Якимович Алексей Николаевич

Пастка для пярэваратня

Аляксей Якімовіч

Пастка для пярэваратня

Пастка для пярэваратня

Сустрэча з крыжакамі

Човен, прарэзаўшы асаку, уткнуўся ў бераг, зарослы лазняком.

Саскочыўшы з чоўна, Янка азірнуўся. На сярэдзіне ракі зносіла ўніз човен, у якім плылі Мацей і Алеся.

— Супроць вады бярыся! — крыкнуў Янка, падказваючы Мацею.

Мацей часта-часта заграбаў вяслом, а Алеся, перагнуўшыся цераз борт, чэрпала далонямі ваду і пырскала ўгору. Пырскі рассыпаліся вясёлкамі на сонцы, падалі на рачную быстрыню, зліваючыся з ёю, нібы праменьчыкі.

«Дурніца! Пахіліцца човен — за борт паляціць», — падумаў Янка.

Ён зноў крыкнуў:

— Алеся, боўтнешся. Алеся-я-а… «А-а-а…» — панеслася рэха. Аж да самага лесу. Лес, ходжаны і няходжаны, без канца і краю, вакол, куды ні глянь. Ахоўвае Янкаву вёсачку Парэчча, якая размясцілася на беразе Шчары.

Аціхла, згінула рэха. А Мацея зносіць усё далей, за паваротку. Вось-вось ён схаваецца. Алеся ж (дурніца, сапраўдная дурніца!) пырскае, смяецца. Вясёлкамі мігцяць, пераліваюцца кроплі, мядзяным званочкам гучыць Алесін смех.

— Супроць вады бярыся! — зноў гукнуў Янка. Мацей выпрастаўся. Трымае вясло, што рыдлёўку.

— Яначка, не магу-у-у… Рака мацнейша-я-а…

— Мацейка, вясло ў цябе, не лыжка!..

Човен, паддаўшыся імкліваму цячэнню, хаваецца за павароткай, за лазняком. Мацей стаіць, бездапаможна расставіўшы рукі.

«Няўмека. Чаго чухаешся?» — карціць крыкнуць Янку, ды ён стрымліваецца. Няхай зносіць, няхай. Навучыцца, калі намучыцца. Ён, Янка, навучыўся, ніводзін вір яго не адолее. Што ж, дванаццатае лета мінула, як басанож па гэтай зямлі бегае. А Мацею, браціку, усяго дзевятае пайшло, як і Алесі. Непадалёку ад іхняй Алесіна хата. Увішнае, няўрымслівае дзяўчо Алеся. Сёння яны, Янка і Мацей, за Шчару па шчаўе сабраліся. Многа яго расце на грудках, сярод лазнякоў. І яна стала прасіцца: «Вазьміце. Вазьміце». Мусілі ўзяць, бо такая, што не адчэпіцца.

«Вух!» — гучна вухнула каля берага, у асацэ. «Шчупак, — скумекаў Янка. — Вось каб падчапіць на кручок». Толькі падумаў так — у вадзе кінуліся ў бакі, ратуючыся, плоткі. Выгнуўшыся, узляцеў угору шчупак: «Вух». І зноў цішыня.

Янка нетаропка, па самым ускрайку берага, падаўся туды, дзе схаваўся Мацееў човен. Лазнякі густыя, што шчотка, да самай вады падыходзяць. Здаецца, не прадзярэшся. Ды ён добра ведае тыя ледзь прыкметныя сцяжынкі, якія выводзяць праз гэтыя кусты. Ведае, што ёсць яміны-бухты, падмытыя вадою ў беразе. Ступіш неасцярожна — праглыне, пацягне, нават «Ратуйце!» не паспееш крыкнуць. Ёсць тут і твань, багна. Яна, як і вада, следу не пакідае.

За павароткай ракі кусты лазняку стаяць асобнымі купінамі. Тут бераг высокі. Зелянее луг, прыбраны кветкамі-краскамі. Далей — лес. Скрозь лес. Ён не толькі хавае ад нядобрага вока, але і корміць. Тут і дзікі, і зайцы, і зубры, і… Не злічыць усёй дзічыны. Узімку, калі ноч апускаецца над вёскай, распачынаюць сваю песню ваўкі. Песню бясконцую, як сама зімовая ноч. Спярша азываецца адзін, пасля другі, трэці. Потым пачынае выць, пераклікацца цэлая зграя. Дрыжыкі прабягаюць па целе, стараешся бліжэй прымасціцца да бацькі, які побач спіць. Воўчая песня яму што камарыны піск. Не дзіва. У бацькі лук, стрэлы, дзіда. Ён, як і ўсе дарослыя мужчыны, — вой. Загарыцца ў Слоніме, у крэпасці, смольнае дрэва, агонь альбо дым ад якога відаць далёка-далёка, — знак, што вораг блізка. Тады бацька бярэ сваю зброю, садзіцца на каня і хутчэй у крэпасць. Святы абавязак мужчыны — свой край бараніць. Бывае, што ў вёску коннікі прывозяць віцы — хітра пераплецены пук вяровак ці дубцоў. Гэта знак, што князь у паход кліча. Ён з вёскі ў вёску перадаецца. Ганьба таму, хто не перадасць, хто затрымае. Калі ў Слоніме збярэцца вояў цэлая харугва — полк, тады ідуць на ворага. Уперадзе рыскуны — разведчыкі. А за імі і конна, і пеша. Не раз і не два бацька хадзіў у паход. А што зробіш? Крыжакі часта на Панямонне крумкачамі налятаюць. Яны — што скула ў баку. У паход бацька бярэ не толькі дзіду, лук, стрэлы, але і суліцу — кароткае кап'ё. Дык хіба забаіцца ваўкоў? Крыжакі страшнейшыя, а не баіцца.

Янка мінуў паваротку. Мацей і Алеся стаялі на беразе. Над імі імкліва насіліся патрывожаныя ластаўкі-беражанкі. Увесь гэты стромы бераг прасвідраваны норкамі-гнёздамі. Засунеш у такую норку руку — як ні старайся, канца не знойдзеш. Умеюць беражанкі свае гнёзды рабіць.

— На бераг вылазьце! — крыкнуў Алесі і Мацею.

— Вылезу, — усміхнуўся Мацей. Янка папракнуў:

— Эх ты! Калі чоўнам навучышся кіраваць?

— Я, я… — пачаў Мацей. Янка перапыніў яго:

— Не пераскочыўшы праз калоду, не кажы гоп. Хадзем збіраць шчаўе.

Шчаўе расло цэлымі купінамі. Маладзенькае, яно яшчэ не пайшло стаўбунамі. Яны рвалі лісцік за лісцікам і кідалі ў белыя палатняныя торбачкі.

— Вунь у мяне колькі,— пахвалілася Алеся, паказваючы сваю торбачку.

Янка пачаў назіраць за Алесяй. Спрытна ходзяць пальчыкі, нібы зубкі ў вавёркі.

— Праўда, што дзесьці ў лесе крыжакі? — нечакана прамовіла Алеся.

Янка аж сцепануўся. Казала перад гэтым маці:

«Ад берага не адыходзьцеся. Атрад крыжакоў па лесе блукае».

Звычайна крыжакі, ведаў ён, нападаюць, калі марозам балоты скуе. Апошні раз восенню нападалі, ды ледзь ногі іх вынеслі. А гэтыя, пра якіх казала маці, відаць, адбіліся ад сваіх, заблудзіліся. Лютуюць. «Шалёны атрад», — кажуць пра іх мужчыны-воі. Шалёны… Быццам звер, які ашалеў. Крывавы след пакідаюць. Нездарма на іхнім сцягу вымалявана Крывавая Рука.

— Не бойся. Нашы рыскуны гэтых крыжакоў шукаюць. Калі што, пададуць знак, — сказаў Янка.

— Я чула, што крыжакі ў белых балахонах. На гэтых балахонах чорныя крыжы. Праўда?

— Праўда, — азваўся Мацей. — Ёсць крыжакі, якія называюць сябе рыцарамі. Яны і іхнія коні ўсе ў жалезе. А яшчэ ёсць крыжакі — кнехты. Гэта слугі рыцараў, збраяносцы.

— Хто табе казаў?

— Ясь, — пахваліўся Мацей. — Ясь шмат ведае.

— Шмат, — пагадзіўся з ім Янка.

Так, Ясь хоць і малады, але бойкі, не раз і не два ў паход хадзіў. Калі сядзе на свайго Белалобага, вецер не дагоніць.

— А праўда, што ў крыжакоў пер'е на галаве? — пырснула ў далоньку Алеся.

— Не на галаве, а на шлеме, — заўважыў Янка. — Пер'е паўліна. Яго носяць самыя знакамітыя рыцары.

— Табе хто казаў?

— І я ад Яся чуў.

— Паўлін — гэта што? Янка паціснуў плячыма.

— Мабыць, птушка.

— А вось тое, што я ведаю, вы не ведаеце, — пахвалілася Алеся.

— Што? — аж рот разявіў Мацей.

— Ясь нашу Паўлінку кахае, — сказала Алеся.

— Не веру, што Ясь кахае вашу Паўлінку, — прамовіў Мацей. — Ён вой. Яму з крыжакамі трэба біцца.

Алеся тупнула босаю нагою.

— Кахае. Сам мяне ўчора прасіў, каб Паўлінку з хаты паклікала.

— Хлусіш.

— Калі яшчэ раз такое пачую, то торбачкаю па галаве дам.

Янка паўшчуваў:

— Вы не вельмі. Разбубніліся, што чмялі. Дамоў пара.

— А я ведаю, што ў крыжакоў ёсць арбалеты, — прагаварыў Мацей.

Янка прамаўчаў. Пра такую зброю і ён чуў. Ведаў, што з арбалета страляюць драўлянымі стрэламі з жалезным наканечнікам. Аж на трыста — чатырыста крокаў.

— Арбалет далёка страляе. Стралой з арбалета можна нават рыцарскія латы прабіць, — зноў сказаў Мацей.

— Ну і што? — зірнула на яго Алеся. — Ясь суліцу кіне далёка і таксама рыцарскія латы праб'е. Мне тата сказаў.

— Табе казаў, а мне… А мне… — стаў наступаць на яе Мацей.

Алеся нечакана піскнула, нібы птушанё:

— Крыжакі!

Янка азірнуўся і зніякавеў. На ўскрайку лесу скупіліся коннікі ў белых балахонах, на якіх — чорныя крыжы. У пярэдняга конніка на шлеме пер'е, няйнакш, паўліна, пра якога нядаўна казалі. А над галавою аднаго з коннікаў сцяг, на якім вымалявана страшная Крывавая Рука. Так блізка Янка яшчэ не бачыў ворагаў, але адчуў, кожнай клетачкай адчуў, што гэта бяда, што трэба ратавацца як мага хутчэй.

«Татка-а!» — хацелася крыкнуць яму, хацелася прыціснуцца да бацькі, як у тыя зімовыя ночы, калі слухаў, як вые, пераклікаецца воўчая зграя. Але ж — крычы не крычы — бацька не пачуе. Далёка ён.

— Братка, мне страшна, — прашаптаў Мацей.

— Бяжым. У лазнякі… Там човен…

Янка схапіў за руку Алесю, пацягнуў за сабою. А яна (ну й дурніца!) упіраецца, хлімкае:

— Пачакай. Торбачку са шчаўем забылася. Торбачку…

Ззаду завылі, нібы галодная воўчая зграя. Янка азірнуўся. Прыгнуўшыся, імчацца. Уперадзе — страшная Крывавая Рука. Кроплі крыві, здаецца, важкія, што раса, на траву падаюць. Здаецца…

Здаецца… Ці сапраўды? Няма як марудзіць.

— Бяжым!

Яны прыпусціліся бегчы. Хутчэй, яшчэ хутчэй. Ззаду тупат капытоў. Страшная Крывавая Рука даганяе. А воўчая зграя вые, вые. Стоязыка.

— Братка-а! Братка-а! — загаласіў Мацей. А гэтая, малая, Алеся, скнарыцца:

— Я не магу. Я так хутка не магу.

Як і раней, свеціць сонца, блішчыць, дзе спакойна, дзе вірліва, імкнецца ўдалеч рака, зялёная трава пяшчотна лашчыць ногі. Ды вось даганяе Крывавая Рука. «Тух-тух-тух…»— цяжка стукаюць капытамі коні. «Тух-тух-тух…» — стукае ў скронях.

— Братка-а-а! Братка-а-а!.. — Мацей галосіць аднатонна, быццам кацянё, якое ў густой траве сядзіць, пакінутае, дарогі дамоў не ведае.

— Не магу. Не магу так хутка, — просіцца Алеся.

Бліжэй, гучней выццё галоднай воўчай зграі. Але ж і лазняк блізка, рукой падаць. Мацей збочыў, палез у кусты. Куды ж ён? Човен жа каля берага. Можна пераправіцца, не ўбачаць за павароткай.

— Мацей… Мацей…

Не чуе. Знік у кустах. Што ж, схаваецца. Крыжакі ў лазняк не палезуць. Пабаяцца. Ведаюць, што дрыгва.

— Яначка, не магу, дух займае, — загаласіла Алеся.

Ён сыкнуў на яе:

— Цярпі.

Усё. Здаецца, выратаваліся. Знаёмая сцяжынка. Яна на бераг выведзе.

— Алеся, яшчэ крышку. Вось і човен.

Янка штурхнуў Алесю ў плечы.

— Лезь.

Яна ступіла, упала на дно, знясіленая. Няхай. Няхай ляжыць. Так лепей. Што, калі з лукаў ці з арбалетаў пачнуць страляць?

Схапіў вясло, адпіхнуўся, стараючыся не плёснуць. Човен паслухмяна паплыў. «Вух», — вухнуў, жыруючы, шчупак.

На дапамогу

Янка саскочыў з чоўна, паклікаў Алесю:

— Вылазь.

А яна ляжыць, абхапіўшы галаву рукамі.

— Баюся крыжакоў.

— Вылазь. Яны на тым беразе.

Алеся ўсхапілася, вавёркай выскачыла з чоўна.

— Крыжакі… Яначка…

— У аеры нас не ўбачаць.

Сапраўды, аер густы, высокі. Тут і дарослы схаваецца. Калі па аеры прабірацца паўз бераг, то неўзабаве будзе грудок, за грудком — дрыгвяністае балота — пастка для таго, хто яго не ведае, а там — вёска, родная, свая, звыклая. Яна невялікая: усяго дзве вуліцы. Адна пачынаецца адразу ад рэчкі, на ўзгорку, а другая падыходзіць да лесу.

— У вёску пабяжым? — запытала Алеся.

Янка прамаўчаў. Ён і сам спярша хацеў бегчы ў вёску, расказаць пра ўсё, ды пасля перадумаў. Крыжакі праз Шчару не перабяруцца. Не ведаючы броду, не пасунуцца ў ваду. Самі патопяцца і коней загубяць. Дык чаго спяшацца? Мацей… Там Мацей. Што з ім? Што, калі высунецца? Як яго папярэдзіць, каб сядзеў у лазняку, каб носа не паказваў?

— Яначка, а калі хто-небудзь з нашых за раку паедзе? — прамовіла Алеся.

Праўду яна кажа. Не падумаў пра гэта. Крыжакі непадалёку, чакаюць. Быць бядзе…

— Алеся, бяжы ў вёску.

Алеся глянула на яго сваімі сінімі вачыма.

— А ты?

— Мацей там…

— Я з табой застануся.

— Бяжы. Людзям раскажаш.

— Баюся. Адна баюся.

— Чаго баяцца? Яны ж за ракою.

— Усё роўна баюся. Калі заплюшчу вочы, то здаецца, што крыжак даганяе. Сам вялізны, сцяг з Крывавай Рукой трымае.

— Алеся, трэба. Разумееш?

— Не! — Алеся сцялася ў камячок, а пасля ўсхліпнула: — Яны маю торбачку забяруць. Згубіла-а…

«Якія гады, такі і розум. Торбачку шкадуе. Радавалася б, што сама ўцякла», — падумаў Янка.

— Хадзем, — сказаў ён.

— Разам?

Янка незычліва буркнуў:

— Разам.

Яны моўчкі прабіраліся праз аер. Кружыліся, ляталі матылі, дзесьці, нябачныя, стракаталі стракозы, пераскаквалі з аерыны на аерыну конікі-скакуны.

— Калі б крыжакі да нас як госці прыйшлі, то мы прынялі б іх? — парушыла маўчанне Алеся.

Янка не зразумеў яе.

— Як прынялі б?

— Ну, як нашага Алексу мы прынялі. Сябра Алексу.

Янка ўздыхнуў. Сапраўды, прынялі. Алекса з мінулага лета ў Алесінай хаце жыве. Бяздомак ён. Напрадвесні ў вёску прыцягнуўся. Страшны, абарваны. Пасля ў вёсцы праведалі, што горад, у якім жыў Алекса, спалілі крыжакі. Адзін Алекса вырваўся, выратаваўся. Ён, Янка, нядаўна папрасіў Алексу: «Раскажы, як крыжакі твой горад ваявалі». А Алекса павярнуўся і пайшоў. Таго дня сказаў бацьку: «З Алексы слова не выцягнеш. Дзівак». Бацька ў адказ: «Не чапляйся да чалавека смаліцаю». Пасля пачуў ад бацькі, як крыжакі ваявалі горад, у якім жыў Алекса.

Тры дні і тры ночы абараняліся гараджане. Тры дні і тры ночы не спалі, не зводзілі вачэй. Кідалі каменне, лілі гарачую смалу. Шмат злыдняў-крыжакоў палягло пад сценамі горада. Ды знясілелі абаронцы. Праламалі крыжакі сцяну, уварваліся ў горад. Рабавалі, палілі хаты, параненых, старых і малых у полымя кідалі. Там, дзе быў горад, жэглішча стала. Алекса пакінуў абжыты кут. Блукаў, бяздомак, пакуль тут, у вёсцы, не прыпыніўся. Шмат такіх людзей, як ён, на Панямонні. Здавён іх сябрамі ці суседзямі называюць. Жывуць, працуюць у чыёй-небудзь сям'і. Пасля побач сваю хату будуюць. Сябры, суседзі… «Прымаем, бо такі наш славянскі звычай. Славяне мы», — пахваліўся тады бацька. І яшчэ пра адзін даўні звычай расказаў. Госць у хаце — самы ганаровы чалавек. Усё лепшае — яму. Зрабіць зло госцю — назаўжды ганьба ўсёй вёсцы. А калі хто іншы пакрыўдзіць яго, то гаспадар адпомсціць любому крыўдзіцелю, няхай гэта будзе хоць князь.

Свята берагуцца ў вёсцы даўнія звычаі. Маладыя ад старых вучацца. Вось чаму прынялі Алексу, далі цёплы куток. Алеся, канешне, дзівачка. Ці прынялі б крыжакоў, калі б прыйшлі як госці? Воўк у госці не ходзіць. Таму і трэба з яго шкуру здзіраць.

— Крыжакі? У госці? — перапытаў Янка. — Не, Алеся. Крывавая Рука на іхнім сцягу. Разумееш, што гэта?

— Але, — паціху сказала Алеся.

«Ну й малайчына», — хацеў пахваліць яе Янка, ды стаў як укопаны.

— Мацей! — вырвалася ў яго.

Мацей стаяў на беразе, а побач — вялізны вусаты крыжак.

— Ой, Мацея схапілі! — прыўстала на дыбачкі Алеся.

Янка рукавом працёр вочы. Быццам туманам іх заслала. Было кепска, а цяпер яшчэ горш.

Што рабіць? Калі б былі лук і страла, то абавязкова пусціў бы ў крыжака. Магчыма, пацэліў бы.

Ён стаяў і моўчкі глытаў даўкія камякі, якія душылі горла.

— Дзе брод? — пачуўся голас вусатага крыжака.

Янку здалося, што варона каркнула. «Хочуць на вёску напасці», — мільганула ў галаве.

— Дзе брод?

Мацей стаяў, угнуўшы плечукі.

— Дзе брод? — Вусаты схапіў Мацея за вуха.

— Пусціце-е! — пранізліва ўсклікнуў Мацей.

— Дзе брод? Брод дзе?

— Балі-іць…

Янка ўвесь напяўся, нібыта сутужына ад лука. Што рабіць? Галёкнуць?

— Дзе брод? Не скажаш?

— Ой! — гучна войкнула Алеся.

Вусаты, відаць, пачуў, бо азірнуўся, бы злодзей, якога заспелі знянацку.

— Пусці-іце-е…

— Яначка, — заенчыла Алеся, — што ж нам рабіць?

Цяпер Янка ведаў, што неўзабаве зробіць.

— Алеся, дай знаць нашым, што крыжакі тут, — сказаў ён і, павярнуўшыся, пабег назад, туды, дзе човен. Расхінуўшы аер, ён ускочыў у човен, з усёй сілы адштурхнуўся вяслом. Крыжакі заўважаць, што плыве па рацэ? Пра гэта не думалася. Мацея трэба ратаваць, яму блага.

На беразе Янка стаў, азірнуўшыся: на лузе, каля вёскі, мільганула Алесіна хусцінка. Падумалася: бацька ў бядзе не пакіне.

Вусатага і Мацея ён убачыў за павароткай. Крыжак стаяў на беразе, тварам да ракі, абапершыся на дзіду — кап'ё з доўгім драўляным дрэўкам, якое заканчвалася вострым жалезным наканечнікам. А Мацей… Мацей сядзеў на траве. Рукі за спінаю звязаны лыкам.

Нячутна ступаючы, Янка стаў падкрадвацца да вусатага. Крок… Яшчэ адзін… Стаіць, злыдзень. Мо задрамаў? Здалося, паварушыўся. Што, калі пачуў?

З крыкам Янка кінуўся ўперад, штурхнуў вусатага ў плечы. Крыжак, выпусціўшы дзіду, пляснуўся ў ваду.

Янка схапіў Мацея за руку, дапамог устаць.

— Братка… — заплакаў Мацей.

— Не плач. Уцячэм.

Яны прабеглі колькі крокаў, а з кустоў выскачылі крыжакі. Наставілі дзіды.

Кінуліся назад. Не, не ўцячы. Вусаты вылазіць з вады. Мокры, што пацук.

Палоннікі

Ну й раз'ятрыўся вусаты! Падбег, кульгаючы (усё-ткі выцяўся, падаючы), узняў кулак.

— Зараз я… Зараз…

Невядома, што было б, калі б не спыніў яго другі крыжак, са шрамам-мецінай праз усю шчаку. Ён схапіў вусатага за руку, штосьці прагергетаў. Вусаты зыркнуў на яго, вылаяўся.

Янка глянуў на Мацея. Па шчоках у брата слёзы коцяцца. І выцерці няма як. Рукі звязаныя.

— Братка, нас выратуюць? Янка прашаптаў:

— Выратуюць. Алеся ў вёску пабегла. Янку, як і Мацею, скруцілі рукі, павялі туды, дзе віднеўся ўскраек лесу.

— Не плач, — сказаў ён Мацею. А ў самога слёзы на вочы набягаюць. Не стрымайся — пырснуць, расою ўпадуць на белую кужэльную кашулю.

— Цябе як злавілі? Чаму не схаваўся? — запытаў у брата.

Мацей шмыгнуў носам.

— Я вылез з лазняку, а тут яны…

Янка ўздыхнуў. Вылез. Сам. Што такому скажаш?

— Я не сказаў, дзе брод, — пахваліўся Мацей. — Хваробу.

Янка зірнуў на яго. Малайчына, вытрымаў, але як далей павернецца?

— Дзе човен стаіць, таксама не паказаў. Збіраюцца на нашу вёску напасці. Хлеба, сала ім захацелася. Дулю.

— Маўчы. Адальюцца воўку авечыя слёзкі. Бацька нас у бядзе не пакіне.

Янка верыў, што бацька выратуе, вызваліць з палону. Аднаго дня ён, Янка, у лес пайшоў. Даўно было тое, яму тады толькі шостае лета мінула. Збіраў суніцы і заблудзіўся. Знясілеў ходзячы. Прылёг пад ялінай і заснуў. Чуе праз сон — нехта па галаве гладзіць, штосьці ласкавае, добрае на вуха шэпча. Працёр вочы і бачыць: бацька. Абняў яго за шыю: «Татка, татка…» А бацька выгаварыў: «Яначка, Яначка! У сваім лесе дарогі не знойдзеш. І чаму я цябе вучыў?»

— Бацька ў бядзе не пакіне, — паўтарыў ён.

— Бацька на кані прыскача, — падхапіў Мацей. — Ён…

— Маўчаць, — гыркнулі ззаду.

— Маўчы, — сказаў Янка.

Ён адчуваў: гэтыя, у балахонах, зусім знялюдзеюць, калі заўпарцішся. Накінуцца зграяй, змалоцяць на горкі яблык. Ім не шкада. Не свае.

Мінулі той грудок, дзе збіралі шчаўе. Беляхціць у траве Алесіна торбачка. Крыжак са шрамам падчапіў яе вастрыём дзіды, шпурнуў у кусты.

— Братка, — прамовіў Мацей, — Алеся плакала, шкадавала, што торбачку згубіла.

— Маўчы.

На ўскрайку лесу, у хвойніку, стаяў увесь атрад крыжакоў. Уперадзе — рыцар з паўлінавым пяром на грэбені шлема. Конь пад рыцарам белы, што снег, барвовая гунька на ім, жалезныя налобнікі, пасярод якіх, нібы вастрыё вілаў, стальны рог. Сам рыцар таксама ўвесь у брані. Толькі вочы блішчаць, зерацца. І іншыя не лепшыя. Глядзяць ваўкамі.

Рыцар з паўлінавым пяром штосьці прагугнявіў, і ўся зграя выбухнула смехам.

Янка азірнуўся і аж задрыжэў. Воддаль стаяў крыжак са сцягам, на якім выразна вымалёўвалася Крывавая Рука. Зблізку яна была асабліва страшная.

Ступіў убок, каб ад Мацея затуліць, каб не бачыў, і адчуў, як часта-часта дрыжаць ягоныя плечукі. Карцела абняць брата, прытуліць да сябе. Але ж рукі звязаныя.

— Мацей, баішся?

— Крывавай Рукі…

— Ты хочаш стаць воем?

— Хачу, — сказаў Мацей.

А плечукі дрыжаць, калоцяцца, нібы хто знарок яго трасе.

— Мацей, ты… Ты… — Янка ніяк не мог знайсці таго слова, якое б абнадзеіла.

— Братка, Крывавая Рука…

— Мацей, гэтую Крывавую Руку наш бацька ў балота ўтопча.

Мацей перастаў калаціцца. Янку нават здалося, што ўсміхнуўся. А можа, са страху так выйшла ў яго?

— Хлопчыкі, дзе брод? — лісліва прамовіў рыцар з паўлінавым пяром.

Янка сцяўся, зірнуў на яго спадылба. Рыцар з паўлінавым пяром пакруціў галавою, закутаю ў браню.

— Дайце ім хлеба. Яны разумныя хлопчыкі. Нібы з-пад зямлі вырас крыжак з рассечынай на шчацэ. Ён трымаў бохан хлеба, загорнуты ў белы ручнік. На ручніку — чырвоныя кропелькі, быццам хто каліну раздушыў.

«Гэта ж кроў», — жахнуўся Янка.

Заплюшчыў вочы — і ўявілася. Скачуць коні, закутыя ў браню. Скачуць, узмыленыя, уздымаюць капытамі пыл, ледзь не па самай зямлі сцелюцца белыя балахоны-крылы з чорнымі крыжамі. Лютая зграя коле, сячэ двуручнымі мячамі. На белых суконных балахонах-крылах чорныя крыжы, і ручніца мяча падобна на крыж. Вые зграя… Рве, цягне, заграбае. Ляціць Крывавая Рука. Падаюць у хатах дзверы, сарваныя з крукоў. Енкі, крык. Цягнуць нечысці боханы хлеба. На белых ручніках — чырвоныя кропелькі. Чыю каліну падсеклі?

— Бярыце, — прасвідраваў бельмамі вусаты. Янка пакруціў галавою.

— Не.

— Бярыце, — пралапатаў рыцар з паўлінавым пяром на грэбені шлема. А пасля нібыта пугай сцёбнуў: — Дзе брод? Пакажаце — адпусцім. Поле будзеце з бацькам араць.

Поле… Янку чамусьці ўспомніліся бацькавы словы: «Сынок, наша поле з Першай Баразны пачынаецца». Праўду ён сказаў. Так, поле, палітае потам, бярэ свой пачатак са свята Першай Баразны. Усё на свеце мае пачатак. Пачатак Дрэва — яго карані, самы малюсенькі першы карэньчык; пачатак Вёскі — першая хата; пачатак Ракі — тыя крынічкі, якія бруяцца, выбіваюцца на волю. Усё мае пачатак, бо гэта — само Жыццё.

Штогод у вёсцы выходзяць людзі, нават самыя нямоглыя, на свята Першай Баразны. Яшчэ зранку ў хатах пякуць блінцы з парасткамі-атожылкамі сонца-святла. Пасля аратаі ў чыстых белых кашулях ідуць на поле, глядзяць, ці прагрэлася зямелька. Вечарам нясуць старую саху, якой калісьці падымалася роднае поле. Такая саха ёсць у кожнай вёсцы, берагуць яе ад вясны да вясны. Паважна крочаць аратаі, падбягаюць да іх дзяўчаткі, прыбраныя, што на торг, частуюць прысмакамі, бярозавым квасам. Тройчы людзі праходзяць з песнямі, ставяць саху каля ваколіцы. Мігне на небе першая зорка-светлячок — Агонь запальваюць, з двароў усякую непатрэбшчыну нясуць, смеючыся, кідаюць у вогнішча. Скачуць пад бубны і гудцы. Смех, весялосць. А пасля на полі толькі юнакі застаюцца. Усю ноч сцерагуць яны самую старую ў вёсцы саху. І ў вёсцы не спіцца. Дзяўчаты варожаць. У самую поўнач. Трэба ж ведаць, чыйго каня запрагаць у гэтую саху, хто пачне Першую Баразну. А пачынае той, над чыёй хатай павісне капыт Ласіхі.

Першая баразна. Павольна цягне конік, паважна ідзе ягоны гаспадар. Першая баразна… Пачатак новага хлеба, жыцця на зямлі.

«Не, не праведаеце вы, дзе брод. Не дратаваць вашым коням нашу зямлю», — прашаптаў Янка. Даўкі камяк падступіў да горла, на вейцы трымціць сляза. Вось-вось капне, упадзе. «Не трэба, не трэба, каб упала. Як стрываць?» Кап, — капнула, упала на жытнёвы каравай. А побач — чырвоныя кроплі-кропелькі. Сляза і чырвоныя кроплі.

Як недарэчна! Не стрываў. Пацешацца крыжакі.

— Татка-а… — усхліпнуў Янка.

— Што-о? — прагугнявіў крыжак з паўлінавым пяром. — Вам хлеб даюць. Бярыце.

Янка павярнуўся бокам і моцна, як мог, прамовіў:

— Не буду.

— Не буду, — паўтарыў за ім Мацей.

— Што-о? Не будзеце? І брод не пакажаце?

— З імі трэба інакш. Дазвольце мне, — гыркнуў вусаты. — Я дзідай. Скажуць. Усё скажуць.

Рыцар з паўлінавым пяром махнуў рукой-пальчаткай.

Янка ўзняў вочы. Ідзе вусаты, проста на яго наставіў дзіду. Блішчыць на сонцы адточаная дзіда. Чамусьці ўспомнілася, як нядаўна з Мацеем, калі два дні запар ліў дождж, спявалі:

Сонейка, Сонейка,

Выглянь у аконейка…

Спявалі, клікалі, прасілі, ласкі яго чакалі… Блішчыць на сонцы адточанае лязо… Сонейка, Сонейка, асляпіла б згубіцеля-ворага…

Ідзе крыжак, ідзе, шчэрыцца ва ўсмешцы. Янка стаў адступацца назад, а губы шэпчуць:

Сонейка, Сонейка,

Выглянь у аконейка…

— Братка-а-а! — заенчыў, кінуўся да яго Мацей.

Крыжак са шрамам штурхнуў яго ў грудзі. Мацей упаў на траву.

— А-а-а… — зайшоўся ў плачы.

А крыжакі ў смех, аж прысядаюць. Рагочуць, рагочуць, нібы галодная воўчая зграя вые. Вые, лютая, вые… Ліхая гадзіна…

Сонейка, Сонейка,

Выглянь у аконейка,—

шэпчуць перасмяглыя вусны.

Ідзе жываглот, ідзе, шчэрыцца. Янка адступаецца назад, не спускае вачэй з халоднага сталёвага вастрыя. Павярнуцца і пабегчы што ёсць духу? Ногі ледзь трымаюць, вачэй не адвесці ад халоднага вастрыя.

Сонейка, Сонейка,

Выглянь у аконейка,—

усё шэпчуць вусны.

Янка адчуў, што спінаю ўпёрся ў шурпаты ствол дрэва. Заплюшчыў вочы. Моцна-моцна. Усё. Ад жывадзёра літасці не чакай.

Вастрыё ўджаліла ў плячо — галава закружылася. Паплыло, паплыло… Зноў кальнула, нібыта страмяку загнаў. Усё. Цемень. Беспрасветнасць.

З вышыні, з самай вершаліны, глядзела, пазірала рыжая вавёрка. «Што робіцца тут?» — пэўна, закрычала б, калі б магла.

Бой з крыжакамі

— Братка! — быцам з цемры, данёсся Мацееў голас.

А пасля пачуўся гугнявы голас рыцара з паўлінавым пяром на грэбені шлема:

— Паднімі хлопчыка.

Чужыя рукі абцугамі сціснулі Янку за плечы, прыўзнялі. На нагах… Стаіць на нагах. Няўжо?

Янка расплюшчыў вочы. Вусаты трымае яго, схіліўся над ім. Які ж агідны!

Янка адступіўся назад, прыхінуўся да ствала дрэва. Апусціў галаву. Чырвоная пляма распаўзалася на кашулі.

— Будуць заложнікамі. Перавязаць, — пад'ехаў бліжэй рыцар з паўлінавым пяром на грэбені шлема.

Вусаты рэзка рвануў рукаў кашулі. Затрашчала палатно. У плячо, здалося, загналі іголку. Перад вачыма замігцела…

— Братка-а… Яначка-а… — загаласіў Мацей. Вусаты адарваным палатном моцна пераціснуў плячо, страсянуў, вызверыўшыся:

— Стой, шчанюк!..

Брыдка вылаяўся і пасунуўся да сваіх. Янка заўважыў, што крыжакі дастаюць мячы. «Да бою рыхтуюцца, няйначай», — мільганула ў галаве.

— Яначка, табе не баліць? — запытаў Мацей. Янка не прызнаўся, што смыліць, пячэ рана.

— Не.

— Я думаў, што ён цябе заколе.

— Мацей, чаму яны мячы вымаюць?

— Нашы праз Шчару пераправіліся. Хочуць абкружыць крыжакоў. Бачыш?

Высокі ядлоўцавы куст затуляў рэчку, луг. Янка ступіў убок. Вочы ўпершыню за гэты час засвяціліся.

Па лузе на нізкарослых касматых конях (хутканогія, яны і праз балота вынесуць, не праваляцца) гарцавалі мужчыны-воі. Уперадзе на сваім Белалобым, канешне, Ясь. То вырываецца ўперад, то нясецца назад, штосьці галёкае.

Янка, забыўшыся пра ўсё на свеце, упіваўся вачыма. Вось Ясь зноў вырваўся ўперад. У руках — меч, за поясам — клявец, ці, інакш, баявы малаток. Яго завостраным канцом воі ў конных сутычках разбіваюць панцыр крыжакоў (нядаўна паказваў Ясь свой клявец, хваліўся). Твар закрывае барміца — сетка з кольцаў. Не на гулянку Ясь сабраўся. А хто ж далей, за ім? Ці не бацька? Але, ён. Ягоны ратны камзол з жоўтай шкуры, на якім нашыты рагавыя пласціны, мільгае сярод коннікаў. У бацькі ў руках дзіда, каля сядла лук, смалісты, абпалены на агні. А каля бацькі, здаецца, Алекса. Так, сябар Алекса. У белай сарочцы, з кісцянём, ці, інакш, паліцай. Два вялізныя металічныя шары з вострымі шыпамі-калючкамі вісяць на ланцужку, прымацаваным да атронка. Невядома, ці вытрымае крыжацкі шлем, калі такія шары з сілай апусцяцца на яго. Крыху збоку Алесін бацька. Як і Алекса, ён у белай кашулі. У ягоных руках сякера з доўгім чаранком, шчыт. І яшчэ воі. З дзідамі, з лукамі, з кісцянямі, з цапамі. Не, не з тымі цапамі, якімі малоцяць збожжа, а з баявымі.

Цэп баявы… Яго доўгае дрэўка злучана металічнымі кольцамі, а байка акаваная жалезам. Будзе крыжакам, будзе. Вунь і баявыя косы блішчаць. Страшная зброя. Яе можна хутка зрабіць. Звычайную гаспадарчую касу насаджваюць на доўгае дрэўка. Калаціся, крыжак. З'язджаюцца воі.

Воі-мужчыны адзін за адным выскаквалі з-за кустоў. Сабраліся ў гурт, панесліся. Ясь уперадзе. А на стромым беразе, каля вёскі, жанкі-кабеты, маладухі, дзяўчаты, дзеці. Там, мажліва, і яго, Янкава, маці, і Алесіна, і Паўлінка, якую, як Алеся казала, кахае Ясь. Пэўна, пазірае, шукае вачыма, дзе ён.

Птушкамі ляцяць над лугам нізкарослыя коні. Насустрач ім сталі выязджаць крыжакі. Коні з жалезнымі налобнікамі, нібы жалезныя пачвары.

Штосьці прагергетаў рыцар з паўлінавым пяром на грэбені шлема. Да Янкі і Мацея падскочыў крыжак са шрамам, наставіў дзіду.

— Каб не варушыліся. Падчаплю дзідай. «Мы заложнікі», — дайшло да Янкі. У ягонай душы зацеплілася надзея. Не раз і не два ад мужчын-вояў чуў, што крыжакі, каб сваю шкуру выратаваць, бяруць у палон заложнікаў. Выходзіць, і гэтыя не вераць, што перамогуць.

Нізкарослыя касматыя коні бліжэй і бліжэй. Ну, родныя, ну! Заенчыў баявы крыжацкі рог. Крыжакі выехалі з лесу. Блішчаць на сонцы жалезныя латы, блішчаць мячы, а над шалёным атрадам у промнях сонца — Крывавая Рука. Нечакана рыцар з паўлінавым пяром махнуў рукой-пальчаткай. Крыжакі ўмомант сталі ў кола, сцяною, адзін каля аднаго.

Расказваў бацька Янку, што крыжакі любяць біцца вось так, сцяною, адзін каля аднаго. Не падступішся да іх. Куды ні кінь — сталёвыя мячы ці вострыя дзіды. І ў гэтых так. Не атрад, а жывая крэпасць-цвярдыня.

— Татка, родны, беражыся! — на ўвесь голас закрычаў Мацей.

Крыжак са шрамам торкнуў Мацея дзідай.

— Не гаўкай.

Ляцяць касматыя коні. Стаіць крэпасць-цвярдыня. Здаецца, вышэй узнялася Крывавая Рука. І яна, відаць, чакае. На каго ж апусціцца?

Не дачакалася. Касматыя коні раптам сталі. Усе як адзін.

— Так, так, — сказаў Янка.

— Што? — не зразумеў Мацей.

— Няма як нападаць. Гэтыя ў жалезе, а нашы… Сам бачыш.

Знямела наваколле. Стаяць крыжакі. І нашы стаяць. «Ву-у, ву-у, ву-ву-ву», — загудзеў у кусце чмель. Бесклапотны, мёд збірае.

Ад вёскі, разразаючы паветра, данёсся плач. Плач-лямант. І адразу ж абарваўся. Нібы струну парвалі.

— Доўга будуць так стаяць? — запытаў Мацей.

— Маўчы. Не квялі душу, — сказаў Янка. Хіба ён ведаў, ці доўга? Хіба мог адгадаць, што прыдумаюць нашы? Адно разумеў: не адступяць. Не для таго сабраліся.

Наперад выскачыў Ясь. Адна, другая крыжацкая страла свіснула каля яго…

Ясь уздыбіў каня. Белалобы прыўзняўся на заднія ногі, заіржаў, крутнуўшыся.

— Во дае! — вырвалася ў Янкі.— Адчайны. Зноў засвісталі стрэлы. Ясь ірвануўся ўбок, стаў, замахаў мячом.

— Эй, вы! Хто на мяне? Страшна з вока на вока? Яшчэ выхваляюцца! За вочы і мышанё кату хвост адкусіць пагражае.

Янка ўбачыў, што крыжак, які трымаў сцяг, перадаў яго другому. Крэпасць цвярдыня расступілася, і ён вынесся з кола на чорным, што жук, кані. Ясь, галёкнуўшы, паімчаўся насустрач. Прыгнуўся да самай грывы, толькі меч паблісквае. І крыжак нокае, паганяе каня. Блішчаць сталёвыя мячы.

— Давай, давай, — прашаптаў Янка.

Каб мог, кінуўся б напярэймы крыжаку, галёкнуў бы так, што спуджаны конь уздыбіўся б.

Коннікі ўсё бліжэй, бліжэй. Коні — Ясеў Белалобы і крыжацкі, чорны — наляцелі адзін на аднаго, заіржалі. Скрыжаваліся мячы. Ясь і крыжак, быццам нябачная сіла іх ірванула, як па камандзе, вылецелі са сваіх сёдлаў. Ашалелыя коні панесліся з усіх чатырох па лузе…

«А-а-а-а!» — паплыў ад вёскі лямант-крык.

Янку быццам асляпіла сонца. На імгненне заплюшчыў вочы. Калі расплюшчыў, то ўбачыў: крыжак, раскарачыўшыся, стараецца ўстаць. А Ясь… Ясь бяжыць да яго, узняўшы клявец. Падбег, бэнцнуў раз, другі. Нібы цвік з размаху забіў. Крыжак выцягнуўся на зялёнай траве. Адкінуў ногі.

— У-у-у! — скрыгітнуў зубамі крыжак са шрамам.

Янка са страхам глянуў на яго. Мурашкі прабеглі па спіне. Цяпер літасці не чакай.

Ды крыжак, мусібыць, зусім забыўся пра іх. Калі б Янка скумекаў, то штурхнуў бы Мацея, кінуліся б разам у гушчар.

«А-а-а-а!» — вокліч радасці данёсся з вёскі.

«А-а-а!» — падхапілі мужчыны-воі.

Зноў завыў баявы крыжацкі рог. Крыжакі белай хмарай рынуліся наперад.

«Яся крыжацкія коні затопчуць, — падумаў Янка. — Чаму не ратуецца? Чаму спіць у шапку?»

А Ясь… Ну й Ясь! Прарэзліва свіснуў, і Белалобы (які ж разумнік!) наўскапыта паімчаўся да Яся. Крыжакі на ўвесь скач. Вось-вось накінуцца зграяй. І накінуліся б, калі б нашы воі наперарэз ім не рванулі. Узнялі лукі. Свіснулі ў паветры стрэлы. Адзін, другі крыжак упаў, узмахнуўшы рукамі. Прыпынілася крэпасць-цвярдыня. Белалобы ўжо каля Яся. Ясь ускочыў на яго — і да сваіх.

— У-у-у… — чмялём загудзеў крыжак са шрамам.

«Угу-гу-гу…» — адгукнулася жывая крэпасць. І з усіх капытоў на нашых вояў. Ашалелі. Цяпер сапраўды ашалелі.

Янка выцягнуў шыю. Дзе ж бацька? Ага, вунь, наперадзе. Побач з Алексам. І Алесін бацька каля іх… Ляцяць крыжакі, высока ўзнімаецца Крывавая Рука. Каго яна сёння дастане?

— Татка! Татка-а! — тоненька завёў Мацей.

— Не плач, — сказаў Янка. — Слязамі гору не паможаш.

Так, не паможаш. А крыжак са шрамам парадуецца, калі ўбачыць, што плачуць.

Нясецца шалёны атрад. Цяжкія капыты крыжацкіх коней сцінаюць кветкі. А нашы воі, чаго Янка ніяк не чакаў, паімчаліся назад што сілы. Крыжакі за імі.

Янку хацелася ўпасці тварам у траву, затуліць вушы, каб нічога не бачыць, каб не чуць. Але ён глядзеў, упіваўся вачыма. Трэба глядзець. Яму бацькаў меч прыйдзецца ўзяць у рукі.

Нашы воі імчацца якраз туды, дзе брод. У Янкі перахапіла дыханне. Няўжо крыжакоў у вёску прывядуць?

— Татка! Татка! — з горыччу прамовіў ён.

«У-у-у, у-у-у…» — заскавыталі крыжакі.

Нашы воі раптам павярнулі да лесу. Крыжакі ваўкамі за імі. Янка аж трымцеў. «Так, так, — шаптаў ён, сам таго не заўважаючы. — Добра, што брод не паказалі. У лесе ратунак. Не дагоняць у лесе».

Нашы мінулі палянку, ускочылі ў лагчыну, парослую аерам, асакой. «Там жа балота, твань!» — ледзь не крыкнуў Янка.

Нечаканая развязка

Не ведалі крыжакі, што перад імі пагібель. Лёгкія коні нашых вояў праскочылі балота, а вось крыжацкія, закутыя ў жалеза, адразу ж загрузлі, праваліліся. Некаторыя, пярэднія, па самыя вушы. А нашы воі, узяўшы ў клешчы крыжакоў, сталі іх перыць, дубасіць, хвастаць. Білі цапамі, кляўцамі, секлі мячамі, сякерамі, калолі дзідамі, рэзалі косамі. Не бой, а пабоішча.

Янка не шкадаваў крыжакоў. Не было жалю. Іх ніхто сюды не прасіў. І сам, каб прымеў, біў бы. За Алесю, за Мацея, за тыя страхі, якіх набраліся.

— Янка, глянь: вусаты з балота выпаўзае, — залапатаў Мацей.

Сапраўды, паўзе на карачках. І не адзін. Некаторыя коней за аброць цягнуць.

Вылезлі, збіліся на грудку. Той, з паўлінавым пяром на грэбені шлема, непадалёку гарцуе, штосьці гергеча.

Янка заўважыў, як па самым ускрайку балота да яго стралою панёсся Алекса.

— Алекса! Алекса! — заўважыў і Мацей. Імчыцца на кані Алекса, узняўшы ўгору кісцень.

Два вялізныя шары з вострымі шыпамі на ланцужку, прымацаваным да атронка. Вось-вось смальне імі па стальным шлеме крыжака. А Мацей аж трасецца.

— Алекса! Алекса!

— Цішэй, — сказаў яму Янка.

Яму здаецца, што рыцар пачуе, а тады… Тады, як гаворыцца, невядома, чыя возьме. Рыцар увесь у брані, а Алекса ў адной белай сарочцы.

Некалькі крокаў засталося да крыжака. Пабліскваюць шары з вострымі шыпамі.

— Ну! Ну! — прамовіў Янка, падаўшыся ўперад.

Рыцар з паўлінавым пяром нечакана павярнуўся і секануў мячом. Алекса пахіснуўся, стаў паволі спаўзаць з каня. Конь кінуўся ўбок. А ён, яшчэ трымаючыся, падае, спаўзае, усё ніжэй, ніжэй…

— Дзядзечка Алекса! Дзядзечка Алекса! — заенчыў Мацей.

І Янка даў волю слязам.

— Дзядзька Алекса, чаму ты так неасцярожна? Не падай…

— Ха-ха-ха… — зарагатаў крыжак са шрамам.

Грамада нашых вояў — уперадзе Ясь і бацька — маланкаю на крыжакоў. Рыцар з паўлінавым пяром махнуў рукою-пальчаткаю. Крыжакі, якім пашчасціла вылезці з балота, на ўсе жылы да лесу, пакідаючы пешых. Тыя чыкільгалі, лямантуючы, а яны навыперадкі.

— Дай ім, татка! Дай! — крыкнуў Мацей.

— Дай, — паўтарыў за ім Янка.

Бацька дагнаў вусатага, з разгону — дзідай. Вусаты снопам упаў на зямлю. Другога дагнаў Ясь, пачаставаў мячом. Пешыя крыжакі падалі, нібы ссечаныя галоўкі капусты. Ніводзін не абараняўся.

— Так вам. Так, — радаваўся Мацей.

— Так, так, — паўтараў Янка.

А воі-мужчыны імчаліся за коннымі. Рыцар з паўлінавым пяром неспадзявана стаў, узняўшы каня на дыбкі. Ягоныя жываглоты несліся да лесу, а ён стаяў адзін на лузе.

— О-о-о, Зігфрыд! — прамовіў крыжак са шрамам.

«Яго зваць Зігфрыд, — скумекаў Янка. — Ён самы галоўны ў іх і, відавочна, самы смелы. Што, калі бацьку пачастуе так, як Алексу? Хітры, кідаецца, што гадзюка. І з балота ці не самы першы вылез, не ўтапіўся».

— Стойце, — гукнуў Зігфрыд, звяртаючыся да нашых вояў.— У нас вашы дзеці. Яны заложнікі. Знішчым. Я загадаў.

Нашы воі сталі.

— Дзе дзеці? — крыкнуў бацька. Рыцар у адказ:

— Не скажу. Назад.

— Дзе дзеці? — зноў крыкнуў бацька.

— Назад. Інакш…

Спярша Ясь, а пасля і бацька павярнулі коней назад. Зігфрыд, азіраючыся, стаў даганяць сваіх. Яны ўжо пад'язджалі да лесу.

Заложнікі

Не думаў Янка, што яны з Мацеем застануцца жывыя. Зграяй наляцелі на іх крыжакі. Асабліва гэты, са шрамам, стараўся.

— Пан Зігфрыд, я закалю іх!

Зігфрыд скінуў шлем. Галава лысая, што бубен. На лысіне хоць боб малаці. Па твары пот ручаямі цячэ. Увесь у гразі. Страшна глядзець. І іншыя не прыгажэйшыя. Наставілі зіркачы.

— Я закалю іх! — крыжак са шрамам выхапіў мізерыкордзію — востры кароткі нож.

Янка ўспомніў: такі нож ёсць у Яся. Казаў Ясь, што ім рыцары дабіваюць параненых. «Няўжо і нас?» — падумалася.

Крыжак са шрамам узмахнуў мізерыкордзіяй, скрывіў ва ўсмешцы вусны.

— Дзядзечка, не трэба, — пралепятаў Мацей.

— Дзядзечка? — вылупіў бельмы крыжак. Янка, хоць і ў самога каленкі трэсліся, ступіў наперад, затуляючы Мацея. Помніў: старэйшы брат як другі бацька.

— Дзядзечка…

— Дзядзечка?..

Янка (неяк само сабою ў яго вырвалася) чужым драўляным голасам прагаварыў:

— Мой татка прыйдзе і даб'е вас. Крыважэрац правёў рабром далоні па горле.

— Мы твайго татку вось так. Як і цябе.

— Хопіць, — прагугнявіў Зігфрыд. — Заложнікі яны.

Крыжак са шрамам ашчэрыўся.

— Закалю!

І іншыя загудзелі, нібы патрывожаныя пчолы ў дупле. Штосьці лапочуць, бельмы вылупіўшы.

— Яны хочуць нас забіць, — скрывіўся Мацей.

— Не бойся, — шапнуў яму Янка. — Наганяюць страху.

Хацелася неяк падтрымаць, не мог глядзець, як калоціцца Мацей. Сам ён даўно зразумеў, што яны не жартуюць. Хіба жартуе воўк, выбіраючы ахвяру?

Невядома, што было б, калі б не Зігфрыд. Ён гучна прагергетаў, бы аддаючы каманду. Крыжакі ўраз сціхлі, а гэты, са шрамам, схаваў мізерыкордзію.

Атрад з аглядкай падаўся ў лясныя нетры. Мацей і Янка ішлі побач. Ззаду, падганяючы, ехаў крыжак са шрамам. Прасоўваліся павольна, абмінаючы балоты, бураломы. Здаралася, што трапляўся ручай. Янка і Мацей басанож брылі па сцюдзёнай вадзе, якая крапівою-жыгучкаю апякала ногі. Кружыліся авадні, сляпні, балюча тнулі. Асабліва даставалася коням. Яны аж шалелі, кідаліся ўбок. Некаторыя з крыжакоў паціху бурчэлі.

«Чаму яны такія ненажэрныя? — думаў Янка. — Хоп, хап, цап. Багацце ў вачах. Рукі ёсць. Хіба яны толькі для таго, каб мячы трымаць?»

Успомнілася, як вучыў бацька: «Ёсць у нас і меч, і лук, і дзіда. Але даражэй саха, серп, каса. Так нам наша душа падказвае. Зямлі кланяйся ніжэй, будзеш да хлеба бліжэй».

«Чаму ж у гэтых не так, як у нас? — разважаў Янка. — Яны ж таксама людзі. Таксама на нас падобныя. І твары, як у нас, і рукі, і ногі, як у нас. Усё чалавечае».

Зноў успомніліся бацькавы словы: «Так нам наша душа падказвае».

«А якая ж душа ў іх? — падумаў.— Ці такая, як у нас? Ці падобная?»

Усплыў у памяці хлеб, загорнуты ў белы ручнік, на якім выступалі чырвоныя кроплі-кропелькі. Скаланула.

— Душа не такая, — прамовіў уголас.

— Ты чаго? — запытаў Мацей.

Янка не прызнаўся, пра што падумалася.

— Проста так. Мацей пажаліўся.

— Рукі баляць.

— І мне баляць. Цярпі.

— Не магу.

— Пацярпі. Татка нас вызваліць і рукі развяжа.

Нейкі час усе валакліся моўчкі. і, нібы гром, пачуўся немы крык. Ад такога крыку валасы дыбам на галаве становяцца.

Янка памкнуўся наперад і аслупянеў. Пярэдні крыжак разам з канём праваліўся ў балота, на вачах яго засмоктвала дрыгва. Зніклі рукі, зніклі плечы, толькі галава, здаецца, з-пад зямлі вылазіць. «А-а-а!» — павёўшы вачыма, заверашчаў на ўсё горла.

Крыжакі загергеталі, насцярожліва пазіраючы на балота. Зігфрыд сцёбнуў каня і паехаў. Атрад крыжакоў крануўся за ім.

Бралася на вечар, калі крыжакі спыніліся. Назбіралі сухога ламачча, запалілі. Гарэлі бяздымныя вогнішчы. Крыжакі, грэючы спіны, грызлі асушкі, нібы сабакі, кожны свой.

— Есці хочацца, — сказаў Мацей. Янка падсунуўся да яго.

— Бачыў, які ў іх хлеб? Бачыў, што на ручніку?

— Бачыў.

Пачало цямнець. Тухлі, дагаралі вогнішчы, мігаючы вугельчыкамі.

Да крыжака са шрамам падышоў Зігфрыд.

— Будзеш вартаваць. Нас і дзяцей. Сказаў так і знік у цемры. Нібы здань.

Ноч чорнымі крыламі атуліла лес. Спяць крыжакі, выбіліся з сіл, мелодыі насамі выводзяць.

Непадалёку завыў воўк: «У-у-у…» Працягла, люта, самотна.

— Братка, мне страшна, — прамовіў Мацей. Янку і самому хоць воўкам вый. Але што зробіш?

— Не бойся, — супакоіў брата.

Спяць крыжакі. І іхні вартаўнік, здаецца, спіць. Апусціў на грудзі галаву. А калі вільнуць у кусты? Пасля як-небудзь выберуцца з лесу. Ваўкі непадалёку? Ці ж яны страшнейшыя за гэтых, двухногіх?

Янка штурхнуў Мацея плячом.

— Мацей, давай уцячом.

Не зводзячы вачэй з крыжака, Янка прыўзняўся. А той як гыркне:

— Куды?

Янка не разгубіўся.

— Рукі баляць. Павярнуцца нельга.

— Рукі? Зараз не будуць балець. Не будуць. Пачакай.

Крыжак устаў. Што ён задумаў? Ад яго ўсяго можна чакаць. Няўжо пачне біць?

Крыжак не стаў біць. Ён схапіў Мацея, пасля Янку, пасадзіў спінаю да спіны і лыкам звязаў іхнія рукі разам.

Адышоўся, сеў.

— Цяпер не будуць балець, — затросся ад смеху.

Называецца, уцяклі. Стала яшчэ горай. Вось і Мацей паскардзіўся:

— Яначка, рукі так баляць, што не вытрываць.

— Пацярпі. Татка дапаможа, — прагаварыў Янка, хоць і сам на гэты раз не паверыў, што дачакаюцца збавення.

Зірнуў на крыжака. Ніжэй, усё ніжэй хіліцца галава. «Каб цяпер якой доўбняй ці сукаванкай», — з нянавісцю падумаў.

І тут… Янка не паверыў сваім вачам. Каля крыжака вырасла як з-пад зямлі нейкая постаць. Узмах з-за вуха так, як непадатлівыя калоды колюць, і крыжак, нават не застагнаўшы, асунуўся.

Янка рвануўся, стараючыся падняцца.

— Сядзі, сядзі, мой хлопчык. — Да Янкавай галавы дакранулася шурпатая далонь.

Чый голас? Здаецца, бацькаў.

— Яначка…

Але, бацькаў. Выходзіць, дачакаліся збавення. А не верылася.

— Татка… — прамовіў Мацей.

— Ш-ш-ш… — шыкнуў бацька. — Цішэй.

— Ты адзін? — прашаптаў Янка.

— Са мною і Ясь, і ўсе нашы воі.

Бацька ціхенька свіснуў. З-за дрэў адна за адной сталі выбягаць цёмныя постаці. Міналі іх, спяшаліся туды, дзе крыжакі.

— Дзеці! Дзеці мае! — не тоячыся, прагаварыў бацька.

— Рукі баляць, — пажаліўся Мацей.

— Зараз. Зараз развяжу. Бацька ўкленчыў каля іх.

— Татка, чаму ў цябе рукі дрыжаць? — запытаў Мацей.

— Усё. Канец крыжакам, — пачуўся Ясеў голас.

Цёмная ноч ахутвала лес. Дзесьці выў адзінокі воўк.

Цётка з барадой

Мінуў час. Плячо, якое параніў Янку дзідай крыжак, загаілася. «На табе што на сабаку зажывае», — пасмяяўся з яго Мацей. Жыццё, як кажуць, ішло сваім парадкам.

Аднаго разу Мацей, Янка і Алеся сабраліся на Каўпаку, на гары, якая адразу за вёскай. Праўда, не там, дзе рэчка, а з другога боку.

