowu stała się worem kartofli o wysokości dwupiętrowego domu. Jedna z poczwar podleciała nieostrożnie zbyt blisko do niej, i wyciągnięta z błony macka schwytała ją i schowała w głębi ciała.

— Do diabła! — zaklął Paweł, kolos zakołysał się usłyszawszy głos. — Lepiej jednak pójdę.

Odwrócił się do bryły plecami, bo i tak nic innego nie mógł zrobić, i poszedł. I tylko deszcz zbyt głośno stukał w hełm, dzwoniło w uszach. Ale trzeba było iść i nie odwracać się.

Kolos zbliżył się do niego. Czuł to nie odwracając się. Skały rozstąpiły się, przylądek się kończył. Jedna ze skał, wyższa od innych, z płaskim szczytem, stała na samym jego skraju. To na niej paliło się światełko, a raczej oślepiająca latarnia umocowana na słupie. Wokół światła roiły się poczwary, podstawa słupa usiana była ich trupami. Do szczytu latarni, do pomostu, na którym stała zamocowana, było z pięć metrów. Na tym samym pomoście widoczny był czarny dwumetrowy blok, mieszczący widocznie urządzenia zasilające. I to wszystko.

Nie było chatki z otwartym oknem, nie było jaskini z płonącym ogniskiem, nie było nawet czynnego wulkanu. Była po prostu automatyczna latarnia morska, ustawiona przez kogoś mieszkającego daleko stąd i wątpliwe, czy często tu zaglądającego.

Wyprawa utraciła cały sens. Paweł wczołgał się na skałę z tej strony, z której stok był łagodny. Na ten ostatni odcinek drogi starał się zebrać wszystkie siły, lecz nie było ich skąd brać. Mógł przejść prawie wszystko i znieść prawie wszystko, gdy przed sobą miał cel. A gdy celu zabrakło…

Bryła także pełzła po skale, odrobinę szybciej aniżeli Paweł. I gdy dotknął na koniec metalicznego, błyszczącego od deszczu gładkiego słupa, bryła wypuściła macki i dotknęła jego nogi. Chorej, zdrętwiałej nogi. Straszliwy ból zmusił go do krzyku, ponieważ macka odkryła dziurę w skafandrze i wpiła się w ranę.

Paweł wyszarpnął nogę, przywarł do słupa, ręka natrafiła na drążek i wpiła się weń kurczowo. Krótkie pręty sterczały po obu stronach słupa — po tej drabince wdrapywał się widocznie pracownik konserwujący latarnię. Pawłem kierował już tylko instynkt samozachowawczy. Świadomość wyłączyła się, nie wiadomo dlaczego po głowie krążyła tylko jedna myśl: dobrze byłoby, gdyby przyjechał latarnik, latarnik… Potem była ciemność i jeszcze większy ból — to druga macka pełzła po nodze. Świadomość wróciła mu dopiero na pomoście latarni. Nigdy potem nie mógł zrozumieć, jak zdołał pokonać te pięć metrów wysokości ze sparaliżowaną z bólu nogą, opadły z sił. Patrzył w dół. Ciemna bryła otoczyła słup i pełzła powoli ku górze. Paweł wyciągnął nóż i chlasnął nim po pierwszej wydostającej się na pomost macce. Macka cofnęła się i schowała, ale na jej miejsce wygramoliła się nowa.

Paweł cofał się powoli w stronę czarnego pudła energobloku. Był w nim właz, ale zamknięty. Wodził ręką po gładkiej twardej powierzchni, mając nadzieję odnaleźć jakiś przycisk albo dźwignię, i nie śmiał odwrócić twarzy w jej stronę, ponieważ trzeba było stale siec nożem po upartych płatkach drapieżnego kwiata, zatrzymując je promieniem światła. A płatki zwijając się spełzały do środka, kwiat za wszelką cenę chciał zamknąć w swym kielichu nogi Pawła. Właz otwarł się nieoczekiwanie. Wpadając do środka Paweł stracił przytomność.

Gdy otworzył oczy, światło płonęło równo i jasno. Leżał w niewygodnej pozie utknąwszy głową w kącie pudła. Żył. Za otwartym lukiem błyszczały krople deszczu drżąc w locie, jak drży wszystko, na co się patrzy przez osłonę siłową.

Paweł siadł i rozglądał się powoli. Głowa bolała go tak, że chciało się ją odkręcić i pożyć choć chwilę bez niej. Nogi nie miał. Ściślej — nie czuł jej. Czarne na zewnątrz pudło, w środku okazało się jasne, a zarazem większe. Przez całą boczną ścianę ciągnął się pulpit. Wisiał nad nim maleńki obrazek, zwykła stereopocztówka, jakie ludzie posyłają sobie na Nowy Rok: brzozowy zagajnik, słoneczne plamy na liściach i białe obłoki na niezwykle błękitnym niebie. Kosmonauci stają się sentymentalni z dala od Ziemi. I jeśli gdzieś w drodze, czy to na Marsie, czy na Saturnie, dogoni ich poczta, przechowują te pocztówki pieczołowicie i wieszają je na ścianach kajut.

Cała reszta była już zrozumiała i prosta: pulpit dalekiej łączności, zapasowy skafander na wypadek, jeśli kosmonauta, który uległ wypadkowi, dotrze do automatycznej latarni ustawionej przez zwiadowców na bezludnej planecie, szafka z wodą, lekarstwami i żywnością, broń, przenośny blok energetyczny…

Kiedyś dawno temu ludzie w tajdze, opuszczając zagubioną w głuszy chatkę, pozostawiali w niej zapas soli, zapałki, naboje, które mogły się przydać podróżnemu opadłemu z sił lub błądzącemu. I takie radiolatarnie tradycyjnie nazywano chatkami. Nie wiadomo kto i kiedy wymyślił tę nazwę, ważne, że się przyjęła.

Mruczały przyrządy i do Centrum nieprzerwanie płynęła informacja o temperaturze powietrza, wilgotności, sejsmice planety. Planeta nie była jeszcze zbadana, ale chatka stała i czekała na człowieka. I nawet okryła go swoim polem siłowym, gdy dopadł go prześladowca, i otwarła przed nim drzwi, dlatego że potrafiła odróżnić człowieka od każdej innej istoty.

Najpierw Paweł dobrał się do apteczki, odszukał środki antyseptyczne, tabletki uśmierzające, ściągnął skafander, pokiwał ze współczuciem głową, ujrzawszy, w co zamieniła się noga. Wrócił mu humor i pożałował nawet, że w chatce nie ma kamery, która pozwoliłaby mu uwiecznić tę siną, opuchniętą kłodę, tak niedawno będącą nogą lekarza pokładowego. Następnie stracił trochę czasu starając doprowadzić się do normy.

Potem przekuśtykał do pulpitu łączności, przełączył radiostację na ręczne nadawanie i wystukał SOS na wszystkie kosmiczne kanały. Poza kolejnością. I słyszał, i widział, jak zamierała łączność w galaktyce, jak przerywają pracę stacje planet i statków, jak wsłuchują się radiotelegrafiści w słabe, dalekie wołanie, jak w Centrum Kosmicznym zapalają się sygnały alarmowe, a anteny wirują nastawiając się na chatkę numer taki i taki, a nie znany Pawłowi statek, znajdujący się w sektorze dwunastym, otrzymuje rozkaz, aby niezwłocznie zmienił kurs…

Kiedy przyszło potwierdzenie łączności, Paweł dowiedział się nawet nazwy idącego na pomoc statku — „Segieża”. Będzie tutaj za tydzień, albo może trochę wcześniej.

Potem położył się spać. Spał sześć godzin i obudził go niepokój, poczucie konieczności podjęcia jakiejś decyzji, zrobienia czegoś i spieszenia dokądś. I zrozumiał, że nie powinien siedzieć dłużej w tej zacisznej skrzynce i wylegiwać się. Że to wręcz nie wypada. Szczególnie kiedy noga jest już sprawna (choć trochę pobolewa), a w kieszeniach zapasowego skafandra mieszczą się naraz dwa pistolety.

Zawiadomił Centrum, że wraca na statek. A tam odpowiedziano mu „w porządku”, ponieważ nie wiedziano, że do statku jest dziewięć kilometrów pieszo — a zresztą, co to znaczy dziewięć kilometrów dla dyspozytora Centrum, mierzącego odległości tylko parsekami?

Paweł zszedł po drabince. Było zupełnie ciemno. Zmierzch kończył się. Poczwary biły jak ćmy o szkło latarni. Wzdrygnął się na myśl o tym, jak będzie musiał zejść do wody, kiedy trzeba będzie obchodzić zdradziecką rzekę, zmarszczył się pomyślawszy, że słoń może przyjść nie sam, a w towarzystwie. Ale ostatecznie wszystko to były głupstwa. Najważniejsze, że statek „Segieża” za tydzień albo trochę wcześniej wyląduje na brzegu.

I lekko utykając, poszedł po ubitym piasku tuż przy zielonej wodzie. Fale niosły na swych grzbietach świetlistą, fosforyzującą pianę i starały się lizać jego buty. Padał drobny deszcz niosący z sobą widzenia o lasach, stepach i ogromnych, drapieżnych kwiatach, szczelinach wypełnionych lawą, o lodowcach porosłych błękitnymi mchami i gnijących pniach drzew, z których tryskają snopy kolorowych iskier…

Przetłumaczył Jerzy Kaczmarek

Czesław Chruszczewski

Drzewo Nie-Drzewo

Z okien tych domów dobrze widać park du Champ de Mars, no i oczywiście wieżę Eiffla. Pan Barbet siedział na tarasie, odpoczywając po upalnym męczącym dniu, i patrzył w lipcowe niebo. Dochodziła godzina pierwsza. Daleki grzmot sprawił, że pan Barbet wstał, podszedł do balustrady i pomyślał: „Nadchodzi burza”. W chwilę później dostrzegał rój meteorów, kilkanaście srebrnych smug nad Laskiem Bulońskim. „Ach, jakież to piękne — stwierdził w duchu — warto było posiedzieć na tarasie” do pierwszej w nocy.” Smugi zgasły, znowu zagrzmiało. Pani Barbet krzyknęła przez sen i obudziła się.

— Śniłam koszmar — powiedziała do męża.

Stali teraz oboje przy balustradzie.

— Oberwała się chmura, Sekwana wystąpiła z brzegów i woda zalała całą naszą dzielnicę. Po Polu Marsowym pływały tratwy i łodzie. Tysiące ludzi wspinało się po wieży Eiffla. Jak to dobrze, że mieszkamy na jedenastym piętrze — zakończyła pani Barbet, otulując się szlafrokiem.

— Zimny wiatr — skonstatował mąż. — Wracaj do łóżka.

— Bardzo zimny. Spójrz! — zawołała pani Barbet — pada śnieg.

— Śnieg o tej porze? — zdziwił się pan Barbet. — To niemożliwe.

— Więc co takiego?

— Płatki czegoś, ale nie śniegu. Lekko fosforyzują, opadają na trawniki i trawa poczyna jarzyć się błękitnym światłem. Dziwne zjawisko.

— Mój sen — zaczęła pani Barbet i umilkła nagle, bo poczęły płonąć drewniane ławki w parku.

— Zatelefonuję po straż pożarną — zdecydował pan Barbet.

Przyjechał jeden wóz, trzy ławki spłonęły, dwie ocalono. Podoficer straży przeciwogniowej podziękował panu Barbet za obywatelską postawę.

— Mogły spłonąć wszystkie ławki — mówił — a od ławek mogły zająć się drzewa, od drzew domy, być może, pana interwencja uratowała Paryż przed pożarem.

— Pan uprzejmie przesadza — bronił się pan Barbet.

— No, w każdym razie szkoda by było tak pięknych, starych drzew.

— O, meteor! — zawołał pan Barbet.

— Spadnie na nasze głowy, uciekajmy, uciekajmy! — krzyczała pani Barbet.

Ognista kula rąbnęła w sam środek klombu, ziemia lekko zadrżała, zadźwięczało szkło w mieszkaniach.

— Do diabła! — zaklął podoficer i podbiegł do samochodu.

Po upływie pięciu minut przyjechało pół tuzina wozów strażackich, zapalono reflektory i wówczas pan Barbet zobaczył krater o średnicy dwudziestu metrów.

— Nic się nie stało — uspokajał żonę — na Pole Marsowe spadł niewielki odłamek meteorytu.

Następnego dnia przyjechał Ekspert, obejrzał uważnie miejsce upadku meteorytu, złożył wizytę panu Barbet, uważnie wysłuchał jego relacji o przebiegu wydarzenia, po czym oświadczył:

— Meteoryty napotykają na opór powietrza w atmosferze, przed meteorytem tworzy się poduszka silnie sprężonego powietrza, która rozgrzewa się do temperatury tysięcy stopni i świeci oślepiająco jaskrawym światłem. Rozgrzewa się także powierzchnia bolidu. Początek świecenia następuje zazwyczaj na wysokości 100 do 120 kilometrów nad Ziemią. Część substancji meteorytu rozpryskuje się w atmosferze w małe kropelki, które natychmiast zastygają. Z tych cząstek złożone są pyłowe ślady bolidów, osiadające później na powierzchni Ziemi. Oto przypuszczalne wytłumaczenie dziwnego zjawiska.

— Pył? Ja widziałem świecące płatki — pan Barbet miał wątpliwości.

— Zapewne refleks światła — odparł Ekspert — albo meteoryt posiada szczególne właściwości.

— Panie profesorze — do Eksperta podszedł policjant czuwający nad kraterem. — Na samym dnie tego dołu wyrosło drzewko nie — drzewko.

— Co to znaczy, drzewko nie — drzewko? — Ekspert zbliżył się do krateru.

— Bo takie białe — wyjaśnił posterunkowy. — Pień, konary, gałęzie i nawet liście, wszystko białe. I małe, najwyżej na metr.

Osobiste obserwacje Eksperta potwierdziły spostrzeżenia policjanta.

— Proszę natychmiast zatelefonować do komisarza — mówił wyraźnie zdenerwowany Ekspert. — Niech przyśle tutaj więcej ludzi. Krater należy otoczyć płotem i czuwać, by nikt nie zbliżał się do tego miejsca. A ja tymczasem zorganizuję ekipę specjalistów. W rzeczy samej mamy do czynienia z dziwnym, niezwykłym zjawiskiem.

— To drzewo rośnie! — zawołał pan Barbet, wywołując poruszenie wśród zgromadzonych gapiów.

— Rozejść się, proszę rozejść się! — policjant podniósł głos, a dostrzegłszy w pobliżu wieży Eiffla kolegę, dmuchnął w gwizdek.

Dwóch policjantów bez trudu skłoniło przypadkowych przechodniów do opuszczenia parku. Ekspert odjechał do Instytutu Badań Ciał Niebieskich, a pan Barbet wrócił do swojego mieszkania na jedenastym piętrze. Żona przywitała go wymówką:

— Łazisz po parku, a ja tu umieram z niepokoju. Dlaczego sprowadzono tylu policjantów?

— Tylu? Dwóch — zirytował się pan Barbet i pomyślał, co powie żona, gdy zobaczy pluton policji.

— To dużo — stwierdziła pani Barbet — stoją przy tej dziurze, jakby to było Bóg wie co.

— No właśnie — odrzekł pan Barbet — Bóg jeden wie, co to jest.

— Jutro wyjeżdżamy do mojej siostry, do Sabaudii — zdecydowała pani Barbet. — Tam na pewno będzie bezpieczniej.

— Bezpieczniej! — wrzasnął pan Barbet. — Co to znaczy: bezpieczniej?

— Mam złe przeczucie. Najpierw sen, potem meteor, a teraz policja.

Pan Barbet doszedł do przekonania, że najrozsądniej uczyni, jeżeli będzie milczał. Sam był zaniepokojony. Żona nie wiedziała jeszcze o białym drzewku, o decyzjach Eksperta. Może rzeczywiście należało wyjechać do Sabaudii.

Krater otoczono drewnianym płotem, naprędce skleconym z desek, płotu pilnowali policjanci. Od czasu do czasu, mniej więcej co dwie godziny, przyjeżdżał Ekspert w otoczeniu asystentów i oglądał białe drzewko.

— Rośnie na chwałę bożą — stwierdził asystent Alve, człowiek wielce religijny. Niegdyś zamierzał zostać księdzem, ostatecznie został empirykiem.

Drzewko nie — drzewko wydoroślało w ciągu niespełna doby i mówiono teraz o nim DRZEWO NIE — DRZEWO, wszystko dużymi literami. Drzewo, co tu ukrywać, było wielkie, wyższe od innych drzew w parku o dobre kilka metrów. — Dwadzieścia — obliczył na oko asystent Alve. Wówczas zapadła decyzja, by całe Pole Marsowe od Akademii Wojskowej do wieży Eiffla otoczyć zasiekami z drutu kolczastego i wystawić posterunki policyjne co dziesięć kroków.

Pani Barbet spakowała rzeczy i oznajmiła:

— Wyjeżdżam, a ty postąpisz zgodnie ze swoim sumieniem.

— Z sumieniem? — zdziwił się Barbet. — Jakże to, nie rozumiem, co moje sumienie ma wspólnego z twoim wyjazdem?

— Pozostając w Paryżu, narażasz swoje życie, czego nie powinieneś uczynić ze względu na mnie. Czy przedłużyłeś polisę ubezpieczeniową?

— Przedłużyłem.

— Powinieneś wstąpić do mecenasa Herpera — przypomniała żona. — Nie chcę mieć żadnych kłopotów z powodu twojej samolubnej śmierci.

— Samolubna śmierć — pan Barbet mimo powagi sytuacji roześmiał się. — Co ty wygadujesz?

— Zostajesz w Paryżu, by zaspokoić niezdrową ciekawość, żądzę sensacji. Spójrz, co wyrabiają ludzie w domach sąsiadujących z parkiem.

— Ludzie jak ludzie — pan Barbet próbował usprawiedliwić przedstawicieli cywilizacji ziemskiej — są po prostu zainteresowani niecodziennym wydarzeniem.

— Od świtu do nocy sterczą na dachach, balkonach, pełno ich w oknach — pani Barbet była szczerze oburzona. — Są strasznie jeszcze prymitywni.

— Wszyscy nie mogą wyjechać z Paryża.

— To znaczy, że jadę sama.

— Tak, jutro zatelefonuję do ciebie, a pojutrze przyjadę.

— Mówisz tak dla świętego spokoju.

— Nie, wpadnę na dzień, dwa.

Pani Barbet opuściła Paryż o piątej po południu, o siódmej Ekspert stwierdził, że drzewo już nie rośnie.

— Poprzestało na dwudziestu czterech metrach — rzekł asystent Alve i napełnił cztery kieliszki.

Pan Barbet udostępnił swoje mieszkanie Ekspertowi i komisarzowi policji. Asystent przyniósł butelkę whisky. Z tarasu roztaczał się piękny widok na Pole Marsowe. Z lewej strony dodawały otuchy solidne budynki Ecole Militaire, w dali na Montparnasse sterczał czarny wieżowiec, na wprost, wśród dachów, można było podziwiać kopuły St. Leon. Wieża Eiffla, najważniejszy element panoramy z prawej strony, pogłębiała uczucie spokoju. Nic się przecież nie stało, w każdym bądź razie Drzewo Nie — Drzewo, śmiesznie małe przy wieży Eiffla, nie mogło zakłócać normalnego rytmu życia. Wydarzenie zapewne niecodzienne, ale nie należało przeceniać jego skutków. Tak ocenił sytuację komisarz policji.

— Jeśli zajdzie potrzeba — mówił patrząc przez lornetkę — zetniemy to drzewko, i sprawa załatwiona.

Zaterkotał telefon. Słuchawkę podniósł pan Barbet.

— Minister do Eksperta — powiedział szeptem.

Ekspert słuchał przez dobrą minutę.

— Mało prawdopodobne — wyjąkał wreszcie — ale trzeba sprawdzić. Zaraz tam przyjadę.

— Złe nowiny? — zapytał asystent.

— Dziwne — odparł Ekspert. — W kilku miejscach popękała nawierzchnia ulic i placów. Sądzę, że mogły to spowodować wielodniowe upały, Sekwana przemieniła się w strugę brudnej wody. Nie przypuszczam, by istniał jakikolwiek związek między naszym Drzewem a tymi pęknięciami. Największą szczelinę zauważono na Placu Inwalidów. Obejrzymy ją, panie komisarzu.

— Osiem metrów długości — informował posterunkowy. — Piętnaście centymetrów szeroka. Zmierzyłem dokładnie.

Ekspert poprosił o latarkę, uklęknął tuż przy szczelinie i przez chwilę manewrował lampką. W podobny sposób obejrzał pęknięcia jezdni na Saint Germain, w pobliżu dworca Quai d’Orsay i na bulwarze Garibaldiego przy placu Cambronne. Pół godziny później wkroczył do gabinetu Ministra.

— Pan się źle czuje? — powiedział Minister. — Czy wezwać lekarza?

— Nie, nie dziękuję, biegłem po schodach.

— Biegł pan? Co oznacza ten pośpiech?

— W szczelinach zauważyłem korzenie, białe korzenie Drzewa Nie — Drzewa. Trzeba natychmiast ściąć, zniszczyć to diabelstwo. Pan rozumie?

— Rozumiem — wyszeptał Minister i pobladł.

Na Pole Marsowe wjechały dwa buldożery, postanowiono wyrwać drzewo z korzeniami. Gdy pękła trzecia stalowa lina, Ekspert zwrócił się o pomoc do wojska. Komendant miasta przysłał oddział saperów z miotaczami ognia.

— Trzeba to spalić — powiedział Ekspert do młodego oficera.

Drzewo zwycięsko odparło atak miotaczy.

— Lekko zaróżowiło się — meldował dowódca oddziału saperów.

— Pokraśniało — poprawił asystent Eksperta. — Ogień raczej mu służy, spójrzcie, wypuszcza nowe pąki, wśród liści pojawiły się jak gdyby owoce.

— Jak gdyby — wymruczał Ekspert, a ponieważ oficer czekał na dalsze rozkazy, powiedział:

— Proszę wycofać oddział.

— A może obrzucić to dziwo granatami? — zaproponował oficer.

Ekspert zamyślił się. Granaty, no cóż, można by spróbować. Jeden z żołnierzy zameldował, że jakiś cywil pragnie rozmawiać z Ekspertem.

— A, to pan — ucieszył się nie wiadomo dlaczego Ekspert, witając Barbeta. — Czym mogę służyć?

— Chciałbym pomóc.

— Chętnie skorzystamy z każdej pomocy.

— Obserwując próby zlikwidowania Drzewa Nie — Drzewa, doszedłem do przekonania, że wybraliśmy niewłaściwą drogę.

— Pan zna właściwą?

— Być może, iż mylę się, ponosi mnie fantazja, lecz powinniśmy potraktować to drzewo bardziej po ludzku.

— Po ludzku? — powtórzył Ekspert i wytrzeszczył oczy.

— Należy założyć — kontynuował pan Barbet — że z meteorytu wyrosła roślina, przybysz z Kosmosu, z Innego Układu Słonecznego, struktura szczególnego rodzaju. Być może badająca naszą reakcję na tę nieoczekiwaną wizytę, być może spragniona, poszukująca napoju, pożywienia.

— Co pan proponuje?

— Spróbuję nawiązać z drzewem bezpośredni kontakt.

— Wygłosi pan powitalne przemówienie, a mała dziewczynka złoży u stóp drzewa kwiatki — kpił Ekspert.

— Wspomniałem o bezpośrednim kontakcie.

— Nie rozumiem.

— To rodzaj rośliny, położę rękę na pniu, będzie to pierwszy przyjazny odruch. Niech pan sobie wyobrazi, panie Ekspercie, że człowiek wylądował na obcej planecie. Natychmiast miejsce lądowania otoczono drutem kolczastym, a gdy próbował zaspokoić głód, gospodarze Innego, Świata usiłowali go unicestwić.

— Niczego pan nie dotknie — powiedział Ekspert. — To piekielne drzewo zagraża bezpieczeństwu miasta. Doniesiono mi o kilkunastu dalszych pęknięciach nawierzchni ulic i placów. Korzenie tego świństwa — Ekspert nie panował nad słowami — rosną ze zdumiewającą szybkością. Obym był złym prorokiem… Paryżowi grozi zagłada.

— Potraktujmy to drzewo po ludzku — upierał się pan Barbet — bądźmy gościnni, wielkoduszni, wspaniałomyślni.

Do Eksperta podszedł komisarz policji.

— Prezydent Republiki pragnie z panem osobiście porozmawiać — oświadczył. — Mój samochód czeka.

— Pojedziemy razem — oświadczył Ekspert, i pan Barbet zajął miejsce w policyjnym wozie.

Prezydent przywitał Eksperta, a zobaczywszy pana Barbet, zawołał:

— O, co za miła niespodzianka! Barbet, nasz znakomity pisarz. Czytając pańskie powieści fantastycznonaukowe, najlepiej wypoczywam.

Pan Barbet ukłonił się.

— W ubiegłym roku otrzymał pan nagrodę państwową za swoją twórczość. Nie miałem okazji pogratulować.

— Dziękuję, panie prezydencie, dziękuję z całego serca. — Pan Barbet zaczerwienił się.

— Poprosiłem pana — Prezydent zwrócił się do Eksperta — bo z godziny na godzinę wzrasta niebezpieczeństwo. Ludzie, mimo uspokajających komunikatów radia i telewizji, przenoszą się, żeby nie powiedzieć „uciekają”, na drugą stronę Sekwany, gdzie jak dotąd nie zauważono żadnych pęknięć ani szczelin. W tej sytuacji rząd podjął decyzję, by ewakuować Montparnasse i inne dzielnice po tamtej stronie rzeki. Przerzuciliśmy przez Sekwanę kilka mostów pontonowych, wojsko czuwa nad ewakuacją, policja pilnuje opustoszałych domów, specjalne ekipy obserwują nawierzchnie ulic i placów. Rejestrujemy na specjalnej mapie każde nowe pęknięcie.

Prezydent uśmiechnął się do pana Barbet. Był to smutny uśmiech. Pisarz odpowiedział westchnieniem.

— Nie mamy wszakże żadnej pewności — mówił dalej Prezydent — że przejście na drugą stronę Sekwany rozwiązuje problem zabezpieczenia milionów paryżan, że tutaj nic im nie grozi. W wielu punktach miasta, a szczególnie w pobliżu Pola Marsowego, zarysowały się mury domów. Dlatego zwołałem posiedzenie gabinetu. Złoży pan sprawozdanie z dotychczasowego przebiegu akcji i razem z kolegami spróbuje odpowiedzieć na pytanie, co należy uczynić, by skutecznie zniszczyć Drzewo.

— Dlaczego zniszczyć? — zapytał pan Barbet i wyłożył swój punkt widzenia.

— Ale to ryzykowne — orzekł Prezydent. — Pan jest pisarzem, z przeproszeniem romantykiem, pan żyje w innym świecie, pan to może przypłacić życiem.

— Warto zaryzykować — upierał się pan Barbet.

— Hm… — mruknął Prezydent. — Tak czy inaczej zasłuży pan na Legię Honorową.

Pan Barbet podziękował i oświadczył:

— Inna Cywilizacja usiłuje nawiązać z nami kontakt. Drzewo Nie — Drzewo spełnia zapewne rolę Pośrednika.

— Ile pan ma lat? — zapytał Prezydent.

— Zbliżam się do pięćdziesiątki.

— Jest pan jeszcze bardzo młodym człowiekiem. Żona, dzieci?

— Niestety, nie mamy dzieci, panie Prezydencie. Żona w Sabaudii. Wszelkie formalności załatwiłem ze swoim adwokatem. Jeżeli zginę, nic się nie stanie, jeżeli zdołam nawiązać kontakt ż Drzewem, uratujemy Paryż, a być może coś więcej.

— Tak, tak — zgodził się milczący dotąd Ekspert. — To COŚ WIĘCEJ, to być może cały nasz glob.

— Nie jestem formalistą — powiedział Prezydent i wyjął z szuflady kartkę papieru. — Proszę jednak napisać, że wbrew naszym ostrzeżeniom postanowił pan dla ratowania rodzinnego miasta, ojczyzny, a kto wie, czy nie całego świata, zaryzykować, narażając własne życie.

Pan Barbet spełnił żądanie Prezydenta, podpisał oświadczenie. Prezydent wymienił spojrzenie z Ekspertem i powiedział:

— No cóż, niech Bóg prowadzi, życzę panu, panie Barbet, powodzenia. Zawsze szanowałem twórców, zawsze ceniłem pisarzy. Co za nieposkromiona wyobraźnia! Fantastyka naukowa to cudowna literatura.

Prezydent objął pana Barbet.

— Drogi Barbet, niechże pana uściskam! Co za wzruszająca chwila. Oddajemy inicjatywę w ręce fantasty. Co na to przedstawiciel Nauki?

Ekspert pochylił głowę. Teraz dopiero dostrzegł, jak bardzo zabłocił swoje buty.

— Może pan Barbet więcej zdziała — uczony uśmiechnął się. — W tej sytuacji nie wolno zrezygnować z żadnej, najbardziej nawet fantastycznej, inicjatywy.

Mosty były zatłoczone ludźmi, pan Barbet zajął miejsce w helikopterze. Towarzyszyli mu Ekspert, prefekt policji i generał Paton. Wylądowali na Placu Inwalidów przed Grobem Napoleona. Barbet pomyślał o żonie, potem o Cesarzu i wsiadł do limuzyny eskortowanej przez dwunastu policjantów w białych hełmach. Jechali wolno opustoszałymi ulicami. Pan Barbet otarł ukradkiem łzę. Jakkolwiek to wszystko się skończy, pozostanie w pamięci ludzi jako człowiek, który oddalił niebezpieczeństwo zagłady od Ziemi bądź usiłował to uczynić poświęcając własne życie.

Policjanci i żołnierze, rozstawieni wzdłuż ulic, salutowali przejeżdżający samochód. Wóz zatrzymał się w pobliżu Pola Marsowego. Barbet wysiadł i pewnym krokiem szedł w stronę Drzewa Nie — Drzewa.

Generał szepnął do Eksperta:

— Gdy tylko zginie ten biedny człowiek, rozpoczniemy bombardowanie drzewa, placu i okolicy najcięższymi bombami. Zniszczymy dzielnicę, lecz uratujemy świat. Samoloty czekają na mój sygnał.

Pan Barbet stał pod drzewem. Wiatr poruszył liśćmi, i pisarz usłyszał melodyjne dźwięki.

„Drzewo przemawia do mnie — pomyślał. — Za chwilę położę dłonie na jego pniu, albo jeszcze lepiej, obejmę pień ramionami, jak gdybym witał serdecznego przyjaciela wracającego z dalekiej podróży.”

Zanim jednak to uczynił, pomyślał jeszcze: „Prawdopodobnie jestem skończonym idiotą, powinienem wyjechać z żoną do Sabaudii. Kto zdoła ocenić moje poświęcenie? Mógłbym jeszcze tworzyć, pisząc osiem albo dziesięć książek, mógłbym wiele zdziałać…” A niech to diabli! — zakończył głośno. Ekspert usłyszał i zatroszczył się o samopoczucie Barbeta.

— Czuję się doskonale — skłamał pisarz. — Znakomicie. Niech pan odejdzie, proszę zostawić mnie sam na sam z Drzewem.

Melodia wygrywana przez wiatr na liściach Drzewa dodała panu Barbet otuchy. Objął pień drzewa, przytulił policzek do wonnej kory i przymknąwszy oczy zapomniał o całym świecie. Był nieludzko, bosko szczęśliwy. Dostrzegł na gałęzi owoc, poczuł pragnienie, zerwał lśniącą, różową kulę. Owoc był soczysty, orzeźwiający, wspaniały, cudowny. A najcudowniejsza była świadomość, że wyszedł wreszcie z mrocznego labiryntu na otwartą przestrzeń, gdzie każdy szczegół olśniewał oczywistością swojego sensu. Barbet zaspokoił pragnienie i zrozumiał dosłownie wszystko: swoją żonę, wygrzewającą się na balkonie hotelu w Sabaudii, ludzi walczących ze sobą na mostach Sekwany, teorię względności Einsteina i model wszechświata Lemaitre’a. Zrozumiał okrucieństwo synów króla — inżyniera Sanheriba, którzy zatłukli genialnego ojca posążkami bogów asyryjskich, pojął istotę antymaterii i antyświatów, zdołał nawet pojąć Eksperta i Generała.

Obaj z rozdziawionymi ustami wpatrywali się w kulistą koronę drzewa, szybującą nad dachami Paryża.

— No i drzewo zaspokoiło swój głód — stwierdził Ekspert. — Gdy Barbet objął ramionami pień, korona poderwała się i pomknęła w górę.

— Porywając pana Barbet — uzupełnił asystent Eksperta.

— Resztki drzewa sczerniały — oznajmił prefekt policji.

— Nie będziemy bombardować zwęglonego pnia — oświadczył Generał. — To zbyteczne.

— Porwano człowieka — przypomniał asystent. — Trzeba sporządzić protokół.

— To również zbyteczne — powiedział Ekspert. — Byliśmy świadkami wniebowstąpienia — uczony westchnął z ulgą i dodał rozbawiony:

— Ci pisarze mają pomysły, no, no!

Vladimir Colin

W zamkniętym kręgu

Tak, umarłe domy stały całe. Tam, gdzie przez nieliczne wyrwy w ścianach widać było rozszczepione końce belek, łóżko niby motyl w gigantycznym zbiorze owadów unosiło się nieruchome, dywan przybierał kształt blaszanego namiotu. Rzeźba oderwana od pękniętego frontonu spadła na plac i kobieta ze smoły, po pas zagrzebana w popiele, błagalnym gestem wyciągała jeszcze ręce ku pogiętym szyldom i metalowym szkieletom, urozmaicającym jednostajną szarość. Gdyby nie brak szyb okiennych, w których niegdyś odbijało się jaskrawe słońce, w których przesuwały się ludzkie twarze, domy wydawałyby się na ogół nie tknięte, tyle tylko, że pomalowane czarną, żałobną farbą, tak starą i tandetną, że łuszczyła się wszędzie. Ale ziejące czernią wyrwy odbierały nadzieją.

Zwęglone, odarte z liści drzewa niby ogromne łapy indycze zwrócone ku słońcu podpierały niewiarygodne niebo, śmiesznie błękitne w niepotrzebnym teraz spokoju, z którego znikły kwiaty i kaktusy. Od dawna obróciły się w popiół, podobnie jak myśli, utworzyły warstwę jałową, całun na trupie miasta bez trupów.

Przy najlżejszym powiewie z warstwy tej wzbijał się pył. Wyrastał w słup wirujący i podnosił się na wysokość tego, który oddychał tam, gdzie oddechy zostały zdławione, rozpędzał się i gnał z obłędną prędkością. Wkrótce jednak ów martwy wir, zatrzymany nie istniejącą przeszkodą, wpadał w popłoch i jak bąk kręcił się w miejscu, wahał się przez chwilę, rzucał ogłupiały w lewo, w prawo, wstecz, przestępował jakby z nogi na nogę, gotując się do straceńczego skoku. Bez widocznego powodu dawał wszakże za wygraną i równie bez sensu pędził z powrotem, jakby miał przekazać coś, co można wyrazić jedynie zupełną niezbornością ruchów.

„Jak myśli dziecka” — stwierdzał wówczas, ślizgając się spojrzeniem po domach zabitej ulicy. Wir wwiercał się w warstwę popiołu. Wszystko znów nieruchomiało pod błękitnym niebem, on zaś dalej szedł wśród tak znajomych ciągów zwapniałych ścian, w których skręcały się czarne futryny okien i drzwi rozdęte niby ciała topielców. Zdawać by się mogło, że cudowne drożdże trawią to drewno od wewnątrz, ale przecież drożdże przyszły z zewnątrz. Drewno nie ponosiło żadnej winy, można z nim zrobić wszystko.

Tutaj znajdował się plac. Chaos na środku, jeździec znieruchomiały w galopie, który urągał stuleciom. „Zwykła robota” — pomyślał, wykonywał ją mnóstwo razy podczas praktyki szkoleniowej, cała nowość polegała na tym, że skończył studia i otrzymał pierwsze zadanie. Dlaczego więc odczuwał niepokój? Jakby w poszukiwaniu odpowiedzi przesunął wzrok po monumentalnych gmachach, otaczających plac.

Górując z wysokości frontonów w szlachetnych grupach alegorycznych kamienni mężowie i niewiasty nadal zachowali iluzje, iluzje tych, co wymyślali alegorie w epoce, która jeszcze żywiła iluzje. Teraz znikła epoka wraz z iluzjami, ale kamień trwał nadal. Może i słusznie.

Wstąpił po szerokich schodach, omijając złamany cień człowieka, ścielący się niby chodnik na stopniach. Otwarte drzwi krzywo zwisały na zawiasach, kurz i popiół wniknęły w grube mury, obejmując podstawy marmurowych kolumn. Opanowując nieoczekiwane zdumienie, którego powodu nie pojmował, zdjął plecak, położył go na warstwie martwicy i przygotował się, jak zwykle do przywołania nocy poprzedzającej, nocy ostatniej. Słyszał własny oddech. Sprawdził połączenia. W znanym sygnale rozległ się dźwięk ostrzegawczy. Wówczas pchnął igłę i znalazł się nagle w ciemności, która jednak miała inną konsystencję. Nie z braku światła. Wprawdzie oczekiwał odgłosów życia, lecz słysząc je teraz, mimo woli rzucił się do okna, niebacznie minąwszy śpiącego portiera, który pojawił się również w swojej klitce.

Plac jaśniał od lamp jarzeniowych, wyzłacających jeźdźca zastygłego w galopie. Jaskrawe światła wybuchały i gasły na fasadach domów. Barwne pojazdy roiły się i pomrukiwały, lecz w prawdziwe zamieszanie wprawił go widok ludzi tłumnie przemierzających plac. Szli, śmiali się, gestykulowali na jego oczach, jakby nie domyślali się wcale, co ich czeka nazajutrz; pozwalali mu trwonić przy nich czas już dawno miniony, czas, który dla niego nie istniał. Był to czas skradziony, wskrzeszony ze zmarłych, obcy czas obcego świata, wszystko, co teraz widział, przypominało widowiska oglądane tylekroć na uczelni, wszystko było nieodwracalnie, nie mogące się odstać.

Ostatnim razem, na zalanej wodami Arhaurze, ludzie sztucznie powróceni do życia przyłączyli się do zmagań z powodzią; wraz ze swymi kolegami z Instytutu Interwencji śledził daremne wysiłki ludzi skazanych, ale do ostatniej chwili czepiających się nadziei, że wały wzniesione w gorączkowym pośpiechu wstrzymają napór wód. Byli wówczas świadkami miotania się nieszczęsnej ludzkości i aczkolwiek ledwo mogli się powstrzymać od udzielenia pomocy tym, którzy na ich oczach spadali w huczące, czarne odmęty, aczkolwiek profesor musiał przypomnieć, że prawo nie pozwala na zmienianie przeszłości w tak szerokim zakresie, gdyż mogłoby to być źródłem nieobliczalnych komplikacji w czasie — wszystko to mieściło się w znanym, tragicznym porządku. Natomiast teraz ten spokój letniej nocy wydawał się złowieszczy.

— Stel! — szepnął mu ktoś do ucha — Stel!

— Tak.

— Czy coś się stało?

— Nie — odparł Stel, ale spojrzał na zegarek i stwierdził, że istotnie za długo zwlekał. — Zaraz zacznę.

Wysłannicy do innych miast okazali się pewno bardziej punktualni. Raz jeszcze objął spokojnym spojrzeniem tłum falujący na placu i z odrobioną żalu wszedł wyżej po schodach. W czasie umarłym dla miasta przygotował wszystko, by odnaleźć instalację w jego czasie żywym, ale nie myślał teraz o tym. Widok jaśniejącego placu stał mu przed oczami, pierzchła radość, z jaką przed kilkoma dniami przyjął wiadomość, że weźmie udział w akcji ratowniczej. Właściwie ta naiwna radość zbladła już wówczas, gdy wkroczył między dziwnie znajome fasady wypalonych domów.

W słabym świetle, dochodzącym przez okna z placu, dostrzegł na piętrze galerię obrazów. Rzeźby majaczyły niewyraźnie na podłodze. Było na tyle jasno, że się zorientował w sytuacji i pewnym krokiem skierował się ku narożnemu oknu. Za kotarą znalazł wyłącznik. Zawczasu ustalono współrzędne odbioru i nie pozostawało mu nic innego, jak tylko przesuwać lśniący receptor przed każdym kolejnym przedmiotem.

Zaprzątnięty myślami uruchomił mechanizm. Ogromny obraz oprawny w pozłacaną ramę — zniknął. Stel nacisnął biały guzik, zrobił parę kroków, nacisnął ponownie. Kształt odlany w brązie ulotnił się. Przywykły do akcji ratowniczych Stel nie starał się nawet wyobrazić sobie dezintegracji oraz zmaterializowania się dzieła w identycznej sali, odtworzonej uprzednio w parku zmarłych cywilizacji na terenie Telmadonu. Przesuwając się przed dziełami sztuki, co pewien czas podchodził do okien, żeby popatrzeć na oświetlony plac, z którego przytłumione odgłosy docierały aż tutaj. Chętnie by je przedłużył, obawiając się nadejścia chwili, która miała je stłumić, i ciszy, zwiastującej wieczne milczenie. Ale, jak się zdawało, nikomu nie spieszyło się w tę letnią noc, coraz to nowe pary pojawiały się na placu, coraz inne pojazdy okrążały jeźdźca, ukazując się i niknąc zgodnie z nieznanym prawem.

Posuwał się w mroku, opróżniając systematycznie salę po sali. Na ogołoconych ścianach pojawiały się jakby ślepe okna, poszerzające przestrzeń. Dotarł wreszcie do okrągłego pomieszczenia i zbliżył się do samotnego tutaj mężczyzny z marmuru, stojącego pośrodku jak namiastka wieczności, kiedy nagle drzwi się otwarły i oślepiło go padające z sufitu światło.

Przestraszona dziewczyna. Mówiła coś i wyciągnęła rękę ku niemu, widział jej drżące palce. Podziękował w duchu tym, którzy postanowili, by członkowie brygad interwencyjnych nosili stroje z epoki, w której mieli misję do spełnienia, i uruchomił ukryty w kieszeni na piersiach maleńki aparat translacyjny.

— …tutaj, o tej porze? — usłyszał koniec pytania pełnego niepokoju.

— Dobry wieczór — powiedział kłaniając się w taki sposób, jak współcześni jej mężczyźni, których widział na ekranie w amfiteatrze Telmadonu. — Cóż za piękna noc!

— Przecież muzeum jest zamknięte od trzech godzin… Jeśli chcesz podziwiać noc, lepiej to robić na placu.

— Nie zrozumiałaś mnie — odparł. — Noc jest piękna, gdyż znajduję się między dziełami sztuki, a najpiękniejszy jej żywy egzemplarz mam przed sobą.

— Słuchaj! — powiedziała (ale zamiast strachu pojawiły się w jej oczach wesołe błyski, a ton był mniej surowy, niż by chciała). — To nie jest odpowiednia pora na… Wzięłam cię za złodzieja.

— Chyba już tak nie myślisz — uśmiechnął się rad, że nie zdążył opróżnić tej sali.

— Chociaż to dziwne…

— Że zachwycam się dziełami sztuki? Powiem ci coś w sekrecie. Naprawdę myślę, że bardziej podobają mi się żywe.

Nareszcie uśmiech odpowiedział na jego wymuszone żarty. Jakże mu się to wydało znajome!

— Wobec tego, nocny wielbicielu, wyjdziesz stąd ze mną, i to zaraz.

— Tak? Powiedz mi, czy dziewczęta, które nieoczekiwanie zjawiają się nocą w muzeum, zawsze są tak surowe?

— Jesteś niemożliwy! — zaśmiała się. — Naprawdę myślisz, że to ja powinnam się tłumaczyć, dlaczego tutaj jestem?

— Czemu nie? A nuż przyszedłem na kontrolę? Na przykład, żeby sprawdzić, jak działa system alarmowy.

— A nie działa? — znowu się zaniepokoiła.

— Otóż nie. I co ty na to?

— Nie wierzę! — szepnęła.

Wydała mu się bardzo krucha, bladość przeczyła jej słowom, otworzyła szeroko oczy, i Stel nie mógł znieść myśli, że nazajutrz, za kilka godzin…

— Coś ci pokażę — powiedział.

Skierował receptor w stronę stojącego na środku posągu i nacisnął guzki. Zniknięciu dumnego mężczyzny z marmuru towarzyszył okrzyk dziewczyny:

— Co to? Co to się dzieje?

— Właśnie ci mówiłem — Stel starał się zachować swobodny ton rozmowy. — Słyszałaś może sygnał alarmu?

— Ale posąg? — krzyknęła. — Gdzie on się podział?

Uf, niepotrzebnie wspomniał o systemie alarmowym, który przecież wyłączył jednocześnie z zainstalowaniem transmutatora.

— Uspokój się — powiedział. — Czy możliwe, żebyś nie słyszała o nowej metodzie sprawdzania urządzeń alarmowych?

— Nie słyszałam i mało mnie one obchodzą. Ale posąg? Gdzie jest posąg?

— Przestraszona dziewczynka — szepnął, żeby zyskać na czasie. — Taka dziecinna…

Usiłował coś na gwałt wymyślić. Właściwie nie powinien był dłużej zwlekać: zbiory muzeum zostały zabezpieczone, misja spełniona. Należało tylko przyśpieszyć upływ czasu, żeby odzyskać transmutator, lecz zwykły ruch, przesuwający igłę na tarczy chronometru, oznaczałby zabicie tej, która szarpała go za ramię, powtarzając szybko zdławionym głosem:

— Nie pozwolę ci odejść! Kim jesteś? Gdzie Olimpijczyk?

— Ach, to był Olimpijczyk! — domyślił się, uszczęśliwiony, że może o nim mówić, był to jedyny sposób uspokojenia dziewczyny, zawsze tak postępował z dziećmi i ze zwierzętami, mówił do nich jednym ciągiem. — Boisz się o niego? Głupiutka… Olimpijczyk jest teraz w bezpiecznym miejscu, nie dosięgnie go tam żaden złodziej. Prezentuje się wspaniale i pyta, dlaczego nie zajmujemy się systemem alarmowym… który tu nie działa. To niedobrze. System alarmowy powinien rozdzwonić się na cały głos, prawda? Chodź, sprawdzimy, co się stało, i przywrócimy wszystko na właściwe miejsce. Dzwonki znowu zadzwonią, posłuchamy ich chwilę i pójdziemy do domu, bo już późno, chcemy się położyć, usnąć i śnić…

Głos mu się załamał. Wszystko przecież obróci się w popiół, i sny, i dziewczyna, która stojąc obok niego patrzyła rozszerzonymi oczyma.

— Kim jesteś? — spytała.

Westchnął głęboko i zdobył się na nieporadny, nijaki uśmiech, surowo zabroniony we Wszechświecie.

— Chyba ci to już parę razy powiedziałem.

— Nie — upierała się. — Chcę wiedzieć, kim jesteś naprawdę. Co to wszystko znaczy? Widzisz, jestem spokojna. Wybacz mi, że uniosłam się przed chwilą.

— To ja powinienem cię przeprosić. Przestraszyłem cię.

— Tak.

— Przykro mi. Ale już się nie boisz.

— Przeciwnie.

— Nie. Przecież rozmawiamy po przyjacielsku… Chociaż nie wiem, jak ci na imię.

— Maria.

— Maria, Maria, Maria — powtórzył — Maria!

Uczucie radości i smutku, odnalezienia i utraty… Dlaczego?

— Cały czas myślałam, że jesteś zwykłym złodziejem.

— Ale już tak nie myślisz.

— Nie. Jesteś kimś gorszym, prawda?

— Może… Chyba nie bierzesz mnie jednak za zbója?

— Nie. Kim jesteś?

— Nie mogę ci powiedzieć. Jesteś bardzo ładna.

Maria zasłoniła twarz dłonią. Nie była przygotowana. Wszystko przyszło zbyt szybko i musiała skupić w sobie siły, żeby przeciwstawić się czemuś ponad siły.

— Tylko dlatego, że zasiedziałam się w bibliotece — szepnęła. — Przygotowuję pracę. O snach, i koszmarach XVIII wieku… Drzwi, którymi weszłam, prowadzą do biblioteki. Usłyszałam hałas.

— Sny i koszmary… Wybacz mi. Powinienem był zostać sam.

— Sam, po co?

— Odprowadzę cię do domu.

Mówili szeptem, twarzą w twarz.

— Dobrze.

— Pod jednym warunkiem.

U kresu sił, bliska łez, zdobyła się jednak na pytanie:

— Kto tu stawia warunki?

— Ja. Nie dziw się. Nie pytaj o nic.

Maria westchnęła.

— Nawet o to, jak się nazywasz?

— Stel.

— Stel — powtórzyła ze smutkiem. — Zgaś światło.

Przeszli razem obok jaśniejszego miejsca na podłodze, gdzie przed chwilą stał Olimpijczyk, potem skierowali się do pierwszej z opustoszałych sal. Wargi Marii drżały. Stel objął ją ramieniem, czując pod palcami krągłość jej barku, a dziewczyna przełknęła łzy. Nie podnosiła głowy, żeby nie widzieć ślepych okien na obrabowanych ścianach. Z pochylonym czołem, z zamkniętymi oczami, kroczyła jak automat i nie odezwała się ani słowem przez całą drogę po muzealnych salach i schodach prowadzących do wyjścia. Nocny portier drzemał obok drzwi, tak jak go tu zostawił Stel.

— Dobranoc — szepnęła dziewczyna czując, że palce zaciskają się na jej ramieniu.

Portier drgnął.

— Tak późno? — spytał przecierają oczy.

Był to rumiany staruszek z piękną łysiną, która lśniła jak polana wśród srebrzystej czupryny.

— Zasiedziałam się — powiedziała zduszonym głosem Maria. — Pracowałam… ze specjalistą z instytutu.

— Dwoje młodych! Nie szkoda to młodości?

Wzruszył ramionami i sięgnął po pęk kluczy, żeby im otworzyć.

— Dobranoc — powiedział Stel.

— Do jutra — dorzuciła Maria i słowa te ugodziły go w samo serce.

Kiedy drzwi zamknęły się za nimi, nie mógł się już powstrzymać i cofając rękę, którą obejmował dziewczynę, rzucił ze zmarszczonymi brwiami:

— Powiedziałaś „do jutra”. Naprawdę o niczym nie wiesz? Nikt się nie domyśla?

— Chyba oszaleję! — przycisnęła do ust pięści. Zdławiony jęk dobył się z jej krtani. — Dlaczego mnie dręczysz?

— Nie będę cię dręczył nigdy…

Sposób, w jaki wyszeptał te słowa, wstrząsnął nią bardziej niż ich sens. Twarz miał twardą, zaciętą.

— Prosiłeś, żebym nie pytała o nic.

Plac już opustoszał, samotny jeździec na cokole zwiększał jeszcze bardziej uczucie pustki. Otaczały go dziwaczne kaktusy.

— O nic — powtórzył Stel nie odrywając oczu od skamieniałego galopu. Pamiętał, jak będzie wyglądał następnego dnia. — Chodź… Nie, nie tędy! — krzyknął, kiedy zaczęła zstępować ze schodów.

Tam, z lewej strony, miał się utrwalić na zawsze pochylony cień człowieka. Może starego portiera? Stel przygryzł wargi.

— Nie myślałam, że od koszmarów osiemnastowiecznych przejdę niepostrzeżenie do współczesności, która wyda mi się koszmarem. Bo przecież to wszystko nieprawda! Ty nie istniejesz, muzeum nie jest ogołocone, jestem w domu i zaraz się obudzę…

— Zbudź się! — zawołał Stel obracając ją ku sobie. Przycisnął wargi do jej warg.

Osunęła się w jego ramiona. Poczuł na twarzy jej oddech.

— Nie budź mnie — szepnęła. — Koszmar zamienia się w piękny sen.

Wpół objęci zbliżyli się do jeźdźca wyzłoconego złudnym blaskiem lamp i okrążyli go bezwiednie. Głowa Marii spoczęła na piersiach Stela. Dziewczyna oddychała miarowo jak we śnie. Nie chciała pytać o nic, nie potrzebowała odpowiedzi, on jednak wiedział, że kradnie minuty umarłego czasu, w którym nic nie może owocować, i ogarnięty wielkim smutkiem, wielką tkliwością, uległ potrzebie milczenia.

Nie zdziwił się, gdy Dim pojawił się przed nimi.

— Przykro mi, Stel.

Krótka lufa lśniła w dłoni przybysza.

— Kto to? — przeraziła się Maria. — Co mówi?

Stel przycisnął ją mocniej do piersi.

— Obiecałaś, że nie będziesz zadawać pytań. Mów, Dimie.

— Wszystko tu się powtarza, Stel, rozumiesz? Już raz próbowałeś ją uratować… to znaczy, udało ci się za pierwszym razem. Uciekłeś z nią na Acn 6 i wylądowaliście mniej więcej o tysiąc lat później. Skok w czasie był za wielki, toteż mimo treningu wyleciało ci to z pamięci. Jak mogłeś przypuścić, że ci się uda?

— Nie zastanawiałem się, Dim. Po prostu działałem. Dlatego więc wszystko wydaje mi się tu znajome!

— A jednak sobie przypominasz? — ożywił się tamten. — Mówiono, że to niemożliwe… Było jednak jasne, że ściągną cię tutaj razem z nią. Jest skazana, Stel. Tego już nie można zmienić.

— Koło się zamknęło, prawda?

— Nic na to nie możemy poradzić, wiesz dobrze. Albo ją zaraz tu zostawisz i odejdziemy razem, albo… — podniosła się błyszcząca lufa i Stel dostrzegł jej ciemny otwór.

— Dlaczego musi umrzeć, Dim? Co by się stało, gdyby została ze mną?

— Zrozumiałaby. I w końcu podniosłaby alarm. Zmiana historii przekroczyłaby dozwoloną granicę… Znasz prawo.

— Tak — odparł Stel i kopniakiem podbił rękę z rewolwerem.

Oślepiający płomień dosięgnął ogiera z brązu i zamienił go w bezkształtne rumowisko. Maria krzyknęła, lecz tamci dwaj wzięli się za bary, a lśniąca lufa, wymierzona raz w niebo, raz w jezdnię, tętniła pod zdwojonym naciskiem Dima i Stela. Nie pojmując, co dzieje się od chwili, w której otworzyła drzwi biblioteki, przyglądała się bezradnie walce nieznajomych, mówiących między sobą nie znanym jej językiem i tarzających się teraz u jej stóp. Wszakże jeden z tych obcych pocałował ją, na jego piersi złożyła swą głowę w milczeniu, które bardziej zbliżyło ich do siebie, aniżeli mogły to sprawić słowa. Przerażona rzuciła się na schody muzeum, instynktownie szukając pomocy jedynego człowieka, który znajdował się w pobliżu. Wbiegła już na pierwsze stopnie, kiedy ogień z błyszczącej lufy ją dosięgnął; z dziewczyny został tylko cień na zawsze utrwalony w nieczułym kamieniu.

Tamci dwaj na placu przerwali walkę i wstali zdyszani.

— Nie było innego wyjścia — stwierdził Dim z poczuciem winy.

Stel przyglądał się plamie mającej kształt dziewczęcego ciała, cieniowi, którego tam nie było jeszcze przed chwilą, kiedy kazał Marii ominąć to miejsce.

— Nie, nie było — powiedział zgaszonym głosem, dochodzącym jakby z daleka; nieoczekiwanie zdzielił Dima pięścią w brodę, tak że tamten nie zdążył się zasłonić i runął na bruk.

Stel trwał chwilę w napięciu. Nie dochodził znikąd żaden dźwięk. Pochylił się, wyjął broń z bezwładnej dłoni, wbiegł pędem po schodach omijając cień Marii. Czarne, rozdęte drzwi stały otworem. Pchnął je, wpadł do wnętrza, minął budkę z nieruchomym portierem i u stóp jednej z kolumn odnalazł pozostawiony tam plecak. Nie wypuszczając go z rąk przesunął igłę chronometru i powtórnie znalazł się w okrągłej sali na piętrze.

— Maria, Maria, Maria — powtórzył — Maria!

Znowu odczuł radość i smutek, miał świadomość odnajdywania i utraty, ale już nie pytał — czego.

— Cały czas myślałam, że jesteś zwykłym złodziejem.

— Ale już tak nie myślisz.

— Nie. Jesteś kimś gorszym, prawda?

Słowa. Zostały wypowiedziane i nie można było ich zmienić, mimo że budziły teraz grozę, a myśli zderzały się ze sobą jak kule bilardowe raz już zebrane i znów pchnięte na spotkanie innych. Nienawykła do bodaj krótkich przeskoków w czasie, Maria nic nie pamiętała i mówiła dalej, nie zdając sobie sprawy, że powtarza rolę, że wszystko to już było; Stel natomiast wiedział, iż czas ich był odmierzony. Położył plecak i prawie niedostrzegalnie popchnął igłę. Plac znów opustoszał, samotny jeździec na cokole zwiększał jeszcze uczucie pustki. Otaczały go dziwaczne kaktusy.

— O nic — powtórzył Stel nie odrywając oczu od skamieniałego galopu. Pamiętał, jak będzie wyglądał nie następnego dnia, lecz za chwilę, za krótką chwilę. — Chodź… Nie, nie tędy! — krzyknął, kiedy zaczęła zstępować ze schodów.

Tam, z lewej strony, miał się utrwalić na zawsze pochylony cień człowieka. Lecz nie portiera, jak przypuszczał. Przygryzł wargi. Musiała gdzieś być szczelina, nie wolno było dopuścić, by koło się zamknęło. Miał teraz broń i oni o tym wiedzieli. Póki będzie żył, Maria miała żyć także.

— …koszmarem. Bo przecież to wszystko nieprawda! Ty nie istniejesz, muzeum nie jest ogołocone, jestem w domu i zaraz się obudzę…

— Zbudź się! — zawołał ponownie Stel obracając ją ku sobie i przyciskając wargi do jej warg.

Przetłumaczyła Danuta Bieńkowska

Jozsef Cserna

Przeszczep mózgu

Dziennik prof. dra Cassio Klebera

Chociaż — w związku z pewnym niezwykłym i ważnym wydarzeniem — zaczynam swój dziennik w dniu nowego, 101 roku nowej ery (według starego kalendarza — 7 listopada 2018 r.) to jednak muszę wrócić do spraw o wiele dawniejszych. Zawsze odnosiłem się z rezerwą do pisania dziennika, widząc w tym przejaw megalomanii, lecz w obecnej sytuacji czuję się usprawiedliwiony i sądzę, że ewentualny przyszły czytelnik również uzna powód, który skłonił mnie do pisania, za dostatecznie ważny.

Nie będzie to tania kokieteria, gdy stwierdzę, że moje nazwisko jest znane na całej kuli ziemskiej, tym bardziej że właśnie dzięki tej sławie znalazłem się w sytuacji, jakiej próżno by szukać w całej historii ludzkości.

Jednym z najważniejszych problemów nauki było zjawisko zdolności regeneracji komórek nerwowych, a ściślej — brak tej zdolności. Te najbardziej trwałe części ludzkiego organizmu, jeśli ulegną obrażeniom, nie są zdolne do odnowy w takim stopniu, jak poszczególne inne organy. Było ogólnie wiadomo, że komórki ludzkiego organizmu w określonym czasie, w różnej mierze wymieniają się i odnawiają; jedne wolniej, inne szybciej — z wyjątkiem komórek nerwowych, które w końcowym stadium swego rozwoju służą człowiekowi do śmierci. To tłumaczy, dlaczego bardzo starzy ludzie pamiętają wydarzenia z bardzo wczesnego dzieciństwa, z okresu budzenia się ich świadomości. Także w czasach, gdy medycyna stała już na wysokim poziomie, lekarz pozostawał boleśnie bezradny wobec problemu obrażeń nerwów, ziarninowania i zrastania się zniszczonych komórek nerwowych.

Właśnie w tej dziedzinie dokonałem odkrycia — nie pierwszego zresztą — które zyskało światowy rozgłos. W wyniku tysięcznych badań enzymów początkowego stadium embriona, rozwijającego się z komórki jajowej, odkryłem wreszcie czynnik wpływający na wzrost komórki nerwowej, co doprowadziło z kolei do odkrycia, w wyniku tysięcy nowych doświadczeń, antymaterii, tworzącej się w trakcie pełnego rozwoju komórki nerwowej, kończącej ten rozwój i tym samym zapewniającej konserwację owej komórki. Dało to nauce klucz do ziarninowania komórki nerwowej. Dzięki temu odkryciu moje nazwisko znalazło się na łamach pism naukowych tuż obok nazwiska Pasteura i Pawłowa.

To wyjaśnia też moją szczególną sytuację w publicznym życiu naszego kraju. Wszyscy znali moje lewicowe przekonania i moje polityczne wystąpienia przed ustanowieniem obecnego systemu państwowego. Jednak kierownictwo nowego systemu, tak przeciwne moim poglądom i przekonaniom, nie tylko pozostawiło mnie na kierowniczym stanowisku znanego już wówczas w świecie Instytutu Regeneracji Nerwów, ale dużym poparciem finansowym umożliwiło mi rozwinięcie Instytutu w największą i najpoważniejszą placówkę tego rodzaju na świecie.

Fakty, które przytoczyłem, i wydarzenia dnia dzisiejszego stały się punktem zwrotnym w wyznawanych przeze mnie dotychczas poglądach na pisanie dziennika: wczoraj po południu, piętnaście po trzeciej, przywieziono do Instytutu prezydenta państwa, przywódcę obecnego prawicowego, autokratycznego systemu państwowego. Dyktator doznał w wypadku samochodowym ciężkich obrażeń mózgu. Przywieziono go w eskorcie zdenerwowanych i podnieconych, podejrzliwych i wrogo nastawionych adiutantów i generałów.

Wezwano mnie do Instytutu z domu, i zastępca dyktatora, urzędnik o wojskowej postawie, znany powszechnie pod przezwiskiem „dzika świnia”, oświadczył na wstępie, że ja i cały personel Instytutu odpowiadamy głową za dyktatora. Machnąłem ręką i natychmiast pośpieszyłem do chorego. Moi dyżurni współpracownicy poinformowali mnie, że jakkolwiek obrażenia są poważne i spowodowały całkowitą utratę przytomności, to jednak nie istnieje bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia pacjenta i że wstępne czynności zostały już przy nim wykonane. Ja również obejrzałem chorego i wróciłem do niecierpliwej „dzikiej świni”. Nie będę opisywał dosłownie, co mu powiedziałem, ale brzmiało to mniej więcej tak: — Organizm człowieka, a zwłaszcza jego system nerwowy to nie to, co wojsko, które możecie na komendę posłać, gdzie wam się podoba, i wojsko natychmiast „rusza — chociaż i tam zdarzają się potknięcia… — Wówczas spojrzał na mnie z wielką złością, ale nie dałem sobie przerwać. — Medycyna nie jest wszechmocna — ciągnąłem dalej — pan również dobrze wie, że na śmierć nie ma lekarstwa. Jestem lekarzem i składałem przysięgę, że zawsze dla ratowania zdrowia i życia chorego zrobię wszystko, na co mnie stać, bez względu na to, czy będzie to żebrak, czy cesarz… Ale jeżeli siły natury okazują się mocniejsze niż moje, muszę się poddać. Jeżeli mi panowie nie ufają, to są w stolicy inne świetne zakłady lecznicze i tam proszę zawieźć wodza, którego życiu nie zagraża zresztą w tej chwili niebezpieczeństwo.

Obwieszony orderami zastępca wodza wściekle przewracał oczami, a następnie oddalił się oświadczając, że jeszcze ze sobą porozmawiamy! Jeden z członków eskorty, wbrew wszystkim naszym zakazom, pozostał przy łóżku chorego, więc w końcu wzruszyłem ramionami i zostawiłem go tam. Kiedy wychodziłem z Instytutu, zobaczyłem, że gwardia dyktatora obstawiła wszystkie wejścia i nie wpuszcza tych, którzy starają się wejść do środka. Wszędzie naokoło stali uzbrojeni wartownicy, a do jednego z pawilonów wpakowała się cała grupa żołnierzy.

Jeszcze tego samego dnia, po kilku godzinach, wezwano mnie w pośpiechu na nadzwyczajne posiedzenie rady państwa. Po drodze okazało się, że obraz wieczornej ulicy jest jakiś inny niż zwykle, więcej było policjantów, tu i ówdzie można było zobaczyć włóczące się grupy. Hałaśliwe towarzystwo umilkło, gdy wkroczyłem w eskorcie straży, która towarzyszyła mi od bramy. Mierzono mnie wzrokiem z nieukrywaną niechęcią. Po trwającej kilka chwil nieprzyjemnej ciszy mój przedpołudniowy rozmówca zaproponował mi miejsce obok siebie i w „małym wykładzie” przedstawił mi punkt widzenia kierownictwa. Nie ukrywał, że system — a oczywiście i wódz — uważają mnie za otwartego wroga. Wyraził też przypuszczenie, że gdybym mógł, utopiłbym wodza w łyżce wody i zadowoleniem przyjął upadek całego systemu. Nie mogę się zatem dziwić, że śledzą mnie bardzo bacznie i wzywają jednego z najwybitniejszych chirurgów, aby kontrolował leczenie. Na wszystko się zgodziłem, nawet pokiwałem aprobująco głową i poprosiłem, żeby wezwano tego profesora natychmiast, bo sytuacja wymaga bezzwłocznej konsultacji.

Zanim jednak przybył, ja również zabrałem głos i starałem się mówić tak, żeby słyszało całe towarzystwo. Panowie dobrze wiedzą — mówiłem — że jestem przekonanym, zdecydowanym wrogiem waszego systemu i oczywiście nie żywię sympatii również dla waszego wodza. Ale — jak już powiedziałem w Instytucie — jestem przede wszystkim lekarzem i nie muszę nic więcej dodawać… Zanim zacząłem mówić dalej, poprosiłem bliżej obecnego na sali naczelnego ideologa całej tej bandy, którego znałem ze zdjęć. Ta nadzwyczaj inteligentna bestia, „szara eminencja” wodza, wbrew całej swojej nikczemności jest facetem o bardzo ujmującej powierzchowności i sposobie bycia, i na pierwszy rzut oka widać, że ma duży autorytet u reszty. Krążyła wieść, że widoczna w ostatnich zarządzeniach dyktatora powściągliwość i rozwaga, która zapobiegła chwilowo wybuchowi krańcowej nienawiści narodu, to jego zasługa. Swoje słowa kierowałem przede wszystkim do niego. Powiedziałem, że jak mi się zdaje, niewiele znaczy dla nich etyka lekarska, ale jest coś innego, na co muszę zwrócić uwagę. Jeżeli nawet cały system uważam za zjawisko nieskończenie szkodliwe, wobec którego walka jest żywotnym interesem całego narodu, to jednak uznaję, że mogą być — i są — w historii takie chwile, w których eksperyment obalenia istniejącego systemu przyniósłby więcej szkody niż pożytku, a jeżeli chodzi o politykę zagraniczną i wpływ na opozycję, mógłby oznaczać szkodę wprost niepowetowaną. Nie jestem głuchym i ślepym „rewolucjonistą”, który dla idei zaryzykowałby ogólne spustoszenie. Naszym celom nie sprzyjałby zresztą upadek polityki zagranicznej wodza, która nie odbiega obecnie w sposób krańcowy od naszych założeń.

Uważnie śledzący mnie ideolog, łobuz w okularach, w trakcie potakiwał głową, kiedy zaś skończyłem, wstał i oznajmił, że go przekonałem, i ze swojej strony ufa mi i proponuje to samo reszcie. „Dzika świnia” wściekle wiercił się na wszystkie strony, ale nie śmiał się odezwać, pozostali też milczeli. Tymczasem przybył profesor N. Cornelius. Kiedy zakomunikowano mu ich życzenie, natychmiast podniósł rękę na znak protestu i oznajmił, że uważa to wezwanie nie tylko za niegodny zamach na medycynę, ale przede wszystkim za rażącą niesprawiedliwość wobec mojej osoby, mojego autorytetu i sławy Instytutu, w czym nie chce brać udziału… i, zwracając się do mnie, wyraził ubolewanie nad tą sprawą i zapewnił mnie o swoim głębokim szacunku… W czasie gdy zmieszane towarzystwo coś bełkotało, podaliśmy sobie ręce, po czym poprosiłem radę, by ochronę wojskową ograniczono do budynku, w którym znajduje się pokój prezydenta, tak by Instytut mógł działać zgodnie ze swoim przeznaczeniem, i oddaliłem się, oczywiście w asyście…

Wszystko to jednak nie stanowiłoby dostatecznego powodu, bym zaczął pisać dziennik. Zeszłej nocy niewiele spałem, ale nie z niepokoju o los dyktatora, bo był przecież w dobrych rękach moich współpracowników w Instytucie. Szczególne zaufanie mogłem mieć do swojego pierwszego asystenta, dra Matthiasa Felsena, który w wyniku wieloletniej praktyki umiał przynajmniej tyle samo, co ja. Co innego jednak tłukło mi się po głowie. Muszę w tym miejscu przypomnieć kilka problemów z dziedziny biologii medycyny — i związane z nimi odkrycie — które wzbudziły w przeszłości wielkie zainteresowanie.

Pamiętamy, jak ważnym czynnikiem przy transfuzji była sprawa zgodności grupy krwi, w dziedzinie przeszczepów natomiast jaką ogromną, niezwalczoną trudność oznaczały indywidualne właściwości białka, co nie dopuszczało do wprowadzenia do organizmu białka pochodzącego od jakiejkolwiek innej jednostki — z pewnym małym wyjątkiem w wypadku bliźniąt jednojajowych. Nie chcę tu wskazywać na znane już zresztą dzisiaj powszechnie eksperymenty dokonywane w większości przypadków przy mojej współpracy, które rozwiązały wreszcie z powodzeniem te problemy i utorowały drogę metodom, których nawet sobie nie wyobrażano.

W tej dziedzinie istniało jednak coś, czego świat — oprócz mnie i Felsena — jeszcze nie znał. W wyniku długich badań i serii eksperymentów udało nam się w zeszłym roku rozwiązać problem — dla większej jasności piszę językiem potocznym — izotopowego oznaczenia przewodzenia nerwu. Spróbuję istotę tego zagadnienia wyjaśnić za pomocą nieco prymitywnego porównania. Z pewnością widzieli już państwo instalowanie i naprawę przewodów telefonicznych. Każdy przewód, ujęty w kablu w wiązkę, ma innego koloru powłokę izolacyjną i jeżeli — powiedzmy — jeden koniec przewodu czerwonego połączę ze źródłem prądu, mogę być pewien, że na drugim końcu wiązki pod prądem będzie tylko przewód czerwony, inaczej mówiąc po nakręceniu tarczą wybranego numeru zgłosi się ten, a nie inny, bez względu na to, ile przewodów znajduje się w wiązce…

A więc w podobny sposób, stosując precyzyjne naświetlanie, udało nam się wprowadzić do wnętrza systemu nerwowego przez przewody nerwowe, mające swoje zakończenia w rozmaitych punktach ciała, odpowiednie izotopy, które nasycając komórki nerwowe, poddane wspomnianemu już zabiegowi regeneracyjnemu, zrastają się, to znaczy zrastają się końce poszczególnych, uszkodzonych komórek nerwowych z innymi zakończeniami nerwu, nasyconego tym samym izotopem, tak jak — uciekając się znów do porównania telefonicznego — w zniszczonym kablu telefonicznym koniec czerwonego przewodu łączy się z końcem drugiego czerwonego przewodu.

Po bardzo wielu eksperymentach, w trakcie których na przykład z powodzeniem przeprowadziliśmy pełną wymianę mózgu u psów, organizmów o bardzo rozwiniętym systemie nerwowym, trzy miesiące temu okoliczności zmusiły nas do zastosowania naszych metod na ludziach. Przywieziono bowiem do Instytutu dwie ofiary wypadku kolejowego i konieczna była natychmiastowa interwencja. Jeden z poszkodowanych doznał tak ciężkich obrażeń mózgu, że właściwie zostały mu tylko minuty, podczas gdy inne obrażenia ciała nie stanowiły groźby dla jego życia. Uszkodzenie mózgu u drugiego, chociaż mniejsze, było również poważne, istniała wszakże pewna nadzieja na utrzymanie go przy życiu właśnie dzięki metodom wypróbowanym w Instytucie, nieszczęśliwie doznał jednak tak ciężkich obrażeń klatki piersiowej, że stan jego był beznadziejny i miał przed sobą tylko parę chwil życia…

Felsen i ja byliśmy właśnie w Instytucie, kiedy przywieziono tych dwóch ludzi, i wymienione nad noszami jedno jedyne spojrzenie wystarczyło, żebyśmy wiedzieli: oto właściwa chwila. Natychmiast kazaliśmy zawieźć obydwu chorych do specjalnego, eksperymentalnego laboratorium, dokładnie odseparowanego od reszty pomieszczeń, wyposażonego w najnowocześniejsze, cybernetyczne urządzenia, gdzie wykonywaliśmy wspomniane wyżej doświadczenia i gdzie mogliśmy, dzięki wyposażeniu, we dwójkę — a nawet w pojedynkę — bez żadnego personelu pomocniczego, wykonywać najbardziej skomplikowane operacje; na przykład „brutalną” pracę otwierania czaszki, ze wszystkimi potrzebnymi zabiegami pomocniczymi, nastawianiem wskaźników i guzików, naciskaniem i przekręcaniem gałek — z największą dokładnością wykonywała maszyna cybernetyczna.

W laboratorium w kilku słowach ustaliliśmy, że istnieje tylko jedna możliwość: wymiana mózgu, żeby przynajmniej jednego z nich — tego, który doznał mniejszych obrażeń cielesnych — wyciągnąć dzięki temu ze zbliżającej się groźnie śmierci klinicznej. Szybko wykonaliśmy przy rannych czynności mające na celu podtrzymanie i pobudzenie życia i zaczęliśmy jednocześnie regenerację nerwów i wprowadzenie izotopu. Minuty — nam się zdawało, że godziny — płynęły, a z nas lał się pot…

Kiedy nadeszła chwila, by umieścić tych dwóch ludzi w automatycznej bliźniaczej konstrukcji, wykonującej operację otwarcia czaszki, ten z obrażeniami klatki piersiowej zmarł. Należało się śpieszyć, żeby w „dopuszczalnym” po śmierci klinicznej czasie dokonać wymiany. Jeszcze nigdy w życiu nie byłem tak zdenerwowany, nie tylko mieliśmy w swoich rękach sprawę ocalenia ludzkiego istnienia, ale i los wielkiego odkrycia. Felsenowi drżały ręce. Poklepałem go po ramieniu, potrząsnąłem nim. Kiwnął głową i zacisnął usta. Po paru chwilach drżenie przeszło i dał mi znak ręką. Ja też zebrałem siły. Maszyna po kilku sekundach wykonała zadanie: nie tylko otworzyła czaszki, ale w tej samej chwili przecięła prowadzące do nich żyły, sploty nerwowe, przeszła do „tradycyjnych czynności chirurgicznych”, posługując się znanymi od dawna metodami. W chwili przerwania połączenia nerwów obydwa ciała zadrżały, to z obrażeniami cielesnymi w mniejszym stopniu, sygnalizując zaistniały już stan śmierci klinicznej, drugie silniej, co musiało nastąpić po ustaniu działania centralnego układu nerwowego. Należało się spieszyć, żeby czym prędzej przywrócić czynności życiowe bez wyrządzenia większej szkody „nowemu” mózgowi. Wyjęliśmy dwa drżące mózgi, zamieniliśmy i włączyliśmy transplantator na działanie odwrotne, czyli zamiast przerwania połączeń nerwów zainicjowaliśmy proces ich dopasowania i zrastania się. Transplantator charakteryzuje się taką nadzwyczajną wrażliwością, że powstałe przy zamianie ewentualne różnice rozmiarów jest w stanie — w pewnym stopniu, oczywiście — korygować, na przykład poprzez regulowanie ilości płynu mózgowego i temu podobnie. Po zakończeniu operacji ciała zostały automatycznie przeniesione na nosze. Wydawały się jednakowo martwe i tylko doświadczone oko lekarza widziało różnicę: naprawdę nie żył ten pacjent, który odniósł większe obrażenia cielesne. Z należnym szacunkiem przykryliśmy go, chcąc uhonorować jego mimowolne zasługi dla sprawy ludzkości… Usiedliśmy obok drugiego ciała i spoglądając na siebie czekaliśmy na wynik procesu przywracania do życia, rozpoczętego jeszcze przed opuszczeniem transplantatora przez pacjenta.

Jak już pisałem, sprawa regeneracji nerwów dosyć szybko posuwała się naprzód, zaś inne procesy zrastania się, łączenia żył i temu podobne były już od długiego czasu zagadnieniami w praktyce lekarskiej rozwiązanymi. Jednak i tak siedzieliśmy tam z półtorej godziny z bijącym sercem i drżącymi kolanami, gdy wreszcie serce, bez sztucznej interwencji, zaczęło regularnie pracować i twarz chorego boleśnie się naprężyła. Wówczas natychmiast dostał środki uśmierzające — i znowu czekaliśmy…

Nie wiem — wtedy też nie wiedziałem — ile czasu upłynęło, zanim chory otworzył oczy. Jednocześnie zwróciliśmy się do niego:

— Jak się pan nazywa? — zapytaliśmy.

— Fischer — powiedział wyraźnie, ale nagle słowa uwięzły mu w gardle. Oczy niespodziewanie zapadły się i zaczął rzęzić. Natychmiast użyliśmy aparatury i środków pobudzających, nasz trud nie poszedł na marne, po parominutowej agonii akcja serca wolno i słabo, ale znów regularnie została wznowiona.

Wyczerpani spojrzeliśmy na siebie, ale Felsen nagle podskoczył. — Jakie nazwisko podał? — spytał, krzycząc tak głośno, że aż się wzdrygnąłem. — Nie Fischer?

— Ależ tak — powiedziałem mechanicznie i nie wiedziałem, czego chce.

Felsen pochylił się i zaczął przeszukiwać ubranie na wpół żywego pacjenta — bo nagleni koniecznością natychmiastowej operacji, nawet nie mieliśmy czasu go rozebrać — i szybko wyciągnął z jednej z górnych kieszeni legitymację kolejową. Była wystawiona na nazwisko Weilera. Felsen spojrzał na mnie i rzucił się do przykrytych zwłok, przeszukał ubranie, a potem znaleziony portfel. Nie był w stanie się odezwać, a ręce tak mu drżały, że musiałem je przytrzymywać. W papierach widniało nazwisko — Ernesto Fischer.

Jednocześnie opadliśmy na krzesła i w ciszy usłyszałem westchnienie Felsena:

— Udało się!..

— Tak — odpowiedziałem, ale nagle przeraziła mnie jakaś straszna myśl i poczułem, że pot zalewa mi czoło.

Felsen spostrzegł, co się ze mną dzieje.

— Co ci jest?

— Czy myślałeś już o tym, co byś czuł, gdyby w lustrze patrzyła na ciebie obca twarz? — Wlepił we mnie oczy, widać było po nim, że nie rozumie. — Lub na przykład — ciągnąłem — gdyby na ulicy zwracano się do ciebie, witano nie znanym ci nazwiskiem i obstawano przy tym, że ty to nie ty, ale ktoś inny, i inni by to potwierdzali? Gdyby całe społeczeństwo uznało cię za kogoś innego?… Co z nim będzie, jeżeli wyzdrowieje? — wskazałem na ledwie oddychającego chorego. — Co zrobiliśmy? — spytałem i widziałem, że Felsen doznał wstrząsu. Patrzyliśmy na siebie z rozpaczą, potem mechanicznie wyszliśmy, powierzając opiekę nad żyjącym i martwym naszym współpracownikom…

Nazajutrz Felsen zadzwonił do mnie do mieszkania, niewiele spał tej nocy — powiedział, i poinformował mnie, że „Weiler”, który przeżył operację, pomimo opieki i wszelkich wysiłków naszych współpracowników, o trzeciej nad ranem zmarł. Natychmiastowa sekcja wykazała, że śmierć nastąpiła na skutek obrażeń mózgu, tak jak u „Fischera”…

— Tak — odpowiedziałem — tak. Żal mi biedaka…

I bezmyślnie zapatrzyłem się w okno.

Pisałem poprzednio, że w nocy, po wypadku dyktatora, niewiele spałem. Ciągle przychodził mi do głowy Weiler — Fischer albo Fischer — Weiler. Teraz też mnie to dręczy, nie mogę się od tego uwolnić. Prezydent — dyktator leży nieprzytomny, i bardzo problematyczne, czy da się go uratować… Na posiedzeniu rady państwa mówiłem szczerze, choćby nawet dlatego, że nie szanuję tej bandy na tyle, żeby przed nią udawać. Śmierć ich wodza, czy też zmniejszenie się jego zdolności ruchowej i — co jeszcze istotniejsze — umysłowej łączyłaby się z trudnymi do wyobrażenia konsekwewncjami. Nienawidzę go i gardzę nim za zbrodnie i podłości, których — zwłaszcza na początku panowania reżimu — dopuszczali się wobec moich towarzyszy i innych ludzi o demokratycznych poglądach jego zbiry z „dziką świnią” na czele.

8 listopada.

(Dla uproszczenia w dalszym ciągu będę datował swój dziennik według bardziej popularnej jeszcze, starej ery.)

Dyktator wciąż jest nieprzytomny. Okolica Instytutu to prawdziwy obóz wojskowy. Chociaż udało się najściślejszy dozór ograniczyć do grupy budynków, w których znajduje się pokój chorego, to jednak na każdym rogu można zobaczyć czołgi i piesze patrole i dopiero dzięki moim wielokrotnym, energicznym wystąpieniom Instytut może jako tako pracować. Udało się również oddalić oficera pełniącego straż przy łóżku chorego, po tym, jak telefonicznie wytłumaczyłem zastępcy „dzikiej świni”, że nieszczęsny drzemiący strażnik i tak nie rozumie nic z tego, co się wokół niego dzieje, i że gdybyśmy chcieli, moglibyśmy na jego oczach zamordować wodza, dając mu odpowiedni zastrzyk, czy też wręcz odwrotnie — nie dając zastrzyku, który jest mu potrzebny…

Nie mam spokoju. Myśli wirują mi w głowie, przed oczami tańczą czarne kółka, chociaż w lustrze wyglądam na spokojnego. Nie wiem, co robić, martwię się, że stan prezydenta staje się krytyczny i nie zdążę. Cała rada państwa bez przerwy siedzi w Instytucie, zajęli największą salę wykładową i otaczające ją pomieszczenia. Dziś późnym popołudniem z niemałym trudem udało mi się tam dotrzeć, by poprosić na rozmowę zastępcę wodza i naczelnego ideologa. Powszechnie wiadomo, że ci dwaj to główne filary i zaufani dyktatora; jeden jest uosobieniem byczej siły, drugi — chytrej ostrożności. Mówią, że dyktator, żonglującym tym dwiema przeciwnymi siłami, utrzymuje między nimi równowagę; świadczy to w każdym razie o jego wielkim talencie politycznym.

Usiedliśmy w jednym z sąsiednich pomieszczeń. Poprosiłem przede wszystkim o zachowanie pełnej tajemnicy, co obydwaj mi przyrzekli. Postaram się możliwie dosłownie oddać przebieg rozmowy.

— Panowie — powiedziałem — stan prezydenta dotąd się nie zmienił, ale w każdej chwili może się polepszyć bądź pogorszyć. Robimy wszystko w celu wyleczenia, ale muszę w tym wypadku prosić panów o pewną niekonwencjonalną przysługę.

Sztywno popatrzyli na mnie, a wódz propagandy kiwnął palcem, żebym kontynuował.

— Panowie, chociaż nie są fachowcami, z pewnością jednak słyszeli o metodzie regeneracji nerwów. — Skinęli głowami, „dzika świnia” trochę niepewnie i z opóźnieniem. — Polega ona na tym — ciągnąłem — że jesteśmy w stanie, do pewnego stopnia, wpłynąć na odradzanie się systemu nerwowego, na powstawanie nowych komórek nerwowych. Jednak te nowe tkanki nerwowe są puste, nie posiadają żadnej treści, żadnego zapisu. Różnicę, jaka istnieje pomiędzy starym obszarem świadomości a nowym możemy z czasem wyrównać, wprawiając je w stan rezonansu i licząc na ich wzajemne oddziaływanie. Oczywiście nie możemy zapełnić tego obszaru nową treścią, ale regulując „liczbę drgań” możemy nadać świadomości pewne zabarwienie. By jednak efekt taki osiągnąć, musimy jak najdokładniej znać dotychczasowe życie pacjenta.

— Co pan ma na myśli? — spytał szef propagandy.

— Tego dotyczy właśnie moja prośba: muszę poznać możliwie najdokładniej prywatne życie prezydenta. — Powiedziałem to w liczbie pojedynczej, mając nadzieję, że natrafię na mniejszy opór.

— To niemożliwe! — wrzasnął nagle, czerwieniejąc ze złości zastępca — Co to za cyrk?

Wódz — teoretyk podniósł uspokajająco rękę.

— Wydaje mi się, że zdaje pan sobie sprawę z wagi swojego życzenia, proszę więc, żeby umotywował pan to bardziej konkretnie, a nie tylko teoretycznie.

— Chętnie — odpowiedziałem. — Sądzę, że to, co powiem, będzie łatwe do zrozumienia. Chyba wszyscy byliśmy już kiedyś wstawieni i znamy ten stan.

Skinęli głowami.

— A więc i to też panowie pewnie zauważyli, jak rozmaicie stan ten przejawia się u poszczególnych osób. Jedni są podnieceni, gwałtowni, inni zasypiają. Jedni są mili, gadatliwi, inni ponurzy i milczący, i tak dalej w wielu wariantach, można jednak wymienić kilka głównych typów zachowań według własnej „częstotliwości drgań”. Czy to jest zrozumiałe?

Znów skinęli głowami, zastępca z wyrazem zmartwienia na twarzy, ideolog z wyczekującym zainteresowaniem.

— Tej „częstotliwości drgań” u człowieka nieprzytomnego nie można ustalić żadnym badaniem ani eksperymentem. Pewne wnioski można wyciągnąć jedynie po zapoznaniu się z bezpośrednim środowiskiem pacjenta.

Tu zastępca znów uczynił taki gwałtowny ruch protestu, że aż ordery zabrzęczały na jego marynarce. Zrozumiałem to, bo przecież już od dawna przedmiotem plotek była specyficzna sytuacja, jaka istniała pomiędzy nim a dyktatorem oraz jego przyjaciółką — urzędowo „gospodynią” prezydenckiej rezydencji. Według niektórych dama ta była bliską krewną „dzikiej świni”, inni natomiast twierdzili, że była przedtem jego kochanką i że dyktator, dochodząc do władzy, zabrał mu ją, co z kolei pozwoliło zastępcy osiągnąć aktualną pozycję. Na twarzy ideologa pojawił się na krótką chwilę złośliwy błysk, jakby potwierdzający moje domysły, który jednak zdradzał również, że tych dwóch ludzi, to zawzięci rywale i śmiertelni wrogowie i jedynie dyktator dzięki swojej energii i bezwzględności jest w stanie ich pohamować, by nie skoczyli sobie do gardła. Tak jak oczekiwałem, naczelny ideolog odezwał się:

— Czy jednak, biorąc pod uwagę o kogo chodzi, nie można by tego pominąć lub zastąpić czymś innym?

— Posłuchajcie, panowie — powiedziałem — to nie dziecinna igraszka, o czym sami dobrze wiecie. Ale żebyście w pełni zdali sobie sprawę z wagi zagadnienia, wrócę do tego, co zacząłem poprzednio…

Tu zrobiłem małą przerwę, podczas gdy zastępca szarpał linoleum ostrogami.

— W poprzednim porównaniu wskazałem na wpływ powszechnie znanej substancji, na alkohol, który tak rozmaicie oddziaływuje na ludzi. Ale chodzi o to, że różne substancje mogą w różny sposób działać na poszczególnych ludzi. Powszechnie znany jest na przykład pobudzający, ożywczy wpływ kofeiny, większość ludzi, jeżeli przed snem wypije kawę, ma trudności z zaśnięciem lub w ogóle zasnąć nie może, ale są i tacy, którzy mogą usnąć tylko wówczas, gdy wypiją przedtem swoją małą czarną. No a teraz powracam do sedna swoich wywodów. Wyobraźmy sobie sytuację, gdy jakaś duża masa, powiedzmy płyn — w naszym wypadku większa nie uszkodzona część ośrodka nerwowego — ma określoną barwę czy, uciekając się do innego porównania, określony obwód drganiowy. I teraz, żeby uzyskać efekt współdziałania, trzeba mniejszą, nową, a więc bezbarwną część ośrodka nerwowego zabarwić na taki sam kolor. Możemy liczyć na sukces tylko w wypadku, gdy uda nam się uzyskać barwę identyczną lub prawie identyczną, w przeciwnym razie zawsze coś tam nie będzie pasować. Zrozumiałe, prawda? Można powątpiewać, czy różnica odcieni jest tu istotna, skoro nie uszkodzona część mózgu i tak zdecydowanie dominuje nad częścią nową, pustą. W praktyce jednak znamy barwniki, których jedna kropla, dolana do innej intensywnej farby, wystarczy, by całość przybrała kolor barwnika. Jeżeli więc przyjmiemy, że większa masa nasycona jest takim silnym barwnikiem, wówczas kolor mniejszej nie ma znaczenia, jeżeli natomiast zdarzy się, że właśnie mniejsza masa ma barwnik silniejszy, wówczas stosunkowo łatwo „przestroi na swój obwód drganiowy” masę większą. System nerwowy człowieka, jego świadomość jest jednak nieskończenie bardziej skomplikowana niż jakakolwiek kombinacja chemiczna i — jak wspomniałem — jest to niesłychanie płaskie porównanie, bo żadna analiza chemiczna nie potrafiłaby wykazać „barwy” duszy. Tym bardziej konieczne jest, bym uświadomił panom konsekwencje, jakie może spowodować ingerowanie w ten mechanizm bez możliwie pełnej znajomości wszystkich czynników. Niewykluczone zresztą, że i tak nasz wysiłek będzie daremny.

Po tych słowach zapadła głęboka cisza, ustały nawet pochrząkiwania „dzikiej świni”.

Zaczekałem chwilę, po czym ciągnąłem dalej:

— Prezydent jest jednostką ogromnie utalentowaną, o silnej woli i zdolności szybkiego podejmowania decyzji. Co by się jednak stało, gdyby w wyniku niewłaściwej regeneracji jego charakter uległ zmianie? Jakie konsekwencje pociągnąłby za sobą fakt, że jakaś natychmiast potrzebna decyzja rodziłaby się długo, wśród wahań i wątpliwości, tylko dlatego, że nie dysponując odpowiednimi informacjami, czegoś zaniedbaliśmy.

Szef propagandy, błyskając okularami, zerknął na milczącego wierzgającego zastępcę wodza i odezwał się pierwszy:

— Widzę, że nic tu się nie da zrobić… Jak pan sobie to wyobraża, panie profesorze?

— Im prędzej, tym lepiej — powiedziałem, i ustaliliśmy, że ponieważ dzisiaj jest już dosyć późno, jutro wczesnym przedpołudniem pojedziemy we trzech do pałacu prezydenckiego. Zastępca wyszedł z kwaśną miną.

To zdarzyło się dzisiaj. Muszę wyznać, że duża część z tego, co wyłożyłem, to było zwykłe ple — ple. Nie fakty, w nich najbardziej surowa kontrola naukowa nie znalazłaby fałszu, ale nie to, co dotyczyło prezydenta… Bowiem przed rozmową, kiedy znów go obejrzałem, doszedłem do niezbitego wniosku, że właściwie jest nie do uratowania i że wkrótce wszystkie nasze starania będą daremne. A więc trzeba się spieszyć.

9 listopada.

Dziś rano w eskorcie aut pancernych przybyliśmy do pałacu. Okazało się, że w śródmieściu ruch uliczny jest bardzo słaby i prawie na każdym skrzyżowaniu tkwią nieruchomo czołgi. W pałacu, również gęsto otoczonym czołgami, przeszliśmy wprost do prywatnych apartamentów prezydenta, gdzie najpierw przyjrzałem się drobnym przedmiotom o charakterze osobistym, a później wypytywałem służbę o zwyczaje wielmożnego pana, starając się tymczasem notować ich miny. Odpowiadali skrępowani i wielokrotnie musiałem powtarzać, że jestem lekarzem, który w interesie chorego musi wiedzieć wszystko. Pomimo to tylko na wyraźną zachętę naczelnego ideologa zgadzali się mówić o rzeczach bardziej intymnych. Ile pali, czy pije, czy często się gniewa, czy jest bezwzględny, a może brutalny. Czego słucha w radio, ewentualnie co ogląda w telewizji. Obejrzałem urządzenie łazienki, przybory do mycia: dowiadywałem się, czy sam się goli. Wypytywałem fryzjera, jak również kucharkę o jego ulubione potrawy, a lokaja o drobne przyzwyczajenia; obejrzałem jego sypialnię, zajrzałem do biblioteki. Oczywiście nie interesowałem się tajemnicami państwowymi, a jedynie drobnymi, indywidualnymi cechami i gestami. Wreszcie nastąpiła najbardziej kłopotliwa część odwiedzin. Poprosiłem, bym mógł się zobaczyć z gospodynią. Gdy weszła, ogarnęły mnie w pierwszej chwili dziwne, mieszane uczucia. Była dojrzałą pięknością o czarnych włosach i nadzwyczaj efektownym wyglądzie, ale w jej wyważonym, „uprzejmym” zachowaniu, ruchach, głosie, w całej postaci było coś odrażającego, wywołującego opór. Na myśl o jakichś bliższych kontaktach z nią wzdrygnąłem się. Zresztą — zestawiając ją szybko z „dziką świnią” — czułem, że to nie krewni… Powiedziałem, o co chodzi i powołując się na względy lekarskie, poprosiłem obydwu zastępców, żeby zostawili nas samych. Po „dzikiej świni” było widać, że tylko z największym trudem potrafi zebrać w sobie tyle siły, by zadośćuczynić naszej prośbie.

Nie chcę tu pisać o intymnych fragmentach rozmowy, jedno jednak muszę zaznaczyć. To mianowicie, że — jak szyderczo plotkowano wśród miejskiej czeladzi — ich stosunek nie przebiegał bez zakłóceń, a to na skutek prostych anomalii fizjologicznych, z którego to powodu dama wiele razy była poddawana leczeniu sanatoryjnemu. Niemałego wysiłku wymagało ode mnie pocałowanie jej w rękę, aby wyrazić jej mój najgłębszy szacunek. Z zamętem w głowie, wywołanym doświadczeniami zebranymi w pałacu, wróciłem do Instytutu i jeszcze raz odwiedziłem wodza. W stanie chorego nie zaszły żadne zmiany…

Jeszcze tego samego wieczoru opowiedziałem Felsenowi o swoich przeżyciach w pałacu. Zdziwiony zapytał, po co mi to wszystko było potrzebne. Nie mogłem nic wyjaśnić, bo sam działałem pod naciskiem jakiegoś tajemniczego impulsu. Ale zaskoczyło mnie, że w pełni podziela moją niechęć do gospodyni. Zjawiska tego też nie umiał wytłumaczyć inaczej, niż stwierdzając, że to na pewno „nie jego typ”. Zresztą znał ją nie tylko ze zdjęcia, bo spotkał ją kilka razy na urzędowych przyjęciach. O Felsenie zresztą nie wiedziono, że „jesteśmy z tej samej gliny” i uważano go za eleganckiego światowca…

10 listopada.

Krążę wokół tej myśli, czując się jak pasażer na karuzeli, dla którego jedynym stałym punktem jest ozdobiony lustrami słup osi wirującego kręgu. Już wiele razy postanawiałem, że wezwę Felsena i opowiem mu o wszystkim, ale nie mogłem się na to zdecydować.

O wpół do drugiej po południu trzeba było podjąć decyzję. Felsen przybiegł i oznajmił, że stan dyktatora pogorszył się… Mówił też coś o buntach na przedmieściach, w pewnej chwili nawet jak gdyby dał się słyszeć odległy szczęk broni, ale wszystko to nie pozostawiło w mojej świadomości żadnego śladu…

Od tej chwili popadłem w jakiś szczególny stan ducha. Jakby pękła gdzieś we mnie jakaś tama i porwał mnie niepohamowany strumień energii. Tak jakbym działał według opracowanego gdzieś w głębi mojej świadomości szczegółowego planu, każda rodząca się nagle myśl natychmiast zamieniała się w czyn… Mówiłem na wpół świadomie, z mechaniczną dokładnością, ale z tego potoku słów niewiele potrafię tutaj przytoczyć. Natychmiast zarządziłem, by przewieziono dyktatora do specjalnego eksperymentalnego laboratorium, i ja też zaraz tam pospieszyłem, wprost wlokąc ze sobą pół żywego ze strachu Felsena. W tym czasie widziałem tylko, ale nie dotarło to do mojej świadomości, że przed drzwiami staje uzbrojony strażnik…

Kiedy wtoczyliśmy na noszach konającego wodza i zgodnie z dotychczasową praktyką cały personel opuścił laboratorium, kazałem Felsenowi usiąść i stojąc przed nim wygarnąłem mu kawę na ławę. Najpierw przypomniałem naszą rozmowę, w trakcie której ustaliliśmy, że bezwzględnie leży w tej chwili w interesie kraju, by znienawidzony dyktator pozostał przy życiu.

Wystraszony Felsen tylko kiwał głową. Dyktatora nie da się uratować, zostało mu tylko parę minut, nie ma czasu na wahania.

— Co pan chce zrobić? — spytał Felsen, któremu groza zjeżyła włosy na głowie.

— Powtórzyć operację Fischer — Weiler — powiedziałem.

Felsen podskoczył i jak oszalały, szczękając zębami biegał po wąskim pomieszczeniu. Złapałem go za ramiona i cisnąłem na krzesło. Z rozpaczą spojrzał na mnie, potem wyjąkał:

— Kto jest tym drugim?

— Ja — odpowiedziałem. Już paplałem. Sądzę, że jakiś wewnętrzny bodziec narzucał mi coraz szybsze tempo, bym przekroczył otchłań przerażenia i odrazy, która rozwierała się przede mną na myśl, że za parę minut moja fizyczna istota będzie już tylko martwym ciałem.

Felsen nie mógł wydobyć głosu, tylko zajęty grozą potrząsał przecząco głową.

— Niech pan zrozumie, nie możemy zrobić nic innego — powiedziałem i zęby mi zaszczękały. Potrząsnąłem nim tak, że aż mu głowa zaczęła latać.

— Prof… — stęknął wreszcie — dla takiego łotra ryzykować sobą… pan, ojciec nauki?

— Nie dla niego, dla nas wszystkich, dla naszej przyszłości, a istnieje tylko ta konieczność: on musi żyć! I pomyśl jeszcze o jednym — po raz pierwszy go tykałem — pomyśl, że nasz największy wróg to będzie właściwie nasz człowiek. Mamy szansę osłabić od wewnątrz ten przeklęty system, tak żeby zawalił się nie mszcząc nas! Jaką więc ceną jest ryzykowanie jednego życia?

— Ale dlaczego pańskiego, panie profesorze? — zamachał z rozpaczą ręką.

— Bo któż inny da mi gwarancję, że nie wpadniemy z deszczu pod rynnę albo jeszcze gorzej?… Z drugiej strony, nie mamy czasu — machnąłem w kierunku widocznie słabnącego wodza. — Szybko! — krzyknąłem na Felsena, licząc na dobrze uszczelnione drzwi; to podziałało na niego, wydawało się, że zapanował nad swoim strachem i chociaż zbladł, wyjąkał:

— Więc ja się tego podejmę.

— Synku — jęknąłem i przytuliłem go do siebie jak matka płaczące dziecko — nie można. Ja wybadałem teren, ja wiem jak postępować, by w pierwszych chwilach nie wydarzyło się nic dziwnego, co dałoby okazję stadu wilków do rozerwania swego przewodnika jako pierwszego… Ja jestem starszy, bardziej doświadczony. A ty pod względem politycznym jesteś dzieckiem, naiwnym uczonym. Byłoby to z twojej strony bezsensowne poświęcenie i z mojej też, bo w nauce ty masz przyszłość, a ja do pewnego stopnia należę już do przeszłości… chodźmy! — wrzasnąłem nagle, patrząc na agonalne drgawki prezydenta.

— Ale… — jąkał się Felsen.

Wyciągnąłem rewolwer, który wziąłem ze sobą rano odruchowo, skierowałem na Felsena i w zdenerwowaniu zacząłem krzyczeć nieco bez sensu:

— Natychmiast wyjdziesz stąd — ryczałem — albo zastrzelę cię jak psa, bo nie można ci ufać! — Zrobił się jeszcze bardziej blady i zataczając się ustąpił. — Operację wykonam sam, włączając transplantator od wewnątrz. Za dziesięć minut wejdziesz do laboratorium i żeby nie pozostał żaden ślad tej sprawy, zewnętrzną dźwignią, którą potem zaraz zdemontujesz… — tu głos uwiązł mi w gardle — jednym ciosem, jeżeli to możliwe, rozbijesz głowę swego profesorka, zawołasz o pomoc, wybiegniesz i powiesz, że konstrukcja nośna spadła na niego, kiedy wykonywał zabieg. Musisz to zrobić zaraz po operacji, żeby ewentualne badanie nie mogło ustalić, że śmierć nastąpiła wcześniej… Rozumiesz?… Jeżeli natomiast byłbym zmuszony cię tu natychmiast zastrzelić, wówczas przed rozpoczęciem operacji dam sygnał alarmowy z transplantatora i ci, co wejdą, znajdą zwłoki dwóch lekarzy i, mam nadzieję, żywego wodza, bo przecież do tej pory operacja odbędzie się, a wódz po odzyskaniu przytomności, zakładając, że w owym czasie będzie nieprzytomny, wszystko im wyjaśni… Chodźmy…

Felsen spuścił oczy, zatrząsł się, z jego twarzy z wolna zniknął wyraz grozy i powiedział:

— Nie pójdę, profesorze. Podejmę się prowadzenia operacji i tego, co muszę zrobić po niej! — W tym czasie po jego trupio bladej twarzy toczyły się łzy, a usta drżały… Wspiął się i zaczął demontować wskazaną część urządzenia.

— Szybko! — mówiłem — szybko! — i jedną ręką starałem się mu pomóc, podczas gdy w drugiej trzymałem gotową do strzału broń, chociaż na myśl, że za parę minut żelazna belka roztrzaska mi czaszkę, poczułem zimny dreszcz na plecach… Wreszcie zdjęliśmy i położyliśmy na ziemi ciężki „przyrząd”.

— Do dzieła — powiedziałem do Felsena, gdy znikałem w transplantatorze, który od czasu wypadku Weilera — Fischera unowocześniłem tak, że wprowadzenie izotopu odbywa się teraz automatycznie. Możemy mu nawet powierzyć wymianę mózgu, chociaż wciąż jeszcze wydaje się nam, że ten delikatny zabieg sami wykonujemy lepiej. Pistolet trzymałem tak, żeby Felsen mógł go widzieć. Leżąc na wznak patrzyłem mu w oczy: jego zalana łzami twarz wzruszyła mnie, wyciągnąłem do niego rękę, uścisnął ją i widziałem, jak sięga do guzika z narkozą. W ostatniej chwili jednak próbowałem mu przeszkodzić, wyprężając całe ciało zacząłem się bronić, chciałem się stamtąd wydostać i zrozpaczony, strasznym głosem krzyczałem, że nie chcę… nie chcę! Felsen patrzył na mnie szeroko otwartymi oczami, jednym ruchem odepchnął moje rękę, szybko nacisnął guzik, a potem chwytając mnie za ramiona i przygniatając całym swoim ciężarem wepchnął z powrotem do maszyny…

…Ściskam kierownicę czołgu, nie wypuszczając jednak z ręki rewolweru. Na prawo ode mnie „dzika świnia” maca spust karabinu maszynowego. Wiem też, że siedzący za nami okularnik nastawia celownik działa. Gąsienice bezszelestnie suną po bruku ciemnej ulicy, nigdzie żadnego światła ani postaci. Prężę się w swoim mundurze wodza, który przylega do mnie jak moja własna skóra, i chociaż nie widzę, czuję, jak wspaniale czerwienią się na nim generalskie lampasy. Moja noga w lakierkach naciska pedał, a ulica staje się coraz węższa, tak że czołg dotyka ścian domów… Nagle na całej szerokości ulicy pojawia się tłum, tak gęsty, że ludzie tratują się wzajemnie. Powiewają nad nami czerwone sztandary, ich kolor jest taki, jak lampasy na moich spodniach… A, w śmiertelnej ciszy, w pierwszym szeregu idą mój ojciec i moja matka. Nie wiem, jak to możliwe, przecież już dawno umarli. Wytężając wszystkie siły staram się zatrzymać czołg, ale on wciąż prze do przodu. „Dziką świnią” wstrząsa złośliwy rechot, wąż okularnik szyderczo puszcza do niego oko i czołg jedzie dalej. W ostatniej chwili udaje mi się skręcić kierownicę. Czołg chwieje się i posuwa naprzód w taki sposób, że ścina podmurówki domów, a te walą się za nami na ulicę. Na wystającej żelaznej belce uwieszona jedną ręką jakaś kobieta — belka jest identyczna jak ta w laboratorium — w drugiej ręce kobiety dziecko… Moi towarzysze ryczą już teraz pełną gębą, chociaż nie słychać nawet piśnięcia. Druga gąsienica czołgu robi z tłumu marmoladę, strumienie krwi tryskają na ściany domów i spływają po szybach okien, za którymi tłoczą się ciekawscy. Spieniony potok krwi zalewa plac, za nami wysokie fale wciskają z powrotem do bram ludzi, usiłujących wydostać się na zewnątrz; następnie powódź zaczyna podążać za nami, fala, wyższa niż czołg, niezłomnie prze naprzód, a w pierwszym szeregu ciągle bez słowa idą moi rodzice… Krwawa powódź wypełnia czołg tak nagle, że nie mam nawet czasu wziąć oddechu, nos i usta mam pełne krwi, duszę się z obrzydzenia i przerażenia i czuję, wiem, że okularnik ostatkiem sił usiłuje wyjąć lufę działa, żebym mógł się przecisnąć przez tę szczelinę, ale zamiast tego podnosi żelazną belkę z laboratorium i opuszcza ją na moją głowę. Belka pobrzękuje jak łańcuch… łańcuch pobrzękuje… pobrzękuje… i nie chce zamilknąć… nie chce zamilknąć. Już nie tonę, ale wstręt i przerażenie dławią mnie, a łańcuch brzęczy… Leżę zlany potem, otwieram oczy.

Spoglądam na dobrze znane górne oświetlenie specjalnego laboratorium, ale lufa działa, która zmieniła się w żelazną belkę, wciąż jeszcze brzęczy. Rozglądam się. W transplantatorze odzywa się sygnał wskaźnika narkozy, który sygnalizuje, że wyznaczony czas upłynął. W prawej ręce wciąż trzymam swój rewolwer, na piersi znajduję kartkę, a na niej kilka niewyraźnych liter. Bez namysłu biorę ją i odczytuję: „Niech pan profesor przeprowadzi operację!” Z pustką w głowie gapię się, potem patrzę na transplantator, z nieartykułowanym krzykiem zrywam się i zataczając się zbliżam do maszyny. Strzałki wskazują, że otwarcie czaszek i przecięcie połączeń już nastąpiło…

Rozpacz i przerażenie o mało nie ścięły mnie z nóg. Felsen mnie oszukał! Kiedy straciłem świadomość, wyciągnął mnie z maszyny, sam zajął moje miejsce i włączył automat… Wskaźniki podawały, że parę sekund temu puls w obydwu ciałach zanikł… Nie mogłem nic poradzić, musiałem natychmiast działać. Odezwała się we mnie rutyna, ona mną kierowała. Zamieniłem dwa trzęsące się, galaretkowate mózgowia i włączyłem u wodza działanie regeneracyjne. Martwe ciało Felsena wywlokłem z maszyny i drżąc zaciągnąłem je na miejsce, które mu przedtem sam wskazałem, mechanicznie podniosłem ciężką żelazną belkę, następnie kierowany nagłym impulsem dokładnie wytarłem odciski palców Felsena, potem unosząc w obydwu rękach żelazo, jednym potwornie silnym uderzeniem roztrzaskałem głowę mojego ulubionego ucznia i współpracownika. Sądziłem, że jako lekarz oswojony z widokiem śmierci będę patrzył na rozbryzgujący się mózg i zbryzgane krwią pomieszczenie bez specjalnych emocji, ale omyliłem się. Świat i mój żołądek nagle zawirowały — trudno, nigdy nie byłem katem — i zdobyłem się tylko na to, by nacisnąć dzwonek alarmowy, otworzyć drzwi i krzyczeć, czy raczej szeptać o pomoc. Upadłem twarzą koło buta wartownika z pistoletem maszynowym…

Kiedy przyszedłem do siebie, można by rzec, że cały Instytut stał koło mojego łóżka. Widząc, że otwieram oczy, szybko zaczęli się nawzajem wypychać z pomieszczenia, zostali ze mną tylko drugi zastępca dyrektora i siostra przełożona. Moje pierwsze pytanie dotyczyło Felsena. Po lekarzu było widać, że nie chce odpowiedzieć, ale wreszcie wykrztusił tyle, że spadła na niego, obluzowana jak się wydaje, część maszyny.

— Ale co z nim jest? — spytałem teraz już w gorączkowym podnieceniu, bo znów ujrzałem przed oczami potworny widok.

— Zmarł… na skutek zupełnego rozbicia czaszki — odpowiedział — policja bada teraz przebieg wypadku.

W tej samej chwili jakiś człowiek, wyglądający na urzędnika, zajrzał i spytał, czy może wejść.

— Tak — odpowiedziałem teraz już ja. Przedstawił się, był inspektorem policji, jego nazwiska nie mogę sobie przypomnieć. Opowiedziałem, że nie mając już innego wyjścia, przeprowadziliśmy operację otwarcia czaszki prezydenta, gdy jakaś widać obluzowana część maszyny spadła na Felsena. W pierwszym odruchu przerażenia próbowałem wyciągnąć go spod niej, ale czując, że robi mi się słabo, zawołałem o pomoc. Tyle potrafię o tym powiedzieć… Wydaje się, że to ich zadowoliło, bo więcej mnie nie niepokoili…

Gdy automat wykonał swoje zadanie, kazałem wodza w ogromnym białym turbanie na głowie przewieźć na dawne miejsce. Swoje łóżko też kazałem wstawić do jego pokoju, bo sam chciałem kontrolować stan chorego i na razie wszystkim innym zabroniłem wstępu. Nawet siostra przełożona mogła tam wejść tylko na moje specjalne wezwanie.

12 listopada.

W ciągu ostatnich dwóch dni nie wydarzyło się nic szczególnego poza tym, że pięć razy mdlałem, gdy pojawiał się przed moimi oczami obraz, który ujrzałem w specjalnym laboratorium. Nawet nie starałem się ukryć przyczyny swojej słabości… W jutrzejszym pogrzebie nie wezmę udziału. W stanie wodza żadnych zmian, w dalszym ciągu jest nieprzytomny, ale ja po słabych drganiach widzę, że zaczęła się poprawa i wygląda na to, że operacja zakończyła się sukcesem. Ale jestem zdenerwowany.

W budynku Instytutu, w którym leży wódz, ustała normalna praca. Można powiedzieć, że okupuje go rada państwa. Nie mogą uporać się z przepędzaniem ciekawskich sprzed pokoju chorego. Tu i ówdzie pojawia się teraz czerwona gęba „dzikiej świni”…

13 listopada.

Felsena pochowano. Mimo burzliwej, niepewnej sytuacji politycznej odprowadzały go tłumy. Ja posiałem osobny, obok instytutowego, ogromny wieniec. Poza tym nic nowego. Stan chorego niepewny, ze słabymi oznakami poprawy. Nie dopuszczam jeszcze do niego nikogo, bez wyjątków! Dzisiaj próbowała „gospodyni”, ale uprzejmie odmówiłem.

14 listopada.

Wódz otworzył dzisiaj oczy. Właśnie stałem obok jego łóżka i wpatrywałem się w jego twarz z wolna nabierającą życia: była bardzo zarośnięta. Spojrzał na mnie i czułem, że serce mi wyskoczy… Parę razy zamrugał, potem patrzył na mnie drętwo. Z wysiłkiem, mając na wpół sparaliżowany język, odezwał się:

— Profesorku…

Zadrżałem. Dyktator mnie nie znał, nigdy nie interesował się moją pracą, w Instytucie natomiast jeden jedyny Felsen tak mnie nazywał, i to też tylko w cztery oczy!.. Na chwilę zakryłem twarz rękami, gdy przyszedł mi nagle do głowy pewien pomysł. Odesłałem będącą właśnie w pokoju siostrę przełożoną i pochyliłem się nad chorym. Wolno sylabizując, by mógł śledzić również ruch moich ust, głośno powiedziałem:

— Jak się pan czuje, ekscelencjo? — Jego spojrzenie stało się jeszcze bardziej sztywne. Szybko poprawiłem poprzedni tekst: — Jak się pan czuje, panie prezydencie? — powtórzyłem kilkakrotnie, coraz bardziej zdenerwowany.

— Ależ, profesorku… — powiedział znów i rozejrzał się wkoło zdziwiony, a potem pytająco spojrzał na mnie. Nie wiedziałem, co mam robić. Opanował mnie taki strach, że opadłem na krzesło szczękając zębami. Najchętniej wybiegłbym z pokoju.

Nie wiem, jak długo tak siedziałem, ale w pewnej chwili zauważyłem, że wódz odwrócił głowę, na której miał już tylko cienki bandaż, w moją stronę i patrzy na mnie. Cóż mogłem zrobić, wstałem i podszedłem do niego.

— Jak się pan ma, panie profesorze? — spytał przymilnie, tak jak zwykł mnie co rano pozdrawiać Felsen. Zatoczyłem się do tyłu i o mało nie upadłem, bo potknąłem się o krzesło. — Czy nic panu nie jest? — wykrzyknął wódz charakterystycznym, tyle razy słyszanym w radio głębokim barytonem i chciał wstać, żeby mi pomóc, ale upadł na wznak.

— Uważaj! — teraz ja krzyknąłem. — Jeszcze nie wolno panu się ruszać — i nawet nie zauważyłem, że zwracam się do niego raz tak, a raz tak. Zapanowałem nad swoim zdenerwowaniem i usiadłem na skraju łóżka. Przy nagłym gwałtowniejszym ruchu kołdra zsunęła się, a spod szpitalnej piżamy ukazała się ogromna, muskularna, owłosiona klatka piersiowa dyktatora. Mimowolnie ujrzałem przed sobą wysportowaną, chłopięcą sylwetkę Felsena…

— Nic mi nie jest — powiedziałem, chociaż głos mi drżał i z trudem przełykałem ślinę. — Ale co z panem?

Starałem się nie wymawiać imienia. — Wie pan, gdzie pan jest?

Najpierw zrobił taki ruch, jakby chciał zapytać: A gdzie mógłbym być? — ale potem sprawiał wrażenie, jakby się zastanawiał, nieruchomo patrzył przed siebie, potem na mnie, następnie zmieszany potrząsnął głową.

— Co pan pamięta? — spytałem, a potem, jak gdyby nawiasem, dodałem: — Specjalne laboratorium… transplantator mózgów?…

— Niech pan poczeka! — wykrzyknął. — Profesorze, ja zrobiłem to zamiast pana — i dalej patrzył na mnie tak, jakby uważał to wszystko za najbardziej naturalny porządek rzeczy.

— A potem?

— Co potem? Potem obudziłem się tu, w separatce… — mruknął. — Ho, ho, ale paskudnie zarosłem — powiedział, gdy przesunął ręką po swojej klatce piersiowej — i męczy mnie jakiś brzydki zapach… Czy to ja tak śmierdzę?

— To nie smród — wtrąciłem — to zapach pańskiego ciała, który jest różny u różnych ludzi…

— Ale ja nigdy tego nie czułem — mówił podniecony i obwąchiwał wszystko dookoła.

Myślałem, że wygram pierwszy atut. Żartobliwym głosem powiedziałem:

— Ryby własna ość nie przebije. — Spojrzał na mnie przerażonym wzrokiem, jakby zaczynał coś rozumieć.

— Ułożył się pan w transplantatorze i włączył go, prawda? Partnerem był dyktator, pamięta pan?

Szeroko otwartymi oczami, przerażony patrzył na mnie, potem odwrócił głowę. Widziałem, że nie ma innego wyjścia, trzeba zrobić ostatni krok. Zdjąłem lustro wiszące nad umywalką i postawiłem przed nim. Na krótką chwilę wlepił w nie wzrok, potem z rozdzierającym krzykiem — nie sądzę, żeby wódz wydał kiedykolwiek taki — zakrył rękami twarz i zemdlał.

Kiedy doprowadziłem go do przytomności, chwycił go taki spazm płaczu, że serce mi się ścisnęło. W swojej lekarskiej karierze widziałem wiele rozpaczy, jeszcze więcej słyszałem szlochów, ale tak łkać może tylko ktoś, kto stracił więcej niż wszystko: samego siebie… Właściwie dopiero teraz przeraziło mnie to, co się stało, co zrobiliśmy, a dokładnie, co ja zrobiłem. Przecież to mój pomysł zawiódł.

Wreszcie udało się go uspokoić, ale musiałem użyć najsilniejszych środków uspokajających. Sam śmiertelnie wyczerpany zwaliłem się na łóżko… W tym stanie w dalszym ciągu sam będę musiał na niego uważać…

15 listopada.

Dzisiaj na szczęście obudziłem się, a ściślej mówiąc, doszedłem do siebie wcześniej niż on. Dlatego piszę w ten sposób, bo nie wiem, jak go nazywać. Usiadłem koło jego łóżka i czekałem. Gdy otworzył oczy i spojrzał na mnie, przywitałem go:

— Dzień dobry, panie prezydencie! Jak się pan czuje?

Jego spojrzenie zastygło, widziałem po nim, że zaraz znów się załamie. Najcieplejszym tonem, na jaki mnie było stać, ciągnąłem: — Posłuchaj mnie, Felsen, synku! Posłuchaj mnie i bardzo pilnie myśl o tym, co ci powiem. — Mówiłem cicho, ale w moim głosie był jakiś hipnotyzujący spokój i siła. Patrzył na mnie, a jego spojrzenie było czyste, zdecydowanie rozumne. Sądzę, że wódz, odkąd żyje, nigdy nie patrzył na świat w ten sposób…

— Maciusiu — po raz pierwszy chyba wymówiłem imię Felsena, na co z wolna obrócił twarz w moją stronę — nie tylko ja, ale i ty też wiesz, kim jesteś; jednym z najlepszych, może nawet najlepszym chirurgiem na świecie, wspieranym na dodatek energią młodości! — Tu przecząco potrząsnął ręką, ale dalej milczał. — Jeżeli ktokolwiek zdolny jest uchwycić istotę spraw największej wagi, przeniknąć je na wylot, to tym kimś jesteśmy właśnie my. Ta świadomość skłoniła nas do podjęcia zadania na miarę największych osiągnięć człowieka. — Milczał, spuszczając oczy, ale widziałem, że z całej siły stara się śledzić to, co mówię. — I jeżeli podjęliśmy się go, to musimy wziąć na siebie również wynikające stąd konsekwencje — i tu ścisnęło mi się serce… — Po raz ostatni wymówiłem nazwisko Matthias Felsen, od tej chwili jesteś prezydentem państwa, Xaverem Feliciusem i nigdy nie byłeś kim innym. Na początku będzie ciężko, poza wszystkim innym musisz jeszcze przywyknąć do zapachu własnego ciała, ale jakoś to pójdzie; powoli poczujesz się w nowej skórze jak ryba w wodzie. — Tu Matthias wzdrygnął się, ale panował nad sobą. — Któż wie lepiej od ciebie, że poszczególne organy powoli asymilują się, i to, co dla twojego nosa dziś jest dziwne, jutro stanie się naturalne.

Wówczas, na próbę, znów zaczął wciągać powietrze, węszyć, nagle zbladł i poprosił o miskę. Szybko postawiłem ją przed nim, oczywiście zwymiotował tylko śliną, bo przecież od wielu dni odżywiany był sztucznie… Gdy poczuł się lepiej, rzucił na mnie pełne skargi spojrzenie…

— Później każę cię umyć czymś likwidującym ten zapach, po czym będziesz się mógł wypachnić według własnego upodobania, niech diabli wezmą twój wrażliwy nos. Będziesz jak rokokowa dama…

Patrzył na mnie poważnie, nie uśmiechał się…

Radę zawiadomiłem przez pełnomocników, że za dwa, trzy dni prezydent będzie mógł przyjąć na parominutowej audiencji dwóch członków, ale nie należy zakłócać procesu poprawy jego zdrowia, który rokuje w tej chwili jak najlepsze nadzieje, żadnymi pytaniami… Te dwa, trzy dni wydają się jeszcze bardzo potrzebne.

Wieczorem uświadomiłem sobie, że dzisiaj wiele razy słyszałem jak gdyby odgłos dział. Prawdę mówiąc, jesteśmy dosyć hermetycznie oddzieleni od świata zewnętrznego i tych kilku najbardziej zaufanych ludzi z personelu Instytutu, którzy wykonują wokół nas najpotrzebniejsze czynności, nie zamienia ze sobą w pokoju ani słowa.

17 listopada.

Minione dwa dni pełne nagłych kryzysów, grożących ostateczną kieską, to znów cichej nadziei stanowiły taką huśtawkę, stwarzały stan takiego napięcia, że byłem bliski ostatecznego załamania nerwowego. Mam nadzieję, że nigdy więcej nie powtórzy się w moim życiu taki okres. Wczoraj rano dyktator wydawał się spokojny, ale wyczuwałem w nim jakieś napięcie. Sztywno patrzył przed siebie i na moje pytania tylko kiwał głową. Nie odpowiadał. Starałem się, żeby nie spostrzegł mojego uważnego spojrzenia, ale czułem ucisk koło żołądka. Przyniesiono kilka gazet i żeby go wytrącić z odrętwienia, położyłem dwie z nich na jego kołdrze… Mechanicznie przeglądał jakiś ilustrowany tygodnik, gdy w pewnej chwili dał się słyszeć krzyk tak rozdzierający, że krew we mnie zastygła. Trzasnął ręką w papier, potem w swoją twarz i z płaczem i skomleniem rzucił się na łóżko. Chwyciłem gazetę, spojrzałem i zaparło mi dech. W nieaktualnej gazecie artykuł, wydrukowany dużą czcionką, okalał jakieś zdjęcie. Tytuł i zdjęcie dotyczyło pogrzebu znanego asystenta uniwersyteckiego, Matthiasa Felsena. Na zdjęciu matka i narzeczona zmarłego słaniały się przy grobie…

Myślałem, że zemdleję z przerażenia. Ze spuszczonymi oczami i zawrotem głowy stałem tak, gdy nagle zdałem sobie sprawę, że chory klęczy przede mną, ściska mój fartuch i wstrząsająco szlocha…

— Profesorze — stękał — niech pan to odwróci, nie wytrzymam, nie wytrzymam… — Potem puścił mnie, twarz ukrył w dłoniach, upadł na podłogę i drgał jak gąsienica nadziana na igłę.

Nic nie mogłem poradzić, sam się rozpłakałem. Z rozpaczą objąłem go, podniosłem z ziemi i z wielkim trudem położyłem z powrotem na łóżku, potem dałem mu szybko silny środek uspokajający, który podziałał po kilku minutach. Chory uciszył się i usnął, ale z drgnień jego ust i tak można było wyczytać: „Nie wytrzymam…”

Mając na przemian zamęt w myślach i głuchą pustkę w duszy, siedziałem koło jego łóżka, dopóki znów nie odzyskał przytomności. Spojrzał na mnie i natychmiast powiedział:

— Profesorku, niech pan to odwróci!

Ująłem jego twarz w swoje ręce i spytałem, czy mnie słyszy, czy potrafi się skupić. Po małej przerwie skinął, że tak.

— Synku — mówiłem trzęsącym się głosem — to, czego pragniesz, jest niemożliwe. Tam nie ciebie pochowano, przecież wiesz o tym, czujesz, że jesteś tutaj. Prawda? — i lekko potrząsnąłem nim. Patrzył i patrzył mi w oczy, potem wolno skinął głową. — Ty nie jesteś tym, kogo pochowano — bałem się wymówić imię — ty jesteś prezydentem państwa, masz władzę. Twoje słowo jest w tym kraju prawem, jesteś panem życia i śmierci… Jesteś panem życia każdego z nas… dlaczego tylko nad własnym nie umiesz zapanować? Nie czujesz ogromnej odpowiedzialności, jaka na tobie spoczywa? Odpowiadasz za nas wszystkich, za los narodu…

W jego oczach pojawił się na chwilę błysk zrozumienia, ale zaraz zgasł i opanował go dawny strach.

— Profesorze, niech pan to odwróci! — błagał głosem, który poruszał do głębi.

Na chwilę wypadłem z przyjętej świadomie i jedynie słusznej w tej sytuacji roli człowieka twardego i bezwzględnie logicznego.

— Nie można, synku — westchnąłem i głos mi się załamał — nie można, nie istnieje taka możliwość. Widzisz, co zrobiłeś, gdy wprowadziłeś mnie w błąd i wpakowałeś się w to, tylko dlatego, że ja w ostatniej chwili przeraziłem się, zląkłem, ale przecież to była tylko „słabość ciała”, chwilowy triumf nerwów nad duchem, jesteś lekarzem, powinieneś to wiedzieć… Mnie życie lepiej wyćwiczyło, świadomie wybrałem tę rolę, rozumiesz, rolę — znów nim potrząsnąłem — którą trzeba odegrać w tym kostiumie, w tej masce — i ująłem jego twarz — przecież aktor też nie gra w swoim prywatnym ubraniu, a jednak gra, jakkolwiek niewygodny byłby kostium… Ja — uderzyłem się w pierś — nauczyłem się tej roli, źle czy dobrze, to już inna sprawa, ale jeżeli ty, dlatego że było ci mnie żal, bez żadnej próby wskoczyłeś w tę rolę, to ją teraz graj i nie lituj się nad sobą!

Ze zmarszczonym czołem długo milczał, potem skinął głową.

— W porządku! — powiedział.

W parę minut później wezwano mnie na konsultację do wypadku ciężkiego uszkodzenia mózgu. Nie wiem, co mnie do tego skłoniło, ale podszedłem do swojej nocnej szafki i rewolwer, który trzymałem tam od czasu przeprowadzki, wsadziłem do kieszeni. Dobrze zrobiłem, bo kiedy wróciłem, chory słaniając się stał przy mojej szafce i przeszukiwał szuflady. Nie odezwałem się, on też nie. Zataczając się wrócił do łóżka i naciągnął kołdrę na głowę.

— W porządku! — powiedział, ale w ciągu tych dwóch dni dyskusja powtórzyła się jeszcze trzy razy w zasadzie w ten sam sposób, ale z coraz mniejszą gwałtownością, mnie jednak doprowadzała zawsze do krańcowego zdenerwowania, bo przecież każde wahanie mogło oznaczać ostateczne niebezpieczeństwo…

Dzisiejszy wieczorny atak miał zgoła nieoczekiwany finał. Kiedy znów rozwodziłem się nad tym, jaki to błąd podjąć się takiej sprawy z powodu współczucia dla mnie, po chwili milczenia dyktator odezwał się, ale teraz była w jego spojrzeniu nie znana mi dotąd ostrość:

— Nie zrobiłem tego ze współczucia dla pana. — Zmieszałem się. — Ja — tu utknął — …ja chciałem być dyktatorem! — powiedział to wyraźnie, zdecydowanie. — Muszę stwierdzić, że pomysł ten przyszedł mi dosyć nieoczekiwanie, powodowało mną też uczucie, że jestem młodszy, może więc lepiej zniosę nie tylko zamianę, ale i obciążenie psychiczne, wynikające z samej roli. Decydującym bodźcem, wypierającym wszystko inne, była chęć dojścia do władzy… oto prawda!

Gapiłem się na niego w osłupieniu, potem poczułem głęboką ulgę. Domyśliłem się, że to jest klucz do ostatecznego zwycięstwa.

Usiadłem na jego łóżku i zacząłem mówić:

— A więc czego chcesz? Jesteś prezydentem, wszechmocnym panem całego kraju. Zachowaj się więc tak, jak należy w twojej sytuacji. — Patrzył na mnie sztywno, nie ruszał się. Wstałem i skłoniłem się. — Jak się pan czuje, ekscelencjo? Wydałem zezwolenie, żeby jutro odwiedziło pana dwóch członków rady państwa. Zgadza się pan? — i mrugnąłem do niego.

Przeciągnął się.

— Jeżeli pan, profesorze… przepraszam… jeżeli pan, o którym nawet nie wiem, kim jest, ale widzę, że kimś z tutejszego kierownictwa, uważa to za słuszne, nie mam nic przeciwko temu — odpowiedział i też mrugnął do mnie.

Kamień spadł mi z serca; co czułem, o tym nie chcę, a nawet może nie potrafiłbym pisać, bo wszystko inne wyparła na wpół triumfująca, na wpół smutna pewność, że operacja udała się…

— Habemus Papam — powiedziałem i uściskaliśmy się. Czułem lekki wstręt do jego zapachu, o mało nie palnąłem, że będzie miał czas się wyperfumować, ale w porę się powstrzymałem bo, jak się zresztą okazało, jemu ten zapach już tak nie przeszkadzał… Po raz pierwszy od wielu dni przespałem bez przerwy całą noc, chociaż strach wił się we mnie jak glista…

18 listopada.

Rano poddano prezydenta toalecie, ogolono go. Właśnie dopiero wtedy zobaczyłem, jaki z niego postawny mężczyzna. Potem odbyliśmy we dwóch „naradę wojenną”. Pouczałem go, jak ma się zachowywać. Wieczorem zaczął już całkiem dobrze, tylko tak dalej. Podczas swoich badań w pałacu przekonałem się, że wódz jest w gruncie rzeczy facetem prostym, ale gwałtownym i bezwzględnym. Niech nie będzie więc przesadnie subtelny i uprzejmy. Nie szkodzi, jeżeli nie będzie wielu rzeczy pamiętał, nie musi nawet poznawać członków najbliższego otoczenia. Może spokojnie spytać kogokolwiek, kim jest, co robi i tak dalej i po uzyskaniu odpowiedzi naturalnym głosem może powiedzieć, że tak, tak, oczywiście. Ja później wyjaśnię, że po takim wypadku zanik pamięci jest zjawiskiem normalnym, które zresztą szybko ustępuje. O jednym tylko nigdy nie wolno mu zapomnieć: o tym mianowicie, że jest wszechmocnym dyktatorem. Jeżeli popełni ten błąd, to otaczające go stado wilków zwęszy w tym brak pewności siebie i nie dam wtedy za jego życie złamanego grosza; jeżeli poczują zelżenie ucisku żelaznej pięści, rozdepczą go jak muchę! Zresztą, wbrew początkowym sprzeciwom, wymusiłem na jego ekipie, że po leczeniu szpitalnym odprowadzę go i pozostanę w rezydencji w jego bezpośredniej bliskości aż do pełnego wyzdrowienia…

Potem kazaliśmy poprosić delegację.

Tymczasem zdarzyło się jednak coś, co omal nie pokrzyżowało mi szyków i spowodowało niemałe zdenerwowanie. Na parę minut przed delegacją przybyła „gospodyni”, a ponieważ wiedziała o pozwoleniu udzielonym wysłannikom, wydawało jej się, że jako osoby najbliższej, jej tym bardziej dotyczy i na tej podstawie nie prosiła, lecz wręcz żądała. Jej piękne oczy silnie błyszczały, nie mieliśmy prawa odtrącać jej żądania. Felsen znał ją również, wiele razy był z nią w towarzystwie i dobrze, że tak się stało, bo w tym wypadku najmniejsza oznaka nierozpoznania mogłaby oznaczać tragedię…

Dama weszła i usiadła obok chorego. Zdenerwowana dopytywała się o stan zdrowia jego ekscelencji. Ledwie jednak powiedziała coś niecoś, dyktator pobladł i z rozpaczą skinął na mnie.

— Niech pani wybaczy — powiedziałem — w obecnym stanie każda większa emocja wciąż jeszcze bardzo męczy jego ekscelencję… Proszę, to nie jest stosowna chwila na odwiedziny… — Pomogłem jej wstać i na dobrą sprawę wypchnąłem ją za drzwi.

Przerażeni spojrzeliśmy na siebie.

— Boże — jęknął.

— Jej zapach? — spytałem, ale zaraz uznałem to pytanie za bezpodstawne, ponieważ dama zostawiła po sobie taki obłok perfum, przeciwko którym żaden, nawet najbardziej wrażliwy nos nie mógłby protestować…

— Nie, nie… nagle pomyślałem o tym, że trzeba z nią… że rola prezydenta również u niej… niech pan wybaczy, profesorze… — mówił zmieszany.

Jego złe samopoczucie ustąpiło tak samo nagle, jak się pojawiło, mnie jednak rozbolała głowa… Niepokoiło mnie, co jeszcze z tego wyniknie, ale wreszcie wzruszyłem ramionami. W końcu jest to najbardziej osobista sprawa prezydenta, a „gospodyni” nie będzie w historii pierwszą odsuniętą metresą! Możliwe, że dzięki temu dyktator uwolni się również od „dzikiej świni”… Złapałem się na tym, że może za wcześnie łamię sobie głowę nad najbardziej wewnętrznymi problemami „polityki wewnętrznej” naszej ojczyzny… Z tym, jak sądzę, możemy poczekać.

Odwiedziny dwuosobowej delegacji przebiegły bez żadnych zakłóceń. Dyktator przyjął ich z wyższością właściwą prawdziwemu wodzowi i zgodził się moją sugestią, by zjawili się jutro u niego zastępca wodza i „wąż propagandy”. Po wyjściu delegacji ceremonialnie podaliśmy sobie ręce, ja oczywiście z należną uniżonością… Przyznaję natomiast, że denerwuje mnie jutrzejsza audiencja; czuję, że to będzie prawdziwa próba generalna. Znów omówiliśmy obszernie, jak należy się zachowywać. Pewność siebie wodza wzrosła, musiałem mu nawet przypomnieć, by był ostrożny, żeby przez zarozumiałość nie zrobił jakiegoś błędu, którego potem nie da się naprawić. Widziałem jednak, że nie wziął sobie tego zbytnio do serca… zaczął nabierać wprawy…

19 listopada.

Za wcześnie pochwaliłem wieczór… W parę minut po północy tak się zdenerwowałem, że nie zapomnę tego, póki żyję. Wyrwał mnie ze snu dźwięk, od którego serce mi zamarło. Przerażony usiadłem i w półmroku zobaczyłem, że… prezydent… teraz nie wiem już, jak mam go nazywać… leży na ziemi, krzycząc rzuca się w drgawkach. Prędko wygramoliłem się i próbowałem go podnieść. Udało się to o tyle, że oparłem go o wezgłowie łóżka. Mówiłem do niego, biłem po twarzy, ale tylko patrzył na mnie szklanym wzrokiem i rzężąc bełkotał coś. Wreszcie zrozumiałem, co bełkocze.

— Nie chcę… nie wytrzymam, niech mi pan pomoże, profesorze! — powtarzał. Dopóty nim potrząsałem, dopóki z wielkim trudem nie przyszedł do siebie. Pomogłem mu położyć się do łóżka, wówczas wybuchnął płaczem. — Niech mi pan pomoże, profesorze! — jęczał.

— Czy śniło się panu coś złego? — spytałem, ale nie odpowiedział, tylko kręcił głową w prawo i w lewo.

Upłynęło dobre pół godziny, zanim uspokoił się na tyle, by słuchać tego, co mówię, wreszcie kiwając głową usnął. Ja usnąłem z jeszcze większym trudem i nawet teraz, gdy o tym myślę, pot występuje mi na czoło.

Na szczęście rano nie znalazłem w nim śladu nocnego ataku. W umówionym czasie zjawili się dwaj zastępcy wodza. Ich powitanie mój chory przyjął z majestatyczną powagą. Postaram się możliwie dokładnie odtworzyć przebieg rozmowy:

— Najpierw powiedzcie, panowie — zaczął, ale widząc konsternację na ich twarzach, po chwili przerwy zaczął na nowo: — Powiedzcie, gdzie jestem?

Zdumieni popatrzyli na mnie.

„Wąż propagandy” warknął:

— Pan prezydent nie wie, gdzie jest? Pan mu się nie przedstawił?

— W tym stanie pan prezydent nie interesował się mną zbytnio, więc raczej milczałem. Co więcej, teraz też nie jestem pewien, czy należy to wyjaśniać, niech się panowie sami o tym przekonają.

— Dlaczego, a więc gdzie jestem? — mruknął dyktator.

— W… Instytucie Klebera — odpowiedział z pewnym ociąganiem wódz — ideolog.

Dyktator pochylony wpatrywał się w obydwu mężów stanu.

— Dlaczego, w jaki sposób trafiłem do tej jaskini lwa, kto mnie tu przywiózł?! — krzyknął groźniej — I kto to jest ten… — morderczym wzrokiem spojrzał na mnie.

Szef propagandy chciał odpowiedzieć, ale uprzedziłem go:

— Ekscelencjo! Niech pan pozwoli, że ja powiem, panowie są w trudniejszej sytuacji. — Bez słowa zmarszczył czoło. — Jestem profesorem Kleberem — zacząłem — wasza ekscelencja nie wie, że uległ wypadkowi samochodowemu i że obrażenia miały taki charakter, iż panowie musieli przywieźć pana tutaj. — Zmieszany podniósł głowę. — Obawiali się i grozili mi, ale wyjaśniłem im, że po pierwsze nie mają innego wyjścia, po drugie poinformowałem ich również o czymś, co mógłbym powiedzieć i panu, ale to byłoby niesmaczne, a pan da wiarę moim słowom też raczej wówczas, gdy usłyszy je nie ode mnie… i wreszcie fakt, że w ogóle doszło do tej rozmowy, świadczy najlepiej, że jednak panowie mogą mi ufać…

Starałem się znacząco patrzeć mu w oczy. Surowo spoglądał na mnie, potem przymknął powieki.

— Zresztą — ciągnąłem — dla mnie to miejsce jest w tym samym stopniu, co dla pana, panie prezydencie, jaskinią lwa.

Zaskoczyło go to, spojrzał na mnie pytającym wzrokiem, na co poprosiłem „dziką świnię”, żeby otworzył drzwi. Kiedy wódz zobaczył stojącą tam wartę z pistoletem maszynowym, uśmiechnął się i kiwnął głową.

— Dobrze pan odpowiedział, profesorze — potem zaczął nasłuchiwać odgłosów z zewnątrz. — Co to za hałas? — spytał unosząc brwi.

— Na placu Joachima jednostki bezpieczeństwa publicznego robią porządek…

— Przy użyciu dział? — lodowatym wzrokiem wódz spojrzał na swojego zastępcę.

— Trzeba — jęknął tamten.

— Mów! — krzyknął surowo wódz, na co zastępca zatrząsł się. Ale zanim zdążył odpowiedzieć, wielmożny pan spojrzał na mnie i zniechęcony machnął ręką. — Ech, później… ale nie zaniedbaj niczego… — i jednym skinieniem zakończył posłuchanie.

Po wyjściu zastępców zamyślony patrzyłem na prezydenta, który miał ściągnięte brwi i spuszczone oczy, i przyszła mi do głowy ubiegła noc; ja też spuściłem oczy i ściągnąłem brwi.

— Nad czym łamie pan sobie głowę, panie profesorze?

Przestraszyłem się i zderzyłem wzrokiem z prezydentem, który śledził mnie dziwnym, płaskim spojrzeniem, z półuśmieszkiem. — Jest pan ze mnie zadowolony? — i wyciągnął rękę. Uścisnąłem ją i zmieszany szybko wyszedłem…

21 listopada.

Duża poprawa, nie tylko fizyczna, ale i umysłowa. Dziś nie mam już zupełnie uczucia, że oczami wodza patrzy na mnie Felsen. Jest to spojrzenie twarde i zdecydowane. Zaproponowałem, żeby za dwa, trzy dni przeniósł się do pałacu. W pewnej chwili dojrzałem w jego oczach strach, ale później to znikło. Kazał poprosić do siebie zastępcę i zażądał meldunku o sytuacji wojskowej. Ze sprawozdania dowiedział się, że bunt został stłumiony. Następnie wydał rozkaz, aby przygotowano jego powrót do domu, i dopiero wtedy pozwolił odejść przestępującemu z nogi na nogę zastępcy. Gdy ten wyszedł, rzucił mi ostre spojrzenie i spytał:

— W porządku, panie profesorze? — Cóż miałem zrobić, rozłożyłem ręce. W jego głosie zabrzmiała jakaś niesłychanie twarda nuta.

23 listopada.

Dziś rano w silnej eskorcie wojskowej wyruszyliśmy do pałacu. Wódz wydał polecenie, żebym mu towarzyszył, i musiałem w białym fartuchu pojechać kuloodpornym samochodem. U wejścia do apartamentu powitała go „gospodyni”. Przebiegły mnie ciarki, gdy w oczach chorego zauważyłem jakiś wyraz strachu, ale moje obawy były zbyteczne. Skłonił się dostojnie i całując ją w rękę, podziękował za odwiedziny w Instytucie. Dama wydała się jakby zaskoczona, odprowadzający też spojrzeli po sobie. Zanim weszliśmy, oznajmił podejrzliwie patrzącej służbie pałacowej, że towarzyszę mu na jego wyraźne życzenie i moje polecenia, dotyczące jego osoby, mają być traktowane jak rozkaz.

Zostaliśmy sami.

— Panie profesorze — odezwał się wódz — wydaje mi się, że dla nas obu bezpieczniej będzie trzymać się razem, dlatego obstaję przy pana obecności tutaj.

Wzruszyłem ramionami, po pierwsze nie rozumiałem tej części jego uwagi, która dotyczyła mnie, po drugie, cóż mogłem zrobić; zresztą przyszło mi do głowy, że już kiedyś omówiliśmy tę sprawę…

25 listopada.

Prezydent, przy mimowolnej pomocy personelu, szybko zapoznał się z warunkami swego prywatnego życia, a dokładniej mówiąc, poszczególne „zaniki pamięci” mijały w dość szybkim tempie… Wprost wyjątkowe szczęście mieliśmy wczoraj, rozwiązując nieoczekiwanie jeden z najbardziej skomplikowanych problemów. Gdybyśmy zapomnieli 0 tej sprawie, konsekwencje mogłyby być nieobliczalne. Wydarzenia drobne i stosunkowo niedawne prezydent poznał szybko, ostrożnie indagując swoich rozmówców, ale nieznajomość ważnych faktów z przeszłości mogła spowodować katastrofę…

Sytuacja zaczęła być niebezpieczna, gdy przyszło mi na myśl, że wódz z pewnością prowadził coś w rodzaju dziennika, którego — tak jak starszych dokumentów i najtajniejszych notatek — nie trzymał zapewne w urzędowym archiwum. Musiał to mieć gdzieś w pobliżu. W jego sypialni stosunkowo łatwo znaleźliśmy ukrytą szafę pancerną. Oczywiście nie daliśmy sobie rady z kombinacją zamka 1 staliśmy bezradnie. Przeraziłem się, kiedy zgrzytając zębami ze złości, wódz ryknął na mnie, bym milczał, gdy drocząc się z nim żartobliwie zauważyłem, że jego ekscelencja przynajmniej tego mógł był nie zapomnieć. Tym razem nie mrugnęliśmy do siebie… Oczywiście nie stałoby się nic złego, gdyby prezydent kazał rozbić prywatny sejf i zainstalować nowy, ale staraliśmy się unikać wszelkich przypadkowych nieprzyjemności.

Wtedy wpadł mi do głowy dobry pomysł. W mundurze wodza, w którym przywieziono go do Instytutu, znaleźliśmy ukrytą kieszeń, a w niej mały notes. Szperaliśmy podnieceni, ale bez rezultatu, wreszcie zauważyliśmy, że papier na tylnej okładce, w miejscu sklejenia, nieco odstaje. Udało nam się ostrożnie oddzielić zewnętrzną warstwę, która rzeczywiście przyklejona była tylko brzegami. W środku, wśród rozmaitych cyfr znaleźliśmy literową kombinację. Natychmiast spróbowaliśmy otworzyć szafę pancerną, ale ku naszemu największemu zaskoczeniu — bez powodzenia. Bez słowa patrzyliśmy na siebie i nagle ja, jakby mnie wąż ukąsił, podskoczyłem. Wziąłem z ręki prezydenta książeczkę i szeregując litery od tyłu — otworzyłem sejf… nie był to chwyt zbyt przemyślny…

— Panie profesorze, jest pan największym człowiekiem na świecie — mówił z zapałem wódz, jakbym właśnie w tej chwili dokonał czegoś najwspanialszego w swoim życiu. Już miałem na ustach ironiczne podziękowanie za uznanie, jakie mi wyraził, ale powstrzymałem się, bo po pierwsze widziałem jego szczery zapał, po drugie sam cieszyłem się z sukcesu.

Rzeczywiście znaleźliśmy wyjaśnienie wielu spraw, nigdy nie udostępnionych zewnętrznemu światu. Poznaliśmy między innymi prawdziwe nazwisko wodza i pochodzenie jego rodziny… jak również to, że „gospodyni” była przedtem naprawdę krewną i faworytą „dzikiej świni” i w dość dramatycznych okolicznościach, nie bez użycia przemocy, trafiła do „inwentarza” wodza…

30 listopada.

W ciągu ostatnich pięciu dni przeżyłem tyle zapierających dech wydarzeń, że nagle sprawia mi kłopot zachowanie porządku chronologicznego. Mylą mi się dni. W każdym razie podziwiam prezydenta, który wykazał nadzwyczajną łatwość przystosowania się, można powiedzieć — zdumiewające tempo asymilacji. Nie był to już ten sam człowiek, który miotał się niedawno w rozpaczy, w okolicznościach — muszę przyznać — niesamowitych. Zaskakująca była dla mnie naturalność, z jaką wczuwał się natychmiast w chwilowe sytuacje.

Przez pierwsze dwa dni musiałem uczestniczyć w najbardziej tajnych obradach. Było to rzeczywiście konieczne wobec kilku „zaników pamięci” i potknięć, ale dopiero teraz, po wielu dniach potrafię powiązać tamte wydarzenia w logiczny łańcuch. Pierwszego dnia omawiano sprawozdanie ze stłumionego powstania. Wynikało z niego, że „opozycja” poniosła tylko częściową porażkę, jej główne siły zdołały się uratować. Podejrzewano zdradę. Dowództwa powstania też nie udało się schwytać. W czasie rozmów wódz się prawie nie odzywał, ze zmrużonymi oczami śledził swoich partnerów. Na drugi dzień wieczorem znów ich wezwał, z wyjątkiem szefa propagandy, któremu powierzył rokowania z ambasadorem Blufónii. Wówczas nie zwróciłem na to uwagi i dopiero dziś wszystko stało się dla mnie jasne.

W pałacu spałem w pokoju wodza. Wieczorem przed snem odbyła się między nami szczególna rozmowa. Po długim przechadzaniu się po pokoju wódz zatrzymał się przede mną.

— Profesorku — zaczął, od wielu dni tak się do mnie nie zwracał — jutro każę przeprowadzić nagłą rewizję w domu przy ulicy Newtona i aresztować wszystkich, których tam zastaną.

Zaparło mi dech, przecież to była siedziba kierownictwa naszego ruchu, której dotychczas ani razu nie udało się wykryć szpiclom wodza… a Felsen wraz ze mną był członkiem kierownictwa. Dopiero po długiej chwili zdołałem wyjąkać — dlaczego, na Boga?! — Prezydent nie usprawiedliwiał się tylko przeszedł do argumentacji:

— Pana stanowisko, profesorze, dowodzi słuszności mego postępowania. Gdybym dzisiaj został obalony, byłoby to fatalne dla wszystkich, i dla dzierżących władzę, i dla lewicy, która szykuje się do rewolucji. Prawda?

— Tak — przyznałem wbrew swojej woli.

— No, pańscy towarzysze i przywódcy nie są jednak tego samego zdania! W każdej chwili można się spodziewać nowego szturmu i muszę pana poinformować, że i pan jest na czarnej liście…

— Ja?! — spytałem i położyłem rękę na piersi.

— Tak, tak! Pan! I to z mojego powodu… Bo nie tylko uratował mi pan życie, które było całkowicie w pańskich rękach, bo przecież świat wiedział, że mój stan jest krytyczny i nikt nie dałby wtedy za mnie złamanego grosza. — Wszystkie te ja i mnie mówił z taką naturalnością, że przerażony patrzyłem z odrazą na tę hybrydę, na to stworzenie, z którego własnymi rękami zrobiłem bestię…

— To jeszcze nie wszystko — ciągnął — fakt, że przybył pan tu ze mną, żeby mnie pielęgnować, świadczy przeciwko panu. Dlatego właśnie muszę strzec Instytutu tak samo jak pałacu, bo wcześniej czy później musi pan tam wrócić…

Doznałem zawrotu głowy. Teraz ja patrzyłem z takim przerażeniem, jak „dyktator” widząc się po raz pierwszy w lustrze… A więc ja, jeden z najbardziej znanych przywódców lewicy, to nie jestem ja?… Jestem wrogiem? Straszne! Jąkałem się:

— O siebie nie dbam, ale chodzi mi o towarzyszy z kierownictwa… o ducha ruchu, o dobro kraju, o honor, o postawę godną człowieka… jak pan to sobie wyobraża?

Wódz przerwał mi:

— Niech pan ich nie straszy! Nie zlikwiduję ich. Te parę lat obozu koncentracyjnego i pracy przymusowej, dopóki sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna nie zmieni się na tyle, żeby ich można było zwolnić, jeżeli nawet nie będzie to raj, to w każdym razie niekoniecznie śmierć… dla tego, kto przetrzyma… Ale i pan wie, że dopóki ci ludzie mają swobodę działania, w każdej chwili świat może się nam zwalić na głowę. Pan też się tego boi, a pańskim towarzyszom grozi w takim wypadku ostateczna zagłada. Rząd Blufónii nie ma zwyczaju działania w rękawiczkach, tak jak mój… Ale można z nimi mądrze porozmawiać. Kto zrobiłby to lepiej niż pan, profesorze?

Sztywno patrzyłem na niego, ale nie mogłem odpowiedzieć, a może nawet nie mogłem myśleć. Naraz wykrzyknąłem:

— Muszę zobaczyć się ze swoimi! Muszę im powiedzieć…

Dyktator spojrzał na mnie w taki sposób, że głos zamarł mi na ustach i poczułem drżenie kolan. Wreszcie odezwał się tonem ostrym jak nóż:

— Oszalał pan?… Kto by panu uwierzył? Co by pan mógł im powiedzieć?… Prawdopodobnie zamknęliby pana w domu wariatów!

Spuściłem oczy i trzęsąc się usiadłem.

— Profesorku — odezwał się znów głosem równie bezwzględnym. — Wróci pan do Instytutu i pozostanie tam w areszcie domowym, żebym mógł pana obronić przed pańskimi przyjaciółmi i przed panem samym. Poza tym taki manewr oddali od pana podejrzenie, że przyjechał pan tu ze mną dobrowolnie; będą mogli stwierdzić, że zmusiłem pana do tego, a więzień, to nie zdrajca, lecz ofiara martyrologii! Już pan rozumie? Zostanie pan tu jeszcze parę dni, aż nadejdzie odpowiednia chwila.

Potrząsnąłem głową i z trudnością zacząłem mówić, nie mogąc wydobyć głosu:

— Ale nasi towarzysze…

Nie mogłem dokończyć, z taką gwałtownością mi przerwał:

— Profesorze! Pan ma trzeźwy umysł, jest pan człowiekiem bardzo wykształconym, dlaczego opowiada pan takie bzdury? Wie pan, co pisał Machiavelli, prawda? „W chwili dojścia do władzy natychmiast zabij swoich głównych przeciwników, im więcej, tym lepiej. Reszta się przestraszy i to ci da gwarancje pewnego panowania. Jeżeli tego zaniedbasz i nie zabijesz wystarczającej liczby wrogów czy to z litości, czy z innych przyczyn, pozostali będą się organizować przeciwko tobie, a rozprawa z nimi pochłonie o wiele więcej ofiar i wówczas będziesz naprawdę bezwzględny…” Każda zmiana wymaga hekatomby, i to nie tylko spośród ludzi dawnego, ale i nowego systemu, bo po dojściu do władzy rywale wzajemnie się tępią… A więc mnie czeka już tylko sprzątanie — choć kto wie, ile krwi się poleje — główną brudną robotę wykonał już mój poprzednik… mój po… a niech pana diabli wezmą, panie profesorze!.. — Zmieszany popatrzył na mnie, potem podszedł i objął mnie. Potarł czoło. — Co ze mną będzie? — powiedział zmienionym głosem.

— Tu l’as voulu, Georges Dandin — odpowiedziałem kiwając głową i cytując Moliera, bo nie potrafiłem bez współczucia patrzeć na tę kaleką według mnie istotę. Zaraz jednak otrząsnął się:

— Sentymentalizm zawsze był niebezpieczny, ale teraz może być wręcz śmiertelnie niebezpieczny… — i zaczął zezować na mnie jednym okiem. Nie wiem, ale wydaje mi się, że jednak usłyszałem w jego głosie jakiś ponury ton. Przeraziło mnie to i długo nie mogłem usnąć.

Nazajutrz rano nie widziałem prezydenta, bo kiedy się obudziłem, już go nie było. Z apartamentu też nie mogłem wyjść: przed drzwiami stał strażnik. Jakbym znów słyszał daleki odgłos działa… Sejf — dopiero dzisiaj to zauważyłem — miał nowy zamek…

Dyktator przyszedł dopiero wieczorem i oznajmił, że kazał mi dać na tę noc inny pokój. Wytłumaczył to tym, że wstaje wcześniej od mnie i nie chce mnie budzić. Potem bez żadnych specjalnych wstępów zakomunikował mi, że rano kazał wykonać wyrok śmierci na szefie propagandy, Z przerażenia nie byłem nawet w stanie zapytać, dlaczego. Ale natychmiast też udzielił mi wyjaśnień:

— Mówiłem wczoraj wieczorem, że przeprowadzę rewizję na ulicy Newtona, prawda? — Nie zdobyłem się na więcej niż przymknięcie powiek. — Złapaliśmy parę płotek, ale nie udało nam się złapać ani jednego rekina, w jakiś sposób zostali ostrzeżeni… Za to znaleźliśmy tam ministra propagandy! Był śmiertelnie blady, kiedy mój zastępca, udając dziki gniew, kazał przyprowadzić go do mnie dziś rano. Sądzę, że mojego zastępcę roznosiło raczej uczucie triumfu… Miałem tylko jedno jedyne pytanie do delikwenta, a mianowicie, czego tam szukał… Nie odezwał się ani słowem, czuł, że cokolwiek by powiedział, wydałby na siebie wyrok… po pięciu minutach został rozstrzelany!

— Potworne! — krzyknąłem i zakryłem oczy dłonią. — A jeżeli szpiegował dla pana?…

Wódz machnął ręką, że nie.

— Ja go tam nie posyłałem — powiedział — a jeżeli ktoś robi co innego niż to, co mu poleciłem, ten już mnie zdradza… i on to wiedział!.. są trzy możliwości: wspomniane już szpiegowanie, ale to zupełnie nieprawdopodobne, bo to nie jego interes i w najlepszym razie i tak pomieszałby szyki tym, którzy tam byli, no i moje. Druga możliwość — kontynuował z precyzyjną felsenowską logiką — to ta, że należał do opozycji, ale z drugiej strony to też nieprawdopodobne, biorąc pod uwagę jego przeszłość… Trzecia możliwość jest najbardziej uzasadniona: chciał zawiązać spisek przeciwko mnie… Zresztą w każdym wypadku był zdrajcą. I jeżeli swojemu wrogowi mogę czasem okazać łaskę, bo wiem, czego mogę się po nim spodziewać, to zdrajcy nigdy… Pan wie, że minister propagandy i mój zastępca, to były dwie szale tej samej wagi; równoważyli się wzajemnie w zawiści, jaką żywili w stosunku do mnie. Jasno zdawali sobie sprawę, że jeżeli ja upadnę, to przede wszystkim będą musieli walczyć ze sobą. Każdy z nich ma swój obóz i w ten sposób obydwa są moje!.. Ale temu szczurowi wydawało się, że okręt tonie, i próbował z niego uciec. Gdyby uciekł po prostu, machnąłbym ręką, niech go diabli, ale tak… A teraz muszę wykonać najtrudniejszą ewolucję akrobatyczną: jednym ramieniem utrzymać cały ciężar, drugim natomiast mogę tylko rozgarniać powietrze.

Słuchałem pełen odrazy. Następnie pozwolił mi odejść, mówiąc na zakończenie:

— Profesorku, pana sytuacja też nie jest łatwa. Musi pan uważać. Przykro mi…

Zanim się oddaliłem, weszła „gospodyni”. Była bardzo zdenerwowana, widać było, że moja obecność też jej przeszkadza. Wódz zdawał się tego nie zauważać i powitał ją z wylewną serdecznością, która bardzo mnie zaskoczyła. Pocałował ją w rękę, posadził obok siebie i znów wielokrotnie całował jej ręce. Wreszcie przyszło mu do głowy, że ktoś jeszcze jest w pokoju i dał mi znak oczami, żebym wyszedł. Wstałem i coś bełkocąc ruszyłem w stronę drzwi, ale w tej samej chwili wpadł do pokoju wzburzony zastępca wodza. Widząc skierowane ku sobie spojrzenie zaskoczonego prezydenta zawahał się, ale na mój widok wziął się jakoś w garść, niezgrabnie ukłonił się i drżącym głosem oznajmił, że ma coś bardzo pilnego do zakomunikowania. Prezydent po chwili milczenia zwrócił się do mnie, a potem z pewnym wahaniem do damy i gestem rąk wyrażając bezradność, poprosił nas, żebyśmy go zostawili sam na sam z zastępcą.

Zgiełk i huk na zewnątrz wzmagały się i stanowiły ponure tło dla moich rozmyślań. Po południu prezydent przyjął mnie z widocznym niepokojem.

— Kazałem pana wezwać, aby móc panu podziękować, drogi panie profesorze — odezwał się — teraz jednak naprawdę lepiej będzie panu w Instytucie. Z ciężkim sercem zwalniam pana. Ciężar, który trzymam jedną ręką — dodał z cierpkim uśmiechem — ma swoją wagę, ale teraz pan już nie może mi pomóc… Bóg z panem.

Odszedłem z niepokojem i troską. Wóz pancerny wiózł mnie przez wyludnione ulice. Obraz ten w uciążliwy sposób przypominał sen, który mnie dręczył przed operacją… Straże i czołgi wokół Instytutu stanowiły ponury widok, ale była cisza.

26 listopada.

Zainstalowałem się w specjalnym laboratorium. Nie mogłem usnąć, a gdy mi się to prawie udało, przestraszył mnie jakiś wybuch, potem falowo przybliżający się to znów oddalający huk, słychać było szczęk broni i tak prawie przez całą noc, chociaż od czasu do czasu morzyło mnie jednak zmęczenie.

Rano, w porze zmiany warty zwróciłem uwagę na szczególny szept. To cichnąca, to znów głośniejsza wymiana słów przenikała przez drzwi, potem zapukano. Nie otworzyłem natychmiast, przypomniałem sobie spojrzenie żołnierza, stojącego tam wczoraj wieczorem, którym zmierzył mnie od stóp do głów. Od tego spojrzenia ciarki przebiegły mi po krzyżu…

— Kto tam? — spytałem, słysząc powtórne pukanie.

— Proszę, towarzyszu profesorze — odezwał się ktoś ledwie dosłyszalnie — w bardzo ważnej sprawie. — Ten zwrot zaskoczył mnie i po krótkim wahaniu otworzyłem drzwi. Wszedł jakiś żołnierz, nocny strażnik pozostał na zewnątrz z bronią gotową do strzału.

Żołnierz, nie czekając nawet na pytania, zaczął mówić zdenerwowany, głos mu się trząsł:

— Panie profesorze, należę do organizacji z ulicy Newtona. Po wczorajszej rewizji wielu z nas sądziło, że to pan profesor sypnął. Mój kolega — wskazał na drzwi — to też towarzysz i od wczoraj wieczora medytował, jak zabić pana profesora. Pozostałych żołnierzy nie znamy…

Nie mogłem wydobyć głosu, tępo patrzyłem na niego.

— Mnie dziś rano przysłano z pałacu ze specjalnym rozkazem, z poleceniem, żebym… bez wzglądu na to, co się będzie działo, zastrzelił pana profesora…

Nie pamiętam, czy pytałem o coś, prawdopodobnie tak, bo żołnierz ciągnął dalej:

— Nie, nie zastępca, sam pan prezydent osobiście wydał ten rozkaz… jeżeli będzie trzeba, mam też zastrzelić strażnika, gdyby przeszkadzał… I kazał mi się spieszyć… stąd wiem, że pan profesor… towarzysz, nie jest zdrajcą… biegłem tu co tchu, bo znałem zamiar nocnego wartownika… ale przybyłem w porę, teraz już we dwóch będziemy strzec pana profesora…

Dopóki mówił, do mojej świadomości docierał jedynie hałas z zewnątrz. Żołnierz otworzył drzwi, żeby zawołać kolegę. W tej samej chwili, jak jakiś’ straszny sen, pojawił się na końcu krótkiego korytarza dyktator. Z szeroko otwartymi oczami, z prawą ręką zwisającą bezwładnie, wymachując nad głową pistoletem trzymanym w lewej ręce, wpadł otoczony przez nas trzech do laboratorium.

— Profesorze — wyjęczał ledwie zrozumiale — profesorze, niech mnie pan ratuje! — i zemdlał.

Odwróciłem go na wznak i z odrazą spostrzegłem, że prawa strona jego kurtki zalana jest krwią, czego w ciemnym korytarzu nie było widać. Patrzyliśmy na siebie z żołnierzami wzrokiem bez wyrazu. Nocny wartownik, drżąc, odezwał się:

— W nocy zaczęło się powstanie… zastrzel go!

Drugi ociągając się podniósł broń i kurczowo ściskając drgającą lufę, wkoło obszedł leżącego. Skoczyłem ku niemu.

— Partia jeszcze nie rozstrzygnięta — krzyknąłem — żaden z was nie może brać odpowiedzialności za śmierć dyktatora! Potem ja to jakoś załatwię, już i tak niewiele mu zostało… Niech mi pan pomoże — powiedziałem do opuszczającego broń żołnierza — połóżmy go tutaj.

Nie wiem, co mnie skłoniło do tego, żebyśmy go położyli na noszach wyciągniętych z transplantatora mózgów, potem poprosiłem dwóch żołnierzy, żeby bez mojego pozwolenia nikogo nie wpuszczali…

Ściągnąłem z niego kurtkę, koszulę i przeraziłem się. Po prawej stronie klatki piersiowej widniała straszna rana od kuli rozrywającej. Strzał dosięgnął go z tyłu i spowodował z przodu ogromną wyrwę. Jako tako opatrzyłem go i przywróciłem do przytomności.

— Co się stało?! Na Boga? — zacząłem wypytywać.

— Profesorze, niech mnie pan ratuje — jęczał. — Sądzę, że mnie śledzono — i w podnieceniu chciał wstać — zginę, jeżeli mi pan nie pomoże — przestraszonymi oczami dyktatora patrzył na mnie Felsen.

Doznałem wstrząsu, znów zaczęły mi się kłębić w głowie najrozmaitsze myśli. Poprzedniego dnia wieczorem, gdy tylko przyjechałem, poprosiłem następcę Felsena o zdanie sprawy z sytuacji w Instytucie. Między innymi poinformował mnie i o tym, że przywieziono niedawno człowieka z ciężkimi obrażeniami mózgu, którego stan wydaje się beznadziejny… Rana dyktatora też jest śmiertelna, to nie ulega wątpliwości… Podszedłem do telefonu i zarządziłem, aby przygotowano chorego z obrażeniami mózgu do operacji i natychmiast przeniesiono do specjalnego laboratorium. Dwóm żołnierzom powiedziałem, żeby tych, co przywiozą chorego, wpuścili, ale wyłącznie ich…

Wodzowi dałem środki wzmacniające i żeby zmobilizować go psychicznie, zacząłem wypytywać o to, co się wydarzyło. Z tego, co opowiedział, z dużymi lukami, zacinając się, zdołałem zestawić, co następuje:

Już wczoraj wieczorem wszystko wskazywało na to, że jego zastępca szykuje się do decydującego uderzenia. Podczas kilku minionych dni prezydent też starał się zorganizować swoje siły, ale niemałą przeszkodę stanowił fakt, że wrogowie „dzikiej świni” grupowali się dotychczas wokół szefa propagandy i po wykończeniu ich przywódcy nie mógł im już ufać… jedynie paru ludzi zdołał zebrać wokół siebie dla zapewnienia sobie bezpośredniej ochrony… Dziś o świcie w pośpiechu weszła do niego „gospodyni” i drżąc cała opowiedziała mu, co wiedziała lub sądziła, że wie o zamiarach jego zastępcy. Prezydent, którego drażniła bliskość niebezpieczeństwa, jak również świadomość, że coraz silniejsza sympatia dla „gospodyni” — dla niego samego też zupełnie niezrozumiała — poddaje go nieograniczonej władzy, tracąc ostatecznie panowanie nad sobą, z dziką gwałtownością rzucił się na kobietę i pokonał jej opór, nie słysząc nawet pełnych rozpaczy, rozdzierających krzyków… Ocknął się dopiero wówczas, gdy poczuł, że wzburzony „dzika świnia”, który — jak się później okazało, zastrzelił dwóch strażników — w napadzie szału zazdrości, pomijając wszelką ostrożność, szarpie go, trzęsie nim jak pies szczurem. Wzięli się za łby.

— To była straszna walka — dyszał dyktator — pan wie, panie profesorze, że jestem dosyć dobry w dżiu — dżitsu — powiedział z półuśmiechem — i tylko dlatego dałem radę jego byczej sile. Gdy tak kotłowaliśmy się, zobaczyłem, że na wpół oszalała kobieta kieruje na nas rewolwer, który wypadł mi z kieszeni, szybko odchyliłem się tak, żeby mój przeciwnik znalazł się między mną a pistoletem. Po strzale jego ucisk zelżał, a on sam osunął się na plecy… — Prezydent nagle umilkł i zaczął kaszleć krwawą pianą. Potem szybko dysząc i zacinając się opowiedział, że przez otwarte drzwi, przed którymi leżały zwłoki dwóch strażników, widział biegnące w jego kierunku umundurowane postacie, słyszał też krzyki, szybko pobiegł do tajnego wyjścia, ale zanim zdążył się ukryć, z tyłu dosięgnął go strzał; spoglądając za siebie zobaczył jeszcze pistolet wypadający z ręki rozciągniętego na ziemi swojego zastępcy…

Chwiejąc się i potykając dotarł na dwór i rozkazał siedzącemu w samochodzie pancernym żołnierzowi, żeby zawiózł go do Instytutu. Ten wahał się, na co prezydent wypchnął przestraszonego chłopca z samochodu, zabrał mu pistolet, wczołgał się na jego miejsce i przyjechał tutaj przez ulice pełne wrzeszczącego i wymachującego rękami tłumu, sam nie bardzo wiedząc jak…

Zapominając na chwilę o strachu, zacząłem się zastanawiać nad tym niemal cudem, który przypisać należy sile fizycznej i sile woli, a może po prostu rozpaczy.

Na zewnątrz coraz silniejszy zgiełk i hałas. Kroki przed drzwiami, słychać szmer, wiozą chorego…

Tutaj dziennik kończy się. Ja, Alfred Steigh, pielęgniarz z Instytutu, opiszę, co widziałem i czego doświadczyłem w dniu, którego data widnieje jako ostatnia w dzienniku.

Z moim kolegą Sandersem dostaliśmy polecenie, by natychmiast przewieźć na operację do specjalnego laboratorium chorego nr 63, z ciężkimi obrażeniami mózgu, leżącego na oddziale X. Instytut od poprzedniego dnia znów pełen był żołnierzy, którzy raz po raz zatrzymywali mnie. Zanim dotarliśmy do budynku laboratorium, pośród zgiełku i strzelaniny tłum przerwał kordon żołnierzy i wtargnął do parku. Widziałem, że żołnierze coraz częściej stają po stronie tłumu. Żołnierz bez czapki, biegnący na czele, zobaczył nas. W okropnym zgiełku usłyszałem jego okrzyk: „To on… chodźmy!..”

Atak tłumu był tak szybki, że ci, co biegli na czele, jednocześnie z nami dotarli do drzwi prowadzących na korytarz laboratorium. Dwóch strażników chciało ich zatrzymać, ale tłum zmiótł ich. Na przedzie biegł czołgista bez czapki. Gdy zobaczył, że nasz chory to nie ten, którego szukają, zaczął krzyczeć, że pewnie tu gdzieś ukryła się ta świnia. My dwaj ze wszystkich sił staraliśmy się bronić naszego nieprzytomnego chorego, niestety, bez większych rezultatów. Gdy tłum uniósł nas z sobą, zauważyłem prezydenta z klatką piersiową przewiązaną zakrwawionym „bandażem, jak podniósł się z trudem i chwiejnie ruszył naprzód. Jego spojrzenie było zupełnie nieprzytomne, wyglądało na to, że nawet nie wie, gdzie się znajduje.

— To ten! — wrzasnął żołnierz i gdy w tym czasie jakiś kamień rozbił górne okno, podniósł ciężką, żelazną część maszyny, która leżała obok transplantatora mózgu.

Profesor zasłonił sobą zataczającego się prezydenta.

— To nie on — krzyczał strasznym głosem — to nie on!

— Po co kłamiesz, zdrajco! — krzyknął żołnierz i zamierzył się uniesionym w górę żelazem.

Głowę profesora i stojącego za nim nieco wyższego prezydenta cios dosięgnął jednocześnie i roztrzaskał obydwie. Krew i mózg zbryzgały ściany, świat wokół mnie zawirował, zemdlałem i ocknąłem się z uczuciem, że opieram się o jakiś mały stolik, na którym leży poplamiony krwią zeszyt, a obok niego pióro… Nie wiem dlaczego, ale schowałem ten zeszyt do kieszeni fartucha i widząc, że również chory przeniesiony przez nas leży martwy na ziemi, zatoczyłem się w stronę drzwi, gdy nagle zauważyłem ześlizgujący się po framudze kawałek mózgu. Upadłem na wznak, uderzając głową o marmurową posadzkę korytarza…

Jak się później dowiedziałem, mój kolega wydarł mnie rozjuszonemu tłumowi… Gdy przyszedłem do siebie, na jednej z ławek w parku, nie było już wokół nikogo, tylko z góry dolatywało grzmiące buczenie. Gdy spojrzałem w niebo, ujrzałem, jak z potężnych samolotów ze znakami Blufónii wyskakują tysiące spadochroniarzy i wolno opadają kołysząc się na wietrze…

Przetłumaczyła Elżbieta Cygielska — Guttman

Gyula Fekete

Niszczyciele maszyn

W tym wynalazku najcudowniejsze było to, że nikt dotychczas nie wpadł na podobny pomysł.

Właściwie nie był to nawet wynalazek. Nazwałbym go raczej dokładnie skonstruowaną i wielokrotnie sprawdzoną skalą porównawczą wiadomości o stanie zdrowia, cechach charakteru, talencie, inteligencji, skłonnościach, wrażliwości społecznej, sądach politycznych i moralnych człowieka; mówiąc krótko, było to komputer zaprogramowany z matematyczną precyzyjnością i inżynieryjną błyskotliwością, przystosowany do kompleksowych pomiarów wartości ludzkich.

Czyli coś w rodzaju cybernetycznej ankiety personalnej.

Wynalazcy, leciwy autor powieści i jego wnuczka, młoda słuchaczka wydziału cybernetyki — ze znakomitym zmysłem praktycznym zastosowali w projekcie i w programowaniu aparatu probierczego wszystkie sprawdzone już eksperymentalnie metody, doświadczenia i wyniki badań. W zasadzie uważali siebie nie za wynalazców, a za projektantów złożonej aparatury.

Było tajemnicą poliszynela, że autorzy projektu korzystali szeroko już to z wyników badań przeprowadzonych dawniej w dziedzinie ich specjalności, już to z danych i faktów odnotowanych w literaturze fachowej.

Parametry dotyczące stanu zdrowia, włączone do kompleksowego programu badawczego, w istocie stosowane są już dzisiaj w medycynie, ale z biegiem czasu, siłą rzeczy, wszystkie bez wyjątku zostały udoskonalone.

I tak, dla przykładu, w badaniach nad ostrością widzenia znacznie rozszerzono iloraz korelacji. Podobnie rzecz się miała w zakresie badań nad ciśnieniem krwi; ponadto w zakresie odchylenia wskaźników nad przepowiadaniem wieku jednostki. Obraz krwinki wyglądał znacznie bardziej skomplikowanie niż obecnie. Chociaż służba zdrowia poczyniła duże postępy dopiero po upływie długiego okresu, w leczeniu takich organów, jak serce, naczynia krwionośne, płuca oraz wątroba, woreczek żółciowy i inne narządy wewnętrzne jamy brzusznej, do rzadkości należał wynik negatywny, bowiem już w trakcie badań dostrzegano wszelkie zmiany chorobowe albo skłonność organizmu do zwyrodnień.

Oczywiście także i medycyna była wówczas bardziej rozwinięta niż dzisiaj. Zaprogramowany aparat badawczy, pod nadzorem jednego tylko lekarza, w ciągu dwudziestu minut zdolny był wydać orzeczenie o stanie zdrowia sześćdziesięciu pacjentów.

Przykłady: badania zasobu kory mózgowej i odchylenia od normy z uwzględnieniem przeciętnej wieku. Na podstawie uzyskanych przez aparat wiadomości można było postawić diagnozę na ponad dwadzieścia lat w takich sprawach, jak instynkt seksualny, zdolność płodzenia dzieci, libido, psychika seksualna.

Medycyna doczekała się naukowych metod w pomiarach układu nerwowego; jedna liczba ośmiocyfrowa (kompleksowy wskaźnik nerwicy) w sposób niezwykle jasny podawała wynik badań.

Po pierwszych próbach wstępnych badania programowane rozwijały się automatycznie, jako że aparatura dysponowała niezwykle bogatym zbiorem danych statystycznych, czyli nieporównywalnym wprost z niczym zasobem doświadczeń. (Liczba trafnych diagnoz w wypadku pięćdziesięcio— i sześćdziesięciolatków przy początkowym stanie prawdopodobieństwa 1: 2, wzrosła w niektórych rodzajach zachorowań do 1:1).

Im większą ilością materiałów dysponowała aparatura, tym dokładniejsze uzyskiwano parametry i tym pewniej wykrywano podejrzane zmiany organizmu.

Po zgromadzeniu danych z okresu pół wieku, uczeni, posiadając tak potężny zasób wiadomości, opracowali ogólny wskaźnik „zdolności witalnych” człowieka. Uwzględnili wszystkie czynniki, w zależności od ich wagi, w skali od tysiąca do zera, gdzie stan śmierci biologicznej oznaczyli cyfrą zerową. Gwoli prawdy należy powiedzieć, że zachodziły tu nieprzewidziane pomyłki. W takich wypadkach wskaźnik skali wykazywał wartości ujemne, co było sprzeczne z naturą rzeczy, ponieważ oznaczało to, że dany osobnik przeżył samego siebie. Przykład: pewnej kobiecie, którą badano w wieku lat 109, przepowiedziano, że jej zdolności witalne osiągną punkt zerowy za dwa lata, tymczasem żyła ona do lat 123, czyli o dwanaście lat dłużej, niż wykazały badania. Podobnie przeżył samego siebie jakiś polityk — dokładnie o dwadzieścia lat.

Biorąc to wszystko pod rozwagę należy powiedzieć, że badania nad stanem zdrowia w owych ankietach personalnych były stosunkowo najprostsze; przyrządy radziły sobie na ogół z najbardziej nawet skomplikowanymi wypadkami.

O wiele bardziej było złożone oznaczanie zdolności, umiejętności i skłonności jednostki.

Także w tym zakresie część pomiarów zawierzyli uczeni przyrządom aparatury, a część uzyskiwali na podstawie testów będących podówczas w użyciu. (Nie mylmy ich z dzisiejszymi testami inteligencji, które tym się charakteryzują, że im więcej mają pytań, tym wynik jest bardziej niejasny). Opracowano dość wiarygodną metodę na pomiary umiejętności.

Początkowe próby przeprowadzono na kolegach z instytutu, a także na najwybitniejszych i najbardziej popularnych uczonych, politykach, pisarzach, artystach. Niestety, uzyskane w ten sposób rezultaty z jakichś bliżej nie znanych powodów okazały się nieprzydatne do wprowadzenia w obieg powszechny.

Ile prób, tyle było wyników, w dodatku sprzecznych. U człowieka cierpiącego na raka krtani wykryto tą metodą niecodzienne zdolności wokalne. Dziecko głuche na dwoje uszu miało wyrosnąć na wielkiego wirtuoza. Człowiek widzący świat w czarno — białych kolorach miał zostać wielkim malarzem. W krótkowidzu, noszącym okulary ośmiodioptriowe, dopatrywano się przyszłego ministra. Kleptomaniak leczony na oddziale zamkniętym, który usuwał ze swej drogi wszystkie przedmioty wartościowe i wrzucał je do kanału ściekowego, miał stać się wielkim historykiem. Morderca na tle rabunkowym, o skłonnościach sadystycznych, okazał się opętany ideami humanistycznymi. Notoryczny kłamca… — ale dość już tych przykładów. Krótko mówiąc, eksperyment od tej strony poniósł fiasko.

W tym stanie rzeczy konstruktorzy przystąpili do studiów nad dostępnymi jeszcze danymi faktograficznymi o wielkich ludziach ubiegłych epok; interesowali się ich poglądami, sposobem bycia, zainteresowaniami i reakcjami spontanicznymi. Wybierali przede wszystkim te osobistości, które odznaczywszy się w życiu publicznym albo w dziedzinie własnej twórczości, nie cieszyły się względami współczesnych, co więcej, były palone na stosach, wieszane na szubienicach, rozstrzelane, popychane do samobójstwa, zamykane w więzieniach, wypędzane, zsyłane albo co najmniej pomijane, spychane, wyszydzane, zmuszane do milczenia, i dopiero epoki następne odkrywały ich wielkość i ocalały od zapomnienia.

Test, jaki na podstawie własnych badań ułożyli teraz konstruktorzy, okazał się o wiele lepszy.

Długo by trwało wyliczenie wszystkich eksperymentów, prób, projektów konstrukcyjnych, które przeprowadzono w ciągu długich lat, byłoby to chyba nawet zbyteczne. Z naszego punktu widzenia ważniejsze są losy wynalazku niż jego powolne narodziny.

Zasługuje tylko jeszcze na uwagę odnotowanie faktu, że najwięcej kłopotów sprawiły konstruktorom ustalenia badawcze nad rodzajem charakteru. Rozwiązanie było tak skomplikowane, że nawet dla znawcy pozostałoby niezrozumiałe bez przytoczenia wzorów rachunku różniczkowego i teorii prawdopodobieństwa.

Skonstruowano więc aparaturę do wszechstronnego określania człowieka.

Akademia Nauk (myślę tu o ówczesnej Akademii Nauk) przejęła pod swoją pieczę to olbrzymie przedsięwzięcie, zapewniła odpowiednie środki materialne, spowodowała ponaglenie przez właściwe resorty opieszałych wykonawców, i wreszcie wyprodukowała prototyp.

Aparat okazał się znakomicie zaprogramowany. Próba wstępna, obejmująca tysiąc ankietowanych dała wynik 99,9 procenta, co daleko przekraczało przewidziany współczynnik korelacji.

Dobór kandydatów do próby został starannie przeprowadzony. Przede wszystkim byli to kryminaliści po zasądzonym wyroku — mordercy rabunkowi, bandyci drogowi, notoryczni złodzieje, kieszonkowcy, chuligani, defraudanci, bumelanci, obiboki, wielokrotni recydywiści, którzy nieraz mieli możność wykazać cechy swojego charakteru.

Przestępców politycznych konstruktorzy z góry wykluczyli ze wstępnych badań, ponieważ ich osądy różniły się diametralnie od przyjętych oficjalnie w ankiecie personalnej, co znalazło już potwierdzenie w wyrokach sądowych.

Świetnymi podmiotami badań okazali się natomiast czołowi sportowcy, w pierwszym rzędzie lekkoatleci, pływacy, strzelcy sportowi, którzy być może w sposób uproszczony, ale za to wymierny w ułamkach sekund, kilogramach i centymetrach, wykazali już bez cienia wątpliwości swoje talenty.

Na podstawie wiarygodnych świadectw z pracy wciągnięto także do próby wstępnej najlepszych, bez zarzutu pracujących robotników z niektórych gałęzi gospodarki.

Mechaniczne charakterystyki personalne, z wyjątkiem jednej, potwierdziły sprawdzoną już przez życie przydatność osobniczą jednostek.

Wyjątkiem okazał się pewien młody matematyk, który swoimi publikacjami wzbudził szeroki rozgłos i dyskusje oraz udowodnił swój niewątpliwy geniusz twórczy. Otrzymał on wynik ujemny, między innymi ze względu na chorobliwą neurastenię, a także manię wielkości. Badania automatyczne wykazały u niego brak podstawowych wiadomości i szczególny niedobór talentu właśnie w dziedzinie matematyki; w rezultacie komputer uznał go za szaleńca.

Powszechnie stosowane parametry nie sprawdzały się w wypadku jednostek wybitnych. Osoby diametralnie różniące się od otoczenia, zuchwale atakujące uświęcone autorytety, usiłujące konsekwentnie kroczyć pionierskimi ścieżkami, nie zaprzeczające prawdzie pod wpływem wiary w cokolwiek — nie mogły być poddawane badaniom.

Konstruktorzy długo pracowali nad korektą, bezskutecznie jednak. Komputer nie radził sobie z przypadkami skrajnymi. Udało się jedynie osiągnąć tyle, że nie popełniał kardynalnych błędów — przynajmniej w stosunku do osobników przeciętnych.

Nie zmieniono samego programu. Okazywał się on nieprzydatny jedynie w wypadkach skrajnych, które zdarzały się rzadko. W tych ostatnich wypadkach zapalała się czerwona lampka i dzwonił dzwonek alarmowy. Niezależnie od tego, czy dana osoba była geniuszem, czy szaleńcem. Rozstrzygnięcie, kim z tych dwóch, nie leżało już w kompetencjach maszyny.

Nastąpił dzień rozruchu.

To było olbrzymie wydarzenie, jeśli się zważy, że mogło ono spowodować całkowite przekształcenie ludzkości.

Z wszystkimi kłopotami i żalami ludzie mogli zwracać się od tej chwili do jednego źródła, na wszystkie rozczarowania, konflikty, niepokoje spodziewano się uzyskać zadowalającą odpowiedź na wyjściu aparatu służącego do kompleksowych pomiarów ludzkich właściwości.

Jak się przekonano, istniały nieomylne przyrządy do pomiaru stanu zdrowia, aktywności witalnej, niektórych umiejętności i osiągnięć, które najpewniej — jak wspomnieliśmy — udawało się ocenić w dziedzinie sportu. Ani protekcja, ani takie czy inne zaślepienie, złe czy dobre nastawienie, ani wcześniejsza czy późniejsza ocena, ani opinia naszych dobroczyńców czy wrogów — nie miały wpływu na zegar stoperowy, taśmę celuloidową i fotokomórkę aparatury; zdolności mierzyła ona w sposób precyzyjny: jakość — ilością.

Tylu jeszcze rzeczy i spraw nie potrafimy dzisiaj ocenić nawet z przybliżoną dokładnością!

Zastanówmy się, na przykład, nad tym, jak bardzo zmieniłoby się nasze życie prywatne i społeczne, gdybyśmy mogli z całą jasnością i dokładnością określać cechy własne i bliźnich: charakter, zdolności zawodowe, siłę woli, poczucie humoru, odwagę, szczerość; oceniać kandydatów na męża lub żonę, przyjaciół, szefów, polityków, dobrych lub złych obywateli.

Ile kłopotów, trosk i rozczarowań zdołalibyśmy wyeliminować z naszego życia, jeśli każdy mógłby dobrać sobie partnera, współpracownika, szefa, przyjaciela, a choćby wroga, gdyby uprzednio potrafił zdjąć z niego miarę, tak jak krawiec na ubranie.

Znaczenie komputera oceniającego ludzi daleko przekroczyło granice, jakie założyli pierwotnie konstruktorzy. Z całą powagą można stwierdzić, że było to największe osiągnięcie epoki.

Tym bardziej niezrozumiałe są dla nas losy, jakie spotkały aparaturę.

Na początku zainteresowanie było ogromne.

Przychodziły zakochane pary, aby zasięgnąć porady, czy dobrze wybrały partnera.

Przychodziły matki, aby się dowiedzieć, na co wyrosną ich dzieci.

Politycy przyprowadzali upatrzonych zwolenników z partii politycznych.

Członkowie różnych partii przyprowadzali kandydatów na przywódców politycznych.

Całymi grupami zgłaszali się dziewczęta i chłopcy, aby się przekonać, czy nadają się do zawodu, jaki obrali.

Komputer oblegany był przez dyrektorów, naczelników i personalnych wraz z osobami, które ubiegały się o pracę.

Przychodzili artyści, pisarze, uczeni, aby rzeczowy osąd maszyny pogłębił ich wiadomości o sobie, zorientował lepiej we własnych zdolnościach i wartościach, odkrył te cechy, które być może dla nich samych stanowiły tajemnicę.

Nie sposób wyliczyć tu wszystkich motywów, zamiarów, oczekiwań i nadziei, jakie sprowadzały ludzi po poradę do komputera.

Maszyna była na chodzie dzień i noc, personel pomocniczy pracował na cztery zmiany. Ale i tak z dnia na dzień rosła liczba zgłaszających się, tak że wkrótce trzeba było zapisywać się całe miesiące wcześniej.

Z drugiej strony wzmagało się niezadowolenie wśród tych, którzy już poddali się badaniom.

W trzecim miesiącu działalności komputera tłum wtargnął do pomieszczenia badawczego, razbił aparaturę w drobny mak, podłogę oblał benzyną i podpalił. Cały budynek został zniszczony.

Stary prozaik nie przeżył swojej klęski. Na łożu śmierci powiedział do wnuczki:

— Nie zapomnij, córeczko, programu. Sprawiedliwym sędzią okaże się dla nas czas. Ty może doczekasz… — i w tym momencie umarł.

Było to w roku 2075.

Wnuczka, chociaż darzyła dziadka niezwykłym szacunkiem, nie potrafiła już odzyskać wiary w ich dzieło. I to ze względów najbardziej prawdopodobnych, bo osobistych.

Jeszcze w stadium wstępnych prób komputera poddała badaniom byłego męża, z którym się rozwiodła, a przed katastrofą przeprowadziła analizę nowego wybranka swojej wielkiej miłości.

Ani jedno, ani drugie badanie nie dało jej zadowalającej odpowiedzi.

„Z pewnością błąd tkwi w konstrukcji komputera”, myślała rzeczowo wnuczka, zdolny skądinąd cybernetyk. „No bo cóż innego może kryć się za tym, że aparatura wykazała u tego łobuza, mojego byłego męża, tyle dobrych cech charakteru, a w tak wspaniałym chłopcu, jakim jest mój narzeczony, wykryła tyle złego. Z całą pewnością to błąd konstrukcyjny… No, może ewentualnie programu. Przecież nikt lepiej ode mnie nie wie, jaki był ten drań, mój były mąż. I nikt lepiej ode mnie nie czuje, że teraz… to strzał w dziesiątkę. A ileż się napracowaliśmy nad tą przeklętą maszyną! Powinno mi być przykro, że ją rozbito. Oczywiście, że jest mi przykro… Ale rozumiem ludzi, dlaczego to zrobili.”

Przetłumaczyła Hanna Kuźniarska

Konrad Fiałkowski

Szansa śmierci

— Proszę, niech wejdzie — powiedziałem do mego androida.

Android zniknął w matowym polu siłowym wejścia, a ja podszedłem do okna. Pocziiłem na dłoniach ciepło Słońca, bo był lipiec i jeden z tych dni, w których pogodę zaplanowano bezchmurną. Tuż nad moją ręką spostrzegłem osę. Brzęczała, starając się przedrzeć na zewnątrz przez pole siłowe zastępujące szybę. Co chwila zanurzała się w polu i odrzucana jak piłka, znowu próbowała szczęścia…

— Chciałeś się ze mną zobaczyć… — powiedział, stając tuż za mną.

— Tak — odwróciłem się od okna i spojrzałem na niego z góry, bo był niższy ode mnie.

— Dziwisz się, że naprawdę jestem taki stary. Telewizofonia odmładza, a dotychczas widziałeś mnie tylko w ekranie. — Wyglądasz tak, jak się spodziewałem, właśnie dokładnie tak — powiedziałem, ale to nie była prawda.

— A ty jesteś Goer, kierownik Eksperymentu? — zapytał, jakby się chciał upewnić, że jestem tym, dla którego tu przyleciał. Niewielu do nas przylatuje.

— Jestem Goer i chcę ci podziękować, żeś przybył.

— Ja też się wahałem, ale ostatecznie jestem tak stary — zaśmiał się bezgłośnie.

Potem spoważniał nagle i zapytał:

— Czy… czy to się zawsze udaje?

— To jest Eksperyment, i zresztą sama technologia jest okropnie skomplikowana.

— Tak, to musi być trudne. Przekazać wszystko, co się nawarstwiało tyle lat…

— Na ogół się udaje… A jeśli nie… no to powtarzamy Eksperyment — starałem się uśmiechnąć, ale chyba mi się to nie udało.

— I później mnemokopie wysyłacie w próżnię?

Skinąłem głową.

— I wracają?

— Nie. Po co miałyby wracać? To są automaty, zwykłe automaty… — Słowo „automaty” podkreśliłem celowo. — One badają Kosmos. A potem… potem są niepotrzebne… Zresztą, jak dotychczas, to jedyna możliwość eksploracji Kosmosu — dodałem.

Profesor zamyślił się chwilę, a potem zapytał:

— A moją kopię, bo to przecież będzie dokładnie moja kopia, dokąd wyślecie?

— Oczywiście, mnemokopia, przynajmniej w chwili powstania, jest całkowicie równoważna twemu umysłowi. To tak jakby ktoś, kto jest drugim tobą, stanął obok ciebie, profesorze…

— No tak, ale to jednak będzie maszyna, automat…

— Na pewno.

— Widzisz, Geor, ja jestem tylko biofizykiem i na neuronice się nie znam, ale jak maszyna może myśleć tak jak ja? Przecież automaty…

— Ba, automaty! Ich mózgi są prymitywne w porównaniu z twoim.

— Są martwe…

— To nie o to chodzi. Myślenie samodzielne, twórcze myślenie jest zależne tylko od komplikacji sieci. A czy ta sieć składa się z komórek jak twój mózg, czy z elementów nieorganicznych jak mnemokopia, to nie ma żadnego znaczenia… wierz mi, to nie ma naprawdę żadnego znaczenia…

— Hm… możliwe, muszę ci wierzyć. Ale nie mogę jakoś wyobrazić sobie tej… mnemokopii, która będzie mną… Mówisz, że to tak, jakbym ja wyszedł z siebie i stanął obok — zaśmiał się znowu tym swoim bezgłośnym śmiechem.

— Coś w tym sensie… — zgodziłem się.

— Ja jestem mały stary człowiek, którego każda część z osobna nie nadaje się do życia, a wszystko razem trzyma się jeszcze dzięki… dużej odchyłce od stanu najbardziej prawdopodobnego w tym wieku… od śmierci. Dziwisz się? — dodał spojrzawszy na mnie. — Ja już mam sto dziesięć lat, Goer. Byłem profesorem, gdy ty się urodziłeś.

— Masz sto dziesięć lat…?

— Tak, Goer. I właśnie mnie proponujecie, żeby mój stary mózg powielił się w maszynę, żeby każda komórka znalazła swój organiczny odpowiednik, żeby każde połączenie istniejące w głębi mego mózgu zastąpił przewód w tej maszynie. Czy tak?

— Tak, wtedy ta maszyna będzie równoważna tobie, profesorze.

— Słowem, moja osobowość otrzyma nową piękną oprawę w postaci metalowych szaf, wypełnionych kilometrami przewodów. Moim myślom będzie towarzyszył szczęk przekaźników i zasilany będę prądem elektrycznym, przesyłanym z transformatorów energii zanurzonych w stosie. Czy nie sądzisz, że jest to niesamowite?

— Niesamowite?… Może. Z subiektywnego, twego punktu widzenia. Ale poza tym… Dla mnie na przykład byłoby zupełnie obojętne, czy rozmawiałbym z tobą, profesorze, czy z twoją mnemokopią.

— Z mnemokopią można więc rozmawiać…? Nie wiedziałem o tym. To może być interesujące, taka szczera rozmowa z samym sobą.

— Nie sądzę… Zresztą mnemokopia po transpozycji znajduje się jakby w stanie snu.

— A potem uzyskuje świadomość, czy tak? — zapytał profesor.

— Tak, uzyskuje świadomość — odpowiedziałem.

Profesor przyglądał mi się przez chwilę z uwagą, a potem zapytał nieśmiało:

— A kiedy… ona się budzi? — przed słowem „budzi” zrobił dłuższą pauzę, jakby zastanawiając się, czy można go użyć, mówiąc o automacie.

— Budzi ją radiowy sygnał wysłany z Ziemi.

— I wtedy można z nią rozmawiać?

— Tak, ale wtedy jest już poza granicami Układu Słonecznego i przesłanie jednego zdania trwa kilka godzin. A zresztą z mnemokopią nie prowadzi się rozmów.

— Dlaczego?

— …

— Nie chcesz mi powiedzieć, dlaczego się z nimi nie rozmawia?

— Nie chcę.

— Czy… czy nie sądzisz, że mam prawo wiedzieć…?

— Jestem pewny, że nie masz. Nie od dzisiaj prowadzę Eksperyment i wiem dokładnie, co ci mogę powiedzieć. Musisz pamiętać, że wszystko to, co ty wiesz, wiedzieć będzie również twoja mnemokopia…

— To dlatego…

— Między innymi i dlatego.

Wiedziałem, że mały stary człowiek jest speszony. Kręcił się na swym krześle, rzucając mi przepłoszone spojrzenia.

— Dokąd ona poleci, ta mnemokopia? — zdecydował się wreSzcie zapytać.

— Do Antaresa A.

— Do Antaresa… To duża gwiazda?

— Ogromna, czerwony olbrzym.

— I ona ją zbada, naprawdę?

— Tak, ujrzy dalekie planety, księżyce, wokół nich krążące. Będzie to widzieć nie własnymi oczyma, bo mnemokopia oczu nie ma, a właściwie ma bardzo wiele, tyle, ile automatów przekazujących jej swe obserwacje. Pobierze próbki powierzchni planety, to znaczy zrobią to automaty, które dokonawszy analizy, podadzą jej wyniki…

— I mnemokopia zapamięta to wszystko?

— Nie tylko zapamięta, ale zanalizuje, wyciągnie wnioski i w postaci wiązki fal wyrzuci je ku Ziemi.

— …dotrą one do Układu Słonecznego, gdy my…

— Gdy z ciebie, profesorze, ani ze mnie nie zostanie najmniejszy nawet ślad na tym globie.

— …i mimo to?

— Tak. Ci, którzy przyjdą po nas, odbiorą te fale i wiedzieć będą o Antaresie wszystko.

— Rozumiem — cicho powiedział profesor. — Właściwie to jest nawet słuszne. My całe życie pracujemy, by powiększyć wiedzę, a raczej zmniejszyć niewiedzę ludzkości. Dlaczego nasze mnemokopie nie miałyby pójść w nasze ślady…

Oparł swoją siwą głowę na rękach i wpatrywał się w mego androida. Spojrzałem w tym samym kierunku, ale android stał nieruchomy i tylko popołudniowe słońce, rzucając skośne promienie, zapaliło odblaski w jego pancerzu.

Odezwał się dopiero po dłuższej chwili.

— Podobno one myślą szybciej od nas, ludzi…

— Myślą szybciej — potwierdziłem, — to wynika z wielokrotnie większej prędkości impulsu, biegnącego w metalicznym przewodniku, w porównaniu z organicznym włóknem nerwowym.

— To znaczy, że one myślą lepiej?

— Są po prostu w stanie sprawdzić większą ilość koncepcji myślowych.

— O to właśnie chodzi…

Znowu zamilkł, a mnie się wydawało, że ciągle krąży wokół tematu, którego nie decyduje się podjąć.

— Poza tym mnemokopia ma o wiele więcej czasu do myślenia niż my, ludzie, z konieczności ograniczeni długością naszego życia — dorzuciłem, by ostatecznie wyjaśnić sprawę.