Каля Каўпака зелянее балота. Яно называецца Камарова. Чаму так? Магчыма, таму, што камароў процьма. На гэтым балоце звычайна пасвяць кароў. Што ж, вёска абшчынаю жыве, і балота абшчыннае. Сама іхняя вёска складаецца з «дымоў», ці інакш, двароў, а таксама з дворышчаў. Па пяць — дзесяць сем'яў, звязаных сваяцтвам, уваходзіць у адно дворышча. Бывае, што ў дворышчы жывуць, як іх называюць, і «прышлыя» людзі. Яны з іншых краёў прыйшлі і звычайна селяцца ў асобных дварах, але сохі, косы, іншы інвентар ва ўсіх агульныя, бо і гаспадарку сумесна вядуць, і прадукты размяркоўваюць пароўну. Усе дворышчы, уся вёска складае адну абшчыну. І лес, і вада, і частка ворнай зямлі абшчынныя, сумесныя. З даўніх дзён так павялося. Вось і гэтае балота каля Каўпака абшчыннае. Ёсць яшчэ адно абшчыннае балота, дзе кароў пасвяць. Яно каля Шчары, там, дзе брод. Яго называюць Плытніцай. «Чаму Плытніцай?» — аднаго разу пацікавіўся Янка ў бацькі. Бацька паглядзеў на яго: «Сам не здагадаешся? Сказаць?» Ён усклікнуў, бо здагадаўся: «Не трэба. Там плытка. Там брод». «А чаму вёска Парэччам называецца?» — запытаў. «Некаторыя кажуць: таму, што каля рэчкі стаіць. Іншыя з імі не пагаджаюцца: каля нашай вёскі шмат парэчак», — прагаварыў бацька.

І праўда, шмат. І за рэчкаю, і каля вёскі, на балоце. Цяжка туды дабрацца. Але калі залезеш, то і сам ад пуза наясіся, і дамоў прынясеш.

Побач з іхняй вёскай яшчэ адна вёска — Васілевічы. Цікава глядзець на яе з Каўпака. Хаткі па грудках паразбягаліся, людзі соваюцца, на коніках пхнуцца. Многае ўбачыш з Каўпака, нават тую дарогу, якая праз Васілевічы вядзе ў Слонім. І гавары колькі хочаш, пра што хочаш. Ціха, ніхто не тузае, не кліча. Вось як сёння.

— Наш Алекса каторы дзень не ўстае, — першай распачала гаворку Алеся. — Мама яго з лыжкі корміць.

Слухаюць Янка і Мацей, затаіўшы дыханне, хоць і ведаюць, што Алекса не ўстае, што з лыжкі кормяць, бо так па ўсёй вёсцы гавораць. Ды ўсё роўна цікава.

— Мама казала, што яна яго хутка паставіць на ногі. Мядзведжым тлушчам вылечыць.

— Не памрэ Алекса? — запытаў Мацей.

— Будзе жыць. Яму трэба адляжацца. А ці ведаеце вы, што трэба зрабіць, калі ўвойдзеш у хату, дзе ляжыць памерлы чалавек, які займаўся чарадзействам?

— Што? — наставіў вушы Мацей.

— Трэба ўкленчыць і прашаптаць: «Хай цябе чэрці схопяць».

— Няўжо? — здзівіўся Мацей.

— А як ты думаў,— прамовіў Янка.

І яму рупіць сваё слоўца ўставіць. Шмат наслухаўся пра злых чарадзеяў, ведзьмакоў, варажбітак. Доўгімі зімовымі вечарамі, калі хлопцы і дзяўчаты расказваюць, сабраўшыся ў чыёй-небудзь хаце, ён, прытуліўшыся дзе-небудзь у куточку, слухае, наставіўшы вушы. Пасля з хаты боязна высунуцца. Здаецца, толькі ступіш за парог, а цябе вядзьмак за руку цап і да сябе пацягне. Прыходзіцца чакаць, пакуль хто-небудзь з хлопцаў ці дзяўчат дамоў не пойдзе. Месіш снег разам. А потым у сваю хату як мага, праз цёмныя сені стралою. Так, замірае душа, калі слухаеш, але і цікава, зманліва.

— Яначка, раскажы што-небудзь, — папрасіў Мацей.

— Гэта было ў Васілевічах, — знарок няспешна пачаў Янка. Так дарослыя пачынаюць. Не на ўвесь рот гавары, а толькі ў палавінку.

— Няўжо ў Васілевічах? — сцепануўся Мацей.

— Можа, не расказваць? — зірнуў на яго Янка. — Раскажу, а пасля цэлую ноч вачэй не заплюшчыш.

Мацей замахаў рукамі.

— Яначка, заплюшчу. Раскажы.

— Гэта было ў Васілевічах, — зноў пачаў ён. — Адзін злы вядзьмак ніяк не мог памерці. Ох і мучыўся! Зубамі так скрыгатаў, што куры паразбягаліся.

— Вой! — войкнула Алеся.

— О-о! — окнуў Мацей.

Янка неўпрыкметкі зірнуў на іх. Сцяліся ў камячкі, нібыта верабейкі.

— Яшчэ як мучыўся. Валасы на сабе рваў.

Янка перапыняе аповед. Словы, здаецца, знаёмыя, не раз чутыя, а мурашкі па целе прабягаюць. Бывае ж такое: сам на сябе страх наганяеш. Ды хіба спынішся, калі пачаў?

— Валасы на сабе рваў,— паўтарыў Янка. Мацей і Алеся глядзяць, раты параскрывалі.

— Тады ведзьмакоў сын узяў асінавыя клінкі, забіў у шчыліну між дошкамі ў столі і адну дошку адарваў.

— Навошта? — пацікавіўся Мацей.

— Каб праз тую дошку мог прыйсці чорт па ягоную грэшную душу.

Нейкі час яны маўчаць, са страхам пазіраюць на кусты ядлоўцу, якія растуць на гары. Што, калі там рагаты чорт схаваўся? Што, калі выскачыць, зойдзецца ў дзікім смеху?

Ціха. Усё-ткі не выскачыў. Няйначай, недзе далёка, у балоце, злыдзень, сядзіць.

— Яначка, яшчэ што-небудзь раскажы, — папрасіла Алеся.

Гэткіх гісторый Янка шмат ведае. Але знарок моршчыць лоб, чухае патыліцу. Няхай лепей папросяць.

— Яначка-а… — заводзіць Мацей. Янка пазяхнуў.

— Памерла адна вядзьмарка. Пахавалі яе і селі за стол да хаўтурнага пачастунку. Сядзяць. Нядобра на душы. Вядзьмарку пахавалі.

— Яначка, не марудзь, — не стрываў Мацей.

— Сядзяць за сталом. А дзверы былі адчыненыя. Раптам уварваўся віхор, закруціўся ваўчком па хаце.

— Ваўчком? — зніякавела Алеся.

— Ваўчком. Бачылі, як іншы раз на рэчцы віхор закруціць ваду і бяжыць, бяжыць да берага?

— Даганяе тых, хто купаецца, — сказаў Мацей. — Калі не ўцячэш, то на дно зацягне.

Янка паківаў галавою.

— Уварваўся і круціцца. Адзін мужчына засмяяўся, а яму гэтым паветрам галаву на бок скруціла. Доўга хадзіў са скручанай набок шыяй. Са злой сілы не смейся.

— Гэта чорт уляцеў? — запытала Алеся.

— Чорт.

— Чаму ў тую хату ўляцеў? — прагаварыў Мацей.

— Не ведаю, — паціснуў плячыма Янка і, падумаўшы, дадаў, як бы рысу падводзячы: — Чорт ёсць чорт. У яго і ў ступе таўкачом не пападзеш.

— Чорт ёсць чорт, — пагадзіўся Мацей.

— Чорт ёсць чорт, — пагадзілася Алеся.

Што яшчэ яны маглі сказаць? Прадзеды верылі, і яны вераць. Гэтыя гісторыі для іх былі што цікавая кніга. Спакон вякоў панямонцы, звыклыя да сялянскай працы і ваенных паходаў, умелі складным словам цешыцца. А Янка, Алеся, Мацей — адна з галінак таго дрэва, якое буяла, красавала тут.

— Хлопчыкі,— сказала Алеся, — я пра васіліска чула. Чула, што ён можа ператварыцца ў сабаку і лісу.

— Няпраўда, — запярэчыў Мацей. — Васіліск можа ператварыцца ў мядзведзя.

— Праўда. Васіліск можа ператварацца ў сабаку і лісу. Яначка, так?

Янка ўсміхнуўся. Малыя. Анічога не цямяць. Ім разжуй і ў рот пакладзі.

— Васіліск можа ў любога звера абярнуцца, — сказаў ён. — І ў сабаку, і ў лісу, і ў мядзведзя. З мядзведзя — цмокам пякельным стаць.

— Яшчэ што-небудзь расказаў бы, — папрасіла Алеся.

Цікаўная Алеся. Да самага заходу сонца слухала б. Што ж, можна пацешыць.

— Ёсць заморскія краіны, — сказаў ён.

— Чаму заморскія? — запытаў Мацей.

Што ж сказаць яму? Краечкам вуха чуў, што ёсць такія. Сапраўды, чаму заморскімі іх называюць?

— Бо за морам яны, — нарэшце здагадаўся, як адказаць.

— А якое яно, гэтае мора?

Зноў Мацей у кут на калені паставіў. Якое ж яно, мора? Сам ніколі яго не бачыў. Трэба ў Яся запытаць. Ясь слаўны хлопец. А розных гісторый гэтулькі ведае, што яны ў яго быццам з рукава сыплюцца.

— Ты менш пытайся, а больш слухай, — прамовіў Янка. — Многае вяканне даводзіць да бякання. Зразумеў?

— Зразумеў,— насупіўся Мацей.

Янка з палёгкай уздыхнуў. Добра, што хоць не пытаецца. Вось смала. Такі абняславіць.

— У гэтых заморскіх краінах лятаюць змеі на крылах.

Мацей шырока-шырока расплюшчыў вочы.

— Як птушкі? Янка кіўнуў галавою:

— Як птушкі.

— Ад такіх нідзе не схаваешся, — прагаварыла Алеся.

— Нідзе, — пагадзіўся з ёю Янка. — Яны быкоў раскусваюць напалам. У тых заморскіх краінах растуць дрэвы, на якіх спее жыта. Людзі збіраюць яго, таўкуць у ступах і пякуць сітнікі.

— Калі б у нас былі такія, я многа-многа сітнікаў напякла б, — падхапіла Алеся. — Штодзень елі б сітнікі.

— Янка, глянь! — усклікнуў Мацей. — Васілевіцкія на наша балота сваіх кароў прыгналі.

Янка зірнуў уніз. На самым ускрайку балота, каля лесу, ходзяць каровы. Непадалёку стаяць васілевіцкія хлопцы, яго, Янкавы, адналеткі — Антон і Макар. У Антона рабацінне на шчоках. Мабыць, не адно птушынае гняздо разбурыў. Кажуць жа людзі: разбурыш птушынае гняздо — рабым будзеш. І Макар за яго не лепшы. Калом шапкі не дастанеш. Вясною Янка пабіўся з ім. За свістульку. Ён, Янка, выразаў з вярбы свістульку. Добрая свістулька выйшла. Нібы салоўка, цёхкала. А гэты схапіў і зламаў. Стаў апраўдвацца, што незнарок. Ды не паверыў яму Янка. Ліхія хлопцы, адзін у аднаго. На чужое балота кароў прыгналі. Быццам свайго няма.

Янка ўскочыў.

— Эй, вы, бусліныя шыі! Чаму на наша балота кароў прыгналі?

— Ты сам верабей, — агрызнуўся Антон.

— Парэчкі-авечкі,— крыкнуў Макар. Зразумела, чаму так. Калі іх, парэцкіх, вельмі хочуць дапячы, то заўсёды так дражняцца.

— Васілі-бабылі,— не сцярпела Алеся. — Як станеце на палена, то свінні па калена.

— У вас вядзьмак не мог памерці, і ў столі дошку адрывалі,— крыкнуў Мацей.

— А ў вас… У вас летам на печы ляжаць, а зімою поле аруць, — гукнуў Антон.

На чужым балоце нібы на сваім. Каму даспадобы такое? Хіба стрываеш? І Янка не стрываў:

— Каменьмі іх.

Добра шпурляць каменьмі з гары. Ляцяць далёка, б'юць трапна. Янка з першага разу Антону ў нагу пацэліў. Антон заенчыў, заскакаў.

— Мала? Мала? — узрадаваўся Мацей. — Яшчэ хочаце?

Антон і Макар, убачыўшы, што непярэліўкі, кінуліся да кароў, сталі заварочваць.

Янка, набраўшы ў дзве жмені каменняў, гукнуў, нібы сапраўдны вой:

— За мною!

Галёкаючы, забыўшыся пра ўсё на свеце, яны пакаціліся з гары. Антон і Макар завярнулі кароў і пагналі ў лес.

— Мы яшчэ пакажам вам, — патрос напаследак кулаком Антон.

— Сабака віляе хвастом, а ты языком, — даў здачы Мацей.

Васілевіцкія схаваліся ў лесе.

— Добра ім далі,— сказаў Янка. — Цяпер і дамоў можна ісці.

— Яны не вернуцца? — запытаў Мацей.

Сам задаволены, што кот на цёплай печы. Усмешка на ўвесь твар.

— Не вернуцца. Будуць ведаць, як у чужое лезці.

Радуючыся, смеючыся, яны ішлі па ўскрайку лесу. Лес — карміцель (тут і дзічына, і ягады, і грыбы), лес — добры бацька (ад ворага схавае, выратуе) — стаяў у соннай дрымоце.

Мацей, які крочыў уперадзе, неспадзявана стаў. Янка штурхнуў яго.

— Чаго рот разявіў?

— Там, там… — Твар у Мацея збялеў. Сам калоціцца, як і тады, калі ўбачылі за рэчкай крыжакоў.— Там… Там цётка з барадой. У яе барада, як у мужчыны. Чорная.

Нечаканая навіна

Янка сваім вушам не верыў. Ні разу не бачыў, не чуў, каб у цёткі, у жанчыны, вырасла барада, як у мужчыны.

Ён зірнуў на Мацея.

— Збыткуеш?

— Т-там… Т-там… С-стаяла… С-стаяў…

— Хто стаяў? Дзе стаяў? — разгубіўся Янка.

— Н-не ведаю, хто с-стаяў. Там… — Мацей тыцнуў пальцам, паказваючы на бухматы лазовы куст.

— С-стаяла. Такое с-страхоцце, — падала голас Алеся. — І я яго б-бачыла.

Янка азірнуўся. І Алеся трасецца, дыхае часта-часта, нібыта ляцела на злом галавы.

Няўжо кажуць праўду? Не жартачкі! Нейкая цётка з барадой стаяла і на іх глядзела. Што ж рабіць? Прыпусціцца, каб ад бяды далей? Але ж няёмка перад малымі. Падумаюць, што баязлівец. Мажліва, ім здалося. Мажліва, раней дамовіўшыся, выдумалі, каб пасля з яго пасмяяцца.

— Вы пастойце, а я пагляджу.

— Братка, не трэба, — пралапатаў Мацей. Не, не пабаіцца ён нейкай цёткі. Няхай сабе

і з барадою. Дый выдумка. Дамовіліся. Хоць малыя, а ўмеюць абмануць. Здатныя на гэта, чэрці. Цётка з барадой…

— Чаго ж не вылазіць, раз стаяла? — сказаў Янка, сам сябе падбадзёрваючы, і збочыў са сцяжынкі.

Крок. Яшчэ адзін. Чаму так моцна б'ецца сэрца? Знарок выдумалі… Яшчэ крок. Няма чаго баяцца. Ну й прыдумалі!

Янка расхінуў куст. Анікога. Ні дзядзькі, ні цёткі. Ні з барадой, ні без барады.

— Дзе тая цётка? Баязліваму і корч мядзведзем здаецца.

— Уцякла, — прамовіў Мацей.

— Уцякла, — рэхам азвалася Алеся.

На сваім стаяць. Усё-ткі здалося ім. Наслухаліся розных гісторый. Пужаная варона і куста баіцца.

Янка выйшаў на сцяжынку.

— Баязліваму і корч мядзведзем здаецца, — паўтарыў ён.

Мацей тыцнуў пальцам.

— Стаяла… Там стаяла цётка з барадой, як у мужчыны. Такая… Такая мурлатая.

— У вышыванай кашулі, у спадніцы. На галаве хусцінка. А барада, што сажа, — дадала Алеся.

Янка засмяяўся:

— Ха-ха-ха… Смельчакі… Ха-ха-ха…

А Мацей і Алеся, перапыняючы адно аднаго, зноў пачалі даказваць, што стаяла, што глядзела на іх. Надакучыла Янку тое слухаць.

— Калі будзеце языкі распускаць, то ніколі з сабой не вазьму, — напалохаў іх.

Дайшло. Замаўчалі. А то заладзілі: «Цётка з барадой, цётка з барадой…» Пра такое лепей не ўспамінаць.

Да вёскі дайшлі без прыгод. Алеся пабегла дамоў, а Янка з Мацеем, не заходзячы ў хату, падаліся на агарод. Маці яшчэ зранку сказала, каб рэдзьку апалолі.

Агарод адразу ж за хатай. На агародзе і морква, і рэдзька, і лапінка жыта, і кавалачак грэчкі. Жыта і грэчку Янка разам з бацькам сеяў. «Добра рассявай, Яначка. Рабі так, каб сабак не дражніць і людзей не смяшыць», — вучыў бацька.

Янка і сам стараўся. Мінулая восень выдалася сухая. Панізілася вада ў рэках і азёрах. Нават спрадвечная дрыгва перасохла. Гарэлі лясы. Пажар не раз насоўваўся на вёску. Людзі як адзін выходзілі, каб абараніцца ад агню. Ваявалі з агнём, нібы з крыжакамі. Дым, быццам туман, слаўся па зямлі, лез у вочы. Пагарэў ураджай. Вясною зерне па шчопці збіралі, каб пасеяць. Дык хіба не будзеш старацца?

— Яначка, пасля рэдзьку аполем. Давай заскочым у хату. Хоць вады нап'емся, — папрасіў Мацей.

Іхняя хата, як і іншыя, з саламянай страхой. Маленькія вокны зацягнуты бычынымі пузырамі, і таму ў хаце, хоць і летам, паўзмрок.

У хаце — дзве палавіны. Меншая — сені. З сяней, калі зайсці ў каморку, можна залезці на гарышча. Чаго там толькі няма! І кавалкі старых рыбацкіх сетак, і розныя раменьчыкі, і кажухі, паетыя моллю, і зношаныя лапці, і збітая падкова. Усё знаёмае да драбніц: не раз з Мацеем лазілі на гарышча, перабіралі сваімі рукамі, перакладваючы з аднаго кутка ў другі.

Падлога ў сенях і ў хаце глінабітная. Яе маці штодзень падмятае. А вось столь заўсёды чорная: дым, калі паляць у печы, выходзіць праз дзірку ў столі. У бэлькі ўбітыя крукі. На іх бацька падвешвае кумпякі, якія зімою вэндзяцца. Смачная вэнджаная дзічына. Але самае цікавае — гэта зброя. На сцяне вісяць рагаціна з доўгім вузкім вастрыём, выкаваным з гарачага жалеза, дзіда, лук, суліца, кісцень, клявец, баявая сякера. Усё адпаліраванае, вычышчанае — аж блішчыць. Выдасца вольная часінка — бацька бярэцца чысціць сваю зброю. Яна яму ад яго, Янкавага, дзеда засталася. Няма ўжо дзеда. Янка нават не памятае, які ён. Не памятае, бо…

— Хадзем у хату, — тузануў за руку Мацей.

— Пачакайце, — пачулася ззаду.

Янка азірнуўся. Па вуліцы ішлі бацька і маці.

— Татка! — кінуўся Мацей, забыўшыся пра ўсё на свеце. — Мы…

— Не балбачы, — перапыніў бацька.

Янка вытрашчыў вочы. Чаму так? Звычайна бацька падхопіць Мацея, высока-высока ўгору падкіне, і той, шчаслівы, звонка-звонка смяецца. І маці, гледзячы на іх, усміхаецца. А цяпер і на яе твары хмурынка.

— Татка… — збянтэжыўся Мацей.

— Хлопцы! Хлопцы! — прамовіў бацька. «Зноў крыжакі напалі», — мільганула ў Янкі ў галаве. Ды адразу ж адагнаў гэтую думку: калі б напалі, то бацька не стаяў бы. Бег бы ў хату па зброю. Дый у вёсцы перапалох падняўся б. Бацька паківаў галавою.

— Што ж вы нарабілі?

Мацей адышоўся, прысеў, цікуючы здалёку, што заяц.

«Васілевіцкія паскардзіліся, — скумекаў Янка. — Відаць, тры корабы нагаварылі, не прызналіся, што кароў на чужое балота прыгналі».

Ён адкрыў рот, каб сказаць пра гэта, ды бацька апярэдзіў яго:

— З Васілевіч людзі прыязджалі, казалі, што вы ў іх усе агароды парылі, моркву парвалі.

Не спадзяваўся Янка, што такое пачуе. Нават вушам сваім веры не даваў.

А бацька з горыччу закончыў:

— І не брыдка? Увесь наш мір, усю абшчыну абняславілі.

Калі б так было, то, сапраўды, абняславілі б. Адно парася завядзецца, а на ўсю абшчыну пляма кладзецца, усе адказваюць. Калі віноўніка ці злачынцу не знойдуць, разам пакрываюць страты, нанесеныя чужой гаспадарцы альбо гаспадару. Вечная ганьба той сям'і, у якой злодзея знойдуць. Вось чаму бацька злосны.

— Татка, мы не рвалі моркву, — стаў абараняцца Мацей.

А хто ж яе рваў?

— Не ведаем.

— Ведаеце. Усё вы ведаеце.

Янка зірнуў на маці. Маўчыць, апусціўшы вочы. Што ж, не след ёй сваё слова ўстаўляць, калі старэйшы ў сям'і разбіраецца. Старэйшы ў сям'і па бацькоўскай лініі за ўсё адказвае. Ён адказвае — яму і вырашаць. Толькі вельмі важнае з жыцця вырашае сямейны савет — дарослыя мужчыны і жанчыны. Маўчыць маці. Татка старэйшы ў сям'і па бацькоўскай лініі. Калі б дзед не загінуў на вайне з крыжакамі, то…

Янка ўзняў вочы, поўныя слёз.

— Не рвалі мы моркву.

— Вас на днях васілевіцкія да самага Парэчча гналі,— прагаварыў бацька. — Помсціцеся. Э-эх вы!.. Яшчэ воямі хочаце стаць.

Такога Янка не мог стрываць. Але, гналі. Ды тады васілевіцкіх было болей. І плячо не зажыло. А хіба дасі рады, калі баліць, калі параненае? Нават каменем не кінеш.

— Ад нас сёння васілевіцкія што падмеценыя ўцякалі,— сказаў ён.

— Можа, і не вінаватыя яны, — нясмела азвалася маці.

— Канешне, не вінаватыя, — пасмялеў Мацей. — Мы на Каўпаку сядзелі. У Алесі запытайце. Яна была з намі.

Бацька павярнуўся да Янкі.

— Раскажы.

Янка апусціў галаву.

— Не буду.

Кожнаму крыўда не міла. Чаму без дай прычыны бэсціць? Чаму не пацікавіўся, дзе былі?

— Упарты, — прагаварыў бацька.

— Увесь у цябе, — уздыхнула маці.

— Будзеш расказваць ці не? — запытаў бацька.

— Я раскажу, — падскочыў Мацей.

І хутка-хутка, спяшаючыся, расказаў, як сядзелі на Каўпаку, як убачылі васілевіцкіх хлопцаў, як прагналі іх.

Выслухаў бацька і сказаў:

— На свеце ўсяляк бывае. А хацелася б ведаць, хто гэта іхнія агароды перарыў. Людзі ўсю зіму ні рэдзькі, ні морквы не бачылі. Такое толькі самы люты вораг мог зрабіць.

У яме

Пасля паўдня прыбегла Алеся.

— Хлопчыкі, хадзем па маліны, — зашчабятала. Янка пазайздросціў ёй. Вясёлая, шчаслівая.

Быццам ліпавага мёду наелася.

— А-а-а… — махнуў рукою.

Нядобра на душы. Хоць і паверыў ім бацька, хоць і даказалі, што не яны чужую моркву парвалі, але ўсё роўна нехта ў вёсцы скажа: «Можа, і яны». Рот не каўнерык — не зашпіліш.

А Алеся шчабеча, што птушка:

— Ой і вядроныя маліны! Мама казала: шышакамі растуць. Страсянеш галінку — самі ў берасцень сыплюцца.

— Няхай сыплюцца, — мармытнуў Янка.

— Чаму вы такія хмурыя? — здзівілася Алеся. Не хацелася расказваць, квяліць душу, соль на свежую рану сыпаць.

— Бо хмурынка на неба набегла, — сказаў Янка.

— Васілевіцкія выдумалі, што мы моркву ў іх парвалі,— растлумачыў Алесі Мацей.

— Вы парвалі?

— У васілевіцкіх моркву зранку парвалі,— прамовіў Мацей. — А мы зранку дзе былі?

— На Каўпаку. Так і сказалі б.

— Сказалі. Ды што з таго? Усім не дакажаш. Алеся азірнулася. Быццам спалохалася, што хтосьці падкрадзецца, падслухае іхнюю гаворку.

— Ведаю, хто моркву парваў.

— Хто? — схапіў Алесю за руку Мацей. Відаць, здалося яму, што не скажа, уцячэ.

— Тая цётка з барадой.

— Яна, яна, — замахаў галавою Мацей. — Яе работа.

Янка зірнуў спярша на Алесю, пасля на Мацея. Страх у вачанятах. Не пераканаў, на сваім стаяць. Чакаюць, што цяпер скажа.

— Выкіньце з галавы, — прагаварыў ён. — Няма ніякай цёткі з барадой.

— Ёсць. Гэта васіліск, які ператвараецца з мядзведзя ў пякельнага цмока, — пратарабаніла Алеся.

— Васіліск, — падхапіў Мацей. — Сёння ён ператварыўся ў цётку з барадой, а заўтра немаведама ў каго ператворыцца.

Калі б не сённяшняя сутычка з васілевіцкімі, то Янка, відаць, паверыў бы ім. Усё-такі не адступаюцца ад свайго, здаецца, шчыра кажуць. Ды гэтая сутычка… «Помсцяць васілевіцкія. І кароў на злосць прыгналі, і моркву знарок парвалі. Ведалі, на каго падумаюць», — разважыў ён.

— Выкіньце з галавы. Васілевіцкіх работа. Яны самі моркву парвалі. Хітрыя. Гэта камень у наш агарод.

— Не, — не пагадзіўся Мацей. — Цётка з барадой вачыма лыпала. Калі яшчэ раз убачу, то ногі са страху адымуцца.

— У цябе і цяпер ніжняя губа трасецца, — засмяяўся Янка.

— Васіліск гэта. Я не махлюю, — пакрыўдзіўся Мацей.

— Не махлюем, — прагаварыла Алеся.

Янка ж думаў пра сваё. Што, калі адпомсціць Антону і Макару? Яны каля лесу павінны кароў гнаць. Што, калі затаіцца на ўзлеску і даць каменьчыкамі па голых пятах? Вось толькі Мацей і Алеся… Скажы — прычэпяцца: «І мы з табою». Пасля пільнуй. Як жа ўцячы ад іх?

— Галава разбалелася, — скеміў, як адчапіцца ад іх. — Вы крыху пагуляйце, а я ў цяньку пасяджу.

— Мама казала, каб на балота схадзілі, гусей папасвілі. Лісы каля вёскі круцяцца, — напомніў Мацей.

— Схадзіце, папільнуйце, — узрадаваўся Янка.

— А па маліны пойдзем? — запытала Алеся.

— Туды мяне і на вужышчы не зацягнеш, — прызнаўся Мацей. — Цётка з барадой у вачах стаіць.

Янка не сцярпеў:

— Сам ты цётка з барадой.

— Я — цётка? Я хлопец.

«Малы, а гонар мае, — падумаў Янка. — Трэба неяк улагодзіць. Калі заўпарціцца, прыйдзецца самому гусей пасвіць».

— Хлопец! Яшчэ які хлопец! — пахваліў брата. — Схадзіце на балота. Мне галава нешта разбалелася.

— Добра. Сходзім, — усцешыўся Мацей.

— І я з Мацеем, — прамовіла Алеся. — І мне расхацелася па маліны ісці.

Мацей і Алеся выскачылі на вуліцу, панесліся, падымаючы босымі нагамі пыл. А Янка назбіраў каменьчыкаў і няспешна падаўся на агарод. Адразу за агародам — крыніца. Праз крыніцу — невялікі масток, зроблены з тонкіх круглякоў.

Ён стаў на мастку. Ледзь прыкметна, усцілаючы дно бялюткімі каменьчыкамі, цячэ вада. Бегаюць, даганяючы адзін аднаго, даўганогія жучкі. Няўжо і ім пагуляць захацелася? Ад берага рвануўся на сярэдзіну невялікі паласаты шчупачок. Застыў каля аерыны. Янка тупнуў нагою. Шчупачок, усплёснуўшы, знік з вачэй.

За мастком — балота, парослае аерам, асакой. Тонкай ніткай цягнецца праз балота сцяжынка, вымашчаная лазою. Яна выводзіць да лесу, дзе натаптана безліч сцежак. Топчуць і звер, і чалавек. Побач жывуць, хоць і не ў дружбе.

Янка, намацваючы нагамі выгінастыя лазіны, перайшоў праз балота. Вось і лес, заліты сонцам, знаёмая сцежка, якая выводзіць на васілевіцкую дарогу. Ён прыпусціўся па сцежцы. Лёгка, слаўна на душы. Рупіць падскочыць, як маладому цяляці, якое першы раз вясною вывелі з хлява. Ён падскочыў і… адчуў, што правальваецца, ляціць уніз.

Адразу стала цёмна. Сонца высока-высока. Дзе ж ён? Няўжо ў яму ўваліўся? Але, у яму. Баліць нага, пячэ рука ў плячы. Дала знаць рана. У яму ўваліўся. Выкапалі на звера, няйначай. Не заўважыў, што галлём накрылі. Ну й разява! Няўжо не выкарабкацца адгэтуль?

Высока-высока сонца. Лашчыць дрэвы, кусты. Хмаркі паволі плывуць па небе, даганяюць адна адну, нібы ў жмуркі гуляюць. Гуляюць… Якая там пространь, якая шыр! Разява! Яму накрылі галлём, травой, а ён не заўважыў. Даў маху. Смех людзям сказаць. Быццам першы раз у лесе. Сядзі цяпер. А калі дзік зверху скочыць? Паломіць рэбры. А калі які-небудзь воўк-небарака? Прыйдзецца разам у яме выць. Няма як вылезці. Вось каб якую лясіну хто-небудзь апусціў…

Ён сеў, апусціў галаву. Выплыла з памяці, як расказвала маці пра асілка-велікана Гарыну. Тады каля цёплай печы сядзеў, слухаў, затаіўшы дыханне: «У адным сяле нарадзіўся хлапчук, якога назвалі Гарына. Рос Гарына хутчэй, чым трава на лузе вырастае. Стаў сапраўдным веліканам. Галавой даставаў да воблакаў, падарожнічаў з аднаго канца свету ў другі». — «А шмат трэба прайсці, каб трапіць з аднаго канца свету ў другі?» — запытаў ён у маці. Маці задумалася, а пасля сказала: «Трэба гэтулькі лапцяў знасіць, колькі за ўсё жыццё не зносіш. Ніхто таго не мог зрабіць, што Гарына. Камяні сціскаў — вада пырскала, горы пераносіў, волаты-дубы з карэннямі вырываў. А душа ў яго была добрая, дзіцячая. Нікому благога слова Гарына не сказаў, як мог, ад ворагаў абараняў. Баяліся яго ворагі, хаваліся». — «Дзе цяпер Гарына?» — пацікавіўся ў маці. «Чула, што ворагі сон-травою яго напаілі. Недзе спіць непрабудным сном», — сказала маці. «Няўжо ніколі не прачнецца?» — здзівіўся ён. «Прачнецца, — прагаварыла маці.— Зноў стане з аднаго канца свету ў другі хадзіць, людзей ад ворагаў бараніць, дабро рабіць».

Янка ніжэй апусціў галаву. «Вось каб цяпер Гарына прачнуўся! — падумаў.— Убачыў бы, што я ў яме, і выцягнуў бы. Калі ж ён прачнецца?»

На нейкую хвілінку ўявілася: на сунічнай паляне спіць Гарына, раскінуўшы рукі, а вакол ходзяць ворагі-крыжакі, шчэрацца. Радыя, што Гарына спіць.

Уздыхнуў. На руку капнула гарачая сляза. Гарыну шкадаваў? Ці сябе?

Янка доўга сядзеў, гледзячы на мутную кроплю-слязу. А пасля… Пасля нечый далёкі голас (ці не бацькаў?) быццам шапнуў: «Яначка, роспачы ніколі не паддавайся. Хоць не хоць, а вушы не апускай. Не сілай ухапі, а розумам, не скора, ды здорава».

Ён падскочыў. Хіба можна вушы апускаць? Чаму забыўся пра бацькаву навуку? «Не сілай ухапі, а розумам». Што ж зрабіць? Што прыдумаць? А калі пакрычаць? Трэба пакрычаць. Нехта пачуе, выцягне.

— О-го-го-о!.. — на ўсю сілу крыкнуў ён.

Цішыня. Нават сучок не трэснуў.

Яшчэ раз крыкнуў, набраўшы паветра:

— О-го-го-о…

Здаецца, там, наверсе, трэснуў сучок пад чыёйсьці нагою. Але, трэснуў. Нехта ідзе. Каб хоць не мінуў.

— Дапамажы-ы-це-э…

Ідзе, ледзь чутна ступае. Гэта не звер. Крок чалавека. Стаў. Чаму?

— Дапамажы-ы-це-э…

Стаіць. Чаму не йдзе? Чаму не ратуе? У галаве мільганула: «А калі гэта лясны бажок?»

Бажок… Лясны… Людзьмі пакрыўджаны…

Аднаго разу ён, Янка, убачыў, як маці вечарам вынесла з хаты міску тварагу і паставіла каля парога. Падбег да яе: «Чаму?» — «Калісьці ў нас было шмат бажкоў,— стала расказваць маці.— І з дрэва выразаныя, і з каменя вычасаныя. Яны стаялі не толькі ў вёсцы, але і ў кожнай хаце. Усе дагаджалі ім. Каб рыба лавілася, каб дзічына трапляла, каб карова малака давала, каб жыта каласіла. А пасля людзі прагналі іх, сталі аднаму верыць, які ў нашай хаце на покуце вісіць. Уцяклі бажкі ў лес, пакрыўдзіліся. Чуў, як іншы раз вецер за акном усходзіцца, на розныя галасы завые? Кажуць: гэта галодныя бажкі плачуць». — «Хочаш тварагом накарміць, каб не плакалі?» — скеміў ён. «Шкада іх», — уздыхнула маці.

Дык хто ж ішоў? Хто стаў? Няўжо пакрыўджаны людзьмі бажок? Нечага чакае. Мо ўсё-ткі выратуе? Не. Яго людзі ў лес прагналі. Такое не забываецца.

— Дапамажы-ы…

Крык абарваўся ў грудзях, засеў недзе ў горле. Над ямай, убачыў ён, схілілася… цётка з барадой. Барада, што сажа, бельмамі зыркае, як пякельны Цмок. Вось-вось агнём смалянуць. На галаве хусцінка… Тая… Гэта ж тая цётка, пра якую Алеся і Мацей казалі. Тады не паверыў ім. Няўжо васіліск?

Янка, не спускаючы вачэй з гэтага злыдня, стаў адсоўвацца назад. Спіна ўперлася ў сцяну.

— Дап…

Цётка з барадой, размахнуўшыся, кінула сухой грудкай. Грудка пацэліла ў галаву, рассыпалася. Болю Янка не адчуў. Куды ж схавацца?

Цётка з барадой наставіла рукі. Вось-вось уніз скокне… Каб не самлець ад страху… Няма ратунку…

— Дапамажыце-э!..

Цётка з барадой нечакана адскочыла. Яе крокі ўсё далей, далей. Заціхаюць. А блізка, здалося, побач зусім, чалавечыя галасы.

Сварка

Перасільваючы страх (што, калі цётка з барадой зноў прыпрэцца?), Янка гукнуў:

— Дапамажыце-э…

Прыслухаўся. Бягуць, спяшаюцца. Усё-ткі людзі, свае. Ён узняў вочы і ўбачыў знаёмыя твары Антона і Макара. Яны, відаць, ляглі ніцма і пазіралі на яго зверху.

Вылецела з галавы, што збіраўся правучыць.

— Хлопцы… Хлопцы… Дапамажыце…

— Мядзведзь у яму ўваліўся, — засмяяўся Антон.

— Не. Яначка зямлянку вырыў, ад людзей хаваецца, — укалоў Макар.

А ён, не зважаючы, радасна паўтараў:

— Хлопцы… Хлопцы…

Хіба не радасць? Хіба не шчасце? Не пярэварацень, а свае, знаёмыя перад табою. Нядаўна біўся з імі? Хіба будзеш думаць пра гэта? Яны дапамогуць. Абавязкова дапамогуць. Такі закон. Як гаворыцца, не з нас пайшло.

— Хлопцы… Хлопцы…

— Табе там не цесна? — падпусціў шпільку Антон.

— Ён даўно там жыве, — падхапіў Макар.

На вачах у Янкі выступілі слёзы. Горкасці ці радасці? І сам не ведаў гэтага.

— Хлопцы… Хлопцы…

Антон, пэўна, заўважыў, што ён сам не свой, бо крыкнуў:

— Пачакай. Лясіну прынясем.

— Апусцім у яму, вылезеш, — дадаў Макар. Сказалі гэтак і зніклі. Быццам не было, быццам прыснілася. Падумалася са страхам: «Што, калі ўцякуць? Не, — адагнаў гэтую думку. — Вечная ганьба таму, хто ў бядзе пакіне. Вызваляць. Можна пачакаць».

— Беражыся, — пачуўся над галавою Антонаў голас.

Прыйшлі. Не пакінулі. А яшчэ хацеў даць па голых пятах каменьчыкамі.

— Апускайце.

Антон і Макар апусцілі сукаватую лясіну, і ён, намацваючы рукамі сукі, вылез са страшнай ямы.

Як ярка свеціць сонца! Якое пяшчотнае яно! А колькі кветак! Розных кветак. Вунь матылёк паляцеў, сеў, склаўшы крыльцы. Таксама падобны на кветачку. Усё нібы першы раз бачыш. Дзіўна…

— Чаго ты так? — падышоў Антон. Янка не зразумеў.

— Га?

— Глядзіш, нібы забраць збіраешся.

— Колькі смутку, столькі й радасці,— сказаў Янка.

— І чаго цябе ў яму панесла? — запытаў Антон.

— Ляцеў на злом галавы.

— Але ж і страху ты набраўся, — паспачуваў Макар. — Твар што палатно.

— Я… я…

Падмывала расказаць, як падкралася цётка з барадой, як нагнала страху. Ды не ведаў, з чаго пачаць. Тых слоў не знаходзілася.

— Табе трэба халоднай вады напіцца, — сказаў Антон.

Янку нібы прарвала.

— Хлопцы… Хлопцы… Сяджу ў яме, галёкаю… І тут… Глядзіць на мяне цётка з барадой. Сама ў кашулі, на галаве хусцінка, а барада чорная, што смоль. Я крычу: «Дапамажыце». А яна… Ён… Гэта васіліск. Пярэварацень. Ён са звера ў чалавека ператварыўся. Зыркае на мяне вачыма. Вы ішлі, а ён пачуў і схаваўся. Уцякайма адгэтуль.

Антон узяўся за жывот.

— Ха-ха-ха… Навыдумляў!

— Я не выдумляю. Праўду кажу. Праўду…

— Чаго па лесе бадзяўся? Васіліска шукаў? — перапыніў Макар.

— Хацеў па вас каменьмі,— вырвалася само сабою.

Макар прыжмурыў вочы.

— Па нас?

Янка адвёў убок позірк. Прызнаўся дык прызнаўся. Вядома, спароў глупства.

— Па вас. Вашы мужчыны сказалі, што мы вашы агароды перарылі, моркву парвалі, а я падумаў, што твая і Антонава работа.

Янка намерваўся сказаць, што цяпер так блага не думае пра іх, бо ведае: моркву цётка з барадой парвала, усім ім на шкоду. Таму няма чаго злавацца. Ды Антон апярэдзіў яго.

— Мы ў сябе моркву станем рваць? Нясеш несусвеціцу.

— Хлопцы, я…

— Мы яго з ямы выцягнулі, а ён па нас каменьмі,— успыхнуў Антон. — Яшчэ і нейкую цётку з барадой прыплёў. Валіць шышкі. Макар, навучым яго, як на сабак брахаць?

— Хлопцы, я…

Антон штурхнуў у грудзі.

— Ідзі, пакуль мы добрыя.

— Я…

— Ідзі. Ідзі.

Янка паплёўся, апусціўшы рукавы. Не далі апраўдацца, нават слухаць не захацелі. Увёў у злосць.

— Сёння мы на твой агарод прыйдзем і ўсю моркву палатошым, — галёкнуў Антон.

Янка стаў.

— Не жартуеце? Антон патрос кулаком.

— Хопіць мянціць языком. Заўтра сам пабачыш.

Ясь і…

Каля хаты Янку сустрэлі Мацей і Алеся.

— Дзе ты быў? — кінуўся Мацей.

— Дзе? Дзе? — зашчабятала Алеся. Янка махнуў рукою.

— А-а, доўга расказваць. Дзе быў, там ужо няма.

Не хацелася вярэдзіць душу. Чым пахвалішся? Сказаць, што бачыў цётку з барадой? Упікнуць. Маўляў, не верыў нам. Расказаць, як у яму ўваліўся? Прыйдзецца і пра васілевіцкіх успомніць, а яны яго што крапівою высцебалі.

А Мацей не адступаецца.

— Яначка, дзе ты быў? Не цягні ката за хвост. І Алеся не лепшая за яго.

— Яначка, дзе?

Прычапіліся, што сляпні. Вось назолы! Відаць, заўважылі, што адгаворваецца, што як хмара.

— У лесе, — сказаў, каб толькі адчапіліся.

— У лесе? — вытрашчыў вочы Мацей.

— Цётку з барадой не сустрэў? — запытала Алеся.

— Я ў яму ўваліўся, — прызнаўся Янка. Няхай і ім будзе навукай.

Мацей вытрашчыў вочы.

— Цётка з барадой яе выкапала? Яна ўсіх дзяцей у яму ловіць? А як яна цябе адпусціла?

— Яму нехта з нашых мужчын на звера выкапаў. Я бег, не заўважыў…

— Уваліўся, а пасля прыйшла цётка з барадой? — здагадаўся Мацей.

— Прыйшла. Каб яе чорт у балота занёс. Сухой грудкай у мяне кінула. Васіліск гэта, пярэварацень.

— Я свайму бацьку пра яе раскажу, — прамовіла Алеся.

Янка паглядзеў на яе. Уся аж трымціць. Карціць ёй бацьку расказаць. А ці добра так будзе? Нядаўна людзі з крыжакамі ваявалі. Пачуюць пра гэтага васіліска — усё кінуць-рынуць. А цяпер жа самая работа. Сена косяць. Мінулае лета галодным выдалася. Зноў усю зіму галадаць? Лепей прамаўчаць. Васіліск крыху пабрындаецца і далей пасунецца. Прыйшоў жа ён аднекуль.

— Алеся, не кажы бацьку. Ён пойдзе шукаць тую цётку з барадой, а яна яго за горла.

— Схопіць за горла?

— А як ты думала. Не кажы, калі бацьку шкадуеш. Гэтая брыда доўга ў нас не будзе. Ёй на адным месцы не сядзіцца.

Алеся зніякавела.

— Добра. Я нікому-нікому не скажу.

— Янка, цябе, мабыць, цётка з барадой з ямы выцягнула. Вось і заступаешся за яе, — раптам прамовіў Мацей.

Ну й дае брат! Такая выцягне. Так выцягне, што ногі выцягнеш.

— Мяне Антон і Макар выцягнулі. Васілевіцкія хлопцы. Цётка з барадой схавалася, калі іх убачыла. Нейкая баязлівая яна.

— Ясь ідзе! — усклікнуў Мацей.

— Ясь! Ясь! — узрадавалася Алеся.

— Пра цётку з барадой каб ні слова, — папярэдзіў іх Янка. — Не след вёску на ногі паднімаць.

— Угу, — угукнула Алеся.

— Памаўчу, — муркнуў Мацей. — Яна і нашага бацьку можа за горла схапіць.

«Карціць расказаць, — падумаў Янка. — У такога, як ён, жаба на языку не спячэцца».

— Алеся! — здалёку паклікаў Ясь. Зачырванелася Алеся. Як жа! Храбры вой Ясь не хлопцаў, а яе, дзяўчынку, кліча.

Падбегла да Яся, блакітныя вачаняты ўзняла.

— Чаго?

Ясь нагнуўся і нешта зашаптаў ёй на вуха. Цікава. Янка непрыкметна бачком, бачком — бліжэй да іх. Ды толькі апошнія словы пачуў:

— Алеська, добра? Алеся як зарагоча:

— Дудачку з бузіны зробіш?

— Зраблю. — Ясь вырваў бузіну, прысеў на пляскаты камень-валун (невядома, калі і хто яго сюды прыцягнуў), дастаў нож, пачаў майстраваць дудачку.

Мала таго. Песню завёў:

Ой, стаяла бярозанька

Проці ўсходу сонца,

Заплакала дзяўчыначка,

Гледзячы ў ваконца.

Янка пазайздросціў яму. Прыгожа спявае. Што ж, голас не пераймеш. А вось праведаць, пра што ён Алесі казаў, не шкодзіць.

— Алеся, што табе Ясь казаў? Алеся пырснула ў далоньку.

— Прасіў, каб сказала, дзе цяпер наша Паўлінка.

Усяго чакаў Янка. Толькі не гэтага. Самы храбры вой, і раптам пытаецца пра нейкую дзяўчыну! Хлусіць Алеся.

Ой, чаму ж ты, мая маці,

Мяне не ўзбудзіла,

Як першая чарада

У войска выхадзіла? —

спявае, цешыцца Ясь.

— Алеся, навошта ваша Паўлінка яму спатрэбілася?

— Хм, — хмыкнула Алеся, — яна ж яму даспадобы. Ці ж не чулі, як раней казала?

Янка глянуў на Яся. Спявае, выводзіць:

Ой, таму я, мая дочка,

Цябе не будзіла,

Бо паехаў твой каханы,

Каб ты не тужыла.

— Алеся, мне не верыцца.

— Ну і не вер. Наша Паўлінка на балоце сена грабе. Не скажу Ясю, пакуль дудачку не зробіць.

Хутка ходзіць нож у Ясевых руках, журботна гучыць песня:

Ой, здаецца, мая маці,

Не тужу, не плачу,

А як выйду на вуліцу,

Сцежачкі не бачу.

— Ясь, табе не раз даводзілася ваяваць? Так? — прагаварыў Мацей.

— Бывае на вяку сем лат на баку. Пакліча князь — і сядлаю коніка, — адказаў Ясь.

— Шмат дарог твой конік перамераў? — усё дапытваўся Мацей.

— Мне нават на Варажскае мора прыйшлося паглядзець, — сказаў Ясь.

— Якое яно, тое мора? — запытаў Янка.

— Вялікае. Глянеш — канца-краю не відаць. А вада такая салёная, што кашу можна варыць, ні шчопці солі ў гаршчок не ўкінуўшы.

— Там з крыжакамі ваявалі? — пацікавіўся Мацей.

— Ваявалі. Умеюць яны біцца. У іх ёсць і лучнікі, і конніца, і капейшчыкі. Сіла. А хітрыя, што лісы. Так і стараюцца вакол пальца абвесці. Бывае як? Малымі сіламі ўдараць у адным месцы. Князь са сваімі харугвамі туды. Яны ж, сабраўшыся ў кулак, у іншае месца б'юць, у безабароннае. Ды і мы не лыкам шытыя. Славяне мы. Добра іх нораў ведаем. Бачылі, як у балота загналі? Каб не загналі, то не адна маці заплакала б.

Ясь замаўчаў. Глядзіць кудысьці ўдалеч. Ці не тое далёкае салёнае Варажскае мора хоча ўбачыць?

— Ты дудачку ўжо зрабіў? — парушыла маўчанне Алеся.

Ясь паднёс да рота дудачку. Зайграла, заспявала дудачка. І здалося Янку, што расказвае яна пра слаўны славянскі народ, які не толькі мужна біўся.

— Ясь, як раней людзі жылі? Раней было шмат бажкоў? — запытаў, бо прыгадалася, як маці тварог ім выносіла, як шкадавала, што ў лес прагналі.

— Шмат. Былі заступнікі рода — Род і Рожаніца. Яшчэ людзі пакланяліся Перуну — богу грому, Велесу, які пра жывёлу клапаціўся. А ты чаму пра гэта пытаеш?

— Хочацца ведаць.

Ясь устаў, прытуліў яго да сябе.

— Пытайся, Яначка. Часцей пытайся. Ну, а калі вырасцеш, калі станеш у паходы хадзіць, то вечарам каля цяпельца шмат чаго наслухаешся. Падрастай. Хутчэй падрастай, Яначка.

— Я цяпер хачу ведаць.

— Забягайце да мяне. Пацешу. — Ясь падаў Алесі дудачку: — Трымай, перапёлачка.

Алеся ўзяла дудачку, сказала з гонарам:

— Я не перапёлачка, я дзяўчынка. Ясь засмяяўся звонка-звонка.

— Дзяўчынка, дзе твая Паўлінка?

— На балоце. З бацькам сена грабе. Ясь крутнуўся на адной назе.

— Пабягу. Да сустрэчы, хлопчыкі і дзяўчынка. Янка, уздыхнуўшы, прагаварыў:

— Ясь — смелы вой. А вы смелыя?

— Я смелы, — пахваліўся Мацей. А Алеся паціху прызналася:

— Я толькі крыжакоў і цёткі з барадой баюся.

— А васілевіцкіх хлопцаў ніхто з вас не баіцца?

— Яначка, ты біцца з імі сабраўся? — пацікавілася Алеся.

— Біцца мне не хацелася б, але на свае вушы чуў, як хваліліся, што сёння вечарам на нашым агародзе моркву парвуць. Трэба папільнаваць. Сцапаем як міленькіх. Хто са мною?

— Цётка з барадой не прысунецца? — запытаў Мацей.

Янка з пагардай зірнуў на яго.

— Настрашыў мех, дык і торба страшная?

— Я пайду. З табою пайду, — узахвоціўся Мацей.

— І я пайду, — сказала Алеся.

На агародзе

На агарод яны прыйшлі, узброіўшыся кіямі. Янка выбраў дубовы, важкі. Канешне, не васілевіцкіх баяліся. Антона і Макара можна было б і крыкам напалохаць. У чужым агародзе ніхто не стане біцца. У чужы агарод лезці, што зайцу пад кустом сядзець. А вось цётка з барадой… Хоць і не казалі ўголас, але цвіком сядзела ў галаве: «Што, калі яна прыпрэцца?»

Вечар, па-летняму цёплы, стаяў над вёскай. Пахла травамі, зёлкамі, на балоце крумкалі жабы, у кустах цёхкалі салаўі, а над самаю зямлёю, што прывіды-здані, праносіліся кажаны.

— Бач, як панёсся, — заўважыў Мацей. — Над самай галавой мільгануў.

— Нібы душа, — азвалася Алеся. Мацей, як відаць, не зразумеў.

— Якая душа?

— Душа памерлага. Калі чалавек памірае, то ягоная душа лятае па свеце. Яна можа быць падобнай на шарык, на апілку, нават на маленькага чалавечка.

— Мне Ясь расказваў, што бачыў маленькіх чалавечкаў. Зусім маленькіх. Ёсць і старыя, але маленькія. Як ты, Алеся, як я. Гэта што — душы?

— Не. Душа ўсіх бачыць, а яе ніхто.

Не даспадобы Янку, што такую гаворку завялі. Менцяць языкамі. Гэта не давядзе да дабра. І на яго, і на сябе страху нагоняць. Цемень… Перапыніць? Але ж і моўчкі стаяць не хочацца.

— Не толькі душа бачыць і чуе, але і памерлы, — старалася Алеся. — Калі скажаш пра яго што-небудзь кепскае, то будзе доўга помсціць.

— Няўжо памерлы чуе? — страпянуўся Мацей. Янка перацепнуў плячыма. Непрыемна гэткае слухаць. Быццам па дрыгвяністым балоце ідзеш. Замірае душа, сціскаецца сэрца… А Алеся балабоніць, не спыняецца:

— Душа лятае і робіць альбо кепскае, альбо добрае. Можа збіць з дарогі, завесці ў карчы, у балота.

— У балота? — здзівіўся Мацей.

«Зараз прыдумае што-небудзь, пачне дамоў прасіцца», — падумаў Янка. І праўда, прыдумаў.

— Братка, у мяне нага здзервянела. Стаю, а яна не разгінаецца. У хату пайду.

— Ха-ха-ха! — не стрымаўся, зарагатаў Янка. — Як заклыпаеш? Нага ж не згінаецца.

— Я на адной. Скок-скок… Другая згінаецца.

— Печанай рэпы наеўся б, — паўшчуваў Янка. — Не дрыжаў бы так.

Што ж, у іхняй вёсцы, ды і не толькі ў іхняй, заўжды лічылі, што печаная рэпа смеласці прыбаўляе. На кожным агародзе расце. Нават казку пра. яе прыдумалі. Як вырасла вялікая. Як цягнуў дзед — не выцягнуў. Як паклікаў бабку. Як бабка з дзедам не выцягнулі. Як паклікалі ўнучку. Як і з унучкай не выцягнулі. Як паклікалі Жучку. Як і з Жучкай не выцягнулі. А вось паклікалі мышку — і дапамагла, выцягнулі.

— Я не дрыжу, — пачаў апраўдвацца Мацей. — Алеся, душа толькі кепскае робіць?

— Добрае таксама. Можа адагнаць смутак, ляноту, страх. Можа нават зрабіць, каб каровы не хадзілі ў шкоду. Можа паказаць месцейка, дзе растуць баравікі, абабкі.

Янка ўспомніў, як мінулым летам натрапіў на абабкі — падбярозавікі. Не адзін ён грыбы збіраў. Шмат падшыванцаў сабралася. Абышлі і дубровы, і саснякі, і ельнікі — толькі мухаморы красуюцца. Ні баравікоў, ні краснагаловікаў, ні абабкаў. Што ж, суша. Ні кроплі дажджу не выпала. Дамоў сабраліся. А яму як шапнуў нехта: «У хвойнік заглянь». Хвойнік густы, галінкі амаль што не па самай зямлі сцелюцца. Залез — і вочы разбегліся. Куды ні глянь — абабкі. Дзіва, дый толькі. Ніколі тут яны не раслі. Пачаў рэзаць спяшаючыся. Хлопцы ходзяць вакол, гамоняць, а ён рэжа, ні на што не зважае. Калі пасля вылез, то хлопцы абступілі яго: «Дзе быў?» — «У хвойніку», — пахваліўся. Не паверылі. Дый сам не паверыў бы, калі б на свае вочы не ўбачыў. «Можа, гэта душа лятала, шапнула, добрае ёй захацелася зрабіць?» — цяпер падумалася.

— А праўда, што на балоце ёсць вялікая галава на павучыных ножках? — падаў голас Мацей.

— Ёсць, — сказала Алеся.

— Калі… Калі яе можна ўбачыць?

— Ноччу. Як моцна-моцна сцямнее. Яна ходзіць па балоце і крычыць: «Угу-угу-у…»

— Як… Як тая вялікая галава на тонкіх ножках трымаецца?

— Неяк трымаецца, — развяла рукамі Алеся. — Яшчэ ёсць упыр з зялёнымі, што твань, вачыма.

Янка зноў скалануўся. Здаецца, павярніся і ўбачыш вялікую галаву на тонкіх павучыных ножках. Здаецца, кінецца, учэпіцца за нагу вялізнымі, што ад грабель, зубамі.

«І чаму я не перапыніў іх? — пашкадаваў Янка. — Распусцілі языкі».

— Не прыйдуць васілевіцкія, — завёў Мацей.

— Са злосці так яны сказалі,— пагадзілася з ім Алеся.

«І яе дапякло. Таксама душа ў пятах, — скеміў Янка. — Трэба ўцякаць, бо памлеем ад страху».

Толькі хацеў даць каманду, як на мастку гулка: «Туп, туп, туп…»

— Чулі? — запытаў ён.

— Ыгы, — ыгыкнула Алеся.

— Гэта цётка з барадой, — затросся Мацей. — Уцякайма.

— Васілевіцкія. Пачакаем.

Янка мацней сціснуў у руках кій. Хто ж тупацеў? Васілевіцкія ці цётка з барадой? Васілевіцкія… Хіба яны ноччу пасунуцца праз лес? Не. Чаму раней пра гэта не падумаў? Выходзіць, яна. І адкуль яе чорт прынёс? Васілевіцкія са злосці языком ляпнулі. Трэба ўцякаць, пакуль не позна…

Выбліснуў з-за хмары месяц. Постаць, здалося, незвычайна вялізная, прывідам вырасла на агародзе. Янка глянуў і жахнуўся. Яна. Тая самая. З барадой. Дастаяліся…

— Цётка з барадой! — залямантаваў Мацей. І Алеся за ім закрычала:

— Васіліск!

Цётка з барадой падскочыла, як знячэўку перапалоханы кот. і, прыгнуўшыся, дала лататы. Знікла, як у вадзе. «Туп, туп, туп», — неўзабаве пратупацела па мастку.

А яны стаялі аслупянелыя, сціскалі ў руках кіі.

— Бачылі? — першы ачомаўся Янка.

— Я табе што казаў? — усхліпнуў Мацей. Янка змахнуў з ілба халодны пот. Васіліск, а баіцца. Чаму? Чаму так? Розныя нячысцікі, ведаў ён, не вельмі баязлівыя. Іншы раз, як кажуць, смаліцаю да чалавека чэпяцца. Не ўцякаюць. Стараюцца з дарогі збіць, у карчы ці багну завесці. Няўжо гэты не такі, як ягоныя дружбакі? Чаму спалохаўся?