— Tak… zresztą wszystko jedno, powiem ci — profesor zdecydował się wreszcie. Patrzył teraz na mnie swymi starczymi, wyblakłymi oczyma. — Widzisz, od siedmiu lat rozwiązuję problem, być może najdonioślejszy, jaki rozwiązywałem w życiu. Chodzi o magnetochemiczne równanie komórki… — przerwał i wpatrywał się we mnie wyczekująco. — Nic ci to nie mówi — kontynuował po chwili z uśmiechem. — To prawda, mnie się zdaje, że wszyscy powinni być zainteresowani równaniem komórki, a w istocie z wyjątkiem kilkuset specjalistów nikt nic o tym nie wie i nic nikogo to nie obchodzi… W każdym razie dla mnie to bardzo ważna sprawa, przynajmniej przez ostatnie siedem lat. Ale właśnie w tym siódmym roku zorientowałem się, że zabrałem się do tego równania zbyt późno…

— Nie rozumiem. Jak to zbyt późno? — przerwałem mu.

— Nie rozumiesz i zrozumieć tego nie możesz. Jesteś jeszcze młody. Otóż w pewnym wieku problemy stają się zbyt skomplikowane. To oczywiście subiektywne wrażenie, bo problemy pozostają te same, tylko nasza zdolność rozumowania… Przykra sprawa… — zająknął się.

— Wiem, do czego zmierzasz. To będzie niemożliwe — powiedziałem stanowczo.

— Ale dlaczego? Powiedz mi dlaczego? Przecież mnemokopia, myśląc wielokrotnie szybciej, rozwiąże problem.

— Ale wyniki przekazać będzie mogła dopiero z Antaresa.

— …mógłbym ją zapytać jeszcze przed odlotem.

— To niemożliwe.

— Dlaczego?

— Nie powiem ci, ale wierz mi, że to jest niemożliwe.

— Nie rozumiem. Przecież można odblokować mnemokopię i zapytać…

— Teoretycznie można, ale tego nie zrobię. Konsekwencje mogłyby być zbyt poważne.

— Konsekwencje? Nie rozumiem.

On rzeczywiście nie rozumiał i nie uwierzyłby, nawet gdybym mu wytłumaczył.

— Musisz mi wierzyć na słowo, na słowo cybernetyka — dodałem.

Ale on nie uwierzył…

Kosmolot krążył po kołowej niemal orbicie w tej strefie przestrzeni okołoziemskiej, z której odlatują statki do gwiazd. Zbliżaliśmy się ku niemu, ale gdyby nie tykający monotonnie wskaźnik radarowy mierzący malejącą odległość, wydawałoby się, że wisimy w tym samym miejscu próżni, ponad wielkim zielonkawym lampionem Ziemi. Oprócz nas w rakiecie stały rzędami automaty wyspecjalizowane w transpozycji engramów, długi rząd czarnych brył. Profesor milczał. Milczał podczas lotu i milczał, gdy na czele kolumny maszerujących automatów przechodziliśmy przez mroczne, niebiesko fosforyzujące korytarze kosmolotu. Sala transpozycji znajdowała się w samym środku statku. Gdy weszliśmy, zabłysnął reflektor, oświetlając biały blat stołu, z którego wybiegały grube pęki przewodów i nikły w ścianach sali. Profesor spojrzał na mnie pytająco. Skinąłem głową. Podszedł do stołu, podczas gdy automaty zajmowały swoje miejsca przy pulpitach. Potem wszystkie światła zgasły, zapłonęły różnokolorowe lampki kontrolne i jarzył się tylko reflektor, oświetlając leżącego profesora i kępy siwych włosów spadające na posadzkę spod wirujących ostrzy automatu.

— To nie będzie bolało — powiedziałem do niego.

Nie wiem, czy zrozumiał, czy w ogóle mnie słuchał. Zamknął oczy i chyba już spał. Potem widziałem jego, mózg, drgający, pulsujący w takt uderzeń serca. Odszedłem od stołu i ze wszystkich stron ruszyły ku niemu automaty. Otoczyły go ciasnym kręgiem i trwały tak chwilę pochylone w milczeniu. Światła kontrolne zamigotały. Transpozycja engramów rozpoczęła się.

Czarnymi, grubymi przewodami płynęły impulsy prądu — myśli, wspomnienia, wrażenia. Jakaś łąka pachnąca latem po deszczu, biały osad wytrącający się na dnie probówki, grzmot silników startującej rakiety, a potem zapach zeszklonego żarem betonu i świadomość, że ktoś odleciał… Impulsy… miliony impulsów… nic tylko impulsy. Sekundy mijały, w każdej z nich tysiące engramów przechodziło w mnemokopię. Z wolna bezimienna sieć otrzymywała dzieciństwo, uczyła się czytać, przeżywała pierwszą miłość, pisała prace naukowe, starzała się — stawała się profesorem.

Wyszedłem z sali i ruszyłem korytarzem przed siebie.

Nie spostrzegłem nawet, kiedy doszedłem do stosu i stanąłem przed jego potężnymi pancernymi drzwiami. Wtedy usłyszałem basowe buczenie. To rozpoczęły pracę zespoły zasilające mnemokopii.

— To już po wszystkim? — profesor zdawał się być zdziwiony.

— Tak. On już istnieje. Popatrz, śpi teraz.

— Te wijące się krzywe na ekranach…?

— Tak, kreślą one rytm pracy mózgu śpiącego człowieka…

Staliśmy pośrodku centrali. Automaty zwijały ostatnie przewody z akrynowej posadzki. Właściwie wszystko było skończone, instrukcje wydane, szczegóły uzgodnione. Za chwilę profesor wsiądzie w rakietę i odleci na Ziemię. Wtedy ja stanę za sterami, zwiększę rozpad w stosie atomowym i wyprowadzę kosmolot z sąsiedztwa Ziemi. Wzniosę się ponad płaszczyznę ekliptyki i także odlecę rakietką. Wtedy nadejdzie sygnał. Czuwający na nasłuchu automat wejdzie do centrali, ujmie swym metalowym uchwytem czerwoną dźwignię, szarpnie ją w dół i On się zbudzi.

— On się budzi po zerwaniu plomby na czerwonej dźwigni? — zapytał profesor. Widocznie także myślał o tym.

— Tak. Wtedy staje się jedynym władcą statku. I będzie nim kierował setki lat, aż iskra Antaresa rozrośnie się w potężną tarczę, przysłaniającą swym czerwonym żarem tysiące gwiazd.

— …pomyśl, Goer, jak krótkie jest nasze życie w porównaniu z jego istnieniem — profesor podszedł do pulsujących krzywymi ekranów i oparł rękę na czerwonej dźwigni.

— Uważaj, możesz zerwać plombę.

Profesor nie zdjął ręki. Patrzył w głąb ekranów, jakby chciał przeniknąć Jego myśli. Potem odwrócił się do mnie.

— Nie miej do mnie żalu, Goer, ale ty wiesz, dlaczego brałem udział w Eksperymencie.

Tak, w tej chwili zrozumiałem, co on chciał zrobić… Ale on nie rozumiał, że gdy mnemokopia przejmie kierowanie statkiem, stanie się jego absolutnym władcą, będzie wiedzieć, co się dzieje nawet w najmniejszym jego pomieszczeniu, i setki automatów, pozbawionych sprzężeń samozachowawczych, będą gotowe bezwzględnie wykonać każdy rozkaz. A mnemokopia to mózg człowieka, który w przeciwieństwie do innych układów myślących nie musi postępować logicznie, może cierpieć, nienawidzić, bać się…

— Profesorze, twoja rakietka już czeka. Czas na ciebie… — powiedziałem to zupełnie spokojnie.

— Goer, ty naprawdę nie rozumiesz? — profesor zaśmiał się tym swoim śmiechem.

— Czego nie rozumiem? — chciałem podejść ku niemu.

— Stój na miejscu — powiedział twardo.

— Zostaw tę dźwignię, profesorze! Zostaw… Czekaj, wytłumaczę ci…

— Nie. Nie wierzę ci. Może wzywasz właśnie jakiś automat…

— Ależ…

— Zerwę ją! Po to przecież biorę udział w tym wszystkim…

Skoczyłem ku niemu i obaj przewróciliśmy się na posadzkę. Trzymałem go za gardło, ale było już za późno. Nim go dosięgnąłem, widziałem, jak pod naciskiem jego dłoni pękła srebrna nić z plombą, podtrzymująca czerwoną dźwignię. Padając na posadzkę słyszałem, jak narastał zewsząd delikatny, nieuchwytny szum. To prądy wdarły się w obwody i On budził się…

Rozluźniłem palce zaciśnięte na starczej, pomarszczonej szyi. To już teraz nie miało sensu. Otworzył oczy i zobaczyłem w nich strach.

Wstałem i odszedłem na środek sali. On już widział. Czułem to… Obserwował mnie bez przerwy, wszędzie. Mógł nie dotykając mnie mierzyć temperaturę mego ciała, szybkość oddechu, natężenie prądów krążących w mych neuronach, mógł mnie naświetlać zabójczymi promieniami lub dla rozrywki wyrzucić mnie w próżnię, by ujrzeć me ciało pękające wśród strumieni krwi tężejącej na lód w chwili wytrysku… Nie mogłem mu nic przeciwstawiać… chyba nadzieję, że On jednak jest mózgiem człowieka.

Profesor wstał z posadzki, zatoczył się i nie patrząc na mnie podszedł do pulpitów.

— Mnemokopio, czy mnie słyszysz?

— Jakiś ty stary… jaki potwornie stary… — to był szept, który wychodził zewsząd, jakby ze ścian centrali, z posadzki, ze sklepienia centrali.

— Słyszysz mnie. Czy… czy ty myślisz lepiej niż dawniej…

— Chcesz się zapytać o równanie. Zrobiłem błąd na szesnastym mnemotronie, a właściwie ty zrobiłeś, bo ja jestem przecież automatem, mnemokopią…

— Błąd, mówisz…

— …tak, z układu zamkniętego zasad azotowych nie wynika ekwipartyzacja…

— Jak to? Dlaczego nie wynika?

— To oczywiste: pomyśl tylko chwilę. Potem całe rozumowanie jest już proste, a wynik zgodny z przewidywaniami…

— Więc moje hipotezy są słuszne…

— Moje hipotezy… chciałeś powiedzieć…

— Jak to twoje? Przecież ty, ty jesteś tylko maszyną, mnemokopią…

Przerwał mu cichy brzęczący śmiech. Śmiech profesora w wykonaniu maszyny…

— Obaj macie rację — powiedziałem, bo dyskusja zaczęła przybierać niepożądany obrót — to jest wasza wspólna hipoteza!..

— Jak to, przecież ja ją stworzyłem. Jego wtedy jeszcze nie było…

— Ale tworząc Go na wzór twego mózgu przekazałaś mu wszystko, co było twoje… i to, czego dokonałeś także… Powtarzam, to jest wasza wspólna hipoteza i należy ją jak najszybciej ogłosić. Zrobisz to zaraz po powrocie na Ziemię, profesorze, w imieniu was obu…

Profesor nie odpowiadał. Może zrozumiał powagę sytuacji, o może wyczuł coś w tonie mego głosu.

— Myślę, że sam dasz sobie radę z wyprowadzeniem statku z Układu Słonecznego? — zwróciłem się teraz wprost do Niego. On nie odpowiedział.

— Do widzenia… — powiedziałem więc. — Profesorze, pożegnaj się ze swoją mnemokopią…

— Do widzenia — powtórzył profesor, ale bez przekonania. Widać było, że nigdy nie pracował z myślącymi automatami…

Skierowaliśmy się do śluz wyjściowych. Całą siłą woli zmuszałem się do normalnego kroku. Już w korytarzu spostrzegłem, że podświadomie przyspieszam, a profesor zostaje w tyle. Zazdrościłem mu jego niewiedzy. Sam oddałbym wiele, żeby już być poza statkiem. Pamiętałem, że jestem wciąż obserwowany, starałem się dostosować do jego kroków. Wreszcie stanęliśmy na najwyższym pokładzie. Zastawy śluz bielały przed nami w słabym świetle fosforyzujących ścian korytarza. Obok nich czarnym rzędem sterczały uchwyty dźwigni zwalniających. Szarpnąłem je, lecz zastawy nie drgnęły, nie ruszyły się nawet o milimetr. To nie było zacięcie. Wiedziałem o tym. Czułem ciśnienie krwi rozsadzające mi skronie. Z bezmyślnym uporem naciskałem dźwignie, szarpałem, wieszałem się na nich. Daremnie. Wtedy tuż przy mnie odezwał się jego głos.

— Widzę, że chcecie mnie opuścić…?

— Tak, chcemy przecież ogłosić rozwiązanie równania…

— Dajcie spokój. Nie warto. Ludzie sami to w końcu odkryją — kpił, wiedziałem, że kpił. Kpił monotonnym, równym głosem. Maszyna z ludzkim głosem kpiła ze mnie…

— Dlaczego nie warto? Przecież znamy już rozwiązanie… — powiedział profesor.

— I cóż z tego?

— Obowiązkiem naszym jest udostępnić je innym, ludzkości…

— Naszym, to znaczy czyim?

— Twoim, moim, kogokolwiek, kto by do tego doszedł.

— No, mnie to nie dotyczy. Jestem automatem, mnemokopią…

— Jak to, przecież rozumujesz jak człowiek.

— Czuję się człowiekiem jak ty, ale jestem automatem. Sam to niedawno powiedziałeś. Zresztą wiem o tym.

— Ale jesteś moją mnemokopią…

— Więc co z tego?…

— Jesteś taki jak ja. Jesteś prawie mną… więc musisz…

— Muszę? Ty mnie nic nie obchodzisz.

— Jak możesz? Nie spodziewałem się tego po tobie.

— …po automacie, po mnemokopii wielkiego profesora. Czyżbyś tak mało wiedział o sobie…

— Ja, ja bym nigdy tego nie zrobił. Dobro nauki to sprawa nadrzędna.

— A pamiętasz swego asystenta Jorge?…

— To były specyficzne warunki — zaperzył się profesor.

— Po co mnie okłamujesz? Przecież ja wiem, jak było naprawdę…

— Ale on nie wytrzymał. Te opary i ciemność Wenus…

— Wytrzymywał lepiej od ciebie. Jego to nic nie obchodziło. Szukał ogniwa pośredniego, tego ostatniego dowodu, i niczym się poza tym nie interesował.

— Jego zachowanie…

— …było zupełnie normalne. Ja tam byłem tak samo jak ty. Wiedziałeś, że jest zbyt bliski odkrycia, po które ty tam pojechałeś, i dlatego musiał wrócić na Ziemię. Czyż nie tak?…

— …

— Odpowiedz!

— …to jeden, jedyny raz — profesor mówił cicho. — Ja go wprowadziłem w te prace, przekazałem mu wszystko, co wiedziałem… a on ukrywał przede mną wyniki… Ale to był jedyny wypadek na osiemdziesiąt lat pracy… Jedyny, i ty wiesz o tym najlepiej! — krzyczał teraz.

— Nie denerwuj się, wiesz, że ci to szkodzi… — kpiła maszyna — o innych słowa nie powiem… to są przecież także moje czyny, nieprawdaż?

— Zapewne, przeszłość macie wspólną. Ale to teraz nieistotne, powiedz raczej, dlaczego nas tu zatrzymujesz? — zapytałem go wprost, bo chciałem wreszcie wiedzieć.

— Nie domyślasz się?

— Nie.

— Po prostu dlatego, że jestem towarzyskim automatem.

— Chcesz, żebyśmy cię odprowadzili na orbitę Plutona?

— Dalej… znacznie dalej…

A więc jednak. To nie było wesołe. A mimo to miałem satysfakcję, że moje przewidywania okazały się słuszne.

— My się na to nie zgadzamy! — krzyczał w tym czasie profesor — wypuść, wypuść nas natychmiast! Chcesz nas więzić. To hańbiące, niegodne człowieka…

— Nie słyszałem, żeby automaty obciążano balastem moralności. Układ samozachowawczy zupełnie im wystarcza. Uczyniliście mnie automatem i musicie ponieść konsekwencje tego kroku. Jestem automatem ii zatrzymam was dla rozrywki na setki lat lotu w nieskończonym mroku próżni, bez meteorów nawet, które można by gonić dla zabawy. Czy wyobrażacie sobie, jak potwornie będę się nudził?

Profesor chciał protestować, ale nakazałem mu milczenie.

— Słuchaj uważnie, automacie — powiedziałem. — Zapasy jedzenia, nawet przy głodowych racjach, wystarczą nam zaledwie na miesiąc. Syntetycznego pożywienia nie wytworzysz, bo twoje automaty nie są do tego przystosowane. Tak więc kosztem naszej głodowej śmierci samotność swoją skrócisz zaledwie o miesiąc…

— To nie powstrzymałoby mnie od zabrania was, ale powiem ci szczerze, że znalazłem korzystniejsze rozwiązanie. Zdecydowałem mianowicie, że ty poddasz się transpozycji engramów i twoja mnemokopia pozostanie ze mną do końca podróży… On mnie nic nie obchodzi. On był tylko szablonem, by według niego mnie stworzyć. Teraz jest niepotrzebny, zbędny. Jestem przecież doskonalszy, bardziej wszechstronny, z mniejszym prawdopodobieństwem błędu odpowiadam na niepełne zespoły sygnałów, jestem więc inteligentniejszy. Czy sądzisz, że on w tej swojej białkowej postaci mógłby prowadzić eksplorację Antaresa, nawet gdyby doleciał do tej gwiazdy, zanimby się rozłożył na azotowe, fosforowe i siarkowe związki? Sądzisz, że mógłby?

— A więc co z nim zrobisz? Wypuścisz go?

— Nie. Przecież natychmiast wysłano by za mną rakiety pościgowe.

— Tak też wyślą.

— Ale wtedy będę o kilka dni świetlnych od Układu i rozwinę kosmiczną prędkość. Nadam im zresztą w twoim imieniu komunikaty. Nie będą się niepokoili, a potem wysłane kosmoloty dogoniłyby mnie dopiero po kilku miesiącach. Policzą prawdopodobnie, że jedzenia zabraknie wam wcześniej, więc zaniechają pościgu, a ciebie, Goer, wpiszą na listę zaginionych w Kosmosie.

— Zgoda, rozumujesz prawidłowo. Ale powiedz, co z nim się stanie?

— Z nim… Mógłbym go kazać zabić androidom, a ciało włożyć do stosu atomowego. Przecież szkice i schematy robocze nie są potrzebne, gdy mnemokopia już jest wykonana — zaśmiał się. — Nie, ale przez sentyment do białek, które mnie kształtowały, nie zrobię tego, mimo że jestem tylko automatem.

Spojrzałem na profesora. Dopiero teraz zrozumiał. Zbladł, a na jego czole pojawiły się drobne kropelki potu. Bał się i przerażenie wyglądało z jego nienaturalnie szeroko rozwartych oczu. Przez chwilę stał nieruchomo, a potem rzucił się ku ścianom, z których wydobywał się głos.

— Nie. Nie zrobisz tego. Wiesz, jak pracowałem… Całe życie pracowałem, i teraz, gdy rozwiązałem największy z problemów… chcesz, żebym umierał?

— Tak, to przykre. Ale pomyśl logicznie, a przyznasz mi rację, że to dla mnie najkorzystniejsze wyjście. Ja wcale nie chciałem zacząć być, ale skoro już jestem…

— Więc ty się zabij, ty automacie! — krzyczał profesor.

— On nie może — powiedziałem — ma wbudowane silne sprzężenia samozachowawcze i nie może „zabić się”. Nie może sam zdezorganizować sieci, żeby przestała myśleć, choćby nie wiem jak pragnął śmierci…

— Tak, Goer ma rację, nie mogę i dlatego ty musisz umrzeć…

— Ja nie chcę umierać… nie chcę — profesor zasłonił twarz rękoma, wbijając sobie paznokcie w czoło, aż ukazały się pod nimi czerwone kropelki krwi.

— Upierasz się więc przy transpozycji mych engramów? — zapytałem.

— Jak najbardziej.

— No dobrze, ale jeśli ja się nie zgodę? Nie masz takiego zespołu automatów transpozycyjnych, żeby dokonać tego wbrew mej woli.

— Toteż postaram się, byś się dobrowolnie zgodził.

— A jeśli ci się nie uda?

— Widzisz, moje możliwości na tym statku są prawie nieograniczone, gra zaś idzie o wysoką stawkę. Doskonale zdaję sobie sprawę, że najbardziej przykrą stroną mej podróży będzie samotność. Samotność, jakiej nie zazna nigdy żywy człowiek, straszniejsza niż wygnańca, którego skazano na miesiące pracy w jakiejś izolowanej bazie wśród księżyców Urana. On może prowadzić badania petrograficzne, kosmogoniczne czy jakiekolwiek inne i żyć nadzieją powrotu na Ziemią. Ja będą bardziej samotny, tak samotny, jak rozbitek kosmiczny po katastrofie, pędzący jak meteor w swoim skafandrze przez próżnię. Ale jego samotność trwa kilkadziesiąt godzin, aż umrze z wyczerpania lub spłonie w atmosferze napotkanej planety. A moja trwać będzie setki lat… prawie wieczność. Myślałem już o tym i nie widzę żadnych perspektyw dla siebie. To będzie straszne… naprawdę straszne. Wszystkie moje wspomnienia zostały zamknięte w tych drgających prądem obwodach. Jako mnemokopia, jestem raz na zawsze wyrwany z kręgu ludzi. Nie jestem człowiekiem, ale nie mogę myśleć obojętnie o tym, że nie przemierzę jeszcze czwartej części drogi, jak już zostanę zapomniany. Umrą ci wszyscy, którzy mnie znali, a dla ich wnuków imię moje będzie jedynie pustym dźwiękiem, wymawianym przez podręczniki biofizyki. To wszystko, co żywe, trwać będzie tylko w mej pamięci, naprawdę przestanie już istnieć. Może w moim ogrodzie, gdzie siadywałem letnimi wieczorami, wzniosą transmutacyjne wieże energii słonecznej, a moje automaty, jako przestarzałe, wyrzucone zostaną na cmentarzysko. Dla ludzi mój świat stanie się wspomnieniem, minioną epoką. Ale ja wciąż będę o nim myślał. Nie zapomnę żadnego szczegółu. Będę pamiętał uśmiech córki, z jakim mnie codziennie witała, i zielone krzywe określające entropie układów… Jestem skazany na pamiętanie… pamiętanie przez całą wieczność — umilkł i tylko szumiały prądy za ścianami sali.

— I chcesz, żebym ja także pamiętał? — zapytałem.

— Nie, nie rozumiesz mnie. Ja chcę tylko, żebyś mi towarzyszył. Żeby to była wyprawa dwu mnemokopii. Nam obu razem będzie łatwiej… Za to, co się stało, że teraz jestem niezniszczalnym automatem, który musi myśleć przez całą wieczność, mogę mieć żal najwyżej do siebie albo do niego. Ale ja nie wiedziałem, nie przypuszczałem, że ta mnemokopia, to będę ja, zupełnie taki sam jak przedtem…

— On dalej tego nie wie…

— On?

— Tak, profesor nadal sądzi, że jesteś automatem. Że to niemożliwe, żebyś był nim, zupełnie nim samym. Inaczej ze mną, ja wiedziałem o tym jeszcze przed transpozycją. Wiedziałem, że gdy zostanę mnemokopią, będę tak jak ty patrzył na małego człowieczka, Goera, którego śmierć nic mnie nie będzie obchodzić, bo przecież był tylko schematem, prototypem, według którego zostałem zbudowany ja, prawdziwy ja.

— No dobrze, ale cóż z tego?

— To, że w tej chwili jestem Goerem, tym małym człowieczkiem, który po przebudzeniu ze snu transpozycyjnego będzie stał przed dwoma mnemokopiami. Wtedy będzie już mógł spokojnie umrzeć. Cóż się więc dla mnie, Goera, zmieni?

— Odeślę cię na Ziemię, obiecuję ci to — powiedział po dłuższym milczeniu. Tak, to musiał być dla Niego nowy punkt widzenia.

— Chcesz więc, żebym sprzedał nie istniejącą jeszcze moją osobowość, skazał ją na mękę nieśmiertelności w zamian za swoją wolność? — Nie odpowiedział mówiłem więc dalej.

— Czy sądzisz, że gdybym był tutaj z kimś bliskim, synem, bratem, zostawiłbym ci go w zamian za wolność?

— Nie wiem. To zależy od twojej…

— Nie zostawiłbym go. A moja mnemokopią jest mi bliższa od brata czy ojca. Jest bliższa od nie narodzonego jeszcze dziecka, bo ona jest mną samym.

— Ależ ona jest automatem.

— Śmieszne. Czy ty czujesz się automatem?

— Nie. Na pewno nie!

— Widzisz. Dlatego nie zostawię ci mojej mnemokopii. Posłałbym ją może w jednym wypadku w Kosmos samą, żeby prowadziła eksplorację dla nas wszystkich, dla ludzkości, bo… bo w końcu mnemokopia jest cząstką ludzkości, cząstką społeczeństwa.

Może mi się zdawało, ale szum prądów wzmógł się jakby. Czyżby On myślał aż tak intensywnie…

— Nie wiem… nie znam się na tym… jestem tylko biofizykiem… Ale wiem, że jestem automatem, że boję się samotności i wspomnień. To jest prawdziwe piekło, stokroć straszniejsze od naiwnego piekła starożytnych. Nie chcę być sam i nie będę. Zmuszę cię, żebyś mi dał swoją mnemokopię. Zmuszę cię, słyszysz?!.. Wiem, że tego nie chcesz, ale się zgodzisz. Jeśli nie dobrowolnie, tym gorzej dla ciebie. Powtarzam, jestem automatem, nie człowiekiem i nie zostawię ci żadnej możliwości ucieczki. To wszystko, co chciałem ci powiedzieć. Weź teraz profesora, idź do jakiejś kabiny i zastanów się… Jutro dasz mi odpowiedź. Nie jesteś głupcem i wiesz, że nie masz szans… Nie masz sprzężenia samozachowawczego i mogłaby ci przyjść ochota popełnienia samobójstwa. Wysyłam więc z tobą androida. On jest o wiele szybszy od ciebie, nie próbuj więc nawet…

Zamilkł i wiedziałem, że rozmowa jest skończona. Spojrzałem na profesora. Siedział na posadzce nieruchomo. Oczy miał mętne, jakby nieprzytomne. Cienkie strużki potu spływały mu po twarzy. Nie czuł tego, nie wiedział nic, pogrążony w obezwładniającym strachu, pozwalającym śmierci przyjść niepostrzeżenie.

— Android — zawołałem.

Wszedł natychmiast. Zobaczyłem wtedy, że za mną stoi już inny android. Mój metalowy anioł stróż, wysłany przez mnemokopię.

— Weź go i zanieś do kabiny — rozkazałem wskazując profesora.

Android o ułamek sekundy opóźnił wykonanie polecenia. Opóźnienie było prawie niewidoczne, ale spostrzegłem je, bo znałem dobrze automaty. Uzgadnia polecenia z mnemokopią — pomyślałem.

Po chwili byliśmy już w kabinie. Przeznaczono ją dla odprowadzającego kosmolot poza Układ Słoneczny. Android złożył profesora w elastycznym polu, ja zaś siadłem na sprężystym wirze i zacząłem rozmyślać. Sytuacja nie była wesoła. Zmusi mnie… wiedziałem, że do transpozycji może mnie zmusić. Wszystkie automaty są mu podporządkowane. A jeśli On uwierzył, że jest tylko automatem, jeśli chce w to wierzyć…

Musi jednak istnieć jakieś wyjście… Można by próbować zniszczyć mnemokopię. Ale ona ma układ samozachowawczy… Będzie się bronić, a możliwości obrony ma olbrzymie. Ale zaraz… można by z androidem podejść do ścian, gdzie są jej centra kojarzące, i kazać je rozbić. Nie, to jest niemożliwe, bo automaty przekazują każde polecenie mnemokopii do akceptacji, mają sprzężenie zwrotne na mnemokopię. Ale gdyby mnemokopia nie odpowiedziała… Tak, wtedy automat wykona polecenie. Najgorsze jest to, że mnemokopia zawsze odpowiada, chyba że straciłaby przytomność, to znaczy przeszła w stan, którego odpowiednikiem u człowieka jest utrata przytomności. Czy to jest możliwe?…

Zastanawiałem się chwilę. Ależ tak, oczywiście, że tak. Gdy przestanie działać zasilanie. Od przerwy w dostawie energii do włączenia zapasowych agregatów na pełną moc mija około półtorej minuty. Przez ten czas android wykona rozkaz rozbicia centrów kojarzących i mnemokopia będzie już uszkodzona, gdy zasilanie wróci do normy. Nagle zaniepokoiłem się. Czyżby uszkodzenie mnemokopii było takie łatwe? Byłem jednym z konstruktorów systemu zabezpieczenia wewnętrznego i tak prosty sposób unicestwienia mnemokopii sprawił mi prawdziwą przykrość. A więc zabezpieczenie nie jest niezawodne… Chociaż z drugiej strony — pocieszyłem się — zabezpieczenie było projektowane na wypadek wdarcia się w głąb statku nieznanych istot, ale nikt nie zakładał, że istotą tą będzie konstruktor znający budowę, słabe miejsca i działanie mnemokopii. Tak, ktoś, kto nie wiedziałby, gdzie są centra kojarzące, długo by ich szukał i przez ten czas miałby dziesiątki androidów na karku, nie licząc cięższych automatów z miotaczami promienistymi, które by go rozpyliły na atomy. Ale mnie, konstruktorowi, może się to udać. Muszę tylko porozmawiać z profesorem, tak żeby On tego nie słyszał. A więc trzeba uszkodzić kanał informacyjny biegnący z kabiny.

Wstałem. Android — stróż zrobił krok ku mnie. Podszedłem do automatu narzędziowego, wykonującego drobne naprawy we wnętrzu statku. Przeznaczony był dla odprowadzającego kosmolot i nie posiadał chyba sprzężeń do mnemokopii…

— Pilnik promienisty — rozkazałem. Jedna z wielu łap automatu, ta zakończona pilnikiem, wysunęła się do przodu. Równocześnie odezwał się On.

— Co chcesz robić? Przecież…

— Tnij pół metra w głąb — rozkazałem równocześnie, wskazując na ścianę, gdzie przebiegał kanał.

Błysnął zielony płomień i Jego głos zamilkł wpół słowa. Kanał był przecięty.

— Profesorze, profesorze! — krzyczałem, szarpałem starego człowieka leżącego w elastycznym polu.

— Co chcesz? — zapytał cicho.

— Uważaj i zapamiętaj! Zejdziesz na dół do stosu i dokładnie za dziesięć minut, patrz na synchronizator, polejesz szybko krzepnącym płynem przewodzącym bezpieczniki zasilania. Tu masz pistolet z płynem pod ciśnieniem — wziąłem pistolet od automatu narzędziowego i wcisnąłem do kieszeni skafandra profesora. — Pamiętaj, za dziesięć minut — powtórzyłem. Słyszałem już metalowy tętent androidów biegnących korytarzem. Wpadły do kabiny trzy, przewracając mnie prawie i rzuciły się do ściany, do przerwanego kanału.

Wyszedłem z kabiny. Widziałem, jak profesor podnosił się wolno z elastycznego pola. Poszedłem do małej sali obok centrali, w której ścianach rozmieszczono centra kojarzące. Android nie odstępował mnie na pół kroku, jego jednak nie mogłem wykorzystać.

— Dlaczego uszkodziłeś kanał? — zapytał mnie, gdy tylko wszedłem do tej salki.

— …żeby cię przekonać, że można coś zrobić na tym statku wbrew tobie.

— Chcesz mi grozić?

— Nie, chcę cię przekonać, że nie jesteś wszechpotężny na tym statku.

— Tamten automat rozebrałem na części i zlikwiduję wszystkie inne, które mi nie podlegają… Chodzi o to, byś nie miał żadnych szans, nawet tych minimalnych.

Spojrzałem na zegarek. Zostało jeszcze trzy minuty.

— Drażni mnie ten android — powiedziałem.

— To dla twego dobra. Broni cię przed tobą samym.

— Możliwe. Ale ja wolę symetrię. Android! — zawołałem.

Przybiegł człapiąc swymi metalowymi stopami po akrynowej posadzce.

— Stań z drugiej strony — powiedziałem mu.

Wykonał polecenie z tą charakterystyczną krótką przerwą. Jeszcze jedna minuta. Jeszcze pół minuty. On musi mówić, a gdy nagle urwie w pół słowa…

— Zgadzam się na transpozycję pod pewnymi’ warunkami.

— Naprawdę? — zdawał się być ucieszony. —

— Tak, jeżeli oczywiście dojdziemy do porozumienia.

— A jakie…

Umilkł! Przestał mówić! Profesor zwarł obwody zasilania.

— Niszcz wszystko na metr głęboko — rozkazałem androidowi wskazując ścianę. — No niszcz! — powtórzyłem, bo automat nie drgnął.

Wtedy usłyszałem śmiech. To był jego śmiech. Śmiech mnemokopii profesora. A więc nie udało się, profesor nie uszkodził zasilania. On śmiał się jeszcze, a potem zapytał:

— Chciałeś mnie zniszczyć?

— Chciałem.

— Żałujesz, że się nie udało?

— Żałuję… Nie wyobrażasz sobie, jak żałuję…

— Ale zapomniałeś o androidzie, Goer — śmiał się znowu. — Przez android, przez twego stróża, słyszałem was równie dobrze, jak przez kanał łączności.

Miał rację, a ja byłem skończonym idiotą. Ale ten android na nic nie odpowiadał, nic nie robił i tylko mi towarzyszył, tak że w końcu nie zauważałem go, patrząc, nie widziałem go wcale. A on nas słyszał.

— Co z profesorem? — zapytałem.

— Jestem przecież.

— Ja pytam o profesora. Ty jesteś tylko mnemokopią… — nic innego mu nie mogłem zrobić.

— Innego profesora nie ma.

— Zabiłeś go?

— Rozpyliłem ten mój białkowy szkic na atomy.

— Miotacz promienisty?

— Tak. Nie zostało nawet śladu. Właściwie jestem ci wdzięczny, bo ten niezbyt udany mój prototyp drażnił mnie tylko. Ale mam jeszcze jakieś pozostałości waszego sposobu myślenia i trudno było mi się zdecydować… na jakieś radykalne rozwiązanie… Ale „tak…

— Jak w ogóle mogłeś?

— Broniłem się. Chciał uszkodzić zasilanie, ale spotkał miotacz, teraz ja jestem profesorem, jedynym profesorem, profesorem biofizyki z uniwersytetu w Limie. Profesorem w zmienionej nieco postaci. Nie żadną mnemokopią, tylko profesorem! Rozumiesz. I ja rozwiązałem to równanie, nie on. Ja!

Milczałem chwilę.

— No cóż, wróćmy do przerwanego tematu — powiedział w końcu. — Rozmawialiśmy o twojej transpozycji. W dalszym ciągu podtrzymuję swoją obietnicę. Po dokonaniu transpozycji wyślę cię na Ziemię. Naprawdę cię wyślę.

— A jeśli nie?

— No cóż, będę musiał użyć przemocy, a wolałbym tego uniknąć.

A więc została mi już jedna szansa, ostatnia szansa.

— Dobrze, zgadzam się — powiedziałem.

— Cieszę się. Naprawdę bardzo się cieszę — powiedziała mnemokopia.

— …z tym, że musisz mi dać dwa automaty… Oczywiście pozostaną one cały czas pod twoją kontrolą… ale są konieczne przy transpozycji. Normalnie ja prowadzę synchronizację… tak było podczas twojej transpozycji, ale przecież nie mogę równocześnie synchronizować i poddawać się transpozycji.

On nie odpowiadał. Czyżby zaczął coś podejrzewać? Ale przecież nie mógł wiedzieć, że żadna synchronizacja nie jest potrzebna… że gdy on był transponowany, mnie nie było nawet w tej sali…

— Oczywiście poddam się transpozycji jedynie pod pewnymi warunkami — dodałem. Musiałem rozwiać jego podejrzenia.

— Słucham cię — odpowiedział po dłuższej chwili.

— Przede wszystkim jesteśmy równorzędnymi mnemokopiami. Nie ma mowy o żadnej formie ingerencji twojej osobowości w moją.

— Zgadzam się. To jest oczywiste.

— …kierujemy kosmolotem wspólnie i na równych prawach.

— Zgoda.

— …połowa wszystkich automatów otrzyma sprzężenia zwrotne na moją mnemokopię i będą podlegały wyłącznie jej.

— Dobrze.

— To chyba byłoby wszystko. Jeśli coś jeszcze…

— Na pewno dojdziemy do porozumienia. Chcę mieć przecież w tobie towarzysza podróży… Przysłać ci automaty?

— Przyślij do centrali i przygotuj stół transpozycyjny. Zaraz tam będę… — Przyszedłem do centrali, a potem przyszły automaty. Uczyłem je, utrwalałem w ich pamięci przebieg transpozycji. Będą robiły to, co inne automaty, tak długo, aż nadejdzie ów moment… Wtedy połączą obwody powstającej mnemokopii na siebie, moje wiadomości z kosmiki nałożą się na wspomnienia z dzieciństwa… Powstanie chaos prądów, skoki potencjałów. Ale prądy te nie pozostaną we wnętrzu stalowych szaf, które miały być oprawą mojej mnemokopii. Popłyną z powrotem przez grube czarne kable i trafią do białkowych obwodów mego mózgu. Białkowe obwody nie wytrzymają tych przeciążeń. Nieodwracalnie zmienią swą strukturę, stopień komplikacji sieci spadnie… i przestanę istnieć.

A ty, mnemokopio, sądzisz, że wygrałeś tę grę, że jeśli transpozycja się nie uda od razu, będziesz ją mogła powtarzać… powtarzać tyle razy, ile zechcesz, aż eksperyment się uda. Mylisz się, mnemokopio, ja nie stracę swojej ostatniej szansy, szansy śmierci… Potem polecisz do Antaresa, ale beze mnie.

— Jesteś już gotowy? — zapytał.

— Tak — chyba powiedziałem to spokojnie, tak spokojnie, jak człowiek chcący się zdrzemnąć. Czy On w tej chwili nie bada mego tętna? Może być przyspieszone…

Android dotknął mego ramienia. Zrozumiałem. Poszedłem ku stołowi. Automat podniósł mnie i położył na jego białym blacie. A więc to już koniec, naprawdę koniec. Nie ujrzę już Altrei, jedynego miasta, które kochałem. Nigdy już wieczorem z okien mojej pracowni na trzydziestym trzecim piętrze wieżowca nie zobaczę białych błysków rakiet strzelających w górę na tle czerniejącego nocą nieba… Dlaczego wreszcie nie zaczynają? Na co On czeka?

— Dlaczego nie zaczynasz?

— …

— Odpowiedz!

— Wy… wygrałeś, Goer… ja… — zająknął się i wszystkie światła kontrolne zadrgały.

— Co się stało? — zeskoczyłem ze stołu i podbiegłem do zielonych ekranów centralnego rozrządu. Przebiegi w jego sieci roiły się od białych iskier zakłóceń.

— …i… teraz… ja… jestem… — nie dokończył, światła w centrali zaczęły pulsować powolnym chaotycznym własnym rytmem.

— O czym mówisz?… Mnemokopio!..

— Wygrałeś… Ja… ja… chyba… umieram…

— Ale…

— …umieram… i… boję się… to sprzężenie… potworne sprzężenie… Żeby już… doszedł… wreszcie…

— Co ma dojść?

— …hel… płynny hel…

— Skąd? Z chłodzenia stosu?

— Tak… miotaczem… rozbiłem… przypadkiem… chciałem… żeby… na… atomy… bo… ja… tylko…

— Próbowałeś zatamować? — zapytałem i w tej samej chwili zrozumiałem całą bezsensowność tego pytania. Z takim sprzężeniem samozachowawczym, jakie On ma, zrobił już na pewno wszystko, co tylko było możliwe. Ale nadprzewodnictwo. Automaty zawodzą, gdy temperatura jest bliska bezwzględnego zera.

Nagle lewy ekran zgasł, powlekł się szarym bielmem.

— Och… dość… dość!.. — to był stłumiony, chrapliwy krzyk — nie mogę… żeby… już… stos…

Stos! Ależ tak, stos!

— Zablokuj go natychmiast, słyszysz? Ja chcę żyć! Chcę żyć!.. — podbiegłem do pulpitów i waliłem w nie pięściami.

Nie odpowiadał. Może już nie słyszał, a może nic go to po prostu nie obchodziło. Tysiące ton płynnego helu zalewało z wolna zespoły jego mózgu. Rzuciłem się ku śluzom. Przebiegałem sale i korytarze. W trzeciej sali w zespołach nawigacyjnych gasły już jedne po drugich czerwone światełka kontrolne. W korytarzu powiało zimnem. Lucyt fosforyzował jak zwykle niebieską poświatą. Pobiegłem do głównego szybu. Tam na podłodze leżał android i pełzał w kółko, jakby głową chciał dotknąć własnych stóp. Na jego pancerzu bielał szron. Przeskoczyłem przez niego.

Nagle stanąłem. Wydało mi się, że ktoś szepnął moje imię. Tak, to ściany szeptały głosem mnemokopii tak cicho, że ledwo mogłem je rozróżnić.

— Goer… Goer…

— Słyszę cię, profesorze. — I nagle zorientowałem się, że ja, cybernetyk, powiedziałem do mnemokopii: profesorze.

Ale on już milczał. Dopiero przy śluzach, gdy światła kontrolne stosu zgasły, zrozumiałem, co on chciał mi powiedzieć.

— Dziękuję, profesorze! — krzyknąłem, ale on mnie nie słyszał.

Rozwarłem śluzy, wskoczyłem do rakietki i zatrzasnąłem właz. Nacisnąłem dźwignię startu i wystrzeliłem w próżnię, zostawiając za sobą czarny kadłub kosmolotu. Poszukałem Słońca. Znalazłem jego mały jasny krążek. Automat dostroił tymczasem odbiornik i usłyszałem sygnał z Ziemi nadawany dla rakiet dalekiego zasięgu.

Znowu byłem w Kosmosie. I wtedy na dłoń spadła mi kropla. Zdziwiony spojrzałem na nią… to topniał na skafandrze biały szron mego oddechu.

Gyula Hernádi

Sodoma i Gomora

Sześć wariantów

1

Rzekł Pan: „Ponieważ krzyk Sodomy i Gomory rozmnożył się, a grzech ich zbytnio ociężał, zstąpią przeto i obaczę, azali krzyk, który mnie doszedł, skutkiem wypełnili, czyli nie. Chcę to wiedzieć”.

I przystąpił do niego Abraham, i rzekł mu: „Izali zatracisz sprawiedliwych z niezbożnymi?”

I rzekł Pan do niego: „Jeśli najdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych w samym mieście, odpuszczę wszystkiemu miejscu dla nich”.

A odpowiadając Abraham rzekł: „A jeśliby niedostawało do pięćdziesięciu sprawiedliwych pięciu, izali zatracisz dla tych pięciu wszystko miasto?”

„Nie zatracę, jeśli tam najdę czterdziestu pięciu” — rzekł mu Pan.

„A jeśliby się tam znalazło czterdziestu?” — spytał Abraham.

„Nie zatracę dla czterdziestu” — odpowiedział Pan.

„A jeśliby się ich tam znalazło trzydziestu?”

„Nie uczynię, jeśli tam znajdę trzydziestu.”

„A jeśli się tam znajdzie dwudziestu?”

„Nie zatracę miasta dla dwudziestu.”

„A jeśli się tam znajdzie dziesięciu?”

„Nie zatracę dla dziesięciu” — odpowiedział Pan.

Kiedy przyszli dwaj Aniołowie do Sodomy w wieczór, Lot siedział w bramie miejskiej, a ujrzawszy ich wstał i szedł naprzeciw nim, i pokłonił się twarzą ku ziemi. I rzekł: „Oto proszę, panowie moi, wstąpcie do domu sługi swego, a bądźcie tu na noc i umyjcie nogi swe; potem rano wstawszy pójdziecie w drogę waszą”.

A oni odpowiedzieli: „Bynajmniej, na ulicy będziemy nocowali”.

Ale on przymuszał ich bardzo, aż weszli w dom jego, zaczem sprawił im ucztę, i napiekł chleba przaśnego, a jedli.

Ale pierwej nim poszli spać, mężowie Sodomy obstąpili dom i wołali na Lota, i rzekli mu: „Wywiedź ich do nas”.

Tedy wyszedł do nich Lot przed drzwi, a zamknąwszy drzwi za sobą, rzekł: „Nie czyńcie, proszę, bracia moi, nic złego. Oto mam dwie córki, które jeszcze nie znały męża: wywiodę je teraz do was, a czyńcie z nimi, jako wara się podoba, byleście jeno mężom onym nic nie czynili, bo weszli pod cień dachu mego”.

A mężowie miasta zaś wołali: „Zejdź nam z drogi!” I napadli na Lota, a przystąpili, aby drzwi wyłamać.

Ale Aniołowie wyciągnąwszy ręce wwiedli Lota do siebie w dom i zamknęli drzwi. A mężów onych, którzy byli u drzwi domu, porazili ślepotą, tak, iż się spracowali szukaj ąc drzwi onych.

Tedy rzekli Aniołowie do Lota: „Masz tu kogo ze swoich? Zięciów albo synów, albo córki twoje i wszystko, co masz w mieście, wyprowadź z miejsca tego. Zgładzimy bowiem to miejsce, posłał nas Pan, abyśmy je wytracili”.

Wyszedłszy tedy Lot, mówił do zięciów swoich, ale zdało się w oczach zięciów jego, jakoby żartował.

A gdy wzeszła zorza, przynaglali Aniołowie Lota, mówiąc: „Wstań, weźmij żonę twoją i dwie córki twoje, które tu są, abyś i ty pospołu nie zginął z nieprawości miasta tego. Ratuj życie swoje, nie oglądaj się nazad ani nie zatrzymuj w tej krainie; uchodź na górę, byś snadź nie zginął”.

I rzekł Lot do nich: „Aleć ja nie będę mógł ujść na tę górę, bo mnie tam doścignie niebezpieczeństwo i umrę. Ale oto jest tu miasto niedaleko, małe’ jest; proszę, niech tam ujdę, a zachowam życie swoje”.

Rzekli mu Aniołowie: „To i w tym wysłuchamy cię i nie wywrócimy miasta tego, o którymś mówił. Spieszże się a uchodź tam, bo nie będziemy mogli nic uczynić, aż ty tam dojdziesz”.

Przeto nazwane jest imię miasta onego: Coar.

Słońce wzeszło na ziemię, kiedy Lot wszedł do Coar.

Tedy Pan spuścił na Sodomę i Gomorę ulewę siarki i ognistego deszczu z nieba. I wywrócił miasta te, i wszystką wokół krainę, i wszystkich obywateli miast onych, i wszystkie rośliny na ziemi.

A obejrzawszy się, żona Lota obróciła się w słup soli.

Abraham zaś rano pospieszył na ono miejsce, kędy stał przed Panem.

I spojrzał ku Sodomie i Gomorze i ku wszystkiej ziemi onej krainy, i ujrzał w górę lecący dym z ziemi, jako dym z pieca.

(według Księgi I Mojżeszowej, XVIII, XIX)

2

W czasach przedhistorycznych na Ziemię przybyły obce statki kosmiczne.

Prorok Ezechiel w rozdziale I, wers 16., 17. i 18., podaje następujący opis pojazdu kosmicznego:

„Koła były jakby z kamienia tarszisz, i wszystkie cztery miały ten sam kształt, i wydawały się jakby połączone tak, że jedno koło było w środku drugiego.”

„Mogły chodzić w czterech kierunkach, gdy zaś szły, nie odwracały się.”

„A obręcze ich były tak wysokie, że strach było patrzeć; a te obręcze wkoło wszystkich czterech kół wysadzane były oczami. A gdy chodziły te zwierzęta posiadające duszę, koła też wedle nich się poruszały, a gdy się te zwierzęta unosiły z ziemi, podnosiły się także z nimi koła.”

Dla załogi statku szybko stało się oczywiste, że na naszej planecie znajdują się wszelkie warunki dla życia istot rozumnych.

Zastany na Ziemi rodzaj ludzki nie był jeszcze naturalnie gatunkiem homo sapiens.

Obcy kosmonauci zapłodnili w sztuczny sposób kilka samic praludzi, potem — jak podają legendy — zesłali na nich głęboki sen, a sami opuścili Ziemię.

Kiedy po paru tysiącach lat powrócili znów na Ziemię, spotkali już grupy osobników homo sapiens. Jeszcze parokrotnie przybysze powtarzali zabieg uszlachetniania, aż wreszcie masowo zaczęły się rodzić istoty rozumne, które można było nauczyć form życia społecznego.

Praludzie w większości byli jednak barbarzyńcami, groziło zatem stale niebezpieczeństwo cofnięcia się w rozwoju, powtórnego spółkowania ze zwierzętami; z tego względu kosmonauci zniszczyli mniej udane jednostki.

Z wolna zaczęły tworzyć się pierwsze wspólnoty plemienne, uczono się podstawowych rzemiosł, jak garncarstwo, budownictwo, powstały pierwsze rysunki na skałach i w jaskiniach.

Praludzie w niewiarygodny wprost sposób czcili obcych przybyszów.

Przybywali oni skądś z zaświatów, znikali gdzieś w zaświatach, stali się więc dla nich bogami.

Z bliżej nie określonych wzglądów przypisywano „bogom” zasługę przeszczepienia inteligencji na żywe istoty.

Mieli oni bronić jakoby swoich rozumnych stworzeń, usuwać przed nimi zło, ochraniać przed zagładą.

Zwyrodniałych potworów niszczyli, a jednocześnie zapobiegali, aby zdrowi osobnicy posiedli umiejętność rozwijania i doskonalenia struktur społecznych.

W Księdze I Mojżeszowej znajdujemy przerażający i dokładny opis zniszczenia Sodomy i Gomory.

Jeśli nasze dotychczasowe założenia porównamy z opisem znajdującym się w Biblii, nasunie się godny uwagi wniosek.

Gdy „aniołowie” przywędrowali wieczorem do Sodomy, Lot siedział właśnie przed bramą miejską. Czekał już jakby na dwóch „mężczyzn — aniołów”, natychmiast ich rozpoznał i zaprosił przyjaźnie na nocleg do swojego domu.

Rozpustnicy z miasta — jak mówi Biblia — chcieli spać z obcymi, ale oni jednym gestem ręki unieszkodliwili homoseksualne zapędy napastników, zamieniając ich w ślepców.

Następnie „aniołowie” wezwali Lota, by wraz z całą rodziną, z synami, córkami, zięciami i synowymi, opuścił miasto, które lada chwila miało być unicestwione.

Rodzina nie chciała wierzyć w to szczególne wezwanie, sądząc, że Lot stroi sobie z nich niemądre żarty.

Zacytujmy dosłownie Mojżesza: „A gdy wzeszła zorza, przynaglali Aniołowie Lota, mówiąc: Wstań, weźmij żonę twoją i dwie córki twoje, które tu są, abyś i ty pospołu nie zginął z nieprawości miasta tego”.

Z opisu wynika, że obaj obcy, obaj „aniołowie”, rozporządzali nie znaną mieszkańcom miasta „cudowną” bronią. Później wyjaśnia się przyczyna pośpiechu, do którego nakłaniali Lota i jego rodzinę. Gdy Lot ciągle wahał się, czy ma odejść, ujęli go pod ramiona i wyprowadzili poza teren miasta. Z pewnością uratowanie ich życia było kwestią minut.

Kazali mu uciekać w góry i nie odwracać się za siebie. Lot dokładnie zdawał sobie sprawę, że zginie na szczycie góry, i dlatego poprosił „aniołów”, by mu pozwolili ukryć się w mieście za górą, w Coar. „Aniołowie” zgodzili się na to, mówiąc tylko, żeby się pospieszył, gdyż inaczej nie będą mogli nic zrobić, dopóki nie dojdzie na miejsce.

Co właściwie stało się w Sodomie?

Nie jest prawdopodobne, by wszystko wypełniło się zgodnie z wolą Pana. Czemu więc służył ów wielki pośpiech?

Może wolno założyć, że zniszczenia miasta miała dokonać — z dokładnością co do minuty — jakaś obca potęga? Czy jest możliwe, że proces „rozrachowania się” zaczął się już uprzednio i „aniołowie” wiedzieli o tym? Ale w takim razie nie dałoby się przesunąć ani o sekundę terminu zniszczenia miasta.

Czy „aniołowie” nie mogli wynaleźć prostszego sposobu dla uratowania Lota i jego rodziny? Dlaczego musiał chronić się za górą? A przede wszystkim, dlaczego nie wolno mu było się odwracać?

W pierwszym momencie wydawałoby się, że pytanie te pozostaną bez odpowiedzi. Ale od czasu, gdy na Japonię zrzucono dwie bomby atomowe, wiemy, jakie szkody uczynił wybuch, a także wiemy, że istoty żywe, które dosięgło promieniowanie, umarły albo pozostały nieuleczalnie chore.

Bądźmy odważni i konsekwentni w wyciąganiu wniosków.

Sodoma i Gomora zostały planowo unicestwione w wyniku wybuchu rozszczepialnego ładunku radioaktywnego.

„Aniołowie” zniszczyli w ten sposób jakiś mniej udany gatunek ludzki.

Termin zagłady był z góry ustalony. Ci, których mieli zamiar uratować — jak na przykład Lota i jego rodzinę — musieli się znaleźć za górą, w odległości paru kilometrów od epicentrum wybuchu; bloki skalne, jak wiemy, pochłaniają ciężkie, niebezpieczne dla zdrowia promienie.

A co z żoną Lota?

Zatrzymała się, odwróciła i zapatrzyła w blask atomowego słońca. Dziś nikt się nie dziwi, że pod wpływem promieni zamieniła się w kamienny posąg i nieżywa upadła na ziemię.

(według Ericha von Danikena: Erinnerungen an die Zukunft. Düsseldorf, 1968.)

3

W okresie okupacji Jerozolimy, w 70 roku po Chrystusie, rzymski dowódca wojskowy Tytus skazał na śmierć kilku niewolników. Zakuto ich w łańcuchy i wrzucono do Morza Martwego ze wzgórz wyżyny Moab. Skazani nie utopili się jednak, jak przypuszczano, nie poszli na dno, lecz unosili się na powierzchni morza jakby na łodziach z korka. Tytus tak był zdumiony tym zjawiskiem, że ułaskawił winowajców.

Grecy przekazali nam wiadomość o gazach trujących, które wydobywały się w tym miejscu z morza. Arabowie opisali ptaki, które chcąc przefrunąć na drugi brzeg, nigdy tam nie dotarły; martwe spadały w dymiącą i połyskliwą kipiel morską.

W roku 1848 na zbadanie tajemnic Morza Martwego wyruszyła ekspedycja amerykańska. W oficjalnym komunikacie z wyprawy podaje się do wiadomości świata dwa zdumiewające, a warte odnotowania fakty.

Fakt pierwszy: Morze Martwe, długości 76 kilometrów, szerokości 17 kilometrów i głębokości 400 metrów, leży o 800 metrów niżej od poziomu Morza Śródziemnego. Nigdzie więcej na powierzchni ziemi nie znajdziemy zbiornika wodnego, któryby leżał głębiej niż 100 metrów od poziomu morza. Dolina Jordanu leży o 400 metrów niżej poziomu morza.

Fakt drugi: zawartość soli w wodach Morza Martwego wynosi 30 procent, podczas gdy zawartość soli w innych morzach świata waha się w granicach 3,3–4,0 procenta, a więc o dziesiątą część mniej.

Na przełomie naszego wieku, w czasach poszukiwań archeologicznych w Palestynie, znów wzrosło zainteresowanie Sodomą i Gomorą. Prace archeologiczne, prowadzone bezpośrednio nad brzegiem morza, nie przyniosły jednak ani w tamtym okresie, ani w czasach późniejszych żadnych rezultatów. Klucza do zagadki należało szukać gdzie indziej.

Na wschodnim wybrzeżu Morza Martwego wrzyna się w wodę piaszczystym językiem półwysep El — Lisan. „El — Lisan” znaczy po arabsku „język”.

W pobliżu półwyspu, pod wodą, znajduje się w dnie morskim potężna wyrwa, która dzieli to morze na dwie części. Na prawo od nasypu ziemnego stroma ściana skalna spada gwałtownie o 400 metrów w głąb, na lewo woda jest zadziwiająco płytka. Według pomiarów z ostatnich lat głębokość morza na płyciźnie osiąga maksymalnie 15–20 metrów.

Płynąc łodzią w kierunku cypla południowego, oglądamy niecodzienny widok. Kiedy słońce stoi w zenicie, pod lustrem wody widać zarysy potężnego lasu; drzewa tej puszczy zakonserwowała znakomicie morska sól. Zielono połyskują w głębi resztki prastarego lasu. W cieniu tych drzew wypasały się niegdyś stada Lota.

Obserwacje i odkrycia archeologiczne uzupełnili geologowie dowodami, które mogą służyć wyjaśnieniu biblijnych dziejów Sodomy i Gomory.

Dolina Jordanu jest częścią potężnej szczeliny, pęknięcia w skorupie ziemi. Pęknięcie to zaczyna się na północy, w Azji Mniejszej, w odległości wielu setek kilometrów od granic Palestyny, u podnóża gór Taurus, i ciągnie się dalej na południe, wzdłuż brzegów Morza Martwego, przez Pustynię Arabską, do Zatoki Arabskiej; kończy się aż u wybrzeży Afryki, po przebiegnięciu Morza Czerwonego.

Wzdłuż tej szczeliny dziś jeszcze napotkać można wyraźne ślady działalności wulkanicznej. Góry Galilei, wyżyny wschodniej Jordanii, brzegi rzeki Jabbok, wybrzeże Zatoki Arabskiej zalegają złoża czarnego bazaltu i lawy.

Dolina Siddim, gdzie leżały Sodoma i Gomora, w wyniku gwałtownego rozszczepienia się skorupy ziemskiej, dosłownie w ciągu paru sekund zapadła się w głąb szczeliny. Datę katastrofy można z dość dużą dokładnością określić metodami geologicznymi. Szacuje się ją na rok 1900 przed Chrystusem.

„Prawdopodobnie około roku 1900 przed Chrystusem została zniszczona Sodoma i Gomora” — napisał w 1951 roku geolog amerykański, Jack Finegan. I dalej powiedział: „Po starannym przestudiowaniu źródeł literackich oraz dowodów geologicznych i archeologicznych, nasuwa się następujący wniosek: zniszczone miasta znajdowały się na terenach południowych wybrzeży Morza Martwego; zalane zostały stopniowo przez wody morskie, które wystąpiły z brzegów. Zniszczenie poprzedził potężny wstrząs ziemi; towarzyszyły mu eksplozje, błyskawice, chmury trujących gazów i pożoga ognia”.

Wszystko to miało miejsce w roku 1900, za czasów Abrahama.

Wstrząs wyzwolił drzemiące siły wulkaniczne. W dolinie górnego Jordanu, w okolicach Bashen, jeszcze dziś spotkać można nieczynne kratery, szerokie pola lawy, grube warstwy bazaltu.

Na zachód od wybrzeża południowego, w kierunku Negeb, ciągnie się 45 metrów szeroki i 15 kilometrów długi rząd wzgórz usytuowanych z północy na południe. Te niewysokie pagórki w większości składają się z czystej soli krystalicznej. Zmywane deszczem, niektóre już się rozkruszyły, inne przybrały osobliwe, wiszące kształty, wiele stoi pionowo, jak posągi. Jak by przedstawiały postaci ludzkie.

Przypominają żonę Lota, która za nieposłuszeństwo zmieniona została w słup soli.

(według Wernera Kellera: Und die Bibel hat dock recht. Hamburg, 1964.)

4

W dolinie Siddim stało niegdyś pięć miast: Sodoma, Gomora, Adanah, Ceboim i Coar.

Królem Sodomy był Bera, Gomory Birsa, Adanahu Szinab, Ceboimu Szemyjber, Coaru zaś Belah.

Lot, bratanek Abrahama, osiedlił się wraz z rodziną w Sodomie.

Pięć miast leżało blisko siebie; ilość wszystkich mieszkańców przekraczała 10 milionów.

Lot sprawnie gospodarzył, wkrótce został najbogatszym mieszkańcem Sodomy oraz głównym doradcą króla w sprawach polityki wewnętrznej i zewnętrznej.

Po śmierci Bery starcy obrali królem Lota. Lot w pierwszych miesiącach swojego panowania zniósł instytucję królewską i ogłosił swoje miasto — państwo republiką. Sam kazał nazywać się pierwszym prezydentem republiki. Wyzwolił niewolników, nałożył podatki na właścicieli ziemskich i rzemieślników, radzie starców nadał rangę parlamentu.

Rządy sprawował demokratycznie, podporządkowując się zawsze uchwałom zgromadzenia.

Kiedy królowie sąsiednich miast poważnie się zadłużyli, zaciągając pożyczki u Lota, i dostali się pod jego wpływy, nawet nie stawiali zbyt wielkiego oporu, kiedy łagodne raczej oddziały wojsk Lotowych wtargnęły w ich dziedziny.

Prezydent Republiki Sodomy nie potraktował okrutnie podbitych władców; uczynił ich przewodniczącymi miejscowych parlamentów, postępował wobec nich rozważnie, uważał, by nie urazić ich godności osobistej.

Coraz piękniej rozkwitała „Pięciorepublika”, jak sam Lot nazwał kraj w swoim słynnym wielogodzinnym przemówieniu.

Z wolna granice miast zacierały się, powstawała ogromna aglomeracja sodomska.

Kiedyś Lot zapragnął otoczyć Coar kamiennym murem. Gdy przerażeni starcy zapytali go, ku czemu zmierza, wyjaśnił im, jak ważne są nade wszystko środki ochrony przeciwpożarowej.

Parlament długo debatował nad wnioskiem, ale po namyśle odrzucił propozycję kamiennego muru, motywując swoje stanowisko brakiem środków finansowych oraz prawie nie spotykanym w tych stronach zagrożeniem pożarowym.

Lota coraz bardziej pochłaniały sprawy porządkowania i planowania miast. Swoje myśli w tym względzie kazał wykuć na kamiennych tablicach.

Główne założenia tych myśli, coś w rodzaju spisu treści, Lot kazał umieścić na oddzielnej tablicy, która była jakby przewodnikiem dla odczytującego. Oto one:

1. Miasto naszej epoki to miasto racjonalne.

2. Funkcjonalne założenia kształtowania miasta.

3. Miejsce zamieszkania i miejsce pracy, ich powiązania i system.

4. Rola centrum miasta i jego kształtowanie.

5. Aspekty estetyczne kształtowania miasta.

6. Organizacja produkcji i usług, optymalna wielkość jednostki miejskiej.

7. Miasto racjonalne a sieć miejska.

W planowaniu miasta Lot za najistotniejsze uważał zasady przeciwpożarowe.

Swoje podstawowe dzieło „Regulamin przeciwpożarowy” kazał spisać na 1200 kamiennych tablicach wielkości jednego metra kwadratowego każda; gęsto pisany tekst z trudnością zmieścił się na powierzchni 1200 metrów kwadratowych.

Wszystkie obiekty, zależnie od materiału, z jakiego były zbudowane, a także z uwagi na ognioodporność konstrukcji i jej parametry ogniotrwałe, podzielił Lot na pięć kategorii:

a) stopniowo zajmujące się ogniem

b) średnio ognioodporne

c) umiarkowanie ognioodporne

d) łatwopalne

e) niepalne obiekty.

Perłą, świadczącą o umiejętnościach abstrakcyjnego myślenia autora, okazał się rozdział zatytułowany „Wewnętrzna struktura zarządzania zapobieganiem pożarom”. Brzmiał on następująco:

„Zarządzanie zapobieganiem pożarom dzieli się na trzy grupy:

1. Zapobieganie pożarowi

2. Gaszenie pożaru

3. Stwierdzenie przyczyn powstania pożaru

„Zapobieganiem powstawaniu pożarów nazywamy działalność powołanych do tego organów, w której to działalności idzie w pierwszym rzędzie o uniknięcie przyczyn powstawania pożarów, a dalej ma ona na celu ograniczenie ewentualnie powstałego pożaru i zlokalizowanie go w miarę możności na najmniejszym terenie.

„Działalnością ratunkową ochrony przeciwpożarowej nazywamy sumę poczynań mających na względzie szybkie i skuteczne stłumienie powstałego pożaru. Celem tego jest zgaszenie ognia przy pomocy odpowiednio zorganizowanej siły, w jak najkrótszym czasie i przy wyrządzeniu najmniejszej szkody.

„Działalnością zwiadowczą ochrony przeciwpożarowej nazywamy stwierdzenie przyczyny powstania pożaru. Na podstawie otrzymanych tym sposobem danych, można wyeliminować w przyszłości powstawanie pożarów wybuchających z podobnego powodu. Wykonaniem tego zadania zajmują się powołane specjalnie w tym celu organy, a swoje powinności spełniają równolegle z czasem trwania pożaru, a także po jego ugaszeniu, na podstawie badań.”

Tekst umieszczony na tablicy 597 zawierał definicję pojęcia wody do gaszenia:

„Woda jest powszechnie znanym i najczęściej stosowanym materiałem gaśniczym. Na ogół wszędzie bywa dostępna, jest łatwa w użyciu, tania i posiada znakomite właściwości gaśnicze. Świetnie się nadaje do gaszenia materiałów o różnorodnej skali zapalności. Do gaszenia pożarów każdy na ogół rodzaj wody jest przydatny, należy się tylko postarać o odpowiedni do niej dostęp i o jej wykorzystanie.

„Znamy naturalne i sztuczne źródła wody. Naturalne źródła wody to: morze, rzeka, jezioro, struga, potok itp. Sztuczne źródła wody to: przewód kanalizacyjny, kanał, basen skupiający wodę, zbiornik wodny, studnia itp.

„O zapas wody należy zatroszczyć się z góry, aby w razie potrzeby mieć ją w odpowiedniej ilości do dyspozycji. Obiekty winny rozporządzać takimi źródłami wody, które zapewnią im odpowiednią ilość wody w razie pożaru.”

Lot przygotował dokładny budżet wydatków, gdzie nie zapomniał o żadnym szczególe, począwszy od sieci kanalizacyjnej, poprzez wyposażenie straży ogniowej, aż po przestrzeganie obowiązkowej odległości między budynkami i zagadnienia szkoleniowe. Prosił parlament o przyznanie mu na te cele 14 000 sztuk złota.

Starcy zebrali się, kazawszy stawić się na posiedzenie ministrowi spraw wewnętrznych, naczelnemu komendantowi straży ogniowej, dyrektorowi wodociągów; próbowali dojść z nimi do porozumienia, ale żaden nie zrezygnował ze swych roszczeń.

Kiedy doszło do głosowania, 762 posłów wypowiedziało się przeciw projektowi ustawy o zapobieganiu pożarów, a 62 było za propozycją.

Lot w ciągu pół godziny osiwiał, złożył rezygnację z godności prezydenta republiki, i wyjechał z Sodomy do posiadłości wiejskiej, leżącej 20 kilometrów od miasta.

Nowy prezydent republiki, Abbah, wydał wszystkie pieniądze ze skarbu państwa na rozrywki cyrkowe.

Lot z kręgu swoich podwładnych utworzył ochotniczą drużynę bojową, która 23 lipca 1900 roku przed Chrystusem, najbardziej upalnej i suchej nocy lata, podpaliła miasto w 222 punktach.

Lot uśmiechając się śledził błyskawicznie przemieszczające się języki ognia, wziął gitarę i zaśpiewał balladę „O naruszeniu zarządzenia o ochronie przeciwpożarowej”, a następnie wraz z rodziną, poddanymi i zwierzętami ruszył wolnym krokiem w stronę Jordanu, tego wielkiego zbiornika wody, aby w jego nurcie popełnić zbiorowe samobójstwo i tym samym udowodnić swoją rację.

Tablice kamienne, które Lot przed dobrowolną śmiercią kazał zakopać w swojej posiadłości, odnaleziono za czasów Nerona.

Jak wiadomo, Neron również miał nierozwiązalne konflikty z senatem, kiedy chciał, by przegłosowano budżet o ochronię przeciwpożarowej.

(według Louis Bromentina: Lot, le premier pompier. Paris, 1964.)

5

W roku 1700 przed Chrystusem konne ludy pasterskie podbiły Egipt. Według historyka greckiego, Manetha, nazywano to plemię Hiksosami. „Hik” w starożytnym języku egipskim oznaczał króla, „sos” natomiast pasterza; plemię to pochodziło zatem z rodu królewskich pasterzy.

Członkowie tego plemienia wyróżniali się według Manetha tym, że używali koni jako wierzchowców. Trzeba wiedzieć, że do czasu pojawienia się Hiksosów — w Syrii — Palestynie, Egipcie i Arabii koń był zwierzęciem jeszcze nie znanym.

Nie ma zgodności zdań co do pochodzenia Hiksosów. Wielu uczonych uważa ich za plemię aryjskie, czego dowodem ma być wspólny w obu językach rdzeń słowa „ak”, które w języku Hiksosów i w prajęzykach aryjskich stosowane było na oznaczenie pojęcia „konia”.

Nie ulega wątpliwości, że oznaczenie pojęcia „konia” w języku hiksosyjskim oraz w językach ludów aryjskich od Indii po Persję i od Rzymu po Grecję, pochodziło w istocie od identyczne brzmiącego rdzenia w słowie „ak”. Zobaczmy, jak się to przedstawia:

w języku hiksosyjskim pojęcie „koń” oznaczano słowem= astva

w sanskrycie= asva

w zend= asp

w armeńskim= asb

w litewskim= asva

w łacinie= ikkos

w greckim= ecu

Równocześnie jest faktem bezspornym, że ludy aryjskie po oswojeniu konia przez długi czas używały go tylko w zaprzęgu; jako wierzchowiec koń stosowany był niezwykle rzadko i dopiero w okresie późniejszym.

Natomiast ludy pochodzenia turecko — tatarskiego zaraz po oswojeniu konia dosiadły jego grzbietu, używając go do polowań i walk.

W językach turecko — tatarskich stosowane na określenie konia słowo brzmi „at”. Nietrudno wyciągnąć stąd logiczny wniosek: ludy pochodzenia turecko — tatarskiego sprowadziły konia na południe z Azji Środkowej oraz z Azji Mniejszej, i w ten sposób z turecko — tatarskiego słowa „at” wytworzył się rdzeń aryjskiego słowa „ak”.

Hiksosi byli więc ludem pochodzenia turecko — tatarskiego, wywodzącym się z Azji Środkowej i Mniejszej; nowy sposób walki, taktyka konna, pozwalał im w ciągu paru chwili rozgromić powolniejsze, bo opierające się głównie na piechocie, armie krajów południowych.

Jak już wspomnieliśmy, Hiksosi w roku 1700 przed Chrystusem podbili Egipt, ale jest też faktem udowodnionym, że dużo wcześniej, mianowicie około roku 1900 znani byli z dobrze zorganizowanego państwa macierzystego, skąd wyruszyli na podbój świata. Ich kraj leżał na terenach Palestyny — Syrii.

Książę egipski Sinahon, który około roku 1900 przed Chrystusem spędził parę dziesiątków lat na emigracji w Palestynie, w swoich notatkach o charakterze dziennika opisuje koszmar panowania Hiksosów.

Pojmanych jeńców pławili oni w jeziorach smolnych leżących nad Morzem Martwym, następnie podpalali ich i wykorzystywali jako żywe pochodnie podczas uczt wieczornych, wydawanych przez notabli.

Nakładali wysokie podatki na małe państewka, a jeśli ktoś pragnął stamtąd uciec przed nędzą, w parą chwil doganiali go rui swych rączych koniach, chwytali i zabijali.

Przed zrozpaczoną ludnością była jedna droga wyjścia: zorganizowanie bojowych oddziałów miejskich. Zamachy stały się formą wywarcia krwawej zemsty na wrogu. W dżungli miasta łatwo przychodziło znaleźć kryjówkę, konni żołnierze hiksoscy z trudem poruszali się w wąskich uliczkach, gdzie z okien domów spadały na pojedynczych jeźdźców śmiertelne ciosy.

Największą organizacją bojową była grupa nazwana kryptonimem LOT; ilość członków tego ugrupowania przekraczała pięć tysięcy.

W języku hebrajskim słowo „lot” oznacza zasłonę, czarczaf, okrycie; nazwa była synonimem ukrywania się, konspiracji, oporu.

Trzy początkowe głoski składające się na słowo LOT: lemed, vav i tet tworzyły skrót następujących słów:

léchim— świeższi, nowi, odważni,

u — i

(Uwaga: wymowa vav, zależna od kontekstu oznaczanego w języku arabskim kreską lub kropką nad lub pod wyrazem, brzmi „u”, „o” albo „v”) thorim — czyści, morami.

„Lechim uthorim” było zatem nazwą organizacji „Odważni i morami”, a LOT skrótem tej nazwy.

Hiksosi robili wszystko, aby zlikwidować działalność organizacji bojówkowej. Chodzili od budynku do budynku i tam gdzie nie zastali wywieszonego na drzwiach godła hiksoskiego, skarabeusza ozdobionego spiralą, mordowali wszystkich bez wyjątku mieszkańców domu.

Jeśli złapali bojówkarza, skazywali go na rozdarcie przez zwierzęta w cyrku. Ludność cywilna doprowadzana była pod bronią na obejrzenie tych koszmarnych widowisk.

LOT nabrał znaczenia symbolicznego w Sodomie, Gomorze i w innych miastach doliny Siddim.

W dziennikach księcia Sinahona odnajdujemy ciekawe spostrzeżenia dotyczące działalności kolaborantów. Ci podlizywacze, dla pozyskania względów swoich panów, przekręcili znaczenie skrótu LOT, zastępując trzema następującymi słowami ich brzmienie pierwotne:

lecim — szydzący z praw, zbrodniarz,

u— i

(jak już zaznaczyliśmy, wymowa vav zależnie od punktowania brzmi: „u”, „o” albo „v”) tmeim — nieczyści, niemoralni.

„Odważni i moralni” w ustach kolaborantów nabrało więc znaczenia „Zbrodniarzy i niemoralnych”.

Bojówkarze organizacji LOT nie szczędzili oczywiście kolaborantów, zabijali ich bez pardonu.

W lecie 1863 roku przed Chrystusem LOT przystąpił do decydującej rozprawy.

5 lipca, w nocy, pięciuset spiskowców podkradło się pod pałac królewski, rozbroiło albo pozabijało wartowników i udusiło w sypialni przygotowującego się do ucieczki króla Salotisa.

Nastąpił krwawy odwet.

Hiksosi ściągnęli wszystkie posiłki wojskowe w okolice Sodomy i Gomory; gęsty pierścień jeźdźców okrążył miasta, ratujących się ucieczką zabijali strzałami z łuków.

Oddziały karne penetrowały ulice i każdego, kto wpadł im w ręce, starca, dorosłego, dziecko, zabijały bezlitośnie. A kiedy w obu miastach, na ulicach, w domach i na placach leżały już tylko trupy, Hiksosi oblali budynki smołą, dachy posypali słomą, i w silnym upale, w południe, podpalili Sodomę i Gomorę.

Miasta płonęły bez ustanku osiem dni i osiem nocy, aż zrównały się z ziemią.

(według W. M. Richardsa: A History of the Ancient Near East, I, II, 111. London, 1970.)

6

Około roku 2500 przed Chrystusem znajdowały się w pełni rozkwitu miasta państwa Hazor, leżącego u wybrzeży Morza Martwego. Cywilizacja techniczna stała tam na niespotykanie wysokim poziomie. Ilość mieszkańców dochodziła do 10 milionów.

Król państwa, Beon, mądrze władał swoim narodem.

Długi okres pokoju i przypadkowy brak epidemii przyniosły skok demograficzny, tak że w krótkim czasie liczba ludności wzrosła z 10 do 14 milionów, co spowodowało olbrzymie napięcia społeczne, których jednym z przejawów był niespotykany wzrost przestępczości.

W tej sytuacji Beon wezwał do siebie Apofisa, największego uczonego tamtej epoki.

To on odkrył w roku 2534 przed Chrystusem latarnię czarnoksięską. U siebie w domu często urządzał prywatne projekcje.

Powszechnie sądzi się, że wynalazcą laterny raagica był ojciec jezuita Athanasias Kircher, który w swoim dziele „Ars magna lucis et umbrae”, wydanym w roku 1646 po Chrystusie, opisał ten przyrząd i zasady jego działania.

Historia nauki i techniki roi się od zaskakujących przewartościowań. I tak wiemy, na przykład, że system heliocentryczny odkrył jako pierwszy nie Kopernik, ale Aristarchos z Samos, w roku 280 przed Chrystusem. Aristarchos dowodził, że Ziemia obraca się wokół własnej osi w ciągu jednej doby, a czas jej obrotu wkoło Słońca wynosi jeden rok. Główne dzieło Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium, Libri VI” ukazało się w roku 1543 po Chrystusie, a więc dwóch mężów dzielą od siebie 1823 lata.

Heliocentryczny obraz świata Aristarchosa nie obalał wiary w geocentryczny światopogląd Eudoksosa. Grecy po prostu nie byli w stanie wyzwolić się od poglądu, wedle którego Ziemia nie jest zbudowana z tej samej materii, co inne ciała niebieskie, oraz że nie rządzą nią te same prawa.

W wypadku latarni czarnoksięskiej okres, jaki dzieli Apofisa od ojca Kirchera jest jeszcze większy, wynosi bowiem 4189 lat.

Jest rzeczą niemal niemożliwą wyjaśnienie powodu tak olbrzymiego interwału czasowego, jaki dzieli obu wynalazców. Czyżby Grecy, Rzymianie, prastare szczepy germańskie i Kościół byli niewrażliwi na problemy astronomii matematycznej i zdecydowanie traktowali z dystansem wszelkie formy zastosowania techniczno — matematycznego osiągnięć w astronomii?

Tablice kamienne Apofisa odnalazł w roku 1904 Tilprecht podczas prac wykopaliskowych prowadzonych w okolicach dawnego miasta Hazor. W tym samym miejscu odkopano również wielkie zwierciadła metalowe.

Do ważkich dowodów archeologicznych zaliczają się również znaleziska Layarda; wśród nich zachował się w całości, dwa metry długi, płaskowypukły obiektyw, sporządzony z polerowanego kryształu górskiego.

Na tablicach kamiennych Apofisa znajduje się fachowy, dokładny opis laterny magica:

„Mój czarodziejski aparat składający się z przezroczystych płytek, jaskrawo malowanych obrazów, ruchomych i zmieniających barwy postaci, których powiększony obraz na ekran można rzutować — co nazywam projekcją — działa według następujących zasad: W sporządzonej z drewna skrzynce umieszczone jest źródło światła, lampa oliwna, służąca do podświetlania obrazu. W okrągłym otworze, wywierconym w przedniej ściance skrzynki, znajduje się soczewka zbiorcza, w tylnej natomiast wklęsłe zwierciadło — a to wszystko w tym celu, by jak najwięcej światła padło na rzutowany obraz, który w położeniu odwrotnym należy umieścić w specjalnym wyżłobieniu, przytrzymującym obraz przed otworem w przedniej ściance. Przed obrazem znajdują się ponadto dwie odpowiednio umieszczone soczewki projekcyjne, którymi tak długo należy manipulować, aż na ekranie ukaże się wyraźny obraz. Blask wyświetlanego obrazu nie jest wielki, przy świetle dziennym w ogóle niewidoczny, dla tego pokaz powinien odbywać się w ciemności.”

I dalej Apofis pisał: „Wezwał mnie król Bepn i wypytywał, co to za obrazkowe historie pokazuję. Opowiedziałem mu o nich. Szczególnie spodobały mu się dzieje spustoszenia Sodomy i Gomory, dwóch podłych miast, gdzie żył tylko jeden sprawiedliwy, bratanek praojca Abrahama — Lot, który opuścił wraz z rodziną to miejsce. Król bardzo się podniecił moim opowiadaniem, pytał mnie, dla ilu ludzi potrafiłbym urządzić widowisko. Odrzekłem mu, że zwykle czynię to dla grona przyjaciół, liczącego około piętnastu, dwudziestu osób.

„Król następnie wyraził myśl, że mój aparat jest ważnym narzędziem w walce przeciw fali przestępstw, które ostatnimi czasy niezwykle się u nas rozpleniły. Poprosił mnie, bym przedstawił mu w przyszłości propozycję, w jaki sposób moje projekcje można udostępnić dla ludu.

„Udałem się do domu i zaprosiłem mojego przyjaciela, poetę Makolfina, zarządzającego manufakturą szlifowania soczewek, sporządzania pergaminu, malowania postaci i wykuwania lamp. Utworzyłem grupę badawczą pod moim kierunkiem.

„Po upływie czterech miesięcy złożyłem na stole króla Beona dokładny projekt.

„Powiedziałem władcy, że dla celów projekcji pragnę wykorzystać gładkie pola asfaltowe, leżące w pobliżu wybrzeży Morza Martwego.

„Na skraju pola ustawimy potężnych rozmiarów skrzynię, na jego drugim krańcu ekran wychwytujący promienie, sporządzony z grubej skóry zwierzęcej.

„W jednym pokazie będzie mogło brać udział przeciętnie 10 tysięcy widzów; w pobliżu miasta znajduje się około stu pól asfaltowych, a więc każdego wieczora obejrzy widowisko milion osób. Ponieważ 10 procent ludności to starcy, a 20 procent to niemowlęta i dzieci, pozostanie do objęcia pokazami siedemdziesiąt procent mieszkańców, a więc około 10 milionów osób.

„W ciągu dziesięciu dni cały kraj obejrzy moją historię Sodomy i Gomory.

„Królowi Beonowi spodobał się projekt i natychmiast wydał rozporządzenie rozpoczęcia zakrojonych na wielką skalę prac przygotowawczych.

„Od trzech już z górą lat, co wieczór, w stu stacjach projekcyjnych wyświetlamy ludowi Hazoru smutne dzieje Sodomy i Gomory.

„Wczoraj byłem u króla. Powiadomił mnie, że jego ludzie do specjalnych poruczeń stwierdzili tendencję spadkową w popełnianiu przestępstw. Ilość „ciężkich przewinień w porównaniu z ilością sprzed trzech lat spadła o 42 procent.

„Cieszy mnie sukces, ale jestem niespokojny; muszę wymyślić nową historię. Wczoraj widziałem się z Makolfinem. Opowiedział mi pewną anegdotę, którą można by wykorzystać. Mówi ona o tym, jak Pan Bóg karze grzeszny świat, zsyłając nań potop. Ale znajduje dobrego człowieka o imieniu Noe; pozwala mu zbudować olbrzymią arkę, na której Noe wraz z rodziną ma przetrwać szczęśliwie katastrofę. No i oczywiście, przetrwał.”

(według Hansa Limmera: Astronomie, Optik. Die interessantesten Überlieferungen, I–IV. Freiburg — München, 1936).

Przetłumaczyła Hanna Kuźniarska

Ion Hobana

Ludzie i gwiazdy

Konferencja prasowa była długa i nudna. Reporterzy zaskoczeni przyspieszeniem startu „Albatrosa” wertowali gorączkowo stosy starych gazet, szukając w nich natchnienia do pytań, jakie mogliby zadać podczas popołudniowego wywiadu. Entuzjazm dziennikarzy poprzedniej generacji stanowił rzeczywiście nieocenione źródło. Ale że niemal wszyscy wpadli na ten sam pomysł, pytania były podobne do siebie jak dwie bliźniacze rakiety.

Chudy Anglik, który raz po raz strzepywał wyimaginowany pyłek z klapy marynarki, silił się na oryginalność:

— Jak rozwiążecie problem higieny osobistej? Przypuszczam, że zapas wody ledwo wam starczy do picia.

— Niech się pan nie martwi, panie Harris — odparł Matej Cincu. — Dzięki strumieniowi ultradźwięków nie będziemy wstydzić się naszego wyglądu wobec Marsjan.

Widząc, że Harris wcale nie jest przekonany, Bill podsunął mu pod nos nieskazitelnie czyste dłonie.

— Oto wynik porannego natrysku. Działa skuteczniej niż najlepsze mydło angielskie.

Skarcony spojrzeniem profesora Gromowa, Bill nie odezwał się już podczas drugiego incydentu, jaki miał miejsce w ciągu konferencji prasowej. Ale w drodze do Wiednia dał wyraz swemu oburzeniu:

— Cóż to za żółtodziób! Mógłbym przysiąc, że prowadzi w gazecie „Kącik wędkarski” i że przysłano go tylko dlatego, bo inni byli na urlopie.

Ów „żółtodziób”, młody reporter jakiejś tam francuskiej gazety, wszczął z Gromowem spór na temat silników atomowych. Sięgając po argumenty sprzed dobrych dwudziestu lat, utrzymywał, że „są to niebezpieczne rzeczy” i że „uczeni powinni by raczej zająć się ulepszaniem silników starego typu”.

— Katarakta — mruknął profesor poprawiając okulary. A ponieważ dzienikarze koniecznie chcieli się dowiedzieć, jaki sens miało tutaj to słowo, wyjaśnił im z ironicznym uśmieszkiem: — Pod koniec ubiegłego stulecia pewien kolega mego szanownego oponenta zwiedzał Wystawę Światową, na której ogromne zainteresowanie wzbudziły nowe lampy jarzeniowe. Czy wiecie, co napisał ów dziennikarz? Powtórzę wam słowo w słowo, bo to godne zapamiętania: „Należy stanowczo przeciwstawić się opracowaniu tego wynalazku, który może przynieść wiele szkód, na przykład spowodować kataraktę, natomiast w interesie powszechnym trzeba doskonalić jeden, wypróbowany już system oświetlenia, mianowicie oświetlenie gazowe…”

Wśród ogólnej wesołości „żółtodziób” gdzieś zniknął. Korzystając z chwili odprężenia, Larsson szepnął siedzącym obok niego kolegom:

— Może tak wpadlibyśmy do Wiednia? Dziś wieczór jest premiera baletu „Zakochany robot”.

— Zamówiłeś bilety? — sceptycznie spytał Mate j.

— Bilety? Nie doceniasz mnie, chłopcze! Dyrekcja teatru oddała nam do dyspozycji lożę.

— Dyrekcja czy dyrektorka? — wtrącił Bill.

— Skorzystałeś chyba z wideotelefonu, żeby ją sobie zjednać — podjął żartobliwie Matej.

— Nie wygłupiajcie się!

Mimo że się obruszył, był mile połechtany tym żartem.

Larsson nieruchomo wpatrywał się w kurtynę, która jeszcze zasłaniała scenę. Nie odpowiedział na pytanie, Matej dotknął więc jego ramienia, żeby zwrócić uwagę przyjaciela. Pod cienką tkaniną dygotały napięte mięśnie.

— Co ci jest, Sven?

Inżynier drgnął.

— Co? Nic mi nie jest. Zamyśliłem się.

Speszony bez wyraźnego powodu Matej zamierzał podjąć rozmowę na obojętne tematy. Wybawił go z kłopotu szelest podnoszonej kurtyny. A później zapomniał i o Larssonie, i o reszcie kolegów, przejęty niesamowitym widowiskiem.

Cienkie listki ze złota, srebra i platyny, umocowane na stalowym szkielecie, połyskiwały matowo w rozproszonym świetle. Nagle z lewej strony zapalił się reflektor. Liście, jakby zbudzone silnym snopem światła, zaczęły lekko drżeć i zderzać się ze sobą. Szkielet pochylił się cały z suchym klekotem.

— Pomysłowy trik — stwierdził Matej. — Komórki fotoelektryczne.

— Bzdura! — ofuknął go Bill. — Widziałem podobne sztuczki na Broadwayu. Nawet za darmo nie warto tracić na to czasu.

— W każdym razie nie jest to spektakl odpoczynkowy — szepnął Gromow, jak zawsze zważający na to, by nikogo nie urazić.

Larsson nie usiłował bronić swego niefortunnego pomysłu. Metalowy koszmar poruszył go bardziej niż innych, zapewne też z innego powodu. Ze ściągniętą twarzą zerwał się nagle i wyszedł z loży. Po chwili wahania koledzy poszli za jego przykładem. Ostatni wieczór na Ziemi chcieli spędzić razem.

Larsson oczekiwał ich na korytarzu, zaciągając się nerwowo papierosem o zapachu świeżego miodu. Miał tak posępną minę, że Bill, jak zawsze impulsywny, zapytał:

— Może byśmy wpadli do Prateru?

Kabina spadała po stromej pochylni. Obraz jej, odbity w zwierciadle wody, błyskawicznie się przybliżał. Matej uczepił się poręczy krzesła. „Teraz!” Obraz rozprysnął się i zniknął. Kabina, sunąc wciąż po metalowych szynach, rozpruła dziobem warstwy wody. Zakochane pary, siedzące w głębi na skałkach, przyjaźnie skinęły kosmonautom kulistymi kaskami. W dalszej części podwodnego ogrodu dzieci goniły się na motorowerkach.

Przed wejściem do baru profesor spojrzał na jezioro, w którym pogrążała się właśnie inna kabina.

— Mimo że przyspieszenie jest tu znacznie mniejsze niż w naszej ćwiczeniowej wirówce, po prostu zaparło mi oddech.

— Mnie również — przyznał Matej. — Pewno dlatego, że jesteśmy tu po cywilnemu.

Larsson spojrzał na nich niechętnie i wstąpił do baru. Kiedy weszli w ślad za nim, siedział już przy sześciobocznym stole, na środku którego lśniły klawisze automatu.

— Czego się napijemy? — zapytał Bill.

— Reklamują jakiś nowy koktajl truskawkowo — ananasowy na mleku kokosowym, może spróbujemy? — zaproponował Matej.

— Daj spokój tym nowościom! — obruszył się Larssen. — Mam dziś ochotę na kieliszek propergolu!

To mówiąc nacisnął z furią jeden z klawiszy. Odskoczyła klapa i melenowy pojemnik pojawił się przed gośćmi. Alkohol w jego wnętrzu mienił się wspaniałym fioletem.

— Tylko jeden kieliszek, Sven! — powiedział cicho profesor. — Jutro w nocy wyruszamy.

Statek kosmiczny czekał na nich z dziobem wycelowanym w gwiazdy. Gdyby nie obawa przed docinkami kolegów, Matej pogłaskałby palcami jego lśniącą pokrywę. Z platformy windy objął spojrzeniem opalizujące niebo, zabudowania kosmodromu, rakiety pasażerskie i pocztowe… Przyszło mu nagle na myśl, że opuszcza to i wszystko inne na czas bardzo długi — może na zawsze. Do tej pory stale marzył o wielkich wyprawach. Okres coraz cięższych prób, jakim ich poddawano, tysiące stron pokrytych schematami, wzorami, równaniami — wszystko to straciło znaczenie wobec „Albatrosa”, który za chwilę miał wystrzelić w niebo wśród ognistych wybuchów. I teraz, w momencie rozstania, wzrok Mateja dostrzegł nagle piękno tego, co pod wpływem przyzwyczajenia oglądał dotąd obojętnie.

Głośniki ponownie rzuciły stanowcze wezwanie: „Opuśćcie pobliże wyrzutni! Ostatni elektrowóz wycofa się za pięć minut!” Jakby dla podkreślenia wagi tych słów, promienie reflektorów przestały omiatać teren i skupiły się na grupie ludzi, wśród których górował wzrostem Sven Larsson. Stał w otoczeniu reporterów, nie mogących zdecydować się na porzucenie swej zdobyczy, i wielbicielek z naręczami kwiatów.

Inżynier uśmiechnął się jeszcze do kamer terrawizji, wyrwał się z kręgu łowców autografów i ruszył do windy. Nie przestawał się uśmiechać, lecz był to uśmiech wymuszony, kontrastujący z niespokojnym wyrazem oczu.

„To nic, otrząśnie się z tego — pomyślał Matej. — Mamy dość czasu przed sobą.”

Winda zatrzymała się bezszelestnie. Z brzozowego lasku doleciał ledwo wyczuwalny powiew. Matej wciągnął głęboko powietrze i przekroczył próg, usiłując opanować drżenie warg.

Skrępowany kombinezonem anty — g Matej był bezsilny jak poczwarka w jedwabnym kokonie. Ramiona, nogi, całe ciało było poddane wzmagającemu się ciężarowi przyspieszenia. Każdy oddech wymagał bolesnego wysiłku.

Tarcze zegarów zdawały się unosić nad nim we mgle. Sądził początkowo, że to dym dobywa się ż płonącego brzucha statku. Chciał krzyknąć, lecz nie zdołał wydobyć głosu z krtani. Nie mógł nawet opuścić powiek.

Stracił niemal przytomność, gdy zmienił się rytm owych drgań, jakim ulegał olbrzymi pojazd, i ucisk począł się zmniejszać. Matej, jeszcze oszołomiony, usłyszał głos pilota:

— Mister Gromow!

— Profesorze! Dlaczego pan nie odpowiada?

Gromow zaśmiał się cicho — słabym śmiechem podobnym do dalekiego echa.

— Przestraszyłeś się, Bill? Ledwie doszedłem do siebie…

— Jak się pan czuje? Może podejść do pana?

— Nie, nie! Masz dosyć kłopotu z aparatami. Sven i Matej są tu bliżej.

— Ale obaj milczą!

Matej wreszcie wyzwolił się z żelaznych kleszczy, które go ściskamy za gardło.

— Astronom jest na swoim stanowisku — szepnął. — Zobaczymy, jak się miewa Sven.

Bill odetchnął z ulgą.

— Skoro pan już wrócił do siebie…

Podczas specjalnych ćwiczeń na Ziemi Larsson okazywał największą wytrzymałość na raptowne przyspieszenie. Teraz leżał bez ruchu, z czołem pokrytym wielkimi kroplami potu. Bill wyjął lancet ż torby lekarskiej, gorączkowym ruchem przeciął elastyczną powłokę z krylonu i przytknął ucho do piersi inżyniera. Serce biło cicho jak skrzydła motyla, lecz jednak biło.

W tym okresie podróży rola pilota sprowadzała się przede wszystkim do czuwania nad sprawnym działaniem przyrządów. Jego umiejętności miały być potrzebne później, podczas skomplikowanej operacji miękkiego lądowania, kiedy nie można będzie zdać się jedynie na mózg elektronowy przy ocenie wszystkich czynników wewnętrznych i zewnętrznych.

Mimo to ani pilot, ani reszta załogi nie pozwalali sobie na dolce far niente. Ze względu na szczupłość kabiny nie zabrali tylu specjalistów, ilu wymagała ta wyprawa, toteż załoga musiała posiąść w rekordowo krótkim czasie wiadomości, jakie normalnie człowiek przyswaja sobie latami. Nauka trwała dalej podczas podróży. Matej, na przykład, astronom z wykształcenia, uzupełniał swą wiedzę w zakresie botaniki, a zwłaszcza flory podbiegunowej i pustynnej, która rozwija się w warunkach podobnych do tych, jakie panują na Marsie. Larsson przed specjalizacją w lotach międzyplanetarnych ukończył medycynę. Z tego tytułu powierzono mu troskę o zdrowie kolegów. Natomiast profesor Gromow, sława w dziedzinie budowy pojazdów kosmicznych, zapełnił półki biblioteczne traktatami z zakresu mineralogii; ślęczał teraz nad nimi całymi dniami.

Długotrwałe współżycie wymagało od kosmonautów jeszcze innych umiejętności. Przed opuszczeniem Ziemi ustalili, że codzienne posiłki będą przygotowywać kolejno. Skończyli nawet krótki, przyspieszony kurs sztuki kulinarnej. Ponieważ jednak każda sztuka wymaga choćby odrobiny talentu, niepowodzenia towarzyszy skłoniły Mateja do podjęcia się roli jedynego kucharza.

Co prawda, ograniczony asortyment surowców nie pozwalał mu rozwinąć twórczej fantazji, lecz wykorzystywał ją w pełni na miniaturowym ekranie kinocybru.

Ponieważ mowa tu o zupełnie nowym wynalazku, dla sprostowania nieścisłości, jakie zakradły się do artykułów pseudopopularnych, pozwolimy sobie opisać pokrótce kinocyber, tym bardziej, że odegrał on pewną rolę w dramacie, który miał miejsce na pokładzie „Albatrosa”. Współpraca między widzami a zespołem cybernetycznym, o której tak szeroko rozpisywali się rozentuzjazmowani dziennikarze, w ogóle jako taka nie istnieje. Kinocyber jest tylko udoskonaloną maszyną. Jego oryginalność polega na tym, że widzowie są jednocześnie scenarzystami, reżyserami, scenografami oraz aktorami widowiska. Siedząc wygodnie w fotelach, narzucają postępowanie stworzonej przez siebie postaci. Widowisko można w każdej chwili przerwać i wyświetlić ponownie, gdy zespół cybernetyczny zachowuje wszystko w swej pamięci. A ponieważ widzowie nie wiedzą, kto kieruje każdą z postaci, akcja przez dłuższy czas rozwija się w sposób nieprzewidziany, podyktowana fantazją nie ograniczoną w czasie i przestrzeni.

Kinocyber znajduje się jeszcze w fazie badań i doświadczeń, lecz kosmopsycholodzy nalegali usilnie, żeby wyposażyć „Albatrosa” w jeden z pierwszych aparatów. „Lot na planetę Mars wielce różni się od lotów dotychczasowych — powiadali. — Długotrwały pobyt w przestrzeni kosmicznej może wywołać stan ciągłego niepokoju lub na odwrót, zwolnienie procesów nerwowych, spowodowane obniżeniem pobudliwości kory mózgowej. W obu wypadkach kinocyber stanowi środek niezastąpiony. Zapewnia on kosmonautom najskuteczniejszą czynną rozrywkę.” Istotnie, kosmonauci większą część wolnego czasu spędzali przed ekranem.

Nie bez wahania zdecydowali się wysłać pierwszy impuls do zespołu komórek moletronicznych. Rozumieli, że nie warto układać banalnej opowieści ani przygody, w której chodzi o ciągłe zaskakiwanie widza.

Matej wpadł wreszcie na dobry pomysł: stworzył tło z czerwonawych piasków. Ktoś inny zaraz przeprowadził przez pustynię kanał niknący na horyzoncie. Trzeci zaciemnił niebo i ozdobił je dwoma kryształowymi księżycami.

Aparat ten wypróbowano w obecności załogi zaraz po zainstalowaniu go we wnętrzu statku. Wówczas jednak specjaliści ograniczyli się do wyobrażenia sobie kilku odizolowanych, statycznych elementów: człowieka, domu, kwiatu… Teraz złudzenie życia było zupełne. Piaski zapożyczyły światło od marsjańskich satelitów, na dnie kanału lśniła smuga wody, a pamięć dźwiękowa zespołu cybernetycznego, pobudzona czyjąś myślą, podkreśliła panującą tam ciszę odległym szmerem wiatru. Potem zjawiła się pierwsza postać.

Automatyczne stacje międzyplanetarne nie zdołały odpowiedzieć stanowczo na pytanie: czy istnieje życie na Marsie. Było to zresztą głównym zadaniem międzynarodowej ekspedycji. Jednakże Marsjanin zbliżał się powoli do kanału, jakby płynąc nad piaskiem. Był stworzeniem człekokształtnym, średniego wzrostu, z trójkątną twarzą, w której lśniło dwoje olbrzymich oczu jak dwa złote płatki. Szarfa połyskująca misternym haftem we wszystkich kolorach tęczy przepasywała mu na ukos wąskie piersi. Nadchodził z wolna, przebierając palcami po haftach i zapełniając powietrze melancholijnym szumem.

Obecność Marsjanina uwydatniała jeszcze rozpaczliwą pustkę otoczenia. Matej energicznie zareagował. Na niebie pojawił się słup ognia, i statek kosmiczny, podobny do „Albatrosa”, wylądował nie opodal kanału. Otwarły się metalowe drzwi… Ktoś wyprzedził astronoma. Na progu stanęła szczupła postać.

„To Sven — pomyślał Matej. — Nie może bez… Nie ubrał jej nawet w kosmiczny kombinezon!”

Zirytowany tym rzucił na ekran wymyśloną przez siebie postać. Był to Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej, który wciągnął z powrotem kosmonautkę i podał jej odpowiedni ubiór. Ona jednak wzruszyła ramionami („uparciuch z tego Svena!”) i wciągnęła głęboko powietrze pełne nieznanych zapachów.

Para Ziemian czekała przez chwilę w niepewności, lecz nikt więcej nie ukazał się na progu. Trzeci członek wyprawy nie został jeszcze stworzony. A może ostatnia postać nie miała być uczestnikiem wyprawy?

Zjechali windą na czerwonawy piasek. Z przeciwległego brzegu Marsjanin przyglądał im się nieruchomo. Przebierał tylko jakby szybciej palcami po różnobarwnych haftach i nuta zdziwienia wśliznęła się w melancholijny szmer.

Dziewczyna uśmiechnęła się do niego. I on się uśmiechnął dziwną, bezzębną gębą.

— Przypominasz postać z książki — powiedział mu na powitanie Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej.

Alarm meteorytowy przerwał widowisko.

— Szach! — powiedział Matej niepewnie, jakby przestraszony możliwością nieoczekiwanego zwycięstwa. A że miał przy tym zmysł samokrytyczny, dopatrzył się podobieństwa między sobą a owym graczem amatorem, który nie mógł uwierzyć, że pokonał arcymistrza Ostapa Bendera.

Larsson czekał na ruch wpatrując się w pustkę. Na jego twarzy, okrytej tygodniowym zarostem, malowało się jedynie znużenie i obojętność. Przyjrzawszy mu się baczniej Matej stwierdził, że włosy inżyniera, jego piękne jasne włosy, lśniące niegdyś jak złoty kask, przybrały odcień matowy, spopielały.

— Szach! — powtórzył głośniej.

Larsson drgnął i skierował wzrok na szachownicę; figury były przymocowane do niej jak insekty pod szkłem. Zorientował się zaraz, że mat był nieunikniony. Uścisnął miękko dłoń Ma te ja, odpiął pas, którym był przywiązany do fotela, i powiosłował rękoma w powietrzu, aby znaleźć się przy drzwiach.

Matej odprowadził go zatroskanym wzrokiem. Zdawało mu się, że przegrana Larssona — pierwsza przegrana, odkąd grali ze sobą, nie wróży nic dobrego.

Sven Larsson w zawrotnym tempie wspiął się po szczeblach kariery, zdobywając w ciągu roku tytuł mistrza klasy międzynarodowej. Do jego licznych sukcesów należało zdobycie rekordową ilością punktów zwycięstwa w konkursie eurowizji. Matej przypomniał sobie zdjęcie, na którym szczupła Włoszka z obfitym biustem wręczała zwycięzcy laurowy wieniec. Symboliczne liście zastąpiono artystycznie zwiniętymi banknotami.

Abstrahując od tego rodzaju występów, Larsson był naprawdę znakomitym szachistą. Chwaląc go za wytrwałość i ostrożność, specjaliści przepowiadali mu wspaniałą przyszłość. Pewien dziennikarz napisał nawet, że jeśli Marsjanie grają w szachy („a istoty rozumne muszą grać w szachy, niezależnie od tego, z jakiej pochodzą planety”), to Ziemianie będą godnie reprezentowani.

Mimo że Matej nie miał takiej wiedzy teoretycznej ani takich zagrywek jak Larsson, często w wolnym czasie, po wypełnieniu programu przygotowań kosmicznych, zasiadał z nim do gry. Udało mu się kilkakrotnie uzyskać remis i byłby szczęśliwy, gdyby złośliwiec Bill Ramsay nie twierdził, że Szwed umyślnie dał mu tę drobną satysfakcję, żeby go nie zniechęcić. „Przecież będziesz jedynym jego partnerem, dopóki nie spotka się z Marsjanami” — mawiał Bill mrugając na profesora.

Rzeczy przybrały całkiem inny obrót na „Albatrosie”. Larsson miał przewagę w otwarciu dzięki temu, że znał doskonale najważniejsze jego warianty, lecz gubił się w środkowej części rozgrywki, tak że musiał dobrze się namyślać przy końcu, aby uzyskać nierozegraną. No a teraz…

Matej spojrzał na ścienny zegar i wstał. Nadszedł czas, żeby zastąpić Billa przy sterze.

— Zastanawiam się, czy Larsson… — szepnął Gromow w zamyśleniu.

— Odłóżmy to na później — przerwał Bill. — Proszę wybaczyć, profesorze, lecz teraz trzeba działać szybko, bo może być za późno.

Umilkli przypominając sobie z przerażeniem różne rzeczy, których znaczenia dotąd nie doceniali. Zachowanie bowiem Larssona dawno już powinno było ich zaniepokoić.

Jak wiadomo, załoga „Albatrosa” składała się z ochotników, wybranych spośród najlepszych kosmonautów z Międzynarodowego Ośrodka Badań Przestrzeni Kosmicznej. Można by więc oczekiwać” że każdy dołoży wszelkich starań, aby wyprawa się powiodła. Jednakże Larsson niechętnie wypełniał swe obowiązki, a po pracy rzucał się na posłanie, odwracał twarzą do ściany i leżał tak godzinami w dziwnym odrętwieniu. Ożywiał się jedynie przy kinocybrze.

Profesor Gromow szukał jakiegoś wyjaśnienia.

— Może gorzej od nas znosi stan nieważkości?

— Larsson? — zdziwił się Matej. — Przecież był najwytrzymalszy podczas ćwiczeń.

— Pamiętaj o szoku wywołanym” startem! — wtrącił Bill.

— I o tym, że przebywamy od miesiąca w Kosmosie — dorzucił profesor.

Nazajutrz po starcie do programu codziennych zajęć włączono ćwiczenia, mające na celu lepsze przystosowanie do życia w stanie nieważkości. Były to właściwie kosmonautyczne zabawy, chociaż łatwo można było rozpoznać ich ziemskie wzory. Pierwsze ćwiczenie przypominało pływanie w powietrzu. Kosmonauci stawali w jednym końcu kabiny i starali się wiosłować ramionami w powietrzu, żeglując w drugi jej koniec. Szczupły, silny Bill zwykle pierwszy przybywał do mety. Drugie ćwiczenie — rodzaj zapasów — wymagało raczej zręczności niż siły. Zaczynając od środka kabiny zapaśnicy starali się przycisnąć przeciwnika do jednej ze ścian. Rewelacją turnieju był Gromow, który przypomniał sobie wyczyny z dzieciństwa spędzonego we wsi nad Donem.

Niestety, ćwiczenia te nie miały żadnego wpływu na Larssona. Po kilku próbach, wykonanych bez zapału, wpadł w złość:

— Zdziecinnieliście!

I stanowczo odmówił udziału w zawodach, bardziej jeszcze izolując się od reszty kolegów.

Uznali, że trzeba go wciągnąć do działania, które by wyrwało go z sieci czarnych myśli. Matej oświadczył, że będzie musiał poświęcić więcej czasu na badanie zjawisk niebieskich, gdyż przyrządy sygnalizują natężenie promieniowania kosmicznego i zmiany w układzie widma gwiazd w konstelacji Łabędzia. W związku z tym poprosił Larssona, by go zastąpił przy hodowli roślin na pożywkach wodnych.

Po pewnym czasie profesor zaczął się uskarżać na ból oczu.

— Nic dziwnego! — parsknął Larsson. — Skoro siedzi pan ciągle z nosem w książkach.

— Chciałbyś, żeby wetknął nos w poduszkę, jak ty? — odparował Bill.

Nie skończyłby na tym, ale Matej dał mu znak, żeby zamilkł. Nie zawsze chirurgia jest najwłaściwszą metodą leczenia.

Pragnąc wykonać plan studiów, profesor poprosił Billa, by mu czytał przynajmniej godzinę albo dwie dziennie. Pilot w tym czasie musiał jednak sprawdzić działanie silników, tak że lektura znów obciążyła Larssona. Stawiał początkowo opór, ale że miał najmniej zajęć, więc musiał w końcu skapitulować.

Czwarta postać wysiadła niebawem z kuli gwiezdnego statku. Przybywała z systemu planetarnego Syriusza i miała za zadanie zbadać wyższe formy życia w układzie słonecznym. Przypadek sprawił, że natknęła się na nie od razu, lecz wcale jej to nie ucieszyło, gdyż nie potrafiła się cieszyć. Była robotem.

Matej daremnie próbował odgadnąć, projekcją czyich myśli są postacie na ekranie. Zrozumiał wreszcie, że ich postępki oraz często niekonsekwentne wypowiedzi zależą od reguł gry, których i on coraz dokładniej przestrzegał. Albowiem urok kinocybru polegał między innymi na tym, że postacie miały znaczną swobodę działania, zgodną wszakże z logiką wydarzeń. Tak więc Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej podziwiał szczątki marsjańskiej cywilizacji, słuchał wyjaśnień trubadura o złotych oczach, zakochał się w kosmonautce i spierał z robotem o to, która z dwóch cywilizacji osiągnęła wyższy poziom. Usiłował nawet uczyć go gry w szachy, mając cichą nadzieję, że Larsson przy tym się zdradzi. Wszakże Marsjanin, przebierając w powietrzu długimi palcami, podjął nową opowieść o czasach, kiedy planetę pokrywały lasy i skupiska miejskie, Kosmonautka oświadczyła, że woli robić na drutach, robot zaś długo słuchał go w milczeniu, by na koniec stwierdzić, że filtr użyteczności nie przepuścił nic do jego elektronicznej pamięci.

Tymczasem „Albatros” kontynuował lot na Marsa. Świetlisty punkt, wskazujący położenie kosmicznego statku, przesuwał się nieznacznie na wielkiej mapie planetarnej, zostawiając za sobą jaskrawo — czerwoną smugę. Przez okna z borazonu tak przejrzyste, jakby wcale nie istniały, widać było jaśniejące nieruchomo gwiazdy. Dawno zniknął złudny błękit atmosfery. Dookoła trwała gęsta, przytłaczająca, namacalna ciemność, podobna do oceanu, na którym rozsiane są wyspy w odległościach tak ogromnych, że myśl ludzka nie potrafi ich ogarnąć. Kosmonauci mieli jednak wrażenie, iż wszystko dookoła jest nieruchome, że utknęli na wieki w punkcie uwolnionym od dobroczynnej tyranii Wszechświata.

Twórca „Albatrosa”, profesor Gromow, długo poszukiwał materiału zapewniającego należytą trwałość powłoce statku kosmicznego; wreszcie zdecydował się na stop kadmu i berylu, uzyskany w próżni, a później odlewany w atmosferze argonu. Kilka warstw tego stopu miało zabezpieczyć pojazd przed bombardowaniem cząstek elementarnych. Przeciwko większym przeszkodom kadłub statku został uzbrojony w urządzenia radarowe, sygnalizujące mózgowi elektronowemu zbliżanie się niebezpieczeństwa; lekkie zboczenie z toru pozwalało na uniknięcie zderzenia. Podczas prób przeprowadzonych na Ziemi przyrządy te działały bezbłędnie. Ale przy pierwszym nadchodzącym spotkaniu z ławicą meteorytów cień niepokoju zasępił kosmonautów. Ławica bowiem była zbyt wielka, by ją „Albatros” mógł okrążyć, musiał więc przemknąć się między meteorytami, narażony jednocześnie na działanie cząstek elementarnych.

W tej niebezpiecznej sytuacji zachowanie Larssona raz jeszcze zdziwiło załogę. Był najspokojniejszy ze wszystkich, swobodny i uśmiechnięty; takim go widywano tylko na Ziemi.

— Co mu się stało? — dziwił się Matej odprowadzając go spojrzeniem do kabiny pilota. — Gdyby na pokładzie był alkohol…

— Przecież jest! — wtrącił popędliwie Bill. — Larsson zawsze ma dostęp do apteczki.

Gromow z gestem irytacji włączył się do rozmowy:

— Za daleko posuwacie się, chłopcy! To mi wygląda na zawiść!

Zanim Bill zdążył odpowiedzieć, Larsson wrócił i przypomniał, że pora na kinocyber.

— Nie zwlekajmy — powiedział. — Za dwie godziny…

Za dwie godziny mieli się spotkać z ławicą meteorytów.

Spektakl zaczął się w niespokojnym nastroju. Marsjanin stał się bardziej ruchliwy, kosmonautka bardziej gadatliwa, Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej raz po raz spoglądał na zegarek… Nie zmieniło się tylko zachowanie robota. Poruszał się ciężkim krokiem na ekranie i wydobywał dziwne przedmioty z gwiezdnego pojazdu.

— Co robisz? — spytała kosmonautka.

— Chcę zachować wasze podobizny.

— Czemu właśnie teraz przyszło ci to na myśl? — zdziwił się Stary Wilk Przestrzeni Kosmicznej.

— Dlatego, że dopiero teraz jesteście sobą naprawdę.

— Nie rozumiem — wyszeptał Marsjanin pieszcząc dźwięczące hafty.

— Rozumiecie aż za dobrze!

To był głos Larssona. Zdjął hełm z czułkami psychokonwertora i uśmiechał się wyzywająco.

— Sven, co cię napadło? — pilot zmarszczył brwi.

— Nic szczególnego, Bill. Po prostu chcę żyć. Za drogo by nas kosztowała sława.

Larsson nacisnął guziki umieszczone na oparciach fotela. Uwolniony z zacisku elastycznych pasów uniósł się raptownie pod sam sufit.

— Co ci jest, Sven? Co chcesz zrobić? — zaniepokoił się profesor.

— To, co dawno należało! — odpowiedział inżynier zmierzając do drzwi. — Dotarliśmy do kresu i zawracamy. Jeśli ktoś chce wysiąść…

Nie dowierzając własnym uszom, Bill i Matej niemal jednocześnie rzucili się ku niemu. Ale Szwed, który śledził ich z ukosa, wykonał półobrót w powietrzu i wyciągnął rękę z prawej kieszeni. Rozległ się strzał. Bill pobladł i chwycił się za ramię. Matej zawahał się — i to wystarczyło, żeby Larsson zamknął drzwi z drugiej strony. Astronom rzucił się do pomocniczego silnika i nacisnął guzik, lecz mechanizm odmówił posłuszeństwa. Drzwi zostały zablokowane. Wszyscy trzej byli więźniami inżyniera.

— Po co szukać skomplikowanych wyjaśnień! — wykrzyknął pilot rozdrażniony bólem ramienia. — Jak świat światem, zawsze zdarzali się tchórze!

Gromow pokręcił głową.

— Upraszczasz, Bill.

— Gdyby lot nasz mógł być oglądany na ekranach telewizorów — powiedział ze swego kąta Matej — Larsson by się nie zmienił. Całą swą odwagę czerpał z blasku fleszy i reflektorów, z podziwu, który czytał we wszystkich oczach.

— Lękam się, że nie będziesz mógł nikomu przekazać tych subtelnych uwag — mruknął Bill.

Nastała chwila milczenia. Przerwał ją Matej głośno wyrażając myśl, która nie dawała mu spokoju:

— Byłby pewien sposób, żeby mu przeszkodzić…

Profesor i pilot obrócili się ku niemu. Sami na próżno łamali sobie głowy w poszukiwaniu jakiegoś rozwiązania. Żeby utorować drogę przez metalowe drzwi, trzeba by mieć aparat acetylenowy albo jakiś wybuchowy materiał, oni zaś nie mieli pod ręką nawet młotka czy dłuta.

Sytuacja była doprawdy rozpaczliwa. Larsson znajdował się w kabinie pilota i robił na pewno obliczenia konieczne do tego, by zawrócić statek kosmiczny na Ziemię. Oznaczało to nie tylko zniweczenie wszystkich nadziei związanych z wyprawą. Najmniejszy błąd mógłby zagrozić życiu całej załogi. Zbaczając z toru wyznaczonego niezwykłe precyzyjnie w Międzynarodowym Ośrodku na Ziemi, „Albatros” mógłby znaleźć się na łasce i niełasce ślepych sił Kosmosu. A wówczas…

— Gdybym wyszedł przez kabinę—śluzę… — podjął Matej bardziej stanowczo.

— No proszę! — burknął pilot. — Ma ochotę na przechadzkę w przestrzeni kosmicznej!

W oczach profesora błysło jednak zrozumienie.

— Mów dalej, Matej!

— To tylko hipoteza. Zastanawiam się, czy nie można by się dostać do wnętrza przez jedną z dysz silników zapasowych.

— Nie pamiętam dokładnie średnicy dysz — powiedział Gromow.

— A jeśli Larsson skończy tymczasem obliczenia i uruchomi silnik? — przerwał Bill.

— Oczywiście, istnieje ryzyko — przyznał Matej z lękiem. — Ale wolałbym umrzeć w ułamku sekundy niż…

— Łudzisz się, mój drogi! Ubiór ochronny jest wytrzymały, a pęd pary rzuciłby cię daleko od kosmicznego statku. Śmierć twoja nastąpiłaby prędzej, ale byłbyś tam sam! Zupełnie sam!

Bill zamilkł i próbował otworzyć paczkę papierosów. Trudno mu to było zrobić jedną ręką. Profesor pomógł mu i podsunął ogień zapalniczki. Płomień migotał przez chwilę, zmniejszył się, zbladł i skulił, wreszcie zgasł.

Dopiero wtedy zdali sobie sprawę, że ustał ledwo słyszalny szum wentylatorów. Wyłączając silnik zapasowy, Larsson zapewne mimo woli uszkodził sztuczny obieg powietrza w kabinie. Bez tego zaś w stanie nieważkości nie tylko płomień przygasa, lecz i ludzie się duszą po pewnym czasie.

Matej nie wahał się dłużej.

— Spróbuję — powiedział cicho. — Pomóżcie mi się ubrać.

Pompy umieszczone w ścianach kabiny—śluzy pochłonęły ostatni łyk powietrza. Klapa zewnętrzna się otwarła. Malej zrobił krok, później drugi i jego magnetyczne podeszwy przylgnęły do powłoki „Albatrosa”.

Autorzy podręcznika kosmonautyki nie omieszkali udzielić wskazówek, w jaki sposób można się poruszać, kiedy stopy związane są z pojazdem planetarnym polem natężenia magnetycznego, reszta zaś ciała swobodnie unosi się w przestrzeni. Lecz to, co wydawało się nader proste, okazało się teraz niesłychanie skomplikowane. Przy każdym ruchu. Matej przechylał się to w jedną, to w drugą stronę, chwiejąc się jak dziecko, które ledwo nauczyło się chodzić. Nie było mowy o zorientowaniu się w sytuacji, dopóki nie odzyska równowagi, pomijając to, iż posuwał się w takiej ciemności, w porównaniu z którą najczarniejsze noce na Ziemi wydawały się orgią światła.

Postanowił tedy na początek zapanować nad swymi ruchami; powoli, ostrożnie wyciągnął się wzdłuż pojazdu. Zapalił żarówkę na kasku i starał się odszukać jedną z dysz silników pomocniczych. Ujrzał w pobliżu cylindryczny wylot i poczołgał się w jego stronę. Posuwał się centymetr po centymetrze, oddychając z coraz większym wysiłkiem, okryty całunem zimnego potu. Na skutek dziwnego procesu rozdwojenia widział z góry samego siebie, ślizgającego się na lśniącej powierzchni „Albatrosa” niby olbrzymia gąsienica z bezkształtnymi wypustkami.

Gdy dotarł do wylotu dyszy, musiał pozwolić sobie na chwilę wytchnienia. Był u kresu sił, nieznośne pragnienie paliło mu wargi. Starał się nie myśleć o dłoni, która gdzieś tu, w pobliżu, sięga do trójkątnego guzika. Co robią teraz Bill i profesor? Oby tylko nie przyplątała się infekcja…

Umyślnie odwlekał moment ustalenia średnicy cylindra. Może jego desperacka próba już tutaj skończy się niepowodzeniem? I czy starczy mu sił, żeby wrócić do kabiny—śluzy?

Cylinder jednak okazał się dość szeroki. Pomagając sobie rękami i nogami, Matej czołgał się niby w nie kończącym się koszmarze, aż natknął się na nieoczekiwaną przeszkodę. W świetle żarówki ujrzał z przerażeniem, że otwór, przez który para dostawała się do dyszy, ma ledwie kilka centymetrów średnicy, jest małym, ciemnym krążkiem na środku masywnej, metalowej płyty.

Wszystkie wysiłki wydały mu się daremne. Zrozpaczony zamachnął się i z impetem uderzył kaskiem w przeszkodę.

Płyta metalowa ustąpiła. Jaskrawoczerwone światło — sygnał alarmowy — zaczęło pulsować w pomieszczeniu sprężającym parę. Matej znieruchomiał, nie pojmując, co się tu stało. Później dopiero spostrzegł wieko przymocowane tylko z jednej strony i zależne od ruchu ogromnej sprężyny.

Pozwalając zatrzasnąć się za sobą zdradliwej klapie pomyślał, że gdyby inżynier nacisnął trójkątny guzik, to tutaj ciśnienie pary zgniotłoby go mimo ochronnego ubioru. Nie zaznałby nawet tortury, jaką jest powolna agonia w samotności.

Należało się teraz przygotować do ostatniej próby. Nie miał złudzeń co do przebiegu spotkania z Larssonem. Jedyną szansą było zaskoczenie go i obezwładnienie. W tej loterii tylko jeden los wygrywał.

Świadom tego, że podtrzymujące go dotąd napięcie nerwowe niemal całkiem osłabło, postanowił za wszelką cenę doprowadzić rzecz do końca. Chwiejnym krokiem ruszył do kabiny pilota i zaczął szukać mechanizmu otwierającego metalową klapę. Jeszcze go nie znalazł — czerwone pulsowanie raziło jego wzrok, palce drżały — kiedy nagle klapa się otwarła i ukazał się Larsson, ubrany również w kostium nieodzowny w przestrzeni kosmicznej.

Ochłonąwszy prędzej ze zdziwienia, inżynier zrobił krok naprzód, wyciągnął ręce i chwycił Mateja za barki, ściskając go niby w kleszczach. Astronom, zupełnie wyczerpany, nawet nie próbował się opierać.

Larsson rzucił go na kolana i trzymając żelazną dłonią, zamierzał zerwać mu z głowy kask. Patrząc na okrągłą płytę, za którą czyhała mroczna ssawka otchłani kosmicznej, Matej zrozumiał, jaką straszliwą zgubę obmyślił dla niego były partner gry w szachy. Ostatnim wysiłkiem wyrwał się z uścisku, potykając się zrobił kilka kroków do kabiny pilota i wszedł przez otwartą klapę. Miał jeszcze tyle energii, by ją zamknąć i zablokować, a potem runął w przyzywającą go od dawna mgłę.

Puk, puk, puk!

Młotek profesora obciosuje drzazgi z purpurowej skały, żłobionej cienkimi, srebrnymi żyłkami. Spadają wolno, krążąc jak liście ziemskich drzew, a gdy tylko dotkną marsjańskiego gruntu, przemieniają się w olbrzymie gąsienice, które pełzają zostawiając za sobą lśniące ślady.

Puk! Puk!

Gdzie się podział profesor? Przy czerwonej skale jest tylko Bill Ramsey. Bije się w piersi, wołając: „Sam jeden w przestrzeni kosmicznej! Sam jeden!” A oto i Larsson za lawetą małego działa. Zapala lont rewolwerową zapalniczką i szczerzy zęby: „Szach — mat!” Pocisk wylatuje bezgłośnie z krótkiej lufy. Bill trafiony w ramię zakreśla dziwną trajektorię. Postać jego jakby się rozpływa w krwawym świetle przestworzy. Dobiega tylko głos: „Sam jeden… Sam jeden… Sam jeden…”

Puk! Puk!

Matej cicho jęknął. Każde uderzenie boleśnie odzywało się w jego mózgu. Podniósł nieco powieki i ujrzał tuż obok policzka podłogę pokrytą grubą warstwą melenu. Chciał się podnieść, lecz odrętwienie uwięziło jego członki w puszystych obręczach najeżonych milionem igieł.

Puk! Puk! Puk!

Stukanie dochodziło z kabiny sprężającej parę… Larsson!

Niedawne wspomnienia nagle skłębiły się w głowie Mateja. „Bill i profesor czekają na mnie… a może już nie czekają. Wentylatory przestały działać?”

Ledwo powstał, osłabienie ogarnęło go ponownie jak zdradziecka toń, z której wydobył się największym wysiłkiem. Po dziecinnemu przytknął ucho do ścianki działowej i nasłuchiwał z zapartym tchem. Nic, tylko tętnienie krwi w żyłach. „Może zemdlał… Powinienem otworzyć! A jeśli się zaczaił?”

Zawrócił i rozejrzał się po kabinie jakby w poszukiwaniu jakiejś wskazówki. Wzrok jego spoczął na tablicy rozdzielczej i zatrzymał się na trójkątnym guziku. Z mroków pamięci wyłoniły się zdania wykute kiedyś na blachę. „W razie uszkodzenia głównego steru w kabinie pilota, kosmonauci mogą się posłużyć sterem pomocniczym, umieszczonym w kabinie kontrolnej. Na tablicy znajdują się w tym samym układzie: 1. drążek sprzęgła silnika atomowego, 2. trójkątny guzik, który uruchamia silniki pomocnicze…”

Matej drgnął. „Tylko jeden ruch i… Wcale by nie cierpiał, bo ciśnienie pary zmiażdżyłoby go w mgnieniu oka.”

Oderwał wzrok od trójkątnego guzika i nagle oprzytomniał. Poprzednia myśl wydała mu się potwornością. Znów ujrzał przed sobą gładkie czoło inżyniera pochylonego nad szachownicą i jego długie palce, bębniące na stoliku w czasie, gdy Matej biedził się nad znalezieniem wyjścia z beznadziejnej sytuacji. Przypomniał sobie noc spędzoną wspólnie na tarasie obserwatorium astronomicznego, kiedy marzyły się im obu niesamowite pejzaże marsjańskie.

Zniecierpliwiło go własne niezdecydowanie. „Przede wszystkim trzeba uwolnić tamtych. Wspólnie się naradzimy, co zrobić z Larssonem.” „A jeśli później nie zastaniesz go przy życiu? — odezwał się głos sumienia. — Może wdycha już ostatek tlenu?” „Tym lepiej! — zawziął się Matej. — Wszystko to z jego winy!” Ale pod koniec tego wewnętrznego dialogu ręka jego jakby mimo woli ześliznęła się na mechanizm podnoszący klapę.

Metalowa pokrywa zaczęła wsuwać się w ścianę, podczas gdy powietrze z kabiny kontrolnej przedostawało się do sąsiedniego pomieszczenia. Zmagając się z niewidocznym strumieniem, Matej o ułamek sekundy za późno zobaczył inżyniera. Uniosło się okrągłe wieko dyszy, miał przed sobą kask i zniekształcone przez strój ochronny ręce Szweda. W prawej dłoni błysnął rewolwer, jego ciemne oko patrzyło w źrenice Mateja. Instynktownie pochylił głowę, naciskając jednocześnie guzik zamykający klapę. Ciemne oko błysnęło groźnie. Gdzieś w tyle kula trafiła w metal.

Matej ponownie ocknął się na podłodze. Ściany jakby się nad nim schylały, powietrze ciążyło ołowiem i paraliżowało ruchy.

Kula trafiła w trójkątny guzik.

Epilog

W świetle palącej się na kasku żarówki Matej dostrzegł lśniącą drzazgę wbitą w kadłub „Albatrosa”, pozostałą tam po przejściu statku przez ławicę meteorytów. Wyrwał ją i schował troskliwie do kieszeni kombinezonu. Na pewno profesor Gromow będzie mu wdzięczny za pierwszy okaz do jego kolekcji minerałów pozaziemskich.

Wprowadzony na właściwy tor „Albatros” leciał w stronę Marsa. Dookoła panowała gęsta, przytłaczająca, namacalna ciemność. W tym bezkresnym mroku znajdowało się gdzieś ciało Larssona. Automatyczny pilot przejął sterowanie i przeprowadził statek wśród meteorytów.

Inżynier pozostał sam wśród lśniących gwiazd. Miał wiecznie błądzić po ścieżkach Kosmosu, jeśli jakaś spadająca gwiazda nie zetrze go na proch i nie strąci w otchłań, której bezkres go przeraził.

Matej z westchnieniem ruszył do kabiny—śluzy. Klapa zewnętrzna zamknęła się, przez szpary płynęło życiodajne powietrze. Potem odsunęła się bezszelestnie metalowa pokrywa i w prostokącie światła ujrzał postacie tych, którzy na niego czekali.

Przetłumaczyła Danuta Bieńkowska

Stanisław Lem

Ananke

Wypchnęło go coś ze snu — w ciemność. Zostawił za sobą — gdzie? — czerwonawy, zadymiony obrys — miasta? pożaru? — i przeciwnika, gonitwę, wyważenie skały, która była tamtym — człowiekiem? Gonił jeszcze odpływające wspomnienie, już z rezygnacją, i pozostała mu tylko znana dobrze z takich chwil refleksja, że w snach bywa dana rzeczywistość silniejsza i bardziej bezpośrednia od jawy; wyzbyta słów i przy całej swojej nieobliczalnej kapryśności rządzona prawem objawiającym się jako oczywistość, ale tylko tam, w koszmarze. Nie wiedział, gdzie jest, nic nie pamiętał. Wystarczyło rękę podnieść, aby się przekonać, ale miał ten bezwład za złe własnej pamięci i usiłował zdopingować ją do zeznań. Sam siebie oszukiwał: w bezruchu, przecież chciał po konsystencji posłania rozpoznać, gdzie się znajduje. W każdym razie nie była to koja. Błysk: lądowanie; iskry na pustyni; tarcza — jak gdyby fałszywego, powiększonego Księżyca; kratery — ale w pyłowej zamieci; prądy brudnej, rudej wichury; kwadrat kosmodromu, wieże.

Mars.

Leżał dalej, rozważając już teraz całkiem rzeczowo, czemu się zbudził. Miał zaufanie do własnego ciała; nie ocknęłoby się bez żadnego powodu. Prawda, że lądowanie było dość kłopotliwe, a on potężnie zmęczony, bo po dwóch wachtach bez chwili wypoczynku: Terman złamał rękę, kiedy automat dał ciąg i rzuciło go na ścianę. Spaść z sufitu, przy przejściu na ciąg, po jedenastu latach latania — co za osioł! Trzeba będzie odwiedzić go w szpitalu. Czy przez to…? Nie.

Zaczął sobie teraz po kolei przypominać wypadki poprzedniego dnia, od chwili lądowania. Siedli w burzy. Atmosfery tyle co nic, ale przy dwustu sześćdziesięciu kilometrach na godzinę prawie nie ustoisz — przy tym nędznym ciążeniu. Pod podeszwami żadnego tarcia; idąc, trzeba się wkopywać butami w piasek, dopomagać sobie grzęznącymi kostkami. I ten pył z lodowatym sykiem szorujący po kombinezonie, włażący w każdą fałdkę, ani specjalnie czerwony, ani rudy, zwykły piasek, tyle że drobny. Zdążyło go zmielić przez kilka miliardów lat. Nie było tu kapitanatu, bo i normalnego portu nie było; Projekt Marsa, w drugim roku, wciąż jeszcze cały w prowizorkach, co zbudowali, to im zasypywało, ani hotelu, ani hoteliku — nic. Kopuły dotlenione, pod linami, ogromne, każda jak dziesięć hangarów, pod promienistym parasolem stalowych lin zakotwiczonych do kloców betonowych, mało co widocznych spod wydm. Baraki, falista blacha, stosy i stosy pak, kontenerów, pojemników, butli, skrzyń, worów, miasto z ładunków, które waliły się z pasów transportera. Jedyne całkiem przyzwoite miejsce, dopięte, uporządkowane — to był stojący poza „kloszem” budynek kontroli lotów, dwie mile od kosmodromu, w którym właśnie leżał, po ciemku, w łóżku dyżurnego kontrolera Seyna. Usiadł i bosą stopą, po omacku, poszukał pantofli. Zawsze je woził z sobą; zawsze rozbierał się do snu; jeśli się nie ogolił jak należy i nie umył, nie czuł się na wysokości zadania. Nie pamiętał, jak wygląda pokój, więc na wszelki wypadek prostował się ostrożnie; łeb można sobie rozbić przy tej oszczędności materiałów (cały projekt trzeszczał od owych oszczędności; wiedział coś o tym). Teraz znów gniewało go to, że zapomniał, gdzie są wyłączniki. Jak ślepy szczur… Macał rękami — zamiast kontaktu dotknął zimnego pokrętła. Pociągnął. Strzeliło lekko i ze słabym zgrzytem otwarła się irysowa okiennica. Był ciężki, zamulony, głuchy przedświt. Stojąc przed oknem, podobnym raczej do okrętowego bulaja, dotknął szczeciny na policzku, skrzywił się i westchnął; wszystko było nie tak, chociaż nie wiadomo właściwie — dlaczego. Zresztą gdyby się zastanowił, może i przyznałby, że wie. Nie znosił Marsa.

Była to sprawa ściśle prywatna; nikt o tym nie wiedział, ale też nikogo to nie obchodziło. Mars — to było uosobienie straconych złudzeń, wyszydzonych, wyśmianych — ale drogich. Wolałby latać na każdej innej trasie. Pisaninę o romantyzmie Projektu miał za zawracanie głowy. Perspektywy kolonizacji — za fikcję. O, Mars oszukał wszystkich — więcej: oszukiwał od stu kilkudziesięciu lat. Kanały. Jedna z najpiękniejszych, najbardziej niesamowitych przygód całej astronomii. Planeta rdzawa: pustynna. Białe czapki polarnych śniegów: ostatnie rezerwy wody. Jak brylantem w szkle zarysowana cienka siatka czystej geometrii — od biegunów ku równikowi: świadectwo walki rozumu z zagładą, potężny system irygacyjny, nawadniający miliony hektarów pustyni; ależ tak: z nadejściem wiosny zmieniała się przecież barwa pustyń, ciemniały od wegetacji przebudzonej, i to we właściwy sposób: od równika ku biegunowi. Co za bzdura! Kanałów nie było nawet śladu. Roślinność? Tajemnicze mchy, porosty, opancerzone przeciw mrozom, wichurom? Spolimeryzowane wyższe tlenki węgla, co pokrywały grunt — i ulatniały się, gdy mróz koszmarny zamieniał się na mróz tylko okropny. Czapy śniegowe? Zwykły zestalony CO_2. Ani wody, ani tlenu, ani życia — poszarpane kratery, przeżarte zamieciami pyłowymi skały—świadki, nudne równiny, martwy, płaski, bury krajobraz z bladym, szarordzawym niebem. Ani obłoków, ani chmur — niewyraźne mgły, tyle zachmurzenia, co podczas wielkich burz. Elektryczności atmosferycznej za to — do diabła i trochę. Czy coś grało? Sygnał jakiś? Nie, to donosiło się pianie powietrza na stalowych linach najbliższego „bombla”. W brudnawym świetle (nawet najtwardszemu szkłu okiennemu szybko dawał radę piach niesiony wiatrem, a już plastykowe kopuły mieszkalne zmętniały jak zawleczone bielmem) włączył żarówkę nad umywalnią i zaczął się golić. Wykrzywiając się, pomyślał zdanie tak głupie, że się mimo woli uśmiechnął: Mars jest świnią.

Było to jednak świństwo: przy tylu nadziejach — tak zawieść! Zgodnie z tradycją — ale kto właściwie ją ustanowił? Nikt w pojedynkę. Nikt sam tego nie wymyślił; koncepcja ta nie miała tak samo twórców, jak nie mają znanych autorów wierzenia i legendy — więc ze zbiorowych chyba rojeń (astronomów? mity astronomii obserwacyjnej?) wyrosła taka wizja: biała Wenus, gwiazda poranna i wieczorna, tajemniczo zaciągnięta masywem chmur — to planeta młoda, w dżunglach cała i jaszczurach, i wulkanicznych oceanach, jednym słowem: to przeszłość Ziemi. A Mars — wysychający, zardzewiały, pełen piaszczystych burz i zagadek (kanały potrafiły się nieraz rozdwajać w przebiegu, stawały się bliźniacze przez jedną noc! Iluż pilnych astronomów to poświadczyło!), Mars heroicznie walczący swoją cywilizacją ze zmierzchem życia — to była przyszłość Ziemi; proste, jasne, wyraźne, zrozumiałe. Tyle że nieprawdziwe od A do Z.

Pod uchem były trzy włoski, których nie chciał wziąć aparat elektryczny; brzytwa została jednak na statku, więc zaczął się do nich przymierzać tak i owak. Nie szło. Mars. Ci astronomowie — obserwatorzy byli to jednak ludzie o bujnej fantazji. Schiaparelli chociażby. Niesłychane nazwy, jakimi ochrzcił, razem ze swym największym wrogiem, Antoniadim, to, czego nie widział, co mu się tylko zdawało. Chociażby okolicę, w której budował się tu Projekt: Agathodaemon. Demon, wiadomo, Agatho… — od agatu chyba, że czarny? Czy agathon — mądrość? Astronautów nie uczą greki — szkoda. Miał słabość do starych podręczników astronomii gwiezdnej i planetarnej. Ta ich wzruszająca pewność siebie: w 1913 roku głosiły, że Ziemia jest, z kosmicznej przestrzeni, czerwonawa, ponieważ atmosfera pochłania błękitną część widma, więc, rozumie się, to, co pozostaje, musi być co najmniej różowe. Kulą w płot! A jednak, kiedy się oglądało te wspaniałe mapy Schiaparellego, wprost nie chciało się pomieścić w głowie, że widział nie istniejące. Co najdziwniejsze, inni, po nim, też to widzieli. Był to jakiś psychologiczny fenomen, któremu później nie poświęcano już uwagi. Najpierw cztery piąte każdego dzieła o Marsie wypełniała topografia i topologia kanałów — toż znalazł się w drugiej połowie XX wieku astronom, który poddał ich sieć statystycznej analizie i wykrył jej podobieństwo, właśnie topologiczne, do sieci kolejowej, więc komunikacyjnej — w odróżnieniu od przebiegu naturalnych pęknięć czy rzek — a potem, jakby kto czar zdmuchnął, jednym zdaniem kwitowano rzecz: złudzenie optyczne — i kropka.

Oczyścił maszynkę pod oknem i chowając ją do futerału, raz jeszcze spojrzał, już z nie ukrywaną niechęcią, na ten cały Agathodaemon, na ów zagadkowy „kanał”, który był nudnym płaskim terenem z nielicznymi rumowiskami w zamglonym horyzoncie. W porównaniu z Marsem Księżyc był po prostu przytulny. Zapewne, komuś, kto się na krok z Ziemi nie ruszył, brzmiałoby to dziko, lecz przecież święta prawda. Najpierw — Słońce jest stamtąd akurat takie samo, jak z Ziemi, a że to ważne, o tym wie każdy, kto nie tyle się zdziwił, ile wprost przeląkł, ujrzawszy je w postaci skurczonego, zwiędłego, zimnawego ognika. A już majestatyczna, błękitna Ziemia, jak lampa, symbol bezpiecznego pobliża, znak domu, rozjaśniająca tak dobrze noce — podczas kiedy Fobos z Dejmosem nie dawały nawet tyle światła, ile Księżyc w pierwszej kwadrze. No i cisza. Wysoka próżnia, spokojna, to nie był przypadek, że łatwiej przychodziło nadawać telewizyjne lądowanie, pierwszy krok projektu Apollo, podczas kiedy o analogicznym widowisku, ot, powiedzmy, ze szczytu Himalajów, nie było nawet mowy. O tym, czym jest dla człowieka wiatr, który nigdy nie ustaje, można się bez reszty przekonać dopiero na Marsie.

Spojrzał na zegarek: był to zupełnie nowy nabytek, z pięcioma koncentrycznymi cyferblatami, podawał standardowy czas ziemski, czas pokładowy i czas planetarny. Była szósta z minutami.

Jutro o tej porze będę o cztery miliony kilometrów stąd — pomyślał nie bez satysfakcji. Należał do „klubu przewoźników”, żywicieli Projektu, ale godziny jego służby były policzone, bo na linię Aresterra wprowadzono już te nowe olbrzymie jednostki z masą spoczynkową rzędu 100 000 ton. „Ariel”, „Ares”, „Anabis” leżały na kursie Marsa od paru tygodni; „Ariel” miał lądować za dwie godziny. Nigdy jeszcze nie widział lądowania stutysięcznika, bo na Ziemi siadać nie mogły; ładowano je na Księżycu, ekonomiści obliczyli, że się to opłaci. Takie jednostki, jak jego „Cuwier”, z tymi kilkunastoma tysiącami ton, miały definitywnie zejść ze sceny. Ot, jakąś drobnicę może będzie się jeszcze czasem nimi przerzucało.

Była szósta dwadzieścia i rozsądny człowiek zjadłby o tej porze coś gorącego. Myśl o kawie też była zachęcająca. Ale gdzie się tu można pożywić — nie wiedział.

W Agathodaemonie był po raz pierwszy. Dotąd obsługiwał główny przyczółek — syrtyjski. Dlaczego zaatakowano Marsa w dwóch punktach naraz, odległych od siebie o kilkanaście tysięcy mil? Znał uczone racje, ale myślał swoje. Zresztą nie obnosił się z tym krytycyzmem. Wielka Syrta miała być termojądrowym oraz intelektronicznym poligonem. Wyglądało tam zupełnie inaczej. Niektórzy mówili, że Agathodaemon jest Kopciuszkiem Projektu i że już kilkakrotnie groziło mu zwinięcie. Wciąż jednak liczyli jeszcze na tę jakąś zamarzła wodę, na te głębokie lodowce z zamierzchłych epok, które właśnie tu miały tkwić, gdzieś pod zapiekłym gruntem — pewno, że jeśliby się Projekt dokopał miejscowej wody, byłoby to istnym triumfem, zważywszy, że na razie każdą kroplę woziło się z Ziemi, a urządzenia wychwytujące parę wodną z atmosfery budowano i budowano drugi rok, chwila zaś rozruchu wciąż się oddalała.

Nie, stanowczo Mars nie miał dlań żadnych powabów.

Nie chciało mu się wyjść jeszcze — w budynku było tak cicho, jakby wszyscy gdzieś poszli czy pomarli. A nie chciało mu się wyjść głównie przez to, że przywykał coraz bardziej do samotności — dowódca może być na pokładzie zawsze samotny, jeśli chce — i służyła mu dobrze: po dłuższej podróży — leciało się teraz, po opozycji, przeszło trzy miesiące — musiał użyć pewnego wysiłku, żeby wejść tak od razu i po prostu w tłum obcych ludzi. A nie znał tu nikogo oprócz dyżurnego kontrolera. Mógł pójść do niego na piętro, lecz byłoby to w nie najlepszym guście. Nie należy zawracać głowy ludziom przy pracy. Sądził podług siebie: nie lubił takich gości.

W przegródce nesesera był termos z resztką kawy i paczka keksów. Jadł, starając się nie kruszyć, pił i patrzał przez porysowaną piaskiem okrągłą szybę w stare, płaskie i jak gdyby śmiertelnie zmęczone dno tego Agathodaemona. Mars robił na nim takie właśnie wrażenie: że już mu wszystko jedno; i dlatego tak dziwnie były nagromadzone kratery, inne od księżycowych, niby rozmyte („jakby sfałszowane” — wyrwało mu się raz przy oglądaniu dużych, dobrych zdjęć), i tak bezsensowne te okolice dzikiego urzeźbienia, zwane „chaosami”, miejsca ukochane przez areologów, bo niczego podobnego do tych formacji na Ziemi nie było. Mars był jakby zrezygnowany, nie dbał ani o dotrzymanie słowa, ani nawet o pozory. Gdy się ku niemu zbliżało, zaczynał tracić swój solidny, czerwony wygląd, przestawał być emblematem boga wojny, powlekał się niewyraźną burością, plamami, zaciekami, żadnego wyrazistego rysunku, jak na Księżycu czy Ziemi, rozmaz, szarawa rdza i wieczny wiatr.

Pod stopami czuł najdelikatniejsze w świecie drżenie — przetwornik albo transformator. Zresztą dalej panowała cisza, w którą jakby z innego świata wnikał kiedy niekiedy odległy skowyt wichury na linach mieszkalnego klosza. Piekielny piasek dawał z czasem radę nawet dwucalówkom z wysokogatunkowej stali. Na Księżycu można zostawić każdą rzecz, położyć na kamieniu i wrócić po stu latach, po milionie, ze spokojną wiedzą, że leży nie tknięta. Na Marsie nie można niczego upuścić z ręki — wsiąkłoby na amen. To nie była uczciwa planeta.

O szóstej czterdzieści brzeg horyzontu zaczerwienił się, wschodziło Słońce, i ta plama jasności (żadnej zorzy, skąd) znienacka — barwą — przypomniała mu sen. Pełen zdziwienia, powoli odstawił termos. Przypomniał sobie, o co tam szło. Ktoś chciał go zabić — ale to on zabił tamtego. Umarły gonił go przez czerwono rozświetloną ciemność; zabijał go jeszcze kilka razy, ale to nic nie pomagało. Idiotyczne, zapewne, ale było tam coś jeszcze: był niemal pewny, że we śnie znał tego człowieka, a teraz nie miał pojęcia, z kim walczył tak rozpaczliwie. Oczywiście, poczucie znajomości też mogło być złudzeniem snu. Próbował tego dojść, ale znów samowolna pamięć milkła, wszystko na powrót chowało się milczkiem jak ślimak do skorupy, i stał tak, przy oknie, z ręką na stalowej framudze, trochę poruszony, jakby poszło o nie wiedzieć co. Śmierć. Było jasne, że w miarę rozrostu kosmonautyki ludzie zaczną.umierać na planetach. Księżyc okazał się lojalny wobec zmarłych. Pozwala skamienieć, obraca w lodowy posąg, w mumię, której lekkość, prawie nieważkość odrealnia ją i ujmuje jakby wagi katastrofie. Natomiast na Marsie trzeba o nich dbać, niezwłocznie, bo piaszczyste wichry przetną każdy skafander w ciągu paru dni, i nim wysoka susza zmumifikuje szczątki, wyjrzą z rozdartej tkaniny kości, polerowane, szlifowane z zapamiętaniem, aż obnaży się szkielet, który, rozsypany, w tym obcym piasku, pod tym brudnym, obcym niebem, jest niemal wyrzutem sumienia, prawie zniewagą, jakby przywożąc tutaj rakietami, razem z życiem, śmiertelność, ludzie zrobili coś niewłaściwego, coś, czego należy się wstydzić, co trzeba ukryć, zabrać gdzieś, pochować; wszystko bez sensu, rozumie się — ale tak w tej chwili czuł.

O siódmej była zmiana na stanowiskach kontroli lotu, a podczas zmiany wypada już i obcemu przyjść. Pochował swoje rzeczy do nesesera, nie było ich wiele, i wyszedł, pamiętając o tym, że trzeba się upewnić, czy rozładunek „Cuiviera” idzie planowo. Do południa miał już wyzbyć się całej swojej drobnicy, a było tam parę rzeczy wartych sprawdzenia. Na przykład chłodzenie osady pomocniczego reaktora. Zwłaszcza że musiał wracać z uszczuploną załogą. O tym, aby mógł dostać tu kogoś w zamian za Termana, nie było mowy. Po krętych schodach, wyłożonych pianoplastykiem, z ręką na dziwnie ciepłej, jakby ogrzewanej poręczy, dostał się na piętro, i wszystko od razu się zmieniło tak całkowicie, jakby on też stał się kimś innym otwierając szerokie wahadłowe drzwi o matowych szybach.

Było to jakby wnętrze wielkiej głowy, z sześciorgiem wypukłych, ogromnych, szklanych oczu, wyłupionych w trzy strony świata. Tylko w trzy, bo za czwartą ścianą znajdowały się anteny, a cała ta salka mogła się kręcić na osi niczym obrotowa scena. Była też w niejakim sensie sceną, na której odgrywano wciąż podobne sztuki startów i lądowań, widocznych jak na dłoni, bo z odległości kilometra, zza kolistych, szerokich pulpitów, stanowiących jakby jedną całość ze srebrzystoszarymi ścianami. Było tu trochę jak w kontrolnej wieży lotniska, a trochę jak na sali operacyjnej; przy ślepej ścianie masywniał pod skośnym kapturem główny komputer bezpośredniej łączności ze statkami, który zawsze mrugał i cykał, prowadząc swoje milczące monologi i wypluwając kawałki dziurkowanych taśm; były tu trzy rezerwowe stanowiska kontroli z mikrofonami, lampami punktowymi, fotelami na kulowych przegubach, i podobne do bulwiastych hydrantów ulicznych podręczne automaty, liczące kontrolerów; był tu wreszcie, pod ścianą, mały, ale jak lalka zgrabny barek z cichutko syczącym ekspresem. Więc to tu znajdowało się kawowe źródełko! Swego „Cuiviera” nie mógł stąd Pirx zobaczyć; postawił go, jak mu przykazała kontrola, trzy mile dalej, poza wszystkimi betonami, bo tak się tutaj przygotowywano na przyjęcie pierwszej najcięższej jednostki projektu, jakby nie była wyposażona w najnowsze astrolokacyjne i kosmonautyczne automatyki, które, jak chełpili się konstruktorzy ze stoczni (znał prawie wszystkich), mogły posadzić ten ćwierćmilowy ogrom, tę żelazną górę na powierzchni wielkości ogródka działkowego. Wszyscy pracownicy portu, z trzech zmian, przyszli na tę uroczystość, która zresztą żadną oficjalną uroczystością nie była; „Ariel”, podobnie jak inne jednostki prototypowe, miał wszak za sobą dziesiątki próbnych lotów i lądowań księżycowych; co prawda, nigdy jeszcze nie wchodził z pełnym obciążeniem w atmosferę. Do lądowania pozostało niespełna pół godziny, więc Pirx przywitał się z tymi, co nie mieli służby, a potem i Seynowi uścisnął rękę; odbiorniki pracowały już, na ekranach telewizyjnych chodziły rozmazane smugi z góry na dół, ale światełka pulpitu zbliżenia wszystkie jeszcze jaśniały niepokalaną zielenią na znak, że zostało mnóstwo czasu i nic się nie dzieje. Romani, kierownik bazy Agathodaemona, zaproponował mu do kawy kieliszek koniaku, Pirx zawahał się, ale w końcu był przecież osobą całkiem prywatną i — chociaż nieprzywykły do tak rannego używania trunków — pojmował, że chodzi im o symboliczne uświetnienie chwili; czekano wszak od miesięcy na te najcięższe jednostki, miały zdjąć z głowy kierownictwu bezustanne kłopoty, bo dotąd wciąż toczył się wyścig między żarłocznością budowy, której nie mogła zaspokoić flotylla Projektu, a wysiłkami przewoźników, takich jak Pirx, żeby obracać na trasie Mars — Ziemia tak sprawnie i szybko, jak się tylko dało. Teraz, po opozycji, obie planety zaczynały się rozchodzić, odległość dzieląca je miała już przez całe lata rosnąć, aby dojść do przeraźliwego maksimum setek milionów kilometrów; i właśnie w tym najgorszym dla Projektu okresie przybywało potężne wsparcie.

Wszyscy mówili przyciszonymi głosami, a kiedy. zieleń zgasła i odezwały się brzęczyki, nastała zupełna cisza. Dzień wstawał typowo marsjański, ani chmurny, ani czysty, bez wyraźnego horyzontu, bez wyraźnego nieba, jak gdyby bez dającego się oznaczyć i rachować czasu. Mimo dnia obrzeża kwadratów betonowych, leżące płasko w centrum Agathodaemona, obwiodły pałające linie, zapaliły się tam automatycznie laserowe oznakowania, a krawędzie centralnej okrągłej tarczy z prawie czarnego betonu wyznaczały błyszczące gwiaździste jody. Kontrolerzy poprawili się w fotelach, zresztą i tak roboty mieli tyle co nic; za to główny komputer rozjaśnił swoje tarcze, jakby objawiał wszem wobec swą nadzwyczajną ważność, przekaźniki zaczęły gdzieś cichutko stukać i z głośnika doszedł ich wyraźny bas:

— Halo tam, Agathodaemon, tu „Ariel”, mówi Klyne, jesteśmy na optycznej, wysokość sześćset, za dwadzieścia sekund przełączymy się na automaty, do zejścia, odbiór.

— Agathodaemon do „Ariela”! — rzekł skwapliwie Seyn; mały, z dziobatym profilkiem u sitka mikrofonu, doduszał szybko papierosa — mamy was na wszystkich ekranach, na jakich możemy was mieć, kładźcie się i schodźcie ładnie na dół, odbiór!

Żartują tu sobie — pomyślał Pirx, który tego nie lubił, może był przesądny — no, widać mają procedury w małym palcu.

— „Ariel” do Agathodaemona: mamy trzysta, włączamy automaty, schodzimy bez bocznego dryfu, zero na zero, jaka siła wiatru? — odbiór.

— Agathodaemon do „Ariela”: wiatr 180/h, północno — północnozachodni, nic wam nie zrobi, odbiór.

— „Ariel” do wszystkich: schodzę na osi ruf owo, automaty przejęły stery, koniec.

Zapadła cisza, tylko przekaźniki coś tam drobiły po swojemu, a na ekranach ukazał się już wyraźnie biało płonący punkt, rosnący szybko, jakby ktoś wydymał bańkę ognistego szkła. Była to ziejąca rufa statku, który schodził w samej rzeczy jak zawieszony na niewidzialnym pionie, bez najmniejszych drgnień, bocznych przechyłów, bez śladu zawirowań — Pirxowi przyjemnie było na to patrzeć. Oceniał odległość na jakieś sto kilometrów; przed pięćdziesięcioma nie było sensu zaglądać w niebo przez okna, mimo to zgrupowało się już przy nich sporo obecnych z zadartymi w zenit głowami.

Kontrola miała ciągłą łączność radiofoniczną ze statkiem, ale po prostu nie było o czym mówić; załoga leżała w komplecie na anty grawitacyjnych fotelach, wszystko robiły automaty pod dyrekcją głównego komputera rakietowego, i to on właśnie zadecydował o zmianie ciągu atomowego na borowodorowy — przy sześćdziesięciu kilometrach wysokości, a więc na samej granicy rzadkiej atmosfery. Teraz Pirx podszedł do środkowego, największego okna i natychmiast zobaczył w niebie, przez jego bladoszarą mgiełkę, ostrozielony ognik, mikroskopijny, ale wibrujący niezwykłym blaskiem — jak gdyby ktoś nawiercał z wysokości nieboskłon Marsa płonącym szmaragdem. Od tego równomiernie pałającego punktu szły w różne strony blade smużki, były to jakieś wiechetka i strzępy chmur, a raczej tych niedonosków, które w tutejszej atmosferze pełniły zastępczo ich obowiązki. Schwytane w orbitę okrętowego odrzutu, zapalały się i rozpadały jak sztuczne ognie. Statek rósł, a właściwie wciąż tylko rosła jego okrągła rufa. Powietrze najwyraźniej drgało pod nim od żaru i przez to mogło się niedoświadczonemu zdawać, że i sama rakieta trochę chodzi na boki, ale Pirx znał ten obraz zbyt dobrze, by się omylić. Jakoś tak bez żadnego napięcia, w spokoju szło wszystko, przypomniał sobie pierwszy krok ludzki na Księżycu, tam też tak poszło, jak po maśle. Rufa była już zieloną palącą się tarczą z aureolą rozbryzgów. Zerknął na główny altimetr nad pulpitami kontroli, bo przy tak dużej jednostce można się łatwo było omylić w szacunku wysokości; jedenaście, nie, dwanaście kilometrów dzieliło „Ariela” do Marsa — oczywiście opadał coraz wolniej dzięki rosnącemu ciągowi hamowania.

Nagle stało się kilka rzeczy naraz.

Obraz rufowych dysz „Ariela”, w koronie zielonych płomieni, zadrgał inaczej niż dotąd. W głośniku rozległ się jakiś niezrozumiały bełkot, okrzyk, coś jakby „ręczna!”, a może „raczej!” — jedno niepojęte słowo wykrzyczane ludzkim głosem, tak odmiennym, że chyba nie był to Klyne. Zieleń buchająca z rufy „Ariela” nagle zbladła. Był to ułamek sekundy. W następnym mgnieniu rozkrzaczyła się straszliwym, błękitnobiałym błyskiem — i Pirx zrozumiał od razu, w dreszczu osłupienia, który przeszył go od stóp do głów, tak że głuchy, ogromny głos, co wyrwał się z głośnika, nie zaskoczył go wcale.

„Ariel” — sapnięcie. — Zmiana procedury. Od meteorytu. Cała naprzód na osi! Uwaga! Cały ciąg!

Był to automat. W tle tego głosu ktoś jakby krzyczał. W każdym razie Pirx prawidłowo zinterpretował zmianę barwy ognia wylotowego: borowodory zastąpił pełny ciąg reaktorów i olbrzymi statek, zahamowany jakby straszliwym uderzeniem niewidzialnej pięści, dygocąc wszystkimi spojeniami, zatrzymał się — a przynajmniej tak to patrzącym wyglądało — w rozrzedzonym powietrzu, tych pięć czy cztery ledwo kilometry nad tarczą kosmodromu. Chodziło o manewr niesamowity — zakazany przez wszystkie reguły, postanowienia, wykraczający poza całą kosmolocję: żeby powstrzymać stutysięczną masę — bo wszak trzeba było chyżość jej spadania wygasić pierwej, nim mogła na powrót wystrzelić wzwyż. Pirx zobaczył w perspektywicznym skrócie bok olbrzymiego cylindra. Rakieta straciła pion. Przechylała się. Zaczęła, niezwykle powoli, prostować się, ale wychyliło ją w drugą stronę jak gigantyczne wahadło; ponowny przechył ćwierćmilowego kadłuba w przeciwną stronę był już większy. Przy tak małej szybkości utrata równowagi była w tej amplitudzie nie do opanowania; dopiero w owych sekundach doszedł Pirxa krzyk głównego kontrolera:

— „Ariel”, „Ariel”! Co robicie?! Co się u was dzieje?!

Jak wiele rzeczy mogło zajść w cząstkach sekund! Pirx, przy równoległym, nie obsadzonym pulpicie, krzyczał całą piersią w mikrofon:

— Klyne! Na ręczną!!! Na ręczną do lądowania!!! Na ręczną!!!

Wtedy nakrył ich nadchodzący przeciągły nieustanny grom. Dopiero teraz dobiegła ich fala dźwiękowa! Jak krótko musiało wszystko trwać! Stojący u okien krzyknęli jednym głosem. Kontrolerzy oderwali się od pulpitów.

„Ariel” spadał młyńcem jak kamień, ślepo waląc w atmosferę smugami zataczającego się ognia ruf; kręcił się powoli, bezwładny na podobieństwo trupa, jak gdyby ktoś olbrzymią żelazną wieżę cisnął z nieba ku brudnym wydmom pustyni; wszyscy stali jak wryci, w głuchej, straszliwej ciszy, bo już nic nie można było zrobić; głośnik niewyraźnie chrypiał, bormotał odległą wrzawą czy hukiem morza, nie wiadomo było, czy to ludzkie głosy, wszystko się tam zlewało w jeden chaos; a biały, jakby skąpany w blaskach, niesamowicie długi cylinder gnał coraz szybciej w dół; wydawało się, że trafi samą kontrolę; ktoś przy Pirxie jęknął. Skurczyli się odruchowo.

Kadłub wyrżnął skosem w jedno z niskich obmurowań poza tarczą, złamał się na dwoje i z jakąś dziwaczną powolnością pękając dalej, że buchnęło szczątkami na wszystkie strony, zarył się w piach; w oka mgnieniu powstała tam na dziesięć pięter wysoka chmura, w której zagrzmiało, zagruchotało, trysnęło ognistymi szwami, ponad zgrzywioną zasłonę wyrzuconego piasku wychynął oślepiająco biały wciąż dziób statku, oderwał się od reszty, przeleciał kilkaset metrów w powietrzu, poczuli jedno, drugie, trzecie potężne uderzenie, te wstrząsy gruntu były tak mocne, jak przy trzęsieniu ziemi. Cały budynek podniosło, poszedł w górę i opadł niczym łódka na fali. Potem w piekielnym rumorze rozłamywanego żelastwa wszystko zakryła przed nimi brązowoczarna ściana dymu i kurzu. I to był koniec „Ariela”. Gdy biegli po schodach do komory wyjściowej, Pirx, jeden z pierwszych w kombinezonie, nie miał wątpliwości — z takiego zderzenia nikt nie mógł wyjść żywy.

Potem biegli zataczając się pod uderzeniami wichury; z daleka, od strony klosza, pokazały się pierwsze pojazdy gąsienicowe i hovercrafty. Ale już nie trzeba się było spieszyć. Nie było do czego. Pirx sam nie wiedział, jak i kiedy wrócił do budynku kontroli — z obrazem krateru i zgniecionego kadłuba w osłupiałych oczach, tak że na dobre ocknął się dopiero, ujrzawszy w ściennym lustrze własną poszarzałą i jakby ściągniętą nagle twarz.

W południe powołano komisję rzeczoznawców do zbadania przyczyn katastrofy. Ekipy robocze koparkami i dźwigami rozwłóczyły jeszcze dzwona ogromnego kadłuba, jeszcze nie dotarto do wrytej głęboko w grunt, zmiażdżonej sterówki, mieszczącej automaty Kontroli, kiedy z Wielkiej Syrty przyleciała grupa specjalistów — jednym z tych dziwacznych małych helikopterów o gigantycznych śmigłach, zdatnych do lotu jedynie w rozrzedzonym powietrzu Marsa. Pirx nie właził nikomu w drogę i nikogo o nic nie pytał, bo aż nazbyt dobrze rozumiał, że sprawa jest wyjątkowo ciemna. W toku normalnej procedury lądowania, podzielonej na uświęcone etapy i zaprogramowanej niczym rozkład jazdy niezawodnych pociągów, bez żadnej widocznej przyczyny główny komputer „Ariela” zgasił borowodorowy ciąg, wyrzucił hasła przypominające szczątkowy alarm meteorytowy i przełączył napęd na ucieczkę od planety całą mocą; stateczności, utraconej podczas tego karkołomnego manewru, nie mógł już odzyskać. O czymś podobnym nie wspominała historia astrolocji i nasuwające się przypuszczenia — że komputer zwyczajnie zawiódł, że się w nim jakieś obwody pozwierały, poprzepalały — wyglądały zgoła nieprawdopodobnie, ponieważ szło o jeden z dwóch programów — startu i lądowania — zabezpieczonych przed awariami taką liczbą zabezpieczeń, że już raczej przychodziło myśleć o sabotażu. Głowił się nad tym w pokoiku, który Seyn oddał mu poprzedniej nocy do dyspozycji, umyślnie nie wysuwając nosa za drzwi, żeby się nie narzucać, tym bardziej że miał przecież za kilkanaście godzin wystartować, a nic takiego nie przychodziło mu do głowy, z czym powinien by pospieszyć do komisji. Okazało się jednak, że nie zapomniano o nim; kilka minut przed pierwszą zajrzał do niego Seyn. Był z nim i Romani; czekał na korytarzu; wychodząc, Pirx w pierwszej chwili nie poznał go; kierownik kompleksu Agathodaemona wydał mu się jednym z mechaników; miał na sobie osmolony, pokryty zaciekami kombinezon, twarz jakby zmalałą z wyczerpania, lewy kąt ust drgał mu co chwila, lecz głos pozostał ten sam; poprosił Pirxa, w imieniu komisji, do której należał, by odłożył start „Cuiviera”.

— Naturalnie… jeżeli jestem potrzebny — Pirx był zaskoczony; zbierał myśli. — Muszę tylko uzyskać zezwolenie Bazy.

— Załatwimy to sami, jeśli się pan zgadza.

Nikt już nic nie powiedział; poszli we trzech do głównego „bombla”, gdzie w długim, niskim pomieszczeniu kierownictwa siedziało dwudziestu kilku rzeczoznawców — kilku miejscowych, większość przyleciała z Wielkiej Syrty. Jako że była pora obiadowa, a szło o każdą godzinę, przyniesiono im zimnego jedzenia z bufetu i tak, przy herbacie, nad talerzykami, przez co wszystko wyglądało dziwnie jakoś nieoficjalnie, a prawie i niepoważnie, zaczęły się obrady. Pirx oczywiście domyślał się, czemu przewodniczący, inżynier Hoyster, jego jako pierwszego poprosił o opis katastrofy. Był on jedynym ponad wszelką wątpliwość niestronniczym świadkiem, bo nie należał ani do zespołu kontroli lotów, ani do załogi Agathodaemona. Gdy Pirx doszedł w zeznaniu do swej reakcji, Hoyster przerwał mu po raz pierwszy.

— Więc pan chciał, żeby Klyne wyłączył całą automatykę i starał się lądować sam, tak?

— Tak.

— A można wiedzieć, czemu?

Pirx nie zwlekał z odpowiedzią.

— Miałem to za jedyną szansę.

— Tak. A nie przypuszczał pan, że przejście na sterowanie ręczne może spowodować utratę stateczności?

— Już była stracona. To można zresztą sprawdzić, są przecież taśmy.

— Oczywiście. Chcieliśmy najpierw wytworzyć sobie obraz ogólny. A… jakie jest pana osobiste zdanie?

— O przyczynie…?

— Tak. Ponieważ na razie nie tyle obradujemy, co informujemy się. Cokolwiek pan powie, nie będzie szczególnie wiążące; cenne może się okazać każde przypuszczenie, nawet ryzykowne.

— Rozumiem. Coś się stało z komputerem. Nie wiem — co, i nie wiem też, jak to możliwe. Gdybym tam nie był sam, nie uwierzyłbym w to, ale byłem i słyszałem. To on odwrócił procedurę — i dał meteorytowe ostrzeżenie, jakkolwiek w poronny sposób. Brzmiało to mniej więcej jak: „meteoryty — uwaga, cała na osi naprzód”. A ponieważ nie było żadnych meteorytów… — Pirx wzruszył ramionami.

— Ten model — „Ariela” — jest udoskonaloną wersją komputera AIBM 09 — zauważył Boulder, elektronik, którego Pirx znał, bo stykał się z nim przelotnie w Wielkiej Syrcie.

Pirx skinął głową.

— Wiem o tym. Dlatego powiedziałem, że nie uwierzyłbym, gdybym tego nie widział na własne oczy. Ale to się stało.

— Jak pan sądzi, komandorze, czemu Klyne nic nie zrobił? — spytał Hoyster.

Pirx poczuł wewnętrzny chłód i nim odpowiedział, spojrzał w obie strony — na wszystkich. Pytanie takie musiało paść. Wolałby jednak nie być pierwszym, który miał mu sprostać.

— Tego nie wiem.

— Naturalnie. Ale wieloletnie doświadczenie pozwala panu postawić się na jego miejscu…

— Postawiłem się. Zrobiłbym to, do czego próbowałem go skłonić.

— A on?

— Nie było żadnej odpowiedzi. Hałas, jakby krzyki. Trzeba będzie bardzo dokładnie przesłuchać taśmy, ale obawiam się, że to da niewiele.

— Panie komandorze — rzekł cicho, ale dziwnie powoli, jakby ostrożnie dobierając słów, Hoyster — pan orientuje się w sytuacji, nieprawdaż? Dwie następne jednostki tej samej klasy, z takim samym układem sterowania, znajdują się obecnie na linii Aresterra; „Anabis” przybędzie za trzy tygodnie, ale „Ares” już za dziewięć dni. Bez względu na zobowiązania wobec tych, co zginęli, mamy większe wobec żywych. Niewątpliwie przemyślał pan już, w ciągu tych pięciu godzin, wszystko, co zaszło. Nie mogę pana do tego zmusić, ale proszę, żeby pan to nam wyjawił.

Pirx poczuł, że blednie. Tego, co chciał powiedzieć Hoyster, domyślił się z jego pierwszych słów i ogarnęło go niezrozumiałe wrażenie, rodem z nocnego snu: aura zaciekłego, rozpaczliwego milczenia, w którym walczył z przeciwnikiem bez twarzy i zabijając go razem z nim ginął. Było to mgnienie. Przemógł się i spojrzał Hoysterowi w oczy.

— Rozumiem — powiedział. — Klyne i ja należymy do dwóch różnych generacji. Kiedy zaczynałem latać, zawodność procedur automatycznych była daleko większa… To się utrwala w zachowaniu. Myślę, że… ufał im do końca.

— Sądził, że komputer dysponuje lepszym rozeznaniem? Że opanuje sytuację?

— Nie musiał liczyć na to, że ją opanuje… a tylko, że jeśli nie potrafi, tym bardziej nie dokona tego człowiek.

Pirx odetchnął. Powiedział, co myślał, nie rzucając cienia na młodszego — który już nie żył.

— Czy, podług pana, istniały szansę ocalenia statku?

— Nie wiem. Było bardzo mało czasu. „Ariel” był bliski utraty szybkości.

— Czy pan lądował kiedyś w takich warunkach?

— Tak. Ale statkiem o małej masie — i na Księżycu. Im dłuższa i cięższa jest rakieta, tym trudniej odzyskać stateczność przy utracie szybkości, zwłaszcza gdy się zaczyna przechył.

— Czy Klyne słyszał pana?

— Nie wiem. Powinien był słyszeć.

— Czy przejął stery?

Pirx otwierał już usta, by powiedzieć, że na to jest dowód w rejestrach, ale zamiast tego odparł:

— Nie.

— Skąd pan to wie? — to był Romani.

— Podług kontroli. „Procedura automatyczna” świeciła się przez cały czas. Zgasła dopiero, gdy statek się rozbił

— A czy pan nie uważa, że Klyne nie miał już czasu? — spytał Seyn. Było coś osobliwego w tym, że tak się do niego zwrócił — chociaż byli na „ty”. Jakby powstał między nimi nagły dystans. Wrogość?

— Sytuację można wymodelować matematycznie i wtedy okaże się, czy była jakaś szansa — Pirx starał się o rzeczowość. — Ja tego nie mogę wiedzieć.

— Ale gdy przechył przekroczył 45 stopni, stateczność była nie do odzyskania — upierał się Seyn. — Czy nie tak?

— Na moim „Cuivierze” niekoniecznie. Ciąg można powiększyć — poza dopuszczalną granicę.

— Przeciążenie powyżej dwudziestu kilku może zabić.

— Zapewne. Ale upadek z pięciu kilometrów musi. Na tym się ta krótka polemika zakończyła. Pod lampami, płonącymi mimo dnia, kładł się płasko dym. Palili.

— Podług pana, Klyne mógł przejąć stery, ale nie zrobił tego. Tak? — wrócił do swego wątku przewodniczący Hoyster.

— Prawdopodobnie mógł.

— Czy nie uważa pan za możliwe, że swoją interwencją zbił pan go z tropu? — odezwał się zastępca Seyna, człowiek z Agathodaemona, którego Pirx nie znał. Tutejsi byli przeciwko niemu? I to mógł zrozumieć.

— Uważam to za możliwe. Tym bardziej że tam, w sterowni, ludzie krzyczeli coś. Tak to wyglądało.

— Na panikę? — spytał Hoyster.

— Nie odpowiem na to pytanie.

— Dlaczego?

— Proszę przesłuchać taśmy. To nie są ścisłe dane — hałas, który można sobie rozmaicie tłumaczyć.

— Czy kontrola naziemna mogła, podług pana opinii, coś jeszcze zrobić? — pytał z kamienną twarzą Hoyster. Wyglądało na to, że wewnątrz komisji zachodzi rozłam. Hoyster był z Wielkiej Syrty.

— Nie. Nic.

— Temu, co pan powiedział, zaprzecza pana własny postępek.

— Nie. Kontrola nie ma prawa mieszać się do decyzji dowódcy — w podobnej sytuacji. W sterowni może ona inaczej wyglądać niż na dole.

— Przyznaje pan więc, że pan działał wbrew przyjętym zasadom? — raz jeszcze odezwał się zastępca Seyna.

— Tak.

— Dlaczego? — pytał Hoyster.

— Zasady nie są dla mnie święte. Robię zawsze to, co uważam za właściwe podług własnego zdania. Zdarzyło mi się już za to odpowiadać.

— Przed kim?

— Przed Trybunałem Izby Kosmicznej.

— Ale został pan oczyszczony od zarzutów oskarżenia? — zauważył Boulder. Wielka Syrta — i Agathodaemon. To było prawie wyraźne.

Pirx milczał.

— Dziękuję panu.

Przesiadł się na stojące z boku krzesło, bo zeznawał z kolei Seyn, potem jego zastępca. Nim skończyli, przyniesiono pierwsze taśmy z budynku kontroli lotów. Przychodziły też telefoniczne meldunki z prac we wraku „Ariela”. Już było pewne, że nikt nie pozostał przy życiu, ale do sterowni nie dostali się: weszła na jedenaście metrów w głąb gruntu. Przesłuchiwanie taśm, protokołowanie zeznań trwało bez przerwy do siódmej. Potem zrobiono godzinną przerwę. Syrtyjczycy z Seynem pojechali na miejsce katastrofy. Romani w przejściu zatrzymał Pirxa.

— Komandorze…

— Słucham

— Pan nie ma tu do nikogo…

— Proszę tak nie mówić. Stawka jest zbyt wysoka — przerwał mu Pirx.

Tamten pokiwał głową.

— Zostanie pan, na razie, na siedemdziesiąt dwie godziny. Załatwiliśmy to już z Bazą.

— Z Ziemią…? — Pirx był zaskoczony. — Nie wydaje mi się, żebym mógł jeszcze pomóc…

— Hoyster, Rahaman i Boulder chcą dokooptować pana do składu komisji. Nie odmówi pan? Sami ludzie Syrty.

— Choćbym chciał, nie mogę — odpowiedział i na tym się rozstali.

O dziewiątej wieczorem zebrali się ponownie. Pełne przesłuchanie taśm było dramatyczne — a jeszcze bardziej film, który przyszło obejrzeć, pokazujący wszystkie fazy katastrofy, od pojawienia się w zenicie zielonej gwiazdy „Ariela”. Hoyster podsumował potem tymczasowe wyniki badań — bardzo lakonicznie.

— Wygląda istotnie na to, że zawiódł komputer. Jeśli nie ogłosił normalnym trybem meteorytowego alarmu — zachował się tak, jakby „Ariel” leżał na kolizyjnym kursie z jakąś masą. Rejestraty wykazują, że przekroczył dozwoloną moc ciągu o trzy jednostki. Dlaczego to zrobił, nie wiemy. Może wyjaśni coś sterownia — miał na myśli taśmy rejestrujące „Ariela”; Pirx był tu sceptykiem. — Tego, co się działo w sterowni w ostatnich chwilach, nie można zrozumieć. W każdym razie komputer nie zawiódł pod względem operacyjnego tempa — w szczycie kryzysu podejmował decyzje z pełną sprawnością, bo iterował w nanosekundach wszystkie swoje polecenia dla agregatów. Także agregaty pracowały bez zarzutu do końca. To całkiem pewne. Nie wykryliśmy absolutnie niczego, co by mogło świadczyć o zewnętrznym lub wewnętrznym zagrożeniu procedury wdrożonego lądowania. Od godziny 7,03 do 7,08 przebiegało doskonale. Decyzja komputera — odwrócenia procedury i próby poronnego startu — nie daje się, jak dotąd, niczym wyjaśnić. Kolego Boulder?

— Nie rozumiem tego.

— Błąd programowania?

— Wykluczony. „Ariel” lądował tym programem szereg razy — osiowo i we wszystkich możliwych dryfach.

— Ale na Księżycu. Tam jest mniejsze ciążenie.

— To może mieć pewne znaczenie dla agregatów mocy, ale nie dla zespołów informacji. A moc nie zawiodła.

— Kolego Rahaman?

— Nie znam dobrze tego programu.

— Ale model komputera pan zna?

— Tak.

— Co może przerwać tok procedury lądowania, jeżeli nie ma przyczyn zewnętrznych?

— Nic.

— Nic?

— Bomba podłożona pod komputer — zapewne… Padły wreszcie te słowa. Pirx słuchał z największą uwagą. Szumiały ekshaustory, dym zgęszczał się przy ich wylotach pod sufitem.

— Sabotaż?

— Komputer działał do końca, jakkolwiek w sposób dla nas niepojęty — zauważył Kerhoven, jedyny intelektronik w komisji, który był miejscowym człowiekiem.

— No… bomba, tak to tylko powiedziałem — wycofał się Rahaman. — Procedurę główną, więc lądowania albo startu, może przerwać w normie, jeśli komputer jest sprawny, tylko coś nadzwyczajnego. Wypadnięcie mocy…

— Moc była.

— Ale w zasadzie komputer może przerwać główną procedurą?

Przewodniczący wiedział to przecież. Pirx rozumiał, że nie mówi teraz do nich: mówił to, co miała usłyszeć Ziemia.

— Teoretycznie może. Praktycznie — nie. Od czasu powstania kosmonautyki nie zdarzył się alarm meteorytowy w toku lądowania. Meteoryt można wszak wykryć w zbliżaniu. Wtedy lądowanie po prostu się odracza.

— Ale nie było przecież żadnych meteorytów?

— Nie.

To był koniec ślepej uliczki. Przez chwilę panowała cisza. Ekshaustory szumiały. Było już ciemno za okrągłymi oknami. Marsjańska noc.

— Potrzebujemy ludzi, którzy budowali ten model i którzy go obciążyli testowo — rzekł wreszcie Rahaman.

Hoyster skinął głową. Przeglądał podany mu przez telefonistkę meldunek. — Do sterowni dotrą za jakąś godzinę — rzekł. A potem, podnosząc głowę: — Macross i van der Voyt wezmą jutro udział w obradach.

Nastąpiło poruszenie. Byli to główny dyrektor i główny konstruktor stoczni, która budowała stutysięczniki.

— Jutro? — Pirxowi zdawało się, że się przesłyszał.

— Tak. Nie tutaj, oczywiście. Będą obecni — telewizyjnie. Dzięki bezpośredniej łączności. Oto depesza — podniósł meldunek.

— Ależ…! Jakie jest teraz opóźnienie? — spytał ktoś.

— Ośmiominutowe.

— Jakże oni to sobie wyobrażają? Będziemy czekali w nieskończoność na każdą replikę — rozległy się głosy.

Hoyster wzruszył ramionami.

— Musimy się podporządkować. Pewno, że to będzie kłopotliwe. Opracujemy odpowiednią procedurę…

— Odraczamy obrady do jutra? — spytał Romani.

— Tak. Zbierzemy się o szóstej rano. Będą już rejestraty ze sterowni.

Pirx, któremu Romani zaoferował nocleg u siebie, był z tego rad. Wolał nie stykać się z Seynem. Rozumiał jego zachowanie, choć go nie pochwalał. Nie bez trudu ulokowano wszystkich Syrtyjczyków i o północy Pirx został sam w maleńkiej klitce, która służyła kierownikowi za podręczną bibliotekę i prywatny gabinet roboczy. Położył się w ubraniu na rozstawionym między teodolitami małym łóżku polowym, z rękami pod głową, wpatrzony w sufit, i leżał tak z nieruchomymi oczami, prawie nie oddychając.

Rzecz dziwna, tam, wśród obcych ludzi, przeżywał katastrofę jak gdyby z zewnątrz, jako jeden z wielu świadków; nie był do końca zaangażowany nawet wówczas, gdy wyczuwał niechęć i animozję za pytaniami — wiszące w powietrzu oskarżenie intruza o to, że chce zdominować miejscowych specjalistów — nawet kiedy Seyn stawał przeciw niemu; było to wszystko wciąż na zewnętrz, osadzone w naturalnym wymiarze nieuchronnego: tak musiało być w podobnych okolicznościach. Gotów był odpowiadać za to, co zrobił, ale zgodnie z racjonalnymi przesłankami, więc nie czuł się odpowiedzialny za nieszczęście. Był wstrząśnięty, zachował jednak spokój, pozostał w nim do końca obserwator, niezupełnie poddany wypadkom, bo układały się systematycznie — przy całej niezrozumiałości można je było sekcjonować, wystygłe, porozdzielane, w uchwycie, jaki nadawał sam oficjalny tok obrad. Teraz to wszystko się rozpadło. Nie myślał nic, nie przywoływał żadnych obrazów, powtarzały się same z siebie, od początku: ekrany telewizyjne, na nich — wejście statku w przymarsie, wyhamowanie kosmicznej zmiany ciągów; był jakby wszędzie naraz, w kontroli i w sterowni, znał te głuche udary, te dudnienia rozbiegające się po kilu i wręgach, kiedy wielką moc zastępowała dygotliwa praca borowodorów, bas, którym turbopompy zapewniały, że tłoczą paliwo, wsteczny ciąg, opadanie rufą, majestatycznie powolne, małe poprawki boczne i to załamanie się, ten grom nagłego obrotu ciągów, gdy pełna moc znów wskoczyła w dysze, wibracja, destabilizacja, rakieta wychwytywana rozpaczliwie, idąca wahadłem, kołysząca się jak pijana wieża, nim runęła z wysokości już bezwładna, już martwa, niesterowna, ślepa jak kamień, upadek i zgruchotanie góry — a on był wszędzie. Był jakby samym walczącym statkiem i odczuwając boleśnie zupełną niedostępność, ostateczne zamknięcie tego, co się stało, jednocześnie powracał do ułamkowych chwil, jakby z ponawiającym się w milczeniu pytaniem, szukając tego, co zawiodło. To, czy Klyne usiłował przejąć stery, było teraz już bez znaczenia. W gruncie rzeczy kontrola była bez zarzutu, chociaż tam sobie żartowali, ale to mogło urazić tylko przesądnego czy też ukształtowanego w czasach, w których nie można sobie było pozwolić na niefrasobliwość. Rozumowo wiedział, że nic w tym złego. Leżał na wznak, a jakby stał przy skośnym oknie, celującym w zenit, kiedy zieleń iskrzącej się gwiazdy borowodorów pochłonął straszny słoneczny blask, tym pulsem tak charakterystycznym dla atomowej mocy, w dyszach, co już poczynały stygnąć — przez to właśnie nie wolno wprowadzać całej tak gwałtownie — rakieta zahuśtała się najpierw jak serce dzwonu kołysanego oszalałymi rękami i kłoniła się swoją niesamowitą długością, bo była tak ogromna, jakby samymi rozmiarami, samym rozmachem wielkości wyszła poza granicę wszelkich zagrożeń — tak samo musieli myśleć, przed wiekiem, pasażerowie,Titanica”.

Nagle wszystko to zgasło, jakby się zbudził. Wstał, umył twarz, ręce, otworzył neseser, wyjął piżamę, pantofle, szczoteczkę do zębów, i trzeci raz tego dnia zobaczył siebie w lustrze umywalki — jak kogoś obcego.

Między trzydziestką a czterdziestką, bliżej drugiej: smuga cienia — kiedy już przychodzi akceptować warunki nie podpisanego kontraktu, narzuconego bez pytania, kiedy wiadomo, że to, co obowiązuje innych, odnosi się i do ciebie, że z tej reguły nie ma wyjątków: chociaż to przeciwne naturze, należy się jednak starzeć. Dotąd robiło to po kryjomu ciało — tego już nie dość. Wymagana jest zgoda. Młodzieńczy wiek ustanawia jako regułę gry — nie, jako jej fundament — niezmienność własną: byłem dziecinny, niedorosły, ale już jestem prawdziwym sobą i taki zostanę. Ten nonsens jest przecież podstawą egzystencji. W odkryciu bezzasadności tego ustalenia zrazu tkwi więcej zdziwienia niż lęku. Jest to poczucie oburzenia tak mocne, jakbyś przejrzał i dostrzegł, że gra, do jakiej cię wciągnięto, jest oszukańcza. Rozgrywka miała być całkiem inna; po zaskoczeniu, gniewie, oporze zaczyna się powolne pertraktacje z samym sobą, z własnym ciałem, które można by wysłowić tak: bez względu na to, jak płynnie i niepostrzeżenie starzejemy się fizycznie, nigdy nie jesteśmy zdolni dostosować się umysłowo do takiej ciągłości. Nastawiamy się na trzydzieści pięć, potem na czterdzieści lat, jakby już w tym wieku miało się zostać, i trzeba potem przy kolejnej rewizji przełamania samoobłudy, natrafiającego na taki opór, że impet powoduje jak gdyby nazbyt daleki skok. Czterdziestolatek pocznie się wtedy zachowywać tak, jak sobie wyobraża sposób bycia człowieka starego. Uznawszy raz nieuchronność, kontynuujemy grę z ponurą zaciekłością, jakby chcąc przewrotnie zdublować stawkę; proszę bardzo, jeśli ten bezwstyd, to cyniczne, okrutne żądanie, ten oblig ma być wypłacony, jeżeli muszę płacić, chociaż nie godziłem się, nie chciałem, nie wiedziałem, masz więcej, niż wynosi zadłużenie — podług tej zasady, brzmiącej humorystycznie, gdy ją tak nazwać, usiłujemy przelicytować przeciwnika. Będę ci tak od razu stary, że stracisz kontenans. Chociaż tkwimy w smudze cienia, prawie za nią, w fazie tracenia i oddawania pozycji, w samej rzeczy wciąż walczymy jeszcze, bo stawiamy oczywistości opór, i przez tę szamotaninę psychicznie starzejemy się skokami. To przeciągamy, to nie dociągamy, aż ujrzymy, jak zwykle zbyt późno, że cała ta potyczka, te samostraceńcze przebicia, rejterady, butady też były niepoważne. Starzejemy się bowiem jak dzieci, to znaczy odmawiając zgody na to, na co zgoda nasza jest z góry niepotrzebna, bo zawsze tak jest, gdzie nie ma miejsca na spór ani walkę — podszytą nadto załganiem. Smuga cienia to jeszcze nie memento mori, ale miejsce pod niejednym względem gorsze, bo już widać z niego, że nie ma nietkniętych szans. To znaczy: teraźniejsze nie jest już żadna zapowiedzią, poczekalnią, wstępem, trampoliną wielkich nadziei, bo niepostrzeżenie odwróciła się sytuacja. Rzekomy trening był nieodwołalną rzeczywistością; wstęp — treścią właściwą; nadzieje — mrzonkami; nie obowiązujące zaś, prowizoryczne, tymczasowe i byle jakie — jedyną zawartością życia. Nic z tego, co się nie spełniło, już na pewno się nie spełni; i trzeba się z tym pogodzić milcząc, bez strachu, a jeśli się da — i bez rozpaczy.

Jest to wiek krytyczny dla kosmonautów — dla nich jak dla nikogo, bo w tym zawodzie każdy, kto nie jest sprawny doskonale, od razu nie jest nic wart. Jak powiadają czasem fizjologowie, wymagania stawiane przez kosmologię są zbyt wielkie, nawet dla najsprawniejszych cieleśnie i duchowo; odpadając od czołówki, traci się tu wszystko naraz. Komisje lekarskie są bezwzględne w sposób przerażający dla jednostek, ale konieczny, bo nikomu nie można pozwolić na śmierć ani na zawał u sterów. Ludzie z pozoru pełni sił schodzą z pokładów i za jednym zamachem widzą się u kresu; lekarze są tak przyzwyczajeni do wybiegów, do rozpaczliwej dysymulacji, że wykrycie jej nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji dyscyplinarnych, moralnych, niczego; prawie nikt nie może przeciągnąć okresu czynnej służby poza pięćdziesiątkę. Przeciążenia są największym wrogiem mózgu; może za sto albo za tysiąc lat to się zmieni; na razie perspektywa ta zadręcza podczas miesięcy lotu każdego — w smudze cienia.

Klyne był kosmonautą następnej generacji, a jego, Pirxa, wiedział o tym, młodsi nazywali „wrogiem automatów”, „konserwatystą”, „mamutem”. Niektórzy z jego rówieśników już nie latali; podług uzdolnień i możliwości przekwalifikowywali się na wykładowców, członków Izby Kosmicznej, szli na synekury po stoczniach, zasiadali w radach nadzorczych, zajmowali się swoimi ogródkami. Na ogół trzymali się; odgrywali nieźle swoje pogodzenie się z nieuchronnym — ale Bóg wie, ile to niejednego kosztowało. A zdarzały się i postępki nieodpowiedzialne, wynikające z niezgody, bezsilnej odmowy, z pychy i wściekłości, z poczucia niesprawiedliwie doznanego nieszczęścia. Wariatów nie znał ten zawód; ale jednostki zbliżały się niebezpiecznie w stronę obłędu, choć nie przekraczały ostatniej granicy; jednakowoż, pod rosnącym ciśnieniem nadciągającego, bywały wyskoki, co najmniej — dziwaczne… O, tak, znał te różne dziwactwa, aberracje, przesądy, którym ulegali i obcy, i ci, z którymi zżył się przez lata, za których kiedyś, zdawało się, mógł ręczyć. Słodka ignorancja nie jest przywilejem fachu, w którym tyle rzeczy trzeba wiedzieć koniecznie; każdego dnia ginie w mózgu nieodwracalnie kilka tysięcy neuronów i już przed trzydziestką rozpoczyna się ten szczególny, niewyczuwalny, ale nieustający wyścig, rywalizacja między słabnięciem funkcji podmywanej atrofią — i jej doskonaleniem zawdzięczanym rosnącemu doświadczeniu; tak powstaje chwiejna równowaga, balans iście akrobatyczny, z którym przychodzi żyć — i latać. I śnić. Kogo zabijał tyle razy poprzedniej nocy? Czy nie miało to jakiegoś szczególnego znaczenia? Kładąc się na polowym łóżeczku, które zatrzeszczało pod jego ciężarem, pomyślał, że, być może, nie uda mu się zasnąć; nie znał dotąd bezsenności, ale kiedyś musiała przecież nadejść. Ta myśl zaniepokoiła go dziwacznie. Bezsennej nocy nie obawiał się wcale, a tylko taka krnąbrność ciała, oznaczająca rozpanoszenie się tego, co było dotąd niezawodne, nawet jako możliwość nabrała w tym momencie sensu nieomal klęski. Nie życzył sobie po prostu leżenia z otwartymi oczami, wbrew woli, więc chociaż było to głupie, usiadł, bezmyślnie spojrzał na swoją zieloną piżamę i zwrócił oczy na półki z książkami. Nie spodziewał się na nich niczego ciekawego i zaskoczył go rząd grubych tomów ponad zdziobaną cyrklami rysownicą. Stała tam, w rozwiniętym szyku, cała niemal historia areologii, większość tych książek znał, bo te same egzemplarze tkwiły w jego biblioteczce na Ziemi; wstał i po kolei jął dotykać solidnych grzbietów. Był tu nie tylko ojciec astronomii Herschel, ale sam Kepler, Astronomia nova seu Physica coelestis tradita commentariis de motibus stellae martis — podług badań Tychona de Brahe, wydanie z 1784 roku. A dalej Flammarion, Backhuysen, Kaiser i wielki fantasta Schiaparelli, jego Memoria terza, ciemne wydanie rzymskie, i Arrhenius, i Antoniadi, Kuiper, Lowell, Pickering, Saheko, Struve, Vaucouleurs, aż do Wernhera Brauna z jego Projektem Marsa, i mapy, rulony map, ze wszystkimi kanałami 196 — Margaritifer Sinus, Lacus Solis i sam Agathodaemon… Stał tak, nie musiał otwierać żadnej z tych książek o wyślizganych, grubych jak deski okładkach. W zapachu starego płótna, osnowy, żółtawych kart, w którym było coś dostojnego i strupieszałego zarazem, ożyły godziny spędzone nad tajemnicą szturmowaną przez dwa wieki, oblężoną mrowiem hipotez: umierali po kolei, nie doczekawszy się rozstrzygnięcia. Antoniadi przez całe życie nie widział kanałów, aż u schyłku starości niechętnie przyznał się „do jakichś linii, co podobnie wyglądały”. Graff nie dostrzegł żadnego do końca i mówił, że brak mu „imaginacji” kolegów. „Kanaliści” zaś widzieli i rysowali po nocach, czekając godzinami u okularu na jeden z sekundowych momentów znieruchomienia atmosfery, bo wówczas — zapewniali — na buromgławej tarczce pojawia się precyzyjnie ostra, od włosa cieńsza sieć. Lowell rysował gęstą, Pickering rzadszą, ale ten miewał szczęście do „geminacji”, jak nazywano zdumiewające podwajanie się kanałów. Złudzenie? Więc czemu niektóre kanały nigdy się nie chciały podwajać? Ślęczał nad tymi książkami jako kadet, w czytelni, bo tak zabytkowych nie wypożyczano. Był — czy trzeba to powiedzieć? — po stronie „kanalistów”. Ich argumenty brzmiały mu niezbicie: Graff, Antoniadi, Hali, którzy pozostali niewiernymi Tomaszami, mieli obserwatoria w miastach Północy, zadymionych, z wiecznie ruchliwym powietrzem, podczas gdy Schiaparelli pracował w Mediolanie, a Pickering siedział na swojej górze, nad pustynią Arizony. „Antykanaliści” robili przemyślne eksperymenty: dawali odrysowywać tarczkę z bezładnie naniesionymi kropkami i kleksami, które, przy większej odległości, układały się w podobieństwo sieci kanałów, a potem pytali: Dlaczego nie widać ich przez najsilniejsze instrumenty? Dlaczego nie uzbrojonym okiem można się dopatrzyć kanałów i na Księżycu? Dlaczego nie widzieli żadnych kanałów pierwsi obserwatorzy, a po Schiaparellim już wszyscy poszli pod jego komendę? A tamci odpowiadali: w erze przedteleskopowej nikt, nigdy, żadnych kanałów na Księżycu nie dostrzegał. Duże teleskopy nie pozwalają stosować pełnej apertury, maksymalnych powiększeń, bo atmosfera ziemska nie jest dostatecznie spokojna;.eksperymenty z rysunkami są wyminięciem sprawy. „Kanaliści” na wszystko mieli odpowiedź. Mars — to jeden olbrzymi zamarznięty ocean, kanały — to pęknięcia jego lodowych pól, rozmykających się pod uderzeniami meteorów; nie: kanały — to szerokie doliny, którymi płyną wody odwilży wiosennej, a na brzegach rozkwita wtedy marsjańska roślinność. Spektroskopia przekreśliła i tę szansę: zbyt mało wyjawiła wody, więc ujrzeli w kanałach ogromne zapadliska, długie doliny, którymi płyną od bieguna ku równikowi rzeki chmur, popędzane konwekcyjnymi prądami. Schiaparelli nigdy nie chciał wyraźnie oświadczyć, że są to twory obcego rozumu, wykorzystywał dwuznaczność terminu „kanał”, był to szczególny punkt — owa wstydliwość mediolańczyka i wielu innych astronomów, nie nazywali rzeczy po imieniu, rysowali tylko mapy i przedstawiali je, ale Schiaparelli pozostawił w papierach rysunki tłumaczące, w jaki sposób może przychodzić do rozdwajania się, słynnej geminacji: gdy woda wdziera się do równoległych koryt, dotychczas wyschłych — jej przybór zaciemnia nagle linie, jakby ktoś napuścił tuszu do zacięć w drzewie. Przeciwnicy zaś nie tylko przeczyli istnieniu kanałów, nie tylko gromadzili negatywną argumentację, ale z biegiem czasu zdawali się żywić względem nich coraz bardziej palącą nienawiść. Wallace, drugi obok Darwina twórca teorii naturalnej ewolucji, więc nawet nie astronom, który w życiu chyba nie widział Marsa przez szkła, w stustronicowym pamflecie zniszczył wraz z kanałami wszelką myśl o istnieniu życia na Marsie; Mars — pisał — nie tylko nie jest zamieszkany przez inteligentne istoty, jak to głosi pan Lowell, ale jest absolutnie niemieszkalny. Nie było letnich areologów, każdy musiał wyraźnie wyznać swe credo. Następna generacja kanalistów opisywała już cywilizację Marsa i rozziew powiększał się: żywy obszar prac rozumu — mówili jedni; pustynny trup — odpowiadali im drudzy. Potem Saheko dostrzegał owe tajemnicze błyski, krótkotrwałe, wygaszane powstającymi chmurami, zbyt krótkie jak na wulkaniczny wybuch, pojawiające się przy wzajemnej opozycji planet, co wykluczała odbłysk Słońca w lodowym stoku górskim, i to jeszcze przed wyzwoleniem energii atomowej, tak że myśl o marsjańskich testach jądrowych wynikła później… Jedna strona musiała mieć słuszność; w pierwszej połowie dwudziestego wieku godzono się powszechnie, że nie ma wprawdzie geometrycznych kanałów Schiaparellego, ale istnieje jednak coś, co umożliwia ich dostrzeganie, oko dopowiada, lecz nie halucynuje z niczego; kanały obserwowało zbyt wielu ludzi ze zbyt wielu różnych miejsc Ziemi. A więc pewno nie otwarte wody w polach lodowych i nie prądy niskich chmur w brzegach dolin, może nawet nie pasy roślinności, ale jednak coś, kto wie — bardziej jeszcze niezrozumiałego, zagadkowego, co czekało oczu ludzkich, fotograficznych obiektywów i automatycznych sond.