А калі… Калі ўсё-ткі васілевіцкія пераапрануліся? Знарок. Каб напалохаць. Спярша з кустоў высунуліся, напалохалі, пасля тады, калі ў яму ўваліўся. Напалохалі і выцягнулі. А цяпер… Не, не, не. Ноччу праз лес не пасунуліся б. Дый даўмецца да такога!..

— Уцякайма. Братка, уцякайма, — завёў Мацей. — Вернецца цётка з барадой.

— Уцякайма, — падтрымала Алеся.

Янка, каб хоць крышку падбадзёрыць іх, сказаў:

— Гэта васілевіцкія пераапранаюцца. Палохаюць нас.

— Пераапранаюцца? — прамовіў Мацей. — А дзе ж яны чорную бараду ўзялі? Думаеш, вырастае?

— Дома ўзялі. На Купалле нават у ведзьмакоў пераапранаюцца. Хіба не?

— Так, — нібыта пагадзіўся Мацей. — Але ж усё роўна страх!..

— У мяне і цяпер калені трасуцца, — прызналася Алеся.

— Пра цётку з барадой і дома не скажаш, — паціху прамовіў Мацей. — Татка пойдзе шукаць, а яна яго схопіць і ў балота пацягне.

— Пацягне, — усхліпнула Алеся.

— Не распускайце языкі,— папярэдзіў Янка. — Не будзем вёску баламуціць.

— Я сёння ўсю ноч не засну, — сказаў Мацей.

— Са мною ляжаш.

— Добра, братка. Алеся, а ты з Паўлінкай ляж.

— Паўлінка з Ясем гуляе, — сказала Алеся.

— Няўжо? — вырвалася ў Янкі.

Ой, здаецца, мая маці,

Не тужу, не плачу,

А як выйду на вуліцу,

Сцежачкі не бачу,—

даляцела з-за вёскі.

— Ясь спявае, — з замілаваннем у голасе прамовіла Алеся.

Азіраючыся, яны падаліся з агарода.

У гэтую цёплую чэрвеньскую ноч, калі красавала, налівалася збажына, калі туман плыў над балотамі, над лугамі, над ракою, бадай, кожнаму з іх прысніліся: і вялізная галава на тонкіх павучыных ножках, і крывасмок з зялёнымі вачыма, і васіліск — цётка з барадой.

Азбука

Праз сон Янка пачуў, як сказаў бацька, звяртаючыся да маці: «Трэба за раку ехаць, сена грабці. І гэтых жаўтароцікаў разбудзіў бы, ды зноў там пра крыжакоў успомняць. Лепей няхай дома пабудуць». — «Але, — пагадзілася маці.— І сёння ў сне кідаліся. Ніяк не забудуцца. У мяне і ў самой усе жылачкі трасуцца, як успомню».

Янка крыху расплюшчыў вочы. Спіць Мацей, прытуліўшыся да яго пляча, ціхенька сапе ў нос. Падмывае ўскочыць, папрасіцца, каб узяў бацька з сабою. Мінулае лета за ракою разам сена ў копы складвалі. Пасля, узімку, калі балота панцырам сціснула, калі рэчку лёдам закавала, на санях у хлеў яго вазілі.

Падмывае ўскочыць, але вочы заплюшчваюцца, заплюшчваюцца… Не, не… Не адарваць галавы ад падушкі. Заўтра папросіцца, заўтра…

Ён, абняўшы Мацея, заснуў.

Калі сонца паднялося над вёскай, калі ягоныя ўвішныя праменьчыкі прабіліся ў кожную шчылінку, калі, ласкава казычучы, дакрануліся да іхніх твараў, яны прачнуліся, пасёрбалі халоднага шчаўя, якое маці паставіла на прыпеку, і выскачылі на двор. Тут як тут Алеся — ранняя птушка. Ужо чакае іх.

— Мае за раку паехалі,— паведаміла.

— Алеся, ты не баішся? — запытаў Мацей. Алеся апусціла вочы.

— Баюся.

— А вы не бойцеся, — сказаў Янка. — Гэта васілевіцкія пераапрануліся.

Васілевіцкія… Каб так! І што гэта навалілася на іхнюю вёску? Спярша крыжакі, цяпер цётка з барадой… Усю работу людзям перапыніць. А летні дзень год корміць. І чаму ўчора кіем ёй не смальнуў? Аслупянелі…

— Яначка, ты думаеш, што гэта васілевіцкія? — падаў голас Мацей.

— Мне так здаецца.

— А калі зараз сходзім да васілевіцкіх і пра ўсё распытаемся? Не стануць прызнавацца — зловім каторага і адлупцуем.

Янка слухаў брата і дзіву даваўся. Учора скнарыўся, а сёння смяльчак. Відаць, нечая добрая душа, якая па свеце лятае, смеласці яму прыбавіла.

— Янка, хадзем.

Ці пайшлі б яны ў Васілевічы? Бадай, пайшлі б, калі б не Ясь. Выскачыў ён як з-пад зямлі.

— Прывітанне, хлопчыкі і дзяўчынка.

— Усе на балоце, а ты ў вёсцы? — не сцярпеў Янка.

— Я накасіўся. Ранняя птушка зубкі прачышчае, а позняя вочкі працірае. — Ясь падмаргнуў: — Пра азбуку чулі?

— Не. Што гэта? — звярнуўся да яго Мацей.

— Гэта… Як жа сказаць вам? А калі… Хочаце, я вам літары пакажу?

— А што такое літары? — пацікавілася Алеся.

— Літары — гэта крыжакі,— вырашыў паказаць сябе Мацей.

— Не, не, не. Літары — гэта літары.

— Літары — гэта літары? — разявіў рот Мацей. На лобе ў Яся выступілі кропелькі поту. Вельмі ж хацелася яму, каб дзеці раскумекалі, што такое літары.

— Літары можна рукою памацаць? Яны смачныя? — запытала Алеся.

Ясь скрывіўся, як з'еўшы горкага.

— Не.

— Яны лятаюць, як птушкі? — запытаў Мацей.

— Не. Іх можна ўбачыць. Зараз убачыце. Зараз…

Янка зразумеў, што Ясь нарэшце здагадаўся, як растлумачыць ім, што такое літары. Дый хіба магло быць інакш? Ён жа вой. Самых заядлых крыжакоў перамагае.

— Ясь, ты пакажаш нам літары? — усклікнуў Янка.

Так карцела хутчэй убачыць гэтыя дзіўныя літары! Нават крыжакоў на свае вочы бачыў, а літары чамусьці не.

— Пакажу. Пацярпіце. Не ўсё адразу.

Ясь узяў галінку, якая ляжала непадалёку, дастаў нож, завастрыў яе, нагамі ўтаптаў пясок. Яны ж вачэй з яго не зводзілі, нават дыханне затаілі.

— Пацярпіце. Трошкі пацярпіце.

Вострай галінкай Ясь вывеў на шэрым пяску тое, што, мабыць, да яго тут ніколі-ніколі не выводзілі.

— Бачыце?

— Ну і што? — паціснуў плячыма Мацей. Алеся заскакала на адной назе.

— І я так змагу. І я так змагу.

А Янка… Янка глядзеў і разважаў. Стаяць два слупкі, ад аднаго да другога зверху ўніз быццам жэрдку прыбілі. Навошта так?

— Ясь, гэта літара? — усё-ткі змікіціў ён.

— Літара, — неяк асабліва цёпла, як звычайна кажуць аб самым родным, аб самым блізкім, прагаварыў Ясь. — Яна называецца «наш».

— Чаму не ваш? — адкрыў рот Мацей. Ясь яму ў адказ:

— Чаму ты не Мікола, а Мацей? Мацей выгнуў колам грудзі.

— Я Мацей, бо мяне Мацеем назвалі.

— І гэтую літару назвалі «наш».

Янка слухаў Яся і вушам сваім не верыў. Выходзіць, не толькі людзям імёны даюць, але і гэтым дзіўным літарам.

— Яшчэ ёсць літары? — пацікавіўся ён.

— Ёсць.

Ясь зноў вывеў на пяску: К.

— Як гэтая літара называецца? — апярэдзіла ўсіх Алеся.

— «Како», — сказаў Ясь.

— Кака! — засмяялася Алеся.

— «Како», — паправіў яе Ясь і хуценька начарціў галінкай новую літару: б.

— Як яе імя? — падскочыла Алеся. Глядзіць на Яся, смяшынкі ў вачах чорцікамі скачуць.

— Букі. Алеся ў смех.

— Букі-вукі…

Мацей, зрабіўшы пальцамі рожкі, загудзеў:

— Бу-у-у… бу-у-у…

«Хто літары прыдумаў? Чаму ім імёны далі? — думаў Янка. — Імёны людзям даюць. Каб адклікаліся, калі завуць, каб ведалі, хто ў паход на ворага пайшоў, каб шанавалі тых, хто не вярнуўся. Чаму ж літарам даюць імёны? Яны ж не сеюць, не косяць, у паход не выпраўляюцца».

— Не даходзіць да мяне, — пачаў ён. — Чаму літарам імёны даюць?

— Літары — вялікая сіла, — сказаў Ясь. Янка з ім не пагадзіўся.

— Вялікая сіла — гэта войска.

— І літары як войска. Яны дружнае, моцнае войска, якое сваю зямлю праслаўляе.

Дзіўна гучыць. Хіба кінуцца літары ў бой сябе не шкадуючы, калі пазваць: «Наш, Како, Букі, на ворага, за мною?» Нешта не тое кажа Ясь.

— Як праслаўляюць?

Глядзіць Янка на Яся, чакае адказу. І Мацей з Алесяй чакаюць. Сціхлі, перасталі смяяцца. Як жа! Літары родную зямлю праслаўляюць. Выходзіць, ёсць у іх нейкая цудадзейная сіла. Сіла сапраўдных вояў.

— З літараў можна словы скласці,— сказаў Ясь. — А словамі шмат пра што напісаць. І пра чужыя землі, і пра паходы. Той, хто ведае, як называецца кожная літара, будзе глядзець і прачытае пра гэта. Я цяпер расказваю, вы вушы навастрылі, слухаеце. А на літары чалавек вачыма глядзіць, чытае. Толькі трэба помніць, як называюцца яны.

— На пяску не прачытаеш, — сказаў Янка. — Пройдзе дождж і змые.

— Людзі прыдумалі, каб дождж не змыў. Вострым стрыжнем пішуць на бяросце. І нават на дрэве. Зрабіў майстар добрую прасніцу, хочацца яму, каб ягонае імя ведалі. Вось і выразае літарку за літаркай так, каб ягонае імя на прасніцы было, каб пасля прачыталі.

— Але ж на прасніцы шмат не выражаш.

— Кемлівы, — пахваліў Янку Ясь. — Яшчэ пішуць на пергаменце. Пергамент — бычыная шкура.

— Ха-ха-ха… Хіба можна на бычынай шкуры пісаць? — засмяяўся Мацей.

— Можна, калі добра яе вырабіць. Каб стала гладкая і тонкая.

Слухае Янка. Што ні слова, то нейкае чужое, незразумелае. Азбука, літары, пергамент… Нават запомніць цяжка. А як раскумекаць? Аж галава трашчыць. Вось каб паказаў Ясь, каб пальцамі пакратаць, то адразу сцяміў бы.

— Ясь, ты казаў, што на тым пергаменце пішуць літары. А пасля што робяць з ім? У куфар хаваюць? — запытаў ён.

— Лісты пергаменту звязваюць адзін з адным, каб выйшла кніга. Ёсць тоўстыя кнігі. Цяжкія. Як падняць. У такіх можна шмат чаго напісаць.

— І пра нас? — падала голас Алеся. Мацей узняў руку.

— Калі б у мяне была такая бычыная шкура, то я, Яська, пра цябе напісаў бы. Як ты крыжака нядаўна зваліў.

— Перш чым напісаць, трэба літары вывучыць. Дый пра такіх, як я, не пішуць.

— А пра каго ж?

— Пра князёў.

— Я ўсё роўна некалі навучуся чытаць, — вырвалася ў Янкі.

— Нялёгка гэта, — сказаў Ясь. — Я толькі пісаць навучыўся. Дый не ўсе літары запомніў. Чытаць зусім не ўмею. Я з княскім дружыннікам дружбу вадзіў. Чытаў ён што рэпу грыз. І мне крыху паказаў. Дасціпны быў. Казаў, што недзе ў манастыры яго навучылі.

Янка ўсё болей дзівіўся. Ясь пісаць умее, а чытаць — не. Выходзіць, навучыцца пісаць і чытаць — не адно і тое ж. Хітрыя гэтыя літары. Не кожнаму даюцца. На ўсё трэба мець вока. Як на паляванні бывае? Адзін у лес увайшоў — адразу звера ўпаляваў. А іншы цэлы дзень працягацца — нават зайца не ўбачыць. Не даецца яму звер у рукі.

— Ясь, пра што той дружыннік чытаў? Раскажы, — папрасіла Алеся.

— Калі ёсць цярпенне, то паслухайце. У далёкай-далёкай краіне, якая называецца Індыя (там ніколі зімы не бывае), каля самага сонечнага горада жыве птушка Фенікс. Прыгажэйшай птушкі шукай — не знойдзеш. Яна пераліваецца рознымі колерамі, як адаманты зіхцяць. Носіць Фенікс залатую карону на галаве, а абутак на нагах, як у князя. Пяцьсот летаў не есць, не п'е. А пасля ноччу ператвараецца ў попел. Здавалася б: усё, загінула. Не. Зранку зноў становіцца птушанём. Зноў не есць, не п'е. Бессмяротная птушка Фенікс.

Янка ўздыхнуў. Індыя… Фенікс… Новыя назвы, новыя імёны. Выходзіць, ёсць краіна, дзе заўсёды цёпла, дзе няма зімы. Няўжо тыя людзі ніколі снегу не бачылі? Няўжо ніколі з ледзяной горкі не ляцелі, калі аж дух займае? Індыя… Фенікс… Не верыцца. Птушка, а на нагах абутак, як у чалавека. Вось каб самому стаць птушкай і ў тую далёкую Індыю паляцець! Апусціўся б, прывітаўся, расказаў бы пра тое, як прыходзіцца з крыжакамі ваяваць. І пра снег, і пра лёд расказаў бы. Пэўна, не паверылі б, як яму не верыцца, што ёсць птушка Фенікс. Можа, і Індыі няма? Можа, выдумляе Ясь?

— Ты не выдумляеш? — запытаў у Яся.

— У кнізе напісана.

Ясь бачыў кнігу. Відаць, у руках трымаў. Цікава: колькі ў такой кнізе літарак? Напэўна, гэтулькі, як лістоў на дрэвах. Шмат такая кніжка можа расказаць. Шчаслівы Ясь.

Янка вырашыў пацікавіцца ў яго.

— Ясь, як па-твойму: калі бясконца летаў пройдзе, людзі будуць ведаць пра нас?

Не чакаў Ясь, што пра гэта Янка запытаецца, разгубіўся.

— Як ведаць?

— Ну, як жылі мы. Якія песні спявалі, што сеялі. Якой наша вёска была.

— Бясконца летаў — гэта колькі?

— Як зорак на небе.

Задумаўся Ясь. Вядома, многа летаў пройдзе.

Не раз і не два птушка Фенікс ператворыцца ў попел. Што ж будзе тут, у іхняй вёсцы, праз гэтулькі летаў? Ці застанецца яна? Вось каб наперад зазірнуць! Хоць праз маленькую шчылінку. Не зазірнеш. Няма такой шчылінкі. Што ж будзе? Відаць, крыжакоў разаб'юць. Ці праведаюць пра гэта людзі?

— Будуць, — нарэшце сказаў ён. — Кніжкі раскажуць.

— У кніжках пра князёў пішуць. Ці будуць ведаць пра мяне, пра Мацея, пра Алесю, пра цябе?

Ясь паціснуў плячыма.

— Як-небудзь праведаюць. Не бядуй.

Янка пальцам босай нагі вывеў на пяску знак, падобны на літару «наш».

— Я навучуся пісаць. І чытаць навучуся.

— Э-э-х! — уздыхнуў Ясь. — Уперад збудуй клетку, тады шукай птушкі.

— Ясь, хадзем на рэчку, — прапанаваў Мацей. Пра цётку з барадой, мабыць, ён зусім забыўся.

Хіба прапанаваў бы, калі б успомніў?

— Хадзем, — пагадзіўся Ясь. — Бабровыя хаткі вам пакажу.

З Ясем не страшна

Яны ўчатырох ішлі па ўскрайку лесу. З Ясем зусім не страшна.

— Ці ведаеце, як раней жылі нашы прашчуры? — завёў гаворку Ясь.

Янка забег наперад, глянуў на яго.

— Калі гэта — раней?

Ясь махнуў рукою, паказаўшы на векавы дуб-велікан, які стаяў непадалёку.

— Калі і гэтага дуба тут яшчэ не было.

— Не ведаем. Раскажы, раскажы, — што сарока, зашчабятала Алеся.

— Нашы продкі, як і цяпер, сваё жытло звычайна рабілі каля рэк, — пачаў Ясь. — Як думаеце? Чаму?

— У рацэ рыбу можна лавіць, — сказала Алеся.

— Малайчына. Кемлівая, — пахваліў яе Ясь. Мацею, відаць, не даспадобы, што апярэдзіла яго дзяўчынка.

— Таўчэшся пад нагамі,— буркнуў ён.

— Сам ты таўчэшся, — не змаўчала Алеся. — Я збоку іду.

— Завяліся, — папракнуў Ясь. А Янка звярнуўся да яго:

— Чаму ты сказаў, што рабілі жытло? Трэба казаць: хаты.

— Хаты яшчэ не навучыліся будаваць. Бярвенні, як цяпер, не ссякалі. Рабілі сваё жытло з тоўстых сукоў, з касцей маманта.

— Мамант — гэта звер? — пацікавіўся Мацей.

— Але, звер. Ён быў самы магутны, самы вялікі ў нашым лесе.

— Такі, як тур? — запытала Алеся.

— Яшчэ большы. Скура ў яго была тоўстая, поўсць густая, а ўперадзе вытыркаліся белыя, што снег, клыкі. Іх называлі біўнямі.

— Дзе падзеліся маманты? — не вытрываў Янка. — Мо ў чужыя лясы ўцяклі?

— Чуў ад людзей, што загінулі, вымерлі. Усе як адзін.

Янка аж галавою пакруціў. Што ж выходзіць? І хітрыя лісы, і шустрыя зайцы, і мядзведзі-таптуны, і вавёркі-рыжухі, і адчайныя дзікі, і дужыя зубры, і рыжыя туры могуць загінуць, як загінулі маманты? Сёння жывуць, бегаюць, а заўтра іх не будзе? Не верыцца, што калісьці такое станецца.

— Дык як раней жытло рабілі? — перапыніў думкі Мацей.

— Замест падмурка клалі чарапы мамантаў, а пасля сухажыллямі ці скуранымі паскамі замацоўвалі сукі, шкілеты загінуўшых жывёл, якія зверху накрывалі шкурамі. А шкуры прыціскалі касцямі. Зімою распальвалі там вогнішча, грэліся, спявалі, б'ючы ў бубны, выводзячы трэлі на касцяных свісцёлках, дудках.

Янка ўявіў тое даўняе жытло, падобнае на будан, які і яны, хлапчукі, у лесе часта рабілі. Вядома, у хаце, асабліва зімою, лепей, чым у такім будане. Але ж людзі весяліліся, песні спявалі. Дружна жылі, як і цяпер. Калі б не было згоды, то не спявалі б песень. Вунь адкуль іхняя сённяшняя дружба пачатак бярэ! Здаўна. Моцную сілу дружба мае. Магутныя маманты згінулі, а яна жыве, красуе. Добра было б, каб яшчэ многія — многія леты жыла. Інакш…

Прыгадалася, як наляцелі крыжакі, як схапілі яго і Мацея, як пасля стаялі жалезнай сцяной. «Адзін дасуж, ды не дуж», — падумалася.

Ён дагнаў Яся, сказаў:

— Ты нядаўна казаў, што мы славяне. Славяне — гэта хто?

— Народ. Ёсць шмат народаў. Наш народ славянскі. Калісьці славяне жылі плямёнамі. Разам на паляванне хадзілі, разам ваявалі. Усё-ўсё разам рабілі.

— А як наша племя называлася? — рупіла дакапацца Янку.

— Мы панямонцы, — сказаў Ясь. — Нашы прашчуры — крывічы, дрыгавічы, радзімічы. Гэта тры славянскія плямёны.

— Ясь, — нясмела азваўся Янка, — крывічы, дрыгавічы і радзімічы розныя плямёны. Чаму яны блізкія нам, панямонцам? Не даходзіць да мяне.

— Цікаўны ты, — сказаў Ясь. — На запытанне ёсць і апавяданне. Вядома, спярша крывічы, дрыгавічы і радзімічы паасобку жылі, але адзін аднаго не цураліся. Сустракаліся, у госці ездзілі, ад ворага разам бараніліся. Здаралася, спустошыць вораг вёску альбо горад. Куды падзецца тым, каму пашчасціла жывым застацца? Ішлі да сваіх, да блізкіх, якія прымуць, якія прывецяць. З-пад Сажа на Шчару, з-пад Шчары на Сож.

— Як наш Алекса? — падала голас Алеся.

— Як наш Алекса. Я яшчэ так думаю: пасля аб'ядналіся яны, каб лягчэй было абараніцца. Продкі крывічоў, дрыгавічоў, радзімічаў сёння жывуць не толькі каля Нёмана, каля Шчары, каля але і каля Дняпра, каля Свіслачы, каля Нямігі, каля Прыпяці. Усё гэта Радзіма нашая.

— Усё гэта Радзіма нашая, — паўтарыў Янка. Успомнілася, як і бацька казаў, што ў паход на ворага ідзе не толькі Слонімская харугва, але і Гарадзенская, Берасцейская, Дарагічынская. Плячо ў плячо воі б'юцца, бо Радзіма адна. Б'юцца, абараняюць не толькі Парэчча ці Васілевічы, але і іншыя вёскі. Радзіму абараняюць. Сёння ты яе абароніш, заўтра яна цябе. Вось чаму людзі, калі віцы прышлюць, як адзін за зброю бяруцца. Радзіму ў крыўду не даюць.

Ідзе Янка поруч з Ясем, думае, разважае. Новы свет адкрываецца перад ім. І да гэтага адкрываўся. Лісцікам у траве, пчолкай на кветцы, хмаркай на небе. Ды не такі. Нейкі не такі. Іншы. Гэты цяжэй зразумець.

Змяя ў Шчары

Яны непрыкметна выйшлі да Шчары.

— Бачыце вунь тыя кучы галля? — тыцнуў пальцам Ясь.

Сапраўды, каля густых лазнякоў, каля берага, горбілася невялікімі копкамі галлё, пачарнелае ад дажджоў.

— Ну і што? — паціснуў плячыма Мацей.

— Ясь, ты абяцаў нам бабровыя хаткі паказаць, — напомніла Алеся.

Ясь, не зважаючы, прагаварыў:

— Янка, і ты нічога не заўважаеш? Глядзі. Янка прыгледзеўся. Нездарма Ясь на тое галлё пазірае. Здаецца, прынесла яго немаведама адкуль, прыбіла да берага. Але ж зверху свежыя галінкі. Нават лісце на іх яшчэ зялёнае.

— Гэта бабровыя хаткі,— здагадаўся ён.

— Не, — не пагадзіўся Мацей. — Татка казаў, што бабровыя хаткі што каменныя. А тыя горбы воўк адной лапай раскідае.

— Няхай паспрабуе, — сказаў Ясь. — Усярэдзіне і знізу яны глеем абмазаныя. Глей засох, што гліна на таку.

— Няўжо гэта бабровыя хаткі? — прамовіў Мацей. — Няўжо бабры іх глеем абмазваюць?

Ясь павярнуўся да яго.

— Калі-небудзь бачыў птушынае гняздзечка?

— Бачыў. Такое маленькае, прыгожанькае, кругленькае. Мне нават не паверылася, што птушка так умее рабіць.

— І бабры ўмелыя работнікі,— сказаў Ясь.

— Мядзведзь усё роўна, калі возьмецца, разбурыць бабровую хатку.

— Таптун дужы звер. Ды бабра яму не злавіць.

У бабра ёсць падводны ход. Калі нявыкрутка, выберацца і паплыве.

— Давайце залезем у бабровую хатку, — загарэўся Мацей.

Ясь кашлянуў у кулак.

— Навошта баброў трывожыць? Усім хочацца спакойна жыць.

Янка моўчкі пагадзіўся з ім*. Сапраўды, усім. І людзям, і звярам. Бач, якія гэтыя бабры разумныя. Хатку ўмеюць будаваць. А яшчэ бацька казаў, што і рэчышча запрудай перагароджваюць. Валяць упоперак дрэвы, нават калы ў дно ўторкваюць. Пасля запруду абмазваюць глінай, глеем, дзёран наверх кладуць. Такую плаціну не кожны чалавек пабудуе.

— Бабёр! Бабёр! — нечакана крыкнула Алеся. Але, бабёр. Выплыў, чорнай кропкай застыў каля крайняй хаткі. Пазірае, дзівіцца: «Хто такія? Чаго прыйшлі? Не прасіў жа вас». Мацей замахаў рукамі.

— Э-э-э…

Бабёр, гучна пляснуўшы хвастом, аж хвалі пайшлі, умомант знік пад вадою. Зноў выплыў, зноў пляснуў, нібы на развітанне.

— Во як б'е! — усклікнуў Мацей. — Каб мне так.

— Хвастом? — засмяялася Алеся. Мацей надзьмуўся.

— Ты сама, як хвост, за намі цягаешся. Хвастом, хвастом… Рукамі.

— Навошта табе так? — пацікавіўся Ясь.

— Каб крыжакоў біць. Ясь абняў яго за плечы.

— Крыжакоў тады паб'еш, калі навучышся. «Добра сказаў Ясь, — падумаў Янка. — Ворагаў-крыжакоў нялёгка перамагчы. Відаць, прыйдзецца з імі счапіцца. І дзед ваяваў, і бацька ваюе. А што зробіш? Воўк кожны год ліняе, але нораву не мяняе».

— Мне на балота трэба. Зойдзеце без мяне ў вёску? — сказаў Ясь.

— Не першына, — за ўсіх адказаў Мацей.

— Бывайце, хлопчыкі і дзяўчынка. — Ясь усміхнуўся і пашыбаваў да балота.

А яны пабрылі берагам ракі, абмінаючы старыцы-затокі.

— Ведаеце, што ў рэчках русалкі жывуць? — завяла гаворку Алеся.

— Ведаю, — адказаў Мацей. — Вечарам яны выходзяць у лес, гуляюць, водзяць карагоды.

— Яны і жыта не мінаюць. Аднаго разу я ў жыта зайшла. Хацела васілёчкаў на вянок нарваць. Толькі нагнулася, а ззаду: «Шу-шу-шу… Шу-шу-шу…» Гэта ж русалкі назіркам ішлі, мяне палохалі. Ой і ўцякала! Так бегла, так бегла…

— Распускаеш язык, — не стрываў Янка. Вядома, і ён чуў пра русалак. І як да сябе, у ваду, клічуць, і як карагоды водзяць на беразе, і як маладых дзяўчат запыняюць, просяць, каб адзенне далі. Слухаў пра гэта наставіўшы вушы. Але цяпер? Зноў, як учора, цётку з барадой наклічуць. А калі і не наклічуць, то абавязкова ўспомняць пра яе. І з якога ж балота яна вылезла? Няхай сядзела б там.

— Русалкі любяць па жыце гуляць, — завялася Алеся.

— Я русалак не баюся, — прагаварыў Мацей. — Я цётку з барадой баюся. Яна па нашым лесе, што выгнаннік, цягаецца.

Пра выгнанніка Мацей успомніў. А мо гэта сапраўды стары вой, які сваю сялібу пакінуў? Янку прыгадалася, як расказвала маці, што даўней воі, якія знемагліся, ішлі ў лес, дзе блукалі ад вясны да восені. Аніякага жытла ў лесе не рабілі, карміліся грыбамі, ягадамі, арэхамі. Здаралася, сустракаліся такія бадзягі. Як падчас сустрэчы заведзена? Роспыты, успаміны. А яны ані слова адзін аднаму не казалі. Моўчкі разыходзіліся, бо сваё апошняе слова казалі перад тым, як пакінуць родных. Казалі, што такія бадзягі разумелі мову звяроў, птушак, траў, чулі шоргат карэнняў.

Няўжо і цётка з барадой гэткі бадзяга? Не. Бадзягі не стануць пераапранацца ў жаночае. Дый старыя яны. З сівымі бародамі.

— Я такую гісторыю пра русалак чула, — не спынялася Алеся. — Паляўнічыя гналі лася. Гналі, гналі, і раптам прапаў ласіны след.

Мацей аж рот раскрыў.

— Прапаў?

— Перад самай непралазнай багнай. Глядзяць паляўнічыя: у багне агеньчыкі мігцяць, нібы да сябе клічуць.

Янка навастрыў вушы. Агеньчыкі… Мігцелі… Выходзіць, ноччу было. Ноч, непралазная багна, незвычайныя агеньчыкі, лось, які бясследна знік. Сапраўды, жахліва.

— Працерлі вочы паляўнічыя — русалкі танцуюць, рукі, што дым, выгінаюцца. Клічуць паляўнічых, завабліваюць.

Янка азірнуўся. З русалкамі, як і з цёткай, у якой барада, як у мужчыны, у лесе лепей не сустракацца. Лепей з галодным воўкам. Ад яго хоць на хваіне ўратуешся.

— Што сталася з паляўнічымі? — не выцерпеў Мацей.

— Паляўнічыя па пояс у балота праваліліся, ледзь вылезлі. Русалкі іх вакол пальца абвялі.

— Яшчэ не такое бывае, — не стрымаўся Янка. — Ехаў праз лес адзін чалавек. Бачыць: на дрэвах русалкі сядзяць. Валасы аж да зямлі спускаюцца. Цягнуць да чалавека рукі, не пускаюць. А конь на дыбкі становіцца.

— Во дзе набраўся страху! — сказаў Мацей ці то пра каня, ці то пра падарожнага.

— У таго чалавека якраз у кішэні хлеб ляжаў. Кінуў яго русалкам. Чуе: над галавою прашумела, нібы чарада груганоў праляцела. І ціха-ціха стала.

— Галодныя былі русалкі,— паспачувала Алеся. — Хлеба ім захацелася.

Балоцісты бераг скончыўся. Яны выйшлі на Мокры Груд (так у вёсцы гэтае месца называюць). Напэўна, таму, што заўсёды залівае яго, калі разводдзе. Бераг тут нізкі, пясчаны. Пясок белы, што мука. І каля берага неглыбока, па пояс, не болей. Тут, на водмелі, ляжаць, усмоктаныя пяском, пачарнелыя, слізкія бярвенні, карчы, груды, дзесьці адкрышаныя ад берага. Пад гэтымі бярвеннямі, карчамі, грудамі, ведае Янка, хаваюцца плоткі, мянькі, нават язі. Не раз іх проста рукамі лавіў. І цяпер зарупела.

— Алеся, Мацей, пачакайце. Мянькоў налаўлю.

Ён скінуў кашулю і ў нагавіцах, нават не падкасаўшыся, пабрыў па вадзе. Вада, як і ў крынічцы, якая каля вёскі, за агародам, чыстая, на дне кожны каменьчык відзён. А вось і корч ляжыць, пачварай вытыркаецца з вады.

Янка, нагнуўшыся, пачаў мацаць рукамі.

— Яначка, змяю не выцягні,— гукнуў Мацей. Бач ты, вучыць. Быццам ён, Янка, не ведае, што робіць. Рыбу нават з бацькам лавіў. І сеткай, і на восці. На восці звычайна едуць ноччу, вясною, калі рака па балоце разліваецца. Сунецца човен. Спераду, на носе, агонь гарыць. Падаюць водбліскі на ваду, асвятляюць. А яны плывуць нячутна, узіраюцца. І вось рыбацкае шчасце — шчупак, стаіць, ледзь-ледзь жабрамі варушыць. Б'е бацька восцямі — невялікім шастом, на канцы якога жалезнае вастрыё, падобнае на наканечнік дзіды, толькі з зацёнам, як на кручку, каб рыба не сарвалася. Б'е, цэлячы ў спіну. Шчупак затрапечацца, ваду ўскаламуціць, а бацька яго ў човен. За ноч іншы раз паўчоўна шчупакоў наб'юць.

Янка мацае рукамі пад карчом. Дзіўна. Нават плоткі не ўцякаюць. А корч гэты сюды, відаць, даўно прыкаціла. Глыбокую яміну вымыла вакол вада, умасціўшы ў яе корч.

— Яначка, глядзі, змяю не выцягні!

Непакоіцца Мацей. А мо знарок гукае, каб настрашыць? Не. Непакоіцца. Было б з-за чаго. Ён, Янка, гэтай вясною нават сачком, сплеценым з лазы, налавіў краснапёрак. Ёсць непадалёку азярынка пеўню па грэбень, якая вузкай пратокай злучаецца з ракой. У такія азярынкі часта плоткі і краснапёркі заходзяць. Любяць на сонцы пагрэцца. Вось і тады заўважыў цэлы касяк краснапёрак. Падкраўся, загарадзіў пратоку сачком. А краснапёркі высунулі спіны, луской пабліскваюць. У яго аж дух заняло. Абышоў азярцо, гукнуў, што на гусей: «Гыля! Гыля!» Краснапёркі стралою. І ў сачок, у сачок… Цэлую нізку дамоў прынёс. А Мацей непакоіцца.

Янка адчуў, што намацаў нешта слізкае, мяккае, жывое.

— Мянёк! — крыкнуў, не паварочваючы галавы.

Мацей ступіў у ваду.

— Вялікі?

— Ты не паднімеш.

Хацеў схапіць за жабры, а ён крутнуўся, выслізнуў.

— Яначка, не пускай, — затрапяталася Алеся.

— Не выпушчу, — прамовіў ён, стараючыся плячом зрушыць корч.

Здаецца, паддаўся, зрушыўся. Зноў намацаў доўгае слізкае цела. Падумалася: «Адною рукою не схапіць. Вялікі. Не трэба спяшацца».

Ён абхапіў абедзвюма рукамі нешта слізкае, устаў, выцягваючы з вады.

— Яначка, змяя! — крыкнула Алеся.

— Змяя! — залямантаваў Мацей — і ў два скокі з вады.

Янка зірнуў і здранцвеў. Змяя. Тоўстая, доўгая. Такой ён яшчэ не бачыў.

Вясёлка ў вачах

Але, такой змяі Янка яшчэ не бачыў. На Панямонні ёсць гадзюкі. У гадзюкі цёмная, зігзагам, паласа ўздоўж спіны. Сама яна бураватая ці шараватая. Ёсць падобная на гадзюку мядзянка, але яна не мае ядавітых зубоў. Ёсць вераценніца, як яшчэ называюць яе, бязногая яшчарка. і, канешне, ёсць вужы. Яны могуць жыць і ў балоце, і ў вадзе. Калі падысці да вужа, то ён пачынае шыпець, як змяя, тыцкае галавою, паказваючы, што ўкусіць. Ды толькі паказвае. У яго, як і ў мядзянкі, як і ў вераценніцы, няма ядавітых зубоў. Пазнаць вужа лёгка: на галаве дзве жоўтыя альбо белаватыя плямы. І гадзюка, і вуж, і мядзянка, і вераценніца зусім невялікія.

А гэтая… Глядзіць не мігаючы, нібы кажа: «Нікуды не ўцячэш». Тонкі, доўгі, раздвоены на канцы язык бесперапынна высоўваецца, стараецца дацягнуцца да твару…

— Братка, уцякай! — гукнуў Мацей.

Янка анічога не чуў, анічога не бачыў, акрамя змяі. Патухла сонца, перасталі стракатаць конікі, заціхлі птушкі. Усе-ўсе галасы згінулі. Ён і сам знямеў, сам, не мігаючы, што гэта змяя, глядзеў на яе, сціскаючы з усёй сілы.

Ніхто з іх не сказаў бы, ці доўга так было. Відаць, нейкае імгненне. Змяя, тоўстай пугай свіснуўшы ў паветры, нечакана абвілася вакол яго.

Ён не ўтрымаўся, упаў на калені. Заняло дух. Кольца змяі абвівалася ўсё шчыльней.

— Не дамся! — вырваўся з ягоных грудзей зусім не дзіцячы крык.

Дыхаць стала лягчэй. Няўжо крыкам напалохаў? А мо сціснуў не па-чалавечы? Лягчэй… Лягчэй…

Абвязаны гэтым жывым кольцам, ён, хістаючыся, рушыў на бераг. У вочы свяціла сонца.

— А-а-а!.. — загаласіла Алеся.

— А-а-а!.. — заенчыў Мацей, даўшы лататы. Янка паволі, нібы пасля цяжкай хваробы, брыў па вадзе. Сонца сляпіла вочы. Не, яшчэ не патухла, яшчэ свеціць яно яму.

Змяя рванулася, імкнучыся вызваліць галаву. Ледзь утрымаў. Але раздвоены язык цягнецца да твару. Бліжэй, бліжэй.

— Яначка-а!..

— Братка-а!..

Як цяжка дыхаць! Як балюча! Нібыта жалезныя рукі абхапілі. Сонца жоўтымі плямамі ў вачах.

«Яначка, — аднекуль здалёку данёсся голас маці,— не хадзі адзін у лес». Маці, прыгажуня- чараўніца, стаіць на лузе, залітым промнямі сонца, а вакол матылі, матылі… Тут і там. Лятаюць, кружацца жывымі кветкамі. «Сынок, не хадзі. Па лесе ваўчыца бегае. Яе ваўчанят забралі, і яна чыё-небудзь дзіця ўкрадзе. Будзе няньчыць яго», — кажа маці. «Я не баюся. Я ваўчыцу не баюся», — смяецца ён. Маці туліць яго, і ён чуе, як у яе грудзях часта-часта б'ецца нейкі камячок. «Мама, што так тукае?» — пытаецца. «Сэрца», — адказвае яна. «Сэрца — гэта што?» — не разумее ён. Маці паціху кажа: «Жыццё. Маё жыццё». Ён зноў смяецца: «Я ваўчыцу не баюся». «Дурненькі. Які ж ты дурненькі!» — лашчыць яго маці. «Раскажы, як ваўчыца дзяцей няньчыць», — ціснецца да яе. «Лепей песню праспяваю. Не будзем пра ваўчыцу. Няхай яна згіне», — кажа маці.

Ён садзіцца на траву, такую ж мяккую, як і маміны рукі.

Ой, рэчанька, рэчанька,

Чаму ж ты не поўная?

Чаму ж ты не поўная,

Чаму ж ты не вольная?

Маці спявае, а над імі трапечуцца матылі. Многа-многа іх. Быццам пчолы з вулля вылецелі. «Кыш! Кыш!» — крычыць ён на іх, што на курэй, заліваецца смехам.

Берагі высокія,

Сцежачкі далёкія.

Далёка да морушка,

Блізенька да горушка,—

спявае маці.

Янка брыдзе па вадзе. А мо і не брыдзе? Мо на адным месцы топчацца? Чаму ўспомнілася маці? Чаму менавіта той дзень, на лузе? Ён жа тады, напэўна, толькі хадзіць навучыўся. Да гэтага ніколі не ўспамінаў. Выходзіць, жыло ў памяці.

Дыхаць цяжка, губы перасмяглі. Каб хоць хто вады падаў. Што гэта да твару цягнецца? Рука? Чыясьці рука? Каб вады падаць? Не, не, не. Змяіны раздвоены язык.

А ў вушах гучыць: «Далёка да морушка, блізенька да горушка». Якая дзіўная песня! Маміна песня.

Сонца плямамі ў вачах. Заўжды свяціла, а цяпер плямамі. Як нядобра! Слабеюць рукі, вырываецца слізкае цела. Не, не адпушчу. Буду сціскаць. Чаму няма такой сілы, каб мог ваду з каменя выціснуць? Была б такая сіла…

Вясёлка ў вачах. Прыгожымі-прыгожымі праменьчыкамі ззяе, дрыгаціць… Ой, рэчанька, рэчанька… А-а-а… Маміна песня… Хто гэта пяе? Ён ці мама? А-а-а… А-а-а… Здаецца, ягоны голас…

Зноў вясёлка ў вачах. У вачах? Не. Гэта ён з мамай на агародзе стаіць, а над Шчарай вясёлка. Выцягнулася ад лесу, нібы дарога-дуга. «Ваду п'е», — кажа маці. «І з балота вып'е?» — цікавіцца ён. «Ха-ха-ха…» — смяецца маці. Смех такі лагодны! «Некалі вып'е», — смяецца яна. «А чаму тут балота?» — «Бацька сваю дачку замуж аддаў. Далёка-далёка. Чужая старана тугою арана, слёзкамі засявана. Сем гадоў не вялеў быць у хаце, у матулькі роднае», — уздыхае маці. «А яна?» — непакоіцца ён. «А яна… — маці туліць яго да сябе, туліць. — Яна на другое лета прыляцела шэраю зязюлькаю. Бачыць з вышыні: бацька ходзіць каля хаты з меншым братам. Села на грушу-дзічку і пачала кукаваць. Не даспадобы брату зязюльчына «ку-ку». Узняў лук, прыцэліўся… Узмахнула крыламі зязюлька, паляцела за вёску, заплакала горка- горка. Усе-ўсе лугі слязьмі заліла. Вось і стала балота, што ні праехаць ні прайсці». — «Вясёлка вып'е балота. Гэта брат у вясёлку ператварыўся», — сказаў ён. «Мажліва, — пагадзілася маці.— Няхай так будзе, як добрыя людзі кажуць».

Вясёлка… У вачах… Дрыжыць агеньчыкамі. Яму хочацца ўзняць рукі, гукнуць: «Бягу-у… Вясёлка, да цябе бягу…» Хочацца, але дыхаць цяжка, не сапнуць. А рукі нямеюць. Што ж такое важкае яны трымаюць? Калі апусціць? Будзе лягчэй? Канешне, будзе. А-а-а… Хто так крычыць? Няўжо вясёлка? Няўжо і ёй баліць? Няўжо ад таго, што слёзы п'е?..

Янка расплюшчыў вочы. Мацей нахіліўся над ім.

— Братка, братка…

Мацей побач. Але ж змяя… Што, калі накінецца на яго, пачне душыць? Дзе ж яна? Дзе?

— Братка! Ну й ты крычаў!

— Крычаў?

Галава нібы волавам налітая. І ў грудзях баліць. Няўжо змяя на грудзях? Ён страпянуўся.

— А-а-а…

— Не крычы. Братка-а…

Недзе знік Мацей. Алесін твар над ім. Заплаканы. Вунь як пісягі распаўзліся.

— Няма змяі. Яначка, уставай.

Няма. Выходзіць, выратаваўся? Жывы? Убачыць бацьку, маці? Няўжо жывы? Сонца свеціць. Не плямамі ў вачах. Ласкава свеціць. А дзе ж вясёлка? Вясёлкі няма? Дзе? Дзе?

— Яначка, уставай.

— Братка, уставай.

Алеся і Мацей. Блізкія і родныя. Просяць, каб устаў. Але ж страшна. Што, калі ўбачыць перад сабою шкляныя вочы і доўгі раздвоены язык?

— Янка, уставай.

Хто ж яшчэ нахіліўся? Дык гэта ж Ясь! Як ён тут з'явіўся? Здаецца, за раку, на балота пайшоў.

— Янка, уставай.

Ясь абхапіў яго за плечы, прыўзняў. Сонца свеціць, матылі лятаюць. Як і той раз, калі з мамай сядзелі, калі расказвала пра ваўчыцу, якая дзяцей няньчыць.

— Братка, табе не баліць?

Сонца свеціць, матылі лятаюць. Толькі яе, мамы, няма.

— А… А…

— Не стагні,— дакрануўся да твару Ясь. — Я тую змяю касою на кавалкі пасек і ў балота кінуў.

— Пасек?

— Я так бег, каб цябе выратаваць! На балота са Слоніма княскі дружыннік прыскакаў, сказаў нам, што крыжакі ў рэчку змяю пусцілі.

Крыжакі… Няўжо зноў наляцяць, закутыя ў жалеза? Няўжо зноў дзідай, дзідай?..

Янка тузануўся, стараючыся вырвацца.

— Пусці-і-і…

— Не бойся. Мы тых крыжакоў разбілі. З шалёнага атрада яны. Аднаго ў палон узялі, князю перадалі. Хіба не ведаеш? Прызнаўся крыжак, што змяю ў Шчару пусцілі. З-за мора яе прывезлі. Няма яе. Чуеш?

Янка сеў, перасільваючы млявасць. Сонца свеціць. Матылі лятаюць. Сонца… Матылі…

— Чую, — азваўся.

— Сказаў нам княскі дружыннік. А ў мяне ў галаве як тахне: «Змяя там, дзе вы». Быццам падказаў хто. Схапіў касу і сюды. Пасек праклятую.

— Яначка, ты ў ваду ўпаў, калі Ясь прыбег, — прамовіла Алеся.

— Табе не баліць? — Ясь пальцамі памацаў ягоныя грудзі, спіну, прамовіў: — Здаецца, косці цэлыя. Устань.

Янка ўстаў. Ступіў крок, другі. Баліць у грудзях. Нічога. Пройдзе. Няма крыжакоў. Няма іхняй заморскай змяі.

— Ідзіце дамоў,— сказаў Ясь. — Я вашым накажу. Пабягу. Ідзіце.

Ясь схапіў касу і шпарка пакрочыў, раз-пораз азіраючыся. А недзе за ракой гучала: «Ой, рэчанька, рэчанька…»

Па дарозе ў вёску

Мабыць, дайшлі б да вёскі без прыгод, калі б Мацей не азірнуўся, не крыкнуў:

— Гляньце! Васілевіцкія плывуць. Сапраўды, з-за павароткі ракі паказаўся човен, у якім сядзелі Антон і Макар.

Янка цяпер зусім не хацеў сустракацца з імі. Хацелася аднаго: зайсці ў хату, упасці ніцма і ляжаць, ляжаць…

Човен уткнуўся носам у бераг, стаў.

— Эй! — галёкнуў Антон.

— Васілі-кавалі… Мала вам на Каўпаку далі? — рэзнуў Мацей.

— Хочам пагаварыць, — гукнуў Антон. Мацей у адказ:

— Чаго вас прынесла? Чый бераг, таго і рыба. Мала вам сваёй ракі? Пакажам дзе ракі зімуюць.

— Запытацца хочам.

— Скруцім рогі,— расхрабрыўся Мацей.

— Маўчы, жаўтароты, — не сцярпеў Антон. Мацей зачмыхаў, нібы вожык, ад якога забралі сподачак з малаком, а пасля крыкнуў:

— Антон вылез з баразён!

— Мацейка, памаўчы. Мацей заскакаў на беразе.

— Рабы! Рабы! Рабы крыжак. Янка глянуў на брата. Крыжаком Антона абазваў. І як толькі язык павярнуўся? Крыжакі — лютыя ворагі. А ён крыжаком абазваў. Есць даўні закон. Ен такога не дазваляе. Як бы там ні было, а Антон свой, сусед. Свайго крыжаком абазваць!.. Парушыў Мацей закон, пераступіў мяжу.

— Ну, Мацейка, пачакай, — крыкнуў Антон. — Пакруцішся як уюн на патэльні.

Янка пачуў, як Макар звярнуўся да Антона:

— Я табе што казаў? Не трэба было плыць да іх. А Мацей на ўсё горла закрычаў:

— Рабы! Рабы! Рабы крыжак! Янка тузануў яго за плячо.

— Чаго стаў слупам? Хадзем.

— Мы з вамі яшчэ сустрэнемся, — данеслася наўздагон.

«Яны ж хацелі з намі памірыцца, — дайшло да Янкі.— А Мацей вунь як на іх. Парушыў даўні закон. А я ні слова яму не сказаў, не перапыніў. Выходзіць, што заадно з ім. Пляма і на мне. Парушылі…»

Ён ішоў бы ў сне. Анічога не заўважаў. Ногі самі сабою вялі па той сцяжынцы, якую таптаў, пратоптваў. Часам выплывалі, як з небыцця, шкляныя нерухомыя вочы. Тады здавалася, што канец свету, што ніколі-ніколі не зможа радавацца, смяяцца.

— У той змяі во якая пашча была! — падаў голас Мацей. — Казаў я: змяю не злаві.

— Не трэба! Не трэба! — крыкнуў Янка.

— Не будзем, Яначка. Не будзем, — спалохаўся Мацей. — Я вам раскажу пра князя дрыгавіцкага Міраслава і ягонага сына Славуту. Мне Ясь расказваў. Даўно тое было. Калі бажкоў у лес праганялі.

— Якіх бажкоў? — не зразумела Алеся.

— Тых, даўніх. Рода, Рожаніцу, Перуна… Князь Міраслаў заступаўся за бажкоў, шкадаваў, а Славута быў заадно з тымі, хто іх праганяў. Адрокся ад бацькі, да ягоных ворагаў — князёў пайшоў служыць. Да тых, якія бажкоў у лес праганялі.

— Во сынок! — не стрымалася Алеся.

«Добру траву людзі сеюць, а дрэнна сама расце», — падумаў Янка, міжволі прыслухоўваючыся да іхняй гамонкі.

А Мацей баіць, не спыняецца:

— Аднаго дня, калі дружына князя Міраслава вярталася з паходу, Славута са сваімі воямі напаў на іх, засыпаў стрэламі. Бачыць Міраслаў: падаюць яго дружыннікі. Горка-горка заплакаў ён, скінуў з галавы шлем, востры меч вобзем, усклікнуў: «Родны сын стрэламі мяне закідае. Лепей загіну, чым такую ганьбу пацярплю». І пайшоў насустрач ворагу.

Янка ўявіў, як Міраслаў ідзе насустрач ворагу. Ляцяць, свішчуць вакол яго стрэлы. Адзін ідзе… Не кожны асмеліўся б. Відаць, не толькі за бажкоў ён заступаўся.

— Княскі ваявода Куфін крыкнуў: «Наш князь не ведае, што робіць ад гора. Звяжыце яго». Кінуўся, каб затуліць сабою, але не дабег, упаў. Працялі стрэламі.

«Кінуўся, каб затуліць сабою… — паціху паўтарыў Янка. — Кінуўся, каб затуліць… Як Ясь. І ён кінуўся, каб затуліць. Не пабаяўся змяі. А ці кінуўся б я?»

— Дрыгавіцкія воі быццам падужэлі,— расказвае Мацей. — Сабраліся з сілаю і — рушылі на сваіх ворагаў. Спалохаліся тыя, уцяклі. Славуту не ўдалося. Яго ў палон узялі. Прывялі да бацькі. Заплакаў Міраслаў і сказаў: «Я яму не суддзя. Няхай яго вешчуны судзяць». Выраклі вешчуны: «Ён смерць заслужыў, але апошні сын у Міраслава. Памілуем, калі вернецца да нашых багоў. Можа, і Міраслаў тады памякчэе. Бацькі дзецям даруюць часцей, чым дзеці бацькам». Сказалі гэта Славуту, а ён папрасіў, каб знялі ланцугі, у якія быў закуты. Калі знялі, то прамовіў: «Не магу вярнуцца да багоў, калі адмовіўся ад бацькі». Выхапіў у аднаго воя меч і працяў сябе. А Міраслаў захварэў ад гора.

— Страшна, — прамовіў Мацей. — Яначка, так? Янка глядзеў удалячынь. Ён не заўважыў, што на бараду спаўзла сляза. Кап — капнула на руку.

— Братка, ты плачаш? — запытаў Мацей. Янка моўчкі стаяў, прытуліўшыся да хваіны.

Чаму заплакаў? Сам добра гэтага не ведаў. Міраслава шкадаваў? Магчыма. Ён жа адзінага сына страціў. Сына, які мог бы героем стаць. Недарэчна сваё жыццё скончыў… Самагубца… Самагубцаў нават не хаваюць разам з тымі, хто памёр ці загінуў. Сам сябе мячом працяў. Ці не таму, што даўні Закон прашчураў парушыў? І яны нядаўна парушылі, калі Мацей Антона крыжаком абазваў. Выходзіць, няма апраўдання? Але ж апраўдалі Славуту. А ён ад бацькі адрокся… Ад бацькі адрачыся, што ад Радзімы. Яны ж толькі крыху парушылі. Парушылі… Як і Славута. Мог бы героем стаць. У песнях яго праслаўлялі б…

Янка стаяў, прыхінуўшыся да дрэва. Думкі ў галаве блыталіся, набягалі адна на адну, як хвалі набягаюць на бераг. Усё пераплялося.

— Братка, хадзем, — папрасіў Мацей.

Янка рукавом выцер слёзы, прытуліў руку да грудзей. У грудзях біўся, трапятаўся маленькі камячок.

Ён здзіўлена прагаварыў:

— А яно са мною.

— Што? — не зразумела Алеся.

— Жыццё.

— Якое жыццё?

— Маё.

Алеся замахала галавою.

— Але, але. Яначка, хадзем.

— Хадзем, — пагадзіўся ён.

Яны, карэньчыкі магутнага Дрэва — Дрэва Радзімічаў, Міраславаў, Куфінаў, Славутаў — ішлі па сцяжынцы. Ім, як і іх далёкім прашчурам, радавацца, смяяцца, любіць, шанаваць, зберагаць, памыляцца. Памыляцца… Ці не станецца так, што нехта з іх, як Славута, выхапіць меч, каб… Ці хопіць смеласці, ці не задрыжыць рука?..

Хлеб на стале

Янка думаў, што бацька дома, што апярэдзіў іх. Ды ў хаце нікога не было.

Ён прысеў на лаву, якая стаяла каля стала. Стол, як і лава, зроблены з шырокіх сасновых дошак. Бацька расказваў, што яго яшчэ дзед збіў. Дошкі ад часу пацямнелі, але стол заўсёды чысты, ні плямінкі на ім. Маці штодзень стараецца, нажом скрабе. Бывае, і яны з Мацеем дапамагаюць.

Цяпер на стале ляжаць бохан хлеба і соль, накрытыя белым ручніком. Хлеб кожны дзень на стале. Урадзіла на полі ці не, а хлеб ляжыць. Ён для падарожнага, які раптам пераступіць парог хаты. Хлеб будзе ляжаць на стале, пакуль маці свежага не спячэ. Тады гэты з'ядуць, а свежы бохан для падарожнага.

Сёлета невядома, калі маці напячэ свежага. Няма за што рук зачапіць. Згубіла спякота хлебны каласок.

Янка абапёрся плячыма аб сцяну. Баляць грудзі, нібы хтосьці абручамі сціскаў. Праклятая змяя! Пачвара ненасытная! Якая ж дужая яна!

— Яначка… — перапыніў думкі Мацей.

— Што?

— Мне есці хочацца.

— Пацярпі. Маці прыйдзе, шчаўя наварыць.

— Дужа хочацца. Жывот аж падцягвае. Давай лустачку хлеба адрэжам.

Янка ўсхапіўся. Здалося, што Мацей зараз возьме нож і адрэжа без спросу.

— Мацей, хлеб для падарожнага. Забыўся? Што няможна, то няможна.

— Маленькую лустачку. Бохан застанецца. Хопіць і падарожнаму. Табе не хочацца есці?

Янка каўтнуў слінку. З самага ранку макулінкі ў роце не было.

— Мацей, нельга. Такі закон.

— Закон? — Мацей усхліпнуў.— І так кепска, і так нядобра. Гэтага не чапай, таго не бяры. А мне жывот падцягвае.

Вунь як брат на хлеб пазірае. Вачаняты аж гараць. Невядома, калі маці прыйдзе, калі шчаўя наварыць. Але ж закон не дазваляе. Закон… Калі парушыць яго? Калі крышку-крышку? Хіба хата з-за гэтага разбурыцца? Парушылі на рэчцы — і нічога не сталася. І воўк не напаў, і пад зямлю не праваліліся.

— Яначка, адрэжу.

Дазволіць? Даўні закон парушыць? А хіба раней не парушалі? Славута парушыў…

— Яначка, чаго маўчыш?

— Ну, адрэж.

Мацей схапіў нож, скінуў ручнік, прыціснуў бохан да грудзей.

— Ты ж глядзі: многа не рэж.

— Добра, добра, — кіўнуў галавою Мацей, а сам адваліў адну лусту, другую. — Яначка, бяры.

Яны елі, не гледзячы адзін на аднаго. Нібы чагосьці баяліся.

Янка праглынуў апошні кавалак, нават добра не пражаваўшы. Зноў, як і ў лесе, цяжка цяжка стала на душы, быццам не свой хлеб з'еў, а крадзены.

— Братка, што мы нарабілі? — уздыхнуў Мацей.

Янка скоса зірнуў на яго. Цяжка, нясцерпна на душы. Нават лава здаецца мулкай.

— Пападзе нам ад бацькі,— прамовіў Мацей.

Нічога не скажаш. Пападзе. Прыйдзецца прызнацца, што адрэзалі, што елі. Вядома, узлуецца бацька. Што ж будзе? Адлупцуе? Можна сцярпець. А калі… Калі пракляне? Як кажуць? Пракляты — усё жыццё вінаваты.

Выплыла з памяці, як на вячорках спявалі дзяўчаты:

Бадай, сынок — яварам,

А конічак — каменем,

А шапачка — купінкай,

А хустачка — рэчанькай,

А паясок — сцежачкай.

Гэтая песня пра тое, як бацька сына-неслуха праклінае, каб яварам стаў. Калі тады слухаў, то пазяхаў. А цяпер… Цяпер кожнае слова, што прысуд. Няўжо і яго бацька пракляне? Няўжо ён стане дрэвам-яварам? Няўжо шапка — купінкай? Няўжо паясок — стужачкай? Гэта ж канец, усяму канец.

«А шапачка купінкай», — ледзь чутна прагаварыў Янка і выйшаў з хаты. Мацей за ім. Яны пасунуліся па вуліцы. Невядома, куды зайшлі б, калі б Ясь не аклікнуў:

— Куды ж гэта вы? Мацей махнуў рукою.

— А-а…

— Вашы дамоў спяшаюцца, — паведаміў Ясь. — Я апярэдзіў іх, напрасткі пабег.

Янка стаяў, апусціўшы галаву. Звычайна бацьку і маці яны яшчэ за вёскай сустракаюць. Цэлы ж дзень не бачыш. Дый нейкія ласункі бацька і маці прыносяць. Ці арэхі, ці ягады. Смачныя тыя ягады, хоць і сам, калі захочацца, у лесе нарвеш. Але свае чамусьці не такія. Зусім не такія. Бывае, бацька рыбы наловіць. Радасць. Таму і чакаюць. Сёння ж… «Бадай, сынок — яварам…» Бацькоўскае слова дарэмна не гаворыцца.

Ясь заўважыў, што яны быццам у ваду апушчаныя.

— Забудзьцеся пра змяю. Я яе на кавалачкі пасек.

Янка не думаў прызнавацца, але нечакана вырвалася:

— Ясь, мы хлеб з'елі.

— Які хлеб?

— Хлеб для падарожнага. Той, які заўсёды на стале. Дзве лусты адрэзалі.

— Жывот падцягвала, — паскардзіўся Мацей.

— Хлопцы! Хлопцы! Хата гасцямі багата. Дакарае. Што ж ім цяпер? У вір галавою? Пашкадаваў бы, што галодныя.

Янка адчуў, як паднімаецца злосць.

— Закон парушылі? — прагаварыў ён з выклікам.

— Парушылі,— сказаў Ясь. — Наш Закон. Наш даўні Закон. Прымі падарожнага — сам будзеш у дарозе.

— А хіба да нас не парушалі?

— Пракліналі тых, хто парушаў.

— Княжыч Славута супраць бацькі пайшоў, а яму даравалі, хоць і парушыў Закон.

Янка заўважыў: па Ясевым твары прабегла хмурынка.

— Яначка, не нам яго судзіць. Ён сам сябе асудзіў. Чаму даравалі? Спагадай свет трымаецца. І над сабакам трэба літасць мець. Сэрцы ў нас не каменныя. Дый Славута быў апошнім сынам у Міраслава. Пад корань дрыгавіцкі род? Пад корань не сякуць. І гэтаму вучыць наш даўні Закон.

Янка апусціў галаву. Няма апраўдання. Але ж ёсць надзея. Надзея на тую спрадвечную спагаду, пра якую сказаў Ясь. Ды ці дасць яна яму радасць? Усё роўна будзе камень на душы, усё роўна нехта скоса гляне. Зразумела, чаму Славута сябе мячом працяў.

— Даўнія законы суровыя былі,— сказаў Ясь. — Калі яшчэ людзі не ўмелі здабываць агню, калі жылі ў буданах, то вогнішча там гарэла не згасаючы: дзень і ноч, ад лета да лета. Адна альбо дзве старыя жанчыны, якія не маглі нароўні з усімі працаваць, шчапалі косці і падкідвалі ў вогнішча, каб не патухла. За агонь яны адказвалі сваім жыццём.

— Чаму так? — здзівіўся Мацей.

— Калі б вогнішча патухла, то прыйшлося б сілай адбіраць агонь у суседзяў. І яшчэ пра адзін Закон скажу. Сем летаў — забавам, сем — навучанню і бацькам, сем — сынам і жонкам, а тройчы па сем — ралу і мячу, астатняе — сузіранню мудрасці. Вось так.

«Сем — навучанню і бацькам, — думаў Янка. — Быццам пра мяне сказана. Я бацьку і маці, канешне, дапамагаю. Што скажуць, зраблю. Што ж, іхняе слова — Закон. А чаму навучыўся?.. У адзін дзень з Мацеем два даўнія Законы парушылі, думалася, што крышку можна. Выходзіць, не. Чаму? Чаму нельга? Неба абваліцца?»

— Ясь, што будзе, калі ўсе пачнуць даўні Закон парушаць?

— Што? — перапытаў Ясь. — Словамі князя дрыгавіцкага Міраслава скажу: «Няма горш перамены звычаю, звычай і ёсць народ. Загінуў звычай — і няма народа».

— Праз многа-многа летаў даўнія звычаі застануцца? Народ захавае?

— Захавае, калі я захаваю, калі пасля мяне ты, Яначка, калі твае ўнукі і праўнукі.

— У Янкі ўнукі і праўнукі? — засмяяўся Мацей.

— Будуць, — сказаў Ясь. — Калі ўбачу, што захаваюць, то лягу спакойна спаць. Вы… — Ясь не даказаў, махнуў рукою: — Што сталася, то не пераменіцца. Ідзіце дамоў. А я вашых сустрэну, пагавару з імі.

Яны павярнуліся і пайшлі паціху. Калі крыху адышліся, Мацей запытаў:

— Янка, ты ўсё зразумеў? Я — не. Сумотна на душы ў Янкі. Яму зусім не хацелася гаварыць.

— Пасля табе раскажу, — прамовіў ён. — Сем летаў — навучанню і бацькам. Час у мяне яшчэ ёсць.

— Што?

Янка стаў. Пазірае на яго Мацей. Вочы светлыя- светлыя. Ні хмурынкі.

— Твае сем летаў толькі пачынаюцца, — сказаў брату.

— Нейкі не такі ты, як заўжды, — прамовіў Мацей.

Янка абняў яго за плечы.

— Калісьці пра ўсё гэта я ў кніжцы напішу.

— Літарамі? — не паверыў Мацей.

— Не пытайся сёння. Добра?

— Добра, братка. Ты залішне не бядуй.

Абняўшыся, яны пакрочылі далей. Дамоў. У хату. Дамоўка не вораг: калі ні прыйдзеш, заўсёды прыме.

Цётка з барадой і…

Янка здагадаўся, чаму Ясь сказаў, каб дамоў ішлі. Вядома, ён папросіць бацьку, каб моцна не сердаваў на іх. Невядома, як будзе. Бацька ні на яго, ні на Мацея ні разу руку не падняў. Але ж да гэтага і хлеб для падарожнага заўсёды на стале ляжаў.

Каб толькі не пракляў! Каб не пракляў…

Яны зайшлі ў хату. Што гэта? Белы палатняны ручнік ляжыць на падлозе. А хлеба няма. І солі няма. Мацей дзве лусты адрэзаў, пасля накрыў бохан ручніком. Соль зусім не бралі. Што ж гэта дзеецца?

Ён глянуў на Мацея.

— Бачыш?

Мацей падбег да стала, падняў ручнік.

— Яначка, лепей мы яго з'елі б.

Па-ягонаму выходзіць, што нехта нядаўна заскочыў у хату, схапіў бохан і з'еў. Хто ж мог з'есці? Такога ў вёсцы яшчэ не было. Усе хаты незамкнёныя. Зладзеяў у іх няма.

— Братка, — прамовіў Мацей, — цётка, што з барадой, наш хлеб з'ела. І соль яна забрала.

Цётка з барадой… Васіліск, пярэварацень. Яна. Ну й пражора! Амаль цэлы бохан з'ела! Пашчасціла, што ў хаце яе не засталі. Самлелі б ад страху… Соль забрала. Бач ты. Няўжо? Але ж маці выносіць тварог, ставіць каля парога, каб лясныя бажкі наеліся. Любяць бажкі тое, што і людзі. І гэтая, відаць, таксама.

— Янка, яна нас са свету звядзе, — заплакаў Мацей.

Янка адчыніў дзверы. Што, калі тая цётка з барадой у сенцах стаіць, іхнюю размову слухае? Хітрая яна.

Зірнуў у адзін цёмны кут, у другі. Здаецца, нікога.

— Думаеш, што ў сенцах схавалася? — скумекаў Мацей.

— Ыгы.

— Няма?

— Няма.

— А ў каморцы? Можа, у каморцы сядзіць, наш хлеб есць, зубы скаліць?

— П-праверым.

Янка пераступіў праз парог. У грудзях сэрца моцна-моцна тахкае. Што ў птушкі, якую злавілі.

— І я з табою, — сказаў Мацей.

Янка з аглядкай накіраваўся ў каморку. Анікога ў каморцы. Толькі галодная мыш на кубельцы сядзіць, на іх пазірае. Сала шукала. Няма сала. Даўно няма.

Тупнуў нагою.

— Кыш!

Сядзіць, пазірае, хвастатая.

— Уцякайма, — пацягнуў за кашулю Мацей. — Цётка з барадой у мыш ператварылася. Гэта яна. З'ела бохан хлеба і ператварылася.

Няўжо ў маленькую мыш? Да чаго дайшло! Нават мышы трэба баяцца.

— Кыш!

Сядзіць, пазірае, што гаспадыня.

— Калі б мыш была сапраўдная, то ўцякла б. Гэта цётка з барадой. Яна… — пачаў Мацей, але не паспеў скончыць: у каморку стралой уляцеў іхні рыжы кот. Падскочыў, схапіў мыш, занёс у кут. Прыціснуў лапай, завурчэў.

Янка засмяяўся.

— Яшчэ аднаго такога васіліска просіць.

— Калі б быў васіліск, то кату не даўся б, — пасмялеў Мацей. — Правер на гарышчы. Што, калі цётка з барадой там заснула, наеўшыся?

— Праверым.

Цяпер Янка чамусьці не баяўся. Страх як рукою зняло. Кот смеласці прыбавіў, ці што?

Ён ступіў на драбіны, скочыў адным махам наверх.

— Яна там? — запытаў Мацей.

— Няма.

— Каго гэта там няма? — данеслася з сенцаў. Ад неспадзеўкі Янка ледзь не зваліўся. Азірнуўся — бацька і маці стаяць.

— Каго гэта там няма? — паўтарыў бацька.

— Мы цётку з барадой шукаем, — пахваліўся Мацей.

Бровы ў бацькі прыўзняліся.

— Каго-о?

— Яна бохан хлеба з'ела і соль забрала. Невядома, да чаго дагаварыўся б Мацей, калі б маці да Янкі не кінулася.

— Дзіцятка маё, чаго ж ты залез туды? Злезь, Яначка, злезь.

Маці сцягнула яго з драбінаў, абняла, павяла ў хату, паўтараючы:

— Дзіцятка маё! Дзіцятка маё!

Скінула з яго кашулю, пачала мацаць грудзі, спіну.

— Сыночак, не баліць? Ён толькі круціў галавою.

— Мамачка, не.

Якія ласкавыя, якія пяшчотныя ў маці рукі! Карціць моцна-моцна абняць яе за шыю, прытуліцца, як тады, калі на вясёлку глядзелі. Не, не прытулішся. Бацька сядзіць на лаве, пазірае з-пад броваў. Што скажа? Ці паспагадае?

— Сынок, напалохаўся?

І ён, як і маці, шкадуе. Не пракляне. Не. Каб толькі пасля сорамам не пякло, не выпякала душу, як калісьці княжычу Славуту.

— Татка, не баліць. Перастала. Зусім не баліць.

— Хлеб для падарожнага заўсёды ў нашай хаце на стале ляжаў. Што твой дзед сказаў бы, калі б цяпер жыў? — нечакана прамовіў бацька.

Маці мацней прытуліла яго, Янку, і сказала:

— Яначка, калі б твой дзед не выратаваў Яся, то невядома, што з табою сёння было б.

Янка ўзняў на яе вочы, поўныя слёз.

— Мой дзед Яся выратаваў? Бацька ўстаў з лавы.

— Выратаваў. Ясь у той паход падлеткам пайшоў. Сам напрасіўся. Што з маладога возьмеш? Вецер у галаве. Адзін кінуўся ў самую гушчу крыжакоў. А адным пальцам і штаноў не падцягнеш. Звалілі крыжакі яго з каня, рукі заламалі, каб паланіць. Твой дзед убачыў гэта — і на іх. Стаў секчы направа і налева. Дужы быў. Бярвення з лесу на плячах нанасіў, каб хату паставіць. Прарваўся, вызваліў Яся, а самога на дзіды ўзнялі.

— Ён Яся выратаваў, а Ясь майго сыночка, — заплакала маці.

Бацька стукнуў рабром далоні па стале.

— Не галасі. Не след сырасць разводзіць. Хлеб. Хлеб для падарожнага тут ляжаў.

Янка са страхам зірнуў на яго. Не дараваў. Не даруе. «Бадай, сынок — яварам». Ну і няхай. Будзе шумець каля хаты. Бацька ў цяньку пасядзіць. Няхай. Усё роўна спячэ душу.

Ён прытуліўся да маці. Падумалася: апошні раз.

— Мамачка… Мамка…

Бацька з пагардай глянуў на яго.

— Нябітаму нечага плакаць. Янка выцер далоняй вочы.

— Мамка, пусці.

Няхай праклінае бацька. Няхай. Заслужыў.

— Я папрасіў. Я адрэзаў. Мне аж жывот падцягвала, — захлімкаў Мацей.

«Заступіўся, не пабаяўся, — падумаў Янка. — Што без мяне ён стане рабіць? Прападзе з нудоты».

— Кожны сам сваёй долі каваль, — прамовіў бацька. — Янка, ты ведаеш, як далёкіх продкаў завуць?

— Прашчурамі.

— Вось што табе хачу сказаць. Калі чалавек ішоў у чужыя землі, то браў камень з ачага і клаў яго пасля ў новы ачаг. Такі камень называецца прашчур. Цяпер і далёкіх продкаў так называюць.

Янка стаяў, апусціўшы галаву. Ён не разумеў, пра што хацеў сказаць бацька.

— Ну і што, — паціху сказаў.

— Не здагадаўся, — папракнуў бацька. — Дарагая тая хатка, дзе радзіла мяне матка. Таму і камень з ачага бралі, у далёкія землі неслі. Усе нашы бацькі разумнейшыя за нас былі. Камень бралі… Часцінку роднага… Сваё шанавалі… А вы? Што, калі цяпер у нашу хату падарожны зойдзе? Куды мне вочы свае падзець?

Янка глянуў на бацьку. Стаіць ён, апусціўшы рукі. Быццам паменшаў, паблажэў. У вачах ні злосці, ні спагады. Сумота, журба. І праўда, што будзе, калі зойдзе падарожны ў хату? Халоднай вады нап'ецца і да суседзяў? Падумаюць: кавалка хлеба пашкадавалі. Ганьба на ўсю вёску.

— Ні жменькі мукі не засталося, — уздыхнула маці.

— Мы дзве лустачкі адрэзалі,— усклікнуў Мацей. — Астатняе з'ела цётка з барадой.

— Якая цётка? — зірнуў на яго бацька.

— Цётка з барадой. Гэта васіліск, пярэварацень. Ён можа са звера ў чалавека ператварыцца і ў цмока пякельнага. Ён у цётку з барадой ператварыўся. Яна на нас з кустоў пазірала. Яна на нашым агародзе моркву хацела парваць. А цяпер хлеб з'ела. Мы з хаты, а яна ў хату.

— Бач, як чэша языком, — усклікнуў бацька.

— Татка, праўда.

— Пераліваеш з пустога ў парожняе.

Янка зразумеў, што бацьку не дакажаш. Дый хто паверыць ім, парушыўшым даўні Закон? Такім няма веры.

Ён непрыкметна штурхнуў Мацея ў бок.

— Маўчы.

Мацей апусціў галаву.

— Татка, бі мяне. Моцна бі. Янка невінаваты. Мне жывот падцягвала.

— Дзеці! Дзеці мае! — уздыхнула маці.— Чаму ж такі галодны год выдаўся? Яначка, сынок, хадзі да мяне.

Ён бокам, бокам — да яе. А яна прытуліла яго да сябе.

— І я хачу, — прамовіў Мацей.

— Хадзі, Мацейка. Хадзі.

Янка прыхінуўся, як калісьці. Б'ецца ў маміных грудзях камячок — жыццё яе. «Тук-тук, тук-тук», — моцна б'ецца, нібы вырвацца стараецца.

— Э-эх! — уздыхнуў бацька і ўзяўся за клямку.

— Куды ты? — запытала маці.

— Галодны й кія не баіцца, — прамовіў бацька. Янку здалося, што на яго вачах бліснулі слёзы.

Відаць, так, бо змахнуў рукавом.

— Татка, не бядуй, — азваўся Мацей. — Мамка карову падоіць, і мы малака нап'ёмся.

— Куды ты? — зноў запытала маці ў бацькі.

— Чакайце. Хутка вярнуся. — Бацька адчыніў дзверы і выйшаў з хаты.

«Дараваў,— падумаў Янка. — Свет спагадай трымаецца. Але як мне далей жыць?»

Аладкі

Бацька, як і абяцаў, вярнуўся хутка. Ён прынёс мукі і… кавалак мяса.

Маці аж рукамі пляснула.

— Дзе ж табе пашчасціла? Бацька ўсміхнуўся.

— Багаты ці будзем, а галодны не будзем!

— Мама, спячы аладкі,— узрадаваўся Мацей. — А мяса зварыш, абальеш аладкі шчолакам. Ведаеш, як смачна!

І Янка не стрымаўся, цмокнуў языком.

— Спячы. Ух і наямося-а!..

Маці пячэ аладкі на сухім капусным лісці. Пасля ўсе разам — у такі дзень ні Янка, ні Мацей ні на крок ад яе не адыходзяцца — абрываюць тое лісце, кладуць аладкі ў ражачку, абліваюць шчолакам, у якім варылася бараніна. Праўда, так толькі на вялікае свята бывае. Звычайна аладкі пякуць з арэхаў і жалудоў. Канешне, жалуды горкія. Каб не было гаркаты, маці выварвае іх, перацірае на муку і, змяшаўшы з арэхамі, пячэ.

Янка глянуў на бацьку. Радасны, усміхаецца. Здаецца, вось-вось у скокі пусціцца.

— Мама, аладак напячэш? — не церпіцца Мацею.

— Круцішся пад нагамі,— паўшчуваў бацька. — Вось нецярпячка.

— Есці хочацца.

— Напячэ маці аладак. Мукі хопіць і на аладкі, і на бохан хлеба для падарожнага.

Янка пачырванеў. Пячэ душу сорамам. Не падумалі, што бацьку прыйдзецца вачыма свяціць. Каб хоць не ўспамінаў болей. Цяжка слухаць гэта. Што на гарачым вуголлі стаіш.

— Заўтра будзем брод камянямі масціць, — прагаварыў бацька. — Князь загадаў.

— Чаму загадаў? — пацікавіўся Мацей.

— Нашы воі ў паход ходзяць? Ходзяць. Пераправа ім патрэбна. Усёй вёскай будуць брод масціць. Талакой.

— І я хачу, — узгарэўся Янка.

— І я! — аж падскочыў Мацей. Бацька нахмурыўся.

— Няма чаго. Дома пабудзеце.

— Усе на рэчку, а мы… — пачаў Мацей. Бацька стукнуў рукою па стале.

— Язык і кія дапытаецца.

Янка моўчкі сеў на лаву. Усё-ткі не дараваў бацька. А заўтра каля рэчкі ўся вёска збярэцца. Талакой выходзяць усе: ад малога да старога. Талакой заўжды весела. Песні, смех. А ім у хаце сядзець. Запытае нехта: «Дзе Янка? Дзе Мацей?» Буркне бацька: «Дома». Вядома, праўды ён не скажа. Сорамна. Але кожны скумекае, што неслухі. Што ж рабіць? Моцна-моцна папрасіць бацьку, каб узяў з сабою? Не дапаможа.

Ён змахнуў з вачэй здрадлівыя слязіны.

— Тата, у нас да гэтага брод камянямі масцілі?

— Ад твайго дзеда чуў, што тады масцілі, калі драўляны Пярун на беразе Шчары стаяў.

— Які Пярун? — не зразумеў Янка.

— Той, у якога людзі верылі, калі шмат-шмат бажкоў было.

У печы трашчаць дровы. Маці ўвіхаецца, збіраецца пячы аладкі.

— Татка, я адным вокам гляну, як аладкі пякуцца. Можна? — папрасіў Мацей.

Бацька ледзь прыкметна ўсміхнуўся.

— Можна, паглядзі.

— Братка, ты не хочаш паглядзець? — узрадаваўся Мацей.

— Янку даспадобы, калі на стале ляжаць, — падпусціў шпільку бацька.

— Я… я… — пачаў Янка.

— Ведаю, — сказаў бацька. — Табе хочацца пра даўняе жыццё паслухаць.

Адгадаў бацька. Вельмі хочацца. Яно ж такое таемнае! Здаецца, дзень і ноч слухаў бы. Як гісторыі пра чарцей, пра русалак, пра ведзьмакоў.

— Татка, якія бажкі ў нас былі раней? Ясь крыху расказваў.

— Быў Дый. Гэта неба, якое мы бачым, і зоркі, якія на небе загараюцца. Быў Сварог. Усякі Агонь, які гарыць, — дыханне яго, а ўсякая цемра — цень ад яго.

Янка задумаўся. Чаму ж Агонь, які гарыць, — дыханне Сварога? Маці ў печы запаліла — гэта дыханне яго? А калі не адна яна запаліла, калі цяпер не адна печ паліцца? Ва ўсіх печах дыханне Сварога? Хіба магчыма, каб адзін-адзінюткі Сварог дыхаў і ў іхняй хаце, і ў іншых? Рупіць запытацца ў бацькі. Не. Яшчэ ўгневаецца.

— Татка, Ясь нам казаў, што і Род быў.

— Род правіў законы продкаў і звычаі. Роду спрадвеку ахвяравалі першы кус хлеба і апошні глыток вады. Ён нашы звычаі захоўваў, мову нашую, каб не знікла, каб не згінулі мы.

— Баяліся яго?

— Паважалі.

Янка падаўся наперад.

— Наш народ не згіне?

— Не думаю, што знойдуцца такія, якія ад свайго роду адракуцца.

«І праўда, — падумаў Янка. — Хіба знойдуцца? Адрачыся ад роду — ад бацькі, ад маткі адрачыся. Хіба магчыма такое?»

— Людзі стараліся заслужыць пашану ў сваіх багоў,— распавядае бацька. — Каб у Рода заслужыць, трэба было вось такі наказ выканаць: ды ўшанаваў сын бацьку, і двойчы ўшанаваў унук дзеда, і гэта ўшанаванне Рода.

— А Перуна баяліся?

— Пярун — заступнік таму, хто шукае. Ён насылае на ворага кару. Ну, ды хопіць пра гэта. Аладкамі запахла.

Сапраўды, запахла. Мацей каля печы круціцца.

— Мама, ужо спякліся. Будзем есці.

— Паспееш з козамі на торг. Расчырванелася маці, як і бацька, усміхаецца.

Свята. Сапраўднае свята ў хаце. Аладкі пякуцца.

Вечарам каля мастка

Вечарэла, калі Янка і Мацей сустрэліся з Алесяй.

— Ведаеш, хто ў нашай хаце сёння быў? — падбег да яе Мацей. — Цётка з барадой. Яна хлеб з'ела. Той, які для падарожнага. Цэлы бохан. Добра, што нас у хаце не было. І нас з'ела б. Мабыць, галодная.

— Хлеб для падарожнага з'ела? Дык грэх! Мацей махнуў рукою.

— Напляваць ёй на грэх.

«Малы, а хітры, — падумаў Янка пра брата. — Не прызнаўся, што сам дзве лусты адрэзаў». Алеся сарвала травінку, скамечыла ў руках.

— Бацьку сказалі?

— Сказалі. Не верыць. Думае, што мы хлеб з'елі.

— Вы яго не елі?

Мацей пераступіў з нагі на нагу.

— Збегаю ў хату. Мне трэба.

— Не елі? Яначка, чаму ты маўчыш?

Янка вывеў на пяску босаю нагою літару «наш», якую пісаў Ясь. Што сказаць Алесі? Схлусіць? Магчыма, паверыць. Але ж праўду ў яму не закапаеш.

— Мацей усяго дзве лустачкі адрэзаў,— прызнаўся ён. — З'елі і зубоў не пагрэлі. Пасля прыйшлі ў хату, глядзім: хлеба і солі няма, ручнік на падлозе…

— Звядзе нас са свету гэтая цётка з барадой, — уздыхнуў Мацей.

Янку стала шкада брата. Трымціць, што асінка. Хутка носа з хаты не высуне. З хаты… Але ж і ў хаце страшна.

— Мацей, не бойся, — сказаў Янка. — Мы на яе пастку паставім.

У Мацея задрыжэла ніжняя губа.

— П-паставім… А пасля… Пасля што?

Да Янкі падскочыла Алеся, расставіла рукі.

— Яначка, не ідзі. Яна ўчарэпіцца кіпцюрамі і… Янка перапыніў яе:

— Мы здалёку падзівімся, як цётка з барадой пачыкільгае з пасткай у лес. Болей у вёску не сунецца. І дзесятаму закажа.

— Здалёку можна падзівіцца, — пагадзіўся Мацей. — Дзе паставім пастку?

— Каля мастка, на сцяжынцы. Думаю, што яна і сёння на наш агарод прысунецца.

Як гаворыцца, адклад не йдзе ў лад. Неўзабаве яны былі каля мастка.

— Яначка, можа, не трэба? — паспрабавала запярэчыць Алеся. — Калі цётка з барадой трапіць у пастку, то на ўсю ваколіцу енку наробіць. І мы страху набярэмся.

— Вушы затулі,— параіў ёй Мацей.

«Бач, як пасмялеў,— падумаў Янка. — Нядаўна тросся, а цяпер герой, пеўнем скача».

— Зловім. Братка, пастку ў ямку пастаў.

— Травы нарвіце, — загадаў Янка.

Мацей і Алеся, укленчыўшы, сталі рваць траву.

— Хопіць, — спыніў іх Янка. — Людзі падумаюць, што каровы скубліся.

Ён прыладзіў пастку ў ямку, зверху накрыў травою. Адышоўся, паглядзеў.

— Хадзем на агарод. У разоры схаваемся. Яны ляглі ў разоры, затаіліся. Шэры паўзмрок туманам наплываў з балота.

«Добра цяпер у хаце, — падумаў Янка. — А цётка з барадой і ноччу ў балоце сядзіць. Як яна церпіць? Хіба яна каменная?»

— Янка, — заварушыўся Мацей, — што будзе, калі ў пастку трапіць вялікая галава на павучыных ножках?

— Без ножак застанецца, бо пераб'е. Яны ў яе тонкія, — сказала Алеся.

— Хм, — хмыкнуў Мацей. — Пераб'е… Як тады ў сваё балота заклыпае?

— Пакоціцца. Як гарбуз, калі з гары пусціць. Янка здрыгануўся. Менцяць языкамі. Зараз пачнуць пра крывасмока з зялёнымі вачыма. Што гэта найшло на іх?

— Вялікая галава на павучыных ножках вечарам з балота вылазіць, — прагаварыў Мацей.

— Тс-с, — прыклала палец да вуснаў Алеся. — На мастку нешта стукнула.

— Табе здалося, — не паверыў Янка.

Алеся адкрыла рот, каб зноў нешта сказаць, ды з-за кустоў, якраз адтуль, дзе паставілі пастку, данёсся стогн:

— Ы-ы-ы…

— Цётка з барадой у пастку трапіла, — вырвалася ў Мацея.

Янка і без яго зразумеў, што трапіла. Проста так стагнаць яна не будзе. Хочацца хоць адным вокам глянуць на яе. Трэба было пастку перад кустамі паставіць. Што ж рабіць? А калі падпаўзці і з-за куста пацікаваць?

— Ы-ы-ы… — данеслася гучней.

— Зараз залямантуе, — сказаў Мацей. — Уцякайма!..

— Уцякайма, — падтрымала яго Алеся. Няўжо і ён, Янка, такі ж баязлівец? Не. Ён не

ўцячэ. Хоць адным вокам зірне.

— Ляжыце і не высоўвайцеся, — прашаптаў ён. — Я туды падпаўзу.

— Не прычыкільгае. Чуеш, як стогне?

— Ы-ы-ы… — неслася ад мастка.

Янка папоўз, спрытна, што яшчарка. Нават галаву не ўзнімаў. Прыпыніўшыся, заўважыў, што Мацей і Алеся таксама паўзуць за ім. Вось і кусты. Янка ўстаў, прыгнуўся. А цётка з барадой стогне што апантаная:

— Ы-ы-ы… Ы-ы-ы…

Як жа галаву з кустоў высунуць? Страшна. Што, калі яна схопіць? Страшна? А на вайне Ясю, бацьку, іншым воям не страшна? Да ўсяго трэба прывыкнуць.

Ён высунуў галаву і ўбачыў… Яся. Ясь сядзеў на траве, трымаючы ў руках пастку, і стагнаў.

Вось дык неспадзеўка! Ставілі пастку на цётку з барадой, а трапіў у яе Ясь. Чаго ж яго панесла сюды?

— З барадой? — зашаптаў ззаду Мацей.

— Без барады, — гучна прамовіў Янка. Ясь аж падскочыў.

— Ой, Яначка! Напалохаў горш за крыжака. Янка, павярнуўшыся, сказаў:

— Вылазьце. Ясь у пастку трапіў.

Мацей і Алеся высунуліся з кустоў. Раты пара- скрывалі.

— Во-ох!.. — скрывіўшыся, застагнаў Ясь. — Добра, што сёння боты абуў, а то без ног застаўся б.

Толькі цяпер Янка заўважыў, што на нагах у Яся боты. Не часта ён іх абувае. Казаў, што сам князь падарыў. Канешне, пашчасціла, што абуў.

— Які гэта дурань тут пастку паставіў? — ўсклікнуў Ясь.

— Мы, — прагаварыў Мацей. — Хацелі цётку з барадой злавіць.

— Хацелі, хацелі… А я хацеў сёння з Паўлінкай сустрэцца. Боты абуў. Эх, вы! — кінуў папрок Ясь і, трымаючыся за нагу, пачыкільгаў па сцежцы.

— І ён не паверыў,— сказала Алеся.

«Не паверыў,— падумаў Янка. — Ніхто нам не верыць».

Талака

З самага ранку на Шчару пацягнуліся людзі. Хто пеша, хто на возе. Гоман, смех. У канцы вёскі дык і песню завялі:

Ой, паехаў Ха лімон

Рана поле араці.

А забыўся Халімон

Хлеба, солі ўзяці.

Янка і Мацей стаялі каля хаты і вачыма праводзілі людзей.

— Спяваюць, — сказаў Мацей.

Янка прамаўчаў. Спяваюць і яшчэ будуць спяваць. А ім цалюткі дзень у хаце сядзі. Ведаў бацька, як пакараць.

— Давай добра-добра папросім татку, каб узяў з сабою, — прапанаваў Мацей.

«Ды дарма. Бацька не адступіцца ад свайго слова», — падумаў Янка.

— Не трэба, — адказаў брату.

— Алеся бяжыць, — тым часам усклікнуў Мацей.

Янка зірнуў. І праўда, бяжыць, пад пахай трымае штосьці, загорнутае ў ручнік. Падбегла, запыханая.

— Вы на рэчку не збіраецеся?

— Татка не пускае, — паскардзіўся Мацей. — Злуе. За той хлеб, што для падарожнага.

— А я нешта яму прынесла, — пахвалілася Алеся.

— Што ты прынесла? — паціху запытаў Янка. Ззаду пачулася, быццам рэха:

— Што ж ты прынесла?

Янка азірнуўся — бацька. І маці каля яго стаіць. Алеся разгарнула ручнік, і ўсе ўбачылі круглы бохан, падобны на каравай.

— Хлеб прынесла. Сама пякла. Мама крышку дапамагла.

У бацькі прыўзняліся бровы.

— Гэта нам?

— У вас жа няма хлеба для падарожнага.

У Янкі так і часаліся рукі, каб за касу яе пацягнуць. Распускае язык. Хутка пра гэта погаласка пойдзе па ўсёй вёсцы.

— Вазьміце. Хлеб удаўся. Мяне мама пахваліла.

Янка ўбачыў, як пачырванела маці. Яе шчокі што агнём апякло. А бацька… Бацька, як і тады, у хаце, нібы паменшаў, паблажэў.

— Бярыце, — працягнула бохан Алеся.

— Мы ўчора спяклі. Ёсць на нашым стале хлеб, — нейкім не сваім голасам сказала маці.

Бацька ўзяў Алесю за плячо.

— Вось што, дзіця. Хлеб дамоў нясі. Нясі, пакуль я не ўзлаваўся. Ён і ў вашай хаце не лішні.

— Не злуйцеся. Пусціце Янку і Мацея на рэчку.

Нарэшце Янка здагадаўся, чаму Алеся хлеб прынесла. Для іх стараецца. А хацеў за касу…

— Нясі дамоў,— загадаў бацька.

Алеся павярнулася і пайшла нага за нагу, трымаючы бохан перад сабою.

Маці і бацька адышліся ўбок.

— Вазьмі ты іх з сабою. Не след адных у хаце пакідаць. Учора ў каморцы шукалі нейкую цётку з барадой. Каб ліха не было, — пачуў Янка, як сказала маці.

Бацька ўздыхнуў.

— І крыжакі, і змяя… Пасля гэткага немаведама што здасца.

— Вазьмі. Няхай з людзьмі пабудуць. Галодныя былі…

— Няхай ідуць, — нарэшце пагадзіўся бацька. Мацей, не стрываўшы, падскочыў, абхапіў яго за шыю. Бацька падкінуў Мацея ўгору, апусціў на зямлю.

Мацей неспадзявана заспяваў:

Ой, паехаў Халімон

Рана поле араці.

А забыўся Халімон

Хлеба, солі ўзяці.

Што ж, шчаслівы. Бацька дараваў. Добрага ніколі не замнога. Пэўна, да самай рэчкі салоўкам заліваўся б Мацей, ды іх дагнала запыханая Алеся.

— Я так бегла за вамі… Так бегла… Вас пусцілі?

— А як жа, — з гонарам сказаў Мацей.

Каля рэчкі ўжо распачалася работа. На вазах дзяўчаты, маладзіцы падвозілі камяні, скідалі ў горбу. Хлопцы, стаўшы ланцужком, адзін каля аднаго, падавалі камяні барадатым дзядзькам, якія масцілі, укладвалі іх на дно.

Маці адразу пабегла да жанчын, а бацька, крыху пастаяўшы, паўзіраўшыся, палез у раку, туды, дзе масцілі.

— Нам куды? — запытаў Мацей.

Невядома, што яны рабілі б, калі б не Ясь, добры, слаўны вой Ясь. Янка яшчэ раней заўважыў, што ён стаіць каля самай горбы камянёў, што ланцужок пачынаецца з яго. Карцела падысці, ды пабаяўся.

— Да мяне ідзіце, — паклікаў Ясь.

— Ідзіце да Яся, — гукнуў бацька.

Ён, закасаўшыся па калені, стаяў у рацэ. Рака ў гэтым месцы ўлетку неглыбокая. Дзе па калені, дзе па пояс. Але былі і яміны, вымытыя вадою.

— Янка, ну чаго сталі? — зноў крыкнуў Ясь. — Просім на талаку, а не то за чупрыну павалаку.

Яны падбеглі да яго. Ясь, кульгаючы, прайшоўся туды-сюды.

— Во як вы мяне…

А ў вачах смяшынкі сонейкам пырскаюць. Хоць каб кропелька злосці была.

— Камяні мне падавайце. Па сіле бярыце.

— Ясь, нікому не кажы, што мы так… — папрасіла Алеся.

— Мядзведзя думалі злавіць?

— Мы… — заікнулася Алеся. Ясь перапыніў яе:

— А мо воўка? Ёсць на воўку кажух, ды прышыты.

Янка як мог стараўся, дапамагаў Ясю. Ды шчымела ў грудзях, калі пазіраў на яго. Вінаваты, яшчэ як вінаваты: не падумаў, што па сцежцы і свае людзі ходзяць. Мог бы і бацька ў пастку трапіць.

— Яська, табе нага моцна баліць? — не вытрываў, запытаў.

— Мы, славяне, умеем цярпець. Нашы продкі раней і не такое перанеслі.

— Калі раней?

— Калі обры славянскую зямлю захапілі. Быў такі нялюдскі народ.

— Обры — народ?

— Народ. Былі яны ўсе як адзін дзябёлыя, рослыя. Веліканамі іх называлі. Ох і здзекаваліся са славян! У сані альбо ў воз запрагалі не каня, а трох ці чатырох славянскіх жанчын.

Янка на момант разагнуўся. Авой! Жанчын запрагалі! А калі б ягоную маці цяпер так? Сэрца ад болю зайшлося б. Чаму ж яны былі такія нялюдскія? Яны ж народ. Вось і крыжакі. Лезуць смаліцаю. Чаго ім не хапае? Зямля вунь якая вялікая. Шмат і лесу, і рэчак, і азёр. Чаму нялюдскія? Людзьмі ж нарадзіліся. Свайго мала, чужое грабуць. Чужое дабро не ідзе на карысць.

— Дзяўчаткі прыехалі! — перапыніў думкі Ясь. Сапраўды, прыехалі, каменне прывезлі, сталі на зямлю скідаць. І Паўлінка сярод іх. Тоўстая каса аж да пояса спускаецца, вочы, як і ў Алесі, сінія, што васількі. Пазірае на Яся, усміхаецца. Відаць, не толькі яна Ясю даспадобы, але і ён ёй.

— Яська, чаму ты кульгаеш? — данеслася з гурту дзяўчат.

Ясь рот адкрыў, каб адказаць, а нейкая з дзяўчат звонкім голасам, са смехам падцэліла:

— Яму Паўлінка нагу перабіла. Увесь дзявочы гурт выбухнуў смехам.

А нехта з хлопцаў (Янка не заўважыў хто) як ліне вадой з берасценя на іхні гурт! Закрычалі, запішчалі дзяўчаты, ускочылі на воз і давай паганяць каня:

— Но! Но!..

А неўзабаве здалёку данеслася песня:

Не я яго палюбіла,

Палюбіла маці:

Яна ж бо мне прыказала

Ручнічкі даваці…

— Хораша спяваюць, — сказала Алеся.

— І хлопцы не горай, — прамовіў Мацей. — Янка, скажы.

Янка на ўсе вочы глядзеў на гаманлівы люд. «Спорыцца работа, — думаў ён. — Шмат летаў прабяжыць, а гэтыя камяні застануцца. Цікава: ці падумае хто, чаму яны тут ляжаць? Ці будуць ведаць, хто масціў? Ці праведаюць, як спявалі, як жартавалі, як талакой працавалі? Няўжо быллём парасце? Напішу пра гэта. І маё імя няхай помняць».

Мёд і дзікія пчолы

На другі дзень Янка, Мацей і Алеся стаялі на вуліцы і ўспаміналі ўчарашняе.

— Наша Паўлінка прыгажэй за ўсіх спявала, — пахвалілася Алеся.

— А я працаваў лепей за ўсіх, — ні з таго ні з сяго сказаў Мацей.

Янка паківаў галавою. Лявоніха сама сябе хваліць. Можна падумаць, што без яго брод не вымасцілі б.

— Ты з камянямі барукаўся, — пажартаваў ён. — Паднімеш кругляк угору, а ён цябе ўніз цягне. Мацей аж падскочыў.

— Ды я… Ведаеш, які вялікі камень я падніму? Янка перапыніў яго:

— Чаго скачаш, як певень на сваім сметніку? Мацей зачмыхаў носам.

— Я — певень? Я — не працаваў?

«Зараз надзьмецца, — падумаў Янка. — Трэба выбачыць».

— Працаваў, Мацейка. Добра працаваў. Але ж лепшы работнік — Ясь. Ён камяні, што яблыкі, кідаў.

Расцвіў Мацей.

— І Ясь добры работнік, — пагадзіўся ён.

А Ясь лёгкі на ўспамін. Тут як тут. Чыкільгае па вуліцы. У адной руцэ торбачка, сякера, у другой — скураны мяшок.

— Куды гэта ты? — забыўся пра ўсё Мацей. Ясь хітра прыжмурыўся.

— А калі не скажу?

— Не адчэпімся, пакуль не скажаш.

— Па мёд іду. Каля Шчары ёсць старая ліпа. У яе дупле пчолы вядуцца. Дастану соты з мёдам — і ў мяшок.

У вёсцы — Янка гэта добра ведаў — здавён збіралі мёд, бортніцтвам займаліся. На стаўках — старых разлапістых соснах — ставілі вуллі, чакалі, калі які-небудзь рой у такі вулей прыб'ецца. Бывала, што інакш рабілі. Выдзеўбуць у дрэве долатам борці, лётвы прыладзяць — ёсць стаяк — каранёк для залётнага рою. А некаторыя, як Ясь, шукалі дуплістае дрэва, у якім вяліся дзікія пчолы.

— Ясь, вазьмі нас з сабою, — папрасіў Янка.

— Пастку там не паставіце? Янка пачырванеў.

— Незнарок выйшла. Не хацелі мы, каб ты ў пастку трапіў.

— Што з вас возьмеш? Кожны па часе розум мае. Хадзем. Толькі каб пасля не плакалі. Пчолы не хочуць свой мядок аддаваць.

Радасныя, усцешаныя, яны пацёпкалі за Ясем. Янка ні разу не збіраў мёд, нават не бачыў, як гэта робяць, хоць бацька соты з мёдам зрэдзь прыносіў дамоў. Аднаго разу прыйшоў такі, што не пазнаць. Вочы запухлі (толькі маленькія-маленькія шчылінкі засталіся), а губы, што калоды. Адно вуха так разнесла, што стала нібы груша. «Хто цябе пабіў?» — пляснула ў далоні маці. «Па мёд лазіў, пчолы пакусалі», — прызнаўся бацька.

Так, відаць, нялёгка мёд з дупла дастаць. Але ж цікава. Гэта быццам незвычайная гульня, пра якую амаль нічога не ведаеш. Усё-ткі ўзяў іх Ясь з сабою. А сам кульгае, бедны.

Янка нясмела запытаў:

— Ясь, нага моцна баліць?

— Баліць — перабаліць, — пажартаваў Ясь.

— Мядзведзя каля той ліпы не будзе? — падаў голас Мацей.

— Не бойся, — сказаў Ясь. — Калі і будзе там таптун, то дасць лататы. Я ведаю, як яго прагнаць.

— А я ведаю, як мядзведзя прыманьваюць, — пахваліўся Янка. — Гэта вельмі проста. Ствол дрэва мёдам змазваюць.

— Чаму? — запытала Алеся.

— Мядзведзі здалёк чуюць, як мёд пахне. Вось і ідуць. Мядзведзя нялёгка абхітрыць, каб вы ведалі.

— Малайчына, — пахваліў Янку Ясь. — Рукі — да работы, ногі — да ахвоты, галава — да ўсяго. Быць табе пераможцам. Запомні мае словы.

У Янкі быццам крылы выраслі. Сам храбры вой Ясь пахваліў. Карцела яшчэ пра што-небудзь расказаць, ды Мацей ніяк не ўгамоніцца:

— Мядзведзь на нас не накінецца?

Янка скоса зірнуў на брата. Завёў пра мядзведзя… Нібы першы раз у лес нагою ступіў.

— Зараз я ўсіх мядзведзяў паразганяю, — сказаў Ясь.

Янка думаў, што ён возьме кій, пачне па дрэвах стукаць. Так робяць людзі, каб напалохаць мядзведзяў. Але ж не. На ўвесь голас завёў песню:

На балоце касец косіць

Ды кінуў касу, дый галосіць:

Ой, ці ты, мая каса, тупа?

Ой, ці ты, мая жонка, скупа?

Ой, сем дзён не тапіла

Ды й нічога не варыла.

Панеслася песня, перабягаючы ад дрэва да дрэва.

— Хіба не паразбягаюцца мядзведзі? — усміхнуўся Ясь, скончыўшы спяваць.

— Яны з усяго лесу збяруцца, — засмяялася Алеся.

— Чаму? — здзівіўся Ясь.

— Спяваеш прыгожа. І ім захочацца паслухаць.

— Вось тая ліпа! — усклікнуў Ясь.

Ліпа, тоўстая, разгалістая, схілілася над самаю ракою. У густой вершаліне пчолы гудуць.

— Чуеце? Во стараюцца! — прамовіў Мацей.

— Многа пчолаў — многа мёду, — сказаў Ясь.

«Многа мёду, але як жа дастаць яго? — падумаў Янка. — Паспрабуй залезці. Жывога не выпусцяць».

— Ясь, а сам ты не баішся лезці? — запытаў.

— Я палез бы, але… — Ясь прайшоўся, кульгаючы. — Бачыце, што з нагою? На зямлі яшчэ сяк- так, а на ліпу не залезу.

— Дык чаго ты ішоў?

— На вас спадзяваўся.

— Я не палезу. Я маленькі. Пчолы мяне хутка з'ядуць, — усклікнуў Мацей.

— І я не палезу, — усклікнула Алеся. — Дзяўчынкі па дрэвах не лазяць.

Ясь паківаў галавою.

— Не хочацца, дык і не можацца. Янка, і ты баішся?

Ці баіцца Янка? Вядома, страшна. Бач, як пчолы гудуць. Што ж будзе, калі ашалеюць? На гэтую ліпу страшна нават глядзець.

— Баішся, — сказаў Ясь. — А я думаў, што ты не такі.

Янка сцяў зубы. Трэба прагнаць страх, трэба даказаць, што ён не баязлівец.

— Добра, палезу. Цяпер во…

— Пачакай, пачакай… У гарачай вадзе купаны. Спярша пчолак дымком супакоім. А пасля яны самі салодкі мядок аддадуць.

— Ой, пчала!.. Пчала!.. — нечакана закрычаў Мацей і пабег, махаючы рукамі. Потым гоп на траву! Сеў, скрыжаваўшы ногі, руку да вуха прыклаў.

— Уджаліла-такі… Алеся зайшлася смехам:

— Відаць, салодкае вуха ў цябе.

— Глядзі, каб твой нос не стаў салодкі,— прабубніў Мацей.

— Ой! — ойкнула Алеся. — Каля мяне кружыцца!..

— Не мітусіся, — прагаварыў Ясь. — Сядзьце далей, калі такія салодкія. Мы з Янкам за работу возьмемся.

Знайшлася ім работа. Нацягалі сухога галля, склалі стажком каля ліпы. Ясь ссек тонкую ялінку, ацерабіў, пакінуўшы старчакі, і вяршыняй аж да дупла прыставіў.

— Я дыму нараблю, — сказаў Ясь, — а ты, Янка, калі рой вылеціць, па ялінцы палезеш.

Цяпер Янка зусім не баяўся. Ён верыў Ясю, кожнаму ягонаму слову верыў.

— Янка, калі пчолы накінуцца, ты з ліпы нырцом у раку, — параіў Мацей.

Ясь падпаліў галлё. Угору пацягнуўся густы дым. Пчолы яшчэ мацней загулі. Ясь дастаў з торбы закурадымленую вопратку, захутаў у яе Янку з ног да галавы. Падаў скураны мяшок.

— Гляньце! Пчолы над ліпай! З дупла ўцякаюць! — ускочыў Мацей.

Ясь падштурхнуў Янку:

— Лезь. Зараз шчэ болей дыму нараблю. Павыкурваю. Не бойся.

Янка ўхапіўся за ялінку і, ступаючы па старчаках, палез. Не раз і не два ён лазіў на дрэвы. Нават вышэйшыя за гэтую ліпу. Але ж цяпер скураны мяшок пад пахаю, дым лезе ў вочы, слёзы цякуць з вачэй. Хутчэй. Трэба хутчэй. Відаць, крышачку засталося.

Намацаў вяршыню ялінкі, засунуў руку ў дупло, ухапіўся за ліпкія соты, выцягнуў, кінуў у скураны мяшок. Яшчэ, яшчэ… А дым сцелецца, свету не відаць, слёзы з вачэй цякуць. Нялёгка салодкі мядок дастаецца. Праўду казаў Ясь.

Здаецца, усё. Пустое дупло. Цяпер уніз. Але ж нешта ў рукаве трапечацца. Няўжо пчала?.. Што агнём, апякло руку. Усё-ткі пчала. Уджаліла, адпомсціла. Хоць адна. Хутчэй уніз.

Ён, часта-часта перабіраючы нагамі, спусціўся ўніз і адбегся як мага далей ад ліпы. Скінуў закурадымленую вопратку, закасаў рукаво кашулі. На руцэ чырванеў вялізны пухір.

— Во ўджаліла! — прагаварыў з гонарам.

— Вы гляньце на Яся! — пляснула рукамі Алеся. — У яго нос, што порхаўка!

Ясь пачухаў патыліцу.

— І калі мяне пчала за нос уцяла?

— Калі галлё паліў,— сказаў Янка. Ясь неспадзявана прамовіў:

— Быў на мяду, абліў мёдам бараду. Да пабачэння, хлопчыкі і дзяўчынка. На балота пайду. І так забавіўся.

— А мёд? — разгубіўся Янка.

— Мёд ваш. Бацькоў парадуеце.

— Мы ж разам…

— Пасля палудня вас чакаю. Мяшок прынясіце. А вогнішча затушыце. Не след у лесе пакідаць, — сказаў Ясь і пачыкільгаў.

— Нават мёду не пакаштаваў,— прагаварыла Алеся.

— Добры ён, — дадаў Мацей.

Янка, Мацей і Алеся стаялі на беразе Шчары. А над ліпай гулі, кружыліся пчолы.

Абрад ініцыяцыі

Ну й наеліся яны ў гэты дзень хлеба з мёдам! Хлеб Алеся прынесла, той самы бохан, які сама спякла. Мацей вымазаў мёдам і твар, і рукі. Пабег на масток, каб у крынічцы памыцца. Аж бачыць Янка: назад ляціць. З твару на сябе непадобны.

— Братка, я толькі на масток, а тут цётка з барадой. Убачыла мяне — і ўцякаць. Сёння ўцякла, а заўтра яна нас са свету звядзе.

— Звядзе, — кіўнула галавою Алеся. Янка паглядзеў на іх.

— Трэба нам зброю дастаць. Тую, якой воі ваявалі, з якой у паход хадзілі.

— Будзем з пярэваратнем ваяваць? — запытаў Мацей.

— Прыйдзецца. Бо нячыстую сілу можна перамагчы толькі той зброяй, з якой воі ў паход хадзілі.

— У таткі папытаем?

— Не дасць.

— Раскажам, што нас цётка з барадой палохае, — прамовіла Алеся.

Янка ўздыхнуў:

— Не паверыць.

— Не паверыць, — пагадзілася Алеся.

«Не вераць нам, — падумаў Янка. — Ніхто нам не верыць. А цётка з барадой, чаго добрага, вёску падпаліць. Тады, можа, павераць».

— Давайце ў Яся зброю папросім, — прапанаваў Мацей. — Ён дасць.

Янка ўзняў вочы.

— Хадзем. Папросім, можа, і дасць.

— А-а, гэта вы, — сказаў Ясь, калі ўбачыў іх.

— Ясь, дай нам зброю. Тую, з якою воі ў паход хадзілі,— адразу запатрабаваў Янка.

Думаў, што Ясь пачне распытвацца: «Чаму ды навошта?» Не.

— Такую зброю трэба заслужыць, — сказаў Ясь нечакана.

Вядома, ён, Янка, заслужыць. Ўсё-ўсё зробіць, каб заслужыць. І на самае высокае дрэва залезе, і праз самае багністае балота пройдзе. Няхай толькі загадае Ясь.

— Як заслужыць? Скажы.

— Трэба мае загадкі адгадаць.

«Вось дык прыдумаў Ясь! Відаць, пацяшаецца», — падумаў Янка.

— Ясь, не збыткуй з нас.

— Я не збыткую. Загадкі — не гульня, не забаўка. Загадкамі сталасць правяраецца. Не тады плаваць вучацца, калі вада ў рот плыве.

— Як правяраецца?

— Ёсць такі даўні звычай: дзяўчыне, якая замуж збіраецца, сем загадак задаюць. Трэба ж ведаць, на што здатная. На разумнай гаспадыні ўся хата трымаецца.

— Мне мама расказвала, — падала голас Алеся, — што адну дзяўчыну русалкі заказыталі. Сустрэлі каля ракі, абхапілі рукамі і не пускаюць. Дзяўчына ў слёзы: «Адпусціце мяне». Русалкі ёй кажуць: «Калі адгадаеш сем загадак, адпусцім». Не адгадала. Заказыталі, бедную.

Янка паціснуў плячыма. Ну і што? Ён не дзяўчына. Няхай дзяўчаты загадкі адгадваюць. А яму трэба навучыцца поле араць, дзідай валодаць і, канешне, літары пісаць, словы з іх складваць.

— Надакучыла пра гэтыя загадкі слухаць, — сказаў Янка.

— Будзь спярша выслухачом, а пасля паведачом, — папракнуў Ясь. — Да канца паслухай. Не ведаю, ці праўда, што так рабілася, але да маіх вушэй дайшло. Калісьці, кажуць людзі, нават палонных забівалі, калі тыя загадак не маглі адгадаць. А чужынцам-заваёўнікам, якія даніну бралі не толькі шкуркамі, мёдам, але і людзьмі, тых аддавалі, хто загадак не мог адгадаць.

Янка не думаў, што такое можа быць. Аддавалі чужынцам тых, хто загадак не мог адгадаць… Вось як! Разумнейшых шкадавалі аддаваць. Не збыткуе Ясь, не пацяшаецца. Не такі ён. Не.

— У некаторых народаў загадкі былі і як абрад ініцыяцыі,— паведаміў Ясь.

Янка не зразумеў.

— Гэта што?

— Выпрабаванне на сталасць. Адгадаў сем загадак — значыць, вырас, узмужнеў. На такога можна спадзявацца.

— Такому нават зброю можна даць?

— Вядома. У такога чалавека ёсць галава на плячах.

— А нам дасі, калі адгадаем?

— Дам. Толькі адгадайце сем загадак.

— І мне можна адгадваць? — запытаў Мацей.

— Можна.

— І мне? — запытала Алеся.

— Можна і табе.

Янка пачухаў патыліцу. Хітра прыдумаў Ясь. Выпрабаванне на сталасць… Што ж, няхай загадвае.

Ён выдыхнуў з грудзей паветра. Нібы ў ледзяную ваду збіраўся скокнуць.

— Загадвай.

— А што гарыць без полымя? — сказаў Ясь. «Што гарыць без полымя? Дровы? Не. Ад дроў вунь якое полымя. Што ж?»

Янка ўзняў вочы — кальнулі, асляпілі праменьчыкі сонца. «А што ж гарыць без полымя?» Зразумела.

Адкрыў рот, каб сказаць, ды Мацей апярэдзіў:

— Сонца.

Янка зірнуў на яго.

— Мог бы памаўчаць.

— Ясь сказаў, што і мне можна адгадваць.

Сапраўды, можна і яму, і Алесі. Няўжо зброя, з якою воі ў паход хадзілі, Мацею дастанецца? Ён жа кіне яе, як толькі цётку з барадой убачыць. Сонца гарыць без полымя. Сонца… А калі… Калі яшчэ не ўзышло яно? Тады таксама быццам агонь на небе. Неба блішчыць, зіхаціць.

— Ясь, зара гарыць без полымя.

— А што расце без кораня?

Без кораня… Без кораня… Дрэва? Дрэвы без карэнняў не растуць. Нават у травінак-былінак ёсць карэньчыкі. Кожная расліна, кожнае дрэва мае свой корань. Цяжкую загадку загадаў Ясь.

Без кораня… Вясною з бацькам былі на полі, збіралі камяні. Сказаў тады бацька: «Збіраеш, збіраеш, а ўсё з зямлі вылазяць, растуць». Няўжо камень расце без кораня?

— Камень, — няўпэўнена сказаў ён.

— Адгадаў. Малайчына, — пахваліў Ясь.

— Мне зброя не дастанецца, — уздыхнуў Мацей. — Я гэтую загадку не адгадаў.

— І мне не дастанецца, — прамовіла Алеся.

— Адгадвайце. Не след здавацца. А што бяжыць без повада?

Цяпер Янка адразу здагадаўся.

— Вада.

— А што плача без голасу?

Нялёгка адгадаць. Не дзіва, што тую дзяўчыну, пра якую расказвала Алеся, русалкі заказыталі. Што ж без голасу плача? Ёсць жа нешта такое… Круціцца ў галаве.

— Дудка, — сказала Алеся.

Але, дудка. Калі сумна іграе, то здаецца, што плача. Алеся магла б памаўчаць. Сам здагадаўся б. Усё роўна ёй зброя не дастанецца.

— Хто цябе за язык цягнуў? — у адчаі абурыўся Янка.

— Ясь сказаў, што і мне можна адгадваць. Бач, якія разумнікі! Не даходзіць, што ні ім, ні яму не дастанецца зброя, з якою воі ў паход хадзілі. Без яе не адолееш таго пярэваратня.

— Янка, не падай духам, — падбадзёрыў Ясь. — На гэтую загадку ёсць яшчэ адна адгадка. Шукай, дык знойдзеш.

Усё-ткі ёсць. Пакуль шанцуе. Добра, што гэтыя загадкі маюць па дзве адгадкі. Плача без голасу…

Плача… Без голасу. Калі плачуць, то і голас з грудзей вырываецца. Плача… Дудка без голасу плача. Хіба толькі дудка?

Прыгадалася, як мінулай зімою іхні конь лёд праламаў, праваліўся. Шчасце, што каля берага. Мужчыны яго вяроўкамі выцягвалі. Біўся, бедны, крышыў лёд грудзьмі, капытамі. Пасля, відаць, знямогся. Стаіць, а ў вачах слёзы. Ён, Янка, здзівіўся, у бацькі запытаў: «Чаму?» — «Сынок, плача наш конік», — сказаў бацька.

— Ясь, конь без голасу плача.

— Хутка маю зброю атрымаеш, — падахвоціў Ясь. — А што чорна не чэрнена?

— Ноч, — крыкнуў Мацей.

— Ноч цёмная, але не чорная, — не пагадзіўся з ім Ясь.

Не чэрнена… Чорна і не чэрнена. Цікавая загадка. Такую, каб і хацеў прыдумаць, то не прыдумаў бы. Чорна… Не чэрнена… Выходзіць, не ноч. Цікавая. З наскоку не адгадаеш. Што ж чорна не чэрнена? Гразь на балоце чорная. Няўжо гразь чорна не чэрнена? Не. Яна чорная, калі мокрая. А паляжыць на сонцы, высахне — не такой чорнай становіцца. Нават поле здаецца чорным, калі мокрае, асабліва вясною, калі першую баразну аруць. Першую баразну… Тады вароны, крумкачы з усёй ваколіцы злятаюцца.

— Ведаю, што чорна не чэрнена. Крумкач! — здагадаўся Янка.

— А што бела не белена?

Што ні загадка, то цяжэйшая. Палатно? Не. Яго ў рацэ мочаць, пасля па беразе сцелюць, каб пад сонцам адбельвалася. Іншы раз, калі глядзіш, то здаецца, што па беразе роўныя белыя дарожкі сцелюцца. Так і карціць прабегчыся!

— Хмары белы не белены, — перапыніў думкі Мацей.

— Хмары бываюць розныя, — не пагадзіўся Ясь. — Калі навальнічныя, то цёмныя.