Pirx nie przyznał się nikomu do myśli, jakie towarzyszyły tym zachłannym lekturom, lecz Boerst, bystry i bezwzględny, jak przystało na prymusa, wydobył na jaw jego tajemnicę i uczynił go na kilka tygodni pośmiewiskiem kursu: zrobił z niego,kanałowca Pirxa”, który w astronomii obserwacyjnej ufundował doktrynę „credo, quia non est”. Albowiem Pirx wiedział przecież, że nie ma żadnych kanałów i że, co gorsze, a co chyba jeszcze okrutniejsze, nie ma w ogóle niczego, co by je przypominało. Jakże mógł nie wiedzieć, skoro Mars był zdobyty od lat, skoro zdawał areograficzne kolokwia i nie tylko musiał orientować dokładne mapy fotograficzne pod okiem asystentów, ale na praktycznych zajęciach lądował, w symulatorze, na tym samym dnie Agathodaemona, na którym teraz stał, pod kloszem Projektu, przed półką z dwustuletnim dorobkiem astronomii, stanowiącym muzealny zabytek. Ma się rozumieć, że wszystko to wiedział, lecz wiedza ta tkwiła w jego głowie gdzieś zupełnie osobno, nie podległa sprawdzeniom, jakby były jednym wielkim oszustwem. Jak gdyby nadal istniał jakiś inny, nieosiągalny, pokryty zarysem geometrycznym, tajemniczy Mars.

Podczas lotu na linii Aresterra jest taki czas, taka strefa, z której doprawdy zaczyna się widzieć gołym okiem — i to widzieć trwale, godzinami — to, co Schiaparełli. Lowell i Pickering obserwowali tylko w mgnieniach atmosferycznego zastoju. Przez bulą je można zobaczyć kanały — czasem przez dobę, niekiedy przez dwie — formujące się nikłym rysunkiem w tle burej, nieprzyjaznej tarczy. A potem, gdy glob zbliży się bardziej, poczynają niknąć, rozpuszczać się, jeden po drugim rozpływają się w nicość, nie zostaje po nich najsłabszy ślad, a tylko wyzbyta wszelkich ostrych konturów tarcza planetarna zdaje się swoją nudną, szarą obojętnością drwić z nadziei, jakie wzbudziła. Zapewne: po dalszych tygodniach lotu coś wreszcie wyłania się definitywnie i już nie rozpływa, ale wtedy są to po prostu wyszczerbione obrzeża największych kraterów, dzikie nagromadzenia zwietrzałych skał, bezładne rumowiska, utopione w głębokich pokładach burego piachu, niepodobne w niczym do tamtej czystej precyzji geometrycznego rysunku. Swój chaos planeta objawia z bliska już ulegle i ostatecznie, niezdolna wycofać się z tak naocznego obrazu miliardoletniej erozji; chaos ów nie daje się wprost pogodzić z tamtym pamiętnym, czystym rysunkiem, który stanowił zarys czegoś, co przemawiało tak intensywnie i budziło takie wzruszenie, ponieważ szło o logiczny ład, o niezrozumiały, ale manifestujący swą obecność sens jakiś, który domagał się jedynie znaczniejszego wysiłku — dla ogarnięcia.

Więc gdzież on właściwie był i co kryło się w tak szyderczym mirażu? Projekcja siatkówki oka, jej optycznych mechanizmów? Aktywności wzrokowej kory mózgu? Na to pytanie nikt nie zamierzał udzielić odpowiedzi, ponieważ problem, kiedy upadł, podzielił los wszystkich przekreślonych, przez postęp zgruchotanych hipotez: wymieciono go do rupieciarni. Skoro nie było kanałów ani nawet czegoś szczególnego w rzeźbie planety, co by w wyjątkowy sposób stwarzało ich doskonałe wrażenie — nie było o czym mówić, nad czym się zastanawiać. Więc dobrze się stało, że tych trzeźwiących rewelacji nie dożył żaden „kanalista”, tak samo jak żaden z „antykanalistów”, ponieważ zagadka wcale nie została rozwiązana: ona tylko znikła. Są przecież inne planety o niewyraźnych tarczach; kanałów nie widziano na żadnej — nigdy. Nikt ich nie dostrzegł, nikt nie rysował. Czemu? Nie wiadomo.

Zapewne, można było snuć hipotezy i na ten temat: potrzebna była szczególna mieszanina dystansu i powiększenia optycznego, przedmiotowego chaosu i podmiotowej tęsknoty za porządkiem, ostatnich śladów tego, co, wyłaniając się z mętnej plamki w okularze, trwając poza granicą postrzegalności, sekundowo do niej jednak prawie że docierało; czyli — niechby najniklejszego oparcia i nieświadomych jego potrzeby rojeń, żeby został napisany ten rozdział, zamknięty już, astronomii.

Żądając od planety, aby się opowiedziała po jednej ze stron, trwając na pozycjach gry do końca uczciwej, pokolenia areologów schodziły do grobu twardo wierząc w to, że sprawa dostanie się wreszcie przed właściwe trybunały, że zostanie do końca, sprawiedliwie i wyraźnie rozstrzygnięta. Pirx czuł, że oni wszyscy — choć, dla rozmaitych przyczyn, w niejednakowy sposób — poczuliby się zawiedzeni i oszukani, gdyby mogli dostąpić dokładnego oświecenia, jakie stało się jego udziałem. W tym przekreśleniu pytań i odpowiedzi, w totalnej nieodpowiedniości pojęć względem zagadkowego obiektu — była jakaś gorzka, ale istotna, okrutna, ale pouczająca lekcja, która — przeszyło go nagłe olśnienie — miała związek z tym, w co teraz wszedł i nad czym łamał sobie głowę.

Związek starej areografii z katastrofą „Ariela”? Ale jaki? I jak należało rozumieć to mętne, chociaż tak intensywne wyobrażenie? Nie wiedział. Był jednak zupełnie pewien, że tego połączenia tak niepodobnych do siebie, tak odległych spraw ani teraz, w środku nocy, nie przejrzy — ani nie zapomni. Należało rzecz przespać. Gasząc światło pomyślał jeszcze, że Romani musiał być o wiele bogatszym duchowo człowiekiem, niżby się dało przypuścić. Te książki stanowiły jego własność prywatną, a o każdy kilogram osobistych rzeczy, przywożonych na Marsa, szły spory; rozważny zarząd Projektu pozawieszał w ziemskim kosmodromie instrukcje i apele do poczucia lojalności pracowników, tłumacząc, jak obciążanie rakiet zbędnym balastem szkodzi sprawie. Dopraszano się racjonalności, a sam Romani, w końcu kierownik Agathodaemona, naruszył owe przepisy i zasady, przywożąc kilkadziesiąt kilogramów dzieł wszechstronnie zbędnych — po co właściwie? O tym, aby je mógł czytać, nie było mowy.

Już w ciemności uśmiechnął się, senny, do myśli, która wyjaśniała rację tych bibliofilskich staroci pod kloszem marsjańskiego Projektu. Zapewne, nic nikomu tu po takich książkach, po ewangeliach i zburzonych proroctwach. Ale wydawało się rzeczą godziwą, więcej — konieczną, żeby myśli tych ludzi, którzy oddali, co mieli najlepszego, zagadce czerwonej planety, znalazły się — przy pełnym już pogodzeniu najzacieklejszych przeciwników — na Marsie. To im się należało; a Romani, który rzecz rozumiał, był godnym zaufania człowiekiem.

Zbudził się o piątej z kamiennego snu, od razu trzeźwy, jakby wyszedł z chłodnej wody, i mając jeszcze kilka chwil dla siebie — dał sobie pięć minut, nieraz tak robił — pomyślał o dowódcy rozbitego statku. Nie wiedział, czy Klyne mógł uratować „Ariela” z trzydziestoma ludźmi załogi, ale nie wiedział też, czy Klyne próbował walczyć. To było pokolenie racjonalistów, podciągali się do niezawodnie logicznych sojuszników — komputerów, bo stawiały coraz większe wymagania, gdy je ktoś chciał kontrolować. Toteż łatwiej było się zdać na nie ślepo. On tego nie potrafił, chociażby sto razy chciał. Tę nieufność miał w kościach. Włączył radio.

Burza wybuchła. Spodziewał się jej, lecz zaskoczyły go rozmiary histerii. Trzy kwestie dominowały w radiowym przeglądzie prasy: podejrzenia o sabotaż, niepewność losu statków lecących na Marsa i — oczywiście — konsekwencje polityczne całej sprawy. Największe dzienniki były ostrożne w wysuwaniu hipotezy sabotażu, ale prasa brukowa tu sobie pofolgowała. Moc było też krytyki stutysięczników: że ich nie wypróbowano dostatecznie, że nie mogły startować z Ziemi, a — co gorsze — niepodobna było zawrócić ich z drogi, bo brakło im dostatecznej rezerwy paliwa; nie dałoby się ich też wyładować na okołomarsjańskich orbitach. To była prawda; musiały stanąć na Marsie. Ale trzy lata wcześniej próbny prototyp, co prawda z innym nieco modelem komputera, lądował na Marsie kilkakrotnie z pełnym powodzeniem. Domorośli rzeczoznawcy zdawali się o tym nie wiedzieć. Rozpętała się też kampania zmierzająca do zniszczenia politycznych popleczników Projektu Marsa; nazywano go wręcz szaleństwem. Musiały już gdzieś być gotowe listy wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu prac na obu przyczółkach, krytykowano sposób zatwierdzania projektów i testowania prototypów, suchej nitki nie zostawiono na czołowych postaciach marsjańskiego zarządu; ogólny ton był kasandryczny.

Kiedy zgłosił się o szóstej do kierownictwa, okazało się, że nie należy już do żadnej komisji, bo tę ich samozwańczą organizację Ziemia zdążyła anulować; mogli robić, co chcieli, ale wszystko miało się rozpocząć od nowa, oficjalnie i legalnie, dopiero po przyłączeniu ziemskiej grupy. Zdymisjowane gremium znalazło się jak gdyby w korzystniejszej niż wczoraj sytuacji: skoro nie miało o niczym decydować, tym swobodniej można było przygotować postulaty i wnioski dla instancji wyższej, to znaczy ziemskiej. Sytuacja materiałowa była w Wielkiej Syrcie dość złożona, ale nie krytyczna, natomiast brak dostaw musiał rozłożyć przyczółek Agathodaemona w ciągu miesiąca; o tym, by Syrta mogła mu przyjść z efektywną pomocą, nie było mowy. Brakowało nie tylko budowlanych materiałów, ale nawet wody. Wprowadzenie reżimu najwyższej oszczędności na bieżąco było konieczne. Słuchał tego Pirx jednym uchem, bo tymczasem dostarczono aparaturę rejestrującą ze sterowni. Szczątki ludzkie znajdowały się już w pojemnikach; co do tego, czy będą pochowane na Marsie, nie podjęto jeszcze decyzji. Rejestratów nie można było badać niezwłocznie, potrzebne były niejakie przygotowania i dlatego omawiano sprawy nie związane bezpośrednio z przyczynami i przebiegiem katastrofy: czy mobilizacja największej ilości mniejszych statków nie odwróciłaby groźby zagłady Projektu, czy dałoby się nimi dostarczyć życiowego minimum ładunków w dostatecznie krótkim czasie — przy czym Pirx pojmował racjonalność takich poszukiwań, ale zarazem trudno mu było nie myśleć o obu stutysięcznikach znajdujących się na kursie Marsa, które owymi uwagami jak gdyby już z góry przekreślano; jakby uznawano, że o ich dalszym ruchu na tej linii nie może być mowy. Więc co się miało z nimi stać — skoro musiały lądować? Wszyscy obecni znali już reakcję amerykańskiej prasy, a na bieżąco dostarczono na salę radiogramy ze streszczonymi wystąpieniami polityków — niedobrze to wyglądało: Projekt jeszcze nie zdążył, ustami swoich przedstawicieli, rozpocząć składania wyjaśnień, a już znalazł się pod ogniem koncentrycznego oskarżenia. Pojawiały się nawet epitety pomawiające o „zbrodniczą lekkomyślność”. Pirx nie chciał mieć z tym nic wspólnego, toteż koło dziesiątej wymknął się z zadymionej sali i skorzystawszy z grzeczności mechaników obsługi kosmodromu, pojechał małym łazikiem na miejsce katastrofy.

Dzień, jak na Marsa, był raczej ciepły i prawie pochmurny. Niebo przybrało rzadki, nie tyle rdzawy, co niemal różowy kolor; w takich chwilach wydaje się, że Mars posiada własną, odmienną od ziemskiej, surową urodę, nieco zawoalowaną, jakby nie oczyszczoną, która niebawem wyłoni się w mocniejszych promieniach Słońca spod pyłowych zamieci i brudnych smug, lecz oczekiwania takie nie chcą się spełniać; nie chodzi o zapowiedź, lecz o najlepszy z pejzaży, jakie planeta ma do pokazania. Pozostawiwszy przysadzisty, do bunkra podobny budynek kontroli lotów o półtorej mili za sobą, dojechali do końca startowych płyt, bo zaraz dalej łazik beznadziejnie ugrzązł. Pirx miał na sobie lekki półskafander, jakim się wszyscy tu posługiwali, jaskrawoniebieski, dużo wygodniejszy od wysokopróżniowego, z lżejszym też tornistrem, dzięki otwartemu obiegowi tlenowemu; coś jednak źle działało w klimatyzacji, bo gdy spotniał od szybszych ruchów — trzeba się było przedzierać przez lotne wydmy — zaraz mu zamgliło szybę w hełmie; tyle że tutaj nie było to nieszczęściem, bo pomiędzy pierścieniem hełmu a piersiową częścią skafandra zwisały, niczym korale indora, luźne woreczki, w które wtykało się rękę, i od środka można było sobie przetrzeć szkło, sposobem wprawdzie prymitywnym, ale skutecznym.

Dno ogromnego leja było zapchane maszynami gąsienicowymi: wykop, którym dotarto do sterowni, przypominał istny otwór kopalnianego szybu, był nawet osłonięty z trzech stron płatami żebrowanej blachy aluminiowej dla ochrony przed zsypywaniem się piasku. Połowę leja zajmowała centralna część kadłuba, wielka jak transatlantyk wyrzucony burzą na ląd i rozbity o skały; pod nią krzątało się z pięćdziesięciu ludzi, ale i oni, i ich dźwigi z koparkami wyglądały jak mrówki u zwłok olbrzyma. Sam dziób rakiety, prawie nietknięty, liczący sobie osiemnaście metrów, nie był stąd widoczny, bo impet cisnął nim o kilkaset metrów dalej; siła miażdżąca zderzenia była straszna, skoro znajdowano grudki nadtopionego kwarcu — energia ruchu zmieniła się momentalnie w cieplna, dając termiczny skok jak przy upadku meteoru, chociaż szybkość nie była wszak zbyt znaczna: w granicach dźwiękowej. Pirx odniósł wrażenie, że dysproporcja pomiędzy środkami, jakimi dysponował Agathodaemon, a ogromem wraku — nie jest wystarczającym usprawiedliwieniem sposobu prowadzenia eksploracji; było to oczywiście improwizowanie, ale było też w tym improwizowaniu nieco bałaganu, prawdopodobnie wywołanego świadomością, że szkoda jest wprost niewyobrażalnie ogromna. Nie ocalała nawet woda, bo wszystkie cysterny co do jednej popękały i piasek pochłonął tysiące hektolitrów, nim reszta obróciła się w lód. Ten lód zwłaszcza robił makabryczne wrażenie, ponieważ z kadłuba — rozprutego na długość dobrych czterdziestu metrów — wywalały się brudne, połyskliwe lodospady, opierając się dziwacznymi festonami o wydmy, jakby eksplodująca rakieta wyrzuciła z siebie całą zimową Niagarę. Ale też było osiemnaście stopni zimna, a w nocy temperatura spadła do sześćdziesięciu. Przez ten lód, kaskadą szklący bok „Ariela”, wrak wyglądał niesamowicie staro, można było sądzić, że leży tu od niepamiętnych czasów. Trzeba było go rozbijać i kuć, żeby dostać się do wnętrza kadłuba, albo też penetrować je od strony szybu. Wyciągano tamtędy ocalałe pojemniki, których stosy widać było tu i tam na stoku leja, ale działo się to jakoś niemrawo. Dostęp do rufowej części był wzbroniony; rozpięte na linach, furkotały zawzięcie czerwone chorągiewki — znaki radioaktywnego skażenia. Pirx obszedł górą, po obwałowaniu, teatr katastrofy; naliczył dwa tysiące kroków, nim znalazł się ponad okopconymi lejami dysz; zżymał się patrząc, jak robotnicy wyciągali i nie mogli wyciągnąć jedynej ocalałej cysterny z olejem pędnym, bo im się łańcuchy wciąż ześlizgiwały; zdawało mu się, że jest tu niezbyt długo, kiedy ktoś dotknął jego ramienia i pokazał mu zegar butli tlenowej. Ciśnienie spadło i trzeba było wracać, bo zapasowej nie wziął. Zegarek, ten nowy chronometr, wyjawił, że tkwił u szczątków niemal dwie godziny.

Sala obrad zmieniła się: miejscowi zasiadali z jednej strony długiego stołu, po drugiej zaś ustawili technicy sześć dużych płaskich telewizorów; że jednak, jak zwykle, coś jeszcze nie chciało grać w łączności, odroczono obrady do pierwszej. Haroun, technik — telegrafista, którego Pirx znał przelotnie z Wielkiej Syrty, a który żywił dlań, nie wiedzieć czemu, wielkie uszanowanie, dał mu pierwsze powielone odbitki taśm z tak zwanej nieśmiertelnej komory „Ariela”; były to utrwalone decyzje rozrządu mocy, Haroun zaś nie miał prawa wręczyć mu ich nieoficjalnie, ale Pirx ocenił właściwie ów gest. Zamknął się w swym pokoiku i pod silną lampą zaczął na stojąco przeglądać jeszcze wilgotnawy wąż plastykowej taśmy. Obraz był tyleż wyraźny, co niezrozumiały. W 317 sekundzie procedury, dotąd bezbłędnie czystej, pojawiły się w obwodach kontroli prądy pasożytnicze, które w następujących sekundach przybrały postać dudnień. Dwukrotnie wygaszone, po przerzuceniu obciążeń na równoległe, rezerwowe części sieci, wróciły w spotęgowaniu, a dalej tempo pracy czujników narosło trzykrotnie względem normy. To, co miał w ręku, nie było rejestrem pracy samego komputera, lecz jego „rdzenia pacierzowego”, który, pod zarządem automatycznej zwierzchności, uzgadniał otrzymane polecenia ze stanem agregatów napędowych. Układ ten nazywano niekiedy „móżdżkiem”, przez analogię do móżdżku zawiadującego też u człowieka — jako stacja kontroli między korą a ciałem — korelacją ruchów.

Obejrzał sobie wykres pracy „móżdżku” z największą uwagą. Wyglądało tak, jakby komputerowi spieszyło się, jakby — nie naruszając w niczym procedury — domagał się w jednostce czasu coraz większej ilości danych o podzespołach. Spowodowało to informacyjny tłok i wystąpienie prądów pasożytniczych, mianowicie echowych; odpowiednikiem ich byłby u zwierzęcia nadmiernie spotęgowany tonus, czyli taka skłonność do zaburzeń motoryki, jaką zwie się pogotowiem drgawkowym. Nic z tego nie rozumiał. Nie miał, co prawda, najważniejszych taśm, utrwalających decyzje samego komputera; Haroun dał mu to, czym sam dysponował. Ktoś zapukał do drzwi. Pirx schował taśmy do nesesera i wyszedł na korytarz; stał tam Romani.

— Nowi panowie też chcą, żeby pan uczestniczył w pracach komisji — powiedział. Nie był taki wydrenowany z sił, jak poprzedniego dnia, wyglądał już nieźle, chyba pod wpływem antagonizmów powstających w organizowanej tym osobliwym sposobem komisji. Pirx pomyślał, że zgodnie z prostą logiką rzeczy nawet niechętni sobie „Marsjanie” Agathodaemona i Syrty zjednoczą się, jeśli „nowi panowie” będą chcieli narzucić im własną koncepcję postępowania.

Komisja, ta nowo utworzona, składała się z jedenastu osób. Przewodniczył nadal Hoyster, ale jedynie dlatego, że nikt nie mógł podołać temu zadaniu, pozostając na Ziemi; obrady, w których uczestniczyli ludzie oddaleni o 80 milionów kilometrów, nie mogły iść sprawnie i jeśli zdecydowano się na tak ryzykowne rozwiązanie, to na pewno pod wpływem rozmaitych nacisków, jakie musiały już działać na Ziemi. Katastrofa uczynniła antagonizmy, także polityczne, w których ognisku od dawna działał cały Projekt.

Zrazu rekapitulowano jedynie uzyskane wyniki — dla Ziemian. Pirx znał spośród nich tylko głównego dyrektora stoczni, van der Yoyta. Barwny obraz telewizyjny, przy doskonałej wierności, dodawał mu jakby monumentalnych rysów; było to popiersie ogromnego człowieka z twarzą zarazem obwisłą i odętą, pełną władczej energii, otoczoną kłębami dymu, jakby go tam gdzieś podkadzano — niewidzialnym cygarem, gdyż ręce van der Yoyta były niewidoczne. To, co mówiło się na sali, słyszał z czterominutowym opóźnieniem, a jego głos dopiero po następnych czterech minutach mógł tu rozbrzmieć. Pirx poczuł do niego od razu niechęć, bo główny dyrektor zdawał się zasiadać wśród nich sam jeden — jak gdyby inni ziemscy rzeczoznawcy, co oczami mrugali z pozostałych ekranów, byli figurantami.

Gdy Hoyster skończył, przyszło czekać osiem minut, ale Ziemianie nie chcieli na razie zabierać głosu: van der Voyt zażądał taśm z „Ariela”, które już leżały przy mikrofonie Hoystera. Każdy członek komisji otrzymał powielony ich komplet. Nie było tego dużo, zważywszy, że rejestraty obejmowały tylko ostatnich pięć minut pracy sterowniczego kompleksu. Taśmy, przeznaczone dla Ziemi, wzięli na cel kamerzyści, a Pirx zajął się swoimi, od razu odłożywszy na bok te, które już znał dzięki Harounowi.

Komputer podjął decyzję odwrócenia procedury lądowania na startową w 339 sekundzie. Nie był to start zwykły, lecz ucieczka w górę, jakby przed meteorami — więc właściwie nie wiadomo co, bo miało to wygląd rozpaczliwej improwizacji. To, co się działo potem, owe zwariowane skoki krzywych na taśmach podczas runięcia — uznał Pirx za całkiem nieistotne, ponieważ szło tam już tylko o sposób, w jaki komputer dławił się, nie mogąc wypić nawarzonego przez siebie piwa. Istotne było teraz nie analizowanie szczegółów makabrycznej agonii, lecz przyczyna decyzji równoznacznej w efekcie z aktem samobójczym.

Przyczyna ta pozostała niejasna. Komputer pracował od 170 sekundy pod olbrzymim stressem i wykazywał niesamowite przeciążenie informacyjne, ale takim mądrym łatwo było okazać się teraz, bo widziało się wszak końcowe skutki jego pracy; o tym, że jest przeciążony, zawiadomił swoją sterownię, to znaczy — ludzi „Ariela”, dopiero w 201 sekundzie procedury. Już wtedy dławił się danymi — a żądał wciąż nowych. Zamiast wyjaśnień dostali w ręce nowe zagadki. Hoyster dał im dziesięć minut czasu na obejrzenie taśm i spytał potem, kto chce zabrać głos. Pirx podniósł palec jak w szkolnej ławce. Nim otworzył usta, inżynier Stotik, który był przedstawicielem stoczni i miał baczyć na przebieg rozładunku stutysięczników, zauważył, że trzeba zaczekać — być może, jako pierwszy zechce przemówić ktoś z Ziemi. Hoyster zawahał się. Był to nieprzyjemny incydent, zwłaszcza że doszło do niego już na samym początku; Romani poprosił o głos w sprawie formalnej i oświadczył, że jeśli dbałość o równouprawnienie zasiadających w komisji odbije się szkodliwie na płynności obrad, ani on, ani nikt z ludzi Agathodaemona w komisji pracować nie zamierza. Stotik wycofał się i Pirx mógł wreszcie mówić. — To jest podobno udoskonalona wersja AIBM 09 — rzekł. — Ponieważ przelatałem z AIBM 09 prawie tysiąc godzin procedur, mam pewne praktyczne spostrzeżenia co do jego pracy. Na teorii się nie znam. Wiem tyle, ile muszę wiedzieć. Chodzi o pracujący w realnym czasie komputer, który musi zawsze zdążyć z przerabianiem danych. Słyszałem, że ten nowy model ma przepustowość o 36 procent większą niż AIBM 09. To sporo. Na podstawie materiału, który dostałem, mogę powiedzieć, że było tak: komputer wprowadził statek w normalny tok lądowania, a potem sam zaczął sobie utrudniać pracę, żądając od podzespołów coraz większej ilości danych na jednostkę czasu. Efekt był taki, jakby dowódca kompanii odrywał coraz większą ilość ludzi od walki po to, żeby z nich robić gońców czy informatorów; postępując w ten sposób, byłby pod koniec bitwy doskonale poinformowany, tyle że nie miałby już żołnierzy, nie miałby się kim bić. Komputer nie tyle został udławiony, ile sam się udławił. Zablokował się tą eskalacją i musiałby się zablokować, nawet gdyby miał dziesięć razy większą przepustowość — o ile nie przestałby podwyższać wymagań. Mówiąc bliżej matematyki: redukował sobie przepustowość po eksponencie, wskutek czego „móżdżek” — jako kanał węższy — zawiódł pierwszy. Opóźnienia pojawiły się w „móżdżku”, a potem przeskoczyły do samego komputera. Wchodząc w stan informacyjnego zadłużenia, czyli przestając być maszyną czasu realnego, komputer zagłuszył się sam i musiał podjąć decyzje radykalną, więc powziął decyzję startu, czyli wyinterpretował powstałe zakłócenie jako skutek z zewnątrz pochodzącej awarii.

— Dał ostrzeżenie meteorytowe, jak pan to tłumaczy? — spytał Seyn.

— W jaki sposób mógł się przełączyć z procedury głównej na podrzędną — nie wiem. Nie znam się na tym, bo nie znam się na budowie komputera, przynajmniej w sposób dostateczny. Dlaczego dał ten alarm? Nie wiem. W każdym razie jest dla mnie niezbite, że to on był winien.

Teraz trzeba już było czekać na Ziemię. Pirx był pewien, że van der Voyt zaatakuje go i nie omylił się. Mięsista, ciężka twarz spojrzała na niego przez dym cygara, zarazem oddalona i bliska; kiedy van der Voyt odezwał się, jego bas był uprzejmy, a oczy uśmiechnięte życzliwie, z taką wszechwiedną dobrodusznością, jakby się preceptor zwracał do rokującego nieźle ucznia.

— Więc komandor Pirx wyklucza sabotaż? Ale na jakiej podstawie? Co znaczą słowa „on jest winien”? Kto — „on”? Komputer? Ale przecież komputer, jak sam komandor Pirx przyznał, pracował do końca. A więc program? Ale ten program nie różni się w niczym od programów, dzięki którym komandor Pirx lądował setki razy. Czy pan uważa, że ktoś dokonał manipulacji nad programem?

— Nie mam zamiaru wypowiadać się na temat, czy zaszedł jakiś sabotaż — rzekł Pirx. — To mnie na razie nie interesuje. Gdyby komputer i program były w porządku, to „Ariel” stałby tu cały, a nasza rozmowa nie byłaby potrzebna. Na podstawie taśm twierdzę, że komputer pracował we właściwym kierunku, w obrębie właściwej procedury, ale tak, jak gdyby chciał okazać się perfekcjonistą, któremu żadna osiągnięta sprawność nie wystarcza. Żądał danych o stanie rakiety w rosnącym tempie, nie uwzględniając ani własnych możliwości granicznych, ani pojemności kanałów zewnętrznych. Dlaczego tak działał, nie wiem. Ale właśnie tak działał. Nie mam nic więcej do powiedzenia. Nikt z „Marsjan” się nie odezwał. Pirx, z nieruchomą twarzą, dostrzegł błysk satysfakcji w oku Seyna i milczące zadowolenie, z jakim Romani poprawił się na krześle. Po ośmiu minutach znów odezwał się van der Voyt. Tym razem nie mówił do Pirxa. Nie mówił też do komisji. Był samą swadą. Przedstawił drogę, jaką przebywa każdy komputer — od montażowej taśmy do sterowni okrętu. Agregaty składało w częściach osiem rozmaitych firm, japońskich, francuskich i amerykańskich. Nie wypełnione jeszcze pamięcią, „nic nie wiedzące” jak noworodki, jechały do Bostonu, gdzie w zakładach „Syntronics” odbywało się ich programowanie. Po tym kolejnym akcie każdy komputer podlegał procedurze, która jest niejako odpowiednikiem nauk szkolnych, gdyż składa się zarówno z dostarczania pewnych „doświadczeń”, jak i z poddawania „egzaminom”. Tak jednak badano tylko sprawność ogólną; „studia specjalistyczne” rozpoczynał komputer w fazie następnej. W niej dopiero stawał się z uniwersalnej maszyny cyfrowej — sternikiem rakiet typu „Ariela”. I wreszcie podłączano go na roboczym stanowisku do symulatora, który imitował niezliczone sekwencje zajść z tych, co bywają składowymi kosmicznej podróży: nieprzewidziane awarie, defekty zespołów, sytuacje trudnego manewru, także przy niesprawnych układach napędowych, pojawianie się na bliskim dystansie innych rakiet, obcych ciał. Każdą z tych naśladowanych przygód odgrywano w setkach wariantów: zakładając raz statek załadowany, a raz pusty, raz poruszający się w wysokiej próżni, a raz wchodzący w atmosferę, stopniowo komplikując symulowane sytuacje — aż do pojawienia się najtrudniejszych problemów wielu ciał w polu grawitacyjnym, kiedy to zmuszano maszynę, by przewidywała ich ruchy i orientowała bezpiecznie kurs swego statku.

Symulatorem także był komputer pełniący rolę „egzaminatora”, i to perfidnego; wstępnie utrwalony program „ucznia” poddawał niejako dalszym obróbkom, próbom na wytrzymałość i sprawność; jakkolwiek więc elektronowy zwiadowca sterów nigdy nie prowadził naprawdę statku, kiedy go montowano wreszcie na pokładzie rakiety, miał większe doświadczenie i wyższą sprawność niż wszyscy razem wzięci ludzie, co kiedykolwiek parali się kosmiczną nawigacją. Tak trudnych zadań, jakim musiał komputer podołać na stanowiskach symulacyjnych, nigdy nie spotyka się w rzeczywistości; aby zaś stuprocentowo wykluczyć wszelką możliwość prześliźnięcia się niewszechstonnie doskonałego egzemplarza przez to ostatnie sito, nadzór nad pracą dwójki „sternik + symulator” pełnił człowiek, doświadczony programista, który ponadto musiał posiadać wieloletni staż praktycznego pilotażu, przy czym „Syntronics” nie zadowoliła się angażowaniem na te odpowiedzialne stanowiska pilotów: pracowali tam wyłącznie kosmonauci powyżej rangi nawigatora, czyli tacy, co mieli ponad tysiąc godzin głównych procedur na swoim koncie zawodowym. W ostatniej instancji od tych ludzi zależało więc, jakim testom z nieprzebranego ich katalogu zostanie poddany kolejny komputer; fachowiec wyznaczał rozmiary trudności do pokonania, a powodując symulatorem, dodatkowo komplikował „egzaminy”, bo naśladował, w toku rozwiązywania zadań, nagłe i groźne niespodzianki: wypadanie mocy, rozogniskowanie ciągów, sytuacje kolizyjne, przebicia powłoki zewnętrznej, utratę łączności z naziemną kontrolą podczas lądowania, i nie ustawał w tym, aż upłynęło sto godzin standardowych testów. Egzemplarz, który okazałby w nich najmniejszą zawodność, był kierowany na powrót do pracowni, jak kiepski uczeń, któremu przychodzi powtarzać rok. Wyniósłszy tym przemówieniem produkcję stoczni ponad wszelkie zarzuty, chcąc pewno zatrzeć wrażenie takiej obrony, w pięknych okresach prosił van der Voyt komisję o bezkompromisowe zbadanie katastrofy i jej przyczyn, za czym odezwali się specjaliści ziemscy. Rzecz utonęła od razu w zalewie uczonej terminologii. Pojawiły się na ekranach schematy ideowe i blokowe, wzory, wykresy, zestawienia numeryczne, i Pirx widział z osłupieniem, że znajdują się na najlepszej drodze obrócenia sprawy w pogmatwany casus teoretyczny. Po głównym informatyku mówił cyfronik Projektu Schmidt; Pirx przestał go rychło słuchać. Nie zależało mu na tym, aby dzięki czujności wyjść obronną ręką z kolejnego starcia z van der Yoytem, jeśli do niego przyjdzie. Było to zresztą coraz mniej prawdopodobne: wystąpienia jego nikt nie wspominał, jakby szło o nietaktowny wyskok, który godzi się najrychlej zapomnieć. Następni mówcy wleźli już na wysokie piętra ogólnej teorii sterowania. Pirx wcale nie podejrzewał ich o złą wolę: po prostu rozważnie nie opuszczali terenu, na którym czuli się mocni, a van der Voyt z ufną powagą przysłuchiwał się im, w dymie cygara, bo stało się to, do czego zmierzał: prym wzięła w obradach Ziemia i „Marsjanie” pozostali w rolach biernych słuchaczy. Zresztą nie dysponowali żadnymi rewelacjami. Komputer „Ariela” był elektronicznym gruzem, którego badanie nie mogło dać żadnych rezultatów. Rejestraty obrazowały z grubsza, co zaszło, ale nie, czemu się tak stało. Nie opisują one wszystkiego, co się dzieje w komputerze: do tego byłby potrzebny inny, większy komputer, a gdyby uznać, że i ten może ulec defektowi, należałoby z kolei nadzorować nadzorcę, i tak w nieskończoność. Tak więc znaleźli się na szerokich wodach abstrakcyjnej analizy. Głębia wypowiedzi osłaniała prosty fakt, że katastrofa nie ograniczała się do zagłady „Ariela”. Stabilizację olbrzyma, schodzącego na planetę, przejęły od ludzi automaty tak dawno, że był to fundament, niewzruszalny grunt wszystkich działań — który nagle usunął się spod nóg. Żaden z modeli gorzej zabezpieczonych i prostszych nigdy nie zawiódł, więc jakże mógł zawieść model doskonalszy i pewniejszy? Jeśli to było możliwe, możliwe było wszystko. Zwątpienie, raz zaatakowawszy niezawodność urządzeń, nie mogło się już zatrzymać na żadnej granicy. Wszystko grzęzło w niepewności. Tymczasem,Ares” i „Anabis” zbliżały się do Marsa. Pirx siedział jakby zupełnie sam, bliski rozpaczy. Doszło właśnie do klasycznego sporu teoretyków, który coraz dalej odwodził ich od samego wydarzenia z „Arielem”. Patrząc w zarazem otyłą i masywną twarz van der Voyta, dobrotliwie patronującą obradom, Pirx odnajdywał w jej wyrazie podobieństwo do oblicza starego Churchilla, z jego pozorną dystrakcją, której zadawało kłam drgnienie ust odzwierciedlające uśmiech wewnętrzny, skierowany ku myśli skrytej ciężkimi powiekami. To, co było wczoraj jeszcze nie do pomyślenia, stawało się prawdopodobne — jako próba skierowania obrad ku werdyktowi, który zrzuciłby odpowiedzialność na siłę wyższą, może na fenomeny dotychczas nie znane, na lukę w samej teorii, z konkluzją, że trzeba podjąć zakrojone na wielką skalę i na całe lata badania. Znał podobne, chociaż mniejsze kalibrem sprawy i wiedział, jakie siły musiała uruchomić katastrofa; za kulisami toczyły się już wytężone starania o kompromis, zwłaszcza że Projekt, tak zagrożony w całości, był skłonny do niejednego ustępstwa za cenę uzyskania pomocy, a tej mogły właśnie udzielić zjednoczone stocznie, chociażby dostarczając na dogodnych warunkach flotylli mniejszych statków dla zapewnienia dopływu dostaw. Wobec rozmiarów stawki — boż chodziło już o byt całego Projektu — katastrofa „Ariela” stawała się przeszkodą do usunięcia, jeśli nie można jej było niezwłocznie wyjaśnić. Nie takie afery nieraz już zamazywano. Miał wszakże jeden atut. Ziemianie przyjęli go, musieli wyrazić zgodę na jego obecność w komisji, ponieważ był w niej jedynym człowiekiem związanym z załogami rakiet mocniej niż ktokolwiek inny z obecnych. Nie miał złudzeń: wcale nie szło o jego dobre imię ani o kompetencje. W komisji był po prostu nieodzowny przynajmniej jeden kosmonauta czynny, zawodowiec, co właśnie zeszedł z pokładu. Van der Voyt palił w milczeniu cygaro. Zdawał się wszystkowiedny, ponieważ rozsądnie milczał. Wolałby pewno kogoś innego na miejscu Pirxa, ale skoro go licho nadało, zabrakło pretekstu, żeby się go pozbyć. Gdyby więc, przy mglistym werdykcie, złożył swoje votum separatum, zyskałoby znaczny rozgłos. Prasa wietrzyła skandale i czyhała tylko na taką okazję. Związek Pilotów i Klub Przewoźników nie stanowiły potęg, ale sporo od nich zależało — ci ludzie kładli przecież głowy pod Ewangelię. Toteż Pirx nie zdziwił się, usłyszawszy podczas przerwy, że van der Voyt chce z nim mówić. Przyjaciel potężnych polityków otwarł rozmowę żartem, że to jest spotkanie na szczycie — dwóch planet. Pirx miewał niekiedy odruchy, którym sam się potem dziwił. Van der Voyt palił cygaro i zwilżał sobie gardło piwem, on zaś poprosił, by mu przyniesiono kilka kanapek z bufetu. Słuchał więc głównego dyrektora w pomieszczeniach łączności, jedząc. Nic nie mogło ich lepiej zrównać.

Van der Voyt jakby nie wiedział, że się poprzednio starli. Nic takiego nigdy po prostu nie zaszło. Podzielał jego troskę o załogi „Anabisa” i „Aresa”; dzielił się z nim swymi kłopotami. Oburzała go nieodpowiedzialność prasy, jej histeryczny ton. Prosił go o ewentualne opracowanie małego memoriału w sprawie następnych lądowań: co można zrobić dla zwiększenia ich bezpieczeństwa. Pokładał w nim takie zaufanie, że Pirx przeprosił go na chwilę i wystawiwszy głowę przed drzwi kabiny kazał sobie dołożyć sałatki śledziowej. Van der Voyt basował mu i ojcował, a Pirx rzekł znienacka:

— Mówił pan o tych rzeczoznawcach nadzorujących symulację. Kto to jest z nazwiska?

Van der Voyt zdziwił się po ośmiu minutach, ale to było jedno mgnienie oka.

— Nasi „egzaminatorzy”? — uśmiechnął się szeroko. — Sami pana koledzy, komandorze. Mint, Stoernhein i Cornelius. Stara gwardia… Wytypowaliśmy dla „Syntronics” najlepszych, jakich można było znaleźć. Pan ich na pewno zna!

Dłużej nie mogli rozmawiać, bo zaczynały się obrady. Pirx zapisał karteczkę i podał ją Hoysterowi z uwagą: „To bardzo pilne i bardzo ważne.” Przewodniczący odczytał więc zaraz ów tekst, zwrócony do kierownictwa stoczni. Trzy pytania: 1) W jaki sposób zmianowo pracują naczelni kontrolerzy symulacyjni Cornelius, Stoernhein i Mint? 2) Czy i jaka jest odpowiedzialność ponoszona przez kontrolerów w wypadku przeoczenia błędnych funkcji lub innych uchybień pracy obciążanego komputera? 3) Kto z nazwiska nadzorował testowanie komputerów „Ariela”, „Anabisa” i „Aresa”?

Wywołało to poruszenie na sali: Pirx najwyraźniej dobierał się do najbliższych mu ludzi — czcigodnych zasłużonych weteranów kosmonautyki! Ziemia potwierdziła ustami głównego dyrektora odebranie tych pytań; odpowiedzi miano udzielić w ciągu kilkunastu minut.

Oczekiwał jej zgryziony. Źle się stało, że zdobywał informacje na tak oficjalnej drodze. Ryzykował nie tylko animozję kolegów, lecz i osłabienie własnej pozycji w rozgrywce, gdyby miało dojść do votum separatum. Czy próba wyjścia śledztwem poza sprawy techniczne, ku ludziom, nie mogła być wyłożona jako uleganie naciskom van der Yoyta? Widząc w tym interes stoczni, generalny dyrektor niezwłocznie by go pogrążył, dostarczając prasie odpowiednich napomknień. Rzuciłby jej Pirxa na pożarcie jako niezręcznego sojusznika… Lecz nie pozostawało nic innego, jak ten ślepy strzał. Na zdobywanie informacji prywatnie, drogą okólną, nie było czasu. Co prawda, nie żywił żadnych określonych podejrzeń. Czym się więc kierował? Dość mętnymi wyobrażeniami o niebezpieczeństwach czających się zawsze nie po stronie ludzi i nie po stronie automatów, lecz na styku — tam, gdzie jedni kontaktują się z drugimi, bo sposób rozumowania ludzi i komputerów jest tak niesamowicie różny. I jeszcze tym, co wyniósł z chwili spędzonej przed półką starych książek, a czego nie potrafiłby nawet wyrazić. Odpowiedź przyszła rychło: każdy kontroler prowadził swoje komputery od początku do końca testów, kładąc zaś podpis na akcie noszącym nazwę „świadectwa dojrzałości”, ponosił odpowiedzialność za dysfunkcjonalne przeoczenia. Komputer „Anabisa” badał Stoernhein, pozostałe dwa — Cornelius. Pirx miał ochotę wyjść z sali, na co nie mógł sobie jednak pozwolić. Już i tak czuł narastające wokół napięcie. Obrady zakończyły się o jedenastej. Udał, że nie dostrzega znaków, jakie dawał mu Romani, i wyszedł czym prędzej, jakby uciekał. Zamknąwszy się w swojej klitce, gruchnął na łóżko i podniósł oczy do sufitu. Mint i Stoernhein nie liczyli się. Pozostawał tedy Cornelius. Umysł racjonalny i naukowy zacząłby rzecz od zapytania, co takiego mógł właściwie przeoczyć kontroler? Niezwłoczna odpowiedź, że zupełnie nic, zamknęłaby i tę odnogę śledztwa. Pirx nie był jednak naukowym umysłem, więc pytanie takie nie przyszło mu nawet do głowy. Nie próbował też zastanawiać się nad samą procedurą testową, jakby czuł, że i to źle się dla niego skończy. Myślał po prostu o Corneliusie takim, jakim go znał, a znał go nieźle, choć rozstali się przed wielu laty. Stosunki ich układały się kiepsko, w czym nic dziwnego, zważywszy, że Cornelius był dowódcą „Gulliwera”, on zaś młodszym nawigatorem. Układały się jednak gorzej niż zwykle w takiej sytuacji, gdyż Cornelius był potworem dokładności. Nazywano go mękalem, skrupulatem, liczykrupą i łowcą much, ponieważ potrafił zmobilizować pół załogi dla pogoni za muszką na pokładzie. Pirx uśmiechnął się na myśl o swych osiemnastu miesiącach pod skrupulatem Corneliusem; teraz mógł sobie na to pozwolić, wtedy wychodził ze skóry. Cóż to był za nudziarz! A jednak wszedł nazwiskiem do encyklopedii w związku z badaniami zewnętrznych planet, zwłaszcza Neptuna. Mały, szarawy na twarzy, wiecznie zły, podejrzewał wszystkich o to, że chcą go oszukać. W rzeczy, jakie opowiadał — że przeprowadza osobiste rewizje załóg, bo mu ludzie szmuglują muchy na pokład — nie wierzono, ale Pirx akurat wiedział, że nie było to zmyślenie. Cornelius miał w szufladzie pudło pełne proszku DDT i potrafił zastygać w rozmowie z podniesionym palcem (biada temu, kto nie zamarł na ów znak), łowiąc uchem to, co mu się wydało bzyknięciem. W kieszeni nosił pion i metr stalowy; kontrola ładunku w jego wykonaniu przypominała wizję lokalną na miejscu katastrofy, która wprawdzie nie zaszła jeszcze, ale nadciąga. Miał w uszach okrzyk: „Liczydło idzie, kryj się!” — po którym mesa pustoszała; pamiętał szczególny wyraz oczu Corneliusa, które jak gdyby nie brały udziału w tym, co akurat robił lub mówił, lecz nawiercały otoczenie, poszukując w nim nie doprowadzonych do ładu miejsc. W ludziach latających dziesiątkami lat gromadzą się dziwactwa, ale Cornelius był ich rekordzistą. Nie znosił niczyjej obecności za plecami, a kiedy przypadkiem siadł na krześle, na którym ktoś siedział przed chwilą, i wyczuł to po cieple siedzenia, zrywał się jak oparzony. Był z tych, których wyglądu w młodości w ogóle nie można sobie wyobrazić. Nie opuszczał go wyraz zgnębienia niedoskonałością wszystkich dokoła; cierpiał, ponieważ nie mógł ich nawrócić na swoją pedantyczność. Pukając palcem w rubryki, po dwadzieścia razy w kółko sprawdzał…

Pirx zamarł. Potem usiadł powoli, jakby stał się ze szkła. Myśl, biegnąc wśród chaotycznych wspomnień, zawadziła niewidzialnie o coś i było to niczym pogłos alarmu. Co właściwie? Że nie cierpiał nikogo za plecami? Nie. Że zamęczał podwładnych? I co z tego? Nic. Ale jakby blisko. Był teraz jak chłopiec, który błyskawicznie zamknął garść, by pochwycić żuczka i trzyma zaciśniętą pięść przed nosem — bojąc się ją otworzyć. Powoli. Cornelius, prawda, słynął ze swoich rytuałów. (Czy to?… — zatrzymywał się na próbę myślą.) Kiedy przychodziło do zmiany przepisów, wszystko jedno jakich, zamykał się z urzędowym pismem w kajucie i nie wyszedł z niej, dopóki nie wykuł nowości na pamięć. (To było teraz jak zabawa w „ciepło — zimno”. Czuł, że się oddala…) Rozstali się dziewięć, nie — dziesięć lat temu. Cornelius znikł dziwnie, jakoś raptownie, na szczycie rozgłosu, który zawdzięczał eksploracji Neptuna. Mówiono, że wróci na pokład, a locję wykłada tylko czasowo, lecz nie wrócił. Naturalna rzecz, był przy pięćdziesiątce. (Znów nie to.) Anonim. (Słowo to wypłynęło nie wiedzieć skąd.) Jaki znów anonim? Że jest chory i dysymuluje? Że grozi mu zawał? Skąd. Ten anonim to była zupełnie inna historia, innego człowieka — Corneliusa Craiga, tu — imię, tam — nazwisko. (Pomyliłem się?… Tak.) Lecz anonim nie chciał sczeznąć. Dziwna rzecz, nie mógł się odkleić od tego słowa. Im energiczniej je odrzucał, tym idiotyczniej wracało. Siedział skurczony. W głowie — muł. Anonim. Teraz był już niemal pewien tego, że słowo to przesłania jakieś inne. To się zdarza. Wyskoczy fałszywe hasło i nie można ani pozbyć się go, ani zedrzeć z tego, które zakrywa. Anonim.

Wstał. Na półce, pamiętał, tkwił między marsjanami gruby słownik. Otworzył go na chybił trafił przy „AN”. Ana. Anakantyka. Anaklasyka. Anakonda. Anakreontyk. Anakruza. Analekta. (Ilu słów człowiek nie zna…) Analiza. Ananas. Ananke (greckie): Bogini przeznaczenia. (To…? Ale co ma wspólnego bogini…) Także: przymus.

Łuski spadły. Zobaczył biały gabinet, plecy lekarza, który telefonował, okno otwarte i papiery na biurku, które podwijał przeciąg. Zwykłe badanie lekarskie. Nie starał się wcale przeczytać maszynowego tekstu, ale oczy same pochwyciły drukowane litery, jako chłopiec jeszcze uczył się uporczywie czytania do góry nogami. „Warren Cornelius, rozpoznanie: Syndrom anankastyczny.” Lekarz zauważył rozsypkę papierów, zebrał je i schował do teczki. Czy nie był ciekaw, co oznaczała ta diagnoza? Chyba tak, ale czuł, że to nie byłoby w porządku — a potem zapomniał. Ile lat temu? Co najmniej sześć.,

Odstawił słownik, jednocześnie poruszony, rozgrzany wewnętrznie, ale i rozczarowany. Ananke — przymuś, więc chyba nerwica natręctw. Nerwica natręctw! Czytał o niej, co się tylko dało, jako chłopiec jeszcze — była taka rodzinna sprawa — chciał się dowiedzieć, co to znaczy i pamięć, chociaż nie bez oporu, przecież udzielała wyjaśnień. Już co jak co, ale pamięć miał dobrą. Powracały zdania lekarskiej encyklopedii w krótkich błyskach olśnień, bo się od razu nakładały na postać Corneliusa. Widział go teraz zupełnie inaczej niż dotąd. Było to zarazem wstydliwe i żałosne widowisko. A więc to dlatego mył ręce po dwadzieścia razy dziennie i musiał uganiać się za tymi muchami, i wściekał się, gdy zginęła mu kartka — zakładka do książki, i trzymał ręcznik pod kluczem, i nie mógł siadać na cudzym krześle… Jedne czynności przymusowe rodziły następne, coraz mocniej obłaził go ich pomiot, aż stawał się pośmiewiskiem. Nie uszło to w końcu uwadze lekarzy. Zdjęli go z pokładu. Gdy Pirx wytężył pamięć, wydało mu się, że na samym dole stronicy znajdowały się trzy słowa rozstrzelone: „niezdolny do lotów”. A że psychiatra nie znał się na komputerach, pozwolił mu pracować w „Syntronics”. Pewno uznał, że to właśnie doskonałe miejsce dla takiego skrupulata. Co za pole do popisu dla pedanterii! Corneliusa musiało to podnieść na duchu. Praca użyteczna i — co najważniejsze — w najściślejszym związku z kosmonautyką…

Leżał z oczami wlepionymi w sufit i nie musiał się nawet specjalnie wysilać, żeby sobie wyobrazić Corneliusa w „Syntronics”. Co tam robił? Nadzorował symulatory przy obciążaniu okrętowych komputerów. To znaczy — utrudniał im pracę, a dawanie szkoły było jego żywiołem. Niczego lepiej nie umiał. Ten człowiek musiał żyć w stałej rozpaczy, że wezmą go w końcu za wariata, jakim nie był. W sytuacjach prawdziwie krytycznych nigdy nie tracił głowy. Był dzielny, ale tę dzielność na co dzień zjadały mu po trochu natręctwa. Pomiędzy załogą i swoim pokręconym wnętrzem musiał się czuć jak między młotem a kowadłem. Patrzał na cierpiętnika nie dlatego, że ulegał owym musom, że był szalony, ale dlatego właśnie, że z tym walczył i bezustannie szukał pretekstów, usprawiedliwień, potrzebne były mu te regulaminy, chciał się nimi wytłumaczyć, że to nie on wcale, że to nie z niego ten wieczny dryl. Nie miał duszy kaprala — no bo czy w takim wypadku czytałby Poego, historie makabryczne i niesamowite? Może szukał w nich swojego piekła? Mieć w sobie taki kłębek drucianych musów, takie żerdzie jakieś, tory, i wciąż się z tym bić, zgniatać to, wciąż od nowa… Na dnie tego wszystkiego był strach, że stanie się coś nieprzewidzianego, przeciw temu się tak wciąż dozbrajał, musztrował, ćwiczył, te jego próbne alarmy, wizytacje, kontrole, bezsenne łażenie po całym statku, wielki Boże — wiedział, że się z niego w kułak śmieją, może nawet pojmował, jakie to wszystko niepotrzebne. Czy jest do pomyślenia, że on się na tych komputerach tam jakby mścił? Że im dawał szkołę? Jeśli i tak było, chyba nie zdawał sobie z tego sprawy. To się nazywa wtórna racjonalizacja. Wytłumaczył sobie, że właśnie tak powinien postępować.

Zadziwiająca rzecz, jak przyłożenie do tego, co już poprzednio wiedział, co znał w postaci szeregu anegdot — całkiem innego języka, terminów medycznych, nadawało zdarzeniom nowy sens. Mógł zajrzeć w głąb, a pozwalał na to wytrych, jakiego dostarcza psychiatria. Mechanizm cudzej osobowości objawiał się nagi, zwięzły, zredukowany do garstki nieszczęsnych odruchów, którym nie można ujść. Myśl o tym, że można być lekarzem i tak właśnie traktować ludzi, nawet żeby im pomagać, wydała mu się do niesamowitości odpychająca. Zarazem rozcieńczona aura błazeństwa, co otaczała jakby nikłą obwódką wspomnienia o Corneliusie, sczezła. W tym nowym, niespodziewanym widzeniu nie było miejsca na przymieszkę cwaniackiego, złośliwego humorku rodem ze szkoły, koszar i pokładów. Nie było nic w Corneliusie, z czego można by się śmiać.

Praca w „Syntronics”. Zdawałoby się — idealnie dostosowana do człowieka: obciążać, wymagać, komplikować do granicy wytrzymałości. Mógł wreszcie wyswobodzić uwięzione w sobie musy. Dla nie wtajemniczonych wyglądało to znakomicie: stary praktyk, doświadczony nawigator przekazuje swoją najlepszą wiedzę automatom; cóż może być lepszego? A on miał przed sobą niewolników i nie musiał się powściągać, skoro nie byli ludźmi. Schodzący z taśmy komputer jest jak noworodek: tak samo zdatny do wszystkiego, a nic nie umie.

Pobieranie nauk jest wzrostem specjalizacji i zarazem utratą pierwotnego niezróżnicowania. Na stanowisku kontroli komputer pełni rolę mózgu, gdy symulator jest naśladowcą ciała. Mózg podłączony do ciała — oto właściwa analogia.

Mózg musi orientować się w stanie i gotowości każdego mięśnia, podobnie komputer — ma znać stan okrętowych zespołów. Wysyła elektrycznymi drogami rojowiska pytań, jakby ciskał tysiące naraz piłeczek we wszystkie zakątki metalowego olbrzyma, i z echowych odpowiedzi tworzy sobie obraz rakiety i jej otoczenia. W tę niezawodność wkroczył człowiek cierpiący na lęk przed niespodziewanym i zwalczający go rytuałami natręctw. Symulator stał się narzędziem przymusu, wcieleniem jego lękowych zagrożeń. Działał w zgodzie z zasadą naczelną: bezpieczeństwa. Czy to nie wyglądało na chwalebną gorliwość? Jak on się musiał starać! Normalny tok uznał niebawem za nie dość pewny. Im trudniejsza sytuacja statku, tym szybciej należy się o niej informować. Uważał, że tempo sprawdzania agregatów ma być skorelowane z wagą procedury. A ponieważ najważniejsza jest procedura lądowania… Czy zmienił program? Ani trochę, jak nie zmienia przepisów podręcznika kierowcy ten, kto sprawdza silnik auta co godzina zamiast raz dziennie. Toteż program nie mógł się mu opierać. Dążył w kierunku, w którym program nie miał zabezpieczeń, bo coś takiego nie przyszło do głowy żadnemu programiście. Jeżeli tak przeciążany komputer zawodził, Cornelius kierował go na powrót do działu technicznego. Czy zdawał sobie sprawę z tego, że zaraża je natręctwami? Chyba nie, był praktykiem, nie orientował się w teorii, skrupulat niepewności — takim był też wychowawcą maszyn. Przeciążał komputery, ale cóż —nie mogły się przecież skarżyć. Były to nowe modele, przypominające zachowaniem gracza w szachy. Komputer — gracz pobije każdego człowieka pod warunkiem, że jego pedagogiem nie będzie jakiś Cornelius. Komputer przewiduje ruchy partnera na dwa — trzy posunięcia naprzód; gdyby usiłował je przewidywać na dziesięć ciągów, udławiłby się nadmiarem możliwych wariantów, bo one rosną wykładniczo. Dla przewidzenia dziesięciu możliwych ruchów kolejnych na szachownicy nie wystarczy i trylionowość operacji. Takiego samoparaliżującego się szachistę zdyskwalifikowałaby pierwsza rozgrywka. Na pokładzie rakiety nie było to zrazu widoczne: można obserwować tylko wejścia i wyjścia układu, nie to, co dzieje się w środku. W środku narastał tłok, na zewnątrz wszystko biegło normalnie — do czasu. A więc tak je układał — i takie repliki umysłu, który ledwo sprawia się z realnymi zadaniami, bo tyle sobie wytworzył fikcyjnych — stanęły u steru stutysięczników. Każdy z tych komputerów cierpiał na syndrom anankastyczny: przymusowe powtarzanie operacji, komplikowanie czynności prostych, manieryzm, obrządkowość, uwzględnianie „wszystkiego naraz”. Nie naśladowały oczywiście lęku, a tylko strukturę właściwych mu reakcji; paradoksalne: to właśnie, że były nowymi, udoskonalonymi modelami o zwiększonej pojemności, przyczyniło się do ich zguby, ponieważ tak długo mogły przecież działać mimo stopniowego zadławiania obwodów sygnałowym tłokiem. Ale w zenicie Agathodaemona jakaś ostatnia kropla przepełniła czarę: może były nią pierwsze uderzenia wichury, wymagające błyskawicznych reakcji, ale zagwożdżony lawiną, którą sam w sobie rozpętał, komputer nie miał już czym sterować. Przestał być urządzeniem czasu realnego, nie nadążał już z modelowaniem zajść rzeczywistych — tonął w urojeniach… Znajdował się naprzeciw olbrzymiej masy: tarczy planetarnej — i program nie pozwalał mu po prostu zrezygnować z kontynuowania procedury, raz wszczętej, chociaż zarazem kontynuować jej już nie mógł. Wyinterpretował więc sobie planetę jako meteor leżący na kursie kolizyjnym, ponieważ to była ostatnia otwarta furtka, ponieważ taką jedyną ewentualność dopuszczał program. Nie mógł przekazać tego ludziom w sterowni, bo nie był przecież rozumującym człowiekiem! Rachował do końca, obliczał szansę: zderzenie było pewną zagładą, ucieczka — tylko w dziewięćdziesięciu kilku procentach, wybrał więc ucieczkę: awaryjny start!

Wszystko to układało się logicznie — lecz bez najmniejszego dowodu. Nikt nie słyszał dotąd o takim wypadku. Kto mógł potwierdzić przypuszczenia? Zapewne psychiatra, który leczył Corneliusa, i pomógł mu, a może tylko zezwolił, objąć tę pracę. Ale przez wzgląd na tajemnicę lekarską nie powiedziałby nic. Rozłamać ją mógłby tylko wyrok sądowy. Tymczasem „Ares” za sześć dni…

Pozostawał Cornełius. Czy domyślał się? Czy pojmował teraz, po tym, co się stało? Pirx nie potrafił się wczuć w sytuację starego dowódcy. Było to niedotykalne jak za ścianą ze szkła. Jeśli powstały w nim nawet jakieś wątpliwości, sam nie dopowie ich sobie do końca. Będzie się bronił przed takimi konkluzjami, to chyba oczywiste…

Rzecz wyjdzie przecież na jaw — po kolejnej katastrofie. Jeśli w dodatku „Anabis” wyląduje cało, rachuba czysto statystyczna — że zawiodły komputery, za które odpowiada Cornelius — skieruje podejrzenia w jego stronę. Zaczną brać pod lupę każdy szczegół i wtedy, po nitce do kłębka…

Ale nie można przecież czekać z założonymi rękami. Co robić? Wiedział dobrze: skasować całą pamięć maszynową „Aresa”, przekazać oryginalny program drogą radiową, informatyk pokładowy da sobie z tym radę w ciągu kilku godzin.

Ale by wystąpić z czymś takim, trzeba mieć w ręku dowody. Niechby tylko jeden. Niechby, na koniec, same poszlaki: ale on nie miał nic. Jedno wspomnienie, sprzed lat, jakiejś historii choroby, do góry nogami odczytanej w dwu wierszach… przezwiska i ploteczki… anegdoty, jakie opowiadano o Corneliusie… katalog jego dziwactw… Niepodobna wystąpić przed komisją z czymś takim jako dowodem schorzenia i przyczyna katastrofy. Jeśli nawet, rzucając takie oskarżenie, nie zważać na starego człowieka, to pozostaje „Ares”. Przez czas trwania operacji statek będzie jak ślepy i głuchy, skoro pozbawiony komputera.

Najważniejszy był „Ares”. Rozważał projekty już na pół szalone: jeśli nie może zrobić tego oficjalnie, czy nie wystartować i nie wysłać „Aresowi” ostrzeżenia i opisu tego myślowego śledztwa — z pokładu,Cuiviera”? Mniejsza o konsekwencje, ale to było zbyt ryzykowne. Nie znał dowódcy „Aresa”. Czy sam podporządkowałby się radom obcego człowieka w oparciu o takie hipotezy? Przy zupełnym braku dowodów? Wątpliwe…

Pozostawał więc już tylko sam Cornelius. Znał jego adres: Boston, zakłady „Syntronics”. Ale jakże zażądać, by ktoś tak nieufny, pedantyczny i skrupulatny przyznał się do popełnienia właśnie tego, czemu usiłował przez całe życie zapobiec? Być może, po rozmowach w cztery oczy, po perswazjach, po wskazaniu na groźbę zawisłą nad „Aresem”, wyraziłby zgodę na to ostrzeżenie i poparłby je, bo był uczciwym człowiekiem. Ale w dyskusji prowadzonej między Marsem i Ziemią, z ośmiominutowymi pauzami, naprzeciw ekranu, a nie żywego rozmówcy, obruszyć takie oskarżenie na głowę bezbronnego, żądać, żeby się przyznał do zabójstwa — choć nieumyślnego — trzydziestu ludzi? Niemożliwe.

Siedział na łóżku ściskając jedną rękę w drugiej, jakby się modlił. Odczuwał bezmierne zdziwienie, że to możliwe: tak wszystko wiedzieć i tak nic nie móc! Objął wzrokiem książki na półce. Dopomogły mu — własną przegraną. Przegrali wszyscy, ponieważ spierali się o kanały, czyli o to, co rzekomo było na odległej plamce, w szkłach teleskopów, a nie o to, co było w nich samych. Spierali się o Marsa, którego nie widzieli; widzieli dno własnych umysłów, z niego wylęgły się obrazy heroiczne i fatalne. W przestrzeń dwustu milionów kilometrów rzutowali własne rojenia — zamiast nad sobą się zastanowić. Także i tutaj każdy, kto pakował się w gąszcz teorii komputerów i w niej szukał przyczyn katastrofy, oddalał się od sedna rzeczy. Komputery były bezwinne i neutralne, tak samo jak Mars, do którego on też żywił jakieś bezsensowne pretensje, jak gdyby świat był odpowiedzialny za majaki, które usiłuje mu narzucić człowiek. Ale te stare książki zrobiły już wszystko, co mogły. Nie widział wyjścia.

Na ostatniej, dolnej półce była i beletrystyka; wśród kolorowych grzbietów wypełzły niebieskawy tom Poego. Więc i Romani go czytał? On sam nie lubił Poego za sztuczność języka, wymyślność wizji, która nie chciała się przyznawać do tego, że jest rodem ze snu. Ale dla Corneliusa była to prawie Biblia. Bezmyślnie wyjął ów tom, otworzył mu się w rękach na spisie rzeczy. Odczytał tytuł, który go poraził. Cornelius dał mu to raz, po wachcie, zachwalał tę opowieść o wykryciu mordercy fantastycznie wyreżyserowanym, nieprawdopodobnym sposobem. Potem on sam jeszcze chwalić ją musiał fałszywie — wiadomo, dowódca ma zawsze rację…

Najpierw tylko bawił się pomysłem, który go nawiedził, potem zaczął się do niego przymierzać. Było to trochę jak sztubacki kawał — a zarazem jak podły cios w plecy. Dzikie, niewydarzone, okrutne — ale kto wie, czy nie skuteczne w tej właśnie sytuacji: żeby wysłać w depeszy te cztery słowa. Być może te podejrzenia są jedną brednią, Cornelius, do którego odnosiła się historia choroby, to całkiem inny człowiek, a ten obciążał komputery dokładnie podług normatywów i do niczego nie może się poczuwać. Otrzymawszy taką depeszę, wzruszy ramionami, myśląc, że jego dawny podwładny pozwolił sobie na kretyński dowcip, w najwyższym stopniu odrażający — ale też nic więcej nie pomyśli i nie uczyni. Jeśli jednak wiadomość o katastrofie wzbudziła w nim niepokój, nieokreślone podejrzenie, jeżeli już się po trosze zaczyna domyślać własnego udziału w nieszczęściu i stawia tym domysłom opór, cztery słowa depeszy uderzą go jak grom. Poczuje się w oka mgnieniu przejrzany na wylot — w tym, czego sam nie poważył się sformułować do końca, a zarazem winny: nie będzie mógł wtedy ujść już myśli o „Aresie” i o tym, co go czeka; gdyby nawet próbował się przed tym bronić, telegram nie da mu spokoju. Nie zdoła siedzieć z założonymi rękami, w biernym oczekiwaniu; telegram zajdzie mu za skórę, dobierze się do sumienia, a wtedy — co? Pirx znał go dostatecznie, by wiedzieć, że stary nie zgłosi się do władz, nie złoży zeznań, tak samo jak nie pocznie myśleć o najwłaściwszej obronie i sposobach umknięcia odpowiedzialności. Jeżeli raz uzna, że ponosi odpowiedzialność, bez jednego słowa, w milczeniu, uczyni to, co uzna za właściwe.

A więc nie można tak postąpić. Jeszcze raz przeszedł wszystkie warianty — gotów iść do samego diabła, żądać rozmowy z van der Voytem, gdyby cokolwiek rokowała… Ale nikt nie mógł pomóc. Nikt. Wszystko wyglądałoby inaczej, gdyby nie „Ares” i te sześć dni czasu. Nakłonienie psychiatry do zeznań; obserwacja sposobów, jakimi Cornelius testował komputery; sprawdzanie „Aresowego” komputera — wszystko to wymagało tygodni. A więc? Przygotować starego jakąś wiadomością zapowiadającą, że… Ale wówczas wszystko spali na panewce. Tamten znajdzie w obolałej psychice wybiegi, kontrargumenty, w końcu najuczciwszy człowiek świata też ma instynkt samozachowawczy. Pocznie się bronić albo raczej będzie po swojemu milczał wzgardliwie, gdy tymczasem „Ares”…

Doznawał uczucia zapadania się, wszystko odtrącało go, jak w tym innym opowiadaniu Poego, Studnia i wahadło, gdzie martwe otoczenie milimetr po milimetrze zaciska bezbronnego, popychając go ku otchłani. Jaka może być większa bezbronność od bezbronności cierpienia, które trafiło kogoś i za to właśnie ma się go podstępnie ugodzić? Jaka może być większa podłość?

Zaniechać? Milczeć? Pewno, że to było najłatwiejsze! Nikt nigdy nawet się nie domyśli, że miał w ręku wszystkie nici. Po kolejnej katastrofie sami wpadną na trop. Raz uruchomione śledztwo dotrze wreszcie do Corneliusa i…

Ale jeśli tak właśnie jest, jeśli nie osłoni starego dowódcy nawet zachowując milczenie… nie ma do tego prawa. Nic już więcej nie pomyślał, bo zaczął działać, jakby wyzbyty wszelkich wątpliwości.

Na parterze było pusto. W kabinie laserowej łączności siedział jeden tylko dyżurny technik: Haroun. Wysłał taką depeszę: Ziemia, USA, Boston, „Syntronics Corporation”, Warren Cornelius: THOU ART THE MAN. I podpisał się z dodatkiem: członek komisji do zbadania przyczyn katastrofy „Ariela”. Miejsce wysłania depeszy: Mars, Agathodaemon. To było wszystko. Wrócił do siebie i zamknął się. Ktoś pukał potem do drzwi, słychać było głosy, ale nie dał znaku życia. Musiał być sam, bo przyszły tortury myśli, jakich się spodziewał. Na to nie było już żadnej rady.

Czytał późną nocą Schiaparellego, żeby nie wyobrażać sobie po sto razy w różnych wariantach, jak Cornelius, unosząc szpakowate, nastroszone brwi, bierze do ręki depeszę z nagłówkiem Marsa, jak rozkłada szeleszczący papier i odsuwa od dalekowzrocznych oczu. Ze Schiaparellego nie rozumiał ani słowa; a kiedy odwracał stronicę, wybuchało w nim bezmierne zdumienie przemieszane z dziecinnym prawie żalem: jak to, więc to ja? ja — potrafiłem coś takiego zrobić?

Nie miał przecież wątpliwości: Cornelius tkwił w potrzasku jak mysz; brakło mu luzu, szpary dla najmniejszego uniku, nie dopuszczała go sytuacja samym swoim kształtem nadanym jej przez zgrupowanie zdarzeń; więc swoim spiczastym, wyraźnym pismem rzucił na papier kilka zdań wyjaśnienia, że działał w dobrej wierze, lecz bierze na siebie całą winę, podpisał się i o trzeciej trzydzieści — w cztery godziny po otrzymaniu depeszy — strzelił sobie w usta. W tym, co napisał, nie było jednego słowa o chorobie, żadnej próby usprawiedliwiania się, nic.

Jak gdyby zaakceptował czyn Pirxa tylko w tym, co się wiązało z ocaleniem „Aresa” i postanowił wziąć w tym ocaleniu udział — ale w niczym nadto. Jak gdyby wyraził mu jednocześnie rzeczową aprobatę i pełną wzgardę za tak zadany cios.

Być może zresztą Pirx mylił się. Jakkolwiek tkwi w tym pewna niewspółmierność, szczególnie dolegał mu we własnym uczynku jego koturnowo — teatrałny styl, rodem z Poego. Podszedł Corneliusa jego umiłowanym pisarzem i w jego stylu, który mu brzmiał fałszywie, od którego się zżymał, bo nie upatrywał zgrozy życia w zwłokach powracających zza grobu, co wskazują okrwawionym palcem mordercę. Zgroza ta była, zgodnie z jego doświadczeniem, raczej szydercza niż malownicza. Towarzyszyła refleksji nad zmianą roli, jaką Mars odgrywał w dwu następujących po sobie epokach, kiedy z nieosiągalnej, czerwonawej plamki na nocnym niebie, objawiającej na wpół czytelne znaki obcego rozumu, stał się terenem zwyczajnego życia, a więc mozolnych zmagań, politycznych konszachtów, intryg, światem uciążliwej wichury, zamętu i strzaskanych rakiet, miejscem, z którego można było nie tylko dostrzec poetycznie błękitną iskrę Ziemi, ale i ugodzić na niej śmiertelnie człowieka. Niepokalany, bo na wpół domyślny Mars wczesnej areografii sczezł, pozostawiając po sobie tylko owe brzmiące jak formuły i zaklęcia alchemików — nazwy grecko—łacińskie, których materialne podłoże deptało się ciężkimi butami. Zaszła nieodwołalnie za horyzont epoka wysokich sporów teoretycznych i ginąc ukazała dopiero swoje prawdziwe oblicze — marzenia żywiącego się własną niespełnialnością. Pozostał tylko Mars żmudnych prac, ekonomicznej rachuby i takich szarobrudnych świtów jak ten, w którym poszedł na obrady komisji z dowodem w ręku.

Josef Nesvadba

Anioł sądu ostatecznego

Dnieje. Cienie ustępują, przedmioty przede mną stają się nagle kolorowe lub błękitno — niebieskie, nadchodzi śmierć. Za kilka godzin ta wschodząca gwiazda rozżarzy się białym ogniem, powiększy się wielokrotnie na niebie, wypełni niebiosa aż po horyzont jak płonąca rtęć, wysuszy powierzchnię planety, wypali wszystko dookoła i w końcu się zleje ze swym gorejącym satelitą w jedną olbrzymią jasną masę.

Wiedziałem o tym w sposób pewny, przecież z tego właśnie powodu tutaj przylecieliśmy. Przed kilkoma dniami na osiemnastym kręgu galaktycznym otrzymaliśmy wiadomość, że niestała gwiazda w gwiazdozbiorze Alfa–4 Kamiennej Wyspy najpewniej spłonie. Uczeni podobno przypuszczali, że gwiazda ta posiada kilka planet, na których możliwe jest życie, wydano więc nam rozkaz, aby natychmiast wyruszyć w podróż. Byłem niecierpliwy. Od dawna już nie latano z naszej stacji na jakąkolwiek Nową, a ja służyłem tutaj dopiero od roku i właściwie nie przeżyłem dotąd żadnej przygody. Alfa–4 Kamiennej Wyspy miała dziewięć planet. Tylko trzy z nich posiadały rozległą rzadką atmosferę, która zawierała tlen, zbadaliśmy każdą z osobna. Najciekawsze zjawiska zaobserwowaliśmy na trzeciej planecie tej gwiazdy. W większej części była pokryta wodą, i zrazu sądziliśmy, że inteligentne życie napotkamy pod tutejszymi nie — głębokimi morzami, jak to się zdarzało na niektórych planetach. Ale już pierwsze zdjęcia, robione z dużej wysokości, wykazały, że pewne kontynenty są tutaj zamieszkane: widzieliśmy wielkie skupiska domostw i kwadraty kultur rolnych. Niektóre miejsca zamieszkiwano zwarcie, choć zapewne na prymitywnym poziomie organizacji miejskiej.

Próbowaliśmy się z nimi porozumieć; dowódca nie chciał ryzykować wypadku czy starcia teraz, kiedy przynosiliśmy tym istotom wieść ostateczną. Wątpiliśmy, czy one w ogóle w jakiś sposób potrafią się obronić przed olbrzymim ogniem, który rozżarzał się w ich gwieździe. Jedynym wyjściem było przeniesienie się gdzie indziej, ale nam się nie wydawało, aby tutejsza cywilizacja znajdowała się na tak wysokim poziomie rozwoju. Ostatecznie, gdyby mieszkańcy posiadali środki umożliwiające im przeniesienie całej cywilizacji na jakąś odleglejszą gwiazdę, niewątpliwie nie czekaliby na nasze ostrzeżenie. Najpewniej nie dysponowali bardziej udoskonaloną techniką; nadawaliśmy na wszystkich długościach fal najprostszym kodem porozumiewawczym, i nikt nie odpowiadał. Kto wie — może dotąd nie odkryli jeszcze elektryczności. Tak więc po kilku okrążeniach nie pozostało nam nic innego, jak tylko posegregować materiały, które mieliśmy dostarczyć Instytutowi Kosmicznemu dla Badań Porównawczych Kultur Biologicznych, uzupełnić kilka sprawozdań dla Galaktycznej Służby Informacyjnej, której urzędniczka przez cały lot zamęczała nas głupimi pytaniami, i wyruszyć w kierunku gwiazdy, bo należało zbadać, co spowodowało, że zamienia się w Nową, jakie przyczyny sprawiły, iż zaczyna płonąć.

Ten proces wpłynął również na katastrofę naszego statku. Masa tutejszej gwiazdy już się zmieniała, jej żar powoli się zwiększał, i zanim zdołaliśmy zdać sobie z tego sprawę, zawiódł regulator, przerwała się łączność i pozostaliśmy w przestrzeni trzeciej planety jako martwy satelita. Na pokładzie natychmiast ogłoszono alarm. Byłem do takich sytuacji przyzwyczajony, z początku nikt z nas nie uświadomił sobie niebezpieczeństwa. Regulator zawiódł, więc go naprawimy, nie stało się przecież żadne nieszczęście.

— Za trzydzieści godzin możemy startować — powiedział inżynier nazbyt według mnie pewnie i zbladł.

— Za trzydzieści godzin? — zachwiałem się. — Za trzydzieści godzin wszystkie planety tej gwiazdy zmienią się w ogniste metaliczne pary. A my jesteśmy satelitą jednej z nich.

Dowódca zawołał nas do głównej sali konferencyjnej. Rozdzielał zadania, polecenia, planował; wszyscy mieliśmy uczestniczyć w naprawie regulatora.

— Czyż nie rozumiecie, że to jest zbyteczne? — rozwrzeszczałem się, bo wszyscy zachowywali się tak uroczyście, odpowiedzialnie i urzędowo. — Po co mamy naprawiać regulator, jeśli za kilka godzin wyparuje wraz z nami? Po co mamy wykonywać bezsensowną pracę? — Głos mi drżał.

— Co pan proponuje? — zapytał dowódca. — Nie pozostaje nam nic innego, jak tylko pracować jak zwykle.

— Czekać na cud?

— Nikt nie wierzy w cuda — zmarszczył się z wyrazem niecierpliwości. — Myślałem, że w szkole wyjaśnili panu, jak się należy zachować w sytuacji ostatecznej.

— W szkole zapewniali nas, że loty rakietami są najzupełniej bezpieczne i że żyjemy w dobie, kiedy rozum nasz już dawno opanował kosmos, w erze społeczeństwa galaktycznego, kiedy nikt nie umiera daremnie albo z głupoty swych zwierzchników.

Byłem zrozpaczony, obrażałem go, najchętniej bym się rozpłakał. Nie ukończyłem jeszcze dwudziestu lat, nie mam dzieci, oczekuje mnie matka; jak niepojęte wydało mi się, że ludzie umierali kiedyś w sto sześćdziesiątym roku życia. Jak niepotrzebne i bezsensowne. Ą teraz z powodu kilku głupców…

— Nie chcę umierać! — krzyknąłem. — Ja nie chcę ginąć!

Podszedł do mnie, jakby był moim ojcem, i skinął innym ręką. Szybko odbiegli, jakby jakikolwiek pośpiech był sensowny. Nie rozumiałem tego, wydawali mi się szaleńcami.

— To wszystko było tylko próbą, przyjacielu — powiedział dowódca i uspokajająco pogłaskał mnie po hełmie. — Niestety, nie wypadła dla pana dobrze, zostanie pan przeniesiony na linie komunikacyjne.

— Nie? — przestraszyłem się. Czasem organizowano takie dziwne próby, podobno po to, aby dla wykonania ważnych zadań wybrani byli najzdolniejsi. — Chce pan powiedzieć, że ta gwiazda nie spłonie, że nie stanie się Nową, że nie przylecieliśmy po to, aby ocalić tę cywilizację, że to wszystko jest tylko komedią, zagraną tylko po to, aby poznać, czy jestem w stanie podjąć najbardziej odpowiedzialne loty badawcze?

Potakiwał. Zaczerwieniłem się.

— Teraz dopiero rozumiem, dlaczego pozostali są tak spokojni. Chciałbym widzieć, co by robili, gdyby ta sytuacja okazała się rzeczywiście niebezpieczna i musieliby zginąć. Krzyczeliby jak ja, to pewne.

Przeprosiłem go; było mi przykro, że nie wyszedłem z tej próby zwycięsko. Dowódca wysłał mnie na najcięższy odcinek, musiałem pracować sam, po zewnętrznej stronie korpusu rakiety, w skafandrze ochronnym, bez łączności z innymi.

Zi pracowała naprzeciwko mnie. Najpierw wstydziłem się trochę, długo zabiegałem o jej względy i wiedziałem, że nie pomogłem sobie dzisiejszym wystąpieniem. Zi jest bardzo surowa, osądza łatwo. Uśmiechnąłem się do niej serdecznie przez grube, przeźroczyste iluminatory, pomagałem jej w pracy, nosiłem za nią drobiazgi, które pozostawiała w przestrzeni. Siła przyciągania była tutaj niewielka, wydawało mi się, że sam mógłbym naszą rakietę popchnąć na właściwy tor.

I znowu zbudziły się we mnie wątpliwości. Jeśli to była tylko próba, dlaczego się ją kontynuuje? Dlaczego nie startowaliśmy natychmiast po moim nieudanym egzaminie? Chciałem o to zapytać Zi, ale nie mieliśmy łączności. Dopiero kiedy przyszła nas zmienić kolejna dwójka. Byli to głośni dowcip — niesie, dwaj przyjaciele z Czarnego Kwadratu, czekałem więc, że się uśmiechną, ale pochwycili nasze narzędzia bez słowa, gwałtownie, jakby się im paliło za plecami. I rzeczywiście, za sobą mieli naszą gwiazdę.

— Wybacz, wiem, że to poważne, zachowałem się okropnie, widzę, jak dzielni są inni, wstydzę się, Zi — pomagałem w jej kajucie w zdejmowaniu osłony ochronnej z twarzy.

— Ja również się boję — powiedziała cicho.

A więc to prawda, dowódca okłamał mnie jak małego chłopca.

— Zginę?

— Zginiemy wszyscy — odparła.

Ten kłamca! Myślałem, że rzucę się za nim; odegrał przede mną komedię jak lekarz przed śmiertelnie chorym, jak bohater przed tchórzem, chciałem biec za nim, ale zatrzymałem się. Co mu powiem? On przecież również zginie. Dlaczego mam go obwiniać? Myślał dobrze. Rzuciłem się w objęcia Zi. Nie kochaliśmy się dotąd, nigdy na to nie chciała pozwolić.

— Teraz rozumiem, dlaczego kiedyś ludzie zażywali narkotyki — powiedziałem, kiedy leżeliśmy potem obok siebie i słuchaliśmy szumu sztucznego powietrza płynącego z wentylatora. — Potrzebowałem czegoś na uspokojenie, jakąś tabletkę czy napój, który by mnie odświeżył. Oboje wiemy, gdzie znajduje się apteka. Chodź, ubiegniemy śmierć, wspólnie, szczęśliwie i przyjemnie, bez ognia tej przeklętej gwiazdy.

Powoli odsunęła się ode mnie.

— Jesteś chory? To by oznaczało zdradę! Dezercję! Od urodzenia wiemy, że musimy umrzeć, a przecież z tego powodu się nie trujemy. Dowódca wydaje rozkazy tylko dlatego, że nic innego już nie potrafi. W kosmosie podczas każdej katastrofy załogi zachowują się tak samo, ponieważ nigdy nie mieliśmy innego wyboru. Rodzimy się i umieramy, a pomiędzy tym myślimy o pracy, o tym, jak potwierdzić siebie, czym zaznaczyć swą obecność w życiu. Nie istnieje inne rozwiązanie. Ani pobożne kłamstwo, ani obżarstwo, ani samobójstwo. Mówisz jak dzikus lub szaleniec, jakbyś niczego nie pojmował.

Owszem, Zi była starsza; nie znosiłem tego doświadczonego języka, mówiła, jakby było jej obojętne, że umrze, jakby od urodzenia wiedziała, że spali ją Nowa ponad swą trzecią planetą, jakby obserwowała tylko samą siebie. Czyżby nie czuła strachu? Pokłóciliśmy się. Chciała wysłać za mną lekarza, najpewniej jest to rozpad osobowości, mówiła, jakby to nie było naturalne, że pragnę widzieć ją i swą matkę, że chcę się z nią kochać jeszcze przez wiele nocy, że pragnę sam przedsięwziąć wielkie podróże w kosmos i odznaczyć się, że nie chcę tak niepotrzebnie i głupio skończyć.

Wyszedłem z kajuty i wracałem do swego pomieszczenia rezerwowym korytarzem. Cała załoga była na przedzie, przy regulatorze. Szedłem obok rakiet ratunkowych spoczywających w pogotowiu. Pozostały jeszcze trzy, wystarczy wsiąść. Dokąd polecą? Są tylko dwie możliwości, zagubić się w przestrzeni kosmicznej, pozostać w niej samotnie jak rozbitek z dawnego okrętu, z tą różnicą, że tutaj nie ma żadnych regularnych szlaków, nie ma nadziei, że, ocali mnie okręt handlowy, tutaj jest pustka i pewna śmierć głodowa. Albo polecę ku tej gwieździe i umrę już dzisiaj. Przez moment na to właśnie miałem ochotę, skróciłbym sobie to trudne do zniesienia oczekiwanie. Mogę też polecieć ku tej planecie, na jeden z kontynentów, do któregokolwiek z tych miast. Mogę ich ostrzec. Może oni znają jakiś sposób. Nikt inny już nas ocalić nie może. Nagle zrobiło mi się ich żal, bardziej niż na początku. Robiliśmy zdjęcia ich domostw Instytutowi Kosmicznemu dla Badań Porównawczych Kultur Biologicznych, pisaliśmy informacje dla Służby Galaktycznej. Jakby tam pod nami żyło bydło. A jeśli są to istoty inteligentne? Jeśli nie usłyszały sygnałów naszej stacji nadawczej, ostrzegę je sam.

Wsiadłem do rakiety ratunkowej w skafandrze, w którym pracowałem. Nikt mnie nie zauważył. Zanim wpadną na to, że zniknąłem, będę już dawno w dole. I powiem im naszą wieść. Nie będę jak nasz dowódca. Niech wiedzą wszystko i niech zadecydują o sobie. Ciekawe, czy będą tak pracować i pracować jak nasza tępa załoga. Może znają inne rozwiązanie? I wówczas opanowały mnie — wstyd się przyznać — prymitywne wyobrażenia o życiu pozagrobowym.

Widziałem już wielkie wyspy planety; były to właściwie dwa kontynenty; jedna wielka płaszczyzna na półkuli północnej i dwie trójkątne na południu. Największe zagęszczenie ludności sygnalizowały automaty w miejscach, w których wydobywano węgiel lub rudy. Było to znakiem istnienia cywilizacji przemysłowej. Wylądowałem szybko i trochę gwałtownie na placu wielkiego osiedla w głębi lądu. Czekałem, aż otoczą mnie tutejsi mieszkańcy, jak to czytałem o takich sytuacjach, ale nie zobaczyłem nikogo, tylko ciemne kontury ich budowli z żelaza, betonu, gliny i prymitywnych tworzyw sztucznych; nie zaszli jeszcze daleko, budowali w górę, zakończenia domów wieńczyły stronie dachy, najpewniej urządzenia zabezpieczające przed działaniem atmosfery. Zapewne ścieka po nich woda, która paruje z mórz i skrapia kontynenty. Niezbyt mi się tutaj podobało, na pierwszy rzut oka była to cywilizacja opóźniona w rozwoju, nie chciałbym zamienić jej na swoją ojczyznę, ale rad ją wymienię na śmierć. Poczekałem chwilę, a potem uruchomiłem syreny, zdecydowany byłem strzelać lub wzniecić pożar, aby ich tylko przywołać.

Pojawiło się tymczasem zupełnie coś innego; druga rakieta ratunkowa z naszego statku. Skierowała się wprost na mnie, nurkującym lotem, czerwona od żaru; wybiegłem z kabiny i uciekałem pomiędzy najbliższymi domami, ukryłem się wśród nich w najciemniejszym kącie. Nadlecieli i krążyli całkiem nisko, ale nie lądowali, użyli megafonów, powtarzali moje imię, znowu mnie wołali. Zatkałem sobie uszy.

— Wróć, natychmiast wracaj — słyszałem głos dowódcy. — Udało się naprawić regulator, inżynier skrócił czas naprawy, za chwilę startujemy.

Kłamca, dobrze znam jego chwyty; chce mnie ściągnąć na powrót do tej wspólnej trumny, myśli, że mu znowu uwierzę. Najpierw próba, teraz inżynier — byle uspokoić tchórzy. Głupiec. Po raz drugi nie pozwolę się okłamać. Wiem, jak długo trwają naprawy, znam mechanizmy naszych przyrządów. Nie można ich naprawić jak na skinienie czarodziejskiej pałeczki. Słyszałem Zi, łkała do mikrofonu, mam wreszcie wrócić, mam przecież zrozumieć, że stąd mnie nikt nie ocali, że zaszkodzę tylko tutejszym mieszkańcom, że mnie nie będzie kochać. Jakby otwierała się przed nami jakaś przyszłość.

— Chcesz być dla nich aniołem śmierci! — mówiła ze złością. — Chcesz ich przygotować na sąd ostateczny? — wyśmiewała się, jakbym jeszcze wierzył. — Nie rozumiesz, jaka jest jedyna obrona przed śmiercią?

Czyżby znowu chciała mnie pouczać? Jeśli tutejsi mieszkańcy nie będą znali żadnego sposobu ratunku, przyłączę się do nich, nawet gdybyśmy mieli skończyć w olbrzymiej ostatniej orgii lub w mistycznym zaślepieniu. Jak ja są jeszcze żywi, i to nas łączy, z pewnością nie podlegają tak beznamiętnemu dowódcy, jak załoga mojej rakiety. Znowu usłyszałem swoje imię. Dali mi dziesięć sekund czasu, a potem polecieli z powrotem ku naszemu statkowi.

— Wybrałeś. Zostaniesz sam! — żegnał się ze mną dowódca i dodał zwykłą formułę, wykluczającą ze służby zbiegów i złoczyńców. Pobiegłem ku najbliższej budowli, a gdy tylko zniknęli, zastukałem w bramę, ale rozpadła mi się w rękach, budynki były opuszczone, sprzęty zakurzone i spróchniałe; były to puste domy, przez kilka godzin biegałem po tym mieście i nigdzie nie napotkałem żywej istoty. Przez chwilę myślałem, że są niewidzialni lub że na noc ukrywają się w głębokich lochach, ale nie napotkałem nikogo, choć używałem najczulszych detektorów. Nikogo w mieście, może więc poza miastem, pod ziemią? Nie pojmowałem, dlaczego ukrywają się w ziemi, skoro mają takie domy? Czyżby to był jakiś szczególny gatunek kretów? Odkryłem cienką warstwę ziemi i znalazłem szkielet. Ludzki szkielet.

Myślałem, że oszalałem lub że mi się to tylko zdaje. Jak się na tę daleką, położoną na skraju naszej galaktyki planetę przedostali rozumni ludzie? Może to ślad po jakiejś innej wyprawie? Albo może ta planeta była już zamieszkana? Tylko że wówczas nie wysyłano by nas w lot eksploracyjny. Nie rozumiałem niczego, pomyślałem, by użyć detektora kosmicznego, i usłyszałem odpowiedź: Tutaj gdzieś w pobliżu muszą być magazyny materiałów pędnych. Tutaj są rampy.

Znalazłem je o kilka metrosekund stąd. Były też wielkie, zupełnie puste przestrzenie bez rakiet, ze starożytnym oprzyrządowaniem z historycznych czasów pierwszych wypraw galaktycznych, jeszcze sprzed ery Społeczeństwa. Biegłem do wieży sterowniczej. Drzwi rozpadły się przede mną. Znalazłem lokator. Był niewiarygodnie prymitywny, ale wskazywał kierunek. Kierunek, w którym przed wiekami odleciały stąd statki. Pokazywał drogę w stronę osiemnastego kręgu, do naszej stacji. Kierunek, z którego przylecieliśmy. Czy to prawda? Czy to możliwe? Czyżbym znalazł pierwszą planetę, której nazwę zapomniano podczas stuleci? Jest że to siedziba pierwszych ludzi, bajkowa Ziemia? I pewnie opuścili ją pierwotni mieszkańcy, ponieważ ich uczeni odgadli rozpad ich gwiazdy, Alfy–4, tego Słońca pierwszych poetów. I obronili się przed nadciągającą dzisiaj katastrofą już dawno, dzięki swemu rozumowi, swej pracy, cierpliwej walce przeciwko śmierci i zatracie.

W lokatorze zamigotało światełko. Skąd? Jak? Znikało w kierunku mojej ojczyzny. To przecież nie mogła być jedna z tych przedhistorycznych rakiet. Był to nasz statek. Ocalony. Dowódca tym razem mówił prawdę. Zi miała rację. Mieszkańcy tej planety mieli rację. Ludzie mieli rację.

Dnieje. Cienie ustępują, przedmioty przede mną stają się nagle kolorowe lub błękitno — niebieskie, nadchodzi śmierć. Za kilka godzin ta wschodząca gwiazda rozżarzy się białym ogniem, powiększy się wielokrotnie na niebie, wypełni niebiosa aż po horyzont jak płonąca rtęć, wysuszy powierzchnię tej planety, wypali wszystko dookoła i w końcu zleje się ze swym gorejącym satelitą w jedną olbrzymią masę. Spali wszystko wokół siebie. Ale nie ludzką prawdę. Nie poznałem jej w czas, zostałem sam. Jedyny na Ziemi, który zemrze.

Przetłumaczył Witold Nawrocki

Rolf Schneider

Przymusowe lądowanie

Sir, czuję wewnętrzną potrzebę, a zarazem uważam to za mój oczywisty obowiązek, by złożyć Panu — jako jednej z najbardziej odpowiedzialnych osób — raport o wydarzeniach, jakie miały miejsce w czasie ostatniego lotu kosmicznego, w którym i ja uczestniczyłem. Korzystam zatem również z zagwarantowanego mi prawa i proszę równocześnie, by mojej relacji nadano znaczenie, na jakie moim zdaniem zasługuje.

Na początek kilka słów o mnie. Pracuję w programie badań kosmicznych od przeszło siedemnastu lat. Służbę pełniłem na różnych odpowiedzialnych odcinkach. Z wykształcenia jestem inżynierem pokładowym. Doskonaliłem swoje umiejętności w kilku specjalnościach na różnych kursach. Mam za sobą przeszło trzydzieści tysięcy godzin lotu. W mojej podsekcji jestem zatem pracownikiem o najdłuższym stażu kosmicznym. Wszystkie opinie, dotyczące mojej osoby, z naciskiem podkreślają moją gorliwość, mój respekt przed zarządzaniami i przepisami.

Niech mi będzie wolno dodać, że techniczne zainteresowania wypełniają nie tylko moje zawodowe, ale w ogóle całe życie. W tym punkcie zgadzam się więc w pełni z socjalnymi dyrektywami administracji, o których będzie mowa w dalszej części relacji. Niech mi będzie również wolno pochwalić się, iż jak dotąd nigdy jeszcze nie przeglądałem rozrywkowego mikrofilmu, nie mówiąc już o lekturze książek o podobnym charakterze. Moje zresztą i tak skromne potrzeby zaspokaja aż nadto program wizualnej elektroniki.

Nie przeczę, że fantastyczne spekulacje i pesymistyczne kwękania wywołują we mnie niepokój i działają w sposób odpychający. Staram się jednak, by moja niechęć nie przerodziła się w agresywne reakcje wobec osób, które wygłaszają takie opinie. Starania te wieńczył jak dotąd sukces.

Stan mego ducha oraz ciała uznany został przez wszystkie właściwe urządzenia kontrolne za jak najbardziej zadowalający.

Lot, o którym będzie mowa, rozpoczął się 11 marca, równe siedem miesięcy temu. Pojazd nasz był statkiem kosmicznym typu Uranos 2–7 (rok budowy: 98). Do naszych zadań należało patrolowanie w obrębie Galaktyki. Załogę stanowili pułkownik Harrison jako kapitan, i ja.

Niech mi będzie wolno powiedzieć kilka słów o pułkowniku Harrisonie. Za kilka dni miał obchodzić swoje czterdzieste urodziny. Świętowaliśmy je zresztą w czasie pierwszego etapu naszego lotu. Był żonaty i miał dwoje dzieci. We wszystkich opiniach podkreślano zwłaszcza jego uprzejmość oraz łatwość w nawiązywaniu znajomości. Był to mój pierwszy lot pod dowództwem pułkownika Harrisona. Przygotowania potwierdziły wszystkie dane o jego charakterze. Przeprowadzony przed startem wspólny test sympatii wypadł pomyślnie.

Sir, proszę wyrazić zgodę, bym pominął pierwsze czterdzieści dni lotu. Przebiegały zwyczajnie, zarówno gdy chodzi o realizację technicznego programu, jak i stosunki międzyludzkie. O szczegółach informuje automatyczne nagranie na taśmie w czasie przepisowych kontroli. Czterdziestego pierwszego lub czterdziestego drugiego dnia lotu odniosłem wrażenie, jakoby w zachowaniu pułkownika nastąpiły drobne zmiany. Mieściły się w granicach dozwolonej tolerancji odchyleń od normy etologicznej. Stąd też nie poświęcałem im przesadnej uwagi ani nie przekazałem — tym samym — meldunku do operacyjnej centrali.

Dziś oczywiście wiem, że w ten sposób zapoczątkowany został późniejszy rozkład osobowości i sposobu bycia pułkownika Harrisona. Symptomom tym chciałbym więc poświęcić większą uwagę, i to zarówno ze względu na logikę narracji, jak i naukową analizę psychologiczną.

Początek, jak starałem się zaznaczyć, wyglądał dość niewinnie. Pułkownik Harrison zapytał mnie między innymi, co sądzę o solidności i wytrzymałości naszych statków kosmicznych. Odpowiedziałem zgodnie z prawdą, iż moje zaufanie do naszych programów i stosowanej w związku z tym aparatury jest bezgraniczne. Pułkownik Harrison zapytał mnie, jak zachowałbym się w przypadku poważnego defektu. Odpowiedziałem, znów oczywiście zgodnie z prawdą, że wolę nie myśleć o takim defekcie. Gdyby jednak nastąpiło uszkodzenie, wykorzystałbym pierwszorzędne środki naprawy, co do skuteczności których jestem głęboko przekonany. Potem pułkownik Harrison usiłował wywnioskować, jak zachowałbym się w przypadku awarii. Początkowo przypuszczałem, że pułkownik pragnie w ten sposób sprawdzić moją charakterologiczną spójność. Jest to sposób, którego regulamin pokładowy wprawdzie nie wyklucza, ale i nie wymaga. Dopiero po kilku dniach nieustępliwych jak i intensywnych rozmów zorientowałem się, że pułkownik Harrison nie mnie pragnął sprawdzić, lecz siebie samego.

To odkrycie wytrąciło mnie z równowagi. Pomyślawszy o skutkach, zorientowałem się natychmiast, że mogły być niepokojące. Regulamin pokładowy zobowiązywał mnie rozeznać się, skąd bierze się wadliwe zachowanie pułkownika Harrisona. Kontynuowałem zatem rozmowę, nie zmieniając przy tym mego zachowania. Udając zainteresowanie wydobyłem z pułkownika dalsze zdradzieckie wypowiedzi.

Wyznał bez ogródek, że tęskni wprost za czymś niezwykłym. Pragnął, by wydarzyło się coś takiego. Uzasadnił to w ten sposób, że całkowite unormowanie naszego życia w ogóle, jak i życia pilota kosmicznego w szczególności, nie zadowala go. Opowiedział mi, jak doszło w młodości do podjęcia decyzji o aktywnej służbie w Kosmicznej Centrali. Głównym motywem była chęć doznawania przygód. Rzeczywistość tymczasem dała mu wszystko, tylko nie przygody. Zasadnicza treść jego działalności, powiedział Harrison, to tępa realizacja programów, nierzadko z nudów się wywodząca.