— І гусі бываюць розныя. Шэрых шмат. Янка наморшчыў лоб. Гусі… Алеся сказала, што гусі. Канешне, не. А вось…

— Лебедзь, — вырвалася ў яго.

— Правільна, — сказаў Ясь. — А што цвіце без цвету?

— Папараць-кветка, — крыкнуў Янка.

— Ты ўсе сем загадак адгадаў,— прагаварыў Ясь.

Янка думаў, што Ясь зараз рознай зброі нанясе: і дзіду, і баявую сякеру, і суліцу, і лук са стрэламі, і кісцень. Скажа: «Выбірай, што даспадобы». Вядома, разбягуцца вочы. Ды ён возьме лук са стрэламі. Каб не падпусціць цётку з барадой, каб здалёку працяць. «Нясі. Хутчэй нясі», — карцела крыкнуць.

А Ясь сказаў:

— На кожную загадку ёсць адгадка. Зара, сонца, камень, вада, агонь, конь, дудка, крумкач, лебедзь, папараць-кветка, — вось якія былі адгадкі. Чаму такія? Не думалі? Усё гэта людзі лічылі найбольш важным. Пра гэта і песні, і паданні.

— Ты паабяцаў, што зброю дасі,— напомніў Мацей. — Нясі.

— Вечарам прыходзьце. Ці да вечара не вытрываеце?

— Вытрываем, — адказаў Янка.

Канешне, можна пачакаць. Ясь сваё слова стрымае.

Зноў з Ясем

Не вытрывалі яны да вечара. Мацей і Алеся да Янкі прычапіліся: «Хадзем да Яся. Хадзем». Нарэшце Янка махнуў рукою: «Хадзем, раз такія нецярпячкі». Калі шчыра прызнацца, то і самому рупіла.

Яшчэ здалёку пачулі яны Ясеву песню:

Ой, зелена, зелена траўка на мяжы.

Таму ж яна зелена, бо ідуць дажджы.

Падышлі бліжэй. Каля хаты цяпельца гарыць, над цяпельцам чыгунок, Ясь побач, нейкія рамяні на зямлі раскладвае, спявае:

Ой, молада, молада ў мужа жана,

Таму ж яна молада, што доля міла.

— Нешта варыць у чыгунку, — сказала Алеся.

— Сам варыць. Згаладаўся, — дадаў Мацей. Што ж убачылі, калі сунулі насы ў чыгунок? Варыва? Не. У чыгунку кіпела, булькала смала.

Янка пачухаў патыліцу. Дзіва. Сапраўднае дзіва. Навошта яна яму спатрэбілася?

А Ясь быццам не заўважае, што прыйшлі госці, спявае:

Ой, молада, молада ў мужа жана,

Таму ж яна молада, што доля міла.

— Ясь, — паклікаў Мацей, — навошта гэтыя рамяні раскладваеш?

— Хачу Белалобага ад варожага мяча ўберагчы.

Янка анічога не разумеў. Белалобага хоча ад мяча ўберагчы… Хіба гэтымі рамянямі, шырынёю з далоню, уберажэш? Крыжакі сваіх коней у жалеза закоўваюць.

— Мае рамяні з бычынай скуры, — патлумачыў Ясь. — Вазьму зараз некалькі і смалою залью, пасля вяроўчынамі пазвязваю: на верхнім — на канцы, а на ніжнім — пасярэдзіне. Так усе па парадку. Пасля на Белалобага адзену. Тут хітра прыдумана. Калі ніжнія рамяні нахіляюцца, верхнія паднімаюцца, як бы ўдвойваюцца ці ўтройваюцца. Нялёгка іх нават самым вострым мячом прасячы.

— Хто ж так хітра прыдумаў? — пацікавіўся Янка.

— Татарове. Прыйшлося з імі сустрэцца. Не аднаго ссадзіў з каня. І ім на нашай зямельцы хочацца ўсесціся.

Янку стала не па сабе. Што ж выходзіць? На іхняе Панямонне вось-вось не толькі крыжакі, але і татарове рынуцца? Што, калі ўкупе ці адзін за адным? Адну навалу нялёгка адбіць, а дзве запар… Лезуць, быццам тут мёдам намазана. Няўжо гэтая зямля салодкая, а тая, далёкая, горкая? Чаму на сваёй зямлі не жывуць мірна?

— Ясь, мы заўсёды-заўсёды будзем ваяваць? Заўсёды-заўсёды на нашу зямлю будуць лезці прыблуды? — запытаў ён.

Ясь апусціў галаву.

— Да чыстай крыніцы сцежка ўтоптана. Прыйдзецца ваяваць. Відаць, доля такая.

«Нешчаслівая, калі такая, — падумаў Янка. — У нешчаслівай кашулі, пэўна, нарадзіліся. Усё-ткі прыйдзецца ваяваць. Вядома, ён возьме меч у рукі, не пабаіцца. Але ж… Калі кніжку пра Яся, пра Алесю, пра Мацея напіша? Няўжо бацька, да сівых валасоў прыйдзецца ваяваць?.. Доля такая… Горкая доля… Кепская доля…

Літары, літары перад вачыма. Бягуць, што вяртлявыя чалавечкі, язык яму паказваюць, не даюцца ў рукі. Не даюцца… Доля такая…

Янка ўздыхнуў.

— Вось каб прыблудаў адзін раз і назаўжды прагнаць. Шчаслівыя былі б.

— Шчаслівыя, — рэхам адгукнуўся Ясь. — Калі тое будзе? Пакуль жа трэба і ў іх нечаму павучыцца.

— У каго павучыцца? У ворагаў? — здзівіўся Мацей.

— А чаму б і не?

— А якія яны, татарове?

— Хітрыя.

«І крыжакі хітрыя, і гэтыя хітрыя, — думаў Янка. — Усе ворагі хітрыя. Няхай дома, у сябе, хітравалі б. Не. Іншых карціць ашукаць».

— Хітрыя татарове, — працягваў Ясь. — Калі бачаць, што іх больш, то бы апантаныя скачуць, стараюцца ўсёю сілаю наваліцца, растаптаць. А калі заўважаць, што пароўну, то коней паварочваюць, нібыта адступаюць.

— Каб абмануць? — скумекаў Мацей.

— Каб абмануць. Прыпусцішся за імі, а з засады іншыя на цябе налятаюць. Вокам не паспееш міргнуць, як абкружаць. Без літасці знішчаюць. А яшчэ на такую хітрыку ідуць. Каб паказаць, што іх многа, робяць чучалы людзей, прывязваюць да коней. Альбо палонных між сваімі атрадамі пасылаюць.

— Я не пайшоў бы, — сказаў Мацей.

— Нікому не хочацца сваіх у зман зводзіць, — прамовіў Ясь. — Татарове палонных і на крэпасці пасылаюць. Прымушаюць, каб сцены разбівалі, каб равы вакол сцен засыпалі зямлёю, галлём.

Янка стараўся кожнае слова запомніць. Ён запомніць, назаўжды запомніць. Каб не трапіць у засаду, каб гнаць ліхадзеяў. Ён сустрэнецца з імі ў сечы.

— Татарове ў стэпах жывуць, — расказвае Ясь. — Стэп шырокі і роўны. Ніводнага дрэўца няма. І такі вялікі, што канца-краю не відаць. А вось хата, у якой жывуць татарове, называецца юртай. Яе яны робяць з дубцоў, якія ўверсе сыходзяцца, нібы маленькае кола. Пасля накрываюць белым лямцам. Юрты на буданы падобныя. Татарове іх ставяць на колы і вязуць на быках.

— Нібы смоўж сваю хатку, — засмяялася Алеся.

— Смоўж сам цягне, а ў іх быкі,— заўважыў Мацей.

— Ціка-ава, — задуменна працягнула Алеся. Ясь устаў, памяшаў кіем смалу.

— Вольна ў стэпе, але я там не жыў бы. На чужой старонцы, як на скале адзінокай сасонцы. Чаго прыціхлі, верабейкі?

— Калі нам зброю дасі? Ты абяцаў,— напомніў Мацей.

— Прынясу, калі абяцаў.

— Я ведаю, чаму ты адразу не даў,— усклікнула Алеся.

— Чаму, перапёлачка?

— Хацеў сваім умельствам пахваліцца.

— Усё вы ведаеце, — усміхнуўся Ясь і падаўся Ў хату.

Дзе ж гусак?

Ясь прынёс басалык — пугу з замацаваным на канцы кавалкам волава.

— Лепей меч даў бы. Навошта нам пуга? — скрывіўся Мацей.

— Цябе ён пакоціць.

— Не пакоціць. Я яго абедзвюма рукамі буду трымаць. Пугу нам прынёс…

— Гэта не пуга, а басалык. Гэтай зброяй я не аднаго прыблуду-ворага правучыў. Гляньце, як б'е. — Ясь размахнуўся і свіснуў па дошцы, што ляжала каля хаты.

Мацей падбег, нагнуўся.

— Ну й рэзнуў! Напалову дошка раскалолася.

— Зброя. Сапраўдная зброя. Яе, мабыць, і нашы прашчуры — радзімічы, крывічы, дрыгавічы — у руках трымалі,— сказаў Ясь.

— Дрыгавічы? — прагаварыла Алеся. — Яны, напэўна, на дрыгве жылі?

— Сярод балотаў,— кіўнуў галавою Ясь. — Славілася гэтае племя. Князь Тур княжыў у дрыгавіцкай зямлі. Мудры і смелы ён быў. А сілу меў такую, што не выказаць. Не знаходзілася асілка, які адважыўся б з ім падужацца. Таму і празвалі Турам. Не раз дрыгавічы перамагалі ворагаў. А на беразе Прыпяці пабудавалі горад і крэпасць Тураў. Пазней дрыгавіцкае княства стала называцца Тураўскім, а дрыгавічы — тураўцамі. Каля горада Турава была Турава гара, а на той гары быў бяздонны Тураў калодзеж. Пасля бітвы прыходзіў сюды князь, бо вадой толькі з яго мог суняць смагу.

— Усю сілу ў бітве аддаваў,— заўважыў Янка.

— І жыццё аддаў. Загінуў, абараняючы сваю зямельку. — Ясь працягнуў яму басалык. — Бяры і памятай пра сваіх прашчураў.

Янка ўзяў басалык, моцна сціснуў у руцэ.

— Ясь, мы пойдзем на выган, — сказаў ён. — Павучымся басалыком біць.

— Што ж, старайцеся, — пажадаў на развітанне Ясь.

Янка, абагнаўшы Алесю і Мацея, першы прыбег на выган, дзе часта з Мацеем гусей пасвілі. І цяпер ходзіць тут гусіная чарада, траву шчыпае. Крыху збоку іхні вялізны шэры гусак. Злосны. Не раз стараўся Янку за калашыну схапіць. Вось і цяпер. Убачыў і загагатаў, зашыпеў, выцягнуўшы шыю.

Янка падняў басалык, прыгразіў:

— Пачастую!..

— Заб'еш, — падбег Мацей.

— Не, я проста палохаю.

Размахнуўшыся, ён свіснуў басалыком. Хацеў пацэліць па асоце, ды прамахнуўся.

— Не папаў,— падскочыў Мацей. — Дай мне.

— Спярша заслужы.

Думаў, што Мацей адчэпіцца, перастане кленчыць. Не тут тое было.

— Яначка, дай. Буду прасіць, пакуль не дасі. Будзе. З карка не злезе. Смала. Вядома, можна даць, не шкада. Але пасля з рук не вырвеш. Што ж прыдумаць, каб не назаляў?

— Мацей, давай загадкі загадваць. Хто адгадае, таму і басалык.

— Ой як добра! — падбегла Алеся. — Сёння мне Паўлінка загадкі загадвала. Я ўсе-ўсе запомніла. Цяпер вам загадаю.

— Загадвай, — прагаварыў Мацей.

— А што ўецца круг дзерава? — запытала Алеся.

— Пчала, — усклікнуў Мацей.

Янка ўсміхнуўся. Памятае Мацей, як пчала ўджаліла, калі мёд з дупла даставалі.

— Хмель уецца круг дзерава, — сказаў ён. Мацей махнуў рукою:

— Бі. Твая ўзяла.

Янка ўзняў басалык, а гусак зноў загагатаў:

— Га-га-га…

Янка замахаў рукамі.

— Гыля! Гыля! Не лезь пад ногі, дурань. Гусак, перавальваючыся, адышоўся, стаў шчыпаць траву. Янка зноў узняў басалык і, крэкнуўшы, свіснуў.

— Не папаў! — аж падскочыў Мацей. Так, не папаў. Нялёгка навучыцца.

— А што плача — слёз не мае? — запытала Алеся.

— Дзіцё, — гучна прамовіў Мацей. Алеся вытрашчыла вочы.

— Якое дзіцё?

— Маленькае.

— Хіба яно плача без слёз? Ты бачыў? Мацей шмыгнуў носам.

— Я яшчэ падумаю.

— Падумай, — усцешылася Алеся. — І ты, Яначка, думай.

— Думаю, — сказаў ён.

Што ж плача без слёз? Здаецца, такую загадку Ясь загадваў. Такую? Не. Ягоная загадка па-іншаму гучала: а што плача без голасу? Розныя загадкі. Плача — слёз не мае… Плача… Плача…

— Салавей, — усклікнуў Янка. Мацей адразу ж за ім усклікнуў:

— Сасна.

Янка не пагадзіўся.

— Чаму сасна? Салавей!

— А калі вецер усходзіцца? Сасна тады: гу-гу-гу, гу-гу-гу… Хіба не плача?

Нічога не скажаш. Быццам плача, быццам стогне. Нават не па сабе становіцца. Запомніў Мацей. Малайчына.

Янка ляпнуў брата па плячы:

— І ты адгадаў, і я адгадаў. Мацей расцвіў, што мак у агародзе.

— І твая чарга, і мая чарга.

— Чыя першая? — разгубілася Алеся.

— Няхай Янка б'е. Я паспею, — прамовіў Мацей. — Няхай яшчэ раз прамахнецца.

Янка прыжмурыў вока. Не, цяпер пацэліць. Павінен гэты пракляты асот збіць.

— Га-га-га, — пачулася за спінаю.

Зноў гусак. І чаго ж лезе пад ногі? Няхай бы шчыпаў траву. Ці не смачная?

— Гыля! Гыля!

— Ён з цябе смяецца. Га-га-га… — зарагатаў Мацей.

— Сам ты «га-га-га», — узлаваўся Янка. Прыжмурыў вока, прыцэліўся. Раз! Асот упаў, што касою падкошаны. Мацей падбег, схапіў яго і кінуў, нібы руку агнём апякло.

— Колецца, — паскардзіўся.

— Маленькі. Ты яшчэ зусім маленькі. Не ведаеш, што асот колецца, — паўшчуваў Янка.

— Давай басалык. Пабачым, маленькі ці ўдаленькі,— сказаў Мацей.

— Бяры, маленькі-ўдаленькі.

Мацей узяў басалык, тыцнуў пальцам, паказаўшы на купіну асоту, якая расла якраз там, дзе быў гусак.

— Я той саб'ю.

— Гусака не забі.

— Я яго напалохаю.

Мацей з крыкам кінуўся на гусака, а той, растапырыўшы крылы, на яго. Мацей задам, задам…

— Беражыся! Зашчыпае! — крыкнула Алеся.

— Трымай нагавіцы, бо сцягне, — зарагатаў Янка.

— Ой! Ой! — схапілася за жывот Алеся.

— Чые нагавіцы? — разгубіўся Мацей.

— Твае.

— Ой, не магу! — зайшлася ад смеху Алеся.

Каб ведалі, што далей будзе, то гэтак не пацяшаліся б. Мацей ураз пачырванеў, нечакана махнуў басалыком і… гусак зваліўся на траву. Мацей укленчыў, узяў яго за дзюбу.

— Не варушыцца. Пацэліў. Проста ў галаву. З першага разу. Будзе нам. Уцякайма!

— Уцякайма! — падхапіла Алеся.

Яна першая, Мацей за ёю наўзахваткі ў вёску. І Янка за імі. Ногі быццам самі панеслі. Толькі ў вёсцы спыніліся, перавялі дух.

— Дасць сёння бацька, — сказаў Мацей. — Гусака забілі.

«Во зух! — падумаў Янка. — Забілі… Быццам усе разам. Быццам не ён адзін. Хітранькі». А Мацей зноў прагаварыў:

— Такога гусака забілі!

— Чаму кажаш, што забілі? Ты яго аперазаў,— не сцярпеў Янка.

Мацей апусціў галаву.

— Разам былі на балоце — разам і адказваць. «Сапраўды, разам. Са старэйшага дык болей спаганяецца», — падумаў Янка.

— Не сумуйце, — прамовіла Алеся. — Я вам загадку загадаю.

— Знайшла калі загадваць, — буркнуў Мацей. Янка пагадзіўся з ім. Не да загадак цяпер.

Што ж бацьку сказаць? Што? Гэта загадка. І яшчэ якая! Цяжэйшая за ўсе.

— А я ўсё-ткі загадаю, — прашчабятала Алеся. — Вы станеце думаць, як адгадаць, і кепскае забудзецца. А што цвіце без насення?

— Не ведаю, — паціснуў плячыма Мацей.

— І я не ведаю, — паціху сказаў Янка. Алеся, відаць, пашкадавала іх.

— Доля цвіце без насення. Янка горка ўсміхнуўся.

— Сёння наша доля адцвітае, а не цвіце.

— Давайце скажам бацьку, што васілевіцкія гусака забілі,— прагаварыў Мацей.

Янка ледзь не крыкнуў: «Давайце». Але ў галаве як тахне: «Праўду пахаваеш і сам з ямы не вылезеш».

— Не, — сказаў ён. — Трэба забраць гусака дамоў. Хоць мяса будзе.

Яны павалакліся на балота. У Янкі на душы, як гаворыцца, кошкі скраблі. Цудоўна пачынаўся дзень, і раптам усё дагары нагамі. Чаму так не шанцуе? Не ў сук, то ў камень. А гусі на выгане скубуцца як нічога ніякага. Вунь і тая купінка асоту, якую намерыўся збіць Мацей. А дзе ж гусак?

Яны моўчкі пераглянуліся.

— Няма гусака, — першаю азвалася Алеся.

— Тут ляжаў. Тут, — тупнуў нагою Мацей. — Янка, дзе гусак?

Янка паціснуў плячыма. Канешне, ляжаў. Але дзе ж ён? Сам пра гэта хацеў бы запытацца. Дзе? Не ўзняўся ж угору, не паляцеў.

— Мне… Мне нядобра, — прызналася Алеся.

— Чаму? — запытаў Янка.

— Сама не ведаю.

— А я ведаю, — усклікнуў Мацей. — Усё ведаю. Янка зірнуў на яго. Хвалько. Усяго сам Ясь не ведае.

— Што ты ведаеш?

— Ведаю, чаму Алесі нядобра. Ведаю, дзе гусак.

— Кажы, калі ведаеш.

— Алесі нядобра, бо яна, як і я, здагадалася, што гусака ўкрала цётка з барадой.

— Але, — ледзь чутна прамовіла Алеся. Янка ўздыхнуў. Цётка з барадой… Усё можа быць. Яна нават у хату прыйшла, не пабаялася. Так і бацьку сказаць? Не паверыць. Трэба забраць у яе гусака. Відаць, яна недзе непадалёку схавалася. Трэба знайсці. У ягоных руках зброя, з якою воі ў бой ішлі. Хіба не для таго ў Яся зброю прасілі? Трэба паказаць ёй сваю сілу. Але як Алесі і Мацею сказаць? Перапалохаюцца. Не, пакуль ім казаць не выпадае.

— Гусака ліса ўкрала, у лес панесла, — прамовіў ён. — Падкралася і пацягнула. Нядаўна круцілася каля вёскі.

Мацей затарабаніў, загаварыў скорагаворкай:

— Круцілася. Братка, яна далёка не адбеглася, на ўскрайку сядзіць. Мабыць, яшчэ не з'ела. Давай пашукаем. Кіне, калі напалохаем.

Янку стала няёмка. Мацей не баіцца, а ён павінен дрыжэць? Што, калі сапраўды ліса ўкрала? Ён сціснуў у руках басалык.

— За мною. Мы знойдзем свайго гусака.

— Мы гэтую лісу за хвост зловім і ў вёску прывалачом, — пахваліўся Мацей.

Яны падаліся ў лес. Як сказаў Мацей, лісу за хвост лавіць.

Паядынак з ваўчыцай

На ўскрайку, хоць пад кожны куст зазірнулі, яны не знайшлі ні лісы, ні гусака, ні нават перынкі.

— Няўжо ліса гусака праглынула? — пачухаў патыліцу Мацей.

— Далей панесла, — скумекала Алеся. Пайшлі далей. Янка сціскаў у руках басалык.

Што, калі тая цётка з барадой з-за куста выскачыць?

— Я вам загадку загадаю, — прапанавала Алеся.

— Загадвай, — пагадзіўся Янка. — Будзе весялей.

— А што бела не белена? — запытала Алеся. Мацей не задумваючыся сказаў:

— Лебедзь. Такую загадку Ясь загадваў. Здзівіла!

— Ёсць яшчэ адна адгадка. Падумайце.

— Я ведаю, — усклікнуў Мацей. — Бяроза бела не белена.

— Навучыўся адгадваць, — прагаварыла Алеся. — Мне мама казала: даўным-даўно людзі лічылі бярозу свяшчэннай.

Янку ўспомнілася, як казаў бацька, што раней людзі лічылі свяшчэннымі і розных жывёлін, і розныя дрэвы, і нават камяні. Запытаў тады ў бацькі: «Чаму людзі лічылі, што дрэвы свяшчэнныя?» Бацька падвёў яго да бярозы, якая і цяпер расце пры хаце: «Табе тут добра?» — «Добра, — сказаў ён. — Цянёк».

«Цянёк, — паўтарыў бацька. — А бачыў, якая яна прывабная, калі вясною лісточкі распусцяцца? Бяроза і сок дае, ад якога сіла прыбаўляецца».

Сапраўды, без прыгажунь бярозак і жыццё было б не такім добрым. Яна нават падказвае, якім год выдасца. Ёсць жа такая прыкмета: калі бяроза перад вольхай лісце распусціць, то лета будзе сухое.

Зразумела, чаму бярозу лічылі свяшчэннай, чаму пры хаце садзяць. Бярозка добрая, ласкавая. Яна як… Як і Алеся. Нібы сяброўка яна. А вось чаму камень лічылі свяшчэнным? «А што расце без кораня?» Пра яго прыдумана. Бярозка дае цянёк, ласку. А камень… Што ж ён дае? Чаму камень свяшчэнны? А-а, камянямі можна брод вымасціць, як яны талакой масцілі. А яшчэ… Яшчэ камень падмуркам служыць. Хата на ім стаіць. Цяпло ў хаце, песні ў хаце, жыццё ў хаце. І ён, камень, усё гэта трымае на сваіх плячах. Мабыць, цяжка, але нікому не скардзіцца. Нездарма кажуць: маўчыць, што камень. Трымае. Надзейна трымае… Каб жылі, каб радаваліся. Аб камень і ступіш, аб камень і павострыш.

Пра што ж яшчэ казаў бацька? Пра што? Вераб'іная памяць. Ага, успомніў. Расказваў, як перад паляваннем людзі збіраліся дзе-небудзь на рачным мысе. Іх склікаў вяшчун. Сам голы, толькі звярыная шкура на плячах, а над галавою аленевыя рогі. З белых каменьчыкаў выкладваў вяшчун таго звера, на якога збіраліся паляваць. Пасля ўзнімаў бубен і біў, склікаючы мужчын. З лукамі, з дзідамі ішлі яны на рачны мыс. Вяшчун распальваў вогнішча, зноў біў у бубен, выкрыкваючы закляцці, і пачынаў кружыцца… Пагойдваюцца ў такт над галавою аленевыя рогі. Мужчыны, пасеўшы ў кола, таксама пагойдваюцца ў такт, у адзін голас паўтараюць закляцці, просяць духаў, каб дапамаглі на паляванні. Дзень і ноч біў вяшчун у бубен, дзень і ноч кружыліся, дзень і ноч паўтаралі ягоныя закляцці мужчыны. Дзень і ноч… Вяшчун шчасця просіць… Сваім супляменнікам шчасця.

Запытаў Янка той раз у бацькі: «Навошта так?» Ён прамовіў: «Трэба было, сынок».

Чаму трэба было? Нездарма дзень і ноч сябе знясільваў. Можа, дух паднімаў? Можа, хацеў, каб нават самыя баязлівыя самымі смелымі сталі? Ці не таму?

— Яшчэ адну загадку адгадайце. А што шэпча не гаворачы? — бы здалёку, данёсся Алесін голас.

І адразу ж Мацееў:

— Братка, воўк!

Янка глянуў і скалануўся. Проста перад імі, каля ядлоўцавага куста, стаяў, падцяўшы хвост, вялізны калматы воўк. Стаяў нерухома, нібы камень, які ўрос у зямлю. Звычайна ваўкі, ведаў ён, не любяць з людзьмі сустракацца. А гэты вылез спадцішка, як з-пад мяшка.

Стаіць, скрыва пазірае. «А што шэпча не гаворачы?» Няўжо воўк? Няўжо ён не гаворачы шэпча?

Янка тупнуў нагою.

— Угу-гу-у-у…

Воўк нават не паварухнуўся.

— Якія страшныя ў яго вочы! — прашаптала Алеся.

— Ідзі. Сваёй дарогай ідзі. Не чапай нас, — пралапатаў Мацей.

Янка зноў тупнуў нагою, загугукаў, каб напалохаць:

— Угу-гу-у-у…

Не ўцякае. Стаіць. «Дык гэта ж не воўк, а ваўчыца!» — працяло здагадкаю. На днях бацька прынёс навіну ў хату: васілевіцкія з нары ваўчанят забралі, а ваўчыца некалькі разоў падыходзіла да вёскі, пакуль цялё не зарэзала. Помсціць за сваіх ваўчанят. Такія, як чуў, не толькі на жывёлін, але і на людзей нападаюць. Нібы шалеюць.

— Воўк на нас не накінецца? — прамовіў Мацей.

Янка сказаў праўду:

— Гэта не воўк, а ваўчыца. У яе васілевіцкія ваўчанят забралі. Трымайцеся каля мяне.

Ён ступіў некалькі крокаў убок. Ваўчыца разявіла пашчу, пазяхнула і скокнула ў гэты ж самы бок.

— Яна нас не пускае, — падала голас Алеся. «Не пускае, не пусціць, — падумаў Янка. — Пільнавала».

— Лезьце на хвойку, — загадаў Алесі і Мацею.

А ваўчыца (няўжо сцяміла?), скрыва паглядзеўшы (аж да пят працяло), пайшла проста на іх. Няспешна так.

— Лезьце. Глухія?

Кешкаюцца… Каб толькі ўратаваліся! Пасля раскажуць у вёсцы, што было. Няхай ведае бацька, няхай ведае Ясь, няхай усе-ўсе ведаюць, што ён не забаяўся. Чаму ж топчуцца? Чаму не лезуць?

— Лезьце!

— Братка, я з табою, — заенчыў Мацей. Ваўчыца ўсё бліжэй. Падыходзіць няспешна.

Не паказвае, што вось-вось скокне. Абмануць хоча. Не паверыць ён ёй.

— Алеся, лезь!

— Яначка, а ты?

Не даходзіць. Здзервянелі ад страху. Ваўчыца зусім блізка. Сапе. Здаецца, смурод з пашчы. «А што шэпча не гаворачы?» Шэпча не гаворачы… Сапе… Мо не сапе, а шэпча не гаворачы? Шэпча не гаворачы… Зразумела, што яна шэпча. Злосці поўныя косці.

Вось-вось кінецца. Ён свіснуў басалыком. Амаль без замаху. Так, як траву косяць. Ад неспадзеўкі ваўчыца падскочыла. Адбеглася, ашчэрыла зубы.

— У-у, звярына! Каб твае вочы павылазілі,— усклікнуў Мацей.

Не ратуюцца, не лезуць на дрэва. Накрычаць на іх? У роце суха-суха. Язык колам стаіць.

«Басалык — зброя нашых вояў — выратуе», — падумалася.

— Уцякайма, — прашаптаў Мацей.

— Уцякайма, — падхапіла Алеся.

Што ж яны кажуць? Разарве ваўчыца, калі пабягуць. Яна гэтага чакае.

— Стойце! Алеся ў плач:

— Яначка-а-а…

Янка не спускае вачэй з ваўчыцы. Зноў набліжаецца, брыдота. «А што шэпча не гаворачы?» Чаму ж гэтая загадка так у галаву ўлезла? Цвіком сядзіць. Шэпча… Не гаворачы… Яна, ваўчыца, шэпча… Яна? А хіба вецер не шэпча не гаворачы? Ветрык. Калі лісцямі ціхенька шалясціць. Шэпча, нібы нешта бае, расказвае. Шэпча… Вецер, ветрык, узніміся, сыпні пяском, як з прыгаршчы, у гэтыя вочы, якія працінаюць, прымушаюць лекацець, сілу адбіраюць.

Не, не адбяруць. Ён не паддасца страху. Няхай працінаюць.

І здалося Янку, што нехта нябачны прашаптаў на самае вуха: «Янка, не паддавайся. У тваіх руках зброя. За тваёю спінаю Мацей і Алеся. Табе Радзіму бараніць».

Хто прашаптаў? Можа, ветрык? Можа. Прашаптаў, прабег, высушыў кроплі поту, якія па вейках сцяклі на вочы, засцілаючы свет.

Янка шырока расставіў ногі, узняў басалык.

Ваўчыца, ашчэрыўшыся, скокнула. Паветра разрэзала грузіла, замацаванае на канцы…

Ногі ў Янкі падкасіліся. І ён, як здалося яму, доўга-доўга садзіўся на зямлю. «Табе Радзіму бараніць», — прашаптаў на вуха той самы голас.

А што шэпча не гаворачы?

У багне

Янка адчуў, як Мацей крануў яго за плячо.

— Братка! Уставай.

— Уставай, Яначка, — прысела на кукішкі Алеся.

Яму зусім не хацелася ўставаць. Ціха-ціха вакол. Нібы ў закалыханым княстве. Здаецца, ляжаў бы і ляжаў.

— Братка! Ты ваўчыцу забіў. Глянь!

Янка ўзняў галаву. Ваўчыца, выцягнуўшыся, ляжала побач. Руку працягні — дакранешся. Вочы шкляныя, жоўтыя клыкі ашчэрыла, быццам смяецца.

— Братка! Ты яе забіў. У самую галаву пацэліў. Як і я гусаку.

— Яначка, цябе ўсе стануць паважаць. Нават васілевіцкія, — захаплялася Алеся.

Здавалася б, радуйся. Не. Пуста на душы. Ні рукою, ні нагою не хочацца варушыць. Здаецца, паварушы — стане балюча. Так балюча, што да пят, бы іголкаю, пратне. Балюча… Вецер, ветрык, прашумі над кронамі, раскажы што-небудзь, ціха-ціха пагавары.

— А што шэпча не гаворачы? — прамовіў уголас.

— Ты пра што? — не зразумела Алеся.

— Твая загадка ўспомнілася. Адгадаў я яе. Вецер шэпча не гаворачы.

Мацей абхапіў яго за плечы.

— Братка, уставай.

Ён прыўзняўся. Паволі. Нібы з цяжарам на плячах. Не забалела, не кальнула. Дзіўна.

— Лоўка ты яе, — пачаў хваліць Мацей. — Нібы я гусака.

— Гусака, гусака… — перадражніла Алеся. — Гусака і дубцом можна забіць.

Мацей нават вухам не павёў.

— Во якая вялізная ваўчыца! Яна ўсіх нас з'ела б. Відаць, праглынула гусака. — Мацей замахнуўся нагою: — У-у, ненажэрная!

Янка спыніў яго.

— Ляжачага не б'юць. Мацей заморгаў вачыма.

— А калі б мы былі ляжачыя? Пашкадавала б?

— Мы людзі.

— Братка, давай яе з сабою забярэм. Няхай падзівяцца ў вёсцы.

Янка ўсміхнуўся. Забярэм… Хіба паднімеш такую?

— Хадзем, — прагаварыла Алеся. — Мне страшна.

Мацей выпрастаў плечы, колам выгнуў грудзі.

— А мне зусім не страшна. Я не баюся.

— Добра таму, у каго страх ззаду, — сказаў Янка.

— У мяне ён заўсёды ззаду, — пахваліўся Мацей.

«Не помніць карова зімы, дачакаўшы лета», — падумаў Янка.

Мо напомніць яму? Не. Няхай пацешыцца.

Янка зірнуў на ваўчыцу. «Бегала б па лесе, калі б ваўчанят не забралі», — мільганула ў галаве. Ці шкадаваў яе? Сам не ведаў. Усё-ткі ваўчанят забралі. Але ж… Але чаму на іх кінулася? Яны ёй нічога благога не зрабілі.

— Хадзем, — прамовіў ён.

Цяжка стаяць. Пуста на душы. І галава нібы пасля мройнага сну.

Янка ішоў, што сонны. Анічога не заўважаў. Вось і ўскраек лесу. Паўз балота цягнецца. Страшнае месца. Дрыгва. Ступіў на груд, парослы асакой, — зямля задрыжэла пад нагамі, і ён па пояс праваліўся ў чорную балотную твань.

Не цямячы, што робіць, памкнуўся наперад, ухапіўся за лазовы куст. Багна не выпускала, павольна, але няўмольна ўцягвала яго, як змяя ўцягвае ў пашчу сваю ахвяру.

«Трымайся, Яначка, не мітусіся», — зноў прашаптаў той жа голас.

Цягне багна, уцягвае. Хітрая, што ваўчыца. Чакае, каб ірвануўся, забыўшыся пра ўсё… Не, не, не…

— Братка-а-а… — кінуўся да яго Мацей.

— Правалішся! Не лезь!

— Братка, не пакідай мяне!..

Стаіць, з нагі на нагу пераступае, быццам у падэшвы пячэ.

— Мацей, не лезь.

— Братка, за куст трымайся.

Багна цягне, уцягвае. Халодная вада падступае да грудзей.

«Тук-тук, тук-тук», — трывожна застукаў жывы камячок. Стукае… Стукае…

— Братка, што нам рабіць?

— У вёску пабяжым! Людзям раскажам! — усклікнула Алеся.

Вядома, у вёску забягуць. Вядома, раскажуць. Але ж…

— Пачакайце…

Янка напружыўся, імкнучыся туды, наверх, дзе зеляніна. Крыху адпусціла багна. Але ж і куст трэснуў. Зусім паціху.

Трымацца. Трэба трымацца. Не варушыцца. Трэсне яшчэ раз — і канец… Трымацца…

— Мацей, стой.

— Я стаю. Стаю…

А сам часта-часта з нагі на нагу пераступае.

— Братка, я табе руку падам.

Праваліцца ж… Удвух загінуць. Багна не пашкадуе. «Руку падам». Падаюць, каб памірыцца ці дапамагчы. А цяпер?.. На пагібель? Чаму так?

— Не, Мацей, не трэба.

— Мы лясіну прынясём, — здагадалася Алеся.

— Прынясіце. Падайце.

Пабеглі. Зноў халодная вада падступае да грудзей. Побач лясны ўскраек, а як доўга бягуць!

Янка на імгненне заплюшчыў вочы. Ажыло ў памяці. Бяжыць ён па траве да маці. Яна наставіла рукі, кліча. А трава высокая… Бяжыць, чапляецца. Хутчэй, яшчэ хутчэй… Спатыкнуўся, упаў тварам у траву. Заплакаў горка-горка. Не змог дабегчы. Не змог. Горка на душы…

— Яначка, трымайся, — пачуўся Алесін голас. Ён расплюшчыў вочы. Стаіць Алеся, трымае доўгую лясіну. І Мацей стволік абхапіў. Ці моцна трымаюць? Ці так, як ён за гэты куст?

— Братка, мы пададзім, а ты…

— Блізка не падыходзьце. Падавайце.

Вось ён, тонкі стволік. Кара пачарнела, сям-там аблушчылася. Няўжо збуцвеў? Няма як марудзіць.

Янка ўхапіўся за лясіну. Спярша адною рукою, пасля — другою. Цяпер ні за што пальцы не расшчэміць.

— Цягніце! — выдыхнуў.

— Цягнем, Яначка.

— Цягнем, братка.

Уперліся нагамі, цягнуць. Не адпускае багна. Быццам балотны чорт за ногі яго трымае. А што, калі сапраўды? Трымае, рагаты, пацяшаецца. Пацяшаецца…

Янка рвануўся, і багна, хлюпнуўшы, што бот, у які набралася вады, сыцілася за ім. Ён, павярнуўшыся, патрос кулаком.

— У-у, пракляты!

— На каго ты так? — здзівіўся Мацей.

Ён прамаўчаў, не прызнаўся. Ён стаяў на зямлі. На цвёрдай зямлі. Зямля… Зямля-матуля. Яна, ён добра гэта адчуваў, зусім не пяклася.

Цётка з барадой і сон-трава

Непадалёку была крынічка. Схаваўшыся за кусты, Янка памыўся. Нават штаны і кашулю памыў, выкруціў. Мокрыя? Ну і што? Летам і на сабе высахнуць. Не першына.

Ён думаў, што Алеся і Мацей, як звычайна, пачнуць охаць, ахаць, успамінаючы нядаўняе. Але ж не. Здалёку пачуў, што спрачаюцца. Алесін голас першы данёсся:

— Свіння!

Пасля Мацей крыкнуў:

— Сабака!

Чаму яны так? Няўжо адно аднаго абзываюць? Яшчэ гэтага не хапала. Хацеў насварыцца на іх, ды Мацей апярэдзіў, насустрач кінуўся.

— Братка, кажу ёй, што сабака. Алеся тупнула нагою.

— Свіння!

— Быццам я не ведаю, — прамармытаў Мацей.

— Я яму загадку загадала, — затрашчала Алеся. — А што стогне без немачы? Кажу, што свіння, а ён даказвае, што сабака.

— Сабака, — прагаварыў Мацей. — Я адгадаў. «Знайшлі з-за чаго спрачацца», — падумалася Янку.

— Канешне, свіння, — прамовіў ён і, павярнуўшыся, шпарка пакрочыў. Алеся і Мацей — подбегам за ім.

Мацей дагнаў яго.

— Ты моцна спалохаўся?

Не хочацца ўспамінаць. Навошта пытаецца? І так лезе ў галаву. Проста млосна становіцца…

— Алеся, яшчэ загадку загадай, — папрасіў.

— А што саладзей мёду? — запытала Алеся.

— Сон, — хуценька адказаў Мацей.

— Адгадаў,— усклікнула Алеся. Мацей усміхнуўся.

— Мяне хлебам не кармі, а дай паспаць. Мне і цяпер хочацца спаць. — Мацей, раскрыўшы рот, гучна пазяхнуў: — О-о-о!..

— Глядзі, каб муха не ўляцела, — засмяялася Алеся.

— Мацею за сном і адпачыць няма калі,— пачаў Янка ды раптам змоўк.

Узбоч, непадалёку, пад разлапістай елкай, гарэла цяпельца, а каля яго сядзела цётка з барадой і ела гусака: прагна, раз-пораз аблізваючы пальцы. Янку нават здалося: косці хрумсцяць на зубах.

Нейкае імгненне яны глядзелі на яе, а яна на іх. Затым ускочыла, заверашчала:

— А-а-а…

Янка сарваўся з месца і кінуўся на злом галавы. Нёсся, не выбіраючы дарогі. Шчасце, што зноў у багну не трапіў.

Стаў толькі каля хаты. Знячэўку хацеў у хату ўскочыць, ды што маланкай працяла: «Малыя дзе?» Азірнуўся — Алеся падбягае. Засаплася, бедная. А дзе ж Мацей?

— Алеся, Мацея не бачыла? Алеся падбегла да яго.

— Я… я… Я нічога не бачыла. Я так уцякала. Уцякала…

Выходзіць, не бачыла. Анічога не бачыла. Як і ён. Пакінуў брата. А ў руках жа басалык — сапраўдная зброя. Ад ваўчыцы не ўцякаў, а тут… Чаму? Апарыўшыся на малацэ — і на ваду студзіш?

— Яначка, Мацей прыбяжыць, — прагаварыла Алеся.

Няўжо Мацей адстаў ад Алесі? Але ж хутчэй за яе бегае… Сапраўдная зброя ў руках… Ад ваўчыцы не ўцякаў…

— Яначка, можа, Мацей у хаце сядзіць?

У хаце… У хаце… Трэба праверыць. Магчыма, сядзіць, іх чакае. Магчыма, апярэдзіў. А цяпер баіцца нос высунуць… Дажыліся. І ў сваёй хаце не вольна.

Янка адчыніў дзверы. Няма Мацея ў хаце. А калі на гарышчы? Са страху і на гарышча можна заляцець.

— Маце-ей!

Не азываецца. Няма і на гарышчы. Недзе там, у лесе. Што з ім? Пакінуў… Малодшага брата… А яшчэ ў Яся зброю прасіў. Думаў перамагчы цётку з барадой.

Ён сеў каля падмурка, апусціў галаву. Басалык пёк далоні. Што, калі Мацей у балота праваліўся? Янка прыгадаў, як падступае да грудзей халодная вада…

— Янка, а мо Мацея цётка з барадой схапіла? — заплакала Алеся.

Янка ўскочыў.

— У лес пайду. Пашукаю.

— А калі Мацей сам у вёску бяжыць?

— Сустрэну.

— Сустрэнем, — пагадзілася Алеся.

Янка сціснуў у руцэ басалык. І тут каля самай хаты пачулася песня:

Ай, зелена, зелена траўка на мяжы.

Таму ж яна зелена, бо ідуць дажджы.

Ой, молада, молада ў мужа жана,

Таму ж яна молада, што доля міла.

— Ясь! — усклікнула Алеся і — з усіх ног да яго.

Ясь, убачыўшы Алесю, узрадаваўся:

— А-а-а, перапёлачка!

Алеся не дабегла да Яся колькі крокаў, стала.

— Мы… Мы гусака забілі.

Ясь аж прысеў.

— Чыйго гусака?

— Янкавага. Мацей басалыком забіў. З першага разу ў галаву пацэліў. А Янка ваўчыцу забіў. Яна нас дамоў не пускала.

— Бач ты! Хто варон ловіць, а хто работу робіць. Моцна стукнуў?

— Ваўчыца аж перакруцілася.

— Як кілбаса на патэльні? — зарагатаў Ясь.

— Не верыш? — пакрыўдзілася Алеся.

— Веру. Свая сіла кожнаму міла. Усё?

— Не. Яшчэ Янка ў багну праваліўся.

— І ты яго выцягнула?

— З Мацеем.

— Усё?

— Не. Мы гусака знайшлі.

Ясь прытупнуў нагою, бы танцуючы.

— Яго ж Мацей забіў. З першага разу ў галаву пацэліў.

— Забіў. Гусака цётка з барадой ела. Засмажыла і ела.

— Усяго з'ела?

— Мы не бачылі. Мы з усіх ног прыпусціліся. Мацей, мабыць, адстаў. Мацея, мабыць, тая цётка з барадой схапіла.

— Хм, — хмыкнуў Ясь.

«І на гэты раз ён не паверыў,— падумаў Янка. — Ніводнаму слову не верыць. Няхай. Некалі паверыць. Цяпер трэба Мацея знайсці».

Ён збочыў на сцяжынку і — хутчэй, хутчэй.

— Куды ты? — крыкнуў Ясь.

Янка не азваўся. Крыўдна. Чаму не верыць? Мацея трэба ратаваць. Цётка з барадой з рук не выпусціць. Хлеб з'ела… Гусака з'ела…

Ясь дагнаў яго каля мастка.

— Пачакай.

І верабей зло мае. Янка не вытрываў, прарвалася крыўдаю.

— Табе Мацея не шкада. Ён не твой брат. Яго цётка з барадой на цяпельца кіне.

Ясь на ўсю моц гукнуў:

— Маце-ей!

— Тут я, — данеслася з-за кустоў.

Янку падумалася: з-пад зямлі, цётка з барадой, пярэварацень, пад зямлю зацягнула.

— Вылазь, калі тут, — усміхнуўшыся, сказаў Ясь.

У кустах затрашчала, і Мацей вылез, як гаворыцца, жывы і здаровы.

Алеся абняла яго за шыю.

— Мацей! Мацейка! І Янка абхапіў.

— Мацей! Мацей!

Як добра, што ён тут! Як добра, што не пад зямлёю! Як добра, што разам! Шчасце якое! Ясь адпіхнуў дружбакоў.

— Адыдзіцеся, збавіцелі. Дайце мне з ім пагаварыць. Ну, — звярнуўся Ясь да Мацея. — Цябе таксама цётка з барадой даганяла?

— Угу. Я спярша адстаў, бо за корч зачапіўся. Пасля падняўся. Бег, бег… У мяне сэрца калацілася, калацілася… Болей не мог. Забег за кусты і зваліўся. Упаў, ляжу, а вочы заплюшчваюцца, зямля плыве… Мяне сон-трава змарыла.

— Заснуў, адным словам, — сказаў Ясь.

— Сон-трава змарыла.

— І ваўчыцу забілі?

— Янка забіў.

— А ты не?

— Я гусака забіў.

— Забілі і ваўчыцу, і гусака… Прызналіся б, што гусака ліса ўкрала, не дагледзелі.

— Я праўду кажу… Ясь павярнуўся да Янкі.

— Дзе ваша ваўчыца ляжыць?

— Вунь там, — тыцнуў рукою Янка. — Дзе тры яліны стаяць, адна сухая. Паказаць?

— Сам знайду. Шкуру зніму. Хм, — хмыкнуў Ясь. — Шкуру…

— А нам куды?

— Цяпер дамоў. А заўтра… Заўтра ў Слонім еду, вас хачу ўзяць. Гойсаеце па лясах…

— І мяне возьмеш? — усклікнула Алеся.

— І цябе. Толькі дома пакуль нічога не кажыце. Сам скажу. Хто язык доўгі мае, таму дрэнна бывае, — прамовіў Ясь і, павярнуўшыся, пачыкільгаў па сцяжынцы.

— Ці пусціць нас татка ў Слонім? — прагаварыў Мацей.

Па дарозе ў Слонім

Усё-ткі пусціў бацька ў Слонім. І што самае дзіўнае? Пра гусака нават не ўспомніў. Праўда, маці крыху пабедавала: «Такога гусака ліса ўкрала!» Бацька на гэта сказаў: «У васілевіцкіх праз дзень прападаюць. Трэба пільнаваць».

— Давай папросім бацьку, каб да Яся пусціў. Відаць, прынёс шкуру. Падзівімся, — сказаў Мацей.

— Не трэба. Заўтра Ясь сам пра ўсё раскажа, — запярэчыў Янка.

— Пра што вы? — запытала маці.

— Проста так, — не прызнаўся Мацей.

— Вы ў горадзе не хадзіце рот раскрыўшы, — папярэдзіў бацька.

— Чаму? — пацікавіўся Мацей.

У бацькі вус прыўзняўся ўгору. Заўсёды так, калі смяшынку стараецца схаваць.

— Аглобля ў рот трапіць.

— Пацяшаешся, — надзьмуўся Мацей.

— Там вазоў не раўня як у нас. І народу многа, — ужо лагодней сказаў бацька.

— Многа — гэта колькі? — запытаў Янка.

Многа, так ён разумеў, калі ўсёй вёскай збяруцца, як нядаўна, калі талакой брод масцілі. Альбо калі на лузе разам косяць. Касцы доўгім-доўгім шнурам ідуць. І ў час жніва многа. Ну, а найбольш на Купалле, калі водзяць карагоды, калі агні па Шчары пускаюць. Аднаго разу бацька яго на Каўпак завёў, тыя агні з вышыні паказаў: «Бачыш, сынок?» — «Бачу», — сказаў ён. «Што бачыш?» — запытаў бацька. «Агні па Шчары плывуць. Ад вёскі да вёскі», — адказаў. «Што ні агеньчык, то чалавек. Глядзі, сынок. Адзін каля аднаго агеньчыкі. Так і ў бой ідзём, локаць у локаць. У гэтым наша сіла», — сказаў бацька.

Янка чакаў, што і цяпер бацька нешта падобнае скажа. А ён толькі прамовіў:

— Пабачыце. Пацярпіце трошкі.

Гэта для яго трошкі. А для іх вечар надоўга расцягнуўся. А ноч… Ноччу Янка раз-пораз усхопліваўся. Усё здавалася, што світае. Нарэшце бацька не сцярпеў: «Спі, бо заўтра не дабуджуся».

— Яначка, уставай, — завуркатаў зранку бацька ў самае вуха. — У Слонім паедзеш?

Ускочыў Янка і ў сенцы. Выглянуў на двор. Няма Яся. Засмуціўся: «Адзін паехаў. Абмануў».

— Чаго нос павесіў? — заўважыў бацька.

— Не трэба абяцаць, — у адчаі прагаварыў Янка.

— Не ўсё адразу робіцца. Хутка прыедзе ваш Ясь.

У Янкі быццам месяц над галавою заззяў.

— Паедзем?

— Збірайся. Прытарахціць.

Нарэшце дачакаліся Яську. Як сказаў бацька, прытарахцеў Ясь. Ён сядзеў на возе, нагружаным мяшкамі з жытам. Поруч — Алеся.

Бацька яшчэ ўчора сказаў Янку, што Ясь павязе князю жыта. Не першы раз мужчыны вазілі ў горад. Што ж, аброк. Калі жытам, пшаніцай, аўсом, сенам, то чамусьці называюць «дзяклом». Калі даюць подаці мясам і яйкамі, то — «мезлевам». Будуюць масты, дарогі, крэпасці, адбываюць падводную павіннасць. Ведаў пра гэта Янка, але сёння — не, не — прабягала ў галаве: «Аброк вязуць, а ў вёсцы голад. Чаму?»

— Сядайце, — запрасіў Ясь.

Янка і Мацей залезлі на воз, уселіся. Ясь гукнуў:

— Но-о!

— Ясь, чаму жыта князю вязеш? Хіба ў нас яно лішняе? — не стрываў Янка.

— Хочаш не хочаш, а князева аддай.

Кажа, што князева. Чаму князева? Хіба князь сеяў, жаў, малаціў?

— Ясь, і князю не хапае хлеба?

Горкая ўсмешка прабегла па Ясевых вуснах.

— У князя сталы ад ядзення-піцення ломяцца.

Сталы ад ядзення-піцення ломяцца, а апошняе забірае. Мабыць, не ведае, што ў іхняй вёсцы голад.

— Расказаў бы князю, як нам жывецца.

— Стане ён цябе слухаць. Шукай праўду ў людзей, — прамовіў Ясь.

Выходзіць, не стане. Аддавай — і ўсё. Здаецца, свой, а нейкі нялюдскі.

— Чаму ты ідзеш у яго войска? Чаму служыш яму? Ён жа слухаць нас не хоча.

— Я не яму служу. Я сваю зямлю ад ворагаў абараняю. — Ясь узняў пугу, махнуў.— Бачыш, якая яна, зямля наша? Хіба можна яе каму-небудзь аддаць?

Янку стала так сорамна, што хоць з воза злазь ды дамоў уцякай. Праўду сказаў Ясь. Зямлю ён абараняе. Не абараняў бы — крыжакі гаспадарамі па гэтай дарозе раскатвалі б. І каля крыніцы яны сядзелі б, нікога не падпусцілі да яе, і на Шчары рыбу лавілі б.

Ясь азірнуўся.

— Не сумуйце, хлопчыкі і дзяўчынка. Давайце лепш песню заспяваем. Га?

— Ты пачні, а мы падцягнем, — прапанавала Алеся.

Ясь пачаў спяваць:

А ў нашага суседа

Учора была бяседа:

Свіння ў дуду іграла,

А курыца скакала.

Мацей і Алеся падхапілі:

А пятух прыпяваў

І ножкай прыбіваў.

— А ты, Янка, усё хмурышся, — прагаварыў Ясь, калі скончылі спяваць.

— Я думаю, — прызнаўся Янка.

— Пра што ж ты думаеш?

— Нядаўна ты казаў, што нашу зямлю трэба абараняць. Я яе буду абараняць. І Мацей будзе. Так, Мацей?

— Калі вырасту, то самага галоўнага крыжака на дзіду начаплю, — пахваліўся Мацей.

— Смелыя вы, — прамовіў Ясь. — Янка, і ты гэта мне хацеў сказаць?

— Не. Мне хочацца ведаць, чаму тут зямля, як яна з'явілася. І ты не ведаеш?

— Што па вадзе плыве — не пераняць, што людзі гавораць — усё не пераслухаць. Вось што чуў ад людзей. Быў час, калі вакол, куды ні глянь, стаяла вада. А цемра была такая, што хоць вока выкалі. Ні месяца, ні зорак на небе.

— Ой, страхоцце, — не стрывала Алеся.

— Страхоцце, — пагадзіўся з ёю Ясь. — Святло дае радасць. Святло дае жыццё. А тады ва ўсім свеце плавала адна-адзіная качка. Прыйшла ёй пара знесці яйка.

— У яе ж не было гнязда! — усклікнуў Мацей.

— Будзь спярша выслухачом, а потым павядачом, — папракнуў Ясь. — Прыляцела качка да Багіні воднай стыхіі дый кажа: «Не знайду месцейка, каб знесці яечка, каб птушанятка выседзець». Зжалілася Багіня воднай стыхіі, узняла рукі, і ў яе цёплыя далоні качка паклала яйка. А неўзабаве так сталася, што ўзляцела качка, каб рыбай пажывіцца. Ні стуль ні ссюль каршун. Наляцеў, што чорная хмара, выхапіў яйка і панёс. Застагнала-закрычала качка. Узлавалася Багіня воднай стыхіі, сына-ветра паклікала, дала лук, стралу-маланку і загадала: «Забі каршуна». Сын-вецер напяў цеціву лука, пусціў стралу-маланку, працяў каршуна. Упала яйка з вышыні на грэбень хвалі і разбілася на дзве роўныя палавінкі. З адной палавінкі, з верхняй, утварылася неба і ўсё, што на ім: месяц, зоркі, хмары. А з другой, з ніжняй, цвердзь зямная. На ёй горы, лясы, пералескі, розная жыўнасць лясная, балотная і вадзяная. У нізінах рэкі, азёры.

— А з жаўтка? — запытала Алеся.

— З жаўтка — сонца.

— Мне спярша падумалася, што Багіня — гэта русалка, — прамовіла Алеся.

— Чаму? — пацікавіўся Ясь.

— Думалася, што гэткая ж. А яна добрая. Яна для качкі была як матуля.

— Шкадавала яе, — пагадзіўся Мацей. — А каршун сапраўдны крыжак. Наляцеў і панёс.

— Далёка не занёс, — сказаў Янка. — Так яму і трэба.

— Вось каб мне стралу-маланку! — усклікнуў Мацей.

— Навошта? — спытаў Ясь.

— Каб без промаху ў крыжакоў страляць.

— Вучыся — будзе і твая страла маланкай. Яны ўязджалі ў Васілевічы. Вёска як вёска.

На іхнюю падобная. Невялічкія хаткі, ліпы, бярозы пры хатках.

— Гляньце! Вунь Антон і Макар! — усклікнула Алеся так, нібы тых, даўно вымерлых мамантаў убачыла.

Антон і Макар стаялі на вуліцы. Відаць, толькі-толькі выскачылі з хаты. І яны глядзелі на ўсе вочы, нібы мамантаў убачылі.

Мацей прыўзняўся:

— У Слонім едзем! У Слонім!

— Мацейка, злезь! Вушы надзяру, — крыкнуў Антон.

Мацей не разгубіўся.

— Пашукай дурняў у іншым месцы. Бачыць сава сонца? Так і ты.

— Вырас з ляжачага сабаку, — галёкнуў Макар.

— Разумная галава, ды на дурной шыі,— агрызнуўся Янка.

— Зловім і крапівы ў порткі напхаем! — крыкнуў Антон.

Ясь махнуў пугай.

— Но! Но!

Конь трушком, трушком.

— Чаго вы, нібы сабакі? — паўшчуваў Ясь. — Некалі разам на крыжакоў пойдзеце.

— З імі не пайду, — буркнуў Мацей.

І Янку не верылася, што разам з васілевіцкімі пойдзе ў бой, локаць у локаць. Як можна разам, калі, сустрэўшыся, абавязкова пасварацца ці паб'юцца?

— Пойдзеце, — сказаў Ясь. — Некалі і я, як і вы, меркаваў.

— А ты з ваўчыцы шкуру садраў? — успомніў раптам Янка.

— Ясь, ты шкуру сабе забірай. Нам яна не патрэбна, — падаў голас Мацей.

— Ваша шкура па лесе бегае, — нечакана сказаў Ясь.

Янка вытрашчыў вочы.

— Як бегае?

— Там, каля трох ялін, не было ніякай ваўчыцы. Хутчэй іголку ў стозе знайшоў бы.

— Ясь, я ж яе…

— Забіў? — усміхнуўся Ясь.

— Можа, ваўчыцу цётка з барадой украла? — прашаптаў Мацей.

— За ногі павалакла, — засмяяўся Ясь і зацягнуў:

Сонца грэе, вецер вее,

Жыта палавее.

Маладая дзяўчыначка

Работы не ўмее.

Васілевічы засталіся далёка ззаду. Паабапал стаяў лес, як здавалася, чужы тут, няўтульны. Янка, Алеся і Мацей сядзелі сцішыўшыся. А Ясь цешыўся, спяваў:

Вот рабіці — не прыбіці,

Жыта — не зажаці,

Як зайграюць музыканты,

Не можа стаяці…

Дарога вяла ў Слонім. У горад, у якім ні Янка, ні Мацей, ні Алеся яшчэ ні разу не былі.

Слонім

Слонім… Колы заскакалі па тонкіх бярвеннях, па плахах, якімі слонімцы вымасцілі вуліцу. Паабапал вуліцы стаяць хаты, рубленыя з дрэва «ў абло». Стрэхі саламяныя, вокны, як і ў іхняй вёсцы, маленькія. На вялікіх падворках, за хатамі — свірны, клуні, пуні. Высока ўгору, нібы драўляныя рукі, цягнуцца асверы студняў. Каля кожнай хаты дагледжаны агарод.

— Стрэхі, як і ў нас, саламяныя, — здзівіўся Мацей.

— А вунь драўляная, — усклікнула Алеся.

— Гэта цясовы дах, — сказаў Ясь і пачаў тлумачыць: — У хатах пад цясовымі дахамі жывуць багатыры-гандляры…

«Што ж гэта? Горад адзін, а жывуць па-рознаму, — думаў Янка. — Яны, відаць, адзін з адным не падзеляцца. Не. У вёсцы лепей. У вёсцы ў бядзе не пакінуць».

— Ясь, дзе князь жыве? — пацікавілася Алеся.

— Хутка ўбачыце.

— А як зваць князя?

— Манівід.

Янка ўсміхнуўся. Дзіўнае імя. І чаму такое сабе абраў? Напэўна, каб ад іншых адрознівацца, як і багатыры-гандляры. Нездарма хаты пад дранковымі дахамі.

Янка глядзеў на ўсе вочы. Па вуліцы адзін за адным цягнуліся вазы, спяшаліся коннікі.

А ў вёсцы ў будні дзень на вуліцы пуста. Толькі куры каля прызбаў грэюцца. Хто ў полі, хто на балоце, хто ў лесе. А тут так людна! Няўжо людзі ў горадзе без работы?

— У горадзе па-свойму работа ідзе, — сказаў Ясь. — Вось мы едзем, жыта князю вязём. Хіба гэта не работа?

За вуліцай, за хатамі, цякла, выгіналася Шчара. Янка заўважыў на беразе перавернутыя, чорныя ад смалы чаўны, рыбацкія сеткі, расцягнутыя на шастах, убітых у зямлю.

«Тут і рыбакі жывуць, — здагадаўся Янка. — Пэўна, ноччу рыбу лавілі. Вунь сеткі сушацца. Нялёгкая іхняя работа. А думалася, што ў горадзе ўсе адпачываюць».

Так, трэба прыглядвацца. Трэба. Вунь нейкі чалавек у вадзе стаіць, да каленяў падкасаўся, штосьці палошча.

— Ясь, вунь той чалавек, што каля чоўна, палатно палошча?

— Гэта гарбар.

Гарбар… Новае слова. Аніразу такога не чуў. Вось і Алеся засмяялася:

— Гарбар — гэта той, у якога горб?

— Гарбар вырабляе скуры, а з вырабленых скур шыюць боты, чаравікі. Гарбар можа скуры так вырабіць, што белымі-белымі становяцца. Іх прадае гандляр-беласкурнік.

— Хто такі беласкурнік? — не зразумела Алеся.

— Гандляр адбеленымі скурамі. А той чалавек гарбар. Сырыя, яшчэ не вырабленыя скуры ён у рацэ вымочвае. Ад такой работы сапраўды можа горб вырасці,— нявесела закончыў Ясь.

Цяпер Янка крыху зразумеў, якая яна, гарадская работа. Рыбакі ловяць рыбу, гарбары вырабляюць скуры, са скураў шаўцы шыюць боты, чаравікі, а гандляры прадаюць. У кожнага свая работа. А ў вёсцы чалавек усё ўмее рабіць: і касіць, і араць, і сеяць. Не. Горад зусім на вёску непадобны.

— Козы і каровы на выгане! — усклікнула Алеся.

Сапраўды, ходзяць па выгане. Побач стаіць пастух з доўгім бізуном у руках. Выходзіць, і пастухі ёсць у горадзе. Незвычайны гэты горад.

Чым болей Янка глядзеў, углядваўся, тым болей разумеў. І нешта цёплае нараджалася ў душы. Любоў? Замілаванасць? Не. Ён любіў сваю вёску. Любіў, што матулю. Дык што ж нараджалася ў душы? Відаць, павага. Ён паважаў горад так, як паважаюць старэйшага.

— Тую будыніну бачыце? — тыцнуў рукою Ясь, паказваючы на высокі будынак, які стаяў на беразе.

— Што гэта? Княскі палац? — усклікнуў Мацей.

Ясь аж прысеў, смеючыся.

— Ха-ха-ха… Палац… Княскі… Ха-ха-ха…

— Не смейся, а скажы. Смяяцца і я ўмею, — пакрыўдзіўся Мацей.

— Гэта вясняк. Так называецца млын, які працуе толькі вясной, калі прыбывае вада.

Яшчэ адно слова Янка запомніў. Вясняк… Прыгожа гучыць. Відаць, не ў адну столку трэба розуму мець, каб так прыдумаць.

— А там вунь хто ідзе? Гандляр-багатыр? — перапыніў разважанні Мацей.

Янка глянуў уперад. Насустрач сунуўся тоўсты мужчына. На нагах чырвоныя боты, на галаве лісіная шапка з зялёным верхам. Стракаты, нібы певень.

— Адгадаў,— сказаў Ясь. — Стань свінаватым, то будзеш багатым.

Янка глядзеў і дзівіўся. Вось які ён, гандляр-багатыр! Напэўна, някепска яму жывецца. Напэўна, штодзень есць хлеб. Нездарма ўвесь нібы цестам аблеплены. Але ж на каня яму цяжка ўзлезці.

Абагнаўшы воз, праскакалі некалькі вояў. Гарачыя коні, што лебедзі, выгнулі шыі. Коннікі ў сёдлах сядзяць, бы ўлітыя. Па баках не азіраюцца.

— Княскія дружыннікі,— шапнуў Ясь.

— Вунь каля хаты смалу вараць! — нечакана крыкнуў Мацей.

Янка глянуў убок. На шырокім падворку хлопец-падлетак, стараючыся, мяхамі з казінай скуры раздзімаў агонь. Каля яго — высокі шыракаплечы мужчына. У руках ён трымаў вялізны молат.

— Гэта ж каваль! — скумекаў ён.

— Але, — пагадзіўся Ясь. — Яму, няйнакш, сын-падлетак дапамагае. Накуюць і сярпоў, і сякер, і наканечнікаў для дзідаў.

— Жалезных? — запытала Алеся.

— Вядома, не касцяных, — прамовіў Мацей.

— Я ў цябе не пытаюся, — пакрыўдзілася Алеся.

— Цішэй, — сказаў Ясь. — Канешне, жалезных.

— Дзе яны бяруць жалеза? — зноў запытала Алеся.

— У некаторых нашых вёсках ёсць кавалі, якія выплаўляюць яго з руды. Пасля прывозяць у горад.

Янка слухаў і ўсё болей дзівіўся. Да гэтага думалася: зямля можа даваць жыта, рэпу, грэчку… А выходзіць, што і руду хавае, з якой жалеза выплаўляюць. Зямля, зямліца, зямелька… Нездарма так ласкава называюць.

— Наша зямля за самага багатага гандляра багацейшая, — сказаў ён услых тое, пра што падумалася.

— Багацейшая, — сказаў Ясь. — Усё ў нас ёсць. Трэба берагчы.

Янка задумаўся. Ад каго берагчы? Мабыць, ад крыжакоў. Так, ад іх. Зразумела, чаму ўсё нападаюць. Наша багатая зямля іх да сябе вабіць. Сваю пакідаюць. Няўжо іхняя бяднейшая? Няўжо на іхняй не родзяць ні жыта, ні грэчка? Няўжо там руды няма?

Хацеў запытацца пра гэта ў Яся, ды Алеся апярэдзіла:

— Ясь, а ты быў у той вёсцы, дзе з балотнай руды жалеза выплаўляюць?

— Быў.

— Як яна называецца?

— Рудаўка.

— Далёка ад Слоніма?

— За паўдня даехаў бы.

— Далёка, — прамовіла Алеся. — Ад нашай да Слоніма бліжэй.

Яшчэ адно слова запомніў Янка. Рудаўка… Ці не таму так назвалі, што балотная руда там? Відаць, таму. Іхняя вёска Парэчча, бо каля рэчкі стаіць, бо парэчак многа. А тая Рудаўка… Рудаўка… Руда… Выплаўляюць людзі жалеза, у горад вязуць. Каб было чым касіць, чым жаць, чым ад ворага абараніцца.

— Да княскага замка пад'язджаем, — папярэдзіў Ясь. — Да замчышча.

— Вось які ён, дзядзінец! — з захапленнем прамовіў Ясь.

— Што такое дзядзінец? — запытала Алеся.

— Умацаваны цэнтр горада. Гэтае замчышча і ёсць дзядзінец. Уся астатняя частка горада — пасад. Там рамеснікі і гандляры жывуць. Як думаеце: проста ворагу дзядзінец захапіць?

— Не праб'юцца, — сказаў Мацей.

«Не проста захапіць, — падумаў Янка. — Шмат зямлі людзі перавярнулі, каб равы выкапаць. Умацаваўся князь. Зразумела, чаму так часта людзей і з падводамі, і без падвод выклікае».

— Які прыгожы замак у князя! — усклікнула Алеся.

Нічога не скажаш. Прыгожы. Чырвонымі, жоўтымі, зялёнымі колерамі ззяе. Такога цуда Янка не бачыў.

— А што гэта? Чаму так ззяе? — дзіваваўся Янка.

— Рознакаляровае шкло ў вокны ўстаўлена, — растлумачыў Ясь.

А што гэта такое — шкло? Як цяжка зразумець гэты горад! Гэта ж цэлы свет. Новы, нязведаны. Як адкрыць яго? Трэба спытацца ў Яся, ён усё ведае.

— Ясь, не разумею я… Ясь пачухаў патыліцу.

— Так я і да князя сёння не траплю. Што ў нашых вокнах устаўлена?

— Бычыныя пузыры.

— А ў княскім замку ў вокнах шкло.

— Шкло — гэта такія бычыныя пузыры?

— Не. Шкло ёсць шкло. Яно бывае не толькі чырвонае, жоўтае ці зялёнае, але і празрыстае. Такое, як лёд. Праўда, больш празрыстае.

— Як лёд? Яго можна разбіць?

— Калі добра трэснеш, то разаб'еш.

— Чаму ж яно не растае? — падаў голас Мацей.

— Яно шкло, а не лёд, — сказаў Ясь.

«Каб хоць кончыкам пальца дакрануцца да гэтага шкла! — падумаў Янка. — Каб адчуць, якое яно: ці такое ж халоднае, як лёд? Бываюць жа дзівосы на свеце. Лёд, а і летам не растае. Шклом становіцца».

У замчышчы сям-там мільгалі людзі, часцей узброеныя. А вось каля замчышча іх што ў мурашніку.

— Ясь, чаму каля замчышча так многа людзей? У Янкі, як заўсёды, мноства «чаму?» і ў галаве, і на языку.

— Чаму? — перапытаў Ясь. — Тут торг. Тут шмат чаго купляюць, шмат чаго прадаюць. Дайшло?

Янка ўжо глядзеў на мост, перакінуты праз роў. Там стаяў вой, узброены дзідай.

— Чаго стаў? Праязджай! — крыкнуў ён Ясю.

— Злезьце з воза, — папрасіў Ясь. — Брамнік не пусціць вас у замчышча.

— Брамнік — гэта той вой?

— Ён. Вартаўнік пры варотах.

— Чаму не пусціць? — пацікавіўся Мацей.

— Калі ў кепскім кажусе, не садзіся на куце, — прамовіў Ясь.

Янка, Мацей і Алеся саскочылі з воза.

— Тут пачакайце мяне, — сказаў Ясь. — Ды не бойцеся.

— Мыш капы не баіцца, — запэўніў Мацей.

— Но! — крыкнуў Ясь.

Конь зацокаў капытамі па мосце. Янку здавалася, што капыты не цокаюць, а выбіваюць у такт: «Чаму? Чаму?»

Чаравічкі для Паўлінкі

Усё-ткі страшнавата без Яся. Вакол незнаёмыя людзі. Здаецца, усе толькі на іх і пазіраюць.

— Вы з Парэчча прыехалі? — запытаў вой-брамнік.

У Янкі аж дыханне перахапіла. Як жа! Сам княскі вой у іх пытаецца.

— З Парэчча, — ледзь вымавіў ён.

— Як цябе зваць?

— Янка.

— Дзядзечка, а як вас зваць? — пацікавілася Алеся.

Брамнік у рогат:

— Ха-ха-ха… ха-ха-ха…

Смяецца, нібы яго хто за пяты казыча.

— Хіба я што смешнае сказала? — здзівілася Алеся.

Вой у адказ:

— Скажы адной бабцы, а яна ўсёй грамадцы. — Пасля, азірнуўшыся, запытаў: — Голад у вас?

— Галадаем, — сказаў Янка.

— Бяда, — уздыхнуў брамнік. — Мінулы год усё папаліла.

Янка хацеў сказаць, што сёлета важкі колас зернем наліваецца, ды Алеся папрасіла:

— Дзядзечка, пусціце нас у замчышча.

— Князь не дазваляе.

«Баіцца брамнік князя», — здагадаўся Янка.

— Давайце адыдземся, — звярнуўся ён да Алесі і Мацея.

Навошта чалавеку назаляць? Служба, як вядома, не свой брат.

Яны адышліся ўбок. І тут з натоўпу выскачыў хлопец, напэўна, яго, Янкаў, адналетак. Сам рыжы, босыя ногі чорныя, што зямля. Пра такія кажуць: укарэлі ад гразі.

Стаў насупроць і, цэдзячы праз зубы, праказаў:

— Чаго ў наш горад прыехалі?

Канешне, Янка прамаўчаў. Разумеў, што рыжы задзіраецца. А Мацея быццам хто за язык пацягнуў.

— Ногі памыў бы.

Янка скоса зірнуў на яго. Певень. Ды яшчэ які. Нават не разумее, што не на сваім сметніку.

— Паўтары, — з пагрозаю прамовіў хлопец.

— Ногі памыў бы, — прамармытаў Мацей. Янка ледзь стрымаўся. Карцела кухталя даць.

Лезе на ражон. Гарадскі, відаць, не адзін. Відаць, сябрукі побач.

— Паўтары, — стаў наступаць на Мацея. Мацей зніякавеў.

— Ногі… п-памыў бы. Гарадскі прыжмурыўся.

— Давай пакачаемся.

Янка азірнуўся. Дзе ж Ясь? Чаму не едзе? Няма як чакаць. Зараз рыжы Мацея так бразне на зямлю, што ўсе костачкі затрашчаць. На галаву вышэйшы.

Ён ступіў наперад.

— Са мною пакачайся.

Гарадскі кіўнуў галавою, паказваючы на Мацея.

— Спярша з ім, а пасля з табою. Тады Янка, як і Мацей, сказаў:

— Ногі памыў бы.

Гарадскі кінуўся на яго, імкнучыся схапіць за галаву, сагнуць, прыціснуць да сябе, каб дыханне перахапіла. Янка крутнуў галавою, абхапіў рыжага за плечы, з усёй сілы тузануў. На імгненне рыжы расшчаміў пальцы. Гэтага імгнення Янку хапіла. Падставіўшы ножку, ён штурхнуў хлопца. Той, не стрымаўшыся, паваліўся на спіну. Янка ўзваліўся на яго, прыціскаючы да зямлі.

— Здаешся?

Рыжы круціўся, што чарвяк.

— Не.

— Здаешся?

— Уставай. Хопіць качацца.

Янка адчуў, як хтосьці схапіў яго за кашулю, прыўзняў. Глянуў — Ясь.

— Пусці-і…

Ясь адпусціў яго.

— Не паспелі ў горад прыехаць — і ў бойку? Гарадскі ўскочыў на ногі, крыкнуў, адышоўшыся:

— Невядома, чыя ўзяла б.

— Не паспелі ў горад прыехаць — і ў бойку? — паўтарыў Ясь.

— Ён першы да нас палез, — стаў апраўдвацца Мацей.

— А твае парэцкія смелыя хлопцы, — гукнуў брамнік.

— Сам ведаеш. У Парэччы здавён сапраўдныя воі вырасталі,— з гонарам сказаў Ясь.

— Ясь, а конь дзе? Мо ўкралі? — пацікавілася Алеся.

— Стаіць, сена хрумстае, — засмяяўся Ясь. — Ну, воі-разбойнічкі, на торг хадзем.

На торгу людзей, што няма куды яблыку ўпасці. Гудзе натоўп адным голасам. Хтосьці за рукаў цягне, нешта паказвае, кудысьці запрашае. І чаго толькі няма! Проста вочы разбягаюцца. Вісяць цэлыя свіныя тушы, побач вяленае мяса, нізкі сушанай рыбы. А далей розныя кавальскія вырабы: нажы, сярпы, сякеры, іголкі, галоўкі для стрэлаў і дзідаў, цвікі, мячы, замкі, кальчугі, шчыты, шпількі, жалезныя гузікі, пярсцёнкі, кольчыкі ў вушы, шаломы — жалезныя шапкі. Непадалёку розны посуд з гліны: збаны, міскі, чыгункі, конаўкі.

— Вунь заморскія вырабы, — сказаў Ясь. — З золата і срэбра.

Сапраўды, заморскія. Блішчаць, пераліваюцца срэбныя кубкі, пацеркі з каштоўнымі каменнямі, залатыя пярсцёнкі, срэбныя падносы, бранзалеты. А побач сваё, знаёмае: ткацкія станкі, прасніцы, вілкі для кудзелі. Гандляр, невысокі, увішны, што верацяно, прадае тканіну. Заўважыўшы, што Ясь стаў, закрычаў:

— Добры чалавек, колькі локцяў палатна бярэш? Тады маю, калі ў руках трымаю.

Янка раскрыў рот. «Колькі локцяў…» Нібы на іншай мове гаворыць. Не зразумець.

— Колькі локцяў — гэта што? — запытаў у Яся.

— Гэта дзве пядзі,— адказаў той, — ідзіце за мною, пакажу вам посуд са шкла.

Ён падвёў іх да паліцы, на якой шкляны посуд пераліваўся рознымі колерамі: жоўтым, зеленаватым, чырвоным, сінім…

— Вунь бутлі, збаны, бутэлькі. А там шкляніцы, чаркі, бакалы, кілішкі…

Янка амаль не слухаў яго. Так падмывала дакрануцца да шкла! Няўжо яно халоднае, што лёд? Як дакрануцца? Гандляр стаіць, пазірае. Але ж рукі так свярбяць!..

Ён не стрываў, дакрануўся да тоўстага збана. Дзіўна. Шкло зусім не халоднае, нават цёплае. Ці не ад таго, што нагрэтае сонцам?

Набраўшыся смеласці, пстрыкнуў пальцам, пацэліўшы пазногцем. Шкло, як здалося яму, жаласна зазвінела. «Яно ж плача. Яно нібы жывое», — пранеслася ў галаве.

— Хлопец, разаб'еш, — усклікнуў гандляр.

Янку стала сорамна. Дакрануўся не запытаўшы, а пасля яшчэ і пстрычку даў. Заплакала шкло…

Ён пацягнуў Яся за рукаў.

— Хадзем далей.

«Шкло плача… Шкло тое, што плача, — думаў ён. — Плача, бо баіцца, што разаб'юць. Трэба далікатна з ім».

Яны сталі каля гандляра, які прадаваў чаравічкі і боты з чырвонай, жоўтай і зялёнай скуры, аздобленай прыгожымі ўзорамі.

Янка заўважыў, што Ясь не зводзіць вачэй з гэтага багацця. Ён быццам прыкіпеў.

— Ведаю, што хочаш купіць, — тарганула яго за рукаў Алеся.

— Што? — азваўся Ясь.

— Чаравічкі. Маёй Паўлінцы. Мне Паўлінка сказала. Прызналася.

— Мае чаравічкі носкія, на назе лёгкія. Ваша Паўлінка будзе скакаць, што вавёрачка, — сказаў гандляр.

— Вось як! — прамовіў Ясь. Гандляр падаў чаравічкі.

— Хіба не прыгожыя? Хіба не зграбныя? Яны сапраўды былі прыгожыя: цёмна-ружовыя, расшытыя шарсцянымі зялёнымі ніткамі. Асабліва Янку спадабаўся ўзор-малюнак. У самым цэнтры ён падобны на сэрца, ад яго ідуць завіткі, быццам кудзеркі ў кучаравай дзяўчыны, а ў сярэдзіне малюнка — кругі, крыжы. Ён не стрымаўся, запытаў:

— Хто ж так вышываў?

— Сам, — пахваліўся гандляр. — Сам шыю — сам прадаю.

— Вы не толькі гандляр, але і шавец?

— І шавец, і на дудзе ігрэц. Прыходзіцца і вышываць. Спярша на скуру малюнак наношу. Пасля іголкай вышываю. Можна залатымі ніткамі. А можна, як і тут, шарсцянымі.

— Чаму скура рознага колеру? — запытаў Янка.

— Пра мой сакрэт хочаш праведаць? Папрасіся ў бацькі, каб адпусціў да мяне ў навуку. Усяму навучу.

Янка апусціў вочы. Някепска было б навучыцца. Шмат аддаў бы, каб так умець. Але ж…

— Наш Янка будзе кніжкі чытаць. І сам напіша кніжку, — сказаў Мацей.

— Вялікім чалавекам стане, — прамовіў шавец. — Такому не грэх і свой сакрэт раскрыць. Слухайце, ды, як гаворыцца, на вус матайце. Каб скура пафарбавалася на чырвонае, я яе націраю парашком з абпаленай чырвонай гліны. А каб на чорнае зрабіць, іншы фарбавальнік бяру, з соку вольхі. Не кожны яго здабудзе.

«Як многае ўмеюць людзі! Якія разумныя яны, якія зграбныя ў іх рукі! Калі ж я ўсяму навучуся?» — думаў Янка.

— Прыгожай Паўлінцы трэба прыгожыя чаравічкі,— не спыняўся гандляр. — У гэтых чаравічках Паўлінка ластаўкай праляціць. Бачыце, якія ў іх борцікі-берцы? Адкладныя. Захочаш — апусціш, захочаш — паднімеш.

Ясь дастаў невялічкі дубчык, прыставіў да падэшвы чаравічка.

— Якраз на яе нагу, — прагаварыў.

— Добрым словам мяне ўспомніце, — узрадаваўся шавец. — Гляньце, якія тут раменьчыкі. Спераду завяжаш — нізашто чаравічкі не спадуць.

— Наша Паўлінка і без раменьчыкаў не згубіць, — прамовіла Алеся.

— Канешне, не згубіць! — усклікнуў шавец. — Бярыце. Не будзеце крыўдаваць.

— Бяру, — сказаў Ясь.

Ён заплаціў, прыціснуў чаравічкі да грудзей.

— Няхай носіць Паўлінка на здароўе, — пажадаў на развітанне гандляр-шавец.

Бурштынавыя пацеркі

Праціснуўшыся праз натоўп, яны сталі каля невялікага століка, на якім была незвычайная дошка, падзеленая на роўныя чорна-белыя клеткі. На ёй — нейкія незвычайныя фігуры. За столікам, насупраць адзін аднаго, сядзелі старыя знаёмыя: тоўсты гандляр-багатыр у лісінай шапцы з зялёным верхам і каваль, які працаваў на падворку з сынам-падлеткам. І каваль, і гандляр-багатыр сядзелі моўчкі, толькі зрэдку перастаўлялі незвычайныя фігуры з адной клеткі на другую.

Янка вачэй не спускаў з гэтай дошкі. Чаму каваль і гандляр-багатыр сядзяць насупраць адзін аднаго? Чаму перастаўляюць фігуры? Не стрываў, запытаў у Яся:

— Чаму яны так?

— У шахматы гуляюць, — сказаў Ясь.

— Гэтая незвычайная дошка — шахматы?

— Дошка называецца шахматнай, а шахматы — тыя фігуркі, якія на ёй стаяць. Зразумеў?

— Не разумею, — прызнаўся ён. — Як гэта: гуляюць?

— Бачыш таго барабаншчыка? — кіўнуў галавою Ясь, паказаўшы на шахматную фігуру. — Гэтая фігура называецца пешка.

«Пешка, бо пяшком ходзіць», — падумаў Янка.

— А вунь ладдзя, — сказаў Ясь.

— А як называецца дзядзька, які сядзіць, скрыжаваўшы рукі на грудзях?

І праўда, фігура, мабыць, удвая большая за пешку, нагадвала, як сказаў Янка, дзядзьку. Ён сядзеў на невялікім пастаменце, па-ўсходняму склаўшы ногі і скрыжаваўшы рукі на грудзях. На галаве — шлем. На шлеме заклёпкі ў некалькі радоў. Гэты дзядзька, здавалася, хацеў сказаць: не падступайцеся да мяне.

Ясь ледзь прыкметна ўсміхнуўся.

— Гэта кароль. Самая галоўная шахматная фігура. Як князь.

— Добрая работа, — прамовіў Янка.

— Добрая, — пагадзіўся з ім Ясь. — З косці выразаны.

Янка чуў ад маці, што здавён рабілі на Панямонні фігуркі звяроў, людзей. Крамянёвым разцом выразалі з дрэва, з біўня маманта ў лясных нетрах, у глушы, каб не падгледзелі, каб не зраклі. Пасля вяшчун такую фігурку абкурваў дымам з замоўленых траў, каб увайшоў у яе дух Вялікай жанчыны, якая ахоўвае агнішча, прадаўжае чалавечы род.

«Навошта робяць гэтыя дзіўныя шахматы? — думаў ён. — Чаму каваль і гандляр-багатыр так узіраюцца на іх? Чаму столькі людзей сабралася? Хіба і яны, як і ён, ні разу іх не бачылі?»

— Ясь, ты казаў, што гандляр і каваль у шахматы гуляюць. Як гэта зразумець? — пацікавіўся Янка.

— На адным баку фігуркі белыя, а на другім чорныя. Бачыш?

— Бачу. Чорныя каваль перасоўвае. Гандляр-багатыр — белыя.

— Яны між сабою бой вядуць. Калі чорныя перамогуць, то каваль выйграе, а багатыр прайграе.

— Ваююць?

— Яшчэ як ваююць.

Хацеў Янка запытацца, як гэта выходзіць у іх, ды каваль як крыкне:

— Мат!

Янка аж здрыгануўся. А каваль, падскочыўшы, яшчэ некалькі разоў крыкнуў:

— Мат! Мат! Мат!

Ну нібыта карову выйграў.

Янка зірнуў на гандляра-багатыра. Пачырванеў, паволі-паволі ўстае, крэхча. А каваль яму:

— Лезь пад стол і кукарэкай. Янка здзіўлена глянуў на Яся.

— Чаму ён так?

— Каваль багатыра ў шахматы абыграў, а перад гэтым яны дамовіліся: той, хто прайграе, пад стол залезе і пракукарэкае.

— Лезь пад стол, — паўтарыў каваль.

— Давай яшчэ раз згуляем, — папрасіў гандляр-багатыр.

— Яшчэ пасля будзе. Лезь пад стол. Багатыр азірнуўся, нібы воўк, якога абклалі.

— Дамоў трэба. Дзеці чакаюць. «Выкручваецца, — здагадаўся Янка. — Хітранькі».

— Лезь, — загадаў каваль. — Учора я лазіў. Ты так смяяўся, што ледзь не лопнуў.

Вакол загаманілі:

— Лезь, лезь!..

— Чаго ўпіраешся?

— Не замаўляй зубоў, бо нікому не баляць.

— Спіну не зломіш. Не бойся.

— Кукарэкай.

— Давай. Лезь.

І Янка закрычаў:

— Лезь!

Багатыр зноў азірнуўся, нібы воўк, якога абклалі.

— Людзі-і…

— Лезь, пакуль за шкірку не ўзяў,— з пагрозай прамовіў каваль.

Гандляр заморгаў вочкамі. Здавалася: вось-вось слёзы пырснуць.

— Я табе аксамітныя каралі на золаце дам. Каваль не пагадзіўся.

— Сабе пакінь. Столькі ў цябе праўды, колькі ў рэшаце вады. Лезь!

— Баграніцу не пашкадую, — упрошваў багатыр.

Янка таргануў Яся за рукаў.

— Што такое баграніца?

— Вопратка з каштоўнай тканіны. Яна барвовага колеру. Яе толькі князі носяць.

— Баграніцу? — пачухаў за вухам каваль. — У князі хочаш вывесці? Не. Ты з тых, хто адною рукою дае, а дзвюма адбірае.

Гандляр затрос кулаком.

— Я табе! Я табе-э!

— Лезь, — гукнуў каваль. — Мае лапці лазовыя пераносяць твае боты казловыя.

Багатыр укленчыў.

Што тут сталася! Свіст, крыкі, хоць вушы затыкай. Сагнуўся гандляр-багатыр. А каваль як тупне нагою.

— Кукарэкай!

Багатыр хрыпла пракукарэкаў:

— Ку-ка-рэ-ку…

Каваль у смех, узяўшыся ў бокі:

— Ха-ха-ха…

А вакол яшчэ мацней:

— Га-га-га… гы-гы-гы…

І Ясь смяяўся, і Мацей смяяўся, і Алеся смяялася. І Янка смяяўся, падскокваючы. Аж слёзы з вачэй цяклі. Здавалася, увесь горад зайшоўся ад смеху.

Нарэшце гандляр-багатыр вылез з-пад стала і, апусціўшы галаву, пасунуўся ў натоўп.

— Бач, не даспадобы яму, — сказаў каваль. — Сам жа гулец добры, не аднаго пад стол заганяў.

Людзі, пасмейваючыся, сталі разыходзіцца.

— Цяпер бурштынавыя пацеркі пойдзем купляць, — прамовіў Ясь.

— Паўлінцы? — усклікнула Алеся.

— Паўлінцы, — прызнаўся Ясь.

Гандляр, які прадаваў пацеркі, быў зусім малады. Заўважыў, што Ясь на пацеркі пазірае, прамовіў:

— Які гандляр, такі тавар.

— Які ж у цябе тавар? — запытаў Ясь.

— Бурштын. Бурштын — слёзы Сонца. Ён шчасце дае.

— Чаму бурштын — слёзы Сонца? — пацікавілася Алеся.

Гандляр узяў пацеркі, узняў угару. Засвяціўся бурштын жоўтымі кропелькамі на сонцы.

— Паслухайце, што вам прабаю. У старажытнай Грэцыі жыў Геліёс — бог Сонца. Меў ён тройку цуда-коней. Штораніцы іх запрагаў і ехаў у дарогу — з аднаго канца свету ў другі. Спярша туды, адкуль сонца ўзыходзіць, пасля туды, куды яно заходзіць.

— Цяжка яму прыходзілася, — пашкадавала Геліёса Алеся.

Гандляр кіўнуў галавою.

— Здаралася, ён свайго сына Фаэтона браў з сабою. Аднаго разу папрасіў Фаэтон: «Бацька, дазволь мне сёння самому кіраваць». Сказаў Геліёс сыну: «Будзь асцярожны. Коні, што агонь, а ты малады». Міма вушэй прапусціў гэтыя словы Фаэтон, свіснуў пугай і паляцеў угару. Засвяцілася сонца, зніклі цені ночы. Фаэтон яшчэ хутчэй. Паганяе цуда-коней, не глядзіць, дзе дарога. Ну і збіўся з яе. Перасталі слухацца коні, панеслі немаведама куды. Упаў на зямлю і загінуў Фаэтон.

Гандляр яшчэ вышэй узняў бурштынавыя каралі, як бы імкнучыся да самага сонца дастаць. Туды, дзе калісьці несліся цуда-коні.

— Што было пасля? — паціху запытала Алеся.

— Гараваў Геліёс, — баяў далей гандляр, — але сваё гора моўчкі трываў. А вось ягоныя дочкі Геліяды плакалі так моцна, што сталі ніцымі вербамі, а іх слёзы — кропелькамі бурштыну. Бурштын — слёзы Сонца. Яго найбольш каля мора знаходзяць, бо там слязьмі Сонца часцей плакалі сёстры Геліяды. І ў нашай старонцы можна бурштын знайсці. Любілі нашу старонку і Геліёс, і Фаэтон, і Геліяды. Не раз і не два тут праляталі.

— Куплю, — азваўся Ясь.

Гандляр працягнуў Ясю пацеркі.

— Сказана — звязана. Бяры. Шчасце прынясе.

— Шчасце прынясе, — паўтарыла Алеся.

Цётка з барадой на Купаллі

Паездка ў Слонім для Янкі, Алесі і Мацея была сапраўдным святам. А неўзабаве прыйшло новае свята — Купалле.

Парачанцы сабраліся на беразе Шчары, запалілі вогнішчы.

Блішчаць вогнішчы на беразе, раскладзеныя ўкола, разрываюць цемру ночы. Ад кожнага дворышча — вогнішча. Жанчыны рассцілаюць на траве белыя ручнікі, ставяць пачастунак: хлеб, бліны, мядовы квас.

Можна і песні пець, калі пад'ясі. «Ух, ела баба пух, а дзед мякіну: еш, баба, еш, я цябе не пакіну…»

Усмешкі на тварах. Шчасце на тварах. Няма злосці, няма крыўды. У агні згарэлі. Падыходзяць людзі адзін да аднаго, частуюцца.

А маладым карціць карагод вадзіць. Дачакаліся, закружыліся вакол вогнішча.

Гэту ночку мне не спаці,

Нада жыта ўсяго пільнаваці,

Каб змяя заломаў не ламала,

У жыце карэнне не капала,

У кароў малака не адбірала…

Плыве па рацэ песня, адплывае…

Што яшчэ было ў гэтую дзіўную ноч? Купаліся ў рэчцы, дзяўчаты пускалі па рацэ вяночкі. Кожны вяночак — з запаленай свечкай. Плывуць, мігаюць у цемры… Куды ж занясе вяночак, у якую вёску? Не, не занясе. Хіба дазволяць хлопцы? З берага боўць — і ў ваду. Хутчэй, хутчэй за тым вяночкам, з якога вачэй не спускаў. Не проста вяночак плыве — шчасце плыве, адплывае. Дык як не злавіць яго, жаданае?

І Ясю пашчасціла злавіць той вяночак, які Паўлінка пусціла. Сядзіць Ясь каля вогнішча, няспешна расказвае парачанцам:

— У тую ноч прыснілася аднаму чалавеку, што на пустэльні, пад грушай-дзічкай, куфэрак з золатам закапаны.

Ясь устаў, падкінуў галля ў агонь.

— Што было потым? — не церпіцца Алесі.

— Чуе чалавек, што на вуха яму хтосьці шэпча: «Ідзі. Выкапаеш куфэрак — будзеш да канца сваіх дзён шчаслівы». Чалавек аж спруцянеў, баіцца паварушыцца. А голас зноў: «Ідзі. Шчасце праспіш». Расплюшчыў ён вочы. Ціха вакол. «Памроілася», — сам сабе думае. Павярнуўся на другі бок, а на вуха: «Ідзі. Каму кажу? Да канца сваіх дзён будзеш шчаслівы». — «Што будзе, то будзе», — падумаў той чалавек. Асцярожна, каб жонка не пачула, спусціў ногі. «Пад грушай-дзічкай капай. Не забудзься», — напомніў голас. Выйшаў мужчына з хаты, узяў рыдлёўку і пасунуўся, што цень. Ступіць колькі крокаў, прыпыніцца. Сэрца ў грудзях аж разрываецца. Сяк-так прысунуўся да тае грушы і давай капаць. Капае, капае, далоняй пот з ілба выцірае. Выкапаў яму па пояс, бачыць — куфэрак, кольца на накрыўцы. Ухапіўся рукамі, пацягнуў за кольца. Раптам вецер усхадзіўся. Дождж ні стуль ні ссюль ліўнем лінуў. Грымоты над галавою. Пасля як блісне — усё навокал святлом заліло. Глянуў чалавек — з куфэрка чорт шчэрыцца: «Га-га-га… Прыйшоў?»

— Гэта ён клікаў,— прамовіла Паўлінка.

— Ён, — сказаў Ясь. — Што то быў бы за чорт, каб не спакусіў.

— А што з тым чалавекам сталася? — падала голас Алеся.

— Сам не памятае, як дамоў прыбег. За адну ноч пасівеў.

Наўкол пачулася:

— Чужы кажух нікога не нагрэе.

— Знойдзеныя грошы ў руку не йдуць.

— Век будзе памятаць і дзесятаму закажа.

— Не там шчасце шукаў.

— Шчасце пад мазалямі ляжыць. А Паўлінка сказала:

— Вось каб ён у купальскую ноч перад першым спевам пеўня знайшоў вогненную кветку-папараць, то быў бы шчаслівы і багаты да канца дзён.

— Толькі самыя смелыя яе могуць знайсці,— прамовіў Ясь.

Янка падсунуўся бліжэй. Усё-ткі ёсць кветка-папараць, расцвітае, мігціць агеньчыкам. Ён запытаў у Яся:

— Калі знойдзеш кветку-папараць, то ўсё-ўсё збудзецца, што задумаў?

— Усё-ўсё!

— І чытаць навучышся?

— Думаю, што так.

— А хто ж кніжку дасць?

— Шчасце прыходзіць непрыкметна. Янка штурхнуў у бок Мацея.

— Ідзі за мною.

Яны адышліся ад вогнішча, сталі воддаль.

— Чаго клікаў? — запытаў Мацей.

— Мацейка… Братка… Ты хочаш кветку-папараць знайсці? Хадзем. Давай разам…

— Сонца вось-вось паднімецца.

— Паспеем. Яшчэ не хутка першы певень пракрычыць.

— А цётка з барадой?

— Спіць яна. Гэтаю ноччу не высунецца з балота. Людзі з усіх вёсак павыходзілі.

— Страшна.

— Калі я чытаць навучуся? Калі кнігу ўбачу? Няўжо не разумееш?

Мацей уздыхнуў.

— Хадзем. Але ж мне не хочацца.

— Яначка, я табе дапамагу знайсці кветку-папараць.

Янка глянуў і сваім вачам не паверыў: Алеся з-за куста вылазіць.

Хацеў прагнаць яе, ды махнуў рукою. Праганяй не праганяй — усё роўна не адчэпіцца.

— Хадзем, — сказаў.

Агні засталіся ззаду. Лес сцяною перад імі. Цемень…

— Яначка, — прашаптала Алеся, — там нехта стаіць.

— Дзе?

Алеся тыцнула пальцам.

Янка прыгледзеўся. Сапраўды, на самым ускрайку, непадалёку ад іх, прытуліўшыся да хваіны, нехта стаіць, на паляну пазірае.

— Зараз напалохаю, — сказаў Мацей і на ўвесь голас: — Гэ-э-й!

Незнаёмы, што заяц, — на паляну, туды, дзе гарэлі вогнішчы. Мацей за ім.

— Цётка з барадой! — піснула Алеся і апусцілася на зямлю.

Цётка з барадой (цяпер добра бачылі яе на асветленай паляне) кінулася ў адзін бок, у другі.

— Цётка з барадой! Васіліск! Пярэварацень! — на ўсё горла галёкнуў Мацей і пабег.

А цётка з барадой закрычала немым голасам:

— А-а-а!.. Га-га-га!..

Што тут нарабілася! Людзі гарохам урассыпную.

Янка схапіў Алесю за руку, сілком пацягнуў за сабою.

Гарэлі, дагаралі пакінутыя вогнішчы. Часам іскры, нібы вогненныя кроплі, узнімаліся ўгору. Ці не цётка з барадой увіхалася там?

Каравай, каравай…

Доўга ў вёсцы гаварылі пра васіліска — цётку з барадой, як у мужчыны. Не дзіва: да смерці перапалохала ўсіх на Купалле. Янка аднаго дня сказаў маці: «А вы нам не верылі». Маці ўздыхнула: «Сынок, не цягайцеся па лесе».

Нагаварыліся людзі, набілі языкі. Неўзабаве яшчэ адна навіна абляцела вёску: Ясь жэніцца. Нездарма злавіў вяночак, які пусціла па рацэ Паўлінка. Знайшоў сваё шчасце.

Перад вяселлем Янкаву маці запрасілі за старшую каравайніцу. Вядома, і яму рупіла паглядзець, як у маладой будуць пячы каравай, але чамусьці не асмеліўся папрасіць у маці, каб узяла. Гэты вечар, напэўна, праседзеў бы дома, ды Алеся прыбегла.

— Яначка, хадзем да нас.

— Хадзем, — падтрымаў Алесю Мацей.

У Алесінай хаце — не толькі каравайніцы, але і суседзі. Пасярод хаты дзяжа з рошчынай — рашчыненым цестам.

Янка, Алеся і Мацей залезлі на печ. Добра на печы. З вышыні ўсё-ўсё відаць.

— Рошчына ў дзяжы паднялася. Зараз будуць цеста гібаць, размінаць, — сказала Алеся. — Яго нельга мясіць кулакамі, бо жаніх, калі стане мужам, будзе жонку біць.

«Кажа абы што, — падумаў Янка. — Хіба будзе біць Паўлінку Ясь? Ён жа такі добры. Паўлінцы купіў чаравічкі і бурштынавыя пацеркі».

— Ясь… — пачаў ён.

— Грамнічную свечку запалілі! — перапыніла Алеся.

Янка ўбачыў, што маці ўзяла тоўстую грамнічную свечку і, узняўшы яе, тры разы абышла вакол дзяжы.

— Чаму мая мама са свечкай вакол дзяжы ходзіць? — пацікавіўся Мацей.

— Грамнічная свечка нячысты дух адганяе, — адказала Алеся.

— І цётку з барадой?

— Мабыць.

— Цяпер заўсёды з грамнічнай свечкай буду хадзіць, — сказаў Мацей.

Янку прыгадалася тая купальская ноч, прыгадалася, як пад ранкі прывалокся Мацей, увесь у гразі. Казаў, што ў яму зваліўся. Цётка з барадой… Відаць, душу выме. І не толькі Мацею.

А маці, узмахнуўшы рукою, запрасіла:

— Просім бацьку роднага, маці родную, братоў, сясцёр, дзядзькоў, цётак, суседзяў, суседачак і малых дзетачак, гэты дар ці дазволіце ў шышкі гібаць, у боханы качаць?

— У шышкі гібаць! — пачулася дружна. І Алеся крыкнула з печы:

— У шышкі гібаць!

— Дзякуем бацьку роднаму, маці роднай, братам, сёстрам, суседзям, суседачкам і малым дзетачкам! — прамовіла маці.

І яшчэ два разы запытала, што з цестам рабіць. Кожны раз ёй адно і тое ж адказвалі, і кожны раз яна ўсім дзякавала.

— Чаму ўсё пытаецца? — не сцярпеў Мацей. Алеся ўсміхнулася.

— Так заведзена.

Янка глянуў на яе. Расчырванелася, вочкі гараць, што дзве вішанькі.

— Чаму так радуешся? — запытаў.

— Будуць каравай пячы.

Янка зусім не разумеў яе. Было б з-за чаго радавацца. Вось каб воі з паходу вярнуліся, крыжакоў разбіўшы, то канешне.

Маці тым часам узяла з дзяжы камяк цеста, запаленым канцом уваткнула ў яго свечку і хутка, спрытна зляпіла булачку.

— Прыгожая? — падняла ўгору.

— Добрая выйшла, — пачулася наўкол. А Алеся паведаміла:

— Пярвушка. Першая булачка называецца пярвушкай.

— І адкуль ты пра ўсё гэта ведаеш? — здзівіўся Янка.

— Сёння і ты праведаеш, — адказала Алеся. Што на гэта скажаш? Відаць, не раз і не два Алеся вось так дзівіцца.

— Што яшчэ будзе? — падаў голас Мацей.

— Будуць каравай гібаць, розныя фігуркі з яго ляпіць.

І праўда, розныя фігуркі пачалі з цеста рабіць: качачкі, ружы, гусакоў, шышкі. А маці зляпіла ката, падобнага на воя. З вусамі, у шлеме. Хтосьці з жанчын засмяяўся.

— Ці не Яся ты вылепіла?

Не сказала маці, песню завяла:

Іванкава маці па вуліцы ходзе

Да суседачкі просе…

Падхапілі за ёю жанкі-каравайніцы:

Да суседачкі мае,

Да хадзіце вы ка мне,

Да не ка мне, к дзіцяці

Караваю качаці,

Ручкамі да беленькімі,

Перснямі залаценькімі.

Слухае Янка. Прыгожы голас у маці. І сама прыгожая. Здаецца яму, што прыгажэйшай ва ўсім свеце не знойдзеш.

— Мацей заснуў,— прамовіла Алеся.

Янка зірнуў на брата. Заплюшчыў вочы і сапе. Разбудзіць? Не. Няхай паспіць. Стаміўся.

— Зараз будуць каравай рабіць. Шышкамі яго ўпрыгожаць, — паведаміла Алеся.

Сапраўды, пачалі рабіць. Вялізны-вялізны выйшаў каравай.

— У печ не ўлезе, — сумняваючыся, прамовіў Янка.

— Улезе, — запэўніла Алеся.

А жанчыны ўжо каравай шышкамі ўпрыгожваюць, песню пяюць:

Свеціць месяц на двары,

Каравай гіблюць на сталі

З беленькімі ручкамі,

А пярсцёначкі з вочкамі.

Беце, дзевачкі, у далоні,

Каб далоні шчымелі,

А пярсцёначкі звінелі.

Слухае Янка, мацерын голас ловіць. Яго сярод многіх-многіх галасоў ён пазнаў бы. Нават у Слоніме, на тым торгу, дзе Ясь падарункі Паўлінцы купляў. Яшчэ не ўбачыў бы яе, а голас пазнаў бы.

Беце, дзевачкі, у далоні,

Каб далоні шчымелі…

Шчыміць на душы. Шчыміць… Шчыміць…

Янка заплюшчвае вочы. Яму здаецца, што ён саскочыў з печы, што прытуліўся да маці, што яна лашчыць яго. Лашчыць, песню спявае. Раптам перапынілася песня. Чаму? А-а, крыжак, у якога паўлінавае пяро на грэбені шлема, да хаты пад'ехаў, дзіду наставіў: «Аддай». Каго ж ён хоча забраць? Ці не яго, Янку? «Мамачка, не аддавай мяне, — просіцца ён. — Я агністую кветку-папараць знайду, табе прынясу. Да канца сваіх дзён будзеш шчаслівая». Крыжак наставіў дзіду. Блішчыць вострае сталёвае лязо. У самы твар цэліцца. Маці туліць яго, Янку: «Не аддам. Гэта мой сын. Ён мне агністую кветку-папараць прынясе. Я да канца сваіх дзён буду шчаслівая. Буду. Буду. Буду…»

Янка расплюшчыў вочы. Які ж благі сон прысніўся! Крыжак… Чаму крыжак? А Мацей дзе? Дзе Мацей? І ён прачнуўся. Сядзіць, звесіўшы ногі.

— Вам з мядзведзем у бярлозе спаць, — засмяялася Алеся.

Янка пачырванеў. Заснуў. Змарыла. Трэба ж так! А ў Алесі сну ні ў адным воку.

— Я проста так. Я толькі вочы заплюшчыў.

Які ж благі сон! Чаму крыжак прысніўся? Няўжо зноў кепскае чакае? Не. Няма чаго наперад загадваць.

— Толькі вочы заплюшчыў? — усміхнулася Алеся. — Каравай з печы вынялі. Зараз у каморку панясуць.

Янка працёр вочы. На засланым белай настольніцай веку ад дзяжы каравай: пульхны, увесь у шышках.

— Ледзь з печы вынялі,— сказала Алеся.

— Бач які! — здзівіўся Мацей. — Нібы слонімскі гандляр-багатыр.

Пытаецца каравай перапечы:

Да куды сцежка да печы?

Зарасла сцежка муравою,

Шаўковаю травою,—

заспявалі каравайніцы.

— У каморку каравай панеслі,— сказала Алеся. Мацей аблізнуўся.

— Вось каб кавалачак адрэзаць, пакаштаваць.

Была на Купаллі, цяпер — на вяселлі

Настаў дзень вяселля. Вяселле, як вядома, ад слова «весела». Весела распачаўся гэты дзень у вёсцы. Ох і хвацка танцавалі! Янку асабліва спадабаўся танец «Мікіта». Два хлопцы-танцоры, узяўшыся за канцы кія, пад музыку то адну, то другую нагу перакідваюць над кіем, як бы пералазяць праз яго. Спрыт трэба мець, каб станцаваць «Мікіту».

Янка глядзеў, глядзеў, не стрываў. Схапіў за руку Мацея.

— Давай і мы патанцуем. Той упёрся, што вол.

— Не хачу.

Ну, што такому скажаш?

А надвячоркам, калі Паўлінку збіраліся выпраўляць да маладога, знайшла іх Алеся.

— Ідзіце за мною. Пакажу, які пасаг у нашай Паўлінкі. Ён у скрыні ляжыць.

— А скрыня дзе? — запытаў Мацей.

— У гумне стаіць. Вось-вось хлопцы яе на воз панясуць.

У гумне, на таку, на якім звычайна малацілі збожжа, і сапраўды стаяла скрыня. Алеся прыўзняла вечка.

— Бачыце? — стала паказваць. — Кужаль, радзюжкі, ручнікі, абутак, вопратка, падарункі, якія наша Паўлінка падрыхтавала для Ясевых родзічаў.

— Багатая маладая! — працягла вымавіў Мацей.

— А ты як думаў? Некаторыя, каб скрыня была цяжэйшая, каменне кладуць, — сказала Алеся і заспявала:

Лёгка скрыня,

Лёгка скрыня,

Маладая ляніва,

Вечарам спала,

Палатна не ткала.

Маладая ў скрыню

Камення наклала…

— Хітрая тая маладая, — прагаварыў Мацей, калі Алеся скончыла спяваць.

А яна зачыніла вечка, сказала:

— Паглядзелі і хопіць. Бацька будзе сварыцца, калі ўбачыць.

Засмяялася і паляцела ў хату, што матылёк. А Мацею зарупіла вады напіцца.

— Братка, у роце перасохла. За Алесіным гумном крынічка.

— Ідзі і напіся. За руку цябе вадзіць?

— За руку не трэба, але хачу з табой.

— Баішся?

Мацей заморгаў вачыма.

— Баюся. Цётку з барадой.

Янка і сам пасля купальскай ночы хадзіў і азіраўся. Не жартачкі. На Купалле прыперлася, не пабаялася.

Яны абмінулі гумно, хацелі накіравацца да крынічкі, ды Янку здалося, што за рогам гумна нехта мільгануў. Ён стаў.

— Мацей, ты нічога не заўважыў? Мацей пераступіў з нагі на нагу.

— А што?

— Нехта за гумном стаяў. Убачыў нас і ўцёк. За рогам гумна схаваўся.

— Праўда?

— Я не жартую. Нехта схаваўся.

Не плач, дзеванька, астаўляй слёзкі,

Бо твайго свекратка курава хатка,

Да будзеш памятаці, слёзкі праліваці,—

данеслася да іх песня.

— Паўлінка хату пакідае, — сказаў Мацей. Янка і без яго ведаў, што пакідае, што цяпер тры разы вакол стала абыходзіць, тры разы кланяецца пярэдняму куту, бацьку, маці і ўсім у хаце. Заўсёды так, калі гэтую песню спяваюць. Канешне, ён не стрываў бы, пабег бы паглядзець. Маладая сваю хату пакідае. Хіба не цікава? Але трывожна на душы. Нібы перад навальніцаю. «Хто там схаваўся? — думалася. — Няўжо знарок? Няўжо пачуў, як гаманілі?»

— Мацей, я не жартую. Там нехта хаваецца, — паўтарыў яшчэ раз.

— Нехта з гасцей. Зараз праверым, — прамовіў Мацей і пацёпкаў.

Янка — за ім. Выглянулі з-за рога гумна. Анікога.

— Дзверы! Дзверы самі зачыняюцца! — усклікнуў Мацей.

Янка глянуў. Ёкнула сэрца. Дзверы ў гумне паволі-паволі зачыняюцца.

— Мацей, хтосьці ў гумне сядзіць! Дзверы цягне, зачыняе.

— Зноў ад нас хаваецца?

— Але.

У дарозе Паўлінка, у дарозе,

Палажыла сярпок на парозе,

Няхай бацька грошы мае,

Жанцы наймае,

У чыстае поле пасылае,

Буйное жыта пажынае.

— Паўлінка ўжо ў сенцах, прыгаршчамі жыта ва ўсе бакі сыпле, — прагаварыў Мацей.

Янка не адказаў. Хто ж там хаваецца? Няўжо нехта з гасцей? А калі?..

— Ведаю, чаму хаваецца, — парушыў маўчанне Мацей.

— Чаму?

— Хтосьці з гасцей у гумно залез, хоча Паўлінчын пасаг украсці. Давай у шчыліну паглядзім.

— У якую шчыліну?

— Каля дзвярэй ёсць, бярвенні рассохліся. Не раз мы з Алесяй глядзелі.

— Давай паглядзім, — пагадзіўся Янка.

Хлопцы ўкленчылі каля дзвярэй, зірнулі ў шчыліну і… аслупянелі. Вечка ў скрыні адчынена, а ў ёй сядзіць цётка з барадой.

— Э-э-э… — вырвалася ў Мацея.

Цётка з барадой прыгнулася, пацягнула вечка. Яно глуха стукнулася аб скрыню.

У дарозе Паўлінка, у дарозе,

Палажыла сярпок на парозе…—

спявалі дзяўчаты і маладзіцы.

Янка моўчкі стаяў на каленях. Краечкам вока ўбачыў: з хаты выйшла Паўлінка. На галаве вянок з зеляніны. Ясь побач. Высокі, прыгожы. На шапцы кавалачак чырвонай стужкі, зялёная галінка руты. За Паўлінкай і Ясем ідуць шаферы, свацця, сват. Вось падышлі да вазоў. Паўлінка вешае на дугу зеляніну, рознакаляровыя стужкі, чырвоныя хусцінкі.

Янка ўстаў, прыхінуўся да сцяны. За сцяной — руку працягнуць — скрыня, цётка з барадой у скрыні сядзіць.

Няхай бацька грошы мае,

Жанцы наймае,

У чыстае поле пасылае,

Буйное жыта пажынае.

Спяваюць дзеўкі і маладзіцы, стараюцца. Не ведаюць, хто ў скрыні. І як цётка з барадой там памясцілася? Можа, павыкідала пасаг?

— Чаго сталі?

Янка ўзняў вочы. А-а-а, хлопцы-шаферы. Напэўна, па скрыню прыйшлі, на воз панясуць. Панясуць… Цётку з барадой панясуць! Вось дык пасаг! Як сказаць, каб не скумекала, каб не пачула? Пачуе — выскачыць, накінецца…

— Яначка, чаго маўчыш? — падаў голас Мацей. — Уцякайма!

Мацей бокам, бокам і на агарод. Янка ж, ледзьве варочаючы языком, праказаў:

— У скрыні…

— Чаго блытаешся пад нагамі? Ведаем, што ў скрыні.

— Там…

— Не замінай, хлопец.

Не даюць слова сказаць. Нясуць. Ужо нясуць. Нядаўна па балоце гойсала. Цяпер нясуць.

— В-ведаеце…

— Не круціся пад нагамі.

Не хочуць слухаць. Як сказаць? З чаго пачаць?

— Яначка, уцякай. Я ляманту нараблю, — данёсся Мацееў голас.

— Там… Тут…

— Ой, хлопец, не ляпай пустое, бо як з цапа сарвецца, то й галаве дастанецца.

— У скрыні…

— Ведаем, што ў скрыні.

Не слухаюць. А ці казаць цяпер? Відаць, позна. Спруцянеюць, калі гэтая пачвара вылезе.

— Ох і цяжкая скрыня!

— Не разам на гару: паціхеньку, памаленьку.

— Бач, колькі пасагу ў Паўлінкі!

— Можа, камення наклала?

— Ты што! Не бачыў, як ткала радзюжкі?

— Прываліла Ясю шчасце.

Панеслі. Да воза. Кажуць, што шчасце Ясю прываліла. Такога шчасця і самаму лютаму ворагу не пажадаў бы.

— Гэ-э… Здаецца, барабаніць нехта.

— У сундуку барабаніць?

Ужо барабаніць цётка з барадой. Не вытрывала. Не даспадобы, што нясуць. Па балоце хочацца ёй гойсаць…

— Апускайце. На зямлю апускайце.

— Чаму?

— Барабаніць…

— Выла-азіць…

— Ой, лю-юдцы-ы!..

— Разбягайце-э-ся-я!..

Дзе ж Антон?

Прыціхла вёска пасля Ясевага вяселля. Нават песні перасталі спяваць. То тут, то там чулася: «Васіліск… Пярэварацень… Цётка з барадой…» Куды згінула гэтая цётка з барадой, ніхто не ведаў. Нібы скрозь зямлю правалілася. Што ж, у той дзень кожны ратаваўся як мог.

Аднаго разу, калі Янка, Алеся і Мацей сядзелі каля хаты, падышоў да іх Ясь.

— Сумуеце?

— Сумуем, — прызналася Алеся.

— Цяпер і ў лес не сходзіш, — дадаў Мацей.

Ясь, апусціўшы галаву, сказаў:

— І стрэлы каля вушэй свісталі, і дзідамі хацелі дастаць — не баяўся. А гэтае страшыдла ўбачыў… Э-эх!

— Не адзін ты спалохаўся, — прамовіў Янка. Ясь быццам сам сабе праказаў:

— Мінулаю восенню крэпасць Велюёну ваявалі. Не было страху ў вачах.

— А хто ў паход вадзіў? — запытаў Мацей.

— Князь Гедымін. Ціхі наедзе — бойкі наскочыць. Так і ён. З наскоку хацеў узяць крэпасць. А крыжакі па нас з рушніц. Упаў князь Гедымін, не ўбярогся.

— Чаму вы гэтую крэпасць ваявалі? — пацікавілася Алеся.

— Яна здавён была нашаю, ахоўвала правы бераг Нёмана. Ды два леты назад аблажылі яе крыжакі, праламалі сцяну, уварваліся. Усіх, хто абараняў, выразалі. Хіба маглі мы яе аддаць?

Праўду казаў Ясь. Восень 1341 года выдалася сухой. Нават дрыгва перасохла. Вось і вырашыў менавіта восенню, а не зімою павесці сваіх вояў князь Гедымін у паход. Ведаў ад рыскуноў, што перабудавалі крыжакі крэпасць Велюёну, што пад яе заслонай наладзілі пераправу праз Нёман, каб набегі рабіць. Трэба было апярэдзіць іх.

— Здабылі мы тую крэпасць, князя па даўняму звычаю пахавалі, а крыжакам адпомсцілі,— сказаў Ясь.

Але, адпомсцілі. Сыны князя Гедымінавічы ўварваліся з войскам у Прусію. Не адзін крыжацкі замак тады спалілі, спустошылі, нямала палону набралі.

— Гедыміна каля той крэпасці пахавалі? — азваўся Янка.

— Не, — сказаў Ясь. — Ягонае цела прывезлі ў горад Вільню, склалі вялікі зруб са смольнага дрэва, князя апранулі ў тое адзенне, якое найбольш любіў. Пры ім паклалі шаблю, рагаціну, сагайдак — калчан на стрэлы. І пару сокалаў, пару хартоў — сабак найлепшых. Яшчэ каня жывога пад сядлом, а таксама самага любімага слугу і трох жывых палонных немцаў. Звязалі ўсіх разам і — на той смольны зруб. Падпалілі яго з усіх бакоў. Калі разгарэлася полымя, рысіныя і мядзведжыя кіпцюры ў агонь сталі кідаць. Пасля асобна попел і косці, якія не згарэлі, сабралі ў сасновую дамавіну і там жа пахавалі.