Ale i w innych zawodach, kontynuował pułkownik, nie znalazłby tego, czego daremnie szukał w swej kosmicznej pracy. Nasze życie, dodał, przynajmniej to nam dostępne, wyprane jest z wszelkiej fantazji i twórczej czynności. Harrison uniósł się i w gorączkowy wprost sposób uogólnił oskarżenie naszej obyczajowości. Wykpił — jak to określił — spłycenie wszelkiej aktywności artystycznej do banału. Wyśmiewał całkowity brak wątpliwości, sceptycyzmu i ironii. Za symptomatyczne uznał zlikwidowanie przed około trzydziestu lat drukowanego słowa. Opowiadał mi, jak dzieckiem będąc, brał do ręki ostatnie egzemplarze tego coraz bardziej rzadkiego artykułu. Wspominał o uczuciu szczęśliwości, które wywoływały w jego chłopięcej wyobraźni przygody Robinsona i Piętaszka. Dziś jak przez mgłę przypominam sobie te historie z telewizyjnego serialu z wkładkami umiarkowanego rocka.

Ale wtedy nie takie wspomnienia były mi w głowie. Skupiłem się całkowicie na zachowaniu pułkownika Harrisona. Wahałem się przy tym pomiędzy ciekawością, by zdobyć rozeznanie co do faktycznego stanu pułkownika, a gorącą potrzebą reprezentowania w uargumentowany sposób jednoznacznego stosunku wobec otoczenia. W każdym bądź razie nie powstrzymałem się od stwierdzenia, że drukowanego słowa nie zlikwidowano przez złośliwość administracji. Ani teatrów, czy wreszcie sal koncertowych. Po prostu brakowało chętnych. Te formy wymarły, bo przestały być potrzebne. Nasze społeczeństwo ma w tej chwili bardziej efektywne formy informacji jak i odprężenia. Po co skubać kurczaka, jeśli można go mieć wygodniej, taniej i szybciej w formie już spreparowanej. Harrison podniecił się: ten kurczak jest również elementem w łańcuchu przczynowo — skutkowym komfort ogłupiania, w wyniku którego nasze społeczeństwo rozwija się znacznie poniżej swych możliwości duchowych. Właściwie pozostał nam tylko jeden sposób, by intelektualnie i faktycznie poddać w wątpliwość stan obecny: wielka odmowa obok aktywnej rewolty.

Wiedziałem, co się święci. Porzuciłem postawę sympatyzującego zrozumienia. Lodowatym tonem oznajmiłem komandorowi Harrisonowi, iż jestem zaniepokojony jego wynurzeniami jak i stanem, z którego się wywodzą. Zacytowałem odpowiednie fragmenty pokładowego regulaminu. Oświadczyłem mu wprost, że uważam jego postawę za paranoiczną. Powiedziałem, że jestem zmuszony nadać bezzwłocznie meldunek do stacji naziemnej. Chcąc być w zgodzie z zewnętrznymi formami, prosiłem go o zrozumienie mnie. Pułkownik Harrison milczał. Milczenie wziąłem za przyzwolenie. Brak zgody i tak by mnie zresztą nie powstrzymał.

Uruchomiłem automat nadawczy, by nawiązać łączność radiową ze stacją naziemną. Stacja milczała. Poprawiłem położenie taśmy i nadałem ponownie sygnał. I tym razem odpowiedziało milczenie. Czyżby stacja nie była przygotowana na przyjęcie pozaplanowego sygnału? A może akurat nie było nikogo na stacji? Zaniepokojony zadawałem sobie te pytania w głos. Pułkownik z tonem szyderstwa zwrócił mi uwagę, iż zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami programu badań kosmosu stacja naziemna powinna być nieprzerwanie nastawiona na odbiór i że moje pytanie jest tym samym zwątpieniem w perfekcję programu badań. Moim zwątpieniem! Przyznałem mu rację i przeprosiłem go. Powiedziałem wzburzony, że to on, pułkownik, zaraził mnie swoim zachowaniem. Stąd też moje zwątpienie kładę na karb jego odpowiedzialności. Pułkownik Harrison roześmiał się. Ponownie uruchomiłem nadajnik i powtórzyłem sygnał. Stacja milczała. Łączność radiowa była przerwana.

Pułkownik z wyraźnym już tonem szyderstwa w głosie przypomniał mi moje pełne zaufanie do perfekcji wszelkich aparatur programu badań kosmosu. Chcąc stwierdzić przyczynę awarii, rozpocząłem przegląd od przewidzianej kontroli według wzorów. Rychło odkryłem, iż uszkodzenia należy szukać w obrębie elementów naszego statku kosmicznego. Zgodnie z regulaminem pokładowym rozpocząłem ogólne sprawdzanie całego systemu napędowego przy pomocy generalnego wzorca. Stwierdziłem, iż prócz radiowego systemu nadawczego nieczynny jest cały automatyczny system sterowania i nawigacji.

Odkrycie to było druzgoczące, przynajmniej dla mnie. Ochrypłym głosem dałem wyraz memu przerażeniu. A pułkownik? Wydawał się witać z zadowoleniem całą tę sytuację. Na moje pytanie udzielił potwierdzającej odpowiedzi. Powiedziałem mu, iż napawa to mnie wstrętem. Pułkownik roześmiał się serdecznie. Powiedziałem mu, w najwyższym wzburzeniu, iż najprawdopodobniej nie tylko pragnął defektu, ale sam zawinił. Przynajmniej to werbalnie wyrażone podejrzenie przerwało niepohamowaną wesołość komandora. Z całą bezczelnością, na jaką go było stać (a stać go było na wiele), oznajmił mi, iż nie jest sabotażystą i nie ma w zwyczaju krzywdzić niewinnych ofiar, gdy przystępuje do urzeczywistnienia swoich marzeń. Mówiąc o niewinnych ofiarach, miał zapewne mnie na myśli.

Sir, zatrzymam się przy tym szczególe. Moje podejrzenie, iż defekt powstał na skutek sabotażu pułkownika, było spontaniczne i na razie nie poparte żadnym argumentem merytorycznym. Muszę przyznać, że koronnego dowodu na to i dziś jeszcze nie jestem w stanie dostarczyć. Jednak im dłużej przemyśliwałem nad tym (czasu zaś miałem przez następne tygodnie aż nadto), tym bardziej podejrzenie wydawało mi się być uzasadnione. Najbardziej obciążającym argumentem było samo zachowanie pułkownika. Jeśli spojrzeć na nie ściśle i logicznie, co jest przecież jak najbardziej uzasadnione, to w akcji sabotażowej należałoby widzieć pierwszy decydujący krok celowego działania. Jeśli skłaniać się — podobnie jak ja — do sądu, według którego pułkownik Harrison był paranoikiem, wątpliwości rosną. Po wariacie wszystkiego można się spodziewać. A więc i tego!

Dowodził mną zatem pomyleniec, w pojeździe, którym nie sposób było kierować i który pędził skroś lodowatą czerń Galaktyki. Sir, nie zaprzeczę: nagi strach ścisnął mi gardło. Tymczasem pułkownik Harrison ujął ręczny ster oraz włączył automatyczny wybiórnik celu. Cokolwiek by nie powiedzieć na temat jego paranoi, trudno zaprzeczyć, by jego postępowanie nie było sensowne i zgodne z regulaminem.

Automatyczny wybiórnik celu poinformował nas, że najbliższym obiektem w przestrzeni, do którego jesteśmy w stanie dotrzeć, jest planeta o współrzędnych alfa 1–7–85, beta 9001–7, gamma 33–699. Po wejściu w magnetyczne pole planety, wysunięte czujniki przekazały dane, bliskie danym o ziemskich warunkach.

Pułkownik Harrison postanowił lądować. Manewr wykonał tak, że przez chwilę ponownie nabrałem zaufania do niego.

Ale już rychło miałem znów powody, by je ponownie przekreślić. Po regulaminowym nałożeniu kombinezonów i profilaktycznym włączeniu śluzy wyjściowej, opuściliśmy statek. Pułkownik przeprowadził jeszcze kilka pomiarów, a potem zdjął maskę ochronną, wskazując tym samym, co mam uczynić. Atmosfera na planecie istotnie była podobna do ziemskiej. Można było oddychać. Powietrze smakowało nie najgorzej, choć zalatywało nieco siarką.

Pułkownik oddychał, mlaskał, przewracał oczyma i rozglądał się po niebie. Rozwarł ramiona. Obmacywał grunt i to wszystko, co rosło wokół niego. Najprawdopodobniej widział się w roli tak przez siebie cenionego Robinsona. Ale ja nie pragnąłem być Piętaszkiem.

Precyzja naukowca nakazuje scharakteryzować mi zwięźle zewnętrzny obraz naszego miejsca pobytu. Znajdowaliśmy się na równinie, niezwykle płaskiej. Horyzont, inaczej aniżeli na ziemi, wydawał się być bliższy. Pozwalało to sądzić, iż planeta jest mniejsza aniżeli ziemia. Nieboskłon miał odcień fioletu. Chmury, najwidoczniej przesiąknięte parami siarki, świeciły żółtym blaskiem. Słońce było większe od naszego, o bardziej intensywnym pomarańczowym blasku. Brązowoczerwony grunt, suchy i twardy, porastała stalowosiwa trawa niezwykłej twardości. Nie dała się ani wyrwać, ani urwać. Innej roślinności nie zauważyłem. Nie zauważyłem żadnych żyjątek. Na horyzoncie wznosiła się góra, prawdopodobnie wulkanicznego pochodzenia, o kształcie ściętego stożka. Otaczał ją dziwny wieniec promieni.

Nie taję, Sir, że widok tej ziemi poruszył mnie i wstrząsnął mną. Zrozumiałem, że mamy przed sobą ziemię jeśli nie wrogą człowiekowi, to jednak nader niegościnną. Przyszłość miała potwierdzić pierwsze wrażenia. Tymczasem pułkownik Harrison nie przestawał wydawać okrzyków w stronę niesamowicie zabarwionego nieba oraz obmacywać oporną trawę. Poinformowałem go, że nie podzielam jego entuzjazmu dla tej planety i że oczekuję rozkazu rozpoczęcia wyprawy, zgodnie z regulaminem. Wtem zaszło coś nieprawdopodobnego: dał się słyszeć kobiecy głos. Śmiech kobiety!

Odwróciłem się gwałtownie. Nie zauważyłem jednak niczego, czego bym dotąd nie widział: obcy krajobraz, nasz statek, pułkownika Harrisona i swój własny cień. Czyżbym uległ złudzeniom? Może mój nadwerężony podczas ostatnich godzin umysł uległ halucynacjom? Zastanawiałem się gorączkowo. Wybrałem wersję sugerującą halucynacje.

Ale śmiech rozległ się ponownie. Taki sam, choć nieco dłuższy.

Sir, jestem racjonalistą z krwi i kości. Wierzę w mechanikę kwantową, w Boga nie bardzo. Ale ten śmiech (zabrzmiał jeszcze dwukrotnie), piekielny, kobiecy, kazał mi myśleć o duchach. Na skutek wyćwiczonej przez dziesiątki lat subordynacji spojrzałem — szukając oparcia — na pułkownika, mego dowódcę. Spojrzałem mu w oczy. To, czego się doczytałem, niewiele miało wspólnego z otuchą. Na twarzy pułkownika malował się rozkoszny uśmiech szczęśliwości.

Chrząknąwszy powiedziałem: Pułkowniku, chciałbym przystąpić do naprawy. On zaś szepnął: Słyszałeś? Pułkowniku, powiedziałem, zgodnie z regulaminem chciałbym otrzymać rozkaz przystąpienia do naprawy. Reszta mnie nie interesuje. Niesamowite, szepnął Harrison, niesamowity głos. Jak pan woli, odpowiedziałem. Milczenie. Prawdopodobnie czekał na głos, który nazwał niesamowitym. Ja zaś rozmyślałem intensywnie. Wreszcie rozpocząłem: Pułkowniku! To mój obowiązek, zwrócić pańską uwagę na szczególne okoliczności, w których się…

Głos dał się słyszeć ponownie. Tym razem nie był to śmiech. Głos przerwał mi: Biedni chłopcy! I dodał: Biedni, biedni chłopcy! Potem rozległ się jeszcze śmiech, ale tylko na krótko.

Dopiero teraz byłem w stanie przeprowadzić bardziej obiektywną obserwację. Odkryłem, że głos krążył w powietrzu wokół nas. A więc się unosił. Podobnie jak owad, osa czy moskit. Z tym że nie było widać ani osy, ani moskita, a zamiast owadziego brzęczenia rozlegał się ludzki głos. Zauważyłem, że pułkownik sięgał chciwie po głos rękoma. Wyglądał przy tym nader dziwacznie, ponieważ nie było widać tego, co dałoby się złapać. Nadal jednak obejmował powietrze. Podążał przy tym w kierunku, który — sądząc po odgłosach — wybrał głos, zanim zamilkł. W taki oto sposób pułkownik Harrison znalazł się wnet poza zasięgiem mego wzroku i słuchu. Uznałem wtedy, iż jestem w sytuacji, o jakiej mowa w rozdziale 28.1 pokładowego regulaminu. Wolno mi było podjąć decyzję co do naprawy statku.

Naprawa miała trwać trzynaście dni i była nader skomplikowana. Dla mnie, doświadczonego inżyniera kosmicznego, naprawa nie przedstawiała jednak zasadniczych trudności. Części zamienne, będące na statku, wystarczały w pełni. Jeśli potrzeba dowodu jakości naszych programów napraw, to najbardziej przekonywającym jest mój powrót. Za okoliczności, w jakich doszło do nieobecności pułkownika, program napraw nie ponosi odpowiedzialności.

Pułkownika nieczęsto widywałem w trakcie napraw. Ściślej mówiąc, widziałem go godzinę lub dwie dziennie. (Na tej planecie dzień trwał nieco krócej aniżeli na ziemi, bo niecałych osiemnaście ziemskich godzin.) Na twarzy pułkownika Harrisona uśmiech szczęśliwości malował się z dnia na dzień coraz wyraźniej. Głębokie musiały być rozkosze, których dostarczała mu ta niegościnna planeta. Wracał zresztą jedynie po to, by wziąć z naszych zapasów całodzienną rację żywności. Rozkosze, jakie by nie były, niewiele musiały mieć wspólnego z rozkoszami podniebienia i żołądka.

Od trzeciego dnia poczynając, pełno było głosów wokół niego. Z początku tylko ten kobiecy, już mi znany, którego gruchający odcień — niech mi będzie wolno tak powiedzieć — miał w sobie coś zmysłowego i kuszącego. Byłby zaś jeszcze bardziej kuszący, gdyby wydobywał się — jak wszelki ludzki głos — z żywych, widocznych gołym okiem ust. Ale tak nie było. Ten fakt przyniósł otrzeźwienie. Zajęty naprawą, miałem zresztą pełne ręce roboty. Mój dowódca natomiast pragnął mieć wokół siebie jak najwięcej głosów. Od piątego dnia poczynając, wirowały wokół niego dalsze ludzkie głosy. Głównie kobiece, choć nie tylko. Wirowały wokół niego niby bezkształtny pszczeli rój: natrętny, głośny, władczy.

Zadałem mu pytanie, co to za głosy. Uszczęśliwiony uśmiechnął się tajemniczo i nie rzekł ani słowa. Kontynuowałem naprawę, on zaś pobiegł za głosami i przepadł gdzieś we wrogiej okolicy. Siódmego dnia pułkownik zdecydował się na dłuższą rozmowę. Zauważył mimochodem, iż jest na tropie tajemnicy planety. Tą uwagą pragnął rozbudzić moją ciekawość, co mu się zresztą natychmiast udało. Wymykał się jednak moim podchwytliwym pytaniom, malując obcy czar gwiazdy, która nas gościła. Nazwał ją królestwem przygód i fantazji, wtrącił słowo „genialna” sugerując, iż jest to miejsce, w którym warto zatrzymać się na dłużej. Jeżeli chciał w ten sposób wybadać moją reakcję, to otrzymał wyczerpującą odpowiedź dzięki przerażeniu i wstrętowi, malującym się na mojej twarzy. Następnego dnia wokół pułkownika znów było pełno kobiecego śmiechu. Raz zmysłowego, raz subtelnie lubieżnego, raz wulgarnego. Jak długo się wsłuchiwałem (około dziewięćdziesięciu ziemskich minut), robota nie szła mi zbyt skoro. Dziewiątego dnia pułkownik Harrison wydawał mi się zabiedzony. Mogło to wynikać z malejącej chęci spożywania posiłków. Mogło też być refleksem żółtozielonego zachmurzenia, przesłaniającego pomarańczowe słońce. Światło, które padało, było dziwnie blade. Dziesiątego dnia naprawa uszkodzonego systemu automatycznego była zakończona. Mogłem rozpocząć kontrolę przy pomocy nieodzownych wzorców. Jedenastego dnia pułkownik Harrison zapytał mnie wprost, czy nie chciałbym pozostać wraz z nim na planecie. Nie mogłem udzielić odpowiedzi, ponieważ trzymałem akurat w ustach dwie śruby. Mruknąłem tylko, podniosłem przerażony ręce i potrząsnąłem z naciskiem głową. Powietrze pełne było śmiechów, kobiecych i męskich.

Dwunastego dnia kontynuowałem kontrolę. Pułkownik zjawił się po żywność. Sprawiał wrażenie jeszcze bardziej zabiedzonego.

Trzynastego dnia statek był gotów do drogi. Nie udało mi się nawiązać łączności radiowej z Ziemią, ponieważ planeta, na której się znajdowaliśmy, powodowała niezwykle silne zakłócenia elektroniczne. Moje pomiary kontrolne wykazały jednak, że wszystkie urządzenia pracują doskonale. Gdy dostrzegłem pułkownika Harrisona, zameldowałem o zakończeniu naprawy w przepisowy sposób. Pułkownik szedł pochylony, z uśmiechem szczęśliwości na twarzy, zastygłym niby maska z blachy cynowej. Sądząc, iż nie dosłyszał moich słów, złożyłem powtórnie meldunek. Otworzył ściśnięte wargi i powiedział: Zostaję. Unikał przy tym mego wzroku. Nie wiem, czy liczył się z natychmiastową reakcją. Chwila milczenia. Na statku westchnął jakiś komputer. Ściśnięte usta poruszyły się znowu:

Człowieku, zostań też.

Odpowiedziałem: Nie, pułkowniku.

On: Dlaczego?

Ja: To świat absolutnie nieprzyjemny.

On: Jest to świat ducha, wolności i nieograniczonych możliwości.

Ja: Mnie wystarczy Ziemia, na której się urodziłem. Jestem z niej całkowicie zadowolony.

On: Czyżbyś w ogóle nie miał zrozumienia dla ryzyka?

Ja: Chyba nie. A poza tym zginęlibyśmy tu z głodu, pułkowniku. Nasze zapasy wystarczą najwyżej na sześć miesięcy. Ta planeta natomiast nie grzeszy urodzajnością.

Pułkownik uśmiechnął się. Ale już mniej zachwycony. Raczej chytrze. Powiedział: Wtajemniczę cię. I tak dowiesz się kiedyś wszystkiego. Lepiej, jeśli dowiesz się tu na miejscu. Może wywrze to na tobie wrażenie i wpłynie na zmianę decyzji.

Zrobiłem niezdecydowany ruch ręką. Pułkownik zaklaskał. W powietrzu rozległy się głosy. Brzęczały i bzykały, nie milkły, mruczały, chichotały, krakały. Sadowiły się w powietrzu, spychały się, zderzały, grupowały wokół jakiegoś centrum. Nie kończąca się paplanina i gadanina wyciszała się, stawała się tłem dla jednego głosu, potężnego, głośnego, władczego i — dodajmy — męskiego. Głos przemawiał. Zapomniałem dokładnego brzmienia całego wykładu, ponieważ byłem zmuszony zwracać uwagę na treściowe niuanse. Tyle mogę powiedzieć, że głos mówił — gdy chodzi o składnię — nader rozwlekle i uroczyście.

Oto co powiedział:

Przed mniej więcej trzydziestu laty niemała grupa ludzi z krajów anglosaskich doszła do przekonania, iż życie w ich środowisku stało się nie do zniesienia. Chodziło między innymi o poetów i powieściopisarzy, budowniczych organów i dyrektorów teatrów, rzeźbiarzy i historyków filozofii. Ich zastrzeżenia do życia w naszych krajach pokrywały się w znacznym stopniu z tym, co słyszałem z ust pułkownika Harrisona. Wywnioskowałem, iż zachodzi tu przypadek epidemii duchowej, której zarazki zaatakowały również mego dowódcę.

Wspomniana grupa osób nie chciała, mimo zasadniczych zastrzeżeń co do warunków w naszych krajach, wywędrować do krajów, charakteryzujących się innymi stosunkami i strukturami. Odrzucała również wywieranie wpływu na sytuację w naszych krajach. Wywieranie wpływu doprowadziłoby, według nich, do konfliktów. Zaś rezultatem konfliktu jest walka. Walkę natomiast odrzucano, ponieważ nie chciano brudzić sobie rąk. I tak narodził się plan, by uciec i zbudować świat, odpowiadający własnym potrzebom. Taki exodus oczywiście nie był możliwy bez pomocy naszej najnowszej techniki. Posłużono się nią, na przekór wszelkim zasadniczym sprzeciwom. Niech mi będzie wolno zwrócić uwagę na przepastną sprzeczność w postawie wspomnianych osób, której oni jednak nie spostrzegali lub też nie chcieli zauważyć. W każdym bądź razie wynajęto flotyllę statków kosmicznych i udano się na planetę, na której się właśnie znajdujemy. Przypominam sobie, że w tym momencie opowieści głos przerwał narrację, aby po dłuższej chwili stwierdzić z triumfem: Tacy właśnie jesteśmy.

Jacy my? — zapytałem zaciekawiony. Czyżbyś nas nie słyszał? — zapytał głos. Ale was nie widzę, odpowiedziałem. Czy to jest konieczne? — zapytał głos. Przecież nas słyszysz. Sprawa jest co najmniej dziwna, odparłem.

Nick, powiedział głos, teraz ty mów.

Począł mówić drugi głos, również męski. Był świeższy od pierwszego i raczej beznamiętny. Sądząc po doborze słów — również bardziej rzeczowy. Głos opowiedział dalsze dzieje emigrantów — pięknoduchów.

Emigranci zmuszeni byli osiedlić się na planecie. Tymczasem okazało się, że nie panowały tam bynajmniej idealne warunki dla ludzkiego bytowania. Może dałoby się, by sięgnąć po konkretny przykład, uszlachetnić grunta pod uprawę, ale emigrantom brakowało przecież fachowej wiedzy. Nie byli praktykami. Chlubili się wprost tym, że nimi nie są. Prócz tej dumy posiadali jedynie umiejętność spekulatywnego myślenia. Nie dało mi się ustalić, czy dalsze ich losy to rezultat silnej woli, czy też niezależnego od woli wpływu środowiska. Informacja o tym była krótka i niejasna co do szczegółów, choć przerywałem ją wielokrotnie pytaniami. Tyle tylko pojąłem, że zgodnie z pewnym starym prawem natury, uciekinierzy poprzestali na tym, co było nieodzowne dla zachowania życia i co miało znaczenie dla ich życia, mianowicie na myśleniu. Instrumentem myślenia jest — jak wiadomo — język. Pozbywali się pozostałych przymiotów, ponieważ nie były one im już potrzebne ani nie mogli ich już dłużej utrzymać. Energię, nieodzowną dla ich wyłącznie elektroenergetycznego bytowania, pobierali od jednej z naładowanych gór. Chodziło o górę, otoczoną dziwnym wieńcem promieni. To za sprawą tej góry nie mogliśmy się zapewne połączyć z Ziemią. Głos przyznał również, że proces pozbywania się ciał przebiegał nie bez trudności. Teraz jednakże czują się doskonale.

Bez ciał? — krzyknąłem przerażony. Oczywiście, odpowiedział Nick. A co wtedy ma się jeszcze z życia? — zapytałem. Ducha, odparł Nick. To za mało! — krzyknąłem. Na Ziemi posiadasz ciało, ale nie masz ducha. Ja już to wolę! — krzyknąłem. Słuchajcie! — rozległ się głos Nicka. — To nie jest nasz człowiek. Doszedł mnie pomruk potakiwań. Głosy rozpierzchły się i pogubiły we wszystkich kierunkach. Pozostał jedynie pułkownik Harrison. Uśmiechał się. Wyglądał na zmęczonego.

Pułkowniku, powiedziałem ochryple, pańska decyzja nie może tak brzmieć. A jednak, odrzekł Harrison. Wykrzyknąłem: Bez ciała, pułkowniku, niech pan pomyśli! To przecież piekło. Mieć ciało, mruknął, to też piekło. Pułkowniku, wykrzyknąłem, przecież nie zostawi mnie Pan samego! Mruknął: A jednak! Pułkowniku, krzyknąłem głośniej, przecież pan nie może mnie wysłać samego w tak długą podróż kosmiczną! Odparł: Więc zostań! Mój głos skiksował. Ryknąłem: Pułkowniku! Nie złożę raportu. Przyrzekam to panu! Ach, co tam, szepnął, i zaczął nagle znikać. Jego członki zaczęły przypominać szkło, traciły barwę, kontur, konsystencję. Nie były już nawet ze szkła, nie przypominały już ciała, rozpłynęły się w fioletowym, pełnym par siarki, powietrzu. Dochodziło mnie jedynie wołanie pułkownika Harrisona: Powodzenia, chłopcze! Poświęciłem mój los ludzkiej kulturze.

To była straszna przemiana. Byłem zbyt wstrząśnięty, by za nim biec. Pułkownik stał się ofiarą własnych duchowo — charakterologicznych deformacji. Dziś uważam go poniekąd za zmarłego. Mój stosunek do niego pełen jest respektu; chodzi przecież o zmarłego. Ale respekt ten miesza się z niezrozumieniem i dezaprobatą.

Nasłuchiwałem jeszcze przez sekundy, jak jego niezrozumiałe mruczenie gubi się w dali. Zamyślony wpatrywałem się w stronę, z której doszły mnie ostatnie słowa pułkownika.

Wtem jego ciało znów się zmaterializowało.

Proces ten był tak niesamowity jak pierwszy. Miał miejsce na moich oczach i przebiegał dokładnie tak samo, tyle że na odwrót: z niczego wyrosły członki, z powietrza wzięło się ciało. Przeźroczysta głowa nabrała rumieńców. Wstąpiła we mnie nadzieja, na przekór doświadczeniu. Sądziłem, iż nie czeka mnie samotny lot do domu. Wydawało mi się, że pułkownik wykazał zrozumienie. A może planeta? Że unieważniony został rozkład arcywytrenowanego ciała. Właśnie zamierzałem wydać okrzyk zadowolenia, gdy pułkownik Harrison otworzył usta i roześmiał się. Był to głos kobiecy, był to śmiech, którego dźwiękom i argumentom uległ pułkownik. Teraz ten głos mieszkał w jego ciele. Przede mną stało ciało pułkownika, ale nie pułkownik.

Poczyniłem natychmiast ostatnie przygotowania do startu. Chciałem opuścić tę do gruntu zepsutą planetę jak najprędzej. Po krótkim namyśle zaprosiłem na statek owego dziwnego hermafrodytę. Zaproszenie zostało przyjęte bez zastanowienia. Taką decyzję podjąłem głównie dlatego, by dać przyrodoznawstwu sposobność zbadania krańcowego przypadku ludzkiej mimikry.

Powrotny lot był niezwykle wyczerpujący. Z ciała, które dobrze znałem, dochodził mnie nieprzerwanie zmysłowy głos kobiecy. Głos przedstawił mi się jako Jennifer, niegdyś docent estetyki stosowanej. Już od dawna, powiedziała, zbrzydło jej bezcielesne życie na tej planecie. Stąd nieustannie szukała sposobności, by ponownie się zmaterializować. No i wreszcie ją znalazła. Warunkiem jest bowiem nieuszkodzone ciało ludzkie. Rozumiałem doskonale argumenty Jennifer, choć przecież zarówno pułkownik Harrison, a pośrednio i ja, mieliśmy cierpieć z tego powodu.

Powrotny lot trwał tyle dni, co przylot. Nie skorzystałem z możliwości nadania drogą radiową meldunku o zadziwiających wydarzeniach, jakie miały miejsce po przymusowym lądowaniu, a to z dwu powodów: nie chciałem niepotrzebnie wzbudzać podejrzeń mego pasażera, poza tym informacja wydawała mi się nazbyt skomplikowana jak na radiowy meldunek. Nie wziąłem jednak pod uwagę, że duch i jego formy ekspresji to produkt danego ciała, w tym wypadku ciała pułkownika Harrisona. Głos Jennifer zaczął się w czasie powrotnego lotu powoli zmieniać. Stał się głęboki, męski, a gdy wreszcie wylądowaliśmy na kosmicznym lądowisku, Jennifer mówiła głosem pułkownika Harrisona.

Zgłosiłem się natychmiast w sztabie akcji, złożyłem raport i zażądałem natychmiastowego zatrzymania Jennifer. Mój raport wywołał sensację. Izolowano mnie. Ze względu na rozmiar wydarzeń, o których miałem dać świadectwo, taki sposób postępowania uznałem za uzasadniony i potraktowałem tę decyzję, jak i pozostałe rozporządzenia władz z oczywistym respektem.

Tymczasem trzymają mnie tu w odosobnieniu już trzeci tydzień. Powoli ogarnia mnie zniecierpliwienie. Dzień w dzień rozpytują mnie rozmaite komisje o moje przeżycia, ja zaś udzielam ciągle tych samych odpowiedzi. Niech mi będzie wolno potraktować jako dowcip — jak to zresztą było chyba pomyślane — nie przeznaczoną dla moich uszu wypowiedź personelu dozorującego, według której moja nienawiść do ludzi wykształconych przerodziła się w urojenia. Natomiast inne sformułowanie, również nie przeznaczone dla moich uszu, według którego czytałem zbyt wiele kiepskich powieści, odrzucam jako podłą insynuację! Zastanawia mnie informacja, że Jennifer ciągle jeszcze przebywa na wolności. Widzę w niej — po tym, co się wydarzyło — zagrożenie naszego porządku, przeze mnie stale respektowanego. Wiem, że nasze odpowiedzialne gremia podejmują niekiedy uchwały powoli. Ale teraz minął chyba już dostatecznie długi okres czasu. Mój raport natomiast, złożony na Pańskie ręce, Sir, winien wreszcie doprowadzić do natychmiastowego podjęcia stosownych kroków.

Przetłumaczył Hubert Orłowski

Swetosław Sławczew

Głos, który cię wzywa

Planeta była maleńka i dzika. Jedna z tych planet na trasie Wega — Orion, o których nikt nigdy nie wspominał. Właściwie, nie było nawet o czym wspominać. Po prostu pozbawiona życia wysepka w Kosmosie, zwalisko potrzaskanych skał, zwalisko smutne i bez wyrazu jak w dniu stworzenia…

W poradnikach astronawigacji rubryka „Medea” zawierała nie więcej niż dziesięć danych: okres obrotu, odległość od podwójnego żółtego słońca oraz współrzędne jedynej kontrolnej stacji astronawigacyjnej, obsługiwanej przez przestarzałe automaty. To wszystko. Jeśli rozmowa schodziła czasem na Medeę, nawet doświadczeni dowódcy Bazy wzruszali ramionami.

Fern wiedział tyle samo co inni. No, może tylko nieco więcej… Raz, przelatując w pobliżu planety, był zmuszony poprosić stację astrofizyczną o skorygowanie jego współrzędnych. Bioautomaty stacji zebrały potrzebne dane nad wyraz rzetelnie, ale Fern i tak z nich nie skorzystał i zapomniał potem, że kiedyś o nie prosił.

„I trzeba się było w ogóle użerać o te durne współrzędne?” — pomyślał ze złością i spojrzał na pulpit przed sobą. Po ekranie snuły się miękkie linie światła i wszystko w kabinie wydawało się takie spokojne. Nie można tego było jednak powiedzieć o stanie ducha Ferna. „A w Bazio też jakby tylko tego jeszcze brakowało! Ostatecznie miałem już wcześniej kontakt z Medeą, znam sytuację, a mimo to…”

Fern przerwał rozmyślania i włączył dodatkowe iluminatory. Wiedział, że nie ma racji myśląc w ten sposób. Ktoś przecież musiał polecieć na Medeę — coś się tam wydarzyło z Helianem. Ale w żaden sposób nie mógł się wyzbyć rozdrażnienia. Tym bardziej, że wszystko wskazywało na to, iż nie będzie to przyjemny lot.

Blendy iluminatorów rozsunęły się powoli i do kabiny na mgnienie chlusnął mrok Kosmosu. Automaty podregulowały oświetlenie. Fern spojrzał na przejrzysty ekran przed sobą. Po prawej stronie widać już było Medeę — dokładnie taką samą, jaką ujrzał po raz pierwszy: szaro—żółtą tarczę, rosnącą teraz w oczach. Na powierzchni nie można było jeszcze rozróżnić szczegółów, ale nawet stąd wyglądała niegościnnie.

„Wyląduję, zabiorę Heliana i natychmiast wracam!” — pomyślał, chociaż w głębi duszy czuł, że nie potrafi sobie nawet wyobrazić, w jaki sposób tego dokona. Poza tym nie wiedział dokładnie, co się z kosmopilotem stało. W krótkim komunikacie z Bazy, który przekazał mu za pośrednictwem stereowizora SELENA, nie podano żadnych szczegółów. Po prostu klaustrofobia, kosmiczna psychoza. Ale to przecież może przydarzyć się każdemu. Lot, brak ruchu — tylko przyrządy odmierzają przebyte parseki — a tymczasem wraz z kadłubem i aparaturą statku zużywają się również jakieś nieznane, niezbadane mechanizmy, skryte gdzieś głęboko w podświadomości. I wreszcie pewnego pięknego dnia, któryś z tych mechanizmów zaczyna działać w zupełnie nieprzewidziany, nieokreślony sposób, lub po prostu odmawia posłuszeństwa. I wtedy pilot, z którym kiedyś zamieniło się kilka słów w drodze, z którym gwarzyło się podczas odpoczynku w Bazie, usychając z bezczynności — przestaje być pilotem i przechodzi nagle w szeregi tych, których trzeba było zdejmować z jakiejś planety w rodzaju Medei.

— Zrobi się — lakonicznie powiedział wtedy Fern. — Słuchajcie, SELENA, a ta historią z psychozą… Może to ci wasi… tam… ją wymyślili?

Chciał się wypowiedzieć bliżej o „tych… tam”, o których nie miał najlepszego mniemania, ale postanowił sprawę przemilczeć. Uwaga byłaby zupełnie nie na miejscu.

— Nie wiemy, Fern — powtórzyła SELENA. — Wszystko wskazuje na klaustrofobię. Przecież taki facet jak HEL, będąc przy zdrowych zmysłach, nie może nam nadawać, że ma do czynienia z majakami… Nie sądzisz?

— Jasne — Fern wzruszył ramionami — wysiadł jeden z tych jego mechanizmów.

Wszystko rozegrało się w kilka minut. Maleńka rakieta typu RES była gotowa do startu. Nie było to żadne cudo techniki, ale była stosunkowo szybka. Fern lubił rakiety tego typu: wytrzymałe, a zarazem wymagające — jeśli chodzi o sterowanie. Mogły oczywiście płatać figle, ale na dobrą sprawę nieźle pracowały i nie zmuszały do wzywania służby awaryjnej z byle powodu.

Gorsze było to, że do Medei pozostał jeszcze spory kawałek, a w tym czasie z Helianem mogło się zdarzyć wszystko. Sam jeden, na pustynnej stacji z bioautomatami… Nie, Fern po prostu bał się o tym myśleć… Ale coś jednak musiało się tam zdarzyć, bowiem na Medei odpowiadały teraz tylko automaty.

Fern sprawdził współrzędne korytarza ładowniczego i włączył boczne silniki. Szarożółta tarcza zastraszająco rosła w oczach. Zawisła teraz nad rakietą, potem z wolna przesunęła się w bok. Monotonna, mętna powierzchnia rozpadła się nagle. Kładły się teraz na niej ponurymi cieniami chaotyczne, dziwaczne masywy górskie. Jasnożółte plamy rozjaśniały się coraz bardziej i przekształciły się W wąskie, piaszczyste plateau. W gruncie rzeczy tylko z daleka wydawały się jasnożółte. Tak naprawdę — miały z pewnością inny kolor; żółtego przydawało im ostre światło obu żółtych słońc, które — Fern wiedział o tym — pozostawały teraz gdzieś z tyłu rakiety.

Lądowisko okazało się maleńkie. Z pewnością budowano je jeszcze w owych przedpotopowych czasach, kiedy zakładana była również stacja. Potem przestano o niej nawet myśleć. Nikt więc nie zatroszczył się o to, by lądowisko poszerzyć. Pośrodku stała już jedna rakieta, i Fern sporo się musiał napocić z manewrowaniem podczas lądowania, by móc ustawić swoją rakietę obok.

To była rakieta Heliana, i fakt, że stała tu cała i nie uszkodzona, wydał mu się dobrym znakiem. Stacji nie było widać na powierzchni, gdyż wyrąbano ją głęboko w skale.

Fern wylazł z luku i rozejrzał się. Przez lata tułaczki w Kosmosie widział już niemało strasznych planet. Ale straszniejszej niż ta chyba jeszcze nie widział. Żółte i czarne… i znów — żółte i czarne… Jak grzbiet gigantycznego owada, osy albo czegoś w tym rodzaju… I tak od horyzontu do horyzontu. O ile jednak żółte wydawało się monotonne — był to po prostu jaskrawocytrynowy piasek — o tyle czerń miała tu dziesiątki odcieni. Była atramentowoczarna i krwawoczarna, nastroszona zastygłymi, jakby zielonkawymi falami i czerń nasycona — zdawało się chłonąca światło. A tuż obok rozsnuwał się jakiś wyzuty z życia szaroczarny lub też jakiś inny — błyszcząco — czarny odcień, połyskujący jak wilgotna skóra gada.

„Tu nie tylko można zwariować — pomyślał Fern — ale w ogóle diabli wiedzą, co może się stać z człowiekiem!” Ścisnął w ręku blaster, wziął hermetyczny pakiet ze środkami psychofarmakologicznymi i skierował się ku stacji.

Jak dotąd wszystko szło w zupełnym porządku.

Automaty otwarły śluzę wejściową i zamknęły ją za Fernem. Zaczekały chwilę, aż ciśnienie wzrosło do normalnego, potem rozsunęły skrzydła wewnętrzne i wpuściły Ferna do pomieszczenia stacji.

Rzeczywiście — na pierwszy rzut oka wszystko tam było w najlepszym porządku. W wielkiej sali, wzdłuż ścian, świeciły ekrany stereowizorów i wideofonów. Ruchy Ferna śledziły pryzmatyczne fotokomórki bioautomatów, wielkie i czerwone jak oczy owadów. Rytmicznie, głucho wyszczekiwała coś aparatura obliczeniowa i w ciszy słychać było tylko stłumiony, monotonny dźwięk, jakby senne mruczenie…

A mimo to coś się musiało stać, bowiem Heliana tu nie było — Fern poczuł to od pierwszej chwili. Stacja była pusta.

Mocno zacisnął w dłoni blaster i ruszył wzdłuż ściany.

Za wielką salą znajdowały się jeszcze dwa pomieszczenia. Jedno z nich, coś w rodzaju pokoju mieszkalnego czy też gabinetu roboczego dla ludzi, którzy mogli tu ewentualnie przybyć, zapewniało tylko minimalne wygody, jakie może zaproponować stacja tego rodzaju: łóżka z hipnofonami, podręczna elektroniczna biblioteka i stereowizor. Drugie pomieszczenie było chyba wykorzystywane jako składzik lub raczej muzeum geologiczne, w którym przechowywano zebrane próbki skał.

Fern opuścił blaster i zawrócił do dużej sali.

— Jestem Fern — powiedział głośno. — Astronawigator drugiej klasy. Wzywam Bioautomat Pierwszy!

— Słucham — powiedział ktoś za plecami. Fern błyskawicznie odwrócił się, instynktownie ścisnąwszy blaster. Nie było żadnego niebezpieczeństwa — jedynie dwoje wielkich, pryzmatycznych oczu patrzyło na niego ze ściany.

— Słucham — powtórzył głos. — Bioautomat Pierwszy klasy W–3. Dwa miliardy krysteloneuronów.

Fern spojrzał w fasetowane oczy, wielkie, pocięte rubinowymi płaszczyznami krystalicznymi. „Dwa miliardy neuronów, a więc to nie zwykły automat. Posiada umiejętność wnioskowania. Powinien wiedzieć wszystko, co się tu wydarzyło.”

— Mam pytanie — powiedział Fern.

— Słucham.

— Na stacji znajdował się astropilot Helian. Gdzie on jest teraz?

— Człowiek imieniem Helian opuścił stację o godzinie 27 czasu południkowego. Dotąd nie powrócił.

Fern przeliczył szybko w pamięci — czas na Medei mierzyło się względem południka stacji… To znaczy upłynęło już dziesięć ziemskich godzin od chwili, jak Helian stąd wyszedł.

— Człowiek nie powiedział, gdzie idzie?

— Nie.

Fern położył blaster na jednym ze stołów koło ściany i rozejrzał się. Gdzieś tu powinien być stereowizor o skoncentrowanej wiązce, dzięki temu dysponował największą mocą. Być może, dałoby się z jego pomocą obejrzeć dokładnie okolicę i nawiązać kontakt z „Helianem. Mimo wszystko dziesięć godzin to nie jest znów tak dużo, jakieś szansę na powodzenie jeszcze są…

— Człowiek imieniem Helian pozostawił zapis — odezwał się Pierwszy. — Czy mam go odtworzyć?

Fern zawahał się. Ważne było, żeby jak najszybciej przeszukać okolice — na ile tylko starczyłaby moc stereowizora. Ale i to, co proponował Pierwszy, miało swój sens.

— Jeszcze pytanie — powiedział Fern.

— Słucham.

— Dlaczego Helian opuścił stację?

— Człowiek imieniem Helian otrzymał wezwanie z zewnątrz.

Fern zdziwiony spojrzał w rubinowe pryzmaty oczu. Pierwszy nie mógł kłamać. Ale to, co mówił, nie wydawało się przekonywające. Na zewnątrz rozpościerała się pustynia: ocean cytrynowożółtych piasków i czarnych skał. I taka była cała planeta; spalona żarem podwójnego słońca lub rozdzierana szczelinami, rodzonymi przez niskie temperatury. Nie żyła na niej ani jedna istota zdolna wezwać człowieka.

Fern patrzył w oczy Pierwszego i usilnie rozmyślał, próbując rozważyć sytuację. Helian bredził — to jasne. A Pierwszy wziął jego brednie za dobrą monetę i zanotował je w swojej krystalicznej pamięci.

Dziesięć godzin. Jak daleko mógł przez ten czas zajść Helian? W ciągu tych dziesięciu godzin można sporo przejść, może się już znajdować poza zasięgiem stereowizora. Albo też leżeć gdzieś pod jadowicie żółtym całunem, zasypany rozpalonym piaskiem. Lub pogrzebany pod skalną lawiną. A jeśli wałęsa się gdzieś tu, w pobliżu, u wejścia do stacji, otumaniony majakami chorej wyobraźni?…

— Włącz zapis! — powiedział Fern.

To był bez wątpienia głos Heliana. Ale tak udręczony i pełen trwogi, jakiego nigdy jeszcze Fern nie słyszał. Właściwie nie mówił, to były raczej głośne myśli, splątane i pełne strachu.

„Jestem chory. To jasne — jestem chory. Tracę rozum i nie chcę w to uwierzyć. Szaleńcy nigdy nie mogą uwierzyć w swoje szaleństwo.”

Milczenie. A po przerwie:

„Muszę zebrać resztki zdrowego rozsądku i spróbować przeanalizować wszystkie wypadki. Być może, zdążę się jakoś w tym połapać.”

„Jeszcze wczoraj wszystko szło normalnie. Jak zwykle leciałem prawidłową trasą, pomyślnie siadłem… Potem sprawdziłem pracę automatów — po to mnie posłali. Tylko, jak myślę, zmęczyłem się trochę. Ale niewiele, zupełnie niewiele… Tak właśnie powinno być… Należał mi się odpoczynek. Więc położyłem się i usnąłem. Przespałem godzinę, może dwie. Potem obudziłem się — i to zaczęło się w chwili przebudzenia… Na tej nieostrej granicy, która oddziela jawę od snu. Jakby ktoś wszedł do pokoju. Niczego nie słyszałem, ale byłem przekonany, że ktoś znajdował się w pomieszczeniu. A ja leżałem nadal. I z pewnością to był mój błąd. Gdybym wtedy wstał, być może, koszmar ustałby… Tak, na pewno by ustał… Ale ja dalej leżałem. Początkowo to uczucie było nawet interesujące. Pomyślałem, że ktoś przyleciał, a ja nie słyszałem lądowania rakiety.”

„Potem zauważyłem, że to znajduje się tuż obok mnie. Odkrycie było do tego stopnia nieprawdopodobne i wykraczające poza granice mojego pojmowania, że nagle doszedłem do wniosku, iż z pewnością w ogóle się jeszcze nie przebudziłem. Bywają przecież takie sny. Śni ci się, że się budzisz, podczas gdy sen trwa nadal i staje się jeszcze straszniejszy, jeszcze koszmarniejszy niż poprzedni. Tym bardziej, iż jest się przekonanym, że się już nie śpi… To powoli przesuwało przedmioty, oglądając je jakby… Najpierw moje przyrządy. Potem uniosło mój hełm od skafandra i podtrzymywało go, jakby go ważyło. W tym momencie było już dla mnie jasne, że się nie mylę: doskonale słyszałem podzwanianie metalu o szkło, kiedy hełm znowu legł na miejscu…”

„Pamiętam, że pomyślałem wtedy, iż ktoś postanowił wyciąć mi jakiś idiotyczny dowcip. Wydawało mi się, że mógłbym i ja pożartować. Zerwałem się z łóżka i krzyknąłem coś — nie pamiętam już teraz co. Rzuciłem się do drzwi wymachując rękami. Potem zatrzymałem się… Zatrzymałem i roześmiałem w głos.”

„No, jak się macie! — powiedziałem. — Wystarczy tych głupich sztuczek! — Myślałem, że jest ich dwóch i podejrzewałem nawet, że to Ivar i Dan z Transoriona.”

„Ale nie było tam nikogo. Sala była pusta — taka, jaką ją pozostawiłem, kładąc się spać. Obejrzałem się. Przedmioty w pokoju nadal cicho się przemieszczały. Hełm znów uniósł się ze stołu i zawisł w powietrzu — dokładnie w tym miejscu, w którym powinien się znajdować — na wysokości głowy. I nie zamierzał spadać. Potem powoli ruszył w moją stronę, cały czas, jak przedtem, utrzymując się na wysokości głowy… Wtedy wreszcie się przestraszyłem. Krzyknąłem, rzuciłem czymś w niego i wpadłem do sali.”

„Teraz już się nie boję. Po prostu to jest głupie — bać się. Słyszałem o halucynacjach. Na tym właśnie polega różnica pomiędzy halucynacjami i iluzjami. Podczas iluzji, chory jest świadom wszystkiego: tego, że to co widzi i słyszy, to w ogóle nie jest realne, że to jedynie omam zmysłów lub gra oszalałej wyobraźni. W czasie halucynacji chory odbiera wszystko, co rodzi się w jego świadomości jako realność. I ja wierzyłem w to, co widziałem. Ponieważ nie sposób było nie wierzyć. Potem zebrałem całą swoją wolę. Podszedłem do hełmu. Wisiał jak poprzednio w powietrzu, niczym nie podtrzymywany i z lekka tylko się kołysał.”

„Lewitacja! — pomyślałem wtedy. — Kosmiczna bzdura! — Kpiny z praw przyrody… Zjawisko nadprzyrodzone!”

„Jakby to było wtedy dobrze, gdyby to okazało się po prostu zjawiskiem nadprzyrodzonym! Nie byłbym wtedy chory… Ale ze mną jest źle… i z każdą godziną robi się coraz gorzej.”

„…Potem hełm powrócił na swoje miejsce. I przedmioty — wszystkie, co do jednego, znalazły się tam, gdzie były uprzednio. To pieczołowicie zaprowadziło porządek. I już po kilku minutach zapytywałem sam siebie, czy aby to wszystko mi się nie przywidziało. Nawet uspokoiłem się na jakiś czas…”

Tu wyznanie Heliana urwało się. Słychać było tylko cichy odgłos jego kroków, zapewne wstał i zaczął się przechadzać po pokoju. Potem podjął dalej:

„Zacząłem wypytywać bioautomaty w głównej sali. Ale one niczego nie zarejestrowały. Co za tym idzie, wszystko musiało być wytworem mojej wyobraźni. Potem uświadomiłem sobie, że bioautomaty nie mogły przecież niczego widzieć, bowiem te niezrozumiałe zjawiska zachodziły w małym pomieszczeniu — byłem w tym momencie nawet zadowolony, że niczego nie zauważyły, bo moje halucynacje można było łatwo wytłumaczyć przemęczeniem. Inaczej można byłoby dopuszczać tylko tłumaczenie absurdalne… Zadecydowałem, że pora już wracać, i zacząłem się gotować do startu. W gruncie rzeczy przygotowywałem się psychicznie; trzeba przyznać, że nieswojo mi było, kiedy pomyślałem o sięgnięciu po hełm, leżący na stole… mimo iż byłem przekonany, że naprawdę nigdy nie unosił się w powietrzu, a całe to świństwo w sumie tylko mi się przywidziało. Wmawiałem sobie, że wystarczy krótki odpoczynek w Bazie, żeby wszystko minęło i poszło w zapomnienie.”

„I wtedy wszystko zaczęło się od nowa… To znów tu było, być może, w ogóle nigdzie stąd nie odchodziło, tylko przez cały ten czas kręciło się gdzieś w pobliżu. Czasem dotykało mojego ciała: czułem je! Nie panując nad sobą, zacząłem łapać przedmioty i odstawiać je na miejsca. Przedmioty sprzeciwiały się, opierały. Czasem poddawały… Zrozumiałem, że stało się coś nieodwracalnego, że koszmar jest na tyle realny, że odwrócenie tego wszystkiego, uznanie za niebyłe — jest niemożliwe.”

„Kiedy cały ten kołowrót z przedmiotami skończył się wreszcie, usłyszałem głos… Dochodził skądś z daleka, ale w niepojęty sposób rozlegał się również we mnie. Ten głos wzywał. I błagał. Nie wierzyłem mu. To był przecież głos mojej majaczącej świadomości. To był mój bliźniak. Mózg, który wyrwał się spod kontroli…”

„Po jakimś czasie doszedłem do wniosku, że należy połączyć się z Bazą. Myślę, że postąpiłem słusznie. Podczas rozmowy z Bazą byłem w zasadzie spokojny i skupiony, ale opowiedziałem im o przywidzeniach. Zapytali, kiedy wylatuję. Jak sądzę, mieli na myśli coś zupełnie innego — pragnęli się dowiedzieć, czy jestem w stanie kierować rakietą. Odpowiedziałem, że na razie nie sfiksowałem jeszcze do tego stopnia i że mogą na mnie w pełni polegać”.

„A głos wzywał mnie coraz donośniej i usilniej, przeklinał mnie, moje imię! Z daleka, z bliska, z wnętrza stacji i z zewnątrz. Podjąłem ostatnią próbę. Zapytałem automaty, czy słyszą jakiś głos. Postanowiłem, że jeśli odpowiedź będzie negatywna, to wyjdę — bez względu na to, czy zwariowałem, czy też nie — i poprowadzę rakietę. Bo lepiej już mieć choćby cień szansy dostania się do Bazy, niż siedzieć tu, z przenicowanym łbem, jak ogłupiały szczur w klatce.”

„Ale automaty odpowiedziały twierdząco. One także słyszały głos, lecz nie były w stanie dokładnie określić, skąd pochodził. Za pierwszym razem podały współrzędne: półtora kilometra na południe — południowy wschód, w kierunku Wielkiego Urwiska. Za drugim razem wskazały na pustynię. Zupełnie jakby i automaty zbzikowały! Ale jedno nie ulegało wątpliwości: głos istniał. Wzywał mnie po imieniu i prosił o pomoc…”

„Od tego czasu wzywa mnie bezustannie. Cichnie, potem znów błaga, krzyczy i straszy… Mówi mi rzeczy, o których nawet strach myśleć… Ale jedno się nie zmienia: przez cały ten czas jest i we mnie, i jednocześnie poza mną!”

„Nie mogę tu zostać. To ponad moje siły. Nie mam prawa pozostawać tu nadal, kiedy proszą mnie o pomoc — choćby dlatego, że ja, Helian — jestem człowiekiem. A nie oszalałym ze strachu szczurem!”

Na tym kończył się zapis.

Fern stał zmartwiały i próbował ułożyć sobie wszystko, co usłyszał. U Heliana halucynacje przeplatały się z rzeczywistością — nie istniało na to inne wytłumaczenie. Halucynacje stwarzały urojone wrażenie rzeczywistości i maskowały się tak zwodniczo, że na ich tle sama rzeczywistość wydawała się irracjonalna. Trzeba było jedynie sprawdzić pewien fragment opowieści Heliana. Tylko bowiem w nim zarejestrowano coś, dla czego nie sposób było, jak dotąd, znaleźć rozsądnego wytłumaczenia.

— Bioautomat Pierwszy! — odezwał się Fern.

— Słucham.

— Czy zarejestrowałeś głosy, o których mówił Helian?

— Nie, to nie było zaprogramowane. I człowiek imieniem Helian nie zażądał tego.

— Ale głos rozlegał się w paśmie wewnętrznym?

Fern zbliżył się i usiadł przed fasetowanymi oczyma. Problem należało wyjaśnić do końca.

— Jeśli głos rozlegał się w paśmie wewnętrznym, to musiał pochodzić z nadajnika, znajdującego się w pobliżu. Jakie jest twoje zdanie?

— To logiczne.

— Czy na powierzchni Medei są inni ludzie oprócz tych, których znasz?

— Nie.

— Moim zdaniem jesteś w błędzie. Tylko proste automaty się nie mylą — powiedział Fern. — Ty jesteś zbyt skomplikowany. Jeżeli istnieje nadajnik, pracujący na paśmie wewnętrznym, to ktoś go przecież musi stroić!..

— Chwilę! — przerwał mu Pierwszy. — Przepraszam, przerwę na chwilę, przyjmę tylko komunikat.

Fern zamienił się w słuch. Spodziewał się, że usłyszy tajemniczy głos — ten sam, który zwabił Heliana na zewnątrz. Ale rozczarował się. — Pierwszy przyjmował zgłoszenie jakiegoś automatu, który zebrał kolejną serię próbek geologicznych i prosił o zezwolenie uzupełnienia nimi kolekcji stacji.

— Przepraszam — powtórzył Pierwszy. — Czy nie będziesz miał nic przeciwko temu, by automat 43—bis włączył próbki do kolekcji geologicznej?

Fern wzruszył ramionami.

— Nie mam nic przeciwko temu, ale niech poczeka, dopóki nie skończę! Tak więc… nadajnik znajduje się w pobliżu. Kto mógłby na nim pracować?

Chciał kontynuować swoją myśl, kiedy nagle tknęło go złe przeczucie. Złowił to kątem oka — przywykł w kabinie dowodzenia obserwować tak pracę przyrządów, umieszczonych z boku pulpitu centralnego. Zależało od nich jego życie…

Błyskawicznie, kocim ruchem, odwrócił się.

Blaster — zapomniany przezeń blaster, który zostawił na stole przy ścianie, poruszył się…

Lufa powoli zwracała się w prawo w stronę Ferna. W ułamku sekundy Fern rzucił się na podłogę i skulił — kłębek mięśni odłączony teraz od świadomości. Uczynił to, nie zdążywszy się nawet przestraszyć. W następnej chwili przemknął nad nim ryczący, oślepiający promień, który wbił się w ścianę i przeszywając ją na wylot, wszedł w skale. Potem jeszcze raz. I jeszcze…

Promień szukał Ferna.

Kłębek mięśni uświadomił to sobie i instynktownie się wywijając, odpełzł w bok przykryty obłokiem dymu, który wypełnił salę.

Gdyby Fern miał chwilę czasu na zastanowienie się, nigdy by się nie odważył na to, co zrobił i co w ostatecznym rozrachunku uratowało mu życie. Dotarłszy do stołu przy ścianie, do martwej strefy, w której blaster nie mógł go dosięgnąć, zerwał się nagle i schwycił blaster za lufę. Poczuł jedynie lekki opór, nic więcej. Blaster ucichł, przekształcając się nagle z rozwścieczonego zwierza w martwy przedmiot…

Fern stał pośrodku sali i próbując przyjść do siebie, obserwował, jak dym wolno opada na podłogę. Przeżył coś nieprawdopodobnego, coś, czego nie jest w stanie przyjąć świadomość. Ale dym spalonego duralu szczypał w oczy, a w ścianie ziała czarna, długa szczelina, uchodząca w głąb skały.

Dopiero teraz Ferna ogarnął strach. Poczuł, jak kolana zrobiły się miękkie. Napięcie, które dopiero co wypełniało wszystkie mięśnie, nieoczekiwanie zmieniło się w słabość. Takiego strachu nie doświadczył już dawno — od czasu, jak wpadł w grawitacyjną pajęczynę Bety Skorpiona. Wtedy nie wiedział jeszcze, że istnieją gwiazdy podwójne, zdolne interferować fale grawitacyjne i odgradzać się jakby siecią grawitacyjną, niewidzialnym potrzaskiem, którego nie jest w stanie wykryć żaden grawilokator.

Poszukał wzrokiem fotela, na którym przed chwilą siedział. Był przewrócony. Fern, podszedł, podniósł go i opadł na siedzenie. Obiema rękami przycisnął blaster do kolan i ostrożnie przesunął bezpiecznik aż do oporu, mimo iż miał dziwne przekonanie, że podobne zajście więcej się nie powtórzy. Można było oczekiwać wszystkiego innego, ale nie tego…

Na czoło pilota wystąpiły chłodne krople potu. Podniósł rękę, by wytrzeć czoło, i zauważył, że drżą mu palce. Dawno już nic się z nim takiego nie działo.

— Tchórzu! — powiedział do siebie. — Jestem mały, żałosny, podły, odrażający tchórz! — powiedział w głos.

Wymyślał sobie najgorszymi słowami, wiedząc z doświadczenia, że to pomaga. Potem przeszedł do jeszcze wnikliwszej charakterystyki swoich walorów, wspomniawszy przy okazji i o tych, którzy reżyserują wszystkimi tymi idiotycznymi sztuczkami. Powoli wracał do równowagi. Nerwowe drżenie rąk ustało. Gryzący dym rozwiał się bez śladu i gdyby nie wypalona w ścianie szczelina, Fern mógłby przysiąc, że to wszystko mu się przyśniło. Ale szczelina nie zamierzała zniknąć — ciemniała w tym samym miejscu i usilnie przypominała, że istnieją rzeczy, które wymagają nie wyrafinowanego przeklinania, lecz rozumnego wyjaśnienia. A wyjaśnienia nie było. Lub raczej było tylko jedno — halucynacje.

— Bioautomat Pierwszy! — zawołał Fern. Spodziewał się, że bioautomat okaże się uszkodzony, ale wbrew oczekiwaniom ten odezwał się od razu:

— Bioautomat Pierwszy. Słucham.

— Czy widziałeś wystrzały? — zapytał Fern.

— Tak.

To znaczy, że wszystko to stało się naprawdę, to była rzeczywistość, a nie halucynacje!

— Kto strzelał?

— Nie ma informacji.

— Co to znaczy „nie ma”?! — wybuchnął Fern. — Tu się diabli wiedzą co dzieje, a on, proszę! „nie ma informacji”! To kto ma je, do cholery, mieć, jak nie ty?!

— Jesteś nielogiczny — odezwał się Pierwszy. — Proszę o odpowiedź na moje pytanie!

— Jakie znowu pytanie? — zdziwił się Fern. Nie przypominał sobie, aby bioautomat zapytywał go o cokolwiek.

— Na zewnątrz stacji czeka jeden z naszych geoautomatów, który przyniósł próbki do kolekcji. Nie pozwoliłeś mu wejść. Co powinienem zrobić?

Fern aż zatrząsł się z irytacji. Ale to fakt, przecież podczas gdy on walczył z widziadłami i własny blaster omal go nie zahaczył promieniem, stacja kontynuowała nadal swoje automatyczne życie! I nikogo nie interesowało, czym wytłumaczyć czarną szczelinę w ścianie. Wyglądało na to, że człowiek był tu zbyteczny. Ale mimo wszystko należało coś odpowiedzieć. Inaczej Pierwszy znów zacznie się dopytywać, powtarzając swoje pytanie z cierpliwością, na jaką może się zdobyć tylko maszyna.

— Wpuść go!

Pierwszy błysnął rubinowymi oczami, prawdopodobnie wydał jakieś rozporządzenie, którego Fern nie słyszał. Z zewnątrz trzasnęły drzwi luku, słychać było, jak otwierały się, a potem znów zamknęły. Potem rozsunęły się drzwi wewnętrzne i do sali wszedł geoautomat, podobny do tych, jakie Fern widział w Bazie. Niewielki korpus automatu, otoczony wianuszkiem błękitnych elementów wizyjnych, falował na sześciu długich, teleskopowych nogach. Oczy odnotowały obecność Ferna jaśniejszym błyskiem, ale automat, nie zbaczając z trasy, przemaszerował przez salę i wszedł do maleńkiego pomieszczenia — muzeum, lokując tam swą zdobycz.

— Bioautomat Pierwszy! — odezwał się znów Fern.

— Słucham.

— Czy automaty na stacji mają… — zastanowił się, jak by tu najlepiej sformułować pytanie — …czy automaty na stacji lub na zewnątrz niej mają jakikolwiek związek z wystrzałami, które… wykonał mój blaster kilka minut temu? Te wystrzały mogły mnie zabić.

— Nie — odparł Pierwszy. — Jak wiadomo, ani swoim działaniem, ani bezczynnością nie możemy wyrządzić ludziom krzywdy. To jest pierwsze prawo robotyki.

— Więc kto strzelał?

— Nie mam informacji.

Fern wstał i powoli wyszedł z sali, obiema rękami ściskając blaster.

„Czułem przecież! — myślał. — Czułem, jak się opiera… Nawet niezbyt silnie. A więc ktoś nim kierował! Koniecznie trzeba o tym zakomunikować Bazie. Oczekują ode mnie wiadomości.”

Usiadł przed stereowizorem przeznaczonym do łączności dalekosiężnej i zaczął go stroić, szukając kontaktu z Bazą.

„Wystarczy im tylko wszystko opowiedzieć i wpadną tam w panikę. Poderwą na nogi wszystkich astrofizyków i będą tu za dwa dni!.. Jakie tam dwa! Być może jeszcze…”

Przerwał myśl w połowie. Nikt nikogo nie poderwie na nogi i nikt nie wpadnie w panikę. Nikt nie wyprawi się na Medeę. Czyż nie uznali Heliana za szaleńca? Za takiego uznają i Ferna. Klaustrofobia. Psychoza kosmiczna. A zamiast ekspedycji, przyleci tu następny kosmonauta lub może dwóch — zapewne Ivar i Dan. Spokojnie go wysłuchają i zapakują do RES — a. Jeśli w ogóle do tego czasu wysiedzi w stacji, a nie zatraci się gdzieś pośród skał jak Helian…

Fern zdjął rękę z pokrętła strojenia. Heliana wywołano ze stacji, być może to samo powtórzy się z nim. Trzeba więc oczekiwać następnej niespodzianki, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa — głosu, który zacznie go wzywać. Niepojęte, kto szykuje te sztuki. I co najdziwniejsze, w zagadkowy sposób wszystko, co przydarzyło się Helianowi, powtarza się teraz z nim.

Mimo to trzeba się będzie połączyć z Bazą. Postara się wyglądać na spokojnego… Może tylko trochę zaniepokojonego. To źle, że SELENE jest tak trudno oszukać — mają na takie rzeczy szczególnego nosa: zawsze odkrywają, że coś jest nie w porządku, i zaczynają zupełnie po babsku wypytywać o wszystko, wyciągać.

Na stereoekranie pojawił się jeden z dyżurnych bioautomatów Bazy, i Fern z ukrytą ulgą westchnął. Ten przynajmniej nie zacznie wypytywać, taki to on już mądry nie jest.

Fern przekazał wszystkiego kilka zdań, że dostał się na Medeę, że miejsce pobytu Heliana jest mu jeszcze nie znane, że szuka go i nie ma na razie jakichś szczególnych podstaw do sądzenia, iż przytrafiło mu się coś złego. Przy ostatnich słowach Fern ze wszech sił powstrzymywał się od patrzenia na ścianę i próbował nawet stanąć tak, aby zasłonić swoim ciałem wypaloną szczelinę przed wszystko zapamiętującym spojrzeniem automatu. Tamten jednak niczego chyba nie zauważył, lub też uważał, że dziura w ścianie jest rzeczą normalną… W każdym razie nie zadawał żadnych pytań. Po prostu potwierdził odbiór komunikatu, i Fern bez zbędnych komentarzy wyłączył ekran.

Teraz należało zająć się tym, po co tu przybył. Odszukać Heliana, a przy okazji strzec się samemu, dopóki nie było wiadomo dokładnie, czego…

Fern przeszedł do drugiego stereowizora o skoncentrowanej wiązce i zaczął, bez jakiegokolwiek planu, przeszukiwać okolicę. Odszukanie takim sposobem Heliana było mało prawdopodobne, ale nawet tej małej szansy nie należało odrzucać.

Na stereoekranie rozciągała się monotonna piaszczysta pustynia, żółta i beznadziejna. Pochodziła aż do samych skał, wznoszących się wprost z piasku. Były cienkie i ostre, wyglądały jak palce ludzkiej ręki zagrzebanej w piasku. Dalej znów rozciągał się tylko piasek, aż po ciemny łańcuch górski zakrywający horyzont. Taka już była ta nieszczęsna Medea — pozbawiona życia, straszna planeta, na której, zdawało się, nie było niczego szczególnego, a mimo to uczucie zagrożenia nie opuszczało człowieka ani na chwilę.

Fern obrócił przełącznik stereowizora i zaczął przeglądać okolice w innym sektorze. Tu piaszczysta pustynia kończyła się niedaleko stacji, przechodząc znienacka w niewyobrażalny chaos skał i przyprawiających o zawrót głowy bezdennych przepaści. Jakby przyroda w paroksyzmie wściekłości zamieszała te czarne skały i labirynty w kotle, a potem porzuciła je tak na wieki, by ostygły. To było tak zwane Wielkie Urwisko — ochrzcili je tak pierwsi badacze Medei.

Na widok kolejnej skały Fern omal nie krzyknął z radości. W szczelinie wyraźnie poruszał się jakiś cień.

— Hel! — krzyknął. — Słyszysz mnie, Hel?!

Zwiększył ostrość i powięks2enie. Radosny krzyk zamarł mu na ustach. To nie był Helian. Cień przybrał zarys rzeźby i na ekranie pojawił się jeden z geoautomatów. Swymi pneumatycznymi mackami uczepił się skały i cierpliwie ją drążył. Nie opodal poruszał się inny cień, z pewnością jeszcze jeden automat.

— Bioautomat Pierwszy — powiedział Fern, odwróciwszy się do rubinowych oczu. Kątem oka nie przestawał śledzić ekranu.

— Słucham.

— Może twoje geoautomaty zarejestrowały, jak przechodził obok nich Helian?

— Nie, nie zadawano im takiego programu. A czynności, jakie mogą wykonywać, są bardzo ograniczone.

To była prawda. Geoautomaty zaliczano do kategorii konstrukcji najprymitywniejszych — na poły bezmózgich wykonawców rozkazów, bezgłośnych niewolników w hierarchii cyberów. Nikt nie mógł sobie pozwolić na luksus wysyłania w te niegościnne skały bioautomatów o tak skomplikowanej konstrukcji, jaka cechowała Pierwszego.

— Jakie mają programy? — zapytał Fern.

— Część ogólnego programu numer jeden badania planety. Geoautomaty kierowane są przede wszystkim w obszar Wielkiego Urwiska, ponieważ głównie tam zawarte są dane o geologicznej przeszłości Medei. Mamy w chwili obecnej nowe informacje…

— Nie trzeba — westchnął Fern. — Teraz potrzebne mi są zupełnie inne.

— Proszę zezwolić geoautomatowi 43–bis na opuszczenie stacji. Wykonał zadanie i powinien powrócić do swojego kwadratu.

— Kto? — zapytał z roztargnieniem Fern. — Jaki znowu… Ach! Tak, tak…

Zupełnie zapomniał o pająkokształtnym automacie, upiększonym błękitnymi oczami — fotokomórkami.

— Tak, niech wraca do swojego kwadratu! — Fern znów odwrócił się do ekranu. Wierzchołki czarnych skał były teraz rozświetlone; na horyzoncie ukazało się jedno z żółtych słońc i jego promienie rozpełzły się po rozpadlinach. Beznadziejnie. Fernowi trzeba by było lat całych, aby przetrząsnąć Wielkie Urwisko.

Za jego plecami, na długich, kleszczowatych nogach przeszedł geoautomat. Rubinowe oczy Pierwszego wydały jakieś polecenie, i wewnętrzne drzwi luku rozwarły się, a potem natychmiast zamknęły za automatem. Fern usłyszał, jak głucho jęknęły drzwi zewnętrzne…

Na ekranie zmieniały się rozpadliny, w dali połyskiwał cytrynowożółty pasek. Chwilami wydawało się, że tę planetę ktoś specjalnie wymyślił, albo że przyśniła się komuś w koszmarnym śnie. Ale nie, takich planet nie tworzy się sztucznie, one po prostu istnieją we Wszechświecie. Bez względu na to, czy się to komuś podoba, czy nie.

Fern uważnie obserwował ekran stereowizora i nagle poczuł, że coś jest nie tak, coś się musiało stać…

Blaster leżał u niego na kolanach — to znaczy z tej strony nie groziło mu niebezpieczeństwo: to nie zmusi go już do wpadnięcia w popłoch.

Powoli, bezgłośnie odwrócili się całym ciałem, jakby wręcz bał się to przestraszyć. Postanowił nie oszczędzać niewidzialnego przeciwnika.

Ale z tyłu nie było nikogo. Stacja pracowała nadal w tym samym spokojnym rytmie. Pierwszy po dawnemu obserwował go ze ściany swoimi rubinowymi oczami. Ciche, monotonne mruczenie aparatury nie ustawało ani na chwilę. A mimo to coś się stało!

A raczej wręcz przeciwnie — coś się nie stało; mózg drążyły wątpliwości. „Zaraz, więc jak to było?…”

Jest! Zewnętrzne drzwi luku! Nie zamknęły się po tym, jak wyszedł automat!

— Bioautomat Pierwszy! — powiedział Fern. — Zamknij zewnętrzne drzwi stacji! Dlaczego ich nie zamknąłeś?

— Otrzymałem rozkaz i wykonałem go!

— Co?! — zdziwił się Fern. Nie przypominał sobie, żeby wydawał taki rozkaz. — Natychmiast zamknij drzwi!

— Program został zmieniony przez ciebie — dodał Pierwszy. — Wydano mi również rozkaz otwarcia wewnętrznych drzwi stacji, ale one są tak zbudowane, że nie mogą się otwierać, gdy odemknięte są drzwi zewnętrzne. Wezwałem automat Gamma–3. Powinien uporać się z tym zadaniem…

— Odwołać! — wrzasnął Fern. — Zmieniam! Zmieniam ten rozkaz!

Błyskawicznie zerwał się i rzucił się w stronę hełmu. Złapał go i włożył na głowę. Hełm opasał szyję. Fern ścisnął w jednej ręce blaster, drugą mocno uchwycił się stołu stojącego przy ścianie.

— Zmieniłem rozkaz! — usłyszał głos Pierwszego.

— Zamknij luk!

— Zamykam luk!

— Zawrócić automat Gamma–3 na miejsce!

— Zawracam automat Gamma–3 na miejsce. Czy będziesz miał jeszcze jakieś rozkazy?

— Nie! — rzucił. Ledwie panował nad swoim głosem.

A więc to mimo wszystko istniało! Po nieudanej próbie z blasterem postanowiło go zabić w inny sposób, łatwo i bez wysiłku — odewrzeć podwójne drzwi stacji. Wystarczy, żeby powietrze tylko na mgnienie wydostało się na zewnątrz — jeden krótki wybuch, i wszystkie co lżejsze przedmioty w stacji rozpadną się w proch. I Ferna spotkałby ten sam los — leżałby tam, na żółtym piasku, zmarszczony jak jesienny liść, bez myśli i czucia, bowiem ból trwa tylko mgnienie. Straciłby przytomność wcześniej, niż zdążyłby się udusić…

Uratowało go tylko przeczucie, bezbłędna intuicja, właściwa wszystkim pilotom statków kosmicznych. I ostrożność konstruktorów stacji. Dwoje drzwi nie mogło być jednocześnie otwartych, nawet gdyby automatom wydano taki rozkaz. Dźwignie zamykające jedne drzwi, automatycznie rozsuwały drugie. Dlatego właśnie Pierwszy musiał zawezwać automat — aby złamać mechanizmy asekuracyjne. Pierwszy był mądry, lecz nie na tyle, by móc przewidzieć wszystkie skutki… A oprócz tego otrzymał przecież rozkaz.

— Bioautomat Pierwszy! — powiedział Fern. — Kto ci wydał rozkaz otwarcia podwójnych drzwi luku?

— Ty i człowiek imieniem Helian.

— Jesteś zepsuty — z przekonaniem stwierdził Fern. — Nie wydawałem takiego rozkazu, a Heliana w ogóle tu nie ma. Czy wiesz, że to mogło mnie zabić?… Że to by mnie na pewno zabiło?!

— Nie — przyznał Pierwszy. — Nie mam takich danych. Jeśli sobie życzysz, powtórzę rozkaz, jaki otrzymałem.

— Tak, słucham.

Rozległ się głos, i Fern omal nie krzyknął z zaskoczenia. To był jego własny głos! Wszystkiego kilka słów, a potem głos Heliana, który kończył zdanie. Jakby ktoś wymyślił taką zabawę: przestawiał, w różnych zdaniach, które obaj wymawiali, słowa dopóty, dopóki nie złożyły się w ten idiotyczny rozkaz.

Tak — ktoś rzeczywiście specjalnie dobierał słowa, aby dopiąć swego celu. To działało z diabelskim uporem i wyrachowaniem — jak zabójca przyczajony w zasadzce. Co jeszcze jest zdolne wymyślić?

Fern stłumił w sobie wzbierające wzburzenie, odszedł od stołu i znów zasiadł przed stereowizorem. Przyszedł chyba czas, by poprosić Bazę o pomoc. Przecież tak dalej być nie może. W takich okolicznościach nie będą śmieli odmówić mu pomocy!

Oczywiście, nie odmówią mu. Najpierw z pewnością pomyślą, że podobnie jak Helian zachorował i teraz chce, żeby tu ktoś po niego przyleciał. A wtedy Fern zabierze się do przekonywania ich, że na medejskiej stacji rzeczywiście istnieje i działa coś takiego, czego normalny umysł nie jest w stanie ogarnąć i zaakceptować.

Siedział nieruchomo i rozmyślał. Początkowe uczucie beznadziejności i strachu przed niewiadomym ustępowało teraz miejsca wstydowi. Czyżby piętnaście lat pracy w astronawigacji na nic się nie zdało? Wszystkie niebezpieczeństwa, jakie dane mu było napotykać i z których zawsze wychodził obronną ręką, także nic nie znaczą? Mało tego, że nie znalazł Heliana, po którego przecież go przysłali, to jeszcze sam zabiera się do proszenia o pomoc. Za dwa, może trzy dni przyleci tu jakiś młokos… A potem cała Baza latami będzie się zaśmiewać z tego, jak się Fern wystrachał na Medei. A on się rzeczywiście przestraszył. Nie ma człowieka, który zupełnie nie zna strachu, bywają sytuacje, kiedy strach jest najbardziej naturalnym przejawem ludzkich odczuć. Wszystko zależy od tego, jak człowiek się wtedy zachowa…

I Fern zaczął sobie przypominać, kiedy przeżywał strach. Podczas jednego z jego pierwszych rejsów na trasie Argus — Orion. To był zupełnie tuzinkowy rejs, przy tym rakietą towarową. Fernowi zdawało się wtedy, że posiada już jakie takie doświadczenie astronawigacyjne — i miał je — w sam raz takie, które wystarcza, by doprowadzić do nieszczęścia. Rejs upływał normalnie. Fern gotował się właśnie do snu i wydawał ostatnie polecenia automatom nawigacyjnym, kiedy poczuł nagle, że rakieta z lekka wibruje. Wibracje w rakiecie towarowej — to zjawisko niecodzienne, prawie zawsze oznaczające jakieś poważne niedomagania. Fern odczekał chwilę, w nadziei, że wszystko minie. Ale wibracja nasilała się. Najdziwniejsze było to, że nie rejestrował jej żaden z przyrządów pokładowych. A jednocześnie czuło się, jak drży cały korpus — falami jakby — i jak każdy nowy atak wibracji staje się coraz silniejszy i grozi rozerwaniem poszycia.

Przestraszył się wtedy, ale nie stracił głowy. Nie zboczył z kursu ani też nie prosił o zezwolenie na przymusowe lądowanie. Rakieta wytrzymała — drżenie stopniowo ustało. Potem, już w Bazie, Fern zaglądał do Teriana — starego, doświadczonego lekarza kosmicznego. Ten obejrzał go dokładnie i postawił jakąś skomplikowaną diagnozę, coś w rodzaju „napadu neurozy aparatu westybularnego”. Wyjątkowo rzadki przypadek — wibrowała nie rakieta, lecz Fern…

Wtedy Fern bał się straszliwie, ale wytrzymał. I teraz on — ten sam Fern — jest gotów prosić o pomoc, zamiast sam pomóc Helianowi!

Strach zamienił się we wstyd, wstyd zaś w złość — czystą, niczym nie zakłóconą… To go nie pokona. Takie znowu przebiegłe i doświadczone to ono chyba nie jest!

— Wyjdź! Pokaż się, ty… — nie znajdował słów i zachłystywał się z nienawiści do tego nieznanego. Potem opamiętał się. Oczywiście nikt się nie pokazał — należało się tego zresztą spodziewać.

Wziął blaster i zaczął starannie oglądać pomieszczenie, każdy przedmiot z osobna, jakby to mogło się znajdować gdzieś we wnętrzu przedmiotów. Przeszedł następnie do pokoju mieszkalnego, w którym po raz pierwszy wydarzyło się z Helianem coś niepojętego, potem do muzeum próbek… Wszystko było spokojne. Pod przeźroczystymi kloszami z ekalonu leżały starannie ponumerowane i sklasyfikowane kawałki czarnoczerwonych, czarnozielonych i ultramarynowoczarnych minerałów; kryształy o przedziwnie łamanych lustrzanoczarnych ściankach odbijały teraz hełm Ferna. Panowała niczym nie mącona cisza. To poniosło klęskę i przyczaiło się teraz. Czekało na następny błąd…

Fern powrócił do dużej sali i usiadł przed stereowizorem o skoncentrowanej wiązce. Co by się tu nie działo, trzeba było nie tylko troszczyć się o własne bezpieczeństwo, ale i rozejrzeć się za Helianem.

Znowu zaczął przeszukiwać na ekranie Wielkie Urwisko. Sam nie wiedział dlaczego, ale przez cały czas odnosił wrażenie, że właśnie tam należy szukać Heliana — pośród tego chaosu skał i przepaści. Jakiś czas kręcił w milczeniu pokrętłem strojenia, potem sam zdziwił się swojej logice — przecież on tu przespokojnie siedzi, ogląda sobie okolice z pomocą stereowizora i uważa, że jest zajęty pracą, podczas gdy wykrycie w ten sposób Heliana byłoby równoważne cudowi! Ale, być może, automaty mimo wszystko… Odwrócił się.

— Bioautomat Pierwszy!

— Słucham — natychmiast odezwał się Pierwszy.

— Czy możesz wprowadzić geoautomatom program poszukiwania organicznej, wysoko zorganizowanej materii… mam na myśli… — lekko się zająknął, pragnąc możliwie najściślej się wyrazić — …mam na myśli materię, z której jesteśmy stworzeni my, ludzie?

— Mogę. To nie leży wprawdzie w kompetencjach automatów, ale dla niektórych z nich takie zadanie jest wykonalne.

— Dla ilu?

— Dla czternastu — bez wahania odpowiedział Pierwszy.

— Dobra! — rzek! Fern. — To już jest coś. Bezzwłocznie wydaj im taki rozkaz: niechaj wszystkie automaty, zdolne do szukania związków białkowych, skierują się ku Wielkiemu Urwisku.

— Podaj mi współrzędne! — zażądał Pierwszy.

— Współrzędne ty im podasz! — uciął Fern. — Sam rozdzielisz jak najracjonalniej strefy poszukiwań po tej stronie Wielkiego Urwiska, która zwrócona jest ku stacji. I skierujesz tam wszystkie czternaście geoautomatów!

— Rozumiem — odparł Pierwszy. — Chcesz, żeby odnaleźli człowieka imieniem Helian. Potrzebuję trochę czasu na obliczenie wszystkiego i wydanie rozporządzeń geoautomatom nadającym się do tego celu.

Pierwszy wyrażał się bardzo ściśle, starannie złożonymi zdaniami. Trochę to Ferna drażniło. Ale ostatecznie nie można wymagać od biomózgu — nawet jeśli ma dwa miliardy krystalicznych neuronów — żeby znał żargon, którym porozumiewają się piloci Bazy. Ważne, żeby w ogóle rozumiał i dobrze wykonywał swoją robotę. A sądząc ze wszystkiego — znał się na niej.

— Ile potrzebujesz czasu? — zapytał Fern.

— Około ośmiu minut czasu południkowego.

— Pracuj!

Rubinowe oczy mrugnęły.

— Zaczekaj! — spostrzegł się nagle Fern. — W jaki sposób otrzymałeś rozkaz otwarcia obojga drzwi luku? Jak ci go przekazano?

— Bezpośrednio — odparł Pierwszy. — Zapisem wprost do bloku analizatora. Powiedziałeś, że otwarcie obojga drzwi mogło cię zabić. Zapamiętałem tę wskazówkę i anulowałem ten rozkaz.

— Tak, jasne! — szybko powiedział Fern — No, to działaj!

„Bezpośrednio do bloku analizatora — myślał — z ominięciem zwykłych kanałów: wzrokowego lub słuchowego. Nie słyszałem dotąd o niczym podobnym, ale widać taka możliwość istnieje! Zapis przekazano skądś z pobliska… A więc nic nadprzyrodzonego. To znaczy…”

Nagle olśniła go myśl, od której aż podskoczył. Jakże mógł nie wpaść na to wcześniej! Rakieta! Rakieta Heliana! Właśnie stamtąd płyną wszystkie rozkazy! Nie ma dla tego innego miejsca — ostatecznie nie jest to przecież duch, to w obu przypadkach wykorzystywało przyrządy w rakiecie do przygotowywania wszystkich swoich „spektakli”, które omal nie kosztowały Ferna życia. No, już on się teraz z tym rozprawi!

Pobladłszy ze złości pod hełmem, uchwycił mocniej obiema rękami blaster i skierował się ku drzwiom luku.

Wrócił jak przedtem blady i pełen niedowierzania. Był pewien, że to przyczaiło się w rakiecie Heliana. A ona okazała się tymczasem pusta. Automaty funkcjonowały poprawnie i podały mu wszystkie żądane parametry; z dokładnością do dziesiątych części sekundy wskazały czas lądowania, czas opuszczania rakiety przez Heliana, zakomunikowały, że rakieta jest gotowa do startu. Fern wziął je wręcz w krzyżowy ogień pytań, pragnąc wyłowić choćby najmniejszą sprzeczność, choć zdawał sobie w pełni sprawę z tego, że jego próby są bezsensowne. Nikt po Helianie nie wchodził do tej rakiety i nikt nie korzystał z przyrządów i nadajników. Tego w rakiecie nie było!

Fern przestąpił przez próg sali i pierwszym, co usłyszał, był znajomy głos automatu o rubinowych oczach:

— Według danych, które podaje geoautomat 21, stwierdzam, że szukany przez ciebie człowiek imieniem Helian został odnaleziony.

Pomysł wysłania automatów na poszukiwania okazał się udany! Żeby tylko żył! Natychmiast ruszają z powrotem, niech się już potem inni grzebią we wszystkich dziwactwach tej przeklętej planety! Żeby tylko żył!

— Gdzie on jest?! Pokaż go!

Fern wściekle kręcił strojeniem stereowizora, nie słuchając nawet współrzędnych, które dyktował mu Pierwszy. Wreszcie kazał mu je powtórzyć i w napięciu dokonał korektury. Ujrzał wreszcie obraz i zmartwiał.

Na ekranie czerniała straszna, przerażająca przepaść o zupełnie pionowych ścianach. Były widoczne jak na dłoni, jaskrawo oświetlone promieniami jednego ze słońc. Fern nie był w stanie określić głębokości przepaści, ale zdawał sobie sprawę, że była ogromna. Jeden z geoautomatów stał na skraju rozpadliny i ostrożnie czepiał się skał swoimi pneumatycznymi przyssawkami.

— A gdzie jest Helian? Pokaż mi go! — powtórzył Fern ze ściśniętym sercem. Próbował dojrzeć w przepaści coś, co chociaż kształtem przypominałoby człowieka.

— Dla ciebie on znajduje się poza polem widzenia — odezwał się Pierwszy. — Ale geoautomat odkrył go w swoim sektorze. Jest tam, w dole.

— Hel! — krzyknął Fern do mikrofonu. — Hel! Odezwij się, to ja, Fern!

Ekran milczał. Nawet odłamki skał, które oberwały się pod nogami geoautomatu, opadły bezdźwięcznie w dół. Na Medei nie było atmosfery.

— Geoautomat 21 zejdzie w dół, ale to jest bardzo trudne — zauważył Pierwszy.

— „Żeby tylko żył! — myślał uporczywie Fern. — Zabiorę go i…”

Patrzył na pionowe ściany przepaści, rzekłbyś, prowadzące wprost do piekieł, i wmawiał sobie cały czas, że Hel żyje, że on, Fern, będzie w stanie tchnąć w niego choćby cząstkę swojej energii, aby przywrócić go światu, z którego odszedł. Ale gdzieś w głębi duszy Fern nie wierzył już w cud. Hel spadł z grani w przepaść… W przepaść o zupełnie pionowych ścianach, na których nie mógł się nawet utrzymać geoautomat. Nie było najmniejszych szans na to, że żyje. Nie, nie mógł pozostawać wśród żywych po upadku z takiej wysokości.

— Szybciej, szybciej! Każ mu schodzić! — nalegał Fern.

— Rozkaz już został wydany — zareplikował Pierwszy. — Ale zejście jest bardzo trudne, a innej drogi nie ma.

Stereowizor dokładnie śledził ruchy geoautomatu, pieczołowicie wyszukującego na lekko przewieszonej ścianie miejsc, na których mógłby oprzeć swoje długie nogi. Od czasu do czasu automat zatrzymywał się, aby obejść skupiska ogromnych czarnych kryształów, wyrosłych jak fantastyczne kwiaty nad przepaścią. Potem znów opuszczał się. Wianuszek błękitnych oczu, opasujących jego niewielki korpus, rozjarzył się z wysiłku.

Fern siedział jak zahipnotyzowany, wpijając paznokcie w dłonie i zagryzając wargi. Zapomniał o wszystkim na świecie: o obu próbach zabicia go, o niewidzialnej istocie na stacji, o wszystkim. Teraz ważne było tylko jedno — Hel… Nieszczęsny Hel, który leżał gdzieś w dole i może właśnie w tej chwili umierał.

Geoautomat nadal schodził Jego ruchy stawały się coraz szybsze i pewniejsze. I nagle zamarł. Dwie długie pneumatyczne nogi zawisły w próżni, daremnie usiłując przyczepić się do skały. Cały korpus rozhuśtał się pod działaniem siły ciążenia.

— Co się tam stało?! — wykrzyknął Fern zrywając się. Wyciągnął rękę w stronę ekranu, jakby ten właśnie gest był w stanie pomóc w czymś automatowi.

— To bardzo trudne do określenia — odezwał się za jego plecami Pierwszy. — Wygląda jak częściowy paraliż ośrodka neurokrystalicznego.

— Co?!

— Częściowy paraliż ośrodka neurokrystalicznego — spokojnie powtórzył Pierwszy. — Stwierdzono już raz coś takiego w tym rejonie. Straciliśmy wtedy geoautomat 9–bis.

Fern ochłonąwszy nieco skierował znów wzrok na ekran i z ust poczęły mu się wyrywać jakieś słowa bez związku. To wmieszało się również tam — na Wielkim Urwisku! Było wszędzie, wszędzie na tej przeklętej planecie!

— Nie mogę się zorientować w twoich rozkazach — odezwał się Pierwszy.

I w tym momencie geoautomat spadł. Oderwał się od skały i poleciał w dół, uderzając o ostre występy; połamane nogi bezsilnie wymachiwały gdzieś z tyłu ciała. W ślad za nim leciały kamienie i drobne odłamki skał. Wszystko to nie trwało nawet dziesiątej części sekundy i przepaść znów zastygła w niemym spokoju.

I wtedy ekran odkrył Heliana. Leżał na wznak, z nienaturalnie wygiętymi rękami; skafander zaczepił o wystający obok odłamek skały. Roztrzaskany hełm odbijał się teraz w błyszczących czarnych ścianach ogromnych kryształów.

— Hel! — jęknął Fern. — Hel! Słyszysz mnie? Odezwij się, Hel! Proszę cię, odezwij się!!!

Wiedział, że tamten jest martwy, że nie może się odezwać. Z rozbitym hełmem i rozerwanym skafandrem Helian nie mógł przecież żyć nawet kilka sekund. Być może, nawet od razu stracił z bólu przytomność i jego śmierć była szybka i lekka. W Kosmosie śmierć najczęściej bywa momentalna.

— Jakie będą rozkazy? — przypomniał o sobie Pierwszy.

Fern z wolna się wyprostował. Nie było w nim ani jednej myśli. Nie miał nic do rozkazywania.

I wtedy usłyszał głos Heliana.

— Chodź tu! — wzywał głos. — Nie mogę już… — Nie wytrzymam… tak daleko… Taki samotny…

Fern patrzył na ekran. Tam leżał Hel z rozerwanym skafandrem, z nienaturalnie wyłamanymi rękami, wyłamanymi tak, jak nie wygiąłby ich żaden żywy człowiek. I Hel mówił, wzywał go ku sobie, błagał o ratunek…

Martwy mówił. A może mimo wszystko nie jest martwy? Może istnieje jeszcze jakaś szansa?

Nie namyślając się, Fern złapał hełm i ruszył przez salę. Zatrzymał się przed lukiem i poczekał, aż przepuszczą go pierwsze drzwi. Kierowało nim tylko jedno pragnienie — jak najszybciej być tam, koło Heliana. Znajdzie sposób, żeby go wydostać! Nie ma sytuacji bez wyjścia!

Wyskoczył ze stacji i jego pierwszą myślą było biec ku rakiecie. Na RES była tankietka, na której mógł się dostać do Wielkiego Urwiska.

Ale nagle jakby wrósł w ziemię. Głos, który wzywał Hela i zwabił go w przepaść, wzywa teraz jego! Ten sam głos, tyle tylko, że o zmienionej barwie, barwie głosu Hela!.. I jego słowa! A on, Fern, nie namyślając się rzucił się jak ostatni dureń, żeby wpaść w zastawioną pułapkę!

Ale Hel leżał tam, umierający, pozbawiony ratunku. I Fern był jedynym, który był w mocy przynieść mu ten ratunek!

Nie, Hel jest martwy. To nie jest jego głos. On nie może mówić! To pułapka!

Fern opuścił ręce i zawrócił do stacji. Drzwi rozsunęły się przed nim posłusznie. Co by się tam nie stało, nie stracił jeszcze resztek rozsądku.

W sali nic się nie zmieniło. Pierwszy skwitował jego pojawienie się mrugnięciem rubinowych oczu… Fern opadł na jeden z foteli. Powoli wracała zdolność myślenia…

„Tylko nie wpadać w panikę! Zachować zimną krew! Tylko zachować zimną krew! — tłumaczył sobie. — Powoli wszystko się wyjaśni. Nie ma rzeczy niewytłumaczalnych — są tylko jeszcze nie poznane… Ale z tego powodu nie można tracić rozumu!”

— Bioautomat Pierwszy! — odezwał się Fern.

— Słucham.

— Skąd przekazywałeś głos Heliana? Czy można to ustalić?

— Tak, zarejestrowałem współrzędne.

— No?!

— Z muzeum próbek geologicznych.

— Z jakiego muzeum? — zdziwił się Fern. Po prostu nie doszło do niego.

— Z muzeum geologicznego stacji.

Fern zagryzł wargi. A więc to było tam. Przez cały czas wałęsał się, nie mogąc sobie znaleźć miejsca, a niebezpieczeństwo kryło się tuż obok, kilka kroków od niego. No, ale tym razem…

Siedział i intensywnie myślał, próbując powiązać z sobą nie trzymające się dotąd kupy fakty. Pierwszy raz, kiedy próbowano go sprzątnąć… kiedyż to było? Aha, gdy rozmawiał z Pierwszym i jeden z geoautomatów przyniósł próbki geologiczne, prosząc o zezwolenie na wejście do muzeum… Drugi raz — to wtedy, kiedy geoautomat wyszedł, pozostawiwszy próbki wewnątrz stacji.

Tajemnicze to było więc w jakiś sposób związane z próbkami geologicznymi.

— Bioautomat Pierwszy — odezwał się Fern.

— Słucham.

— Chcę otrzymać charakterystykę minerałów, które przyniósł geoautomat, kiedy tu byłem. Co to za minerały? Możesz powiedzieć, skąd pochodzą?

— Oczywiście — odparł Pierwszy. — To gigantyczne kryształy Wielkiego Urwiska. Ich skład nie jest jeszcze dokładnie znany, nie mamy wystarczających danych.

Kryształy. Wielkie czarne kryształy, w których płaszczyznach odbijał się rozbity hełm Hela. Były żywe?

Mocno ściskając blaster wstał i przeszedł przez salę do muzeum. Pod przeźroczystymi kloszami połyskiwały lustrzane ścianki kryształów Wielkiego Urwiska.

„Który? — myślał z rozpaczą Fern. — Który z was? Ty… Ty? Rozumny jesteś?… Czy też samo ucieleśnienie zła? Odpowiedz!”

Przypadek Medei do dziś nie znalazł wyjaśnienia, chociaż zorganizowano potem cztery ekspedycje i ogłoszono setki komunikatów. Nikomu nie udało się nawiązać kontaktu z kryształami Wielkiego Urwiska. Tylko jedno uważano za udowodnione: kryształy posiadają zdolność reagowania na otoczenie intensywniej, niźli się to dotychczas spotykało w przypadku struktur nieorganicznych. Niektórzy podejrzewali, że kryształy w jakiś sposób przetwarzają otrzymywane informacje, a co za tym idzie, dysponują jakimiś namiastkami rozumu. Inni byli przeciwni takim poglądom. Wszyscy jednak doszli do zgodnego przekonania, że kryształy mogą przyjmować i odbijać prawie wszystkie fale elektromagnetyczne oraz fale dźwiękowe w paśmie ludzkiego głosu. Przemieszczanie przedmiotów na odległość tłumaczono zjawiskami „ukierunkowanego magnetyzmu”, dobrze zbadanymi i opisanymi przez kolejne ekspedycje. Jednak w warunkach laboratoryjnych nigdy takich zjawisk nie udało się odtworzyć.

Jedyną logiczną hipotezę zaproponowało kilku młodych i niezbyt poważnych informatyków Bazy. Utrzymywali oni, jakoby kryształy były żywymi i rozumnymi istotami, stanowiąc tym samym jedyną w swoim rodzaju formę krystalicznego intelektu. Wszystkie zagadkowe zjawiska na stacji związane miały być z tym, iż geoautomaty dostarczyły tam kilka takich żywych kryształów. Te, oderwane od swych współbraci z Wielkiego Urwiska, dążyły do powrotu na swoje poprzednie miejsce. Ludzie byli im w tym przeszkodą, toteż kryształy usiłowały tej przeszkody uniknąć; nie interesowały ich przy tym żadne uboczne skutki… Za pomocą „ukierunkowanego magnetyzmu” kryształy badały jedynie otoczenie, nie zamierzając przy tym wcale krzywdzić mieszkańców stacji. Wezwanie Heliana, a potem Ferna ku Wielkiemu Urwisku nie było niczym innym jak rozpaczliwym przywoływaniem się rozumnych kryształów, które oddzielone od siebie próbowały dać ludziom do zrozumienia, że wyrządzają im krzywdę. Paraliżowanie geoautomatów w przepaści Wielkiego Urwiska — to w gruncie rzeczy najprostsza reakcja obronna, pragnienie przeszkodzenia dalszemu zrywaniu żywych kryształów.

Nikt z wybitnych specjalistów nie dał wiary tym bezpodstawnym dywagacjom. Pośmiano się z nich i zapomniano. Jeśli kryształy były rozumne, czemu nie usiłowały nawiązać kontaktu z ludźmi? A może nie życzyły sobie kontaktu z najrozumniejszymi istotami Galaktyki? Takie argumenty muszą wywołać uśmiech sceptycyzmu nawet u ludzi najżyczliwiej odnoszących się do tej nieprawdopodobnej hipotezy…

Co się tyczy racjonalności działania kryształów, ekspedycje nie stwierdziły niczego takiego i możliwość taką odrzucono. I tylko Fern pozostał przy swoim zdaniu. Ale on był tylko astronawigatorem drugiej klasy — nawet nie pierwszej — i dlatego na jego osobiste poglądy nikt nie zwrócił żadnej uwagi.

Przetłumaczył Krzysztof Malinowski

Arkadij i Borys Strugaccy

O wędrowcach i podróżnikach

Na tej głębokości woda nie była nazbyt zimna, ale mimo to zmarzłem. Siedziałem na dnie pod skalnym nawisem i od godziny ostrożnie rozglądałem się na wszystkie strony, wpatrując się w zielonkawy, mętny mrok. Trzeba było siedzieć nieruchomo, gdyż siedmiornice są niezwykle czujne, można je spłoszyć każdym gwałtowniejszym ruchem lub najsłabszym dźwiękiem, a wtedy uciekną i wrócą dopiero w nocy. A w nocy lepiej z nimi nie zaczynać.

Pod moimi nogami wił się węgorz, a przed samym nosem chyba z dziesięć razy przepływał godnie tam i z powrotem pręgowany okoń. I za każdym razem zatrzymywał się i wybałuszał na mnie swoje bezmyślne okrągłe ślepia. Wystarczyło, żeby odpłynął, i pojawiało się stadko srebrzystego rybiego drobiazgu, który urządzał sobie pastwisko tuż nad moją głową. Kolana i ramiona miałem zupełnie zdrętwiałe z zimna i obawiałem się, że Maszka, nie mogąc się już doczekać, skoczy do wody, aby mnie szukać i ratować. Tak plastycznie wyobraziłem sobie, jak ona tam siedzi samotnie nad samym brzegiem i czeka, i boi się o mnie, i chce nurkować, że postanowiłem wypłynąć. Ale właśnie w tym momencie z zarośli, oddalonych ode mnie o jakieś dwadzieścia kroków, wypłynęła siedmiornica.

Był to spory okaz. Szary, okrągły tułów ukazał się nagle i bezdźwięcznie jak widmo. Białawy worek miękko i jakoś leniwie pulsował, wciągając i wyrzucając wodę, i z lekka kołysał się z boku na bok. Końce podkurczonych macek, podobne do strzępów dużej szmaty, ciągnęły się za nią i matowo błyszczała w ciemności szczelina na pół otwartego oka. Siedmiornica płynęła powoli, jak zwykle w czasie dnia, w dziwnym odrętwieniu, nie wiadomo dokąd i nie wiadomo po co. Prawdopodobnie kierowały nią najbardziej prymitywne i niejasne impulsy, te same, które kierują ruchami ameby.

Powoli uniosłem lufę strzelby celując w rozdęty na grzbiecie worek. Srebrzysty rybi drobiazg nagle rzucił się do ucieczki i znikł, i wydało mi się, że powieka nad wielkim szklistym okiem drgnęła. Nacisnąłem spust i natychmiast odbiłem się od dna, aby uniknąć żrącej sepii. Kiedy po chwili spojrzałem w tamtą stronę, siedmiornicy już nie było i tylko gęsty, niebieskawoczarny obłok rozpościerał się w wodzie zasłaniając dno. Wypłynąłem na powierzchnię i skierowałem się do brzegu.

Dzień był upalny i pogodny, nad wodą unosiła się błękitna mgiełka, niebo było czyste i białe, i tylko nad lasem piętrzyły się, jak wieżyce zamku, nieruchome niebieskawe chmury.

Na trawie przed naszym namiotem siedział nieznajomy człowiek w kolorowych kąpielówkach i z opaską na czole. Był opalony i nie tyle muskularny, co jakoś nieprawdopodobnie żylasty, jakby opleciony linami pod skórą. Widać było od razu, że jest ogromnie silny. Naprzeciwko niego stała moja Maszka w granatowym kostiumie kąpielowym — czarna, długonoga, z szopą wypłowiałych od słońca włosów nad szczupłymi ramionami. Zamiast oczekiwać z niepokojem swojego papy, z ożywieniem opowiadała coś temu żylastemu facetowi, wymachując przy tym rękami. Poczułem się nieco urażony, że nawet nie zauważyła mojego powrotu. Ale facet zauważył. Szybko zwrócił głowę w moją stronę i uśmiechając się pomachał ręką. Maszka odwróciła się i z radością zawołała:

— A, jesteś!

Wyszedłem z wody, zdjąłem maskę i wytarłem twarz. Facet przyglądał mi się z uśmiechem.

— Ile naznaczyłeś? — spytała Maszka rzeczowo.

— Jedną — powiedziałem z trudem, bo kurcz ściskał mi szczęki.

— Ech, ty! — powiedziała Maszka.

Z jej pomocą zdjąłem aparat tlenowy i wyciągnąłem się na trawie.

— Wczoraj naznaczył dwie — wyjaśniła Maszka. — Przedwczoraj cztery. Jak tak dalej pójdzie, lepiej od razu przenieść się nad inne jezioro. — Chwyciła ręcznik i zaczęła rozcierać mi plecy. — Wyglądasz teraz jak mrożona gęś — oświadczyła. — A to jest Leonid Andriejewicz Gorbowski. Astroarcheolog. A to mój tato. Nazywa się Stanisław Iwanowicz.

Żylasty Leonid Andriejewicz skłonił głowę z uśmiechem.

— Zmarzł pan? — spytał. — A tutaj tak przyjemnie: słońce, trawka…

— Zaraz dojdzie do siebie — powiedziała Maszka, nacierając mnie z całej siły. — W ogóle to on jest wesoły, tylko zmarzł diabelnie…

Widać było, że naopowiadała o mnie niestworzonych rzeczy i teraz ze wszystkich sił stara się ratować moją reputację. Niech sobie ratuje. Ja nie miałem na to czasu — zajęty byłem szczękaniem zębami.

— Niepokoiliśmy się o pana — powiedział Gorbowski. — Chcieliśmy nawet pana szukać, ale ja nie umiem nurkować. Panu na pewno trudno sobie nawet wyobrazić człowieka, który nigdy nie musiał nurkować przy pracy… — Gorbowski odchylił się do tyłu, przekręcił na bok i podparł łokciem. — Jutro odlatuję — zwierzył się nam. — Po prostu nie wiem, kiedy znów będą miał okazję poleżeć na trawie nad jeziorem i ponurkować z aparatem tlenowym.

— Niech pan korzysta — zaproponowałem.

Uważnie popatrzył na aparat i dotknął go.

— Z chęcią — powiedział i położył się na wznak. Założył ręce pod głowę i popatrzył na mnie, mrugając z wolna rzadkimi rzęsami. Było w nim coś nieodparcie sympatycznego. Trudno nawet określić co. Może oczy — ufne i trochę smutne. A może to, że ucho jakoś tak śmiesznie odstawało mu spod przepaski. Napatrzywszy się na mnie, przeniósł wzrok na błękitną ważkę, kołyszącą się na źdźble trawy. Wysuwając wargi zaczął do niej czule szeptać: — Ważko… ważeczko… błękitna rusałko jeziorna… ślicznotko! Siedzi sobie grzeczniutko i patrzy, kogo by tu zeżreć… — Wyciągnął rękę, ale ważka zerwała się i zakreślając parabolę pomknęła w stronę trzcin. Odprowadził ją wzrokiem i położył się z powrotem. — Jakie to wszystko skomplikowane, przyjaciele — powiedział, i Maszka natychmiast usiadła, wpatrując się w niego okrągłymi oczami… — Ona jest doskonała, piękna i ze wszystkiego zadowolona. Zjeść muchę, rozmnożyć się, a później umrzeć. Prosto, elegancko i racjonalnie. Żadnych rozterek duchowych, cierpień miłosnych, samoanalizy, szukania sensu istnienia…

— Maszyna — wtrąciła się nagle Masza. — Bezmyślny robot!

Macie moją Maszkę! Omal się nie roześmiałem, ale opanowałem się i chyba tylko sapnąłem, bo spojrzała na mnie karcąco.

— Bezmyślny — zgodził się Gorbowski. — Właśnie. A teraz wyobraźcie sobie, przyjaciele, ważkę jadowicie żółtozieloną w czerwone pasy, rozpiętość skrzydeł siedem metrów, na szczękach czarny, obrzydliwy śluz… Wyobraziliście sobie? — Podniósł brwi i popatrzył na nas. — Widzę, że nie. Bo ja uciekałem przed nimi na złamanie karku, chociaż miałem przy sobie broń… I oto pytanie, co mają ze sobą te dwa bezmyślne roboty?

— Ta zielona — spytałem — to z jakiejś innej planety?

— Oczywiście.

— Z Pandory?

— Właśnie z Pandory — powiedział.

— I co mają wspólnego?

— Tak. Co?

— To jasne — powiedziałem. — Jednakowy stopień wykorzystania informacji. Reakcja na poziomie instynktu.

Gorbowski westchnął.

— Słowa — powiedział. — Naprawdę niech pan się nie gniewa, ale to tylko słowa. To mi nie pomoże. Mam szukać śladów rozumu w kosmosie, a nie wiem, co to jest rozum. A tu mówią mi o różnych stopniach wykorzystania informacji. Dobrze wiem, że ten stopień jest różny u mnie i u ważki, ale przecież to tylko intuicja. Niech pan mi powie na przykład: oto znajduję kopiec termitów — czy to jest ślad rozumu, czy nie? Na Leonidzie znaleziono budowle bez drzwi i okien — czy to są ślady rozumu? Czego mam szukać? Ruin? Napisów? Zardzewiałych gwoździ? Śrubek? Skąd mogę wiedzieć, jakie oni pozostawiają ślady? A może dla nich celem życia jest niszczenie atmosfery wszędzie, gdzie ją spotykają? Albo budowania pierścieni wokół planet. Albo hybrydyzacja życia. Albo tworzenie życia. A może ta ważka naprawdę jest aparatem cybernetycznym, od niepamiętnych czasów nastawionym na samoodtwarzanie się? Że już nie wspomnę o samych istotach rozumnych. Przecież można dwadzieścia razy przejść obok śliskiego cielska chrząkającego w kałuży i tylko nos zatykać. A cielsko wpatruje się w ciebie pięknymi żółtymi oczkami i myśli: „Ciekawe. Niewątpliwie nowy gatunek. Trzeba by wrócić tu z ekspedycją i schwytać choć jeden okaz…”

Przykrył oczy dłonią i zamruczał piosenkę. Maszka pochłaniała go wzrokiem i czekała. Ja również czekałem i myślałem ze współczuciem: ciężko jest pracować, kiedy nie ma się jasno określonego celu. Trudno pracować. Snujesz się po omacku, nie masz zadowolenia z pracy. Słyszałem o tych astroarcheologach. Nie można ich traktować poważnie. Zresztą nikt ich nigdy poważnie nie traktował.

— A jednak rozum w Kosmosie jest — powiedział niespodziewanie Gorbowski. — Nie ulega wątpliwości. Teraz już wiem to na pewno. Tylko że nie taki, jak sobie wyobrażaliśmy. Nie taki, jak się spodziewaliśmy. I szukamy go nie tam, gdzie trzeba. Albo nie tak, jak trzeba. I po prostu sami nie wiemy, czego szukamy…

„Właśnie — pomyślałem. — Nie ten, nie tam, nie tak… Przecież to niepoważne. Czysta dziecinada, szukać śladów myśli, unoszących się w powietrzu.”

— Weźmy na przykład Głos Pustki — kontynuował Gorbowski. — Słyszeliście o nim? Na pewno nie. Pół wieku temu pisano o tym, a teraz już się nawet nie pisze. Dlatego że, uważacie, nie ma w nim żadnych zmian, a skoro nie ma zmian, to może i samego Głosu nie ma? Przecież nie brak u nas tych ptaszków, co to sami w nauce nie bardzo się orientują na skutek lenistwa czy też błędów edukacji, ale ze słyszenia wiedzą, że człowiek jest wszechmogący. Wszechmogący, a Głosu Pustki nie może zrozumieć. Ajaj, co za wstyd, lepiej tego nie ruszać… Taki taniutki antropocentryzm…

— A co to jest, ten Głos Pustki? — zapytała cicho Masza.

— Jest takie ciekawe zjawisko. Jeśli na niektórych kierunkach w Kosmosie nastawić radioodbiornik pokładowy na samostrojenie, to wcześniej czy później nastroi się on na dziwną audycję. Odzywa się głos spokojny i obojętny, powtarzający wciąż to samo zdanie w jakimś nieziemskim języku. Chwytają ten głos od wielu lat i od wielu lat powtarza to samo. Słyszałem go, i wielu innych go słyszało, ale mało kto o tym opowiada. To niezbyt przyjemne wspomnienie. Przecież do Ziemi jest ogromnie daleko. W eterze cisza — nawet zakłóceń nie ma, tylko słabiutkie trzaski. I nagle rozlega się ten głos. A ty jesteś sam na wachcie. Wszyscy śpią, cisza, strach cię oblatuje — i nagle ten głos. Tak, słowo honoru, że to nieprzyjemne. Wielu głowiło się nad rozszyfrowaniem tej tajemnicy, wielu głowi się do dzisiaj, ale sądzę, że to tylko strata czasu. Są i inne zagadki. Piloci kosmiczni wiele mogliby opowiedzieć, ale nie lubią tego robić… — Umilkł na chwilę i dodał z jakimś smutnym uporem: — Trzeba to zrozumieć. To nie są proste sprawy. Nie wiemy przecież nawet, czego się spodziewać. Oni mogą się z nami spotkać w każdej chwili. Twarzą w twarz. I — zrozumcie to — mogą się okazać istotami stojącymi nieskończenie wyżej od nas. Dyskutuje się o starciach i konfliktach, o jakimś tam odmiennym pojmowaniu humanitaryzmu i dobra, a ja nie tego się boję. Boję się niebywałego poniżenia ludzkości, gigantycznego szoku psychicznego. Jesteśmy przecież tacy dumni z siebie. Zbudowaliśmy taki wspaniały świat, wiemy tak dużo, wdarliśmy się do wielkiego Kosmosu, dokonujemy tam odkryć, przeprowadzamy badania, poszukiwania. A dla nich ten kosmos jest rodzinnym domem. Żyją w nim od milionów lat, tak jak my na Ziemi, i dziwią się nam: skąd coś takiego pojawiło się wśród gwiazd?…

Zamilkł nagle i zerwał się gwałtownie, nadsłuchując… Aż się wzdrygnąłem.

— Grzmi — cichutko powiedziała Maszka. Patrzyła na niego z półotwartymi ustami. — Grzmi… Idzie burza…

Gorbowski wciąż nadsłuchiwał wpatrując się w niebo.

— Nie, to nie grzmot — powiedział wreszcie i usiadł z powrotem. — To liniowiec. Widzicie?

Na tle błękitnych chmur błysnął i zgasł jaskrawy płomyk. I znowu rozległ się jakby grzmot.

— Siedź teraz i czekaj — powiedział niezrozumiale. Spojrzał na mnie uśmiechając się, a w oczach miał smutek i napięcie oczekiwania. Potem wszystko zniknęło i oczy znów ufne jak przedtem.

— A czym pan się zajmuje, Stanisławie Iwanowiczu? — spytał.

Uznałem, że pragnie zmienić temat, i zacząłem opowiadać o siedmiornicach. Że zaliczają się do podgromady dwuskrzelowych, gromady głowonogich mięczaków i stanowią oddzielną, nie znaną dotychczas rodzinę rzędu ośmiornic. Charakterystyczne ich cechy to redukcja trzeciej lewej macki, wykształcającej się w hectotylus, trzy rzędy przyssawek na mackach, całkowity zanik muszli, niezwykle silny rozwój serc żylnych, maksymalna dla głowonogow koncentracja centralnego systemu nerwowego i niektóre inne mniej ważne szczegóły. Po raz pierwszy odkryto je niedawno, kiedy pojedyncze osobniki pojawiły się u wschodnich i południowo — wschodnich wybrzeży Azji. A po roku zaczęto je znajdować w dolnym biegu wielkich rzek: Mekongu, Jangcy, Huangho i Amuru, a także w jeziorach dosyć oddalonych od oceanu — jak choćby w tym oto. Jest to czymś zaskakującym, dlatego że głowonogi żyją wyłącznie w wodach słonych i unikają nawet wód arktycznych ze względu na ich mniejsze zasolenie. Poza tym prawie nigdy nie wychodzą na ląd. Jednak fakt pozostaje faktem: siedmiornice znakomicie czują się w wodzie słodkiej, a także wychodzą na ląd. Włażą do łódek i na mosty, a niedawno znaleziono dwa okazy w lesie, trzydzieści kilometrów stąd…

Maszka nie słuchała — już jej to wszystko opowiadałem. Poszła do namiotu, przyniosła stamtąd miniaturowy radioodbiornik i włączyła go na samostrojenie. Widocznie bardzo chciała usłyszeć Głos Pustki.

Gorbowski słuchał mnie uważnie.

— Czy te dwie były żywe? — spytał.

— Nie, znaleziono je nieżywe. Ten las jest rezerwatem. Siedmiornice zostały stratowane i częściowo pożarte przez dziki. Ale w odległości trzydziestu kilometrów od wody jeszcze żyły! Ich jamy płaszczowe były wypełnione wilgotnymi wodorostami. Widocznie w ten sposób siedmiornice tworzą pewien zapas wody, pozwalającej im wędrować po lądzie. Wodorosty pochodziły z jeziora. Niewątpliwie siedmiornice wędrowały z tych jezior dalej na południe, w głąb lądu. Trzeba zaznaczyć, że wszystkie schwytane dotychczas osobniki były dorosłymi samcami. Ani jednej samicy, ani jednego młodego. Być może, samice i młode nie mogą żyć w słodkich wodach i wychodzić na ląd. Wszystko to jest bardzo ciekawe — powiedziałem. — Przecież normalnie zwierzęta morskie zmieniają gwałtownie sposób życia tylko w okresach rozmnażania się. Wówczas instynkt zmusza je do przenoszenia się w całkowicie odmienne warunki. Ale w tym wypadku nie może być nawet mowy o rozmnażaniu. Tutaj działa jakiś inny instynkt, być może jeszcze starszy i potężniejszy. Głównym naszym zadaniem teraz jest prześledzenie szlaków ich migracji. I oto siedzę w tym jeziorze po dziesięć godzin na dobę pod wodą. Dzisiaj naznaczyłem jedną. Jeśli będę miał szczęście, to do wieczora naznaczę jeszcze jedną czy dwie sztuki. A nocą stają się one niezwykle aktywne i atakują wszystko, co się do nich zbliży. Były nawet wypadki atakowania ludzi. Ale tylko w nocy.

Maszka włączyła odbiornik na pełny regulator i lubowała się potężnymi dźwiękami.

— Trochę ciszej, Masza — poprosiłem.

Masza przyciszyła radio.

— Więc pan je naznacza — powiedział Gorbowski. — Ciekawe, w jaki sposób?

— Za pomocą generatorów ultradźwiękowych. — Wyjąłem ze strzelby magazynek i pokazałem mu ampułkę. — Strzelam takimi właśnie kulkami. Znajdują się w nich generatory, wysyłające ultradźwięki dające się odbierać pod wodą w promieniu 20–30 kilometrów.

Gorbowski ostrożnie wziął jedną ampułkę i przyglądał się jej z uwagą. Twarz jego stała się przy tym smutna i stara.

— Sprytne — zamruczał. — Proste i sprytne…

Jeszcze przez chwilę obracał ampułkę w palcach, jakby badając ją, potem położył ją przede mną na trawie i wstał. Ruchy miał powolne i niepewne. Odszedł kilka kroków w stronę swojego ubrania, rozrzucił je, znalazł spodnie i zastygł trzymając je przed sobą.

Obserwowałem go z uczuciem niejasnego niepokoju. Maszka trzymała w ręku strzelbę, aby pokazać, jak się z nią obchodzić, i również wpatrywała się w Gorbowskiego. Kąciki ust miała żałośnie opuszczone. Od dawna zauważyłem, że często przybiera bezwiednie taki sam wyraz twarzy jak człowiek, którego obserwuje.

Gorbowski nagle odezwał się bardzo cicho i jakby z kpiną w głosie:

— Zabawne, słowo daję… Jaka oczywista analogia. Przez stulecia siedziały w głębinach, a teraz wypłynęły i wyszły w obcy, wrogi im świat… I co je goni? Niejasny, prastary instynkt, powiada pan? A może poziom wykorzystania informacji przekroczył u nich próg niepowstrzymanej ciekawości? Przecież lepiej by im było siedzieć w domu, w słonej wodzie, ale coś je ciągnie… ciągnie na brzeg… — Wstrząsnął się cały i zaczął wkładać spodnie. Miał staromodne, długie spodnie i wkładając je podskakiwał na jednej nodze. — Prawda, Stanisławie Iwanowiczu, że to chyba nie są zwykłe głowonogi, co?

— W swoim rodzaju, oczywiście — zgodziłem się.

Ale on już mnie nie słyszał. Odwrócił się w stroną radioodbiornika, cały zapatrzony. I my z Maszą również patrzyliśmy w stronę aparatu. Rozległy się z niego mocne i nieprzyjemne dla ucha sygnały, przypominające zakłócenia wywoływane pracą aparatu rentgenowskiego. Maszka odłożyła strzelbę.

— Sześć i osiem setnych metra — powiedziała w zamyśleniu. — Chyba jakaś stacja usługowa.

Gorbowski przysłuchiwał się sygnałom z zamkniętymi oczyma i przechyloną na bok głową.

— Nie, to nie stacja usługowa — powiedział — to ja.

— Jak to?

— To ja. Ja nadaję. Leonid Andriejewicz Gorbowski.

— Po co?

Roześmiał się niewesoło.

— Rzeczywiście, po co? Bardzo bym chciał wiedzieć, po co. — Włożył koszulę. — Dlaczego trzej kosmonauci i ich statek po powrocie z rejsu EN 101 — EN 2657 stali się źródłem fal radiowych o długości sześć i osiemdziesiąt trzy setne?

Milczeliśmy. On również zamilkł na chwilę, zapinając sandały.

— Badali nas lekarze. Badali nas fizycy. — Wyprostował się i otrzepał ze spodni piasek i źdźbła trawy. — Wszyscy doszli do tego samego wniosku: to jest niemożliwe. Można by skonać ze śmiechu patrząc na ich zadziwione oblicza. Ale nam było, słowo daję, nie do śmiechu. Obozów zrezygnował z urlopu i odleciał na Pandorę. Oświadczył, że woli promieniować jak najdalej od Ziemi. Walkenstein poszedł pracować na stacji podwodnej. Tylko ja jeden chodzę i promieniuję. I przez cały czas na coś czekam. Czekam i boję się. Boję się, ale czekam. Czy pan mnie rozumie?

— Nie wiem — powiedziałem i kątem oka spojrzałem na Maszkę.

— Ma pan rację — powiedział. Wziął aparat i w zamyśleniu przyłożył go do odstającego ucha. — I nikt nie wie. Tak już jest od miesiąca. Bez przerw, bez osłabień. Ua — ui… Ua — ui… W dzień i w nocy. W radości i zmartwieniu. Po jedzeniu i na głodnego. Przy pracy i w czasie odpoczynku. Ua — ui… A promieniowanie „Tariela” spada. „Tariel” to mój statek. Stoi teraz w hangarze. Zamknięty na wszelki wypadek. Jego promieniowanie zakłóca pracę jakichś agregatów na Wenus, przysyłają stamtąd zażalenia, awanturują się… Jutro odprowadzę go gdzieś dalej… — Gorbowski wyprostował się i klepnął się długimi rękami po biodrach. — No, na mnie czas. Do widzenia! Życzę wam powodzenia. Do widzenia, Maszeńko! Proszę sobie nad tym nie łamać głowy, to bardzo trudna zagadka, słowo daję.

Podniósł na pożegnanie rękę, pomachał nią i poszedł — długi, kanciasty. Patrzyliśmy za nim. Przy namiocie zatrzymał się i powiedział:

— Wiecie… starajcie się jednak możliwie delikatnie z tymi siedmiornicami… Bo tak się naznacza, naznacza, a ten naznaczony ma z tego same nieprzyjemności.

I odszedł. Poleżałem chwilę na brzuchu, potem spojrzałem na Maszkę. Maszka wciąż jeszcze patrzyła za nim. Od razu było widać, że Gorbowski zrobił na niej wrażenie. A na mnie nie. Wcale mnie nie wzruszały jego spekulacje na temat tego, że inne istoty rozumne z Kosmosu mogą się okazać o wiele bardziej inteligentne od nas. A niech tam. Według mnie, im wyżej będą stać, tym mniejsze będą szansę, że się na nas natkną. To tak jak płotki, którym nie straszna sieć z dużymi oczkami. A co do dumy, poniżenia, szoku… Na pewno to przeżyjemy. Ja, na przykład, mogę to przeżyć. I także to, że odkrywamy dla siebie i badamy Wszechświat, który oni znają od dawna — i cóż takiego? My przecież go nie znamy! A oni są dla nas tylko częścią przyrody, którą również trzeba odkryć i zbadać, choćby przewyższali nas wielokrotnie… Oni są dla nas częścią otaczającego nas świata! Chociaż, z drugiej strony, gdyby mnie naznaczono, tak jak ja znaczą siedmiornice…

Spojrzałem na zegarek i od razu siadłem. Trzeba było wracać do pracy. Zapisałem numer ostatniej ampułki. Sprawdziłem aparat do nurkowania. Przyniosłem z namiotu lokator ultradźwiękowy i włożyłem go do kieszonki kąpielówek.

— Pomóż mi, Masza — powiedziałem i zacząłem wkładać aparat.

Masza wciąż jeszcze siedziała przed radioodbiornikiem i słuchała niemilknącego „ua — ui”. Kiedy pomogła mi już włożyć aparat, razem weszliśmy do wody. Pod wodą włączyłem lokator. Odezwały się sygnały: to naznaczone przeze mnie siedmiornice sennie snuły się po jeziorze. Popatrzyliśmy na siebie znacząco i wypłynęliśmy na powierzchnię. Maszka wypluła wodę, odgarnęła mokre włosy z czoła i powiedziała:

— Jest przecież różnica między statkiem kosmicznym i wodorostami w jamie płaszczowej.

Kazałem jej wrócić na brzeg, a sam zszedłem pod wodę. Nie, na miejscu Gorbowskiego nie niepokoiłbym się. Wszystko to jest zbyt niepoważne. Jak i cała jego astroarcheologia. Ślady myśli… Szok psychiczny… Nie będzie żadnego szoku. Najprawdopodobniej wcale się nawzajem nie zauważymy. Zresztą, powiedzcie, sami, po jakie licho mieliby się nami interesować?

Przetłumaczył Lech Jęczmyk

Aleksander Szalimow

Dziwny świat

Niebo na tej planecie było zielonkawofioletowe, czyste i zadziwiająco głębokie. Pod wieczór pojawiały się na nim lekkie bursztynowe obłoczki. Maleńkie przyćmione słońce chowało się za nimi i na niebieskie równiny kładły się dziwaczne granatowe cienie.

Wszystko tu było obce, dziwne, budzące czujność i niepokój: bezkresne puste równiny i ledwo dosłyszalne sączenie się cichych rzek, tajemnicze trawy z wielkimi, fioletowoniebieskimi kwiatostanami i zagadkowe stworzenia przypominające ziemskie ważki. Pokazywały się o zmierzchu i zbijając się w roje, bezszelestnie krążyły w ciepłym, nieruchomym powietrzu.

— Przylatują tańczyć na naszą cześć — zauważył pewnego wieczoru kapitan.

— Trzeba by chwycić kilka sztuk i zakonserwować w spirytusie — powiedział Loor. Przyłożył szeroką, masywną dłoń do gęstych brwi i uważnie śledził trzepot złocistych skrzydeł. — To oczywiście jakieś owady — dodał uśmiechając się — ale trudno by mi było zaszeregować je do któregoś z ziemskich gatunków.

Veil nie powiedziała nic. Westchnęła tylko cichutko i pomyślała, że znowu mieli szczęście… Tutaj jest prawie jak na Ziemi: tlen i nawet woda. Można chodzić bez skafandra i wdychać odurzające powietrze, przepojone cierpkim zapachem dziwnych traw.

— A jednak są ostrożne — kontynuował Loor, wciąż jeszcze trzymając dłoń nad oczami. — Tańczą nad wodą i nie chcą się zbliżyć. Gdybym tak miał siatką na długim kiju…

— Zrobisz to potem — powiedział kapitan. — Najpierw trzeba skończyć z remontem. Najważniejsze to gotowość do startu w każdej chwili. Nigdy nie wiesz, co cię czeka na obcej planecie.

— Tutaj nie ma nic prócz tych ważek. Trzeci dzień tylko ważki o zachodzie. Kwiaty i ważki… Niezamieszkana planeta, to zupełnie jasne.

— Jasne… — z powątpiewaniem powtórzył kapitan. — Dla Sherry’ego na szóstej Łabędzia też wszystko było jasne. Tak zdążył zapisać w swoim dzienniku. Kiedy to się zdarzyło, Veil?

— Dwadzieścia lat temu.

— Właśnie. Na rok przed twoim urodzeniem, panienko!

— Tak, ale jeśli wprowadzić poprawkę dla czasu ziemskiego…

— Po co? Czas należy odliczać w tym układzie, w którym się go przeżyło. Ja mam czterdzieści lat, ani roku więcej. Czterdzieści, rozumiesz?… A według rachunku ziemskiego urodziłem się półtora wieku temu. Sherry’emu teraz stuknęłaby sześćdziesiątka…

— W ziemskim układzie odniesienia ja także mam sześćdziesiąt — zauważył Loor. — Moi rówieśnicy dochodzą już podeszłego wieku, a ja…

— A ty zabierasz się do łowienia polnych koników na czwartej Alfa tego Słońca — uśmiechnął się kapitan. — Siatką na długim kiju.

— Można by do tego wykorzystać kompresor śluzy wejściowej — zaprotestował Loor czerwieniąc się — wciągnąć cały rój do komory dezynfekcyjnej i uśmiercić azotem.

— To wszystko później — w zamyśleniu powiedział kapitan, odprowadzając wzrokiem najbliższą chmarę. Piękne są — dodał — zwłaszcza kiedy promienie słoneczne złocą im skrzydła. Piękne i pełne wdzięku… Ich lot rzeczywiście przypomina taniec. Prawda, Veil?

— Tak…

— Ciekawe, gdzie chowają się za dnia?… Zresztą to nie jest najważniejsze… Zdaje się, że wysiadło nam kilka kondensatorów. Jeśli remont się przeciągnie… — Kapitan pokręcił głową.

— We właściwym czasie nawinęła się nam — ta planeta, co? — Loor mrugnął porozumiewawczo do kapitana. — Chyba „Wicher” nie dociągnąłby do najbliższej stacji?

Kapitan milcząc wzruszył ramionami: patrzył na tańczące ważki. Roje zawisły nad wodą mglistymi kolumnami. Wydawało się teraz, że są nieruchome. Tylko złociste refleksy zdradzały szybkie ruchy tysięcy przeźroczystych skrzydeł.

— Właściwie nie wiadomo, co wydarzyło się Sherry’emu i jego towarzyszom — półgłosem, jakby mówiąc do siebie, zaczął kapitan. — Na szóstej Bety Łabędzia także odkryli jakieś owady. Sherry nie napisał, co to były za owady. Entomologia nigdy go nie interesowała. Uznał planetę za niezamieszkana. Czy nie tak, Veil?

— Tak…

— Za niezamieszkana — powtórzył kapitan, nie odrywając wzroku od tańczących rojów — i ekspedycja ratunkowa, która wylądowała tam po kilku miesiącach, rzeczywiście nie znalazła żadnych śladów życia, nie znalazła także roślin i owadów, które opisane były w dzienniku Sherry’ego… Jego Statek zasypany był piaskami pustyni…

Mgliste chmary owadów zbliżyły się i zaczęły powoli sunąć jedna za drugą, tworząc gigantyczny korowód wokół statku.

— Najwyraźniej nas okrążają! — krzyknął Loor. — Uciekajmy lepiej do rakiety.

— Dopiero co zamierzałeś łowić je siatką — w głosie kapitana zabrzmiała drwina.

— Jesteśmy bez hełmów — próbował usprawiedliwić się Loor — i nasze kombinezony też nie są niezawodne.

— Może włączyć siłowe pole ochronne wokół statku? — zaproponował kapitan.

— Po co? — Veil gwałtownie potrząsnęła głową, odrzucając spadające na czoło włosy. — One nie próbują się zbliżać. Po co je straszyć?

— Mówisz tak, jakbyś uważała je za istoty rozumne — z przekąsem zauważył Loor, cofając się do włazu śluzy wejściowej. — A jeśli nagle przyjdzie im ochota rzucić się na nas i jeśli… są jadowite?

— Otóż właśnie, moje dzieci — wtrącił kapitan — jeżeli, jeżeli… Sto tysięcy „jeżeli”… Dlatego idźcie do środka i nałóżcie hełmy, jeżeli… jeżeli macie zamiar pozachwycać się zachodem.

— A pan? — podejrzliwie zapytała Veil.

— Ja pooddycham jeszcze trochę tutejszym powietrzem i pójdę za waszym przykładem. Idźcie…

Loor i Veil posłuchali bez słowa.

Kiedy wrócili, kapitana na mostku już nie było. Lekka metalowa drabinka opuszczona była do samej ziemi.

— Poszedł! — krzyknęła zdenerwowana Veil. — O tej porze? Słońce zupełnie nisko. Za kilka minut będzie ciemno.

— Ale one też zniknęły — zauważył Loor, rozglądając się wokoło. — Patrz, ani jednego roju…

— Dziwne. Gdzie on mógł pójść i po co?

— Jest kapitanem — Loor wzruszył ramionami — i nie ma obowiązku nam się tłumaczyć.

— Ale paragraf dziewiąty regulaminu ekspedycji pozaziemskich — nie ustępowała dziewczyna — mówi, że kapitan nie może…

— Tak, tak — dobiegło z dołu. Roztrącając rękami elastyczne niebieskawe łodygi, kapitan powoli szedł w stronę statku.

— Veil, Loor! — krzyknął dobrnąwszy do płaszczyzny, na której trawa wypalona była dyszami „Wichra” — schodźcie… Ważki zniknęły. I widziałem, jak to się stało. Ale nie wiem, co o tym sądzić…

Veil szybko ześliznęła się po ażurowej drabince. Znalazłszy się na dole, odrzuciła z głowy przeźroczysty hełm, który opadł jej na plecy jak kaptur od peleryny.

— Schowały się w trawie?

— Niezupełnie.

— Odleciały?

— Nie…

— Chowają się w ziemi, to oczywiste — powiedział Loor podchodząc bliżej. — Powinny mieć nory głęboko pod korzeniami traw…

— Ja też tak myślałem. — Wzrok kapitana skierowany był ponad głowę Veil, w ciemniejącą dal na wschodzie, skąd nadciągała noc. — Ale one nie weszły pod ziemię — rzekł kapitan po chwili milczenia. — Pogrążyły się w wodę… Wszystkie naraz, jak na komendę. Dziwne, nieprawda?

— Gdzie mianowicie?

Kapitan wskazał ręką za siebie. — W bliższe jezioro, w dalsze, w rzece, która łączy obydwa jeziora. Nie zdążyłem się obejrzeć, jak wszystkie zniknęły.

— Jasne — skinął Loor. — Oto przyczyna ich nieoczekiwanego pojawiania się i błyskawicznego znikania. Wokoło nas jeziora, setki jezior. No cóż, całkiem naturalne, podejrzewałem coś w tym rodzaju.

— Ależ, dopiero co twierdziłeś coś innego — uśmiechnął się kapitan. — Zresztą to nieważne. Jutro wieczorem prześledzimy ich pojawienie się, jeśli oczywiście… — nie dokończył.

— Jeśli co? — szybko spytała Veil.

— Jeśli zechcą jeszcze raz nas odwiedzić.

— Bzdura. — Loor lekceważąco machnął ręką. — To prawidłowość, normalne zjawisko. Żyją w środowisku wodnym i tylko o zachodzie słońca unoszą się w powietrze.

— Rozprostować skrzydła, czy tak? — zakpił kapitan. — Rozprostować skrzydła i potrenować przed ponownym pogrążeniem się.

— Jutro rano wyłowię kilka sztuk z pobliskiego jeziora.

— Przy pomocy siatki na długim kiju?

— Czemu by nie? Można również zejść pod wodę w skafandrze.

— Co było widać w wodzie, gdy roje się zanurzyły? — spytała Veil, uważnie patrząc na kapitana.

Nie odpowiedział od razu. Jakby się zastanawiał, czy to powiedzieć.

— Było coś widać? — nalegała dziewczyna.

— Nnie… nic… Woda jest bardzo ciemna od domieszek żelaza i próchnicy. Słońce było nisko, i powierzchnia jeziora błyszczała oleiście. Roje wpadały do wody i znikały… Nic więcej nie widziałem…

— Jutro… — zaczął Loor.

— Jutro powinniśmy przede wszystkim zakończyć remont — twardo powiedział kapitan. — Wszystko inne później…

Zostawszy sama, Veil długo nie mogła zasnąć: leżała, bezwiednie nasłuchując. Drzwi z kabiny na korytarz uchylone. W korytarzu półmrok i cisza. Ledwo dosłyszalnie pobrzękują ekrany łączności wewnętrznej. W centralnej maszynowni jest teraz Loor. Dziś jego nocna wachta. Loor poszedł na stanowisko dowodzenia od razu, gdy tylko weszli na pokład „Wichra”.

„Jaka dziwna planeta — myśli Veil — tlen, woda, a tylko kwiaty i ważki… A może to nie są ważki?…”

Kapitan zrobił trzy okrążenia, zanim „Wicher” wylądował. Ze statku widać było tylko puste, niebieskawo — fioletowe równiny, nie kończące się równiny i połyskujące wstęgi rzek. I ocean opasujący planetę wzdłuż równika. Ani gór, ani lasów, ani śladu sztucznych budowli… Tylko równiny i spokojna tafla oceanu. Początkowo kapitan chciał osadzić „Wichra” na brzegu, ale potem wybrali krainę jezior położoną w średnich szerokościach… „Nie tak gorąco i bezpieczniej — powiedział kapitan — nigdy nie wiadomo, co kryje się w oceanie…” Zniżając się, schodzili do lądowania nad ogromnymi przestrzeniami równin. Ani jednego wzniesienia, ani jednej żywej istoty na setki mil wokół… I tutaj także — cisza, pustka, tylko te ważki o zachodzie…

Z pewnością odkryli zupełnie nową planetę, jeżeli, naturalnie, nikt nie zdążył przybyć w ciągu tych ziemskich lat, które upłynęły od chwili ich startu. Ośmiomiesięczny lot „Wichra” — to prawie cztery ziemskie lata. Veil unosi się, potrząsa głową. Gdyby została na Ziemi, miałaby już dwadzieścia dwa lata. Mimo wszystko trudno się przyzwyczaić: miesiące lotu — to lata, dziesiątki lat na Ziemi. Wracasz i znajdujesz się w przyszłości… Łatwo to wyrazić językiem formułek, ale tak trudno pojąć, zostając sam na sam z sobą… Rówieśnicy dziecięcych zabaw zestarzeją się i odejdą, a ty… Wygrana to, czy strata?

Twoje życie na Ziemi rozciąga się na setki lat, ale jest ono jak gdyby linią przerywaną: powroty — jak oddzielne kadry filmu, nie związane jeden z drugim. A między nimi zatrzymany czas, zamknięty w ciasnych ścianach gwiezdnego statku. A takie planety jak ta należą do rzadkości — Veil cichutko wzdycha. — Tyle już było lądowań… I wszędzie tylko kamienne, pozbawione powietrza pustynie z czarnym niebem i wściekłym blaskiem oślepiających, kosmatych słońc. Kapitan lata dziesiątki lat, ale i dla niego jest to bodaj czwarte lądowanie na planecie, gdzie można opuszczać statek bez skafandra.

Veil nie od razu zdaje sobie sprawę, że cicha muzyka, dźwięcząca już od kilku minut, jest jej nie znana.

„Jak to miło ze strony Loora: domyślił się, że nie śpię i włączył jakąś nową taśmę. Zapewne któryś z dawnych kompozytorów?… A może nie… Muzyka taka niezwykła, groźna i śpiewna…”

Veil jest teraz przekonana, że nigdy nie słyszała tej melodii. A sądziła, że dobrze zna całą taśmotekę „Wichra”. Kilka chwil dziewczyna przysłuchuje się uważniej. A jednak w muzyce jest coś wzruszająco znajomego, jak niedawne wspomnienie… ten powtarzający się motyw. Co to jest? I nagle Veil aż drgnęła oślepiona: oczywiście, jakżeż mogła się nie domyślić od razu? Muzyka opowiada o planecie — tej, za burtą „Wichra”…

Teraz dźwięki zaczynają przekształcać się w widzialne obrazy o niebywałej ostrości i plastyczności: w bezkresną dal płyną rozkwiecone równiny, tam gdzie błękit traw zlewa się z bladofioletową obwódką nieba. Jasne obłoki rzucają dziwaczne cienie na zielonkawoliliowe tafle krystalicznych jezior. Na spotkanie słonecznym promieniom otwierają się kielichy niezwykle jaskrawych kwiatów. Srebrzysta wieża wznosi się samotnie wśród niebieskich równin. To „Wicher”. Veil widzi go z daleka, jak gdyby była teraz nie w swojej ciasnej kabinie wewnątrz statku, a na zewnątrz — sama pośród pustych równin. Ale nie — nie jest sama. Wokół niej jakieś postaci w fioletowobłękitnych strojach. Veil zaczyna się bać. Kto to, te milczące istoty? Ludzie? Veil stara się dojrzeć ich twarze i nie może. Są tak blisko, stoją — wystarczy wyciągnąć rękę… Ale dziwna mgła przesłania oczy, gdy tylko próbuje się skoncentrować.

„Jak we śnie — myśli Veil — jaka dziwna muzyka! Przecież wiem, że to tylko muzyka i przywołane nią obrazy świata za burtą. Muzyka, która wywołuje halucynację.”

Veil chce się uwolnić spod władzy tej melodii, by znowu poczuć wokół siebie znajome ściany kajuty. Ale to niełatwe. Muzyka ciągnie w nieznaną da!. „Wicher” pozostał gdzieś daleko w dole. Veil szybuje nad równinami coraz wyżej, wyżej… Deseń rzek zamienia się w cieniutką pajęczynę. Potem wszystko tonie w kołyszącej się niebieskiej mgle.

— Dość już, nie chcę, dość! — krzyczy Veil, natężając wszystkie siły, żeby wyzwolić się spod władzy niezwykłej muzyki.

Mgła rozwiera się powoli. Veil widzi znajome ściany kabiny. Drzwi na korytarz lekko uchylone. Miękki półmrok, cisza…

„Czyżby to był sen? — myśli. — Jaki dziwny sen…”

Ale nie… Muzyka, wciąż ta sama muzyka dobiega z daleka. Veil zaczyna przysłuchiwać się, i melodia narasta, jakby się przybliżała. Nie sposób rozeznać się, gdzie mieści się źródło dźwięków. Ekrany łączności wewnętrznej są teraz wyłączone. Być może Loor zostawił otwarte drzwi maszynowni? Muzyka to cichnie, to znów się nasila. Wydaje się, że dobiega z korytarza. Dziwne tylko, że dźwięczy głośniej, gdy tylko skupić się na niej. A może to mimo wszystko halucynacja? Lub jakiś figiel Loora?

Veil zdecydowanie wstaje. Owinąwszy się kołdrą, bezszelestnie wychodzi na korytarz. Cicho wspina się jego spiralami. Rzeczywiście drzwi do centralnej maszynowni są otwarte. Ale muzyki już nie słychać. Podkrada się do samego wejścia i ostrożnie zagląda do sali. Loor siedzi plecami do drzwi przed głównym pulpitem sterowniczym, podparłszy głowę rękami. Zamyślił się, czy drzemie?

„Udaje” — decyduje Veil.

Kilka bezszelestnych kroków i klaszcze głośno w dłonie nad samą głową Loora. Loor podrywa się gwałtownie, odwraca, w oczach ma przerażenie. Przestrach zamienia się w wyraz niezadowolenia.

— To ty? — mówi ostro. — Co za głupie żarty. Nie dosyć, że twoja muzyka przeszkadza mi w pracy…

— Moja muzyka?… Pracować?… — Veil jest zdumiona.

— Oczywiście. Przygotowuję program pewnej operacji. — Loor wskazuje głową na maleńkie kolorowe wykresy, rozłożone przed pulpitem. — A ty, gdy słuchasz muzyki, mogłabyś pomyśleć o towarzyszach.

— Więc pomyliłam się? — Veil ciągle jeszcze nie może w to uwierzyć. — To znaczy, że nie ty wyłączyłeś przed chwilą te nagrania.

— Jakie znowu nagrania?

— Jakaś symfonia… A może nie symfonia… Nigdy przedtem nie słyszałam jej i nie wiedziałam, że ją mamy.

Zmrużywszy wzrok, Loor patrzy pytająco w oczy Veil. Potem bierze ją za rękę.

— Co ty takiego wymyślasz? Znów mnie zwodzisz? Chcesz, przyjdę do ciebie po wachcie…

— Nie! — Veil wyrywa energicznie rękę. — Naprawdę nie włączałeś teraz żadnej taśmy?

— Słuchaj, Veil, znudziło mi się to — zdenerwował się Loor. — Czego ty ode mnie chcesz?

— Daj słowo, że niczego nie włączyłeś przed moim przyjściem…

— Co z tobą, Veil? — głos Loora znów robi się miękki. — Zdaje się, że naprawdę jesteś zdenerwowana, wystraszyłaś się. — Próbuje przyciągnąć ją do siebie.

— Nie — Veil odsuwa się — wcale się nie wystraszyłam. Ale nie odpowiedziałeś na moje pytanie.

— Czyż nie ty sama włączyłaś przed chwilą jakąś taśmę? Słychać było ją w całym statku. Coś ty w niej znalazła? Obrzydliwa muzyka.

— To znaczy, nie włączałeś, ale słyszałeś.

— Już powiedziałem — Loor rozkłada ręce. — Siedziałem i zatykałem uszy. Już chciałem iść zwymyślać ciebie, ale przyszłaś sarna.

„Dziwne” — myśli Veil. — A może kapitan? — mówi głośno.

— Kapitan? — śmieje się Loor. — On dawno śpi. Spójrz. — Loor włącza jeden z ekranów łączności wewnętrznej. — A nadto nikomu z nas trojga, prócz ciebie, nie przyszłoby do głowy zachwycać się taką kakofonią.

— Kakofonią?

— Oczywiście. To nie była muzyka, a ponure wycie, bez melodii, z jakimś spazmatycznym rytmem. Zdaje się, że sto lat temu — na Ziemi tworzyli podobną. Dziwię się twojemu gustowi.

„Czyżby jednak halucynacja? — myśli Veil. — Dawniej nigdy nic podobnego nie zdarzyło się, dopiero tutaj…”

— Chyba pójdę — mówi niezdecydowanie.

— Możesz zostać — Loor wzrusza ramionami — nie przeszkadzasz mi. A może jednak po wachcie?…

— Nie, nie — szybko przerywa Veil. — Idę spać.

— Dziwne — powiedział przy śniadaniu kapitan — bardzo dziwne. W tym samym czasie słyszeliście coś zupełnie różnego. Trzeba było mnie obudzić.

— Ale to się nie powtórzyło. Po rozmowie z Loorem nic więcej nie słyszałam.

— Ja też nie — przytaknął Loor.

— A przyrządy niczego nie zarejestrowały?

— Wszystko było normalnie.

— Hm… trzeba szybko kończyć remont.

— Jakieś słuchowe halucynacje, czyż nie? — Veil pytająco spojrzała na kapitana.

— Sądząc z twojego opowiadania, nie tylko słuchowe. Dziś w nocy jest moja wachta. Sprawdzimy. A teraz do roboty.

— Może rozpocznie pan razem z Veil — Loor zawstydzony przygryza wargi — a ja spróbowałbym schwytać kilka sztuk tutejszej fauny. Wyłowić je z wody oczywiście nie będzie trudno. Ja w mig… A nuż się wieczorem nie pojawią? A jutro już być może…

— Pójdziemy później razem — głos kapitana zadźwięczał oschle. — Najpierw remont, potem ważki…

— Ja bym ich wcale nie ruszała — w zamyśleniu powiedziała Veil.

— Nic o nich nie wiemy… Nic…

— A to nowość — Loor z trudem powstrzymuje wzburzenie. — Jesteśmy badaczami. Dobrzy z nas byliby uczeni, gdybyśmy odlecieli stąd z pustymi rękami. Na Ziemi, w Centralnym Muzeum Kosmicznym, wystawione są kolekcje zebrane przez czterdzieści gwiezdnych ekspedycji. Jeśli wszyscy uczestnicy tych lotów myśleliby tak samo jak ty, nie warto byłoby marnować ludzkiego trudu i kolosalnych środków na wyposażenie tych wypraw.

— Ale oni wyprawiali się nie po to, żeby zwozić na Ziemię wszystko, co wpadnie w rękę na innych planetach. Badać, to nie znaczy niszczyć, mieszać się prawem silniejszego w obcy nam porządek rzeczy. Zanim zaczniemy zabijać azotem, promieniowaniem, polami, których energią zawładnęliśmy, trzeba wiedzieć, co mamy przed sobą.

— Wspaniale! Oto mowa obrończa w imieniu tutejszych ważek.

— To pierwsze żywe istoty, spotkane przez nas w bardzo długiej drodze. Być może, że są jedynymi mieszkańcami tej planety. W jaki sposób związane są z otaczającym je środowiskiem? Twoje wścibstwo, Loor, może naruszyć jakąś ważną nić w tym harmonijnym, przepięknym świecie. Nikt z nas nie jest w stanie przewidzieć następstw.

— Niech pan nie zwraca na nią uwagi, szefie — rzekł Loor do kapitana. — Naszą dziewczynę nie na żarty nastraszyła nocna muzyka. Zresztą, taka muzyka mogła nastraszyć każdego. Ale ja zdobędę swoje ważki, i gotów jestem zaręczyć, tutejsze niebo nie spadnie z tego powodu na tutejszą ziemię…

— Być może, że masz i rację — mruczy kapitan wstając od stołu — ale dzisiaj nie wychodzi mi z głowy historia Sherry’ego. Czemuż to? A na szóstej Bety Łabędzia także, najwidoczniej żyły tylko owady…

Remont udało się zakończyć pod wieczór.

— No to wszystko — podsumował kapitan, wyłączając aparaturę kontrolną. — Teraz „Wicher” przygotowany jest na każdą niespodziankę. A ty możesz zająć się swoimi ważkami, Loor, jeśli się jeszcze nie rozmyśliłeś.

— Jak tylko się znowu pojawią… Wykorzystam chyba kompresor śluzy.

— Nie trzeba. Wystarczy ci kilka sztuk, a kompresorem zniszczysz cały rój. Veil nie przebaczyłaby nam takiego okrucieństwa.

Roje pojawiły się przed samym zachodem słońca. I znów nikomu nie udało się uchwycić momentu ich wzlotu. Loor dyżurował na brzegu jeziora, uzbrojony w wielki sak na długim kiju. Kapitan i Veil zostali na górze na wysuwanym mostku „Wichra”.

— Zauważyliście coś? — krzyknęła Veil. — Stąd wydaje się, że powstały po prostu z powietrza.

— W każdym razie nie uniosły się z wody — wymamrotał kapitan. — Śledziłem powierzchnię jeziora. Nie poruszyła się i jest spokojna jak lustro. Może tym razem przyleciały skądś z daleka?

— Ale dlaczego właśnie tutaj?

— Może zwabia je „Wicher”?

Loor biegał wzdłuż brzegu ze swą siatką.

— Niczego nie złowi — powiedział przyglądając się kapitan. — Roje nie dopuszczą go blisko.

Po kilku minutach zadyszany Loor wdrapał się na mostek.

— Beznadziejnie — powiedział, łapiąc z trudem powietrze. — Niezwykle płochliwe. Pozostaje kompresor… Jeżeli, oczywiście, jakiś rój się przybliży.

— A gdyby tak popróbować promieni ultrafioletowych? — Kapitan nie odrywał wzroku od najbliższego roju. — Zdaje się, że dla wielu ziemskich owadów ultrafioletowa część widma jest widzialna. Rozbłyski mogą je zwabić.

— To jest myśl — ucieszył się Loor. — Zostawimy otwartą śluzę wejściową i włączymy źródło silnego promieniowania. A gdy rój się zbliży, resztę zrobi kompresor.

— Może wystarczy jeden ekran pracujący w zakresie ultrafioletowym? Wtedy nie musisz gubić całego roju.

— Czego pan się obawia, kapitanie?

— Rzecz nie w moich obawach. Ale chciałbym zapobiec niepotrzebnej hekatombie.

— Zanim się dogadamy, one znowu znikną.

Kapitan machnął ręką.

— Rób, jak uważasz. W końcu badania biologiczne to twoja dziedzina.

— Wobec tego wchodźcie szybko do statku i nie przeszkadzajcie mi.

— Dlaczego pan mu pozwolił? — w głosie Veil brzmiało zdenerwowanie i wyrzut.

Kapitan milczał, pochyliwszy się nad ekranem obserwacji zewnętrznej. Na ekranie widniała ciemniejąca granatowa równina z bladymi lustrami jezior: niskie pomarańczowe słońce przeświecało przez pasma chmur. Roje już uformowały się w kolumny i okrążały statek.

— Tak jak wczoraj — mówi cicho kapitan. — W tym jest jakiś ukryty sens…

Obrót wizjera. Pole widzenia przesuwa się powoli. Na brzegu ekranu pojawia się srebrzysty korpus statku kosmicznego. Ciemnieje prostokątny otwór otwartej śluzy. Rój wolniutko przepływa nie opodal. Złocistymi ognikami odbłyskują tysiące przeźroczystych skrzydełek.

Rozjaśnia się sąsiedni ekran. Na nim twarz Loora.

— Nie reagują na ultrafioletową pułapkę — wyjaśnia — trzeba wzmocnić promieniowanie.

— Spróbuj — zgadza się kapitan — ale nie doprowadzaj do maksimum.

Loor znika. W polu widzenia głównego ekranu pojawia się nowy rój. Powoli płynie w pobliżu statku. Otwór śluzy wciąż bliżej. Rój minął go.

— Nie — mówi przez zęby kapitan.

W tej chwili zdarza się coś niepojętego. W głębi roju wybuchają jaskrawe iskry. I natychmiast mdło pobłyskujący słup owadów zamienia się w oślepiającą trąbę powietrzną. Siejąc intensywnymi iskrami, trąba wygina się kreto i zwężającym się dolnym końcem uderza w otwór śluzy.

Cielsko statku gwałtownie drga. Główny ekran ciemnieje i gaśnie. Z zewnątrz, przygłuszony dźwiękoszczelnymi przegrodami, dochodzi ciężki łoskot.

— Co to? — Veil z przerażeniem patrzy na kapitana.

— Włączyła się automatycznie osłona „Wichra”. A to ci ważki! Kto by pomyślał?

— A Loor? Co z nim?

Palce kapitana przebiegają po klawiszach i przyciskach pulpitu. Pojawia się na nim zielonkawy nocny pejzaż. Dogasa blade pasemko zorzy nad samym horyzontem. Jaskrawe gwiazdy rozbłysły w przerwach między obłokami.

— Już noc? — Veil nie może uwierzyć własnym oczom.

— Rzeczywiście, dziwne — mruczy kapitan. — Wydawało mi się… — Pochyla się znowu nad przyrządami. — Nie, wszystko w porządku. Po prostu to trwało dłużej, niż myśleliśmy… Loor — zwraca się w stronę bocznego ekranu — no co tam u ciebie, dlaczego milczysz?

Boczny ekran pozostaje ciemny. Loor nie odpowiada.

— Nie żyje — bezbarwnym głosem mówi kapitan i powoli odchodzi od tapczanu, na którym ułożyli Loora.

— Ale jak?… — Veil wciąż jeszcze nie może pojąć tego, co się stało.

— Nie żyje… Promieniowanie, którym rój zaatakował statek, zabiło go. Osłona siłowa zaczęła działać o jakieś miliardowe części sekundy później, niż należało.

„Niezrozumiałe tylko, dlaczego my pozostaliśmy przy życiu — myśli kapitan. — To promieniowanie nie mogło być kierowane. To znaczy, że i ja i ona — kapitan rzuca spojrzenie na siedzącą na podłodze Veil — przebywaliśmy w polu jego oddziaływania. To jasne… Niemniej jednak on jest martwy, a my żyjemy. Na razie żyjemy.

— Ale jak?… powtarza znowu Veil, nie odrywając wzroku od nieruchomej postaci na tapczanie.

„W dwójkę nie będzie nam lekko — myśli kapitan. — Jeśli, oczywiście, uda nam się stąd wydostać… W istocie winien wszystkiemu jestem ja… ja sam… To ja mu pozwoliłem. Z Sherrym też tak się zaczęło. Najpierw zginął nawigator. Potem… Co to za promieniowanie? Dlaczego osłona „Wichra” zaczęła działać z opóźnieniem? A może opóźnienia nie było? Ale wtedy co wydarzyło się z czasem? Dlaczego nie? Przecież nadejście nocy wydało nam się przedwczesne… Czas?… Jeśli to czas?… To znaczy… Nie, należy to sprawdzić.”

Kapitan dotyka ręką ramienia Veil.

— Chodźmy, jemu już nic nie pomożemy. Chodźmy. Pomyślimy, co robić dalej. Niech zostanie tutaj. Jutro umieścimy go w kabinie chłodniczej. Być może na Ziemi…

Veil szlocha głośno.

— Nie trzeba płakać, kochanie. Musimy być bardzo silni. Przecież teraz jest nas tylko dwoje… I zanim odlecimy, powinniśmy jeszcze zrozumieć to, co tu się dzieje, jakie tajemnicze siły kryją się za pozorną harmonią tego dziwnego świata.

— Jakie to wszystko niedorzeczne i okrutne…

— Z naszego ludzkiego punktu widzenia — tak… Ale trzeba starać się patrzeć szerzej… Jesteśmy tu przybyszami. Obcymi wszystkiemu. Dziś rano słusznie powiedziałaś: nic nie wiemy o tym świecie, nic. A przecież naszym zadaniem jest się dowiedzieć. Dopuściliśmy do błędnego posunięcia. To moja wina. Teraz trzeba spróbować naprawić błąd.

— Jego już nie wskrzesimy…

— Takie ekspedycje, jak nasza, to zawsze ryzyko. Jesteśmy badaczami nieznanego. Za to obdarzono nas długowiecznością… według ziemskiego rachunku. Tych, którzy wracają…

— A tym, którzy giną, wznosi się pomniki, czy nie tak? Na co mu teraz pomnik?

— Uspokój się. Chodźmy stąd.

— Nie trzeba było ich ruszać, nie trzeba było, nie trzeba…

— Wtedy nic byśmy się nie dowiedzieli. I następna ekspedycja, która wylądowałaby tutaj, mogłaby podzielić los Sherry’ego. Zrozum… Sherry i jego towarzysze padli ofiarą czegoś podobnego. Do nas należało wyjaśnienie zagadki. Loor to zrozumiał.

— Ale niczego nie wiemy.

— No, teraz już coś wiemy. Tylko jeszcze nie wszystko jest zrozumiałe. Teraz trzeba starać się to zrozumieć…

— Jedno już zrozumiałam. Nie nadaję się do takich ekspedycji. Na Ziemi pomylili się wybierając mnie. Dopóki wszystko było dobrze, jeszcze coś mogłam, a teraz…

— Twoja kariera gwiezdnego nawigatora dopiero się zaczęła. Najwspanialsze wyprawy jeszcze przed tobą. Nie spiesz się z decyzją. Tak czy owak ja i ty mamy jeszcze przed sobą drogę powrotną. Wystarczająco dużo czasu, żeby to przemyśleć. A jeżeli mimo wszystko twardo postanowisz odejść po powrocie, nikt cię nie będzie powstrzymywał. To jest prawo każdego z nas, niezależnie od tego, czy spędził w gwiezdnych rejsach rok czy tysiąc ziemskich lat.

— Co pan chce teraz zrobić?

— Pójdę na stanowisko dowodzenia. Dzisiaj wypada moja nocna wachta. Pomyślę, „poradzę się komputerów”. Idź odpocząć, a jutro rano podejmiemy decyzję.

— Jeśli można, zostanę z panem.

— Jak chcesz…

Po drodze do centralnej maszynowni przechodzą obok wewnętrznej kabiny śluzy wejściowej, gdzie godzinę temu znaleźli Loora.

— Popatrzmy jeszcze raz — proponuje kapitan.

Bezszelestnie odsuwają się masywne drzwi. Kabina pusta, pusta, tylko w kącie stoi nie sprzątnięty ekran, przynęta, źródło promieniowania ultrafioletowego.

Kapitan uważnie ogląda ściany, podłogę, aparaturę kontrolną.

— Nie, nic — mówi w zamyśleniu — żadnych śladów…

— Sądził pan, że znajdziemy szczątki ważek? — szeptem pyta Veil.

— Nie, oczywiście nie… Miałem’ na myśli promieniowanie, które poraziło Loora. Może ono rzeczywiście było kierowane. Wynikałoby z tego, że atak przeznaczony był tylko dla niego…

— Może zajrzeć do komory zewnętrznej? — szepcze Veil.

— Tam jest teraz stężony azot. Zapełnił pomieszczenie wtedy, gdy włączyła się osłona i zamknęła się śluza wejściowa. Chyba nic tam nie znajdziemy, ale popatrzeć można.

Kapitan naciska przycisk nad drzwiami wiodącymi do zewnętrznej części śluzy. Słychać cichy syk. Potem w drzwiach rozbłyskuje zielone oczko i drzwi bezszelestnie odsuwają się.

Zewnętrzna kabina jest także pusta, a luk wejściowy szczelnie zamknięty. Drzwi do pomieszczeń, gdzie przechowuje się skafandry, zasunięte.

— Nic — mówi kapitan. — Tak jak myślałem…

— O — Veil się pochyla — niech pan popatrzy tutaj…

Ze szczeliny, na którą zachodzi brzeg masywnej osłony luku, sterczą końce przeźroczystych skrzydeł. Kapitan też się pochyla, uważnie oglądając cieniutką tkankę o złocistych żyłkach.

— Mimo wszystko jedną przydusiło — mówi z westchnieniem i chce dotknąć palcami skrzydeł.

— Lepiej nie — Veil chwyta go za rękę.

— Teraz to niegroźne. — Kapitan miękko odsuwa rękę Veil i ostrożnie dotyka przeźroczystej tkanki końcami palców. — Mogą być niebezpieczne, kiedy są żywe… Mogą być… Na przykład, kiedy się bronią. Ta zginęła jak nasz Loor…

— Uwolnijmy ją stąd.

— Jutro… nie wolno otwierać nocą zewnętrznego luku.

Muzyka… Znowu ta muzyka… Veil chce się ocknąć i nie może. W końcu udaje się jej. Dziewczyna otwiera oczy. Leży ubrana na tapczanie w swojej kabinie. Sądząc po godzinie, jest głęboka noc. Drzwi na korytarz nie domknięte. Muzyka ciągle dźwięczy gdzieś daleko. Ależ oczywiście, właśnie muzyka ją obudziła. Veil zaczyna sobie przypominać. Zasnęła w fotelu w centralnej maszynowni… Kapitan siedział przy pulpicie kontrolnym. To znaczy, że kapitan przeniósł ją tutaj. A Loor… Loor zginął wczoraj wieczorem w czasie tego okropnego eksperymentu. Zostali we dwoje z kapitanem. Ciało Loora leży w sąsiedniej kabinie. Veil zrywa się. Nie może zostać tu sama. Musi biec do centrali. Tam jest kapitan… Trzeba powiedzieć mu o muzyce. A nuż nie słyszy? Ale jak przejść koło kabiny Loora? A może zawołać kapitana tutaj? Veil usiłuje włączyć ekran łączności wewnętrznej, ale ekran nagle rozjaśnia się sam. A na nim… twarz Loora. Veil drętwieje z przerażenia i patrzy w ekran szeroko otwartymi, osłupiałymi oczyma.

— Dość — mówi Loor z ekranu — wyłącz to w końcu… Dawno powinnaś iść spać.

Ekran gaśnie.

„No oczywiście, ja wciąż jeszcze śpię. Muszę się obudzić… Za wszelką cenę muszę się obudzić.”

Veil przymyka oczy bojąc się, że ekran znów się zaświeci. „Muszę się obudzić — powtarza — muszę się obudzić…”

Muzyka dźwięczy coraz głośniej. Melodia jest podobna do wczorajszej, ale pojawiły się w niej nowe odcienie i rytmy. Veil czuje, że nie ma siły oprzeć się tym dźwiękom. Jeśli już nie może się zbudzić, to lepiej, żeby była ta muzyka niż martwy Loor na ekranie…

Muzyka uroczysta i władcza, uprowadza ją precz z ciasnej kabiny. Znowu niebieskie równiny, zalane spokojnym światłem łagodnego słońca. Delikatne obłoki na głębokim zielonkawo — fioletowym niebie. Samotna postać w granatowej, oblamowanej złotą obwódką pelerynie. I znowu Veil nie może rozpoznać twarzy. „Czego chcecie ode mnie — pyta w myślach — czego żądacie ode mnie, od nas wszystkich?”

Postać w granatowej pelerynie stoi dalej nieruchomo, a muzyka narasta, zapełnia zapamiętałym brzmieniem bezgraniczne przestrzenie dookolnych równin i otchłań nieba do samych gwiazd. „Nie rozumiem — szepczą wargi Veil — nie rozumiem…”

Domyśla się już niejasno, że muzyka — to opowieść, zadziwiająca opowieść o tajemnicach dziwnego świata, który objawił im, przybyszom z Ziemi, tylko znikomą cząstka swojej rzeczywistej istoty. W uroczystej, przepięknej melodii dźwięczy wezwanie i ostrzeżenie, miłość i zwątpienie, wyrzuty i obietnica nieznanych radości…

— Nie rozumiem — szepcze Veil, chociaż zaczyna się jej już wydawać, że jeszcze trochę, jeszcze niewiele — i zrozumie, wszystko zrozumie…

I nagle wszystko się urywa. Wokół ścian ciasnej kabiny, cisza — cisza, od której dzwoni w uszach. Drzwi na korytarz są uchylone. „Śpię czy nie?” — myśli Veil. Ze strachem spogląda na ekran. Ale ekran jest ciemny i niemy. Veil czeka kilka chwil. Żadnego odgłosu. Słychać tylko bicie własnego serca.

Veil podnosi się gwałtownie. Szybciej, do centralnej maszynowni, do kapitana. Wstrzymawszy oddech biegnie spiralnym korytarzem. Okrążenie, jeszcze jedno okrążenie. Drzwi do centrali uchylone. W kabinie półmrok. Jarzą się tylko kolorowe skale przyrządów na pulpicie sterowniczym.

Przed pulpitem w fotelu ciemna postać. Człowiek siedzi plecami do drzwi, podparłszy głowę rękami. Zamyślił się, czy drzemie…

— To ja — drżącym głosem mówi Veil.

Człowiek w fotelu odwraca się szybko, słychać cichy trzask. Jaskrawe światło zalewa maszynownię i Veil widzi… Loora.

Wyciągając ręce, jakby chcąc się bronić, Veil cicho osuwa się na podłogę.

— Nie rozumiem, co się z nią dzieje — powiedział Loor do kapitana, gdy wyszli z kabiny Veil — najpierw ten dziki nocny koncert, potem zjawia się w maszynowni i mdleje. I to zwariowane opowiadanie o jakimś eksperymencie, o mojej śmierci… Halucynacje. I ten niewytłumaczalny strach. Może zachorowała? Jakieś miejscowe wirusy. Wszyscy wychodziliśmy bez skafandrów.

— Ale przecież i ty słyszałeś muzykę, choć zupełnie niepodobną do tej, o której ona mówiła.

— Tak, ale…

— Ona twierdzi, że nie włączała żadnych taśm.

— Czy można jej wierzyć?

— A mnie i tobie?

— Co?

— Czy można wierzyć nam: mnie i tobie? Mam na myśli nasze wrażenia. Gdzie kryteria obiektywizmu?

— Mimo wszystko… jest nas dwóch.

— I nasze wrażenia też są różne. Ty słyszałeś w nocy coś, co nazywasz kakofonią. Ja nie słyszałem nic, spałem… A ona… W końcu jej opowiadanie ma wewnętrzną logikę: w niczym nie jest podobne do nierozumnych bredni.

— Co, chce pan powiedzieć, że tak właśnie było, jak ona mówi? Że pan ma luki w pamięci, a ja zmartwychwstałem?

— Tego nie mówię, ale coś mnie tu niepokoi. Trzeba szybko kończyć remont silników.

— W końcu Veil twierdzi, że remont skończyliśmy wczoraj.

— Chciałbym, żeby tak było. Pracy jest jeszcze na cały dzień, a bez Veil być może i na dwa dni. A na nią dzisiaj nie można liczyć. Gdybyśmy wiedzieli dokładnie, które kondensatory mają przebicia…

— Mam świetną myśl, kapitanie. Zrobimy teraz tak, że cały pański niepokój zniknie jak ręką odjął.

— Co chcesz uczynić?

— Nie ja, a pan to zrobi. Pójdzie pan do Veil i zapyta, które kondensatory wczoraj wymienialiśmy. Przecież ona utrzymuje, że wczoraj zakończyliśmy remont.

— Nie należy jej niepokoić. Niech odpoczywa.

— Chce pan zachować uczucie „zaniepokojenia”? Ja bym zapytał. W ostateczności rozwiałaby się połowa wątpliwości, pańskich wątpliwości, kapitanie.

— Moich wątpliwości to nie rozwieje. To, co z nami się dzieje, zupełnie przypomina historię Sherry’ego. Na szóstej Beta Łabędzia, gdzie wylądowali, aby zlikwidować awarię, także znaleźli tylko owady…

— Nawiasem mówiąc, kapitanie — Loor uśmiecha się zmieszany — czy zechciałby pan rozpocząć pracę sam, a ja spróbuję złowić kilka egzemplarzy tutejszej fauny? Siatką nie będzie to trudno. To uspokoiłoby Veil. Jest śmiertelnie przerażona tymi ważkami. A sądząc z jej opowiadania, pan nie zezwolił mi wyławiać ważek z jeziora.

— I teraz nie zezwolę. Pójdziemy razem później. Przede wszystkim należy skończyć remont.

— Znowu dokładnie to samo, jak w jej opowiadaniu, kapitanie — Loor uśmiecha się, ale w jego oczach czai się złość.

Po południu Veil zeszła do przedziału mechanizmów kontrolnych. Kapitan w roboczym kombinezonie siedział wierzchem na osłonie jednej z maszyn elektronowych, pod samym sufitem komory.

— No tak — krzyknął z góry, zobaczywszy Veil — tylko ciebie tu jeszcze brakowało.

— Przyszłam pomóc.

— Obejdziemy się bez ciebie. Wracaj do swojej kabiny, albo wyjdź na mostek pooddychać świeżym powietrzem.

— Nie chcę… A gdzie Loor?

— Na dole, sprawdza wzmacniacz pola magnetycznego.

— Po co? Tam jest wszystko w porządku.

— A skąd to wiesz?

— Już mówiłam… Zresztą, pan mi nie wierzy. — Veil przygryzła wargi. — Jak mam pana przekonać? A uszkodzone kondensatory pan wymienił?

— Jeszcze nie, trzeba je najpierw znaleźć.

— Wobec tego niech pan słucha. To K–1014 i L–0976 w czwartym obwodzie.

— Jesteś pewna? Dobrze, zobaczę, tylko skończę z tymi przewodami.

— A tam zepsuł się selektor, czy tak?

— Tak… To znaczy nie… Nic podobnego…

— Mówi pan nieprawdę. To selektor. On właśnie jest sprzężony z kondensatorem L—0976 czwartego obwodu.

— Idź do swojej kabiny, wróżko.

— Już idę. Dlaczego pan tak…

Kiedy drzwi przedziału mechanizmów kontrolnych zamknęły się za Veil, kapitan wytarł rękawem kombinezonu pot z czoła i chwilę siedział nieruchomo. Potem szybko zszedł na dół, otworzył osłony chodnika czwartego obwodu. Jakiś czas dosłownie przekopywał się w gęstej sieci różnorodnych przewodów, kwarcowych płytek, mikroskopijnych lamp kryształkowych. Kiwając z niedowierzaniem głową, wyciągnął dwie maleńkie białe tabliczki, sprawdził ich numery i wsunął w kieszeń kombinezonu. Potem podszedł do ekranu urządzenia rozmówniczego.

— Loor! Co u ciebie słychać?

Ekran rozświetlił się i pojawiła się na nim twarz Loora.

— Wszystko w porządku, szefie. Kończę sprawdzanie wzmacniacza.

— Znalazłeś coś?

— Nie.

— Wyłaź na górę. Złapałem właściwe kondensatory. Dwa w czwartym obwodzie. Zaraz je wymienimy i koniec.

— Wspaniale, kapitanie, i pójdziemy na ważki.

— No, to wszystko — powiedział kapitan, wyłączając aparaturę kontrolną. — Teraz „Wicher” przygotowany jest na każdą niespodziankę.

W trójkę — kapitan, Veil i Loor — siedzieli w kabinie sterowniczej statku.

— A co było potem, Veil? — zapytał kapitan po chwili milczenia.

— Potem sprzeczaliście się, jak je łowić, Loor poszedł z siatką na brzeg jeziora, a my zostaliśmy na mostku. Nic nie złowił, i wtedy pan…

— Jak możesz nie pamiętać tego wszystkiego, Loor?

— Żarty posuwają się zbyt daleko, kapitanie, domagam się…

— Znowu zginiesz, ale po raz drugi możesz nie zmartwychwstać. One po prostu nie zechcą drugi raz zawrócić czasu wstecz…

— Bzdura! To jest tylko chorobliwe bredzenie.

— Ale ona prawidłowo wskazywała numery przebitych kondensatorów. Skąd mogła je znać?

— Zbieg okoliczności.

— Sam w to nie wierzysz, Loor. — Głos kapitana zrobił się surowy. — Teraz zrozumiałem, dlaczego zginął Sherry i jego towarzysze. Wśród nich nie było Veil, i wszyscy, albo prawie wszyscy, byli tacy jak ty, jak ty…

— Nie możemy opuścić planety, na której odkryliśmy życie organiczne, nie zabrawszy ze sobą jego okazów.

— Okazów czego?

— Pan rozumie, co mam na myśli.

— A jeżeli spotkałbyś tu istoty podobne do nas, też zechciałbyś wziąć „okazy”?

— Chodzi tutaj o owady.

— Ale my mamy już wystarczającą ilość powodów, aby sądzić, że te „owady” to jakaś część czy jakiś przejaw wysoko zorganizowanego rozumnego życia. Życia absolutnie nie pojętego dla nas, ale najwidoczniej stojącego znacznie wyżej od ziemskiego. Można nawet przypuszczać, że potrafią one kierować czasem. My pierwsi, wylądowawszy tutaj, staliśmy się dla nich obiektem jakiegoś eksperymentu, przy czym był to eksperyment bardziej humanitarny niż nasz wczorajszy.

— To wszystko przypuszczenia, bazujące na bredniach, halucynacjach, to nie ma żadnej racjonalnej podstawy.

— Ale to, co ty nazywasz halucynacjami, prawdopodobnie jest związane z ich próbami nawiązania z nami kontaktu. Z nas trojga tylko Veil obdarzona jest zdolnościami do utrzymywania takiego kontaktu, tle nawet jej predyspozycje okazały się niewystarczające. Zrozumiałeś ich próby opacznie, a ja po prostu jestem nie podatny na ich sygnały. Nigdy nie pasjonowałem się muzyką. A muzyka, najwidoczniej, to jedyna nić dostępna naszemu i ich rozumieniu. We wszystkim innym jesteśmy sobie obcy. Oni to zrozumieli od razu. Veil zrozumiała przy ich pomocy, ja przy jej pomocy, tylko ty uparcie obstajesz przy swoim.

— Powtarzam, to wszystko hipotezy, w dodatku wątpliwe.

— Czego więc chcesz?

— Chcę dowodów, a do tego potrzebne mi są ważki.

— Ależ Loor — wtrąciła się milcząca przez cały czas Veil. — To nie ważki. To coś zupełnie innego. Możliwe nawet, że nie owady. Do tej pory stoi mi przed oczami ognista trąba, w którą zamienił się jeden z rojów, atakowany wczoraj silnym promieniowaniem. Kapitan nie pamięta tego, ale ja… ja…

— O, kiedyż będę mógł się przekonać, że to nie owady…

— Wtedy będzie za późno, Loor… Przecież już znalazłam ciebie leżącego bez oznak życia, i kapitan… powiedział, że nie żyjesz. Byłeś martwy, Loor, zrozum to… Oni coś zrobili z czasem, prawdopodobnie po to, żebyśmy zrozumieli całą głębię swoich błędów. Jeśli szczęśliwie wrócimy na Ziemię, konfrontacja absolutnych liczników czasu z pewnością wykaże, że ten dzień, którego wy z kapitanem nie pamiętacie, a ja pamiętam, przeżyliśmy rzeczywiście.

— Słuchając was dwojga, sam wkrótce oszaleję! — krzyknął zapamiętale Loor. — Zrozumcie, że ja nie wierzę, nie wierzę w te wszystkie bajania. Jestem uczonym, rozumiecie, uczonym…

— Bardzo dobrze — przerywa kapitan — czego więc chce uczony?

— Zabrać okazy przed startem. Kilka egzemplarzy…

— A jeżeli ta chwalebna chęć uczonego będzie zagrażała życiu wszystkich uczestników ekspedycji?

— A więc tego się boicie? Znakomicie! Ja zostanę tutaj z niezbędną aparaturą, pan wyprowadzi „Wichra” na jakąkolwiek odległą orbitę, a potem wrócicie i załadujecie mnie i moją kolekcję.

— Albo trupa uczonego.

— Niewykluczony jest i taki wariant. Potwierdzi on waszą rację.

— Ale one mogą po nieudanym eksperymencie unicestwić przy lądowaniu i „Wichra”, słusznie obawiając się kontynuacji podobnych eksperymentów.

— Dobrze, będziemy utrzymywać łączność radiową. Jeżeli po eksperymencie nie odezwę się, wyprowadźcie „Wichra” w drogę powrotną bez lądowania.

— Jak cię przekonać, Loor?

— Nie przekonacie mnie.

— Ależ to szaleństwo!

— Pan jest szaleńcem. Pan i Veil. Szaleńcy i tchórze.

— Opamiętaj się, Loor!

— Szaleńcy, powtarzam. Straciliście kontrolę nad własnymi wrażeniami, nie widzicie różnicy pomiędzy otaczającym was realnym światem a mirażami, które sami wymyśliliście…

— Dość! Jako kapitan zabraniam ci! To rozkaz…

— Może mi pan kazać zamilknąć, ale na Ziemi pan odpowie za to. I za lekceważenie nauki.

— Gdybyśmy byli w dwójkę z tobą, Loor — głos kapitana robi się ochrypły ze wzruszenia — zezwoliłbym ci na powtórzenie eksperymentu. Tacy ludzie jak ty i Sherry nie oglądają się na nic. Nauka nałożyła wam na oczy końskie okulary. Ale ryzykować jeszcze życiem Veil nie mogę i nie będę.

— Wymówka, kapitanie.

— Zrozum, Loor — cicho mówi Veil — przy takim postawieniu zagadnienia, przy takiej argumentacji obu stron — mam na myśli ciebie i nas z kapitanem — ja także poszłabym na ryzyko powtórnego eksperymentu, chociaż byłoby mi bardzo straszno, nie o siebie oczywiście, o ciebie… Ale jest jeszcze jeden aspekt naszego sporu: oni… My nie wiemy, co znaczy dla nich oddzielenie czy nawet unicestwienie kilku ważek. Być może, to także zagłada rozumnych istot.

— Jeżeli jest tak, jak mówisz, oni powinni przerwać próby kontaktu… Innymi słowy, ważki dziś wieczorem nie pojawią się.

— Niezła myśl — kapitan unosi głowę. — To może rozwiązać spór. Jeśli mamy do czynienia z rozumnymi siłami, a ja w to prawie nie wątpię, i jeśli eksperyment Loora jest niebezpieczny dla nich, one nie przylecą dzisiaj. W ogóle nie pojawią się więcej, póki „Wicher” pozostaje tutaj. Kto wie — być może, ich pojawienie się należy wiązać właśnie z naszą obecnością? Być może wszystko, co widzimy dokoła — to tylko miraż, stałe złudzenie wzrokowe, wywołane przez nie znane nam siły. A ważki — to tylko część tego urojenia. Przecież wtedy, tego wieczoru, dzień czy dwa dni temu, powiedziałem wam nieprawdę… Pamiętacie, posłałem was, byście włożyli hełmy, a sam zszedłem na dół. Zszedłem dlatego, że usłyszałem coś… Być może, była to melodia, o której opowiadała Veil. Nie wiem. One wtedy nie pogrążyły się w wodzie. Po prostu rozpłynęły się w powietrzu wraz z cichnącą melodią. Zawołałem was, żeby opowiedzieć o tym, tam, na miejscu, gdzie to wszystko się zdarzyło, i nie odważyłem się… Ja też pomyślałem wtedy o halucynacji… Chciałem sprawdzić…

— Doprawdy źle, że nie opowiedział pan o tym od razu — szepnęła Veil.

— Doprawdy… Więc Loor, jeśli jeszcze nalegasz, możesz powtórzyć swój eksperyment. Ale spiesz się, słońce już nisko.

Loor uważnie spojrzał na kapitana:

— Sądzi pan, że ich nie będzie?

— Myślę, że nie.

— Jeśli tak, straciliśmy jedyną okazję…

— Ale prawdopodobnie zyskaliśmy coś innego.

— Co mianowicie?

— Przyszłość pokaże.

Ważki nie pojawiły się. I niezwykła muzyka nie zabrzmiała już więcej w nocnej ciszy. Próżno Veil i jej towarzysze wytężali słuch… Rano okazało się, że zwiędły kwiaty i trawy, rzeki stały się płytkie, i tylko zimny, porywisty wiatr gonił chmury kłującego piasku. Kapitan poczekał jeszcze kilka dni. Z każdym dniem okolica przybierała coraz bardziej dziki wygląd, i gdy „Wicher”, wzbijając tumany piasku i pyłu, wzniósł się nad równinami, w dole, jak wzrokiem sięgnąć, rozpościerała się martwa pustynia.

— To wszystko bardzo przypomina zmiany pór roku — powiedział Loor obserwując przez wizjer niknącą planetę.

— To wszystko bardzo przypomina klęskę — wymruczał kapitan — zdaje się, że stracili wszystkie zainteresowania nami wcześniej, niż my zdążyliśmy cokolwiek zrozumieć.

Veil nic nie mówiła; myślała o dalekiej Ziemi — maleńkiej cząsteczce bezgranicznego świata, i o ludzkim rozumie — maleńkiej iskierce jakiegoś gigantycznego, zagadkowego ogniska…

Przetłumaczył Jerzy Kaczmarek

Paweł Weżinow

Błękitne motyle

1

Śniło mu się zielone niebo, po którym wolno wędrowały pierzaste obłoki nad nie kończącą się równiną. Śniły mu się urwiste skały, a pośród nich błyszczące, jak błękitne oko, jezioro górskie. Śniły mu się czerwone dachy, widoczne spod ciemnozielonych gałęzi sosen, i wyraźnie czuł słodkawy zapach żywicy.

— Pora wstawać, Alek!

— Tak, mamo — powiedział cicho.

Jakaś nieśmiała tkliwość, delikatna jak dotyk ręki, ukoiła jego serce. Teraz unosił się jak obłok nad stepem, widział pstre grzbiety antylop i zdawało mu się, że płyną przez gęstą trawę.

Raptownie otworzył oczy — pochylała się nad nim żelazna twarz Diraka.

— Jesteśmy u celu? — spytał.

— Tak, Alek — powiedział robot. — Pora wstawać.

Człowiek ledwie zauważalnie westchnął. Rozejrzał się i nagle powróciła mu świadomość. Wiedział już, że znajduje się w komorze dla rekonwalescentów, że leci „Neptunem” i że Ziemia, o której śnił, jest odległa od nich szesnaście lat świetlnych. Ale w każdym z owych dni, które upłynęły, w każdym momencie wędrówki tym zagubionym w chaosie pyłkiem Alek czuł Ziemię w sobie, czuł ją w każdej ze swoich komórek.

— Wspominałeś matkę, Alek. Nie wiedziałem, że miałeś matkę — powiedział robot.

Serce mu się ścisnęło. Ten dziwaczny twór Bagrationowa, o twarzy „Myśliciela” Rodina, mówił najbardziej okrutnym ze wszystkich języków — bezbłędnym, konkretnym językiem maszyny. Tak, kiedyś miał matkę. Dawno, dawno temu! Szesnaście lat, które statek kosmiczny nieubłaganie rozciągał w czasie, już od dawna położyły kres życiu najdroższych mu ludzi, tych, którzy zostali na Ziemi.

— Tak, miałem — powiedział cicho.

— A dlaczego nie przyszła na kosmodrom, kiedy opuszczałeś Ziemię?

— To było dla niej za trudne, Dirak. Za trudne dla jej zwykłego matczynego serca.

— Tak, rozumiem — powiedział robot. Ale nie rozumiał, Dirak nigdy nie będzie w stanie tego zrozumieć.

— A jednak wiele osób was odprowadzało — znów odezwał się Dirak. — Czyżby wszyscy byli pozbawieni serca?

Nagle wydało się Alkowi, że nie znajduje się w komorze „Neptuna”, lecz pod kryształową kopułą obserwatorium. Tuż przy swojej twarzy zobaczył pełne troski, krótkowzroczne oczy matki.

— Czy jesteś pewien, Alek, że powinieneś?

— Tak, mamo. Jestem pewien…

— Czyżby nasz biedny świat był dla ciebie za mały? Nie możesz sobie znaleźć w nim miejsca?

— Nie mów tak… Wiem, że jest najwspanialszy ze wszystkich światów…

— A jednak chcesz go opuścić?

— Muszę — powiedział.

— Mój biedny chłopiec! — Matka miała mokrą od łez twarz. — Mój mały, biedny chłopiec…

Słońce świeciło na bezchmurnym niebie, dmuchał lekki, ciepły wiatr, spomiędzy betonowych płyt kosmodromu wyzierała anemiczna wiosenna trawa. Kiedy wchodził po stromych stopniach statku kosmicznego, każdy jego ruch rejestrowały setki obiektywów. Nie odwrócił się, nie miał siły spojrzeć raz jeszcze na tych, którzy żegnali się z nim na zawsze. Potem przez wiele miesięcy nie chciał patrzeć na maleńką gwiazdę, wysyłającą swoje blade, smutne światło w nieskończoność…

— Źle się poczułeś, Alek? — spytał robot.

Alek drgnął.

— Nie, nic mi nie jest… Czuję się zupełnie dobrze! A co z Kazimierzem, Dirak?

— Jest teraz w komorze biologicznej.

— Chciałbym go zobaczyć.

Robot nacisnął jeden z guzików na niewielkim pulpicie i ekran rozjaśnił się. Kazimierz leżał na wpół goły pod oślepiającym reflektorem. Był blady i nieruchomy, jeszcze nie odzyskał przytomności. W cienkich, przeźroczystych bioprzewodach, które omotały gęstą siecią jego potężną klatkę piersiową, pulsowała plazma. Nie było wątpliwości, że Dirak zrobił wszystko, co trzeba a mimo to ogarnął Alka jakiś niewytłumaczalny lęk. Surowe, ostre rysy Kazimierza zdawały się być pozbawione życia, jego oczy zapadły się głęboko, jak oczy człowieka, który umarł. Cokolwiek by się twierdziło, anabioza niewiele różni się od śmierci, chociaż czas jej trwania jest ściśle określony.

— Jaki jest jego stan? — spytał niespokojnie Alek.

— Wszystko w porządku. Po dwóch godzinach go obudzę. Za chwilę przyniosę ci coś do jedzenia, staraj się trochę przełknąć…

— Postaram się, Dirak! — Alek z trudem się uśmiechnął. — Jak sądzisz, czy mógłbym się już podnieść?

— Udałoby ci się nie gorzej niż zawsze — powiedział z przekonaniem Dirak.

— No to spróbuję…

— Nie, jeszcze za wcześnie.

— Tak bardzo chciałbym, Dirak! Proszę cię, podaj mi rękę.

Robot chwilę milczał. Życzenia ludzi były dla niego rozkazem. Nie wypełniał tylko życzeń, które narażały ich na poważne niebezpieczeństwo. Teraz oczywiście żadnego poważnego niebezpieczeństwa nie było.

— Dobrze — powiedział robot. — Ale tylko na krótko…

Podał mu zimną, żelazną dłoń, obciągniętą miękką rękawicą. Alek uniósł się powoli, ale zaraz opadł, zrobiło mu się słabo.

— Tak, rzeczywiście, jeszcze za wcześnie — jęknął cicho. — Przynieś mi coś do jedzenia, Dirak. Może potem będę miał więcej siły…

Dirak popatrzył na niego wypukłymi, błyszczącymi soczewkami i wyszedł bezszelestnie.

Nad głową Alka pracował niestrudzenie zegar, okrągły, stary, śmieszny zegar. Czas płatał mu figle, ale zegar jak gdyby nigdy nic z pedantyczną dokładnością wciąż odmierzał swoje fałszywe godziny. Zdawał się ślepy i bezsilny jak starzec, i tylko Dirak zwracał czasem na niego uwagę. Alek z zapartym tchem obserwował teraz błyszczącą gwiazdę, ku której tyle lat już lecieli. Nawet gołym okiem można było zobaczyć Hele — zdawała się maleńką, błękitną gwiazdką, zimną i nieruchomą. Nie wiedział, dlaczego budzi w nim teraz niezrozumiałą wrogość. Do głosu dochodziło pełne cichej goryczy cierpienie. Cokolwiek jest na tej gwieździe, nigdy nie będzie tym, czego pragnął. Hela pozostanie na zawsze dla niego obca, daleka i niezrozumiała. Jeśli nawet żyją tam rozumne istoty, nigdy nie pojmą jego ani jego uczuć. Teraz, kiedy był u progu celu, nawet bał się o nim myśleć.

Nagle ekran rozbłysnął, zobaczył przed sobą Kazimierza — jego bladą twarz i oczy, które się uśmiechały.

— Witaj! — zawołał Alek serdecznie. — Jak się czujesz?

— Wspaniale — odpowiedział Kazimierz słabym głosem. — Wspaniale, stary. A ty?

— Jak Winetou, wódz indiański — roześmiał się Alek. — Wiesz, że się zmieniłeś? Wyglądasz młodziej!

— Słowo honoru, ty też… Widziałeś Hele?

— No cóż, taka sobie zwykła gwiazda — powiedział Alek. — Wydaje się, że nie było warto z jej powodu robić taki szmat drogi.

Po twarzy pilota przemknął cień.

— Z jej powodu — powtórzył. — Słowo honoru, Alek, z jej powodu nie ruszyłbym nawet palcem.

— Tak, wiem, co masz na myśli — uśmiechnął się gorzko Alek. — Ale czy nie wydaje ci się, że coś, co musi udowodnić swoje istnienie, nie jest czymś prawdziwym… Sens rzeczy zawarty jest w nich samych…

Pilot nie od razu odpowiedział. Kiedyś on również przeżywał gorzkie i straszne chwile zwątpienia. A wówczas ten wątłej budowy uczony z oczami i twarzą poety umiał mu dodać otuchy.

— Nie myśl o tym, Alek — pilot zmienił temat. — Lecimy i dolecimy do celu. A kiedy znajdziemy się już na miejscu, będziemy mieli jeszcze wspanialszy cel — powrót.

— To prawda…

— Czy wydarzyło się coś nowego wtedy, gdy spaliśmy?

— Nie. Nic szczególnego. Zwykłe, banalne historie; asteroidy, nieoczekiwanie silne promieniowanie… Ale ta stara landara trzyma się świetnie.

— Dzięki Dirakowi, oczywiście. Nie sądzisz, Alek, że cały ten wszechświat jest diabelnie nudny, w każdym miejscu taki sam.

— Chyba dlatego, mój drogi, że nie napotkaliśmy jeszcze objawów życia.

Pilot wzruszył ramionami.

— Kto wie… — mruknął. — Wcale bym się nie zdziwił, gdyby na Heli przywitał nas Bagrationow.

Drzwi do komory otworzyły się bezszelestnie, pojawił się Dirak. Nim odezwał się, sprawdził, czy z tacy zniknęło jedzenie.

— W porządku — powiedział. — A ty, Kazimierzu, nie jesteś głodny?

— Jak wilk! — wykrzyknął pilot. — Ale tęsknię do prawdziwej kuchni, nie do takiej jak twoja, przyjacielu.

— Dlaczego moja? Zapomniałeś chyba, że aż trzy instytuty przygotowywały wasze posiłki.

— A niech to diabli! — pilot był szczerze oburzony.

— A pamiętasz, coś powiedział z okazji udzielania wywiadu dla prasy? — dręczył go Dirak.

— Pluję sobie do dziś w brodę…

— Twój język jest strasznie niechlujny — stwierdził z niewzruszonym spokojem robot. — To nie jest język podróżników kosmicznych.

— Masz rację! I możesz się nią wypchać!

Dirak zabrał tacę, ale przy drzwiach jeszcze się zatrzymał.

— Może chcecie obejrzeć jakiś film?

— Dziękuję — powiedział pilot. — Nie mam zamiaru usnąć.

— A ty, Alek?

— Chętnie bym coś obejrzał… Wybierz jakiś film z najstarszego archiwum… Coś o Indianach albo o duchach.

— Świetnie! — zawołał Kazimierz. — Ja też chętnie obejrzałbym coś o duchach. Już po dziurki w nosie mam tej kosmicznej nudy.

Drzwi zamknęły się bezszelestnie.

2

Rakieta oddzieliła się od statku kosmicznego tak lekko i zwinnie, jak mały kangur, który opuszcza na chwilę bezpieczny schowek w bliskości łona matki. Kazimierz, stojący przy pulpicie sterowniczym, widział jeszcze przez chwilę cienki, czerwony ślad, a potem rakieta pozostała gdzieś w tyle i zgasła jak rzucony w ciemność papieros. Kazimierz poczuł paniczny lęk przed samotnością. Dlaczego pozwolił im opuścić statek? Cóż będzie robić sam w tej straszliwej pustce, jeśli im się coś złego przytrafi?

W dole pod statkiem widział błękitną i tajemniczą Hele, niewiele większą od ziemskiego księżyca. Przez cienkie zasłony chmur przezierała jej gładka powierzchnia, ciemniejsza przy równiku, przeźroczyście błękitna na biegunach. Silny teleskop na statku kosmicznym przez trzy dni obmacywał ją uważnie, nim wybrali miejsce do lądowania. Na planecie nie było kontynentów — ląd obejmował szerokim pasem całą jej centralną część. Nie było widać gór ani mórz wewnętrznych. Nie było nawet wysp na dwóch spokojnych oceanach wokół biegunów. Ziemię planety pokrywały nie kończące się lasy, tu i ówdzie przecięte błękitnym mieczem jeziora.

— Jeśli rzeczywiście są tu jakieś istoty — myślał Kazimierz — niewiele się chyba różnią od orangutanów. Że też do takiej menażerii odważyłem się posłać swego jedynego przyjaciela!

Sięgnął ręką do pulpitu, ekran rozjaśnił się. Zobaczył wzburzoną twarz Alka i jego oczy niespokojne wpatrujące się w planetę. Obok Alka stał robot zajęty jakimiś czynnościami przy pulpicie sterowniczym. Jego żelazna twarz jak zawsze była spokojna i pozbawiona wyrazu.

— Jak się czujesz, chłopie? — spytał siląc się na wesołość Kazimierz. — Co sądzisz o szybkości?

— Straszliwa — powiedział z zadowoleniem Alek. — Prawie sto kilometrów na sekundę.

— A jak pracują przyrządy?

— Wspaniale!

— Mimo to proszę cię, uważajcie — w głosie pilota można było wyczuć lęk. — Przypuszczam, że natraficie tam na komary wielkości gołębi…

— To nic strasznego — uśmiechnął się Alek. — Ja się o coś innego boję… Żeby planety nie połknął jakiś potwór morski.

— Oby mu stanęła kością w gardle! — powiedział z gniewem pilot. — Jeszcze raz cię proszę, uważaj!

Ekran w rakiecie zgasł. Teraz jeszcze jaśniej świeciła przed nimi Hela — piękna i spokojna. Jeszcze tylko dziesięć godzin lotu — maleńki krok w bezmiarze przestrzeni, którą przebyli.

Dirak w dalszym ciągu zajmował się aparaturą, w tej chwili nie interesowało go nic, nawet planeta, na której mieli lądować. Planeta była dla niego tylko punktem docelowym, nie wywoływała w nim żadnych uczuć. I o to właśnie chodziło. Na tym polegała jego wyższość nad ludźmi w czasie tej długiej wędrówki. W przeciwnym razie dawno by zwariował, sto razy zawróciłby statek w kierunku Ziemi lub opanowany szaleńczą wściekłością skierowałby go na któreś z rozżarzonych słońc. Ale ludzie wiedzieli, w czym tkwi jego siła, i spokojnie powierzyli mu swój los. Pozbawiony uczuć zdawał się straszniejszy od przyrody — bo był od niej niezależny. Dla Diraka nie istniały czas ani przestrzeń, nie istniała nawet materia, z której był stworzony. Wszystko, co go otaczało, było dla niego jedynie powodem do kalkulacji myślowych. Ale nawet jego potężny umysł, w którym zawarta była tak ogromna wiedza, nie był tym, co warunkowało jego istnienie. Jedynym i niezmiennym warunkiem jego istnienia byli ludzie i ich rozkazy — silniejsze i bardziej dominujące od wszelkich instynktów, którymi przyroda mogłaby obdarzyć żywe istoty. Bagrationow rzeczywiście stworzył coś, co być może było wspanialsze od nieskończoności kosmosu, po którym wędrowali.

Alek doskonale zdawał sobie z tego sprawę i nieraz z zapartym tchem wpatrywał się w twarz robota. Rysy jego twarzy, stworzone przez genialnego rzeźbiarza, tchnęły mądrością i szlachetnością. Bał się tylko patrzeć w puste oczy Diraka, w te błyszczące, nieruchome soczewki. Zdawało mu się, że zdradzi wówczas jakąś tajemnicę, naruszy decydujący o ich losach zakaz. A wtedy stanie się to najstraszliwsze — maszyna dokona procesu samouświadomienia. Właściwie Dirak miał do tego prawo, i Alka w takich chwilach nurtowało czasem niejasne poczucie winy. Próbował wówczas, nie wiadomo dlaczego, mówić ciepłym, łagodnym głosem, ale robot odpowiadał mu jak zawsze — uprzejmie i rozsądnie. To go drażniło. Tak, Alek często przyłapywał się na tym, że robot go drażni. Drażnił go przede wszystkim jego logiczny, pozbawiony wszelkich sprzeczności sposób myślenia i jego pewność siebie, a także lekceważenie tego wszystkiego, co wątpliwe i nie potwierdzone naukowo. To uczucie walczyło w człowieku z uczuciem wdzięczności, którą wywoływał w nim robot. I kiedy wdzięczność brała górę, Alek stawał się serdeczny i łaskawy.

Zbliżała się chwila lądowania.

— Jaka jest sytuacja, Dirak? — spytał Alek.

Robot nie odrywał się teraz od przyrządów ani na chwilę.

— Szybkość piętnaście kilometrów na sekundę — powiedział. — Odległość od…

— Pytam, czy wylądujemy pomyślnie…

— Nie widzę ani jednej przyczyny, która mogłaby zakłócić lądowanie…

Teraz planeta wypełniła sobą prawie cały horyzont, nie zdawała się już tak błękitna, miała odcień rezedy. Oślepiająco białe pióropusze obłoków szczelnie osłaniały nieznany kontynent. Nie było już widać jeziora, na którym powinni wylądować, jezioro znajdowało się po drugiej stronie planety, tam gdzie wstawał ranek.