Слухаюць Янка, Алеся і Мацей, затаіўшы дыханне. Жывых хартоў, жывых сокалаў, жывога каня, любімага слугу, трох немцаў разам з князем спалілі. Чулі яны, што быў такі даўні паганскі звычай. Памерлых тады спальвалі, побач клалі сярпы, нажы, прасніцы — усё тое, што пры жыцці меў чалавек.

Ясь устаў і заключыў:

— Вось як бывае.

— Ясь, а любімы слуга князеў не прасіўся? Яго ж у агонь, — не стрывала Алеся.

— Князь яго любіў, і ён князя. Было гонарам у адным агні згарэць.

— Смелы, — прамовіў Мацей.

— Духам моцны, — сказаў Ясь і паволі паплёўся па вуліцы.

А Янка сядзеў і думаў. Пра што? І Ясь моцны духам. Ні стралы, ні дзіды не баіцца. Відаць, і агню не пабаяўся б. А вось цётка з барадой нагнала страху. Чаму так? На гэтае пытанне ён не мог адказаць.

З Ясем яны гаварылі зранку, а пасля паўдня яшчэ адна навіна абляцела вёску: прапаў васілевіцкі хлопец Антон. Пасвіў каровы і прапаў. Толькі пуга на ўзлеску засталася. Гукалі, клікалі яго — не дагукаліся, не даклікаліся.

Мужчыны, узброіўшыся, пайшлі ў лес. Апусцела вёска. Зусім стала ціха. Толькі жанчыны шэптам адна адной перадавалі:

— Шалёны воўк бегае, схапіў.

— Не, суседачка. Цётка з барадой украла.

Чаму шэптам казалі? Баяліся на сябе бяду наклікаць. Янкава маці не выходзіла з хаты. Нарэшце не вытрывала:

— На выган схаджу, пагляджу гусей. А вы з хаты і носа не высоўвайце.

Хіба ўседзіш у хаце?

Яна за парог, а яны за ёю. Глядзяць: Алеся бяжыць.

Падбегла і адразу сказала:

— Хлопчыкі, Антона цётка з барадой схапіла. Трэба ратаваць яго.

— Антона ратаваць! — аж пляснуў рукамі Мацей. — Ды ён… Ён казаў, што мне вушы адарве.

— Цэлыя будуць твае вушы, — папракнула Алеся. — А вось Антону…

Алеся не даказала да канца, ды Янка добра зразумеў яе. Сапраўды, цётка з барадой і вушы адарве, калі ў галаву стрэліць. Ёй чалавека не шкада. Невядома, што з Антонам. Што, калі тое страшыдла яго на агні смажыць? А ён жа яго, Янку, з ямы выцягнуў. Калі б не выцягнуў, то, мабыць, таксама шукалі б.

— Янка, ты баішся? — насмешліва паглядзела на яго Алеся.

Што сказаць? Канешне, баіцца. За лета гэтулькі нацярпеліся! Дый хіба ён адзін баіцца? Дарослыя шэптам гавораць.

— Яначка, у цябе ёсць басалык.

Янка ўбачыў, што на вачах у Алесі выступілі слёзы. Вось-вось пырснуць, вось-вось заплача. Ён неспадзявана для самога сябе прамовіў:

— Дурненькая, чаго ты так?

— Антона шкада.

Ёй шкада. А яму хіба не шкада? Здаецца, душа разрываецца. Ніколі не думаў, што будзе так шкадаваць.

— Алеся, не плач. Мы яго знойдзем. Цяпер жа пайду ў лес.

— І я пайду, — прамовіў Мацей.

Яны паволі ішлі па лесе. Янка моцна сціскаў у руках сваю зброю — басалык.

— Нас, мусіць, маці шукае, — падаў голас Мацей.

«Шукае, — падумаў Янка. — Пайшлі, не сказаўшы. А калі б сказалі? Не пусціла б».

— Шукае… — зноў сказаў Мацей.

— Антон! — раптам усклікнула Алеся.

Янка стаў, нібыта яго хтосьці ззаду тузануў. За павароткай сцяжынкі, па якой яны ішлі, стаяў Антон, прывязаны, няйначай, як лыкам, да сасны. У роце нейкая брудная ануча.

— Тут, мабыць, і цётка з барадой, — прамовіў Мацей і на ўсё горла: — Ого-го-го-о!..

Ясь чорта асядлае

Янка кінуўся да Антона, выцягнуў з рота анучу.

— Хто цябе прывязаў? Яна?

Антон адкрывае рот, нібы пазяхаючы. Ні слова не вымавіць. Твар белы, што палатно. Ні крывінкі.

— Хто прывязаў? Цётка з барадой?

— Дзеці! Дзеткі! — пачулася за спінаю. Янка азірнуўся: Ясь і бацька бягуць, спяшаюцца.

— Яначка! Хто крычаў? — падбег бацька.

— Я! — выпаліў Мацей.

— Ты-ы?

— Клікаў каго-небудзь.

— Мы ішлі, ішлі, азіраліся, — пачала расказваць Алеся. — Бачым: Антон да сасны прывязаны.

— Ён зусім знясілеў,— прагаварыў Ясь і, выняўшы нож, разрэзаў лыка. Антон асунуўся на зямлю.

— Ногі яго не трымаюць, — сказаў бацька. Янка моўчкі глядзеў на Антона. Ляжыць, не варушыцца. Напэўна, доўга стаяў вось так, прывязаны. Даўкі камяк падступіў да горла…

Бацька прысеў, прытуліў Антона да грудзей.

— Дзіця, дзіцятка…

— Мяне… Мяне… Бацька нахіліўся ніжэй.

— Хто?

— Мяне… Мяне цётка з барадой схапіла. Янку здалося, што кубак ледзяной вады за карак вылілі. Усё-ткі яна. Вось прыблуда!

— Яна мяне прывязала. Яна нешта гергетала. Здаецца, хацела, каб дарогу ёй паказаў, каб правёў яе.

— Якую дарогу?

— Не ведаю. Я амаль нічога не памятаю. Янка глядзеў на Антона. Кажа, што хацела, каб дарогу ёй паказаў. Дзіўна. Хіба сама дарогі не ведае? Хіба першы дзень па гэтых балотах гойсае?

— Яна тут. Яна непадалёку, — усклікнуў Мацей. — Зараз вылезе і схопіць нас.

— Не вылезе. Не бойцеся, — сказаў Ясь.

— Думаеш, што недзе брэндаецца? — прамовіў бацька.

— Хочацца мне яе логава знайсці. Хочацца злавіць яе.

— З нячыстай сілай вырашыў змагацца? — вырвалася ў бацькі.

— Не такіх ламалі.

— Ясечка, не трэба, — папрасіла Алеся. — На каго ты Паўлінку пакінеш?

— Вярнуся жывы і здаровы. Сустрэне мяне Паўлінка.

— З нячыстай сілай не жартуй, — выгаварыў бацька.

Ясь усміхнуўся.

— Яшчэ паглядзім, дзе каго пасадзім. Нешта падобнае на зайздрасць адчуў Янка.

Вось які Ясь. Самой нячыстай сілы не баіцца. Сапраўдны вой. Ці будзе ён такі калі-небудзь? А бацька наставіў рукі.

— Ясь, не пушчу.

— Не бойцеся. Не васіліск гэта.

— Не васіліск? Хто ж тады?

— Пакуль не ведаю.

Ясь павярнуўся і, пасвістваючы, пайшоў. Бацька паківаў галавою.

— Такога не ўтрымаеш. Такі самога чорта асядлае.

Алеся ўсхліпнула.

— Алеська, не плач, — суцешыў яе бацька. — Вернецца Ясь. Ён вяроўку з ветру саўе. Праўду казаў. Не васіліск гэта.

— Ён… Яна мяне за руку валакла, — падаў голас Антон.

Мацей нагнуўся над ім.

— У яе капытоў не было?

— Не памятаю.

— А рогі не растуць?

— Не памятаю.

— А кіпцюры? Кіпцюроў на руках не бачыў? Відаць, доўга яшчэ ён дапытваўся б, калі б бацька не сказаў:

— Адчапіся ты ад яго.

— І праўда, прычапіўся смаліцаю, — падтрымала Алеся.

— Калі б мяне схапіла, то я яе да рысачкі запомніў бы, — буркнуў Мацей.

— Ваяка, — прамовіў бацька. Ён прыўзняў Антона. — Зараз крынічнай вады нап'ешся. Яна дасць табе сілы. А пасля і дамоў.

— Э-гэ-гэй! — пачулася непадалёку.

— Твае ідуць. Васілевіцкія. Хутка дома будзеш, — прагаварыў бацька.

З васілевіцкімі яны развіталіся каля лясной крынічкі. Праўду сказаў бацька. Сцюдзёная крынічная вада дала Антону сілы. Напіўся з берасценя — і што на свет нарадзіўся. Твар паружавеў, сам пажвавеў. Ці не чароўную сілу маюць крынічкі, звонкія, бурлівыя?

А пасля Янка, Алеся і Мацей стаялі на агародзе, чакалі Яся. Алеся ўсё ўздыхала.

— На каго нашу Паўлінку пакінуў?

Янка ж думаў пра іншае. Цвіком сядзелі ў галаве Ясевы словы: «Не бойцеся. Не васіліск гэта». Хто ж тады? І дзе Ясь падзеўся? Ён пра ўсё раскажа.

Ясь з'явіўся нечакана. Алеся кінулася да яго, абхапіла.

— Вярнуўся? Вярнуўся-а!..

— Вярнуўся, перапёлачка.

— Я Паўлінцы не сказала, што ты цётку з барадой шукаеш, — паведаміла Алеся. — Калі б сказала, то яна ўсю хату слязьмі заліла б.

— Малайчына, — пахваліў яе Ясь. Янка крануў яго за плячо.

— Ясь, ты знайшоў тое логава, дзе яна жыве?

— Знайшоў. Па зайцавых слядах можна і мядзведзя знайсці. Пад вываратнем нячысцік уладкаваўся.

— Усё-ткі нячысцік? Пярэварацень?

— Пярэварацень, ды не той. І жаба ў вадзе сядзіць, ды не рыба. Ноччу злаўлю паганца.

Зловіць… Канешне, ён зловіць. Нават бацька казаў, што чорта асядлае. А калі папрасіць, каб узяў? Трэба выціснуць страх з душы. Дый не нячысцік гэта. Відаць, нейкі прыблуда.

— Ясь, вазьмі мяне з сабою. Надакучыла хадзіць і азірацца. Не магу так. Дый дапамагу, калі што.

— Хочаш праверыць сябе?

— Ты ж некалі падлеткам пайшоў у паход.

— Было, — прамовіў Ясь. — Не будзеш плакаць, калі вазьму?

— Не буду.

— І я не буду, — усклікнула Алеся.

— І я, — азваўся за ёю Мацей.

— Кыш па хатах! — тупнуў Ясь нагою. Пасля, адвёўшы Янку ўбок, шапнуў: — Вечарам чакай мяне каля мастка.

Пярэварацень

Вельмі здзівіўся Янка, калі вечарам убачыў Яся. Было ад чаго. Ён нёс сетку, перакінутую праз плячо, а пад пахай трымаў паходню — кій, на канец якога звычайна намотваюць пакулле, прамочанае смалою.

— Ясь, ты рыбу сеткай лавіць сабраўся? — усклікнуў Янка.

— У гэтую сетку мы твайго васіліска зловім.

— Цётку з барадой?

— Яго… Яе… Цьфу! — Ясь плюнуў.— Вось брыда! Нават не ведаеш, як назваць: яго ці яе.

Рупіла Янку запытацца, як Ясь будзе лавіць цётку з барадой, ды ён сам пачаў:

— Сетку каля ягонага логава павесім. Улезе і заблытаецца. Пасля скруцім.

Проста ў яго выходзіць. А калі не ўлезе, не заблытаецца? Калі заўважыць?

— Гэтая цётка з барадой хітрая. Сама ў сетку не папрэцца.

— Не вешай носа. Сетку пастаўлю, калі добра сцямнее. Ціха зраблю. Ніводзін сучок не трэсне.

Канешне, Янка ведаў: Ясь сетку так паставіць, што цётка з барадой не пачуе. Але ж усю ноч прыйдзецца сядзець, чакаць, пакуль са свайго логава вылезе. Што, калі заснуць, а цётка з барадой на іх сетку накіне?

— Ясь, цётка з барадой будзе ў сваім логаве?

— Не думаю. Як мне здаецца, не спіцца ёй па начах. Па чужых агародах ходзіць.

— Моркву рве?

— І моркву, і да морквы. Мыш есці не просіць, сама сабе наносіць. Ну, хадзем.

Пакуль прайшлі праз балота, стала шарэць. Туман, што мяккай воўнай, ахутаў дрэвы, кусты, суцэльнаю сцяною злучыўшы вёску з лесам.

Янка цягнуўся за Ясем, а той часам прыпыняўся, прыслухоўваючыся. Яшчэ трывожней станавілася на душы. «Што, калі выскачыць тая страхалюдзіна, учэпіцца кіпцюрамі за руку і павалачэ?» — думалася.

— Ясь, у цябе можна запытацца?

— Пытайся. Да логава яшчэ далекавата.

— Па гэтых сцежках і нашы прашчуры хадзілі? Так?

— Так.

— Дрыгавічы, крывічы, радзімічы?

— Так.

— Пра дрыгавічоў і радзімічаў ты расказваў. А пра крывічоў чамусьці не.

— Не забыўся. Малайчына, — пахваліў Ясь. — Што сказаць пра крывічоў? Яны калісьці жылі каля рэчкі Дзвіны, дзе слаўны вой Палтэс заснаваў горад Полацак. Пасля ў Полацкім княстве панаваў князь Рагвалод. Рагвалод — значыць валадар ускраю, альбо рога зямлі. Як бы самая крайняя тая зямля ад нас.

Крывічы — ад слова «кроў», сваякі па крыві. Гэтае племя было самым магутным і шматлікім з усіх усходнеславянскіх плямёнаў. Крывічы і зямлю аралі, і збожжа сеялі, і паляўніцтвам, і бортніцтвам, і рыбнай лоўляў займаліся, і сваімі рамеснікамі славіліся. На высокіх пагорках, у крэпасцях, яны будавалі высокія вежы, сачылі адтуль, ці вораг не йдзе.

Напаў на Полацкае княства князь Уладзімір, які жыў у Ноўгарадзе, — расказвае Янку Ясь. — У няроўнай бітве загінулі і Рагвалод, і ягоная жонка, і два сыны-княжычы. Толькі дачка-прыгажуня Рагнеда жывой засталася. Паланіў яе Уладзімір, прымусіў, каб ягонай жонкай стала. Мінуў час, нарадзіўся ў Рагнеды сын Ізяслаў. Ды ўсё роўна балела яе сэрца, бо часта ўспамінала сваіх блізкіх, родная зямля ўваччу стаяла. Аднаго разу, калі Уладзімір заснуў, вярнуўшыся з паходу, узняла яна нож, каб адпомсціць за родзічаў. Ды прачнуўся князь. Выхапіў з яе рук востры нож, крыкнуў: «Чаму?» Сказала яму Рагнеда: «Ты забіў маіх бацьку, маці і братоў. Зямлю нашу зняволіў. Да таго ж не кахаеш мяне з гэтым дзіцянём малым». Задумаў Уладзімір забіць яе, а яна выняла з ножнаў Рагвалодаў меч, меч свайго бацькі, дала сыну і навучыла: «Як прыйдзе бацька, скажы яму: «Ойча, ты не адзін тут». Так і зрабіў Ізяслаў. Збянтэжыўся Уладзімір: «А хто ж ведаў, што ты тут?..» Няма чаго гневацца, калі праўда. Вырашыў ён, што будзе лепей, калі не пакарае смерцю Рагнеду. Загадаў, каб пабудавалі на скраю полацкай зямлі горад, якому даў імя свайго сына — Ізяслаўль. Там і жыла Рагнеда з сынам…

Ідуць Янка і Ясь. Цемра хоць вока выкалі, ды не зблудзяць яны. Сцежка свая, родная. Яна выведзе. Павінна вывесці. Каб толькі не зарасла…

— Стой, — прытрымаў Янку за плячо Ясь. — Праверу, ці ў сваім логаве гэтая пачвара.

Ясь, нібы кот, ступіў у цемру і знік. Янка зноў адчуў, як страх пракраўся ў душу. Зноў падумалася: цётка з барадой выскачыць, схопіць, павалачэ… А Яся няма і няма. Азірнуўся Янка ў адзін бок, у другі. Анічога не відаць. Дзе ж Ясь? Няўжо тая пачвара яго ў сваю нару пацягнула? Не, Ясь не дасца…

— Янка… — пачуўся раптам ціхі Ясеў голас.

— Я тут, Ясечка… Тут я, тут…

— Не балбачы, — перапыніў Ясь.

— Тая пачвара ў вёску падалася.

— Няўжо па моркву?

— Але. Яшчэ крышачку пачакай. Сетку праз сцежку працягну. Гэтая пачвара будзе ісці і ўсунецца.

— Добра, я пачакаю.

Ясь зноў знік у цемры. Цяпер не так страшна. Ясь побач. Усё-ткі не схапіла яго цётка з барадой.

— Усё. Хто першы, той лепшы. Трапіць у нерат: ні ўзад ні ўперад. — Ясь узяў Янку за руку, пацягнуў У кусты.

— Ясечка, тут будзем чакаць?

— Сядзі і ні гу-гу, — наказаў Ясь.

Час цягнуўся доўга, нудна. «Мабыць, не прыйдзе гэтай ноччу цётка з барадой у сваё логава», — падумалася Янку. Рот адкрыў, каб Ясю пра гэта сказаць, ды раптам непадалёку трэснуў сучок. А пасля… Пасля ноч прарэзаў нечалавечы вокліч:

— У-у-у!..

Ясь яшчаркаю выслізнуў з кустоў. Здаецца, завалтузіліся. Нехта піскнуў, што пацук, які трапіў у пастку. Затым агонь паходні, нібы чаканае сонца, якое прабіла хмары. У водбліску агню Янка ўбачыў цётку з барадой. Скурчыўшыся, яна ляжала ў сетцы, быццам вялізны вусаты сом.

Няўжо тая самая? Але, яна. Жаночая кашуля, чорная барада… А хусткі на галаве няма. Галава лысая, што бубен. Цётка… З барадою… І лысая…

Ясь узняў угору паходню.

— Янка, вылазь. Не бойся. Янка ўстаў, ступіў крок, другі…

— Смялей. Больш смуроду, як пацехі.

— Ы-ы… — ыкнула цётка з барадой. Ясь пхнуў яе нагою.

— Маўчы.

Маўчыць. Зыркае. Здаецца, спапяліла б.

— Ы-ы…

— Маўчы! Каб да тваіх мазгоў ды яшчэ і розум.

— Ясь, яна ў цмока пякельнага не ператворыцца?

— Гэта чалавек.

— Чалавек? Чалавек сваёй хаты трымаецца. Чалавек косіць, жне. Чалавек песні пяе.

— А мы зараз запытаем, — прамовіў Ясь. Ён зноў пхнуў нагою цётку з барадой.

— Эй! Ты песні пяеш?

— Ы-ы…

— Ясь, можа, у яе барада несапраўдная?

— Праверым.

— Ясь, нагнуўшыся, пацягнуў за бараду.

— Не чапай! — заверашчала цётка з барадой. — Я рыцар! Рыцар я!

Ясь выцер руку аб порткі.

— Рыцар?

— Рыцар фон Зігфрыд.

Янка міжволі адступіў назад. Рыцар… Фон Зігфрыд… Няўжо той, што з паўлінавым пяром на грэбені шлема? Як ганарліва сядзеў на кані, калі поплеч былі тыя, пад сцягам, на якім вымалёўвалася Крывавая Рука!

— Я адразу падумаў, што не ўсіх узялі,— сказаў Ясь. — Гэтаму ўдалося вылузнуцца. Ды з нашых балотаў яму не выбрацца. Зусім знялюдзеў, цягаючыся. Жаночае на сябе нацягнуў… А яшчэ рыцар…

Янка пасмялеў. Ён падышоў бліжэй.

— Ясь, што будзем рабіць з ім?

— У вёску пацягнем. Няхай паглядзяць людзі на пярэваратня.

— А калі вырвецца, уцячэ?

— З маіх рук яшчэ ні адзін рыцар не вырваўся, — пахваліўся Ясь.

Угары, у небе, бліснула. Глуха прагрукатаў гром. Наляцеў вецер — закалыхаўся агонь паходні. Здавалася, вось-вось патухне. Не, не патух. Разгарэўся ярчэй.

Гуслі на дзікай грушы

Частка першая

Алхімік

Нечаканая прапанова

У маёй роднай вёсачцы Азарычы ўсяго пятнаццаць хат. Але затое вакол лес, дзе грыбы, ягады, дзе вавёркі скачуць з елкі на елку. Есць і невялікае возера. Дый побач, праз дзве хаты, жыве мой найлепшы сябар Пятрусь Канапелька. З ім мы ўжо шосты год ходзім у школу (яна знаходзіцца ў суседняй вёсцы Клімавічы). Да Клімавіч ідзём па лясной дарозе, якая выводзіць на шашу. Да шашы два кіламетры сто сорак тры метры. З Петрусём знарок рулеткай вымералі. Паўдня стараліся. Упарыліся, што на таку.

Па шашы трэба прайсці яшчэ кіламетр. А там і школа, наш пчаліны вулей, як часта называем яе.

Звычайна зранку я чакаю Петруся. А ён падбяжыць да нашай хаты, складзе далоні рупарам і крычыць: «Ігна-а-т! Выхо-о-дзь…» Ну нібыта Ілья Мурамец, які Салаўя Разбойніка на бой выклікае. Аднаго разу мая мама заўважыла: «Гукае, як у лесе». Я тады сказаў ёй: «Дык мы і жывем у лесе».

Спакойна мы з Петрусём жылі, радаваліся, пакуль, як кажуць, не трапілі ў такі нерат, з якога ні ўзад ні ўперад. А пачалося з таго, што ў суботу Петруся пакінулі дома пасвіць каровы. У нас іх пасвяць па чарзе.

Гэты майскі дзень выдаўся па-летняму гарачы. Сонца пякло з самага ранку. На лясной дарозе, атуленай мядзянымі соснамі, я гарачыні не заўважаў. А вось калі выйшаў на шашу, то адразу адчуў. Нават пінжак стаў мулкі і чаравікі пацяжэлі.

Па шашы праносіліся аўтамабілі: грузавікі, легкавушкі, аўтобусы. Імчаліся, пакідаючы за сабою шэры дымок.

Я крыху пастаяў, паўзіраўся і, уздыхнуўшы, пашлёпаў па асфальце. Ззаду піскнулі тармазы. Я азірнуўся і ўбачыў чорныя «Жыгулі». З «Жыгулёў», адчыніўшы дзверцы, высунуўся мужчына: сам высокі, як жардзіна, твар белы, нібы пад зямлёю год прасядзеў не вылазіўшы. Побач з ім, за рулём, сядзеў мажны барадач. Барада рыжая, што агонь, на носе акуляры, валасы на галаве ўскудлачаныя, быццам са стога сена нядаўна вылез.

Доўгі махнуў рукою. Маўляў, давай сюды, да нас.

Зразумела, чаго кліча. Хоча, каб паказаў дарогу на Менск. Часта вось так спыняюцца, пытаюцца, якая дарога вядзе на Менск, бо адразу за нашай школай перакрыжаванне. Калі павярнуць направа, то на Менск каціся, а калі налева, то нават у Польшчу можна трапіць.

Я падышоў да легкавіка.

— Хлопчык… — басам сказаў барадач. я, апярэджваючы яго, пацікавіўся:

— Вам на Менск?

А ягоны сябрук прагаварыў хрыпла, нібыта певень, які з седала зваліўся:

— Але, на Менск.

Я, не стрымаўшыся, засмяяўся:

— Ха-ха-ха…

— Не смейся. Смяецца той, хто смяецца апошні,— відаць, пакрыўдзіўся доўгі.

Я зноў засмяяўся:

— Ха-ха-ха…

Сам не ведаю, чаму смех на мяне напаў, чаму стала так весела. Мусіць, перад бядою смех часта без прычыны нападае. А бяда, як гаворыцца, ужо стаяла за маімі плячыма.

— Хлопчык, ты ў школу ідзеш? — пацікавіўся барадач.

— У школу, — сказаў я так, нібы на злёт перадавікоў сабраўся.

— Сядай. Падвязу.

Я доўга не думаючы адчыніў дзверцы, усеўся на задняе сядзенне. Барадач, бачу, пазірае ў люстэрка, прымацаванае каля яго. Чаму ж не едзе? Каго яшчэ чакае?

У маёй душы заварушыўся нейкі чарвячок. Стала трывожна, нават страшна.

Я, каб толькі не маўчаць, сказаў:

— На Менск направа.

— А ты дзе жывеш? — запытаў барадач.

Я тыцнуў пальцам, паказваючы на нашу дарогу.

— Там. У Азарычах. Два кіламетры сто сорак тры метры да нашай вёскі. І ўсё праз лес.

Барадач усміхнуўся.

— Твая вёска ў лесе? Дыхаецца добра? Прыгожа, як у казцы? Так?

— Канешне. У нас кіслароду шмат. Лес кісларод выдзяляе. Вы ведаеце. А прыгажосць сапраўды казачная.

Мне рупіла расказаць яму, як увесну на розныя галасы крумкаюць на возеры жабы, як каля берага, на сонцы, грэюць спіны шчупакі, як таемна шэпчуцца сосны, як восенню спелы жолуд падае на мяккую подсцілку з лісцяў, вылузнуўшыся са сваёй шкарлупіны, як… Шмат чаго хацеў расказаць. Ды барадач прамовіў:

— Хм, казачная… Любіш чытаць казкі?

— Яшчэ як люблю. Асабліва чарадзейныя. Некаторыя па некалькі разоў перачытваю, — пахваліўся я.

Барадач скінуў акуляры, глянуў на мяне. Вочы ў яго заблішчалі, як у галоднага ката. Мне здалося: зараз накінецца на мяне.

— Вы чаго? — прамовіў я. — Мне ў школу трэба. Хутка ўрокі пачнуцца.

Барадач зірнуў на наручны гадзіннік.

— Яшчэ паспееш. Толькі палова дзевятае.

— Ды ён баіцца. Вялікі ўжо хлопец, а баіцца. Хі-хі-хі…— хіхікнуў доўгі.

Гэта закранула мяне за жывое. Чаму я павінен іх баяцца? На сваёй дарозе, каля свайго лесу, сярод белага дня.

— Не баюся. Я ноччу праз лес магу прайсці.

— Смелы ты? — запытаў барадач.

Карцела сказаць яму: «Не дуры галаву». Але стрымаўся, прамаўчаў.

— Як цябе зваць? — зноў запытаў барадач.

Чаго ён прычапіўся? Чаму дапытваецца? Можа, рыбкі ў нашым возеры захацелася палавіць? Не. Цяпер ні за якія грошы не скажу, што ў нас возера, што рыбы ў возеры шмат. Спярша ўдвух прыедуць, а пасля і сябрукоў прывязуць. Возьмуць і сеткі, і невад. Так не раз было.

— Дык як цябе зваць?

— Ігнат, — буркнуў я.

— Мяне Мірон Казіміравіч.

— А мяне Ландыш, — прахрыпеў доўгі.

— Ха-ха-ха… — засмяяўся я.

Хіба не смешна? Далі імечка. Ландыш… Яшчэ каб Крапівою назвалі. Зусім замудрыліся яны ў сваёй сталіцы.

— Хлопчык, ты казаў, што любіш казкі. Калі пажадаеш, то адпраўлю цябе ў казку, — прамовіў Мірон Казіміравіч.

Хіба магчыма? Можна адправіць у космас, на Месяц, нават на край свету, як кажуць. Але ж у казку… Агарод гародзіць.

— Вы жартуеце? — запытаў я. Мірон Казіміравіч спакойна сказаў:

— Я ўсё магу. Я алхімік.

Усё-ткі жартуе. Алхімікаў у нас даўным-даўно няма. У старажытнасці былі алхімікі. Яны са звычайнага металу імкнуліся здабыць золата. Нічога не выйшла ў іх. Цяпер кожны пра гэта ведае.

— Не смейцеся, — сказаў я.

Вочы ў Мірона Казіміравіча зноў заблішчалі, як у галоднага ката.

Я непрыкметна пачаў падсоўвацца да дзверцаў, каб імгненна адчыніць іх і выскачыць на асфальт, як гэта робяць вопытныя дэтэктывы ў кінафільмах пра міліцыю.

— Я не смяюся. Адпраўлю ў казку са знакам якасці. Даю гарантыю. Мая фірма венікаў не вяжа. Паедзеш, як на санках з горкі.

— Аж у вушах засвішча, — падхапіў Ландыш. — Пагаджайся. Людзі ў космас ляцяць, адзін перад адным стараюцца. Іншаземцы, каб паляцець, валютай нам плацяць. А мы цябе ў казку бясплатна адправім.

Ну й алхімікі! Якім ветрам іх сюды занесла? Выдумляюць пра казку. Нешта іншае задумалі. Зараз накінуцца, затуляць рот і…

— Не бойся, — сказаў Мірон Казіміравіч. — Ты ж любіш казкі. З казачнымі героямі сустрэнешся, пазнаёмішся. Жар-птушку зловіш, калі захочаш.

— Будзеш яе ў залатой клетцы трымаць, — дадаў Ландыш.

— Калі надакучыць жар-птушка, выпусціш, залатых яблыкаў нарвеш. У адну кішэню і ў другую, — прагаварыў Мірон Казіміравіч.

А Ландыш падмаргнуў мне.

— Навучышся на чарадзейнай дудцы іграць. Навошта хадзіць у школу? Сядзеш пад кустом і будзеш іграць цэлымі днямі.

Я намацаў ручку дзверцаў. Не дамся вам у рукі. Самі рвіце залатыя яблыкі. Без іх абыдуся.

— Жывую ваду знойдзеш, — прамовіў Мірон Казіміравіч. — Цэлы збан набярэш. Сам нап'ешся і сябрам дасі.

— Такім прыгажуном станеш, што ні ў казцы сказаць, ні пяром апісаць, — прахрыпеў Ландыш.

Я рвануў ручку дзверцаў, выскачыў з машыны, перабег цераз дарогу і памчаўся па шашы.

— Дурненькі! Само шчасце ў рукі плыве. Невядома, ці зноў пашанцуе, — усклікнуў Ландыш.

А я — дай бог ногі.

На лясной дарозе

Пакуль я дайшоў да школы, сем патоў з мяне сышло. Відаць, ад страху. Такіх прайдзісветаў яшчэ не бачыў. Падманваюць, завабліваюць, як паляўнічыя ляснога звера. Што ж было б, калі б з машыны не ўцёк? Пэўна, завезлі б у глухамань, а там… Бр-р-р…

Я зайшоў у клас, зваліўся на крэсла. Нехта з аднакласнікаў (не памятаю хто) падсеў да мяне, крануў за плячо: «Што з табою?»

Прызнацца? На смех падніме. Хіба паверыць, што людзі са сталічнага горада прапаноўвалі ў казку адправіць? Гэта ж фантастыка.

Празвінеў званок. Аднакласнікі раскрылі кнігі. Цяпер ім, вядома, не да мяне.

Незвычайна хутка праляцелі ўрокі. Запытаеце: чаму? У школе ўсе знаёмыя, свае. Настаўнікі, бывае, і двойку паставяць, але, калі што, і заступяцца. А там, за школьнымі весніцамі… Што, калі тыя злыдні падпільноўваюць, каб схапіць? Душою я адчуваў: проста так яны не адчэпяцца. Ды не станеш начаваць у школе.

Цяжка ўздыхнуўшы, я выйшаў на шашу. Зірнуў у адзін бок, у другі. Ці стаяць чорныя «Жыгулі»? Няма. Не відаць. Зразумелі Мірон Казіміравіч і Ландыш, што не паддамся на вудачку. Далей паехалі, іншых дурняў шукаюць. А мо зараз вылецяць з-за павароткі?

Я бягом па шашы. «Шлёп-шлёп», — гулка шлёпаюць па асфальце падэшвы чаравікаў. Ляцяць, абмінаючы мяне, легкавушкі: белыя, вішнёвыя, блакітныя… Спяшаюцца, не збаўляюць хуткасць. Куды ж? Куды?

Міжволі ў скронях затахкала: «Куды? Куды?..»

Як мне хацелася абагнаць самую хуткую легкавушку! «Шлёп-шлёп», — па асфальце гулка, нібы ў пустыні. Сонца слепіць вочы, на вейкі спаўзаюць кроплі поту. «Куды? Куды?» — гучыць у скронях аднастайна.

Чаму ж так? Вядома ж, куды я бягу. Дадому. Наемся кіслага малака з хлебам — і на возера. Сяду ў аеры, вуду закіну… Неба над галавою без мяжы, без краю, роўная гладзь вады перад вачыма, і цішыня. Ціха-ціха вакол. Нікога на белым свеце. Толькі я, неба, возера… Мірон Казіміравіч і Ландыш кажуць, што ў казцы добра. Хм, добра… Мусіць, ні разу каля возера не сядзелі. Кажуць, што залатыя яблыкі растуць, што чарадзейную дудку займею. На залатыя яблыкі і чарадзейную дудку сваё возера памяняць? Дзівакі! Якія ж яны дзівакі!

«Куды? Куды?» — тахкае ў скронях. «Дадому!» — карціць крыкнуць уголас. Дадому? А калі Мірон Казіміравіч і Ландыш затаіліся, чакаюць? Калі не паспею дабегчы дадому? Не. Які ж я баязлівец! Чаму страхам праняло? Здараецца, цэлы дзень па лесе блукаеш, здараецца, нават ноч у лесе застане. Спяшаешся дадому, неспакойна на душы. Але ж каб было так страшна, як сёння… Аднаго разу, узімку, калі ішоў са школы, два ваўкі праз дарогу перабеглі. Ад неспадзеўкі стаў, упіваючыся вачыма. Ды страх хутка прайшоў. А сёння не праходзіць. Людзей сустрэў, не ваўкоў. Хіба сустрэча з людзьмі горшая, чым сустрэча з ваўкамі?

Мірон Казіміравіч… Ландыш… Усміхаліся. Нямала ўсмешак бачыў, не раз і не два чуў смех. І сам усміхаўся, калі ўсміхаліся. А ад іхніх усмешак марозам па спіне.

Праносяцца легкавушкі, са свістам прарэзваюць паветра. Спяшаюцца. Мабыць, як і я, дадому. Дадому, дадому… Як добра ў хаце!

Вось і паваротка. Вось і наша дарога, змераная не толькі нагамі, але і рулеткай.

Я прыпыніўся. Нарэшце можна перавесці дух.

«У-у-у-у…» — неспадзявана пачулася з кустоў. Ну нібыта воўк завыў. А пасля трэск, быццам на сухое галлё наступілі.

Няўжо Мірон Казіміравіч і Ландыш у кустах? Чаму па-воўчы выюць? Хіба ў ваўкоў перакінуліся?

Я хацеў даць лататы, ды ўбачыў: Пятрусь на дарогу вылазіць.

— Што? Перапалохаўся?

Усміхаецца. Быццам яму медаль на грудзі павесілі. Не ведае, што ў мяне на душы.

— Ты… Табе… З табою… Чорт з табою, — нечакана скончыў я.

Пятрусь здзіўлена прамовіў:

— Ігнат, ты паверыў, што воўк у кустах вые?

— Тут ходзяць двухногія ваўкі,— уздыхнуў я.

— Ты пра мяне? — прыжмурыўся Пятрусь.

— Не. Чаго па кустах лазіш? Цябе бацька паслаў каровы пасвіць.

— На балоце пасвяцца, — сказаў Пятрусь. — Надакучыла каля іх сядзець. Цябе сустракаю.

— Пачакай. Яшчэ і цябе сустрэну. Так сустрэну, што не захочаш, — са злосцю прамовіў я.

Па-сапраўднаму ўзлаваўся на Петруся. Душа, што напятая спружына, а ён палохае. Калі б яму цяпер шэсць двоек у дзённік паставілі, то не пашкадаваў бы яго.

— Ігнат, не сярдуй. Мы з табой памірымся, — сказаў Пятрусь.

Хіба будзеш на такога злаваць? Сапраўды, памірымся. Калі канікулы, то, здараецца, на дзень разоў пяць сварымся і разоў пяць мірымся.

Я прашаптаў:

— Каля нашага лесу такія ваўкі цягаюцца. Такія… Сядзь. Паслухай.

Мы з Петрусём селі на траву, і я расказаў яму, як сустрэў Мірона Казіміравіча і Ландыша, як яны запрасілі мяне ў чорныя «Жыгулі», як прапанавалі адправіцца ў казку.

Пятрусь пачухаў патыліцу.

— Ігнат, я табе пра чорную руку раскажу. Вісела на сцяне люстра. Вечарам яна апускалася, быццам на нітцы. На тым месцы была дзірка. З дзіркі высоўвалася чорная рука. Калі хто-небудзь праходзіў каля сцяны, яна біла ў твар. Стукне — і ў дзірку. А люстра адразу на тое ж самае месца. Людзі, якія жылі ў гэтай хаце, усе хадзілі ў сіняках. Ніхто не мог здагадацца, хто б'е без літасці.

— Чуў,— кажу. — Мірон Казіміравіч і Ландыш страшнейшыя за самую чорную руку. Хаця ў іх рукі белыя, ды душы чорныя.

— Наплёў несусвеціцы, — прагаварыў Пятрусь. — Хадзем. Дадому завяду, бо зубы павылятаюць, як станеш лякацець. Прыйдзецца жалезныя ўстаўляць.

— Галава ў цябе жалезная, — не сцярпеў я.

Мы ўсталі і пайшлі. Мінулі паваротку. За павароткай стаялі чорныя «Жыгулі», а каля іх тапталіся Мірон Казіміравіч і Ландыш.

— Гэта яны! — ледзь вымавіў я і, схапіўшы Петруся за рукаў, пацягнуў у кусты.

Ну й алхімікі! Нездарма тут. Мяне чакаюць. Добра, што Пятрусь запыніў. Калі б я ляцеў на злом галавы, то ў самыя рукі заляцеў бы. Схапілі б, як парася, і ў мяшок.

— Пятрусь, гэта Мірон Казіміравіч і Ландыш. Алхімік з барадою.

— Не выдумляй, — не паверыў Пятрусь. — Людзі як людзі. Стаміліся, едучы, у лес звярнулі. Захацелася кіслародам падыхаць.

— Яны табе так надыхаюць, што кашляць пачнеш.

— Давай падкрадземся, паслухаем, пра што гавораць, — прапанаваў Пятрусь.

Можна рызыкнуць. Як кажуць? Альбо дожджык, альбо снег, альбо будзе, альбо не. Перабягаючы ад куста да куста, мы наблізіліся да «Жыгулёў», прыселі.

— Дзе ён? Дзе яго трасца носіць? — пачуўся хрыплы Ландышаў голас.

— Пачакаем. Можа, двойку схапіў. Можа, пасля ўрокаў пакінулі,— адказаў яму Мірон Казіміравіч.

Мне як абухам па галаве стукнулі. Усё-ткі чакаюць. Такія духі вымуць. А Пятрусь мне не верыў.

— Трэба было не выпускаць яго з машыны, — прамовіў Ландыш.

— Не думаў, што ўцячэ. Выкруціўся, як уюн.

— А калі плюнуць на яго? Знойдзем іншага. Іншага адправім у казку.

— І той можа ўцячы. Пойдзе погаласка, што ловім дзяцей. Нам не патрэбна рэклама. Дый не прывык я адступаць. Калі нешта задумаў, то абавязкова давяду да канца. Калі не давяду, спаць не буду. Ён яшчэ паскача дроздзікам.

Я зірнуў на Петруся. Вочы ў майго сябра шырока расплюшчаныя, ніжняя губа трасецца. А што было б, калі б у машыне пасядзеў?

Я, ледзь раскрываючы вусны, спытаў:

— Чуў?

— Чуў,— прашаптаў Пятрусь і стаў адпаўзаць назад.

У лесе

І дома я адчуваў сябе не лепей. Усё чакаў, што з'явяцца чорныя «Жыгулі», што праімчацца па вуліцы, разганяючы курэй.

Супакоіўся толькі вечарам, калі Пятрусь прыгнаў з пашы кароў.

— Пашанцавала табе, Ігнат, — сказаў ён. Я ўздыхнуў.

— Пашанцавала, як дзеду, які ўпаў з печы і пабіў плечы.

А майму сябру і гора мала.

— Даспадобы ты ім. У нас мільёны хлапчукоў, а выбралі менавіта цябе. Ганарыся.

— Чаго мне ганарыцца? Хіба гэта конкурс прыгажуноў?

Пятрусь сеў на лаўку, закінуў нагу за нагу.

— Вось халера! Нават не верыцца.

— Па-твойму, яны ў казку хочуць мяне адправіць? — запытаў я.

Пятрусь са смехам адказаў:

— Альбо ў казку, альбо на кілбаску.

Магчыма. Нешта нядобрае задумалі. Пускаюць туман у вочы.

— Камбінатары яны, — прамовіў Пятрусь. — Добра, што ты ўцёк.

Я прысеў каля сябра.

— А калі заявіць на іх у міліцыю?

— Хто табе паверыць? Скажуць: «Хлопец, не дуры галаву. У нас і так задураныя».

Але, не павераць. Падумаюць, што жартачкі строю. Вось каб Мірон Казіміравіч і Ландыш мяне збілі, каб былі сінякі на маім твары, то можна было б даведку ў доктара ўзяць, прынесці, паказаць. Тады хоць не хоць, а ў міліцыі разбіраліся б.

Я зірнуў на Петруся.

— Як мне жыць?

— Еш за дваіх, спі за траіх, гуляй за чатырох.

— Здзекуешся?

— Яны цябе не злавілі? Не злавілі. Думаеш, што на дарозе стаяць? Не. Даўно і след прастыў.

Я павесялеў, адлягло ад сэрца. Чаго сумаваць? Вядома, паехалі яны. Даўно ў Менску. Калі б не паехалі, то абавязкова азваліся б. Дулю з макам з'елі. Няхай падзякуюць, што мы адпусцілі іх з мірам. Можна было б колы ў «Жыгулях» папрапорваць.

У гэтую ноч мне прыснілася, што я ў казцы. Нібыта сяджу на залатым троне ў залатым балахоне і на чарадзейнай дудцы іграю. Ні стуль ні ссюль з'явіліся Мірон Казіміравіч і Ландыш. За плячыма ў Мірона Казіміравіча мяшок. Я іграю, а яны ўсё бліжэй да мяне падыходзяць. «Зноў нервы тузаць?» — крыкнуў я і, саскочыўшы з трона, бэц Мірону Казіміравічу чарадзейнай дудкай па лобе. Ён рукі ўгору: «Твая ўзяла». І Ландыш цягне рукі ўгору, лекаціць: «Мяне не бі. Здаюся».

Вядома, пасля такога сну ў мяне быццам сілы прыбавілася. Я з'еў аж дзевяць блінцоў са смятанаю. Нават маці здзівілася: «Ігнат, табе трэба выступіць у конкурсе на лепшага едака».

А пасля (у гэты дзень была нядзеля) я пабег да Петруся. Ён адразу пацікавіўся:

— Сябрукі не з'яўляліся?

— Калі б з'явіліся, то як на гарачай патэльні пакруціліся б, — расхрабрыўся я.

— У сваіх сталічных кватэрах сядзяць, як пацукі,— сказаў Пятрусь. — Хадзем у лес.

Мы часта з ім бавім час у лесе. Узімку на лыжах. Едзеш, узіраешся, прыкмячаеш. На снезе сляды заечыя, лісіныя, нават маленькая мышка пакідае. Цікава разгадваць, цікава чытаць. Улетку, увосень у лес бяжыш то з кашом, то з вядзерцам. Ягады, грыбы, толькі не лянуйся, збірай. А ўвесну ўсё вабіць. Хіба нецікава паглядзець, як мурашы пасля зімы ўвіхаюцца? Можна нарваць ландышаў, наесціся кіслай заечай капусты. Можна проста сесці на выварацень і слухаць, як стараецца, стукае дзюбай дзяцел.

І цяпер мы няспешна ішлі па лесе, прыглядваючыся, прыслухоўваючыся.

«Хія-я… Хія-я…»— пачулася над галавою звонкае, як рэха.

— Ігнат, чуеш? Каршун крычыць, — прагаварыў Пятрусь.

Я глянуў на хваіну, якая ўзвышалася перад намі. На самай вершаліне сядзела чырванаватая птушка.

— Каршун? — здзівіўся я. — Каршуны цёмна-бурыя, а гэтую птушку быццам чырвонымі фарбамі памалявалі.

— Гэта чырвоны каршун, — сказаў Пятрусь. — Ён вельмі рэдка ў нас сустракаецца.

Петрусю можна верыць. У яго цэлая этажэрка розных кніг пра птушак, пра звяроў.

— Ігнат, хадзем, — паклікаў мяне Пятрусь. — Не трэба палохаць.

Мы пайшлі далей. З-за дрэў, з вышыні, імкліва апусцілася нейкая невялікая птушка, села на ляшчыну і, бесперапынна круцячы галавою, гучна закрычала: «Кяй-кяй-кяй…» Я стаў, любуючыся ёю. Буравата-шэрая, з цёмнымі хвалістымі палосамі і светла-бурымі плямамі, яна здавалася мне падобнай на дзіўнага ляснога гноміка.

— Бач, як круціць галавою! — не вытрываў я.

— Таму і назвалі яе круцігалоўкай, — заўважыў Пятрусь.

«Кяй-кяй-кяй…» — закрычала круцігалоўка, як бы сварачыся на нас.

— Ты чытаў аповесць Змітрака Бядулі «Салавей»? — запытаў Пятрусь і, не чакаючы адказу, сказаў: — Памятаеш пра Сымона? У дзяцінстве ён марыў аб тым, каб усе-ўсе гукі сабраць у рукаў, а пасля выпускаць па адным і слухаць. А мне хацелася б розных птушак у рукаў сабраць. Няхай выляталі б па адной і спявалі. Я цэлымі днямі сядзеў бы, слухаў. Мне ніякі магнітафон не патрэбен. Многія забыліся, што калісьці першай песняй была птушыная.

— Чаму менавіта птушыная? — запытаў я.

— Я так думаю. Спярша птушка заспявала, а пасля чалавек, — сказаў Пятрусь і адразу ж усклікнуў: — Ястраб-перапёлачнік кружыцца!

Я глянуў угару. Над намі, расставіўшы шырокія кароткія крылы, лунала буравата-шэрая птушка.

— Кік-кік-кік… Кік-кік-кік… — закрычаў Пятрусь.

— Табе толькі ў цырку выступаць, — кажу яму. — Крычыш рыхтык гэты ястраб.

— У цырку не хачу, — сказаў Пятрусь. — Калі вырасту, то стану ляснічым. А цырк… У цырку, вядома, прыгожа. Ды ў лесе лепей.

Мы няспешна ішлі па лесе. «Як жа было тут раней? Напрыклад, сто гадоў назад. Ці так, як цяпер? — думалася мне. — Ці крычала круцігалоўка «кяй-кяй-кяй», ці чырвоны каршун выводзіў «хія-я-хія-я»? Напэўна, і мой дзядуля, калі быў такі, як я, таксама слухаў птушыныя спевы. Пра што ж ён думаў? З кім сябраваў?»

— Ігна-ат, — прамовіў Пятрусь.

— Га, — азваўся я. Пятрусь зноў:

— Ігна-ат…

Голас трывожны, нібы ў круцігалоўкі, калі закрычала «кяй-кяй-кяй…».

Я глянуў уперад. На невялікай палянцы сядзелі Мірон Казіміравіч і Ландыш. Мне здалося: змяю знянацку ўбачыў. Помніцца, мінулым летам збіраў брусніцы. Нагнуўся, каб сарваць спелыя ягады, якія абляпілі гнілы, парослы мохам пяньчук, і ўбачыў перад самым тварам маленькую змяіную галаву. Здалося, што глядзіць проста ў вочы, працінаючы. Я міжволі сцяўся, застыў, як скасцянелы.

Вядома, не спалохаўся б, калі б заўважыў здалёку. Але ж перад самым тварам… Вылезла, як з засады. Упершыню на галаве пашэрхлі валасы.

Вуж у кабуры ад веласіпеда

Я стаяў як вады ў рот набраўшы. Вось яны, мае згубіцелі. Падпільноўваюць мяне. Пашчасціла ж сустрэцца з імі на шашы! Лепей я ў гэты дзень захварэў бы.

— Прысядзь, — пацягнуў мяне за кашулю Пятрусь.

— Мірон Казіміравіч, — данёсся да нас голас Ландыша, — праваронілі мы яго.

— Але. Вылузнуўся. Хітры як д'ябал. Д'яблам мяне называе. Сам сапраўдны д'ябал.

Людзі косяць, хлеб пякуць, кніжкі пішуць, а ён па лесе бадзяецца, дзяцей ловіць. Блёкату аб'еўся, няйначай.

— Ігнат, яны цябе ловяць, як шчупака ў азярыне, — сказаў Пятрусь.

— Глядзі, каб і цябе не злавілі,— агрызнуўся я. Пятрусь адкрыў рот, хацеў нешта сказаць, ды Мірон Казіміравіч усклікнуў:

— Эксперымент!.. Трэба эксперымент праводзіць. Такія дарагія хвілінкі прападаюць.

— Плюнем на яго, паедзем, — прамовіў Ландыш. — Няўтульна ў гэтым лесе.

— Захацелася на праспект, у рэстаран? — са злосцю прагаварыў Мірон Казіміравіч. — Усё роўна схопім.

— Зловім, — падхапіў Ландыш. — На ўсё трэба мець цярпенне. Так?

— Так, — буркнуў алхімік.

— Хопіць тут сядзець, — падаў голас Пятрусь.

Мы папаўзлі, хаваючыся за кустамі. Пасля ўсхапіліся і — на ўсе лапаткі. Калі адбегліся, Пятрусь сказаў:

— Ігнат, бяда па самых пятах ходзіць.

І праўда, ходзіць. Не так павярніся — канец. Жыў, як усе, а цяпер кожнага слупа бойся. Што ж рабіць? Зачыніцца ў хаце і сядзець? Усё роўна страшна. Адно застаецца: дубальтоўку ў рукі ўзяць.

— Я так мяркую, — падаў голас Пятрусь. — Нам нельга разлучацца. Куды ты, туды і я.

Сапраўдны сябар Пятрусь. Не пакідае аднаго ў бядзе, хоць і сам баіцца. Але ці дапаможа, калі ўдвух станем хадзіць?

— Пятрусь, яны і цябе схопяць.

— Я скажу, што многа ем, што такіх, як я, няма выгады трымаць.

— Скажы. Калі такое пачуюць, то, каб танна было…

Я не даказаў, махнуў рукою. Цяжка на душы. А нядаўна радаваўся, блінцы еў, стараўся. Цяпер нішто ў рот не палезе.

— Трэба ўзбройвацца, — кажу.

— Чым? Хіба віламі? — прамовіў Пятрусь.

— У твайго бацькі ёсць дубальтоўка?

— Ёсць. На сцяне вісіць.

— І ў майго ёсць.

— Возьмем цішком, патроны соллю наб'ём і ў атаку?..

— Так. Трэба прагнаць іх з лесу. Клін клінам выбіваюць.

Пятрусь патрос кулаком.

— Ну, алхімікі! Пачухаецеся… Назаўжды запомніце азарыцкіх.

Я ўздыхнуў. Вось да чаго дайшло! Як гаворыцца, прыйдзецца за зброю ўзяцца. А што рабіць? Сядзець і чакаць, калі гэтыя госцейкі ў хату завітаюць і за вушы, як зайца?.. Кожны бароніцца, як можа.

Мы з Петрусём паволі клыпалі па лесе, час ад часу азіраючыся. Ведалі, што Мірон Казіміравіч і Ландыш дзесьці побач.

— Ігнат, вунь вуж, — стаў Пятрусь. Сапраўды, непадалёку, на пні, скруціўшыся, ляжаў, грэўся на сонцы вуж. На ягонай галаве, як і ва ўсіх вужоў, выразна вымалёўвалася карона — дзве жоўтыя плямы.

Пятрусь падышоў бліжэй, прамовіў:

— Вось дзе наша зброя! Я вылупіў вочы.

— Чаму зброя?

Пятрусь хітра прыжмурыўся.

— Зараз злаўлю вужа, загарну ў кашулю…

— Ну і што? — паціснуў я плячыма.

— Калі сустрэнем Мірона Казіміравіча і Ландыша, то… — Пятрусь зарагатаў: — Ха-ха-ха…

— Што зробіш, калі сустрэнем?

— Кінем на іх вужа. Думаеш, не спалохаюцца? Добра прыдумаў Пятрусь. Пэўна ж спалохаюцца! Нават самы найпершы смяльчак залекаціць, калі ўбачыць, што на галаву ляціць гэткі жывы клубок. Гэта ж сапраўдная зброя — вуж! Яшчэ лепшая, чым дубальтоўка. Варыць у Петруся галава. Толькі глянуў на вужа і адразу скеміў, што рабіць.

Я як на свет нарадзіўся. Мне вельмі хацелася сустрэцца з Міронам Казіміравічам і Ландышам. «Хто з іх мацней заверашчыць, калі Пятрусь кіне вужа?» — падумалася.

— Будзе ім казка, — усклікнуў я. Пятрусь пстрыкнуў пальцамі.

— Наробяць смуроду. Ха-ха-ха…

— Скідай кашулю, — прагаварыў я. Пятрусь скінуў кашулю, ступіў наперад. Вуж сыкнуў, тыцнуў галавою.

— Палохае, — заўважыў я. Пятрусь прысеў.

— Вужык, не нервуйся.

Вуж зноў сыкнуў, тыцнуў галавою.

— Чаго ты так? Супакойся. Саслужы нам службу, — стаў прасіць яго Пятрусь.

Вуж, як відаць, не хацеў саслужыць нам службу. Ён бесперапынна сыкаў па-змяінаму, выгінаўся, тыцкаў галавою.

— Хопіць танцаваць. — Пятрусь схапіў вужа каля самай галавы, кінуў у кашулю, загарнуў.

— Вось каб яшчэ аднаго злавіць! — усклікнуў я.

— Хопіць і аднаго. — Пятрусь завязаў кашулю і панёс вужа, як кілбасу.

Я чакаў, спадзяваўся, што выскачаць Мірон Казіміравіч і Ландыш. Знарок наступаў на сухія галінкі, каб трашчалі. Ды ні адзін з іх і носа не высунуў.

Калі мы падышлі да маёй хаты, Пятрусь запытаў:

— Ігнат, што з вужом рабіць? Я хуценька адказаў:

— Няхай у мяне пажыве.

— Калі на падворак выпусцім, то ў лес уцячэ, — сказаў Пятрусь.

Так, уцячэ, папаўзе. Зноў у рукі не дасца. Навучаны.

Я, не падумаўшы, ляпнуў:

— Давай прывяжам. Пятрусь у рогат:

— Прывяжам, як сабаку? У яго ж шыі няма.

Але, няма. Як ні прывязвай, усё роўна выкруціцца. У хату пусціць? Ноччу яшчэ на ложак запаўзе. Маці так перапалохаецца, што на бяссонніцу захварэе.

— Пятрусь, можа, выпусцім? Пасля яшчэ аднаго зловім.

— Не, — сказаў Пятрусь. — Вужы — не грыбы. Іншы раз па лесе цэлы тыдзень цягаешся і ніводнага не ўбачыш. А Мірон Казіміравіч і Ландыш не будуць спаць у шапку. Заўтра падпільнуюць нас на дарозе.

Я ў роспачы махнуў рукою.

— Куды ж яго? Такая зброя прападзе! Пятрусь падышоў да веласіпеда, які стаяў каля плота, стукнуў рукою па кабуры.

— У кабуру пасадзім. Тут яму будзе, як у гарадской кватэры з усімі выгодамі.

— У кабуры ключы ад веласіпеда.

— Ключы вымем. Вужу месцейка хопіць. Ён клубочкам любіць ляжаць.

— А калі бацька ў кабуру палезе? Калі яму захочацца ключы ўзяць?

— Нікуды ён сёння не паедзе. Хутка звечарэе. А проста так не любіць катацца. Гэта ж не ты. Адшпільвай.

Я адшпіліў кабуру, выняў ключы, а Пятрусь туды вужа галавою. Хуценька зашпіліў кабуру, нагнуўся, прытуліў вуха, прыслухоўваючыся.

— Што робіць вуж? — не вытрываў я. Пятрусь расплыўся ва ўсмешцы.

— Са сваёй кватэрай знаёміцца. Хадзем у хату. Халоднай вады нап'юся. У роце перасохла.

Ой, людцы-ы!

Мы з Петрусём сядзелі ў хаце і вялі між сабою гаворку. Яе Пятрусь распачаў.

— Ігнат, чаму людзі бываюць розныя? — запытаў.

Я задумаўся. Сапраўды, людзі не толькі знешне адрозніваюцца. Што ні чалавек, то характар. Адзін спакойны, памяркоўны, а другі — што порах. Скажы слова не ў радок — успыхне, загарыцца.

— Людзі не робаты, — кажу. — Што было б, калі б былі падобныя адзін на аднаго?

Пятрусь паціху сказаў:

— Нічога не было б.

Што ж, мае ён рацыю. Чаму ў нас гэтулькі песень, казак? Чаму і вёскі, і гарады пабудавалі? Чаму розныя машыны прыдумалі? Бо людзі розныя. Адзін песні складае, другі зямлю арэ, трэці думае над тым, як у космас паляцець.

— Нічога не было б, — паўтарыў Пятрусь і, крыху памаўчаўшы, дадаў: — Ды я не пра гэта.

— А пра што?

— Чаму адзін добры, а другі злы? Чаму адзін табе спрыяе, а другі на ражне рад цябе бачыць?

— Ад душы залежыць, — сказаў я. — Калі душа добрая, то і сам чалавек добры.

— Але ж людзі не нарадзіліся злымі. Бачыў, як немаўляты ўсміхаюцца, як маленькімі ручкамі цягнуцца, каб абхапіць? У іх няма зла.