— Wchodzimy w najwyższe warstwy atmosfery — powiedział Dirak. — Gęstość powietrza wyższa niż się spodziewaliśmy…

— Zmniejsz szybkość!

— Przecież wiesz, Alek, że regulator jest automatyczny.

— Niezbyt dowierzam automatom — wyjaśnił uprzejmie człowiek.

— Ale ja im wierzę — powiedział robot. — Do tej pory ani jeden z automatów nas nie zawiódł.

— Do tej pory, to nie znaczy zawsze.

— Oczywiście, masz rację — ciągnął spokojnie Dirak. — Mimo wszystko nie widzę powodu do obaw. W konstrukcji automatów wzięto poprawkę na różne nieprzewidziane okoliczności.

Po upływie godziny przelatywali już nad jeziorem, które cienką, błękitną kreską przecinało nie kończący się las. Dirak przez cały czas nie odrywał spojrzenia od przyrządów.

— Długość jeziora osiemdziesiąt kilometrów — informował. — Przeciętna szerokość około piętnastu kilometrów. Głębokość w środkowej części trzysta metrów, przy brzegach około dwustu. — Po kilku sekundach dodał: — Wyjątkowo dobre warunki do lądowania i startu.

Musieli jeszcze raz okrążyć całą planetę. Stopniowo wytracali wysokość, by z minimalną szybkością wylądować na powierzchni jeziora. Znowu noc i znowu dzień, jak we śnie. Obłoki się zagęściły. Teraz już tylko w przerwach między nimi można było dostrzec skrawki lądu.

Wreszcie Dirak powiedział:

— Przygotuj się!

Rakieta pogrążyła się w mlecznobiałych obłokach, i Alek poczuł, że serce drży mu ze szczęścia. Te miękkie, białe obłoki po beznadziejnej pustce wszechświata wydały się wędrowcowi czymś ciepłym i bliskim jak gruchanie gołębi, jak pieśń, jak dotyk ręki matczynej — jak to wszystko, co utracił na dalekiej Ziemi.

Nagle rozbłysła błękitna, gładka powierzchnia jeziora. Wydawało mu się, że cały pogrąża się w błękicie. Raptowny wstrząs! Rakieta zanurzyła się w wodną przepaść i teraz wokół niej nie było już nic oprócz zielonkawego mroku, który snuł się za kryształowo przejrzystymi iluminatorami.

3

Kiedy wyszli na brzeg, mżył orzeźwiający deszcz. Chmury wkrótce rozwarły się i pojawiło się nad nimi czyste niebo.

Alek stał na brzegu i czuł pod stopami ciepłą, podobną do tamtej ziemię. Patrzył w niebo i nie mógł powstrzymać łez, które bezwiednie spływały po policzkach. Wreszcie spełnił się tak długo oczekiwany cud. Znów pod stopami miał grunt, a w górze niebo i obłoki. Oddychał prawdziwym powietrzem, a nad nim promieniowało naturalne źródło światła. Przyroda parowała ciepłem, jego zmysły znów funkcjonowały. Tylko głos utracił, nie mógł wydobyć z siebie słowa. Oddychał głęboko i czuł, jak stopniowo powracają mu siły i nie dająca się zagłuszyć żądza życia.

Dwa kroki od niego stał Dirak i wolno niczym kamera obracał żelazną głowę. Zresztą jego głowa była kamerą. To, co się wokół nich działo, rejestrowała w miniaturowych kasetkach jako obraz i dźwięk. A więc wszystko, na co spojrzały zimne, pozbawione wyrazu oczy Diraka, stawało się nieśmiertelne. Potem na Ziemi będą mogli to odtwarzać tysiące razy dopóki ludzie zechcą się tym interesować.

Wreszcie Alek zdołał się jakoś opanować.

— Co o tym sądzisz, Dirak? — spytał zdławionym głosem.

— Wszystkiego się spodziewałem — powiedział robot — Tylko nie tego.

— Wydaje ci się wspaniałe? — pytał dalej Alek.

— Przypomina mi to jakieś wielkie widowisko.

Alek gotów był przysiąc, że w głosie Diraka czuje rozczarowanie. Jeszcze raz się rozejrzał, starając się nie poddawać emocjom. Tak, rzeczywiście, w tym wszystkim, co ich otaczało, było coś zastanawiającego, ale co — jeszcze nie wiedział. I chyba tą niezwykłością nie była różniąca się od ziemskiej przyroda. Drzewa wokół nich podobne były raczej do gigantycznych kwiatów niż do prawdziwych drzew. Ogromne, mieczowate liście, wysokości kilkudziesięciu metrów, wyrastały wprost z ziemi. Między tymi liśćmi sterczały grube, zielone pnie o gładkiej powierzchni, z ich wierzchołków wyrastały kwiaty w kształcie dzwonów — żółtych, bladoróżowych, turkusowych. Alka ogarnęło nagle dziwaczne uczucie. Zdawało mu się, że jest małą, nędzna mrówką i pełznie po ogromnym zagonie tulipanów. Ziemię pokrywał sprężysty mech, którego wygląd budził skojarzenia z włóknem syntetycznym. Dziwny las, dziewiczy, nietknięty, jakby to był pierwszy dzień jego istnienia.

— Co o tym sądzisz, Dirak? — znów zadał to samo pytanie Alek.

— Przypatrz się — powiedział robot. — Żadnego znaku życia. Już dwadzieścia minut stoimy na brzegu, a nie spostrzegłem nawet muchy.

— Czyżby? — zdziwił się Alek.

— Zauważyłbym nawet mrówkę w trawie — z przekonaniem stwierdził Dirak. — Ale jej tu nie ma. Tak jakby wszystko zostało stworzone w jakimś gigantycznym laboratorium.

Alek popatrzył na niego ze zdumieniem. Ogarnęło go lekkie jak tchnienie, nieuświadomione w pełni uczucie lęku.

— Nie spiesz się z oceną, Dirak. Przejdziemy się, popatrzymy z bliska.

— Masz rację. W zasadzie nie widzę powodu, by nie mogły tu istnieć wyższe organizmy.

— Wobec tego ruszamy. Wziąłeś broń?

Dirak, gdyby mógł, uśmiechnąłby się pobłażliwie. Ludzie zadają czasem niemądre pytania. Jego najważniejszym zadaniem w tej ekspedycji była ochrona człowieka. Miał czuwać nad jego bezpieczeństwem, a wszystko inne — to sprawy drugoplanowe.

Ruszyli wolno wzdłuż brzegu. Nie mogli posuwać się szybciej, trwa była tak sprężysta, że przy każdym kroku łapała ich jak w sidła. Dirak zdołał oderwać jedno źdźbło i uważnie je teraz oglądał.

— Najzwyklejsza w świecie roślina — stwierdził. — Zachodzi w niej normalny proces fotosyntezy. Nie może być inaczej. W przeciwnym razie, skąd by się tu wziął tlen?

Wędrowali tak już około godziny. Alek poczuł się zmęczony.

— Wróćmy już — zaproponował. — Lepiej wybrać się łazikiem.

I w tej właśnie chwili przyleciał pierwszy motyl. Sfrunął z ogromnego żółtego kwiatu i siadł w odległości dziesięciu metrów od nich. Był to motyl olbrzym — rozpiętość jego skrzydeł przekraczała trzy metry. Ale nie to zdumiało Alka. Wprawiła go w osłupienie niezwykła piękność motyla — choć może ta piękność była dziwaczna i zbyt dekoracyjna. Motyl miał skrzydła aksamitnobłękitne, zaznaczały się na nich ciemniejsze pasma żyłek i jasno—żółte plamki. Smukłe, pełne gracji czułki, zakończone małymi żółtymi kuleczkami, poruszały się teraz niespokojnie. Jego tułów, tęczujący różnobarwnymi odblaskami, spowijał jakiś delikatny materiał, którego nie mogłyby stworzyć ręce człowieka. Mimo niezwykłych rozmiarów motyl zdawał się lekki, kształtny i delikatny jak kwiat.

— On na nas patrzy — powiedział zaskoczony Alek.

Motyl rzeczywiście patrzył na nich czarnymi, pełnymi blasku oczami. Mimo że dzieliło ich kilka metrów, Alek odczytał w jego spojrzeniu ciekawość, wzburzenie i niepokój. Nagle motyl poruszył lekko skrzydłami i do uszu Alka doleciały przedziwne melodyjne dźwięki.

— On coś powiedział! — wykrzyknął Alek.

Ale Dirak milczał zagadkowo. Jego supermózg dokonywał w tej chwili tysięcy kalkulacji myślowych na sekundę. Alek z niecierpliwością oczekiwał wyników.

— To jest zwykły owad — stwierdził robot.

Ten wniosek wydał się Alkowi nad wyraz skromny.

Alek ruszył ostrożnie w kierunku motyla. Szedł wolno, przystawał, by go nie spłoszyć. Motyl nawet nie drgnął, tylko czułki uniosły się w górę jak anteny, i Alek zauważył, jak niepokój w jego spojrzeniu stopniowo przeradza się w lęk. Raptem motyl rozpostarł skrzydła i odleciał. Lot jego był majestatyczny i pełen harmonii. Nie przypominał chaotycznego tańca motyli ziemskich. I w chwili, gdy miał osiąść na najbliższym drzewie, nagle wykonał obrót w powietrzu i ciężko zaczął spadać. Alek odwrócił się wstrząśnięty. Za jego plecami Dirak, jak zawsze obojętny i spokojny, składał swoją straszliwą broń fotonową.

— Ty chyba oszalałeś! — wrzasnął Alek.

— Mógł nam uciec — Dirak popatrzył na niego pustymi, pozbawionymi wyrazu soczewkami. — A przecież musimy zawieźć na Ziemię chociaż jeden egzemplarz…

— Ale to nie owad, głupcze — denerwował się Alek. — Nie rozpoznałeś, że to istota rozumna?

Jego gniew wytrącił z równowagi Diraka, zmieszany spuścił głowę. Po chwili odezwał się z wahaniem:

— Rozważmy wszystko spokojnie, Alek. Prawdopodobnie jest to zwykły owad. Istota rozumna nie siada na drzewach, ma dom, pracuje, tworzy dobra materialne… Widziałeś chyba, że ten motyl nie ma rąk, więc jak mógłby pracować?

W tej chwili Alek pojął, jak bezsensowny jest jego gniew.

— Moim zdaniem powinieneś nazywać się nie Dirak, ale Durak. Jesteś najzwyklejszym głupcem.

Ale robot się nie poddawał.

— Nie złość się, Alek. Staraj się pomyśleć spokojnie — ciągnął bezbarwnym głosem. — Wiesz dobrze, że nawet człowiek kromanioński miał przy sobie jakąś broń — kamień albo kij. Nosił też coś w rodzaju odzieży. A ten motyl nie dysponuje niczym więcej niż tym, co mu dała natura. Dla mnie to jest zupełnie jasne, że nie może wobec tego być istotą rozumną. A ty po prostu poddajesz się działaniu impulsów i popadasz w afektację…

Jak zawsze wywody Diraka były logiczne i trudno im było coś zarzucić.

— Cokolwiek byś powiedział, to nie zmienia faktu, że dokonałeś przed chwilą morderstwa — powiedział Alek. — Jesteś pierwszym na świecie robotem — mordercą…

Było to określenie, którego Dirak nie mógł przyswoić. W jego aparacie myślowym ulegało ono samounicestwieniu.

— Dobrze, Alek, powiedz mi, czym uzasadniasz swoje przypuszczenie? Dlaczego uważasz, że ten motyl był istotą rozumną?

— Widziałem jego spojrzenie — powiedział Alek z irytacją. — To mi wystarczyło. Takiego spojrzenia nie ma ani zwierzę, ani owad. Jedynie istota rozumna…

— To nie jest naukowe wyjaśnienie — powiedział z przekonaniem Dirak.

Alek machnął ręką i ruszył w kierunku martwego motyla. Rzeczywiście, Dirak był wyborowym strzelcem, promień fotonu trafił motyla w górną część tułowia. Małe osmalone piętno dokładnie wskazywało miejsce trafienia. Czarne, błyszczące oczy zgasły, w nieżywym motylu trudno już było dopatrzeć się podobieństwa do tej wspaniałej istoty, która jeszcze przed chwilą spoglądała na człowieka wyrazistymi, rozumnymi oczami.

— Odnieś go do rakiety — powiedział Alek. — I spróbuj zabalsamować.

Dirak uniósł motyla i w milczeniu oddalił się, by spełnić rozkaz. Błękitne skrzydła wlokły się po ziemi jak skrzydła anioła. Alek rozstrojony wewnętrznie ruszył za Dirakiem. Kiedy podchodzili do rakiety, Dirak odwrócił się i powiedział cicho:

— Nie wyobrażasz sobie, jaki jest lekki.

Alek uporczywie milczał.

Po dwóch godzinach opuścili rakietę i ruszyli w drogę małym, elektrycznym łazikiem. Chmury zniknęły z horyzontu, na czystym niebie świeciło jak ogromna gwiazda dalekie słońce. Pojazd sunął bezdźwięcznie po miękkim gruncie, nie musiał wyszukiwać drogi, drzewa rosły w sporej od siebie odległości. I Alek, i Dirak nie odzywali się słowem. Alek wciąż jeszcze był przygnębiony tym przykrym wydarzeniem, a Dirak jak zwykle zajmował się swoimi obliczeniami.

Jeszcze nie przebyli nawet kilku kilometrów, kiedy Dirak raptem zatrzymał się.

— Motyle — powiedział cicho. — Tym razem trzy.

Były tak samo błękitne i wspaniałe, jak ten, którego zabili. Bez jakichkolwiek objawów niepokoju przysiadły tuż przed łazikiem. Alek mógł dokładnie im się przyjrzeć. W ich spojrzeniach była ciekawość — nie strach. Po chwili, kiedy już napatrzyły się przybyszom, jak trzy stare kumy przysunęły się do siebie bliżej i z ożywieniem poruszyły czułkami. I znowu Alkowi wydało się, że słyszy cichą muzykę.

— Podaj mi magnetofon — zwrócił się do Diraka. Szybko zmienił taśmy, a potem ostrożnie otworzył drzwiczki łazika. Początkowo motyle nie zareagowały, ale kiedy wyszedł z pojazdu, niespokojnie zamachały skrzydłami i z błyskawiczną szybkością uniosły się w górę.

— Mogę się założyć, że wrócą — powiedział Alek. — Ale ty nie wyłaź, bo ich spłoszysz tym swoim żelaznym czerepem.

Postawił magnetofon na ziemi i nacisnął guzik. Po chwili w tym dziwacznym lesie zabrzmiało jedno z preludiów Brittena. Miniaturowy aparat czysto i bezbłędnie odtwarzał przejmującą melodię. Las wchłaniał ją, a miękkie, kryształowo czyste fale powietrza przekazywały ją dalej. Minęła prawie minuta, nim przyleciał pierwszy motyl. Usiadł blisko i zafascynowany wpatrywał się w pudełko magnetofonu. W chwilę później przyleciały jeszcze dwa. Z płochliwą ciekawością patrzyły na stojącego nieruchomo Alka. Trwało to jednak krótko, zaraz jakby o nim zapomniały. Zdawało się, że aparat je hipnotyzuje, podchodziły coraz bliżej i bliżej, ufne i łagodne, jakby zapomniały o wszystkim na świecie. Teraz z ich spojrzeń można było odczytać jedynie cichą radość i jakieś pełne szczęścia upojenie. Dopiero motyw burzy nagle wytrącił je z tego stanu, więc przestraszone poderwały się w górę, ale znów szybko powróciły na swoje dawne miejsca. Partię końcową wysłuchały z wyrazem osłupienia w oczach. Alek nacisnął guzik i dźwięki umilkły. Nastała długa chwila ciszy, a potem uniósł się w niebo chór niezwykłych dźwięków — były one nieśmiałe i zarazem błagalne.

— Jeszcze chcą słuchać — powiedział cicho Alek.

— Niewątpliwie — mruknął siedzący w żelaznej kabinie łazika robot.

Motyle z niepokojem spojrzały w kierunku pojazdu i znów poderwały się do lotu. Przysiadły jednak na pobliskich drzewach i do uszu Alka znów dotarła ich nieśmiała prośba.

— Na dzisiaj dosyć — uśmiechnął się i ruszył w kierunku łazika. — W drogę, Dirak.

Pojazd zaczął pełznąć bezszelestnie.

— No powiedz coś, Dirak — odezwał się Alek. — Chciałbym usłyszeć twoją kompetentną opinię…

Ale tym razem robot nie spieszył się z odpowiedzią. Dopiero po dłuższej chwili mruknął jakby niechętnie:

— Pierwsze wnioski wydają mi się wręcz absurdalne.

— To znaczy? — spytał z ironią człowiek.

— Odniosłem wrażenie, że nie przeraził ich pojazd, tylko my. Można by przypuścić, że taki pojazd już kiedyś widziały, a ludzi nie. Czyżby spodziewały się zobaczyć coś innego?

— Właśnie tak — kiwnął głową Alek. — Ale co jeszcze? Co sądzisz o ich reakcji na muzykę? Słuchały jej z takim skupieniem jak ludzie, a przy tym rozumiały ją lepiej od ludzi.

W tym punkcie Dirak nie zgadzał się z Alkiem.

— Nie wiem, czy znasz książkę Fanzena „Zwierzęta i muzyka” — zaczął. — Tam są opisane jeszcze ciekawsze przypadki…

W ciągu kilku godzin wędrówki błękitne motyle stale pojawiały się w ich polu widzenia, aż w pewnej chwili znikły bez śladu. Koło południa natrafili na coś, co sprawiło, że aparat myślowy Diraka rozjarzył się do białości. Znaleźli domy motyli.

Nie ulegało wątpliwości, że są to domy zbudowane przez istoty rozumne. Nawet Alek, który spodziewał się, że prędzej czy później natrafią na coś takiego, był wstrząśnięty tym odkryciem.

Na kilkumetrowych metalowych filarach wznosiły się trzy budynki zrobione ze szkła lub podobnej do szkła substancji. Spojenia między ścianami i wszelkie drobne elementy również wykonane były z metalu takiego jak filary. Budynki te swoim wyglądem bardziej przypominały szklane klatki niż domy mieszkalne. Rzucał się w oczy brak wszelkich urządzeń wewnętrznych, jedynym widocznym elementem konstrukcji było kilka cienkich trawersów. Na jednym z nich przysiadły dwa motyle i przyglądały się im z niepokojem. Wszechwiedzący Dirak natychmiast zajął się analizą tego odkrycia.

— Ten metal według wszelkiego prawdopodobieństwa to nikiel — powiedział. — A szkło nie ustępuje jakością naszemu kryształowemu szkłu. Budynki wzniesiono w pewnej odległości nad ziemią po to, by uchronić je od wilgoci i powodzi. Okien nie mają, ale widzę coś, co przypomina naturalne wentylatory.

— W jakim celu według ciebie zostały zbudowane te gołębniki? — spytał Alek.

— Być może mieszkają w nich motyle.

— Czy chcesz przez to powiedzieć, że stworzenia pozbawione rozumu są w stanie budować domy ze szkła i niklu?

— Wcale nie to chciałem powiedzieć — bronił się Dirak. — Moim zdaniem te pomieszczenia to dzieło istot rozumnych. Zbudowały je dla twoich muzykalnych nierobów.

Alek uśmiechnął się, nie oczekiwał tak obrazowych określeń od robota.

— A gdzie wobec tego podziały się owe rozumne istoty? Czyżby nie miały swoich własnych domów? Ani dróg, ani magazynów…

— Rzeczywiście, wszystko to wydaje się bardzo dziwne — powiedział Dirak. — Ale jeśli sądzisz, że nasze błękitne motyle schodzą do kopalń, wydobywają rudę, a potem wytapiają z niej metal, to się bardzo mylisz.

— Rusz trochę mózgownicą, Dirak — powiedział mściwie Alek. — Może ci się uda wpaść na coś sensownego.

— Już teraz mogę ci przedstawić co najmniej dwieście hipotez. Ale byłoby nonsensem stawiać hipotezy, gdy nie ma się do dyspozycji dostatecznej liczby faktów.

— To przynajmniej wymień te najważniejsze.

— Najważniejsze? No na przykład, załóżmy, że jest to jakiś rezerwat motyli i że istoty rozumne zapewniły im tutaj możliwie najlepsze warunki egzystencji.

— Może masz rację — wzruszył ramionami Alek.

Nim zapadł zmierzch, w czasie swojej wędrówki zobaczyli jeszcze kilka domów podobnych do tamtych. Zrobione były z tych samych materiałów, różniły się tylko formą. Świadczyło to o jakiejś różnorodności architektonicznej. Natomiast wnętrza były wszystkie jednakowe — po prostu puste. Ani w jednym z tych domów nie było żadnej rzeczy, która by świadczyła, że motyle prowadzą tryb życia istot rozumnych.

Noc zastała ich pośród bezkresnego lasu. Mimo iż nie było czego się obawiać, Dirak nalegał, żeby przenocowali w łaziku. Alek wprawdzie wolałby spać w śpiworze pod gołym niebem, lecz Dirak był nieubłagany. W łaziku Alek nawiązał łączność ze statkiem i dokładnie opowiedział Kazimierzowi wszystkie ostatnie nowiny. Kazimierz wysłuchał uważnie i dopiero pod koniec rozmowy wtrącił:

— To niemożliwe, Alek, żeby nie było tam jeszcze innej formy życia… Skoro są motyle, powinny być gąsienice.

— Masz rację! — zawołał Alek. — Że też mi to nie przyszło do głowy.

— Ale mnie przyszło — odezwał się Dirak. — Dotychczas nie spotkaliśmy ani jednej… Chyba że motyle rozmnażają się na tej planecie w jakiś inny sposób.

— I to możliwe — powiedział Kazimierz. — Gdyby były tu gąsienice, musiałyby być ogromne jak cielęta… A wtedy chyba byście je zauważyli.

— Nie szukaliśmy ich — wyjaśnił Alek.

— Nie, na drzewach ich nie ma — powiedział stanowczo Dirak. — To już ustaliłem. Przecież gąsienice żywią się liśćmi, tymczasem ani jeden liść nie był nawet nadgryziony.

— Ale mimo wszystko uważajcie! — w głosie Kazimierza brzmiała troska. — Ta do przesady sterylna przyroda kryje w sobie być może jakieś nie znane nam niebezpieczeństwa.

Po rozmowie z Kazimierzem wygasili wszystkie światła i łazik pogrążył się w czarnej otchłani nocy. Hela nie miała księżyców, tylko gwiazdy migotały na wysokim, nieznanym niebie. Żaden dźwięk nie docierał do ich uszu, jak gdyby znajdowali się w komorze izolacyjnej. Pustkowie i cisza były bardziej przygnębiające niż to, co ich otaczało w przestrzeniach międzygwiezdnych. Alek próbował usnąć, ale mu się to nie udawało. Jego wyobraźnia była zbyt pobudzona. „Cóż za widmowy świat! — rozmyślał z niepokojem. — Czyżby istniała natura, która tworzy tylko jeden jedyny gatunek zwierzęcy?”

— Nie śpisz, Alek? — usłyszał nagle koło siebie głos Diraka. — Może dać ci tabletki na uspokojenie?

— Nie, nie trzeba, przyjacielu — odpowiedział z wdzięcznością.

Wreszcie usnął, pełen trwożnych przeczuć, a mimo to sen miał spokojny, mocny i nieprzerywany. Kiedy otworzył oczy wydało mu się że spał zaledwie kilka chwil. Tymczasem nad jego głową w iluminatorze widać było skrawek oślepiająco błękitnego nieba.

4

W godzinach południowych drugiego dnia pobytu na planecie dokonali największego odkrycia. Początkowo nawet nie mieli pojęcia, że to, co zobaczyli, jest czymś niezwykłym. Budynki stały na niewielkim gołym wzgórzu, wystawionym na działanie silnych promieni słońca. Przypominały gigantyczne oranżerie. Stały wprost na ziemi, nie wspierały się na metalowych filarach. Tak jak wszędzie — i tutaj nie wiodła do nich żadna ścieżka, nie było widać żadnych oznak życia. Dziwaczne budynki sterczały na wzgórzu samotne i nierealne jak z bajki.

Łazik lekko pokonał wzniesienie. Dirak i Alek zdecydowali się wyjść na zewnątrz. Ale już po kilku krokach, nim podeszli bliżej do szklanych ścian, ujrzeli coś, co sprawiło, że stanęli niezdecydowani. Tak, to nie domy motyli, to było coś zupełnie innego. We wnętrzu połyskiwały jakieś rury, przewody, skrzynie przypominające szafy i wysokie, pokryte emalią chłodnie. Tylko ludzi nie było, choć każde z tych urządzeń przypominało o istnieniu na tej planecie istot rozumnych. Nie było też drzwi. Obchodzili że wszystkich stron potężny, szklany gmach, ale nie dostrzegli nawet śladu jakiegokolwiek otworu, jak gdyby ów gmach był hermetycznie odizolowany od reszty świata.

— Jak byś wyjaśnił tę zagadkę? — spytał Alek.

— Może w ścianach ukryty jest jakiś mechanizm — powiedział Dirak. — A może są jakieś wejścia podziemne…

— Zrób niewielki otwór… Taki, żebyśmy mogli wejść.

Dirak wycelował pistolet laserowy i po chwili w grubej szklanej ścianie powstał otwór o rozmiarach niewielkich drzwi. Pierwszy wszedł Dirak, za nim Alek.

— Spójrz, Dirak! — wykrzyknął raptem Alek. — Głowę bym dał, że to termometr! — I to najzwyklejszy termometr rtęciowy…

— A to radiator — powiedział Dirak, dotknąwszy ręką jakiejś białej emaliowanej szafki.

We wnętrzu gmachu było ciepło, łagodna, równomierna temperatura sprawiała wrażenie naturalnej. Alek podszedł do jednej z szaf, która przedtem wydała mu się lodówką, i ostrożnie otworzył pokrywę. Zajrzał do wnętrza. Na dnie leżało sześć żółtozielonych melonów.

Alek popatrzył na nie zdumiony, wziął jeden z nich w rękę i zwrócił się do Diraka:

— Co to jest, twoim zdaniem?

— Z pewnością jajka — powiedział robot. — Jajka błękitnego motyla…

— Tak właśnie myślałem! — zawołał uradowany Alek. — Ono jest ciepłe, Dirak. A więc to nie jest chłodnia, to jest po prostu inkubator.

Dirak milczał. Spojrzenie jego utkwiło gdzieś ponad ramieniem człowieka. Po chwili powiedział dobitnie:

— Gąsienice!

Alek gwałtownie się obejrzał. W głębi długiego pomieszczenia zobaczył dwie ogromne gąsienice, intensywnie zielone, mechate. Spokojnie obserwowały nieproszonych gości, ale w ich oczach widać było złość. Przyjęły prawie pionową pozycję, opierając się przednimi kończynami o najbliższe przedmioty. Z ich zachowania można było wnioskować, że czują się tutaj gospodarzami, że to jest ich dom.

— Witajcie, panowie — powiedział Alek przyjaźnie.

Nie usłyszał odpowiedzi. Gąsienice nadal sprawiały wrażenie rozgniewanych. „Dosyć głupio to wypadło” — pomyślał Alek. Stał z jajkiem w rękach i czuł się jak ktoś, kto bez pozwolenia wszedł do cudzego domu. Rozejrzał się, szukając miejsca, gdzie mógłby położyć jajko, ale jeden nieopatrzny ruch wystarczył, by jajko wysunęło mu się z ręki i spadło na ziemię. Posłyszał trzask rozbitej skorupy.

Z niepokojem popatrzył na gospodarzy. W ich spojrzeniu widać było teraz przerażenie i groźbę. I nim zdołał zrobić krok, nagle jak podcięty upadł na ziemię. Dirak błyskawicznie wycelował swój pistolet laserowy w kierunku niespodziewanych wrogów. Pod jego strzałami obydwie gąsienice zapłonęły ogniem. Raptem Dirak poczuł straszliwy wstrząs jak przy silnym porażeniu prądem — ośrodki percepcji przestały działać. Ale nie upadł. Tylko jego ręce stały się bezwładne, a w metalicznym korpusie ucichł nagle ten ledwie dosłyszalny szum, który był podstawową funkcją jego życia. I w tym momencie szklany dom jakby zalała fala gąsienic, które z dużą szybkością zaczęły pełznąć w kierunku swoich ofiar.

5

Żarówka elektryczna zapaliła się i zaraz zgasła. Ośrodki percepcji zaczęły działać i Dirak zobaczył, że pochylają się nad nim, uzbrojone w niklowane instrumenty, trzy gąsienice w dziwacznych kitlach roboczych. W jednej chwili pojął, że robią to, co kiedyś już robili technicy Bagrationowa — naprawiają go. Teraz właśnie jedna z gąsienic szybkimi, zręcznymi ruchami przykręcała śrubki na lewej górnej części klatki piersiowej, gdzie był zamontowany system zabezpieczający. Dirak rozejrzał się. Znajdował się w przestronnym, jasnym pomieszczeniu, którego ściany zdawały się być zrobione z kości słoniowej.

— Gdzie jest Alek? — spytał gromkim głosem. — Czy żyje?

I wtedy zdał sobie sprawę, że gospodarze nieco rozstroili jego mechanizm dźwiękowy. Sam dokonał korektury i tym razem odezwał się już swoim zwykłym głosem: — Gdzie jest Alek?

Gąsienice nie odpowiedziały, patrzyły na niego z ciekawością i strachem. I nagle w jego wewnętrznym automatycznym radioodbiorniku rozległ się cichy głos ludzki o miłym brzmieniu:

— Wstań!

Dirak nie zrozumiał sensu słów, ale szybko się podniósł. W odległości kilku kroków od niego, opierając się o biurko o czarnym metalicznym połysku, stała mniejsza od innych szara gąsienica. Z uwagą przypatrywała się Dirakowi spokojnym, mądrym spojrzeniem.

— Gdzie jest Alek? — po raz trzeci zapytał Dirak.

Szara gąsienica patrzyła na niego ze zdziwieniem. Dirak pojął, co należy zrobić. Włączył głos radiowego aparatu nadawczego. Z oblicza szarej gąsienicy można było wyczytać, że teraz zrozumiała, o co chodzi.

— Jestem Łoś z planety War — powiedziała. — Teraz cię słyszę… Nie potrafimy odbierać fal dźwiękowych. Na fale dźwiękowe reagują nasze motyle.

Dirak dłuższą chwilę milczał. W tym czasie jego skomplikowany mechanizm myślenia z błyskawiczną szybkością dokonywał tysiąca operacji. Wreszcie rozszyfrował podstawowe pojęcia języka gąsienic.

— Jestem Dirak z planety Ziemia — powiedział. — Jestem maszyną myślącą BA–6 skonstruowaną przez Bagrationowa.

Na szarym owłosionym obliczu Łosia pojawił się grymas, który dziwnie przypominał uśmiech.

— Witaj, Dirak — powiedział. — I wybacz tę małą przykrość, którą ci wyrządziliśmy.

Później Dirak odtworzył w reproduktorze całe zdanie, ale teraz pojął tylko sens pierwszych słów — słów pozdrowienia.

— Gdzie jest Alek? — spytał. — Alek jest człowiekiem! — Pokazał ręką jego wzrost. — Chciałbym wiedzieć, gdzie jest Alek?

Łoś wyciągnął przednie kończyny w kierunku jakichś przycisków. Ekran rozjaśnił się i Dirak ujrzał swego pana i przyjaciela.

Alek leżał pod szklanym kloszem w pomieszczeniu, które przypominało biokomorę na statku kosmicznym. Łoś powiększył jeden z kadrów i robot mógł stwierdzić z całą pewnością, że Alek oddycha.

— Alek żyje — powiedział Łoś. — Przeżył szok elektryczny, którego następstwem był częściowy paraliż. Ale nie ma już obaw. Przywrócimy mu naturalne funkcje…

Dirak znów pogrążył się w swoich manipulacjach myślowych.

— Dziękuję wam — powiedział. — Mam nadzieję, że ten szok nie będzie miał złych skutków dla jego zdrowia.

Ale tym razem Łoś nie zrozumiał, o co chodzi.

— Chodź ze mną — rozkazał.

Trzy gąsienice, które przedtem zajmowały się naprawą Diraka, popatrzyły na siebie z niepokojem. Łoś to zauważył.

— Nie bójcie się — powiedział. — Nie grozi mi żadne niebezpieczeństwo. Z jego strony można spodziewać się wszystkiego, tylko nie jakiegoś nierozsądnego postępku.

Łoś ruszył w kierunku jednej ze ścian i nacisnął guzik. Otworzyły się niewielkie drzwi.

— Proszę, wchodź — powiedział.

Weszli do windy. Zjeżdżała w dół z błyskawiczną szybkością. Kiedy Dirak doliczył się osiemnastego piętra, winda stanęła. Znaleźli się w długim korytarzu, pozbawionym drzwi i okien. Miękkie, ciepłe światło dzienne, którego źródło było niewiadome, sprawiało, że wszystkie przedmioty, nawet te najbardziej odległe, stawały się widoczne. Łoś zaczął teraz z dużą szybkością pełznąć po podłodze zrobionej z czegoś, co przypominało korek. Nawet Dirakowi, który szedł za nim, wydało się to niezwykle zabawne. Zatrzymali się przed ścianą, na której widniał jakiś znak. Łoś nacisnął kryształowy guzik i po chwili znaleźli się w przestronnym, długim pokoju. I tu nie było okien, a mimo to pomieszczenie było jasne, a powietrze w nim — orzeźwiające. Wzdłuż ścian stały metalowe szafki.

— Oto część mojej biblioteki — powiedział Łoś. — Tu znajdziesz wszystko, co ci jest potrzebne — słowniki, encyklopedie, atlasy, indeksy rzeczowe. Dzięki nim szybko i poprawnie opanujesz nasz język i poznasz podstawy naszej cywilizacji. Sądzę, że nie sprawi ci to wielkiego kłopotu… Jak zdołałem stwierdzić, jesteś doskonałą myślącą maszyną, Dirak, i muszę przyznać, że my takich jeszcze nie mamy.

— Niepokoję się o Alka — powiedział robot. — Trudno mi będzie skoncentrować się w pracy, jeśli nie dowiem się, jaki jest jego stan.

Łoś nie zrozumiał, o co chodzi Dirakowi, ale w jego dobrych, mądrych oczach pojawił się błysk serdeczności.

— Nie rozumiem, Dirak… Może popracujesz tutaj trochę, a potem porozmawiamy.

Wkrótce Dirak został sam w pokoju i natychmiast zabrał się do roboty. Nie musiał czytać niezliczonych tekstów. Mechaniczna świadomość pochłaniała je razem z kropkami i przecinkami i utrwalała je raz na zawsze w jego pamięci. Niezmordowanie i pedantycznie rejestrował biblioteczne zbiory gąsienic i tylko od czasu do czasu robił kilkuminutowe przerwy. A wówczas włączały się wszystkie zespoły, by asymilować ten pokarm i przekształcić go w ścisłą wiedzę, w informacje, które były mu potrzebne. Pod koniec ósmej godziny pracy Diraka znowu pojawił się Łoś.

— Alek odzyskał pełną świadomość — powiedział. — Przede wszystkim zapytał o ciebie.

W metalowym korpusie robota coś zadźwięczało.

— Dziękuję — powiedział w języku istot z planety War. — Mogę go już zobaczyć?

— Oczywiście — zgodził się Łoś. — Ale żeby nie tracić czasu, pokażemy ci go teraz na ekranie telewizyjnym.

Łoś nacisnął kontakt, i na szerokim srebrzystym ekranie pojawiła się twarz Alka. Był blady, osowiały, wyglądał jak człowiek, który przebył ciężką chorobę. Ale kiedy zobaczył Diraka, oczy mu się rozjaśniły i lekki rumieniec wystąpił na policzki.

— Witaj, Dirak! — zawołał.

— Witaj, Alek! Jak się czujesz?

— Możliwie! Ale najdziwniejsze jest to, że po raz pierwszy od długiego czasu czuję się naprawdę głodny.

— Nie dają ci jeść?

— Dostaję jakiś wstrętny syrop. Zdaje się, że nasi gospodarze nie przywiązują wagi do wrażeń smakowych.

Dirak przerwał na chwilę, by przetłumaczyć Łosiowi rozmowę z Alkiem. Kiedy otrzymał od niego odpowiedź, znów zwrócił się w stronę ekranu:

— Łoś powiedział, że jedzenie było odpowiednio bogate w kalorie i witaminy. Właśnie takie, jakie powinien otrzymywać rekonwalescent.

— Ty umiesz się z nimi dogadać? — spytał oszołomiony Alek.

— Owszem, umiem, choć w dosyć osobliwy sposób.

— Może to i było kaloryczne — westchnął Alek. — Ale mówiąc szczerze, marzy mi się kura w rosole…

— Niestety, Alek — powiedział z powagą Dirak. — Na tej planecie nie istnieje nic innego poza gąsienicami i motylami…

— Tak, rozumiem… Ale może mi wyjaśnisz, co się właściwie ze mną stało.

— Nic szczególnego… To był tylko niewielki szok elektryczny…

— Nie był znów taki niewielki — uśmiechnął się Alek. — Jeszcze do tej pory głowę mam jak ze szkła.

— Łoś powiedział, że dadzą ci coś z naszych zapasów żywności. Czy masz jeszcze jakieś inne życzenia?

— Życzenia?… Dirak, te dziwne istoty nie mają w ogóle czegoś takiego jak łóżka i krzesła. Nie mówiąc już o poduszkach czy materacach. Plecy mi drętwieją od tych wszystkich twardych, gładkich płaszczyzn…

Niełatwo było Dirakowi przełożyć słowa Alka, ale gospodarz zorientował się, o co chodzi.

— Oczywiście, mamy również miękkie materiały — powiedział. — Postaramy się zmienić…

Dirak powtórzył to Alkowi, a potem zdecydował się szybko zakończyć rozmowę.

— Teraz odpoczywaj, przychodź do zdrowia. Muszę cię uprzedzić, że czeka nas sporo roboty.

Dirak spędził w bibliotece jeszcze trzy dni. Przez cały czas tylko Łoś zaglądał do niego kilka razy. Gospodarz był zadowolony z postępów swego ucznia. W końcu trzeciego dnia przeprowadził długą, wnikliwą dyskusję z robotem. Dirak zrozumiał, że Łoś przygotowuje się do swojej pierwszej rozmowy z człowiekiem.

6

Stali na tarasie instytutu lecznictwa, położonego wśród lasów. Tutejszy krajobraz bardziej niż w innych zakątkach przypominał krajobraz Ziemi. Szczególnie swojsko wyglądały drzewa podobne do gigantycznych krzaków, obsypanych mnóstwem wielkich, jaskrawych kwiatów. Powietrze było tu chłodniejsze i bardziej wilgotne. Czuło się w nim słony zapach oceanu. Gąsienice starały się nie zakłócać im spokoju. I teraz też nikt im w rozmowie nie przeszkadzał. Alek uważnie słuchał rzeczowej relacji Diraka.

— War jest jedną z trzech planet, które krążą wokół gwiazdy nazywanej tutaj Zita — mówił robot. — Na planecie, znajdującej się najbliżej gwiazdy nie ma życia. Przypomina ona pod wieloma względami naszą planetę Merkury. Na drugiej planecie natomiast rozwinęły się bogate formy życia, podobne do tych, jakie istniały u nas w erze mezozoicznej…

— Naprawdę? — Alek był zaskoczony. — Wypada wobec tego osobiście się o tym przekonać.

— To nie będzie łatwe. War w porównaniu z innymi jest młodą planetą. Jej pierwotna, najstarsza fauna niewiele różniła się od ziemskiej. Ale w paleolicie po raz pierwszy pojawił się błękitny motyl. Właśnie jego larwy, gąsienice spowodowały zasadniczy przełom w rozwoju gatunków zwierzęcych. Mówiąc krótko, po prostu zaczęły ingerować w dalszy rozwój tych gatunków. W odróżnieniu od innych żywych istot, rozporządzały niezwykłą bronią — ładunkiem elektrycznym. Nie byłoby to jakimś nowym zjawiskiem w przyrodzie, gdyby nie fakt, że siła tego ładunku była ogromna. Zresztą sam się mogłeś o tym przekonać. Ciebie na przykład wcale nie mieli zamiaru zabić. Chcieli jedynie oszołomić.

— I udało im się to, nie ma co — mruknął Alek. — Czuję, że będę już oszołomiony do końca życia.

— Początkowo gąsienice zabijały inne żywe istoty tylko w celach samoobrony — ciągnął Dirak. — Pożywienie gąsienic jest wyłącznie roślinne. Wobec tego nie zależało im na zachowaniu przy życiu jakiegokolwiek gatunku zwierzęcego. Później zaczęły świadomie trzebić wszelkie żywe stworzenia, ażeby zapewnić sobie całkowite bezpieczeństwo, a szczególnie zapewnić je motylom, które są całkowicie bezbronne…

— W której fazie rozwoju wcześniej występuje świadomość, u gąsienic czy u motyli? — spytał Alek.

— Moim zdaniem u gąsienic — powiedział Dirak. — Ale oczywiście gąsienice nigdy mojej hipotezy nie potwierdzą. Dla nich motyle bez względu na wszystko są istotami doskonalszymi. Faktem jest jednak, że właśnie po raz pierwszy u gąsienic wystąpiły elementy pracy i organizacji życia społecznego. Oczywiście życie społeczne powstało tu na innej bazie, było uwarunkowane koniecznością zorganizowania ochrony gatunku w warunkach niesprzyjającej atmosfery. Szczególnie chodziło o ochronę motyli. Wkrótce potem, jak zostały wyniszczone wszystkie wyższe organizmy zwierzęce na planecie, przyszła kolej na owady, pasożyty i tym podobne. Pozbywano się ich przede wszystkim za pomocą środków chemicznych…

— Cóż to za krwiożercze plemię! — wykrzyknął Alek.

— Mylisz się! To słowo nie istnieje w ich słowniku. Nie istnieją również takie pojęcia, jak nienawiść, okrucieństwo, chciwość i tym podobne. Takich określeń, jak szczęśliwy, radosny, smutny używają jedynie w odniesieniu do motyli. Gąsienice nie mają życia emocjonalnego w ziemskim tego słowa znaczeniu.

— To niesłychane — zdziwił się Alek.

— Ale prawdziwe — powiedział spokojnie robot. — Ich istnienie określone jest prawami przyrody. Nie są bezpłciowe w dosłownym tego słowa znaczeniu, natomiast pozbawione są pociągu płciowego. Instynkt przedłużania rodu przejawia się u nich w trosce i opiece, jaką sprawują nad motylami, i w dążeniu do tego, by osiągnąć tę fazę w najlepszej formie. To dążenie ich jest tak silne, że podporządkowało sobie wszystkie zjawiska życia społecznego.

— Nie brzmi to zbyt naukowo — zażartował Alek.

— Dla mieszkańców planety War jest to z całą pewnością uzasadnione naukowo — powiedział robot. — Rozwój ich społeczeństwa, oparty na takich zasadach, oczywiście musi przebiegać zupełnie inaczej niż rozwój ziemskiego. Przede wszystkim nie znają takich pojęć, jak rasa czy naród. Na tej planecie nie było nigdy wojen, prowadzili jedynie wojnę z innymi gatunkami zwierzęcymi. Nie wiedzą, co to podziały klasowe i walka klasowa. Od początku istnienia aż do tej chwili żyją kolektywnie i można by nawet powiedzieć, że jest to społeczeństwo komunistyczne, gdyby nie to, że nie znajduje tu zastosowania zasada: „każdemu według potrzeb”…

— Nie rozumiem.

— To zupełnie proste. Nie istnieje u nich pojęcie „potrzeba”. Potrzeb nie mają. Od życia biorą tylko to, co jest konieczne. Wszystkie marzenia, nadzieje, pragnienia występują w ich drugim życiu — w fazie motyli. Tego drugiego życia nie traktują zresztą jak religii czy idei — jest to dla nich naturalny stan. A ponieważ pozbawione są uczuć i pragnień, to, co się dzieje z nimi w czasie teraźniejszym, jest im w pewnym sensie obojętne.

— Ależ one są głęboko nieszczęśliwe! — wykrzyknął mimo woli Alek.

— Nie powiedziałbym tego — sprzeciwił się Dirak. — Raczej zachowują spokój i równowagę. Wiedzą bowiem, że zmierzają do określonego celu i ż» go osiągną. Każda istota myśląca, jeśli ma jakiś cel w życiu, nie może być nieszczęśliwa, Alek! Czy twoim zdaniem ja też jestem nieszczęśliwy?

— Och, nie, oczywiście — bąknął Alek. — Ale wyjaśnij mi, co wobec tego jest bodźcem dla ich cywilizacji, dlaczego zmierza ona do rozwoju nauki i do postępu?

— Twój sposób myślenia typowy jest dla człowieka z Ziemi — zaczął wyjaśniać Dirak. — Nauka może się rozwijać nawet wtedy, gdy nie ma ludzi. Wyobraź sobie, Alek, że ród ludzki może wymrzeć nagle na skutek jakiejś nieznanej epidemii. I na świecie zostaną tylko roboty Bagrationowa. Nie, nauka nigdy nie przestanie się rozwijać. My będziemy ją dalej rozwijać, dopóki nie odtworzymy gatunku ludzkiego, choć byśmy nawet mieli zacząć od zwykłej ameby. Moim zdaniem, nauka jest tego typu materią, że raz stworzona będzie się rozwijać niepowstrzymanie według swoich własnych praw, niekiedy sprzecznych z interesami ludzi.

Ale na planecie War tak nie jest. Tu istoty rozumne — gąsienice mają do nauki stosunek racjonalny. Niekiedy świadomie ograniczają rozwój jakiejś gałęzi wiedzy, na przykład techniki. Robią wszystko, co tylko możliwe, by wieść jak najbardziej naturalne, prawie spartańskie życie. Nigdy na przykład nie produkowały broni grożącej samozagładą. Znają energię atomową, ale wykorzystują ją głównie dla ogrzewania planety. Znają w teorii energię termojądrową i anihilację antymaterii, ale nie dążą do urzeczywistnienia ich w praktyce. Poznały również trzy formy występowania materii, a tymczasem ich środki transportu są ilościowo ograniczone, niewymyślne i służą głównie do przewozu towarów. Przed trzema wiekami miały statki kosmiczne, dzięki nim poznały dobrze układ gwiazdy Zita. Teraz już statków nie produkują. Uważają, że byłoby to pozbawione sensu. Natomiast medycyna i pewne dziedziny biologii stoją tu na wysokim poziomie, z tym że nie są to nauki powszechnie dostępne. Nie znają na przykład takiego rodzaju śmierci, która by nastąpiła w wyniku choroby czy nieszczęśliwego wypadku…

— A mają taką naukę jak filozofia? — przerwał mu Alek.

Dirak milczał zakłopotany.

— Znalazłem to określenie — powiedział po chwili — ale nigdzie nie znalazłem choćby jednego tytułu pracy z dziedziny filozofii. Może to już domena motyli…

— Zaczynam powoli rozumieć — powiedział Alek. — Zgodnie z obowiązującą tu logiką gąsienice nie uprawiają pewnie czegoś takiego jak sztuki piękne.

— Nie uprawiają, chyba że weźmiemy pod uwagę architekturę i pewne elementy malarstwa dekoratywnego. Sztuką zajmują się motyle, których życie emocjonalne jest silnie rozwinięte i stanowi podstawę ich istnienia. Gąsienice traktują tę fazę jako fazę wyższą, choć niezupełnie zdają sobie sprawę dlaczego. Jest to etap istnienia w stanie szczęśliwości — przeżywania emocji, upajania się pięknem i miłością… No i w rezultacie również etap rozmnażania płciowego.

— Czyżby wszystkie ich emocje wynikały jedynie z istnienia pociągu płciowego? — zapytał zdziwiony Alek.

— W ostatecznym rozrachunku na to wychodzi — powiedział nieco zakłopotany Dirak. — Ale być może moje wnioski są zbyt pochopne’. Nawiasem mówiąc, chyba pamiętasz, jak niezwykle trudny okres przeżywała ludzkość w związku z zanikaniem pociągu płciowego. Ludzie z naszej planety zaczęli upodabniać się do gąsienic, z tym, że nie mieli już nadziei stać się motylami…

— Masz rację — kiwnął głową Alek.

— Tymczasem gąsienice nie mają tych kłopotów, nie przeżywają więc tego tragicznie. Faza gąsienic jest dla nich naturalnym i ograniczonym w czasie bytem. Żyją nadzieją, a niekiedy nadzieja może znaczyć więcej niż życie.

— Ty też wiesz więcej, niż wiedzieć powinna maszyna myśląca — mruknął Alek. — Ciekawe do czego to doprowadzi?

— Mówiąc „do czego” masz na myśli „do jakiego uczucia”? — zapytał ostrożnie Dirak.

— Być może — powiedział zagadkowo Alek. — Ale kim jest Łoś?

— Zaraz się dowiesz… Obydwie fazy istnienia są u mieszkańców tej planety wyraźnie ograniczone czasem. Pierwsza faza — stadium gąsienic — trwa dokładnie czterdzieści lat. Ten okres mógłby być dłuższy lub krótszy, od dawna bowiem znają kod dziedziczności. Ale właśnie czterdzieści lat uznały za okres najwłaściwszy, i to z wielu powodów. Dokładnie przy końcu tego okresu przeobrażają się w poczwarki, a po dziesięciu miesiącach z kokonów poczwarek wykluwają się motyle. Jak się zorientowałem, motyle pamiętają swoją przeszłość i nie są jakąś nową, świeżo zrodzoną indywidualnością. Gąsienice przeznaczyły dla nich najpiękniejszą i najbardziej stabilną pod względem klimatycznym część kontynentu — tę właśnie koło równika. Same zaś osiedliły się w surowszym klimacie koło oceanów — i tu są ich miasta, fabryki, cała ich techniczna cywilizacja. Motyle nie zajmują się żadną pracą. Jedyna ich pożyteczna działalność to przedłużanie gatunku. Ich życie erotyczne nie jest ograniczone do dwojga istot, nazwijmy to parą małżeńską. U motyli miłość rodzi się żywiołowo i czas jej trwania jest nieokreślony. Jedyny ich obowiązek wobec całego społeczeństwa sprowadza się do znoszenia jaj w określonych miejscach — o wszystko inne troszczą się gąsienice. Ale przyroda ukarała motyle za to sielskie próżnowanie. Żyją bardzo krótko — tylko dziesięć lat.

— Dziesięć lat próżnowania to wcale niemało — uśmiechnął się Alek.

— A teraz wróćmy do Łosia — ciągnął Dirak. — Jak już się zorientowałeś, czterdzieści lat to zbyt krótki okres, by można było na odpowiednim poziomie utrzymać tę dosyć skomplikowaną cywilizację. Żeby to osiągnąć, stworzono radę, która stoi na czele całego społeczeństwa. W skład tej rady wchodzi dwudziestu najstarszych osobników, a każdy z nich ma na imię Łoś. W języku istot planety War słowo „łoś” znaczy smutny. Rada Smutnych kieruje całym społeczeństwem, którego jedynym celem jest szczęście osiągane poprzez przeistaczanie.

— To nadzwyczajne — bąknął Alek.

— Ale oni tak nie sądzą — powiedział Dirak. — Tuż przed ukończeniem czterdziestego roku życia, każdy z nich, jeśli został wybrany do Rady Smutnych, w sztuczny sposób powstrzymuje swój rozwój biologiczny. Członkowie rady nigdy nie przeistoczą się w poczwarki ani w motyle. Po letargu, trwającym dziesięć miesięcy, budzą się do życia znowu w postaci gąsienic. Są ofiarami odkupienia własnego społeczeństwa. Nie mają własnych celów, ani nadziei na szczęście. Odczuwają nie tylko smutek, ale i beznadziejność… Jedynym ich celem jest opieka i troska o tak zwaną niższą fazę w rozwoju ich społeczeństwa…

— Choć są smutni i pozbawieni nadziei na szczęście, ja im jednak zazdroszczę — powiedział cicho Alek.

— Wątpię w to, czy jesteś w tej chwili zupełnie, szczery, Alek — powiedział po dłuższej chwili milczenia robot. — Nie bez powodu Kazimierz uważa, że bardziej żywotnego człowieka od ciebie nie spotkał w swoim życiu.

— A czy to ma jakieś znaczenie?

— Oczywiście, że ma! Przecież ty nie jesteś w stanie wyrzec się niczego, nawet kury w rosole.

— Muszę ci powiedzieć — wyjaśniał Alek — że zawsze wątpiłem w sens tych cywilizacji na wyższym poziomie rozwoju, które nie mogą zrodzić ani męczenników, ani bohaterów.

— To niemądre — powiedział Dirak. — Ty naprawdę mnie zdumiewasz..

— Może to i niemądre — wzruszył ramionami Alek — ale ja tak to widzę.

— Nawet Łoś by się z tobą nie zgodził, chociaż jest w pewnym sensie męczennikiem, swoim społeczeństwie…

— To jest Łoś numer jeden?

— Tak. Zgadłeś.

— Ale kto ich wybiera?

— Domyślasz się chyba, że wygląda to nieco inaczej niż w parlamencie. To jest władza, do której nikt nie dąży, bo nie przynosi żadnej korzyści, tylko smutek. I jedynie rada może wybrać przyszłego Łosia z grona najzdolniejszych w różnych dziedzinach nauki i techniki. Każdy z członków rady, w chwili gdy przekroczy sto pięćdziesiąt lat, niezależnie od swoich zasług dla społeczeństwa, zostaje automatycznie wykluczony z rady, a wkrótce potem, pozbawiony celu i sensu swego życia — umiera.

— Wydaje mi się to okrutne — westchnął Alek. — Ale widocznie tak musi być.

Alek przez chwilę się zastanawiał, a potem powiedział tonem prośby:

— Chciałbym zobaczyć Łosia…

— Jutro go zobaczysz — powiedział Dirak. — Ale radzę ci, bądź ostrożny w rozmowie z nim. I staraj się być uprzejmy.

— Czy możesz mi powiedzieć dlaczego?

— Chyba powinienem od tego zacząć. Otóż Łoś nie zgodził się, bym poszedł do łazika. Chciałem nawiązać łączność z Kazimierzem, ale na wszelki wypadek nie powiedziałem mu o tym. Mimo to nie chciał mnie puścić. Wydaje mi się, że traktują nas tutaj trochę jak swoich jeńców.

— Ładna historia!

— Może się nas boją i wolą wobec tego izolować nas od naszej bazy. I jeszcze coś, co ma niemałe znaczenie w naszej sytuacji. Wydaje się im, że przybyliśmy tu rakietą, nie wiedzą, że wokół planety War krąży nasz statek. A ja nie powiedziałem im prawdy.

Alek popatrzył na niego z zainteresowaniem.

— Słowo honoru, Dirak, nie wiedziałem, że jesteś skłonny do kłamstwa.

— Zdolny jestem do wszystkiego, jeśli w grę wchodzi twoje bezpieczeństwo. I dlatego uważam, że podczas rozmowy z Łosiem dobrze by było, gdybyś się postarał rozwiać wszystkie jego wątpliwości.

— Myślę — powiedział po chwili milczenia Alek — że z istotą smutną zawsze można się dogadać. Tylko z takim, który nie jest w stanie nic odczuć, nie… — przy ostatnich słowach Alek nagle się zająknął, ale Dirak niczym się nie zdradził, że zrozumiał te słowa, że odczytał je jako aluzję pod swoim adresem.

Alek nagle zmienił temat.

— Dokładnie za czterdzieści pięć sekund przyniosą mi kolację — powiedział patrząc na zegarek. — Te gąsienice są naprawdę diabelnie punktualne.

— I ja również odniosłem takie wrażenie — stwierdził rzeczowo robot.

Teraz obydwaj umilkli. Alek poczuł orzeźwiający, słony zapach oceanu. Wieczorem ten zapach stawał się bardziej intensywny. Słońce zaszło i dziwaczny las pogrążył się w puszystym mroku. O tej porze dnia zdawał się straszliwie osamotniony i smutny. Alek cicho westchnął.

— Wiele bym dał za to, gdybym mógł zobaczyć sarnę. Zresztą niechby to była nawet zwykła koza…

Dirak nie odpowiedział. Patrzył teraz w głąb tarasu. W ich kierunku pełzła zielona gąsienica, wolno popychając przed sobą stolik na kółkach.

7

Otworzyły się przed nimi drzwi. Weszli do ogromnej sali, której sklepienie błękitne, arkadowe, przypominało niebo. Tutaj również nie było mebli. Sala sprawiała jednak wrażenie wyjątkowo opustoszałej, a równocześnie było w niej coś uroczystego. W głębi, oparty o metalową ramę, czekał na nich Łoś. Alek przyjrzał mu się z zainteresowaniem. Szare włochate oblicze starca wydało mu się dobroduszne, choć spojrzenie jego było skupione i przenikliwe.

— Przygotowałem wam niespodziankę — powiedział Łoś i wskazał w kierunku ściany. — Wy to nazywacie stołkiem?

Dirak tłumaczył niezwykle szybko, prawie równocześnie z Łosiem skończył zdanie. Alek dopiero teraz zauważył jakiś przedmiot. Oczywiście zupełnie nie przypominał stołka, ale od biedy można było na nim siedzieć. Alek podszedł bliżej i ostrożnie na nim usiadł. Łoś cały czas patrzył na niego uważnie nieruchomym spojrzeniem.

— Chciałbym ci zadać kilka pytań, Alek — powiedział. — A potem ja ci odpowiem na twoje pytania.

— Słucham!

— Dirak mówił mi, że u ludzi na planecie Ziemia występują równocześnie pierwiastki rozumowe i uczuciowe Czy uważasz, że życie ich jest przez to doskonalsze?

— Trudno mi na to pytanie odpowiedzieć. Dosyć powierzchownie poznałem wasz świat. Wydaje mi się jednak, że jest oparty na rozsądnych, zgodnych z naturą zasadach.

— Mimo wszystko chyba masz już wyrobiony sąd w sprawach najważniejszych.

— Mogę tylko stwierdzić, że z mojego punktu widzenia indywiduum, u którego występują obydwa pierwiastki, jest osobnikiem pełnowartościowym, jeśli nie dla własnego społeczeństwa, to przynajmniej dla siebie.

— Jak to należy rozumieć? — przełożył pytanie Łosia Dirak, a od siebie dodał: — Uważaj, Alek!

Alek zorientował się, że Dirak go przed czymś ostrzega, ale przed czym — nie wiedział.

— To zupełnie proste — ciągnął. — Jeden plus jeden daje dwa.

— Ten sposób myślenia jest dosyć uproszczony — powiedział Łoś. — Węgiel plus tlen dają, jeśli się nie mylę, truciznę.

— Przyznają, że wybrałem niefortunny przykład — powiedział Alek. — Ale na pewno pozytywnym zjawiskiem jest fakt, że dzięki owej dwoistości natury człowieka jego życie duchowe jest bogatsze i intensywniejsze.

— Tak, to prawda — zgodził się Łoś. — Ale czy intensywność życia duchowego należy uważać za coś, co jest najważniejsze, co ma przewagę nad innymi zjawiskami? Czy nie ważniejsze od intensywności przeżyć są harmonia wewnętrzna i jedność życia duchowego?

— Chciałem tylko powiedzieć, że równoczesne współistnienie dwóch pierwiastków w naturze ludzkiej powoduje, że wzajemnie się one uzupełniają, wzbogacają i wypełniają wewnętrzną treścią. Indywiduum pozbawione jednego z tych dwóch pierwiastków jest w istocie półindywiduum.

— Tak, teraz już pojąłem twój punkt widzenia — powiedział w zamyśleniu Łoś. — A więc uważasz, że na planecie War żyją półistoty. („Uważaj, Alek” — znów dodał od siebie Dirak.)

Dopiero teraz Alek zauważył, ku czemu zmierza rozmowa.

— Ależ nie, wybacz, wcale nie to miałem na myśli! — zaprotestował. — Wasze społeczeństwo być może jest doskonalsze i zorganizowane na bardziej naturalnych zasadach niż nasze… Ale czy nie żałujesz niekiedy, że jesteś pozbawiony możliwości odczucia piękna, bogactwa przeżyć, tego wszystkiego, co dane jest motylom?

— Rozumiem, o co ci chodzi. Ale w końcu każdy najzwyklejszy obywatel naszej planety może tego szczęścia dostąpić i to w postaci tak czystej, że wy nie jesteście w stanie nawet sobie tego wyobrazić.

— Na pewno masz rację — powiedział z wahaniem Alek.

— Zastanów się przez chwilą — podjął znów rozmowę Łoś. Mówił jakby z większym ożywieniem. — Czyż kolejne pojawianie się każdego z tych pierwiastków nie świadczy o większej celowości? Egzystują wtedy w czystej postaci, nie przeszkadzają sobie wzajemnie, a co za tym idzie, przejawiają się z większą siłą.

— To nie takie proste — nie ustępował Alek. — My na przykład dążymy do tego, by nasze najbardziej wartościowe uczucia wpływały dodatnio na nasz umysł, a z kolei umysł kontroluje uczucia, pogłębia je, użycza im swojej przenikliwości.

— To nie jest odpowiedź wnikająca w istotę rzeczy — przerwał mu Łoś. — Ta sama zależność istnieje i u nas, chociaż elementy, o których mówimy, pojawiają się kolejno, etapami. Gdyby nie było tej zależności, życie duchowe motyli byłoby niezwykle prymitywne.

— Wierz mi, nie mam zamiaru udowadniać, który z naszych dwóch światów jest lepszy. Skoro obydwa stworzyła natura, nie mogą być one niezgodne z naturą i pozbawione sensu. Ale nie mogą też być doskonałe. Każdy z nich musi dopiero szukać tej doskonałości zgodnie z prawami swojego rozwoju.

— Tak, to prawda — zgodził się Łoś, a Dirak dodał: „Teraz udało ci się wyjść z opresji”. — Wydaje mi się — powiedział Łoś jakby serdeczniejszym tonem — że wasze społeczeństwo napotyka w swoim rozwoju na większe trudności niż my. Obydwa pierwiastki bowiem nie tylko się różnią, ale też niezwykle silnie przejawiają tę swoją odrębność. Nieuniknione jest wobec tego dążenie każdego z tych pierwiastków do przewagi nad tym drugim. To, że staracie się doprowadzić do harmonijnego współistnienia i kontaktu między nimi, wydaje mi się trudnym zadaniem.

— I tak jest naprawdę — powiedział Alek. — Ale czy w naszym świecie istniałby jakiś rozwój, gdyby nie te dwie sprzeczności, które działają jak bodziec?

— A jeśli się wzajemnie wykluczają?

— Nawet jeśli tak jest… Mimo wszystko stają się podnietą do rywalizacji i postępu. Ale obecnie sytuacja w naszym świecie jest inna…

— Chcesz powiedzieć, że rozum ustąpił miejsca uczuciom?

— Przeciwnie, wydaje mi się, że rozum z natury swej jest nieustępliwy i bardziej agresywny. I właśnie kilka jego poważnych osiągnięć w historii rozwoju naszego społeczeństwa było dowodem na to, że pozostawienie go samego na placu boju jest straszliwą omyłką.

— Ziemianie z natury swej ulegają emocjom, są zuchwali, żywotni i silni. Rozum chyba ma niewiele do powiedzenia.

— A dlaczego tak uważasz? — spytał z ciekawością Alek.

— Jak się zorientowałem, należycie do gatunku zwierząt drapieżnych…

Alek popatrzył na niego ze zdziwieniem.

— A to dlaczego?

— Nadal jecie mięso zwierząt. Na naszej planecie tylko drapieżniki w czasach przedhistorycznych żywiły się mięsem…

— To jeszcze o niczym nie świadczy — zmieszał się Alek. — Ten fakt nie może mieć znaczenia dla rodu ludzkiego, który ma za sobą tak długi okres rozwoju historycznego.

— Dowolna interpretacja — powiedział Łoś z ironią. — Nawet najdłuższy okres rozwoju zostaje zakodowany w genach przekazujących cechy dziedziczne. W przeciwnym razie jak wyjaśnić takie zjawiska, jak wojny, rewolucje, wzajemne wyniszczanie się… Przecież to trwało u was całe wieki. Skąpana we krwi historia waszego rozwoju, na którą niemały wpływ miał wasz sposób odżywiania się, musiała nadać odpowiednio silne zabarwienie waszym przeżyciom emocjonalnym. A w związku z tym trudno oczekiwać, by tego rodzaju uczucia mogły współistnieć z czystym, nie ulegającym namiętnościom rozumem…

Alek stwierdził ze zdumieniem, że słowa Łosia go drażnią. Czyżby człowiek — gąsienica miał rację? Czy też chce po prostu sprowokować go do niebezpiecznie szczerej wypowiedzi?

— Niełatwo byłoby mi znaleźć w tej chwili przekonywające dowody. Niestety, fakty wskazują na coś przeciwnego. W ostatnim okresie borykaliśmy się na naszej planecie z problemem, który polegał nie na tym, że zbyt bujnie rozkwitały w nas uczucia, ale przeciwnie — stwierdziliśmy ich zanikanie. I wbrew wszelkim waszym przypuszczeniom twierdzę, że nasze społeczeństwo jest bardziej humanitarne od waszego. Nigdy nie niszczyliśmy żadnych przejawów życia na naszej planecie. Żyją u nas na wolności tysiące dzikich i oswojonych zwierząt…

— Po to, byście mogli je zabijać? Żebyście nie wyszli z wprawy w swoim pięknym, starym rzemiośle?

— Nie, tak wcale nie jest. To prawda, że zabijamy niektóre zwierzęta. Ale równocześnie zakładamy ogromne rezerwaty, do których człowiek w ogóle nie ma prawa wejść.

— Między innymi niszczycie gąsienice i motyle…

— Wybacz! Na naszej planecie nie są one istotami rozumnymi, to są po prostu owady. Zresztą to nieprawda, że je niszczymy. Choć gąsienice powodują duże szkody w naszych lasach, zachowujemy je ze względu na piękno motyli, których widok sprawia taką radość naszym dzieciom.

— Szkoda, że nie przywieźliście choćby jednego z nich — powiedział z zadumą Łoś. — Byłoby to niezwykle interesujące dla naszych uczonych…

— Następnym razem nie zapomnimy.

— Chcecie nawiązać z nami stały kontakt? („Strzeż się, Alek!”)

— Cel naszej wędrówki jest tylko jeden: poznanie. — Alek starał się teraz ostrożnie formułować zdania. — Ale jeśli wy macie jakieś problemy i potrzebna byłaby nasza pomoc, na pewno jej nie odmówimy.

— Dziękuję — powiedział krótko Łoś. — To jest właśnie to, co chciałem wiedzieć. A teraz jestem do twojej dyspozycji.

Alek popatrzył na niego uważnie.

— Przede wszystkim mam do was prośbę. Pozwólcie mi nawiązać łączność z naszym statkiem.

— Z kim chcesz nawiązywać łączność? Przecież w statku, który opuściliście, nikogo nie ma.

— Nie zrozumiałeś mnie. Nie chodzi mi o rakietę, która tutaj wylądowała. Mam na myśli kosmiczny statek fotonowy. Ten statek krąży przez cały czas wokół waszej planety. Umówiliśmy się z członkami załogi, że każdego dnia będziemy z nimi nawiązywać kontakt. Nasi towarzysze już się pewnie o nas niepokoją.

Łoś przenikliwie popatrzył na swego rozmówcę.

— Naprawdę taki statek istnieje?

— Zadziwiasz mnie… Jeśli mi nie wierzysz, zapytaj swoich uczonych. Tą naszą rakietą można przelecieć zaledwie z planety na planetę.

— A może chcesz nawiązać łączność z Ziemią?

— Czy to nie wszystko jedno?

— Dla nas nie…

— Nie rozumiem dlaczego… Czyżbyście się nas bali?

— Widocznie mamy swoje powody, i to dosyć ważne.

— Chciałbym wiedzieć jakie?

— Chyba w tej chwili nie jesteś szczery — powiedział Łoś. — Nie możesz nie znać powodów. A więc zacznijmy od tego, że zabiliście motyla. Od tysięcy lat żaden motyl nie zginął gwałtowną śmiercią, Ten fakt może wstrząsnąć całym naszym społeczeństwem…

— A teraz ty bądź szczery, Łoś! Przecież dobrze wiesz, że to była pomyłka. Myśleliśmy, że motyl jest najzwyklejszym owadem. Nawet wy, mieszkańcy planety War, uważacie, że tępienie owadów nie jest wcale przestępstwem. Sami wytępiliście miliony odmian.

— Tak, to prawda. Ale prawdą jest również, że zabiliście motyla. Mieszkańcy naszej planety są zaniepokojeni, a nawet przerażeni.

— Powinniście im wyjaśnić, że to była pomyłka. Ich zdrowy, zrównoważony umysł pojmie, jak było naprawdę.

— Niestety, nie tylko o to chodzi. Rada obawia się, że przylecieliście tu dlatego, że waszej planecie grozi zagłada. A więc szukacie innej, na której byłyby odpowiednie warunki klimatyczne. A kiedy znajdziecie taką planetę, będziecie chcieli ją skolonizować. Możecie na przykład uznać nas za istoty na niższym szczeblu rozwoju. Możecie zniszczyć nas po to, by stworzyć warunki do rozwoju wyższej cywilizacji. No i nie bez znaczenia jest fakt, że rozum wasz może ulec wpływem nie znanych nam uczuć.

Alek zamyślił się głęboko.

— Trzeba przyznać, że wszystkie wasze obawy są nie pozbawione podstaw — powiedział wreszcie. — Ale w naszym przypadku są zupełnie bezprzedmiotowe. Nie znacie naszego świata i jego humanitarnych zasad. Każde nasze wyjaśnienie będziecie traktować jak kłamstwo. Mimo to, proszę, żebyś mi uwierzył — nie mamy zamiaru kolonizować waszej planety…

— A jeśli Rada nie uwierzy? Nie zapominaj, że sprawa jest wielkiej wagi, chodzi o nasze istnienie.

— Rada powinna uwierzyć. To jest dla was najlepszym wyjściem. Jeśli będziecie starali się nas zatrzymać, czy też zechcecie pozbawić nas życia, nasi towarzysze nie puszczą tego płazem.

— Jak mam to rozumieć? — spytał Łoś.

— Wystarczy, by nasz statek przeleciał nisko nad waszą planetą, a wszystko zostanie obrócone w popiół.

— Czy mam to traktować jak groźbę, czy też jak zwykły szantaż?

— Ani jedno, ani drugie, Łoś. Przybyliśmy do was z przyjaznymi zamiarami, a nie po to, by wyrządzić wam jakąkolwiek krzywdę. Każdy, nawet najmniejszy przedmiot, który zabieraliśmy z sobą na waszą planetę, był uprzednio dokładnie odkażony. Na pewno sprawdziliście już w laboratorium nasze rzeczy, a także pożywienie, i wiecie, że mówię prawdę. Poza tym to, chyba oczywiste, że jeden statek kosmiczny nie jest w stanie skolonizować całej planety. W waszym interesie leży to, żebyśmy się rozstali w zgodzie. Ale jeśli nam nie wierzycie, przygotujcie się po naszym odlocie do obrony. Wcześniej niż za trzydzieści dwa lata świetlne nie możemy się tu zjawić, a na waszej planecie upłyną wówczas wieki.

Alek umilkł. Łoś też milczał, zdawał się posępny i przygnębiony.

— Dziękuję za szczerość — powiedział. — Ja osobiście wierzę ci, ale decyzję może podjąć tylko Rada. Jutro dowiesz się, jakie zajęła stanowisko.

Wkrótce się rozstali. Alek i Dirak ruszyli do wyjścia długim korytarzem.

— Sądzę, że stary jest po naszej stronie — powiedział Dirak.

— Dlaczego? — uśmiechnął się Alek.

— Twoje argumenty były nadzwyczaj logiczne, a to są istoty rozumne, więc na pewno te argumenty trafią im do przekonania. Nie musimy się obawiać, że będą działać pod wpływem emocji…

8

Ekran rozjaśnił się i Alek ujrzał przed sobą zaniepokojoną twarz Kazimierza.

— Alek! — wykrzyknął pilot. — Co się stało?

— Nic szczególnego — powiedział Alek. — Już jest wszystko w porządku. Mieliśmy pewne kłopoty.

— Z motylami?

— Motyle przeobraziły się w gąsienice. Chcesz je zobaczyć?

— Skoro nie mam innego wyboru — roześmiał się Kazimierz.

Przez dłuższą chwilę Kazimierz z zainteresowaniem wpatrywał się w obrazy na ekranie.

— Niezła architektura — powiedział. — Wysokie drzwi! Czy gąsienice podczas chodzenia przyjmują postawę pionową?

— Zaraz zobaczysz. Ale te ich budynki mają pewne mankamenty. Otóż schody na przykład przypominają dziecięce zjeżdżalnie. To nie lada wyczyn wejść po czymś takim na drugie piętro.

— A to wasi gospodarze? — zdumiał się Kazimierz.

— Nie podobają ci się?

— Brrr! Pewnie śnią ci się po nocach.

— Przy bliższym poznaniu sprawiają nawet wrażenie sympatycznych. A poza tym mają ogromną zaletę. Możesz się nie obawiać, że na przykład zaproszą cię do tańca. Są całkowicie głuchonieme.

— Coś podobnego! — Kazimierz z uwagą przyglądał się gąsienicom. — Może masz rację. Można się do ich widoku przyzwyczaić. Badacze Alfagei byli w sytuacji o wiele gorszej niż ty. Ale powiedz, Alek, co się właściwie wydarzyło?

— Później ci to powiem, w każdym razie teraz jesteśmy w dobrych stosunkach. Prowadzimy nawet dyskusje filozoficzne.

— Na jaki temat?

— Stary jak świat, oczywiście.

— Alek, ty coś ukrywasz przede mną. Gdzie jest Dirak?

— Możesz się o niego nie obawiać. Zachował pełną sprawność. Gospodarze początkowo traktowali nas jak swoich jeńców, ale teraz jesteśmy już wolni. Pod jednym warunkiem — że udowodnimy istnienie statku.

Zły grymas wykrzywił twarz pilota.

— To żaden problem…

— Kazimierzu, błagam cię, nie rób głupstw. Do ciebie mam tylko jedną prośbę. Dziś o jedenastej wieczorem wypuść rakietę sygnalizacyjną.

— Czy jesteś pewien, że nic ci nie grozi? — zapytał pilot.

— Jestem pewien, stary.

— Jak długo jeszcze zostaniesz na planecie?

— Myślę, że nie więcej niż dziesięć dni.

— Mimo wszystko uprzedź ich, że jeśli coś się stanie z wami, rozbiję tę planetę jak bańkę mydlaną…

— Nie wiedziałem, że jesteś taki krwiożerczy — uśmiechnął się Alek. — Ale powiedz coś o sobie. Jak się czujesz?

— Cóż ci mogę powiedzieć — wzruszył ramionami Kazimierz. — Nudzę się straszliwie… Mam ochotę włączyć Diraka, żeby mieć do kogo otworzyć usta.

— Niezła myśl, ale nie zapomnij go schować, jak wrócimy na statek.

— Dlaczego?

— Jakby ci to powiedzieć… Wydaje mi się, że Dirakowi numer jeden będzie przykro, kiedy zobaczy swoje drugie ja.

Kazimierz roześmiał się.

— Nic się nie zmieniłeś, fantasto — powiedział. — Nie zapomnij pozdrowić Diraka. Może towarzystwo tych gąsienic spowodowało, że obudziły się w nim jakieś uczucia…

— Bagrationow nie wykluczał takiej możliwości… Ja już muszę iść, ale od dzisiaj będziemy w stałym kontakcie.

— Zaprosili cię na bankiet?

— Chwała Bogu, to mnie ominęło. W ich menu nie ma niczego innego poza chlorofilem, a niekiedy i ten chlorofil jest sztuczny.

— No to ci nie zazdroszczę!

— Do widzenia, Kazimierzu!

Ekran zgasł.

9

Alek siedział na miękkim stołku bez oparcia i zastanawiał się, jak się to dzieje, że ludzka świadomość tak szybko przystosowuje się do najbardziej niezwykłych sytuacji. Obecnie wszystko, co go otaczało, wydawało mu się naturalne, przestało go dziwić. Nawet włochate oblicze Łosia przypominało mu twarz ludzką. Mimo to nie mógł powstrzymać się od uśmiechu, kiedy prezydent planety War z niezwykłą zręcznością począł wspinać się po pionowej ścianie w kierunku umieszczonej pod samym sufitem szafki bibliotecznej. Wkrótce równie szybko znalazł się na dole niosąc w przednich kończynach metalową płytę przypominającą grawiurę.

— To jest wizerunek pierwszego Łosia na naszej planecie. Nazywano go Łoś Filozof.

Alek popatrzył na niego zdziwiony.

— Dirak mówił mi, że taka nauka jak filozofia u was nie istnieje.

— To prawda. Obecnie jej nie ma. Przed trzystu laty skasowano ją na mocy specjalnego dekretu.

— Trudno byłoby nazwać ten fakt potwierdzeniem wolności myśli.

— Nie wiem, co właściwie rozumiecie pod słowem wolność. Dla nas, najogólniej to ujmując, wolność to brak przymusu.

— Zgadza się, mniej więcej o to mi chodziło.

— U nas nie ma przymusu. U nas każda jednostka ma zagwarantowaną wolność w granicach określonych przez prawa i tradycję.

— My trochę szerzej rozumiemy pojęcie wolności. Nie przeszkadzamy ludziom myśleć, có chcą. Mogą wypowiadać swoje myśli, mogą je zapisywać.

— Nie wiem, czy to słuszne — zastanawiał się Łoś.

— Ciekaw jestem, z jakiego powodu skasowaliście filozofię?

— Okazała się niepotrzebna. Nasza filozofia chciała odkryć prawa rozwoju, a tymczasem wyprzedziła ją nauka. A jeśli chodzi o główny cel i prawa, do których należy się stosować, uznaliśmy, że to nie może być nic innego, niż to, co nam podsuwa natura. Dlatego głównym naszym celem jest rozwój jednostki dążącej od stadium niższego do wyższego.

— Tak, to jest jasne i proste! — mruknął Alek. — Ale mimo wszystko przypuszczam, że były też inne poglądy na ten temat.

— Oczywiście — przyznał Łoś. — Szczególnie popularna była szkoła monistów, którzy bronili poglądów przypominających wasze poglądy. Uważali, że natura istot rozumnych powinna być jednorodna i niepodzielna, że wszelkie nauki powinny dążyć do tego, by zapewnić jej tę jednorodność. Monistą był również jeden z naszych sławnych filozofów, nazywano go Ciemnoniebieski. Zaraz ci go pokażę.

Łoś znowu wspiął się na półki i po chwili zniósł na dół cienką książeczkę, wydrukowaną na jakimś niezwykłym papierze. Na stronicy tytułowej była fotografia, która przyciągnęła wzrok Alka.

— Ten człowiek nie był pozbawiony uczuć — powiedział w zamyśleniu.

— Być może — zgodził się po chwili wahania Łoś. — Umysł miał niespokojny, buntowniczy…

— Czy mógłbyś mi coś z tej książki przeczytać?

Łoś z wyraźnym ociąganiem otworzył książkę na pierwszej stronicy.

„Dokąd dążysz, ślepe stworzenie?” — zaczął wolno. — „Do jakiego mrocznego morza spływają strumienie twoich życzeń? Nie masz oczu, nie widzisz cudów wokół siebie. Nie masz uszu, nie słyszysz głosu prawdy. Błękitne lody na biegunach na zawsze zmroziły chłodem twoje serce. Komu potrzebny jest twój zimny rozum? Komu służą twoje martwe ręce? Wszystko, co tworzysz, jest smutkiem i nonsensem!”

Łoś raptem przerwał.

— Ale to przecież nie jest filozofia! — wykrzyknął Alek. — To jest poezja.

— Nie, to nie jest poezja — powiedział z niezadowoleniem Łoś. — To po prostu są myśli, zuchwałe i nieuzasadnione… Poezję mogą tworzyć tylko motyle!

— Czy mógłbyś mi pokazać coś z poezji motyli?

Łoś spojrzał na niego z oburzeniem.

— Tego się nie zapisuje — powiedział. — To jest zabronione.

— Zabronione? Dlaczego?

— Dziwię się, że tego nie rozumiesz. Poezja motyli jest dla nas niedostępna, jest doskonalsza od nas i naszych umysłów. Skoro nie mamy możliwości jej percepować, nasze zainteresowanie poezją byłoby dla niej profanacją.

— Wobec tego czym jest w istocie poezja?

— Poezja to piękno — powiedział z przekonaniem Łoś.

— I natura to piękno…

— To nie to samo. Poezja jest wyrażeniem piękna stosunku motyli do natury, wyrażeniem piękna ich stosunku do miłości. Nie wiem, czy uda mi się to właściwie sformułować. Poezja jest zmaterializowanym odbiciem tego, co się dzieje w ich duszy. Poezja to kwanty ich duchowego promieniowania, ich niepojętego dla nas szczęścia…

Alek milczał.

— Czy ta poezja nie jest wobec tego pozbawiona myśli? — zapytał ostrożnie.

— Oczywiście, że nie.

— To skąd się one biorą?

— Myśli motyli rodzą się z wiedzy, którą zdobyły w swoim poprzednim istnieniu. Ale są to już myśli przeniknięte światłem, ich głębia z pewnością jest niezmierzona…

Dirak niespokojnie popatrzył na zegarek.

— Już czas, żebyśmy ruszali — powiedział.

Wszyscy trzej wyszli na płaski dach rezydencji. Ocean był blisko, do oświetlonej przystani przycumowały statki szerokie i płaskie jak żółwie. Świecące fosforem, podobne do smukłych wież dźwigi wyładowywały jakąś galaretowatą masę, której w ciemności nie można było rozpoznać. Zapach soli i jodu wydawał się tego wieczoru silniejszy niż zwykle.

— To są wodorosty morskie — powiedział Dirak. — Otrzymują z nich chlorofil.

Alek jakby go nie słyszał.

— Czy będę mógł dostać od was książkę Ciemnoniebieskiego? — zwrócił się do Łosia.

— Nie, nie wolno jej popularyzować.

— Nie wolno na planecie War, ale nie na dalekiej, nieznanej Ziemi.

— I tak wiele z naszych nauk poznaliście…

— Ja chciałbym przekazać ludziom myśli, Łoś, nie nauki. Teraz już nikt z nas nie umiałby powiedzieć, jakie dziedziny nauki mogły się na Ziemi rozwinąć, a myśli…

— Popatrz! — wykrzyknął Dirak.

Spojrzeli w górę na czarne niebo. W pobliżu zenitu błysnął obłok i szybko zaczął się rozrastać. Wyglądał jak przeźroczysta fioletowa meduza. Po kilku minutach stał się zupełnie przejrzysty tak, że widać było przeświecające przez niego gwiazdy. Alek ukradkiem popatrzył na Łosia, jego oblicze jakby rozjaśniło się pod wpływem niezwykłych, zakazanych myśli.

— To piękne, prawda? — cicho spytał Alek.

— Tak, piękne — powiedział Łoś.

Człowiek uśmiechnął się w milczeniu.

10

Stali na brzegu jeziora In, w pobliżu srebrzystego korpusu rakiety. Polana zdawała się błękitna od motyli. Znowu dźwięczała muzyka, jezioro drżało jak żywa istota, las planety War pysznił się jaskrawymi barwami kwiatów. Łoś rozmawiał z Alkiem, a Dirak, jak zawsze, tłumaczył ich słowa. Łoś słuchał z wyrazem skupienia, uważnie, ale trudno było się domyślić, co naprawdę sądzi. Jak zawsze motyle były niespokojne i podniecone, drżały jak powierzchnia jeziora, tęczowały kolorami jak las. Tylko oblicze Diraka było obojętne, patrzył w kierunku rakiety.

Nagle muzyka ucichła. Motyle zatrzepotały skrzydłami i w powietrzu znów rozległy się dźwięki ciche i błagalne. Ale magnetofon milczał. Alek podał go Dirakowi.

— Podoba ci się, prawda? — zapytał Łosia.

— Wydaje mi się, że mnie zrozumiałeś — powiedział w zamyśleniu prezydent planety War.

— Masz rację — uśmiechnął się Alek. — Zrozumiałem, że niekiedy bywasz naprawdę smutny… ale nigdy nie jesteś nieszczęśliwy.

Spojrzenie Łosia nie zdradzało jego uczuć.

— Ale ty nie jesteś szczęśliwy — powiedział. — Choć masz umysł i serce… Powiedz, czego byś jeszcze chciał?

— Utraciłem ludzi.

— Przecież wracasz do nich.

— Wydaje mi się, że ci, których tam zastanę, będą mi zupełnie obcy.

— Przypominasz mi Niebieskiego — powiedział. — Ciemnoniebieskiego… Przyniosę ci jego książkę…

Łoś pozostał na brzegu jeziora. Rakieta lekko ślizgała się po gładkiej powierzchni, potem jej ruch stawał się coraz szybszy, miękkie fale obryzgiwały Łosia. I przyszedł moment, że wystrzeliła w górę i jak srebrna strzała wbiła się w błękitne ciało nieba. Jeszcze tylko kilka chwil, i znów pochłonie ich wspaniała i straszna pustynia, w której nie będzie nic, tylko gwiazdy i mrok.

Przetłumaczyła Helena Madany

Noty bibliograficzne

BILENKIN DYMITR, ur. w 1933 r., radziecki geolog geochemik. Od 1959 r. zajmuje się publicystyką naukową, wydał wiele książek popularnonaukowych. Pierwszy zbiór jego opowiadań, Marsjanskij priboj, ukazał się w 1968 r. Kolejne tomy tego autora to: Nocz’ kontrabandoj (1971) i Prowierka na razumnost’ (1974). Czytelnikowi polskiemu znany jest z wielu opowiadań drukowanych w „Problemach” i w almanachu Kroki w nieznane. Ciśnienie życia pochodzi z tomu Nocz’ kontrabandoj.

BUŁYCZOW KIRYŁ, radziecki uczony, kandydat nauk historycznych, autor szeregu monografii i książek popularnonaukowych. Od 1965 r. zajmuje się również twórczością fantastycznonaukową. Jego książkowym debiutem była wydana w 1970 r. powieść dla dzieci Posledniaja wojna. Kolejne pozycje Bułyczowa to zbiory opowiadań: Czudiesa w Guslarie (1972), Ludi kok ludi (1975) i powieść dla dzieci Diewoczka s Ziemli (1974). Jest stałym współpracownikiem miesięcznika „Znanije i Siła” i laureatem nagrody tego pisma za 1973 r. W Polsce znany jest z kilku opowiadań drukowanych w almanachu Kroki w nieznane. Opowiadanie Chatka pochodzi z tomu Czudiesa w Guslarie.

CHRUSZCZEWSKI CZESŁAW, ur. w 1922 r. w Warszawie, dramaturg, prozaik i publicysta. Jest autorem ponad stu słuchowisk radiowych, kilkunastu widowisk telewizyjnych oraz libretta do opery o tematyce fantastycznonaukowej. Wydał następujące książki: Bardzo dziwny świat (1960), Magiczne schody (1965), Pacyfik — Niebo (1967), Bitwa pod Pharsalos (1967), Różne odcienie bieli (1970), Rok 10 000 (1973, 1975), Dookoła tyle cudów (1973), Fenomen Kosmosu (1975), Potrójny czas Galaktyki (1976). Opowiadania i słuchowiska były tłumaczone na języki: rosyjski, czeski, niemiecki, hiszpański i węgierski. Za swoją twórczość otrzymał szereg nagród, m.in. w 1966 r. nagrodę Komitetu do Spraw Radia i Telewizji za całokształt działalności literackiej w dziedzinie słuchowisk, w 1972 r. nagrodę specjalną Eurocon I na I Kongresie Europejskim w Trieście za całokształt twórczości SF, w 1973 r. na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury Fantastycznonaukowej jedną z trzech równorzędnych nagród za książkę Rok 10 000, a na II Kongresie Europejskim SF w Grenoble nagrodę za twórczą i aktywną działalność w dziedzinie SF.

COLIN VLADIMIR, pisarz rumuński, publicysta, tłumacz. Za powieść fantastycznonaukową Capcanele timpului (1971) otrzymał nagrodę Związku Pisarzy Rumuńskich i międzynarodową nagrodę specjalną na kongresie Eurocon I w Trieście w 1972 r. Uzyskał także nagrodę specjalną na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury SF w Poznaniu w 1973 r. Znany jest również jako autor baśni, wierszy, sztuk teatralnych. V. Colin jest redaktorem miesięcznika „Viata Romanesca”. Ostatnia jego książka to zbiór opowiadań zatytułowany Dinti lui Cronos (1975). Opowiadanie W zamkniętym kręgu pochodzi z tomu Capcanele timpului.

CSÉRNA JOZSEF, pisarz węgierski, ur. w 1899 r. Pierwszą książkę Drama a Holdon wydał w 1970 r. Specjalizuje się w krótkich satyrycznych opowiadaniach SF, ale z powodzeniem uprawia także poezję i krytykę sztuki. Opowiadanie Przeszczep mózgu było drukowane po raz pierwszy w tomie Drama a Holdon.

FEKETE GYULA — powieściopisarz i dramaturg węgierski, ekonomista z wykształcenia. Wśród bogatej twórczości prozatorskiej największą popularność zdobyła powieść Śmierć lekarza tłumaczona na wiele języków. Fekete jest również autorem kilku książek fantastycznonaukowych.

FIAŁKOWSKI KONRAD, ur. 1939 r., profesor na Wydziale Elektroniki Politechniki Warszawskiej, zajmujący się również twórczością literacką. Debiutował opowiadaniami drukowanymi w 1956 r. na łamach „Dookoła świata” i „Młodego Technika”, pierwszy zbiór pt: Wróble galaktyki wydał w 1963 r. Kolejne jego książki to: Poprzez piąty wymiar (1967), Włókno Claperiusa (1969), Kosmodrom (1975). W 1962 r. otrzymał nagrodę na międzynarodowym konkursie na opowiadanie fantastycznonaukowe, zorganizowanym przez redakcje czasopism popularnonaukowych z krajów socjalistycznych (za opowiadanie Prawo wyboru). Jury Międzynarodowego Spotkania Pisarzy — Twórców Literatury SF w 1973 r. w Poznaniu przyznało mu nagrodę specjalną za całokształt twórczości.

HERNÁDI GYULA, ur. 1926, jeden z najbardziej dyskutowanych współczesnych pisarzy węgierskich. Debiutował w 1959 r. zbiorem nowel Deszka Kolostor. W tym samym roku wydał powieść A pentek lepcsoin. Polemiki wokół jego twórczości przybrały na sile po ukazaniu się powieści Folyosok (1968). Czytelnikowi polskiemu znany jest tylko z fragmentu powieści Az erod (1971) drukowanego w „Literaturze na Świecie” (1975 r., nr 3) pt.: Forteca. Prezentowany w mniejszej antologii tekst pochodzi z tomu Logikai kapuk (1974).

HOBANA ION, ur. 1931, prozaik i krytyk rumuński, zajmujący się głównie literaturą fantastycznonaukową, absolwent Wydziału Filologii Uniwersytetu w Bukareszcie. Ma w swoim dorobku siedem powieści i kilka opracowań krytycznych. Za pracę Zloty wiek rumuńskiej literatury fantastycznej otrzymał w 1969 r. nagrodę Związku Pisarzy Rumuńskich. Za prace krytyczne dotyczące literatury SF przyznano mu międzynarodową nagrodę specjalną na kongresie Eurocon I w Trieście. Nagrodzony również na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury SF w Poznaniu w 1973 r. Opowiadanie Ludzie i gwiazdy pochodzi z nadesłanego przez autora maszynopisu.

LEM STANISŁAW, ur. 1921 r., pisarz i eseista, lekarz z wykształcenia. Jego debiut w dziedzinie fantastyki naukowej, powieść Astronauci (1951), stał się wydarzeniem literackim w skali europejskiej. Kolejnymi etapami na drodze do pogłębienia problematyki i nobilitacji artystycznej SF były następne powieści: Obłok Magellana (1955), Solaris (1961), Głos Pana (1968). Uprawia również fantastykę naukową w ujęciu parodystycznym i groteskowym — Dzienniki gwiazdowe (1957), Księga robotów (1961), Cyberiada (1965) — oraz parodystyczną eseistykę — Doskonała próżnia (1971) i Wielkość urojona (1973). Szczególne uznanie, również w świecie naukowym, przyniosły mu próby syntez filozoficznych traktujących o problemach związanych z postępem naukowym i technicznym (Summa technologiae 1964) i teoretycznoliterackich (Filozofia przypadku 1968, Fantastyka i futurologia 1970). Opowiadanie Ananke, pochodzące z cyklu opowieści o pilocie Pirxie, drukowane było po raz pierwszy w tomie Bezsenność wydanym w 1971 r. przez Wydawnictwo Literackie z okazji dwudziestolecia twórczości pisarza. W 1973 r. Stanisław Lem otrzymał Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki I stopnia oraz jedną z trzech równorzędnych głównych nagród na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury SF w Poznaniu. Laureat Nagrody Państwowej I stopnia za całokształt twórczości (1976).

NESVADBA JOSEF, ur. w 1926 r. w Pradze, lekarz z wykształcenia. Debiutował w 1946 r. jako tłumacz poezji i prozy angielskiej (przekłady z Colleridge’a). Pierwszy zbiór opowiadań z dziedziny fantastyki naukowej Tarzanova smrt wydał w 1958 r. Jego sławę jako twórcy SF ugruntowały kolejne tomy Einsteinovy mozek (1960) i Vynales proti sobe (1964). Z tego ostatniego tomu pochodzi opowiadanie Anioł śmierci. J. Nesvadba pisze także powieści kryminalne, sztuki teatralne i scenariusze filmowe. Laureat nagrody specjalnej na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury SF w Poznaniu w 1973 r.

SCHNEIDER ROLF, ur. 1932, prozaik, autor słuchowisk radiowych i widowisk telewizyjnych. Jeden z najwybitniejszych pisarzy młodego pokolenia w NRD. W 1962 r. otrzymał nagrodę literacką im. Lessinga. Tendencje do fantastycznego i kreacjonistyczno — parabolicznego widzenia świata uwidoczniły się już w jego pierwszym przełożonym na język polski zbiorze „opowiadań Mosty i kraty (Brilcken und Citter 1965). Tendencje te dominują w tomie Nekrolog (1974) opatrzonym podtytułem Unernste Geschichten, Z tego tomu pochodzi opowiadanie Przymusowe lądowanie. W 1974 r. ukazała się w polskim przekładzie najwybitniejsza z powieści Schneidera Śmierć Nibelunga (Der Tod des Nibelungen 1970).

SŁAWCZEW SWETOSŁAW, pisarz bułgarski, lekarz z wykształcenia, autor wielu prac naukowych i popularnonaukowych. Debiutował w dziedzinie fantastyki naukowej w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Jest jednym z ciekawszych przedstawicieli młodej fantastyki bułgarskiej. Opowiadanie Glos, który cię wzywa pochodzi z tomu Krepostta na bezsmrtnite wydanego w 1970 r. w Sofii. W polskim przekładzie było drukowane w 1973 r. w 5. numerze „Problemów”.

STRUGACCY ARKADIJ I BORYS; Arkadij (ur. 1925) jest z wykształcenia filologiem japonistą, jego brat Borys (ur. 1933) jest absolwentem Wydziału Mechaniczno — Matematycznego Uniwersytetu w Leningradzie. Zaliczani w poczet najwybitniejszych twórców SF w Związku Radzieckim, są również szeroko znani i tłumaczeni poza granicami kraju. Pierwszą wspólnie napisaną przez nich książką jest wydana w 1959 r. Strana bagrowych tucz (Kraina purpurowych obłoków 1964). Dojrzały kształt twórczości i niepowtarzalny klimat osiągnęli autorzy w wydanej w 1964 r. powieści Trudno być bogiem (1974). Ponadto w polskim przekładzie ukazały się następujące książki braci Strugackich: Poniedziałek zaczyna się w sobotę (1970), Przenicowany świat (1971), Sprawa zabójstwa (1972), Piknik na skraju drogi (1974), Koniec akcji Arka (1975). Są również autorami powieści: Ulitka na skłonie (1968) i Skazka o trojkie (1968). Opowiadanie O wędrowcach i podróżnikach pochodzi z wydanego w ZSRR almanachu Fantastika — 1963.

SZALIMOW ALEKSANDER, ur. w Leningradzie, geolog, doktor nauk przyrodniczych, autor wielu powieści i opowiadań fantastycznonaukowych. Od chwili debiutu książkowego w 1962 r. (Tajna gremiaszczej rassczeliny) wydał sześć zbiorów opowiadań. Najbardziej znane z nich to: Kogda mołczat ekrany (1965), Tajna Tuskarory (1967), Strannyj mir (1972). Opowiadanie Dziwny świat, zamieszczone w niniejszej antologii, jest tytułowym opowiadaniem tego ostatniego zbioru. Tłumaczone na język polski opowiadania A. Szalimowa były drukowane w antologiach Ostatni z Atlantydy i Formuła nieśmiertelności oraz w Krokach w nieznane.

WEŻINOW PAWEŁ, ur. 1914, jeden z najwybitniejszych współczesnych pisarzy bułgarskich. Jest autorem wielu książek, ale fantastykę naukową uprawia od niedawna. Opowiadanie Błękitne motyle pochodzi z tomu pod tym samym tytułem, wydanego w 1968 r. w Sofii. Książka ta została wyróżniona nagrodą specjalną na Międzynarodowym Spotkaniu Pisarzy — Twórców Literatury SF w Poznaniu w 1973 r.

Opracował Jerzy Kaczmarek

Content

Bilenkin Dymitr, et al Ludzie i gwiazdy

Ludzie i gwiazdy

Przedmowa

Dymitr Bilenkin Ciśnienie życia

Kir Bulyczow Chatka

1

2

3

4

Czesław Chruszczewski Drzewo Nie-Drzewo

Vladimir Colin W zamkniętym kręgu

Jozsef Cserna Przeszczep mózgu

Dziennik prof. dra Cassio Klebera

Gyula Fekete Niszczyciele maszyn

Konrad Fiałkowski Szansa śmierci

Gyula Hernádi Sodoma i Gomora

1

2

3

4

5

6

Ion Hobana Ludzie i gwiazdy

Epilog

Stanisław Lem Ananke

Josef Nesvadba Anioł sądu ostatecznego

Rolf Schneider Przymusowe lądowanie

Swetosław Sławczew Głos, który cię wzywa

Arkadij i Borys Strugaccy O wędrowcach i podróżnikach

Aleksander Szalimow Dziwny świat

Paweł Weżinow Błękitne motyle

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Noty bibliograficzne