Цяжкае пытанне задаў Пятрусь. Што ж выходзіць? Чалавек падрастае і нейкім зусім іншым становіцца? Вось гэтыя… Мірон Казіміравіч і Ландыш. Яны таксама калісьці смяяліся, цягнуліся рукамі, каб абняць. А цяпер цягнуцца, каб схапіць. Каб прымелі, то ў лыжцы вады ўтапілі б. Чаму ж так перайначыліся?

— Дык чаму ж адзін добры, а другі злы? — паўтарыў Пятрусь.

— Не ведаю, — прызнаўся я.

— Ніхто не ведае, — упэўнена сказаў Пятрусь. — Калі б ведалі, то такога, як цяпер, не было б.

На двары пачулася гамонка. Я выглянуў у акно. Каля хаты стаялі маці і наша суседка цётка Ганна.

— Хто там? — пацікавіўся Пятрусь.

— Цётка Ганна, — сказаў я. — Захацелася ёй лясы патачыць. Не ўсядзела ў хаце.

У кожнай Палашкі свае замашкі. Любіць цётка Ганна язык пачасаць. Пра такіх, як яна, кажуць: не дай паесці, а дай пагаварыць. Вось і цяпер распачала:

— А ведаеш, мая суседачка, пра што ў газетах пішуць?

— Пра што? — азвалася маці.

— Пішуць, што каля аднаго горада, які ў Расіі, спусціліся іншапланецяне на апаратах, падобных на бочкі. З адной бочкі вылезла пяць іншапланецян, і ўсе двухгаловыя. З другой бочкі таксама пяць. Толькі ўжо трохгаловыя. Селі яны на траву і давай гуляць у карты. Двухгаловыя супраць трохгаловых.

Я, магчыма, паверыў бы ёй, калі б сам у газеце не прачытаў, што ў Валагодскай вобласці дзеці заўважылі жаўтаватую іскрынку, якая з'явілася ў небе. Іскрынка з кожнай секундай павялічвалася і хутка стала падобнай на вялізны шар, які свяціўся. Гэты шар, апусціўшыся на луг, як бы раздзяліўся, і з яго выйшлі нейкія безгаловыя істоты, падобныя на людзей. У іх рукі апускаліся ніжэй каленаў. Пасля на луг апусціліся яшчэ тры такія шары. І што самае цікавае? І гэтыя шары, і гэтыя людзі неўзабаве як бы растварыліся ў паветры.

Канешне, цётка Ганна нешта чула пра гэта. Але хваліцца, што чытала.

— Во дае! — сказаў я. Пятрусь усміхнуўся.

— Умее фантазіраваць. Ёй толькі прыгодніцкія аповесці пісаць. Дзеці чыталі б. За вушы не адарваў бы.

Цётка Ганна не спыняецца, расказвае:

— Сядзяць, гуляюць у карты і ў вус не дзьмуць.

— Хто ж выйграў? — падала голас маці.

— Вядома, трохгаловыя. У іх на адну галаву болей. Яны разумнейшыя. Ну, я паеду, суседачка.

— Куды яна паедзе? — глянуў на мяне Пятрусь.

Я не паспеў адказаць, бо цётка Ганна нечакана як завішчыць!

«Мірон Казіміравіч і Ландыш на цётку Ганну напалі, хочуць з сабою забраць», — мільганула ў галаве.

— За мною! — крыкнуў я Петрусю і — на двор.

Ні Мірона Казіміравіча, ні Ландыша на падворку не было. Цётка Ганна стаяла каля веласіпеда і, абхапіўшы рукамі галаву, галасіла: «Ой, людцы-ы!.. Ой, людцы-ы!..» Каля яе, спалатнелая, стаяла мая маці. Я кінуўся да яе.

— Што з табою?

— Ой! — ойкнула маці.

— Мамачка, што з табою?

— Ой! — паўтарыла маці.

Я хацеў бегчы ў хату па дубальтоўку, ды Пятрусь тыцнуў пальцам, паказваючы на кабуру ад веласіпеда.

— Бачыш? Кабура расшпілена.

— Не падыходзь! — заверашчэла цётка Ганна. — Там змяя! У кабуры гняздо звіла.

— Любяць на веласіпедзе катацца, — са смехам сказаў Пятрусь.

Цётка Ганна, мусіць, зусім перапалохалася, бо падхапіла:

— Яшчэ як любяць! Адна вылезла, папаўзла, а там яшчэ сядзяць.

— Цётка Ганна ў мяне веласіпед папрасіла. Хацела ў Клімавічы да сваякоў з'ездзіць. Хацела сядло апусціць. Расшпіліла кабуру, каб ключ узяць, а там змяя, — растлумачыла маці.

Да сваякоў… На нашым веласіпедзе… Як на грэх. Наламалі дроў.

Пятрусь узяўся за кабуру. А цётка Ганна не пускае яго.

— Не лезь! За руку ўджаліць.

— Не ўджаліць, — усміхнуўся Пятрусь. — Там вуж сядзеў.

Цётка Ганна глянула на яго як мыла з'еўшы.

— Вуж? Ты ведаеш?

— Ведаю, калі кажу.

Цётка Ганна апусцілася на калодку, на якой звычайна колем дровы. Добра, што калодка стаяла якраз тут. Інакш проста на траву села б.

— Ой, не магу! Паміраю-у!..

Да яе падбегла мая маці, абхапіла за плечы.

— Што з табою, Ганначка?

— Вады! У грудзях пячэ, распірае. Маці азірнулася.

— Ігнат, вады!..

Я на адной назе ў хату. Схапіў са стала конаўку, зачэрпаў з вядра вады і назад бягом.

— Бярыце, — працягнуў цётцы Ганне. — Гэта не змяя. У кабуры вуж сядзеў. Праўду кажам.

Цётка Ганна ўзяла конаўку, паднесла да рота.

— Там… Там вужы гняздо звілі?

— Не. Мы з Петрусём вужа ў кабуру пасадзілі.

Лепей я не прызнаваўся б. Забыўся, што часта праўда бокам вылазіць.

Цётка Ганна як пачула, дык зноў загаласіла:

— Ой, людцы!..

— Ігнат!.. — паклікала мяне маці.

— Што? — заморгаў я вачыма.

— Арыштант!

— Мы не хацелі,— стаў апраўдвацца я.

— Нясі папружку.

Бач, якая хітрая. Хоча, каб на сваю спіну прынёс.

— Пятрусь, уцякайма! — крыкнуў я.

Мы з Петрусём, як мышы, за хлеў. А маці наўздагон гукнула:

— Арыштант! Вярніся-а!.. Я прыпусціўся мацней.

Чаму?

Мы з Петрусём сядзелі на беразе возера. Над намі ляталі кнігаўкі, выводзячы сваё «кігі-і-кігі-і…». Крык сумны, трывожны. Гэтак жа сумна, трывожна і на душы. Хоць плач.

Чаму ж мне так не шанцуе? З учарашняга дня пачалося. Здавалася, знайшлі спосаб, як абараніцца, і на табе! Усё з ног на галаву перавярнулася. Прыспічыла ж цётцы Ганне цяпер ехаць да сваякоў. Няхай раней паехала б, хоць на паўгадзіны раней. Па-іншаму склалася б. Не хаваліся б у кустах. Хто б мог падумаць, што прынясе яе ліха? Чаму так? Чаму?

— Ігнат, чаго нос павесіў? — падаў голас Пятрусь.

— Па-твойму, танцаваць трэба? — агрызнуўся я.

А Пятрусь, не зважаючы, распавёў:

— «Што хутчэй за ўсё на свеце?» — пытаецца настаўніца. «Ваша самапіска, Ніна Рыгораўна», — кажа вучань. «Чаму?» — здзівілася настаўніца. Вучань ёй у адказ: «Вельмі ж хутка двойкі яна выводзіць».

Я зірнуў на Петруся.

— Гэта што?

— Смяшынка. Паслухай яшчэ адну. Бацька звяртаецца да сына: «Ты чаму цалюткі дзень сабак ганяеш?» — «Ды не ганяю я іх. Яны за мною бегаюць», — абурыўся сын.

Я ўсміхнуўся. Цікавая смяшынка. Можна сказаць, узятая з самога жыцця.

А Пятрусь хлопец што трэба. Нездарма расказвае смяшынкі. Разумее, што ў мяне на душы. Што я сёння рабіў бы, калі б не ён? Нудзіўся б у адзіноце? Ад страху тросся б?

— Яшчэ паслухай, — падміргнуў мне Пятрусь. — «Чаму ты гісторыю не вучыш?» — пытаецца настаўнік. Вучань у адказ: «Дык яна ж старажытная, а я вырашыў па-новаму жыць».

— Ха-ха-ха… — не стрымаўся я. — Такому за дасціпнасць можна пяцёрку паставіць. Умее выкруціцца.

У Петруся, што называецца, язык развязаўся. Ён кіўнуў галавою і сказаў:

— «Дзіма, які зімовы дзень табе найбольш даспадобы: сонечны ці марозны?» — пытаецца настаўнік. Дзіма, не задумваючыся, адказаў: «Марозны». Настаўнік колькі хвілін глядзіць на яго, а пасля зноў пытаецца: «Чаму менавіта марозны? Растлумач». Дзіма ўсміхнуўся: «Бацька тады кажа: «Сядзі дома, бо ў дарозе вушы адмарозіш».

Я пырснуў смехам:

— Гэта па-нашаму.

У мяне як гара з плеч звалілася. Горкасць, крыўда засталіся дзесьці ззаду. Нават здалося, што кнігаўкі крычаць не самотна, а насуперак усяму, з выклікам. Вось што можа звычайная маленькая смяшынка. А мо не смяшынка? Мо сябар так можа?

— Яшчэ раскажы, — папрасіў я Петруся. Пятрусь прыставіў палец да вуснаў.

— Тс-с… Нешта трэснула.

Я азірнуўся. Над кустамі матылёк кружыцца. Чаму ён так трапечацца? Чаго дамагаецца? Радуецца сонцу, жыццю?

— Ты хіба не чуў? — перапыніў мае думкі Пятрусь.

Я паціснуў плячыма.

— Не. Магчыма, проста так трэснула.

— Проста так нічога не бывае.

— Пятрусь, табе здалося. Аднаго разу вось што было са мною. Сяджу вечарам у хаце. Адзін, як цвік. Бацька і маці да суседзяў пайшлі. Сяджу, а на кухні: «Трэсь, трэсь». Быццам хто палатно рве. Прыслухаўся я. Зноў чую: «Трэсь, трэсь». Не па сабе стала, прабеглі дрыжыкі па спіне. Але ўсё-ткі "пайшоў на кухню, уключыў святло. Анікога на кухні. Здалося мне, што там трашчыць.

— Трэба ўцякаць. Заяц бярэ нагамі,— сказаў Пятрусь.

Чаму я тады не паслухаўся яго? Чаму не ўскочыў, не прыпусціўся? Чаму не азірнуўся яшчэ раз? Быццам зацьменне на мяне найшло.

— Вельмі ж баязлівы ты стаў,— кажу. — Лепей раскажы смяшынку.

Пятрусь уздыхнуў.

— «Што табе найбольш спадабалася ў школе?» — пытаецца маці ў першакласніка.

Я так і не даведаўся, што адказаў першакласнік, бо ў кустах затрашчала, а пасля нада мною вырас нейкі вялізны цень. Я хацеў закрычаць, ды мой рот затулілі далонню, пасля засунулі ў яго анучу. Аж у сківіцах забалела. Я рвануўся, імкнучыся вызваліцца, і ўбачыў барадаты твар алхіміка.

— Хлопчык, не трапячыся, — супакойваў ён, звязваючы мне рукі.

Прагучала хоць ціха, але з пагрозай. Я сцяўся, угнуў галаву.

— Вось так. Добра. Добранька, — прамовіў Мірон Казіміравіч, заціскаючы вузел.

Я глянуў убок. Каля куста, на траве, курчыцца Пятрусь. А Ландыш, нагнуўшыся, звязвае рукі. Пятрусь мог бы цяпер дома сядзець, кніжку пра гэткіх жа бандытаў чытаў бы. Пабег за мною…

— Хлопчык, не пары гарачкі. Не ўздумай уцякаць, — папярэдзіў мяне Мірон Казіміравіч.

Як уцячэш са звязанымі рукамі? Дый за плячо трымае. Пальцы, што сталёвыя абцугі.

— Лоўка мы падкраліся, — сказаў Мірон Казіміравіч. — Смяшынкамі сябе цешылі.

— Хоць на жыватах паўзлі, але злавілі,— прахрыпеў Ландыш.

Я ўявіў, як Мірон Казіміравіч і Ландыш, выгінаючыся гадзюкамі, паўзуць у густой траве. Дыханне затаілі, вочы блішчаць… Мяне аж скаланула.

— Не дрыжы. Супакойся, — прамовіў Мірон Казіміравіч.

Здаецца, без злосці. Нават ласкава. Але ў маёй душы ўсё перавярнулася. Калі б цяпер развязаў рукі, адпусціў, то я бег бы на злом галавы.

— Дрыжыць ён? — хіхікнуў Ландыш. — Душа ў пятках сядзіць. Бедненькі…

Мірон Казіміравіч стукнуў сабе кулаком у грудзі.

— Я хацеў злавіць. Я злавіў. Я свайго дамогся. Я не адступлюся.

Ландыш падаўся наперад.

— Мірон Казіміравіч, у цябе ўсё чын-чынам. Ты крочыш упэўнена. Я ніколі так не змог бы. Даўно павярнуў бы аглоблі.

Вочкі бегаюць, працінаюць. Нібы распранае, каб дабрацца да душы.

Я адвёў вочы ўбок. Над лазняком лятае, кружыцца матылёк. То ўгору, то ўніз. Крылцамі махае, стараецца. Ці думае ён што-небудзь?

— Ландыш, ты мяне ведаеш. Я не баюся, калі нават агнём апячэ.

— Хацелі аднаго, а злавілі двух. Хі-хі-хі…— захіхікаў Ландыш.

Мірон Казіміравіч сціснуў маё плячо.

— Уставай. У машыну пойдзеш. Павязём.

— Уставайце. Ножкамі туп-туп. На машынцы праедзецеся. Смяшыначку раскажаце, — падхапіў Ландыш.

У машыну… Самому… Нізашто! Не дачакаецеся. Адзін канец.

Я рвануўся, пакаціўся па траве. Мірон Казіміравіч прыўзняў мяне. Я рваўся, вырываўся. Так, здараецца, конь імкнецца з аглобляў вырвацца. Скача, выгінаецца, кідаецца ўбок… І слёзы на вачах…

— Няхай ён нашых лекаў панюхае, — данёсся Ландышаў голас.

Нечым вострым, падобным на пах воцату, патыхнула мне ў нос. Галава налілася цяжарам. Перад вачыма пабегла, паплыло. На момант здалося: матылёк махнуў крылцамі і знік. Чаму?..

З Ландышам

Я расплюшчыў вочы. Перад вачыма агеньчыкі мігцяць, расплываюцца. Успомнілася, як накінуўся на мяне Мірон Казіміравіч, як валтузіўся з ім. Я страпянуўся, нібы птушка, якая імкнецца вырвацца на волю.

— Спакойна! Сядзі і не рыпайся.

Я ўзняў галаву. Ландыш перада мною. Усміхаецца, разваліўшыся на крэсле. І я на крэсле сяджу. Рукі звязаныя. Анучы ў роце няма. Дзіўна. А дзе ж Пятрусь? Можа, уцёк? Вось каб уцёк! Пра ўсё-ўсё расказаў бы…

— Ігнат…

І Пятрусь тут. Таксама на крэсле сядзіць, апусціў галаву.

— Адпусціце, — звярнуўся я да Ландыша. — Крычаць буду.

— Крычы, пакуль пуп не лопне. Усё роўна ніхто не пачуе. У скляпенні вы. Як замураваныя. Дайшло?

— Не крычы. Я спрабаваў,— сказаў Пятрусь. Ландыш аблізаўся, як кот.

— Ён крычаў, а я рагатаў. Нарагатаўся, як на кінакамедыі. Пацеш і ты. Мне даспадобы.

Пацешыць… Не дачакаешся. Трэба маўчаць сцяўшы зубы. Выходзіць, мы сядзім у скляпенні.

Нейкае дзіўнае скляпенне. Усё белае: і падлога, і столь, і сцены. Некалькі мяккіх крэслаў, воддаль, у куце, дзве вялізныя закаркаваныя бутлі. Стаяць на нейкіх прыстасаваннях, падобных на керагазы. У такую бутлю нават я залез бы. А на сценах чорныя гадзіннікі. Адзін каля аднаго. Колькі ж іх?

Я пачаў лічыць. Далічыў да пятнаццаці і збіўся.

— Прыехалі,— падаў голас Пятрусь.

— Бясплатна, — са здзекам прагаварыў Ландыш.

— Я такога, як вы, бясплатна на Месяц завёз бы, — кажу. — І Мірона Казіміравіча заадно.

Ландыш памахаў галавою.

— Чаму вас у школе вучаць? Старэйшых трэба паважаць.

Цікава: які ж ён на людзях? Напэўна, таксама павучае, усміхаецца. Напэўна, у аўтобусе старэйшым месца дае, знаёмых штогод з днём нараджэння віншуе.

— І не сорамна вам? — пачаў я.

— Сорамна таму, у каго кішэні пустыя.

— Чаму вы Мірону Казіміравічу дапамагаеце? Ён жа бандыт, — не сцярпеў Пятрусь.

Ландыш узняў угору выцягнуты палец.

— Ён вучоны. Самародак, можна сказаць. А бандыты пад мостам ці на вялікай дарозе.

— І вы самародак? Таксама вучоны?

— Я просты чалавек, але самародак. Я ўмею жыць. Хочаце паслухаць маю геаграфію? Раскажу як на духу.

— Якую геаграфію? — здзівіўся я.

— Геаграфіяй я называю сваю біяграфію. Калісьці, як і вы, у вёсцы я нарадзіўся. Слухаў, як пеўнікі кукарэкаюць, свежае малачко піў, каб сілы набрацца, у школку хадзіў. Галоўку вельмі не стамляў.

Кажа, што ў вёсцы нарадзіўся… Як я, як Пятрусь, як мой бацька, як дзядуля… Цяпер нас пільнуе, здзекуецца. Няўжо некалі басанож па траве бегаў? Няўжо маці «мамкай» называў?

— Не стамляў галоўку ў школцы. Праўда, разам з усімі пісаў: і Айчына, і родный край. Нават вершыкі пра родную мову вывучыў. А пасля пайшоў-паехаў па Айчыне, па родным краі. Быў на возе, пад возам, папярок, уздоўж. Папанасіла мяне. Памазоліў рукі. Аднаго разу падумаў: «Дудкі!» Пачаў прыглядвацца, каля начальства ацірацца. Знайшоўся добранькі начальнічак — я да яго клубочкам. Ён п'е, есць, а я каля ягонага стала. Бегаў на дыбачках, казаў у руку. Але неўзабаве начальнічак на пенсію пайшоў. Дык я да другога. Іван Фаміч… Іван Фаміч…

«Не выйдзем мы адгэтуль. Таму Ландыш і язык распусціў. Ведае, што нікому не раскажам», — працяла здагадка.

Я заплюшчыў вочы. Што ж рабіць? Як выратавацца? Вось каб у вёску! Дзень цяпер ці ноч? Як у нас каля возера? Ці кружыцца матылёк?

Раптам нешта бумкнула, як у пустую бочку: «Бум-бум-бум…» Я здрыгануўся, расплюшчыў вочы.

«Бум… Бум… Бум…» Аднатонна, мерна бумкае. Нібы кувалдай па галаве. Раз за разам.

— Што так бумкае? — не стрываў я.

— Гадзіннікі адлічваюць час, — прагаварыў Ландыш.

Гадзіннікі… Колькі ж разоў яны бумкнулі? Не запомніў. Час адлічваюць. Магчыма, людзі на работу спяшаюцца. Магчыма, сябры ў школу. А нам з Петрусём не трэба спяшацца.

— Вы і каля Мірона Казіміравіча корміцеся? — пацікавіўся ў Ландыша Пятрусь.

— А як жа! Вершыкі пра родную мову вучыў… Ха-ха-ха… Хіба мова пракорміць? Мірон Казіміравіч, канешне, пракорміць, а мова не. З грамаці хлеба не гамаці.

— Цяжка з вамі. Душна, — прамовіў Пятрусь.

— Цяжка? Я вам смяшыначку раскажу. Вы любіце смяшыначкі. Слухайце і на вус матайце. Настаўнік, выклікаўшы ў школу бацьку, выгаворвае: «Сёння ў вашага сына я цыгарэты знайшоў». — «Якія?» — пытаецца бацька. «Прыму», — кажа настаўнік. «Вось я яму ўсыплю, — узлаваўся бацька. — Ён жа сваю «Астру» пакінуў, а маю «Прыму» сабе забраў».

— Э-эх! — уздыхнуў Пятрусь. Ландыш зірнуў на яго.

— Не смешна? Сваю «Астру» пакінуў… Хі-хі-хі… Бацькаву «Прыму» забраў. Хі-хі-хі…

— Тут няма сме-ху, — па складах прамовіў Пятрусь.

Ландыш скрывіўся.

— Я тром начальнікам гэтую смяшыначку расказваў. Яны яе ў спецыяльныя кніжачкі запісалі. А вы… Вам самы тоўсты слон на вуха наступіў.

— Пры чым тут слон? — сказаў Пятрусь. Ландыш усхапіўся з крэсла.

— Тс-с-с…

Недзе за сцяною, пачуў я, нешта грукнула.

Мірон Казіміравіч дзейнічае

За сцяною зноў грукнула, і адчыніліся дзверы. У скляпенне зайшоў Мірон Казіміравіч. Пад пахай ён трымаў поліэтыленавы мяшок, у якім быў жоўты парашок.

— Вітаю. Усіх вас вітаю, — прагаварыў Мірон Казіміравіч.

— Я смяшыначкі хлопчыкам расказваў,— паведаміў Ландыш.

— Смяяліся?

— Не. Ім самы тоўсты слон на вуха наступіў.

— Нядобра. — Мірон Казіміравіч сеў на крэсла.

— Кхе, — моцна кашлянуў Пятрусь.

Я зірнуў на яго. Чаму кашляе? Хіба прастудзіўся? Вачыма на дзверы паказвае. Нават міргнуў непрыкметна. Зразумела чаму. Знак падае. Маўляў, дзверы адчыненыя, можна выскачыць.

Я прыўстаў. Ды дзверы, як па камандзе, зачыніліся. Куды ні глянь, белыя сцены, на якіх чорныя гадзіннікі.

Як жа ўцячы? Недзе ёсць кнопка. Нездарма дзверы зачыніліся як па камандзе. Вось каб знайсці яе!

— Хлопчыкі, страшна вам? — запытаў Мірон Казіміравіч.

Здалося, што каля самага вуха варона каркнула. Я ўціснуўся ў крэсла.

— Страшна, — зноў сказаў Мірон Казіміравіч. — Моцна я вас напалохаў. Што ж, па-іншаму не выходзіла.

— Яны абалванелі,— прахрыпеў Ландыш. Бач, што кажа! Сам анямеў бы, каб прывалаклі гэтак, як нас. Смяшыначкі расказвае. Калісьці на школьнай дошцы пісаў слова «Айчына». Дый цяпер напіша, калі якому-небудзь начальніку будзе даспадобы. І верш пра родную мову раскажа.

— Што вы з намі зробіце? — прамовіў Пятрусь.

— Хочаш, каб шакаладнымі цукеркамі накармілі і адпусцілі? — усхапіўся Ландыш.

— Каб было можна, то я вас цэлы год аднымі шакаладнымі цукеркамі карміў бы. Шакаладныя цукеркі на першае, на другое і на трэцяе, — не сцярпеў Пятрусь.

Ландыш зыркнуў на яго вачыма.

— Яшчэ агрызаецца.

— Ну, ну! Не сварыцеся, — прагаварыў Мірон Казіміравіч.

— Што вы з намі зробіце? — паўтарыў Пятрусь.

— У казку адпраўлю.

Зноў кажа, што ў казку. Супакойвае. Баіцца, што крыку наробім. Ландышу чужы крык што маслам па сэрцы. А яму, як відаць, не даспадобы. Бандыты таксама бываюць розныя.

— Дзядзьку Ландыша ў казку адпраўце, — прамовіў Пятрусь.

Ландыш вылупіў вочы.

— Што-о?..

— Няхай Мірон Казіміравіч вас у казку адправіць.

— Што-о?..

— Будзеце ў казцы смяшыначкі расказваць.

— Не магу! Задыхаюся! — Ландыш ірвануў каўнер кашулі.

Праняло. Заштокаў штокала. Вось каб штаны зняць ды крапівой-жыгучкай высцябаць. Вішчаў бы.

А Пятрусь знарок паўтарыў:

— Мірон Казіміравіч, пасадзіце яго ў каляску і адпраўце ў казку.

— Хлопчык, не нервіруй, — прахрыпеў Ландыш.

— Не хвалюйся. Ты мне тут патрэбен, — супакоіў яго Мірон Казіміравіч. — Хлопчыкаў адпраўлю ў казку. Яны вельмі падыходзяць для майго эксперыменту.

— Чаму мы? — запытаў Пятрусь.

— Ведаеш, што такое гіпноз? Пятрусь кіўнуў галавою.

— Ведаю. Гіпнатызёр з чалавекам зробіць усё, што захоча.

— Не кожны зробіць і не з кожным. Ёсць людзі, якія цяжка паддаюцца гіпнозу. І для майго эксперыменту не кожны падыходзіць. Трэба, каб усім сэрцам любіў казкі, родную мову, свой народ. Цяпер такіх нямнога. А вы, бачу, любіце.

Напамінае пра гіпноз. Што, калі ён гіпнатызёр? Што, калі захацеў правесці сеанс гіпнозу? Няхай праводзіць. Людзі самі выходзяць на сцэну, калі папросіць гіпнатызёр. Нядаўна ў нашым раённым горадзе разам з бацькамі глядзелі, як гіпнатызёр адну цётку прымусіў, каб скакала. А пасля яна пачала плакаць. Усе аж заходзіліся ад смеху. Тая цётка не пабаялася выйсці на сцэну. Чаго ж нам баяцца? Няхай гіпнатызуе. Можна і ў казцы пабыць. Пад гіпнозам.

— Мірон Казіміравіч, вы… — пачаў я. Ландыш перапыніў мяне:

— Яны любяць. Любяць і казкі, і мову, і свой народ. А я не. Я сам сябе люблю.

— Мірон Казіміравіч, вы гіпнатызёр? — запытаў я.

— Такім глупствам не займаюся. Я сур'ёзна да ўсяго стаўлюся. Я вучоны.

«Бум-бум-бум…» — забумкалі гадзіннікі, адлічваючы час.

Мірон Казіміравіч тыцнуў пальцам, паказваючы на дзве вялізныя бутлі.

— Прыйдзецца вам у гэтыя бутлі залезці. Яны якраз па вашым росце. Як на заказ.

— Адтуль у казачку паедзеце. Хі-хі-хі…— захіхікаў Ландыш.

Мірон Казіміравіч хоча, каб мы ў бутлі залезлі. Закансервуе там. Альбо голадам заморыць. У шкляных бутлях горш, чым у турме.

— Не палезу, — праз сілу праказаў я.

— Не палезу, — паўтарыў за мною Пятрусь.

— Не палезеш? — ашчэрыўся Ландыш. — Зараз пакачу і стану казытаць. Папакруцішся.

— Я козыту не баюся, — адказаў Пятрусь.

— У мяне пабаішся. Мірон Казіміравіч, дазвольце паказытаць. Уволю наказычуся. Адвяду душу.

— Не. Ведаю цябе. Заказычаш.

— Што ж рабіць? Не палезуць яны. Упартыя. Добрае слова да іх не даходзіць.

Мірон Казіміравіч устаў з крэсла, чамусьці падышоў да мяне.

— Лекі! — неспадзявана крыкнуў ён і, абхапіўшы мяне за шыю, затуліў рот далонню.

Як і там, на возеры, чымсьці вострым, падобным на пах воцату, патыхнула ў нос. Перад вачыма паплыло, закружылася…

Ачнуўся я ў бутлі. Тыцнуўся ў адзін бок, у другі, нібы ашалелая муха. Усюды шкло. А пад нагамі той жоўты парашок, які прынёс у поліэтыленавым мяшку Мірон Казіміравіч.

Побач, у другой бутлі, скурчыўшыся, сядзеў Пятрусь.

— Ігна-а-т, трымайся-а!.. — гукнуў ён. Трэба трымацца. Трэба ўзяць сябе ў рукі.

Слязьмі гору не паможаш. Пракляты Мірон Казіміравіч! Няўжо хоча закансерваваць?

Я з усёй сілы стукнуў нагою на шкле. Шкло нават не зазвінела. Быццам жалезнае.

— Дарма стараешся, — нагнуўся над бутляю Мірон Казіміравіч.

Стаіць як здань, усміхаецца. І Ландыш крывіць губы. Радуюцца. Іх верх.

— Хлопчыкі, хутка будзеце ў казцы. Уключаю, — крыкнуў Мірон Казіміравіч.

Пачуўся гучны шчаўчок, і ўнізе, пад бутляю, успыхнула полымя. Праз імгненне яно абхапіла ўсю бутлю. Вакол прагныя чырвоныя языкі. Цягнуцца, нібы рукамі да горла.

Хочуць жыўцом засмажыць. Загінем! Дык гэта не людзі. Гэта старажытныя інквізітары. Нават горшыя за іх.

— Хлопчыкі, выбачайце, што так выйшла, — крыкнуў Мірон Казіміравіч. — Мне трэба правесці эксперымент.

— Выпусціце-э!.. — галёкнуў я.

— Не магу-у!.. Я вучоны. Тэорыя без практыкі нішто. Вам у школе казалі. Павінны зразумець мяне-э…

Пад нагамі затрашчаў жоўты парашок. Дало ў нос гарэлым. Жоўтае полымя абхапіла мяне. Здалося, што тлее кашуля.

— Ма-ма-а! — галёкнуў я.

— Тэорыя без практыкі нішто-о!.. Веру, што будзеце ў казцы! Начамі не спаў!

— А-а-а!.. — заенчыў я.

— Хлопчыкі-і!.. Тэорыя без практыкі нішто-о!.. Я адчуў, што кудысьці лячу. Перад вачыма затрапятаўся тонкакрылы матылёк.

Частка другая

Не чуць і не бачыць

Кроў на бохане хлеба

Мне здавалася, што лячу ў паднябессі. Паволі, нібы бусел, які лунае, распрастаўшы крылы. Маімі крыламі былі рукі. Я час ад часу ўзмахваў імі, рассякаючы пругкае паветра. А пада мною — зямля. Без канца, без краю. Пагоркі, лясы, азярынкі…

Добра, слаўна на душы. Над самай галавой белая хмарка. Белая-белая, нібы вата. Плыве… Карціць дакрануцца, дацягнуцца да яе хоць кончыкамі пальцаў. Хмарка плыве, адплывае, узнімаецца вышэй. Так хочацца дакрануцца! Я падскочыў, ды раптам крык: «Ігна-а-т…» Хмарка ўздрыганулася, напалоханая, і — вышэй, вышэй… Ужо не дастаць, не дацягнуцца. Хто ж яе напалохаў? Хмарка, не ўцякай, пачакай. Чаму ты такая баязлівая?

«Ігна-а-т…» — зноў крык. Хмарка, охнуўшы, быццам жывая, па-чалавечы, растала знічкаю.

Хто ж крычыць, хто кліча мяне? Няўжо хмарка? Няўжо вярнулася?

«Ігна-а-т…» — прагучала каля самага вуха.

Гэта ж Пятрусь кліча. Схіліўся нада мною.

— Пятрусь, — ледзь чутна прамовіў я.

— Спіш. Мелодыі выводзіш. Ды яшчэ охкаеш, — сказаў ён.

Выходзіць, не ляцеў я. Прыснілася. А хацелася дакрануцца да хмаркі.

На душы стала так, што хоць плач. І я заплакаў бы, калі б не Пятрусь.

— Ігнат, уставай, — сказаў ён.

Я ўстаў. З вышыні сонца льецца, свеціць. А вакол лес. Дзе ж мы? Чаму спаў?

— Ігнат, мы не ў бутлях! Радуйся!

Пра якія бутлі ён кажа? А-а, пра тыя, што ў скляпенні. Мірон Казіміравіч… Ландыш… Жоўты парашок… Жоўтае полымя… Здалося, што зноў абхапіла… Я міжволі закрыў твар рукамі.

— Не бойся, — прагаварыў Пятрусь. — Мы не ў бутлях. Тут няма Мірона Казіміравіча і Ландыша.

Сапраўды, няма. Сапраўды, мы не ў бутлях. Пад нагамі трава. Бяжы куды хочаш. Галёкай як зможаш. І я, радуючыся, галёкнуў:

— Ура-а!.. Вырваліся!.. Мой сябар апусціў вочы.

— Вядома, вырваліся. Але ж куды заляцелі?

Я зірнуў на яго. Няўжо з тых праклятых бутляў вырваліся, нібы ядры з даўніх гармат, і аж у казку заляцелі? З агню ды ў полымя?

— Дзе мы? — пытаюся. Пятрусь пераступіў з нагі на нагу.

— Не ведаю. Я спаў, спаў. Пасля сонейка прыгрэла. Прачнуўся. Бачу, што ты спіш. Ну і давай будзіць.

— Мы не каля сваёй вёскі?

— Не. Зараз пакажу незвычайны слуп. Ідзі за мною.

Мы з Петрусём прайшлі метраў дзесяць, мінулі густыя кусты, і я ўбачыў жытнёвае поле (каласкі тут маленькія, амаль пустыя, нахіліліся да самай зямлі, быццам перабітыя ў сцябле). Ад поля разыходзяцца тры дарогі. Адна, абсаджаная бярозкамі, вядзе праз поле. На раздарожжы — дубовы слуп. На слупе — дошчачка, на якой тлустымі чорнымі літарамі напісана: «Направа пойдзеш — станеш абыякавы, сумленне страціш, налева пойдзеш — гонар страціш, проста пойдзеш — можаш не вярнуцца».

— Прачытаў? — спытаўся Пятрусь. — Дабегаліся.

Няўжо сапраўды ў казцы? Не верыцца. Казка ж — фантазія. Яе людзі прыдумалі. Яна не на яве, а ў думках.

— У казках асілкі, якія дубы карчуюць. А гэта нехта проста так напісаў,— кажу Петрусю.

— Зараз убачыш і асілка, і Бабу Ягу, і Цмока — пудзіла паганае, — сказаў Пятрусь.

— Куды ж нам ісці? — прамовіў я. Мой сябар развёў рукамі.

— Хто яго ведае. Направа пойдзеш — сумленне страціш, налева — гонар, проста — можаш не вярнуцца. Куды ні кінь, усюды клін.

Што скажаш? Моцна нас заклінавала. Тры дарогі, а не на адну не ступіш. Раней, дома, як было? Куды глянуў, туды і пайшоў. Раней… Быццам сто гадоў мінула. Па якой жа дарозе пайсці? Направа? Не. Калі сумленне страціш, то ні за якія грошы не купіш.

Прыйшло на памяць, як расказваў бацька пра цётку Вольку, якая жыла ў нашай вёсцы. У яе два сыны і муж з вайны не вярнуліся. Згінулі, нібы ў пекле. Нават вестачкі ад іх не атрымала. Усе вочы праплакала, чакаючы. І вось прыйшлі ў вёску дзве незнаёмыя жанчыны, адразу да яе накіраваліся. Яна з імі сваёю бядою падзялілася. «Муж твой загінуў,— сказалі яны. — А сынкі жывыя. Варажбіткі мы. Ведаем. Калі пройдзеш праз чатыры масты, то абавязкова вернуцца». Паверыла цётка Волька, выправілася ў дарогу, іх у хаце пакінуўшы. Сказалі, што будуць чакаць тут, каб разам яе сыночкаў сустрэць, каб разам парадавацца. Нялёгка знайсці ў ваколіцы аж чатыры масты. Усё ж знайшла цётка Волька, праз усе прайшла. Вярнулася дамоў — няма дарагіх госцейкаў. З куфра ўсё да ніткі выграблі, нібы мышы галодныя.

Ні разу не бачыў я цётку Вольку, бо памерла незадоўга пасля таго, а ўсё роўна, бы жывая, стаіць перад вачыма. Чамусьці маленькая, згорбленая, бездапаможная.

Не, няма як ісці направа. Налева? Гонар страціць? Без гонару чалавек не чалавек.

— Давай проста, — прапанаваў я Петрусю. — Тут напісана, што можаш не вярнуцца. Але ж можаш і вярнуцца. Паспрабуем?

Пятрусь усміхнуўся.

— Мы не пойдзем уперад. Пойдзем назад. Так, можна назад. Як я сам не здагадаўся? Нам жа ўсё роўна, куды ісці. Абы да людзей. З людзьмі не страшна. Яны дапамогуць, скажуць, дзе мы знаходзімся. Калі сапраўды ў казцы, то нешта параяць. Не адзін Мірон Казіміравіч разумнік.

«І-і-і… І-і-і…» — прарэзліва данеслася з-за кустоў, з-за дарогі, якая вяла направа, праз жытнёвае поле. Здавалася: кагосьці, прывязаўшы, жыўцом рэжуць.

— Што гэта? — запытаў я.

— Н-не в-ведаю, — зніякавеў Пятрусь.

А з-за кустоў зноў данеслася: «І-і-і… І-і-і…» Хацелася затуліць вушы, хацелася кінуцца на злом галавы, каб толькі не чуць гэтага.

— Можа, міліцыянер у свісток свішча? Можа, тут такія свісткі? — у роспачы прамовіў я.

— У казках няма міліцыянераў,— сказаў Пятрусь. — У казках могуць быць стражнікі.

— Пятрусь, стражнікі свішчуць. Трэба паварочваць аглоблі.

«І-і-і, і-і-і…» — рэзнула ў вушы.

— Так не свішчуць, — сказаў Пятрусь. — Нехта енчыць. Нехта ў бяду трапіў.

— Яму трэба дапамагчы? — ледзь раскрываючы вусны, прамовіў я.

Пятрусь азваўся плаксівым голасам:

— А калі ўцячы?

Можна ўцячы. Павярнуўся і бяжы. Але пасля папамучышся. «Пабаяўся. Не дапамог. Эх, ты!» — будзе тахкаць у галаве. Усюды, куды ні пойдзеш. Ценем будзе цягацца за табою тваё страчанае сумленне.

Я, як і Пятрусь, плаксівым голасам праказаў:

— Трэба дапамагчы.

Мы павярнулі направа, а гэты невыносны енк яшчэ мацней: «І-і-і… І-і-і…» Не па-чалавечы.

— Нейкі сабака трапіў у пастку. Вось і пішчыць, — выказаў я здагадку.

— Можа, — кіўнуў галавою Пятрусь. Я расхінуў куст.

— А-а-а… — вырвалася з маіх грудзей.

На суку альшыны, якая ўзвышалася над кустом, вісеў пацук, вялізны, чамусьці карычневы. З ягонага перарэзанага горла паволі капала кроў. Не, не на зямлю. На круглы бохан хлеба, які ляжаў пад кустом.

Вядзьмак

Я заўжды адчуваў агіду і страх, калі бачыў пацукоў. Памятаю: калі вучыўся ў чацвёртым класе, аднаго разу адчыніў дзверы з сяней — а ад плота ў сені пацук бяжыць. Як і гэты, вялізны, тоўсты. Нават, здалося мне, касматы. Я імгненна зачыніў дзверы, налёгшы плечуком. Стаяў, як скамянелы, трымаючы дзверы з усёй сілы. Пасля, набраўшыся смеласці, высунуў нос, глянуў адным вокам. На шчасце, пацука на падворку не было. Інакш я і бацьку ў хату не пусціў бы.

І цяпер, наставіўшы рукі, я стаў адступацца назад. Чаго найбольш жадаў? Каб тоўстая жалезная сцяна вырасла між мною і пацуком.

— Стой! — схапіў мяне за руку Пятрусь.

Не спускаючы вачэй, як загіпнатызаваны, я глядзеў на пацука і бохан хлеба. «Кап», — на скарынку, расцякаючыся, капнула чырвоная кропля. І адразу ж пачулася прарэзлівае: «І-і-і… І-і-і…»

Пятрусь падскочыў, адкінуў бохан убок. Жудасны піск сціх. Адразу, нібы голас з радыёпрадуктара, калі штэпсель з разеткі выцягнуць.

«Кап», — ужо на зямлю капнула чырвоная кропля. Я са страхам чакаў, што зноў пачую піск. Ды не, не пачуў.

— Глянь на поле! Дзіва! — усклікнуў Пятрусь.

Але, дзіва. Кволыя сцябліны, нядаўна пераламаныя, на вачах уставалі, каласы наліваліся важкім зернем.

— Казка! — усклікнуў я. — Усё-ткі мы ў казцы?

— Як бачыш, — сказаў Пятрусь.

У казцы. Выходзіць, яна не толькі ў думках. Выходзіць, яна не фантазія, а рэальнасць. Не верыцца. Але ж жытнёвае поле на вачах ажыло.

— Вось якая яна, казка, — сказаў я.

— Дзіўная, — падхапіў Пятрусь.

Нічога не скажаш. Дзіўная. Вядома, слуп на раздарожжы не навіна. Але пацук, якому перарэзалі горла…

— У нейкую нялюдскую казку мы трапілі,— прамовіў я.

— У нялюдскую, — пагадзіўся са мною Пятрусь. — Звычайна ў казках хлеб шануюць, а тут…

— Бывае, што і ў нас не шануюць, — заўважыў я. — У школьнай сталовай часта на падлозе ляжыць. Я сам адзін раз у кут шпурнуў.

Пятрусь зірнуў на мяне.

— Ігнат, гэта не пацук енчыў.

Хто ж тады? Ці не стаў дзіваком і Пятрусь у гэтай дзіўнай казцы?

— Ігнат, гэта не пацук. Хлеб плакаў. Яму балела.

Ці магчыма такое? Калі кідалі скарынкі пад стол, ніводная не заплакала. Здараецца, што некаторыя хлеб нават нагамі падбіваюць, як футбольны мяч.

— Хлеб плакаў,— сказаў Пятрусь. — Тут казка. Я зірнуў на бохан хлеба. Ляжыць скрываўлены, нібы паранены. Зноў успомніў пра той кавалак, які шпурнуў у кут. На ім яшчэ засталіся адбіткі маіх зубоў. Там, дома, не ўспамінаў. А цяпер… Чаму цяпер? Не зведаўшы гора, шчасця не пазнаеш?

— Пацука нехта нядаўна на галіну павесіў,— прагаварыў Пятрусь.

Няўжо сапраўды нядаўна? Калі так, то не на добрае. Што, калі гэты нелюдзь паблізу? Што, калі сядзіць у жыце, цікуе за намі, слухае, пра што гаворым? Калі хлеба не пашкадаваў, то і нас па галоўцы не пагладзіць. Возьме за горла і…

— Чалавек такога не зробіць, — сказаў я.

— А Мірон Казіміравіч не зрабіў бы?

— Зрабіў бы. І Ландыш таксама зрабіў бы. Але тут, у казцы…

Пятрусь не паспеў скончыць, бо ззаду пачулася, як стрэл:

— Добры дзень.

Я азірнуўся і аж прысеў.

— Мірон Казіміравіч! — вырвалася ў мяне.

Так, перад намі стаяў Мірон Казіміравіч. І акуляры на носе, і валасы на галаве ўскудлачаныя, нібы толькі што са стога сена вылез, добра выспаўшыся. Праўда, барада не рыжая, а чорная. Але ж бараду можна перафарбаваць.

Няўжо і ён адправіўся за намі ў казку? Не верыцца. Такі над іншымі любіць праводзіць эксперыменты. Сам не стане рызыкаваць. Дык што ж выходзіць? Выходзіць, не ў казцы мы. Выходзіць, выняў з бутляў і ў лес прывёз. Наш лес, не казачны. А пацука знарок на сук павесіў. Чаму ж каласы на вачах зернем наліліся? Так бывае толькі ў казках. Дзе ж мы?

У мяне затахкала ў скронях, закалола ў патыліцы. Хацелася ўпасці ніцма, абхапіць галаву. І я ўпаў бы, бо не ставала сіл, ды Мірон Казіміравіч неспадзявана сказаў:

— Я не Мірон Казіміравіч.

Вось табе і маеш! Мірон Казіміравіч не Мірон Казіміравіч. Як жа такое магчыма? Тлуміць галаву. Зноў праводзіць нейкі эксперымент.

— Вы бараду перафарбавалі. З рыжай чорную зрабілі,— выціснуў я праз зубы.

— Мая барада зроду чорная.

— Хто ж вы?

— Казімір Міронавіч.

Дык ён не толькі бараду перафарбаваў, але, як пішуць у анкетах, і свае ініцыялы змяніў. Хіба для канспірацыі?

— Не вярзіце лухту. Ведаем вас як аблупленага, — не сцярпеў я.

А гэты Казімір Міронавіч глянуў на мяне, як сабака на ката.

— Ты не вельмі. Нос не задзірай. Я з табою свіней не пасвіў. Зараз вазьму за вушы і на хвойку закіну.

Жартуе? Не. Вырачыў вочы, кулакі сашчаміў. Што, калі падвесіць мяне, як пацука?

— Дык… — пачаў я.

— Дык індык. Я Казімір Міронавіч. Мірон Казіміравіч жыве ў вас. Тут казка. Мірон Казіміравіч не раз сюды сігналы падаваў. Толькі я іх успрыняў, зразумеў. Мы з ім браты па душы. Мірон Казіміравіч паведаміў, што вас у казку адправіць. Трэці дзень чакаю. Вось мы і сустрэліся.

Я са страхам глядзеў на яго. Нейкі нервовы. Не любіць, калі не ў руку. З такім да двух не гавары. Ён пацуку горла перарэзаў. Знарок. Каб сябе паказаць, каб зразумелі, чым дыхае.

Пятрусь кіўнуў галавою, паказваючы на пацука.

— Ваша работа?

— Мая. — Казімір Міронавіч узяў пацука за хвост, патрымаў. Падумалася: зараз плясне мне ці Петрусю пацуком па твары. Не. Шпурнуў убок. Пасля крануў нагою бохан.

— Вы хлеб адкінулі?

— На яго кроў капала, — сказаў Пятрусь.

— Кепска, што адкінулі. Няхай капала б па кроплі. Плакаў. Чулі?

— Дык гэта хлеб плакаў? — азваўся я.

— Ён. Не даспадобы, што кроў капала. Балела яму.

Хлеб плакаў… Нібы жывы. Балела. Плакаў без слёз. А гэтаму ў радасць.

— Чаму вы так зрабілі? — запытаў Пятрусь.

— Бачылі, якім было поле?

— Бачылі,— сказаў Пятрусь. — Пустыя каласкі на зямлі ляжалі.

Казімір Міронавіч, нібы спартсмен, які перасёк фінішную прамую, узняў угору рукі.

— Я так зрабіў. Мае чары зрабілі. Пацукова кроў на хлеб капала, а поле спёкай сушыла. Плакаў хлеб… Плакаў…

Ну й злыдзень! Хацеў, каб збажына загінула. Хіба мае такую сілу? Можа, проста хваліцца? Можа… Не. Мы ж у казцы.

— Калі б яшчэ крыху кроў на бохан пакапала, то не ўзняўся б хлебны каласок, — перапыніў мае думкі Казімір Міронавіч.

— Хто вы? — усклікнуў я.

— Вядзьмак.

Малекула-калекула

Пра ведзьмакоў я, канешне, чуў. Паданні-легенды пра іх і ў нашай вёсцы з даўніны засталіся. Бывае, збяруцца жанчыны і давай баяць. Асабліва часта расказвалі пра Бардуна, які жыў у Клімавічах. Што нібыта нават калекаў на ногі ставіў. Прывязуць на возе чалавека, які зусім не можа хадзіць, а ён пашэпча, нешта дасць выпіць, і чалавек як нанава на свет народзіцца. Сам ідзе дамоў. Але не толькі добрае рабіў Бардун. Прыцемкам зайшоў да яго адзін мужчына і давай смяяцца. Маўляў, не веру я табе, дурыш людзям галаву. Узлаваўся Бардун: «Сёння ж да мяне прыйдзеш, папросішся». Засмяяўся мужчына: «Чаго я да цябе поначы пасунуўся?» — «Бяда прымусіць. Калі сядзеш на лаву, тры разы ў шыбу пастукае», — прагаварыў Бардун. Развіталіся яны. Прыйшоў мужчына дамоў, сеў на лаву. Рот адкрыў, каб расказаць жонцы, што ў Бардуна быў, а ў акно тры разы запар: стук, стук, стук. Нібыта птушка дзюбай. «Чуў?» — запытала жонка ў свайго гаспадара. А ён сядзіць з разяўленым ротам, ні слова не вымавіць. Толькі галавою трасе. «Чаго рот разявіў?» — накінулася на яго жонка. Ён трасе галавою, вачыма на яе лыпае. Скумекала яна, што бяда. Давай прасіць: «Закрый рот. Закрый рот». Ён і так і сяк, нават рукою за сківіцу ўзяўся — не дасць рады, не закрываецца рот. Жонка ў плач, за руку яго, як малое дзіцё, і павяла да Бардуна. А той стаіць на парозе, чакае. «Казаў, што сёння прыйдзеш да мяне», — усміхаецца.

Я тады слухаў і пасмейваўся ў рукаў, бо пра такіх, як Бардун, нават у газетах можна прачытаць. Напрыклад, пра бабку Вангу з Балгарыі. Яна ў дзяцінстве, калі грымнула і паласнула маланка, аслепла, пасля чаго стала прадказваць падзеі, навучылася падрабязна апісваць мясціны, дзе ніколі не была. Дый у нас падобных людзей нямала. Некаторыя, не дакранаючыся, між далоняў трымаюць у паветры шарык, невядомай сілай разгойдваюць і спыняюць маятнік гадзінніка, вылечваюць гіпнозам. Мабыць, і Бардун валодаў гіпнозам.

Калі б дома я сустрэўся з гэткім чалавекам, то зусім не баяўся б яго. Нават папрасіў бы, каб які-небудзь фокус паказаў. А тут… Вакол ні жывой душы. Толькі гэты злы дух, які пацуку горла перарэзаў. Ад такога лепей далей трымацца.

— Казімір Міронавіч, чаму вы хацелі, каб збажына на полі загінула? — запытаў Пятрусь.

— Таму, што кепскія людзі ў гэтым баку жывуць. Чыталі, што на слупе напісана? Направа пойдзеш — станеш абыякавы, сумленне страціш. З імі страціш. Ні кропелькі не застанецца.

— Якія яны, тыя людзі? — пацікавіўся я. Казімір Міронавіч зарагатаў.

— Якія? Усе рабыя.

Ці паверыў я яму? Канешне, не. Хіба магчыма, каб там усе да аднаго былі рабыя? Яны ж не інкубатарскія.

— Не верыце вы мне, — лыпнуў на нас вачыма вядзьмак. — Зараз пакажу, на што я здатны.

— Можа, не трэба? — прамовіў Пятрусь.

— Трэба. Вас яшчэ да пят страхам не праняло. — Вядзьмак гучна свіснуў.

Я падумаў, што свістам чарцей склікае. Я чакаў, што зараз выбегуць рагатыя, пачнуць скакаць вакол нас, плюючыся, крыўляючыся. Ды не. З лесу выбег… Ландыш. Ляціць, язык высалапіўшы. Пад пахай трымае тоўстую кнігу з чорнымі вокладкамі.

— Вунь Ландыш, — шапнуў мне Пятрусь.

— Гэта не Ландыш, — пачаў вядзьмак. Мы з Петрусём у адзін голас:

— Хто ж ён?

— Брат Ландышаў. Брат па душы. Яго зваць Палын.

Яшчэ адзін брат. Ужо Палын. А калі паглядзець, выліты Ландыш. Доўгі, худы, твар белы, нібы пад зямлёю год прасядзеў, не вылазіў.

Палын падбег да нас, выструніўся.

— Казімір Міронавіч, я стралою ляцеў. Вядзьмак кіўнуў галавою.

— Старайся. Хто стараецца, для таго не толькі ўсе дзверы, але і душа адчыняецца.

Палын зыркнуў на нас з Петрусём.

— Яны? Іх вы чакалі?

— Яны.

— У іх усе зубы? Мо пералічыць?

Палын выцягнуў руку, наставіў пальцы: худыя, доўгія, з вялізнымі, даўно не стрыжанымі пазногцямі. Пад кожным пазногцем, як кажуць, па пуду гразі.

Я адхіснуўся. Што, калі ў рот пальцамі палезе?

— Не бойцеся, — закалаціўся ад смеху Казімір Міронавіч. — Палын рахманы, як авечка. Ён і блыху не пакрыўдзіць.

— Блыху не пакрыўджу. Навошта яе крыўдзіць? Няхай скача, як ёй хочацца.

«У яго не ўсе дома, без клёпак у галаве. Вялік пень, ды дурань», — падумаў я.

Вядзьмак узяў у Палына кнігу з чорнымі вокладкамі, разгарнуў і, пазіраючы на нас з Петрусём, пачаў нешта хутка-хутка шаптаць. Я глянуў на Петруся — і вочы на лоб палезлі. Твар у майго сябра выцягнуўся, стаў падобны на трубку.

— Гы-гы-гы… — зарагатаў Палын. — Ну й страхалюды!

Я зразумеў, што і ў мяне твар выцягнуўся, як у Петруся. Хацеў сказаць Казіміру Міронавічу, каб не здекаваўся над намі, ды нечакана само сабою зляцела з языка:

— Дзякуй вам, Казімір Міронавіч.

— Што? — наставіў вуха вядзьмак.

— Дзякуй вам, — паўтарыў я. І Пятрусь падзякаваў:

— Дзякуй вам.

— Во малайцы! — усцешыўся Палын.

— Я іх зараз у казіны рог сагну, — прамовіў Казімір Міронавіч.

— Калі ласка, — сказаў Пятрусь. І я сказаў:

— Калі ласка.

Язык зусім не слухаўся мяне. Хоць бяры ды трымай рукою, каб не ляпаў абы-што.

Казімір Міронавіч закрыў чорную кнігу, працягнуў Палыну. Той схапіў яе, а Казімір Міронавіч дастаў з кішэні сухі мох, два крэменьчыкі, паклаў мох на зямлю, стукнуў крэмень аб крэмень, выбіваючы іскры. Мох загарэўся. Вядзьмак схапіў яго і з усяе сілы дзьмухнуў:

— Ф-у-у…

Нас з Петрусём абхінула чорным дымам. Дым круціўся, як змяя, якой прышчамілі хвост. Няўжо нам канец? Няўжо з гэтым дымам занясе да чарцей у балота? Пацешацца, хвастатыя…

— Малекула-калекула! — крыкнуў на ўвесь голас Казімір Міронавіч.

Дым разышоўся. Як і не было. І твар у Петруся стаў гэткі ж, які быў раней. Выходзіць, цяпер і ў мяне не выцягнуты, як трубка.

— Што? Умею? — паціраючы рукі, запытаў вядзьмак.

— Лоўка ў вас выходзіць, — сказаў я.

— Малекула-калекула, — крыкнуў Палын.

— Ты сам малекула-калекула, — прамовіў Пятрусь.

Палын заскрыгатаў зубамі.

Тры заданні

Я думаў, што Палын накінецца на нас альбо аблае. Не, не аблаяў. Прамаўчаў.

— Казімір Міронавіч, адпусціце нас, — папрасіў Пятрусь. — Мы дамоў пойдзем. Як-небудзь знойдзем дарогу.

— Вось чаго вам хочацца!

— Па пацуку за каўнер — і няхай ідуць, — усклікнуў Палын.

Я адвярнуўся, каб не глядзець на яго. Стаіць, крыўляецца. А што, калі вядзьмак паслухаецца яго, па пацуку за каўнер нам кіне? Самлею са страху.

Казімір Міронавіч нечакана прагаварыў:

— Адпушчу вас, калі выканаеце тры мае заданні.

Я ведаў, што розныя нячысцікі добрым казачным героям заўжды даюць непасільныя заданні. На днях чытаў, як у казцы «Аддай мне, што дома не пакінуў» вядзьмак, які перакінуўся панам, сказаў сыну паляўнічага Янку, каб напарсткам да раніцы вычарпаў возера за маёнткам, рыбу выбраў, а дно жоўтым пяском пасыпаў. Пасля загадаў пабудаваць за ноч такі палац, каб у ім было гэтулькі пакояў, колькі дзён у годзе, каб столь ззяла, як неба, а на ёй свяцілі сонца, месяц і зоры, каб вакол палаца працякала рака, а на ёй ляжаў мост — залатая маснічына, сярэбраная маснічына, каб над мостам вісела вясёлка і ўпіралася канцамі ў ваду. Пасля гэтага загадаў аб'ездзіць каня, у якога сам перакінуўся.

Напэўна, і Казімір Міронавіч дасць нешта падобнае. Ну і няхай. Няхай пасылае будаваць залаты мост.

— Мы згодныя, — сказаў я. Вядзьмак ледзь прыкметна ўсміхнуўся.

— Раскажыце такую гісторыю, каб я ў яе не паверыў. Гэта маё першае заданне. Лёгкае? Га?

Ці лёгкае? Вядома, можна рознага нагаварыць. Але ж будзе ківаць галавою. Маўляў, так.

— Чаго насы павесілі? — вытрашчыў вочы Палын. — Расказвайце, бо крапівы ў штаны напхаю.

— Слухайце, — прамовіў Пятрусь. — Раскажу вам, адкуль узяўся мядзведзь. Раней, даўным-даўно, ён быў такім жа чалавекам, як і мы. Людзей тады было мала, і жылі яны па лясах. Там палявалі на звяроў і птушак, улетку збіралі грыбы і ягады, капалі карэнне і запасілі на зіму. Але найбольш запасілі арэхі і мёд. Пчол тады было багата. Яны самі вадзіліся ў дуплах і ў зямлі — у норах.

— Годзе, — перапыніў Казімір Міронавіч. — Казка гэта. Яна называецца «Мядзведзь». Мне яе расказваў мой найлепшы сябар — кульгавы чорт. Прапрадзед кульгавага чорта гультая ў мядзведзя перавярнуў. А людзі, даведаўшыся, казку склалі. Казка ў казцы. Цікава? Ха-ха-ха…

— З'елі булку з маслам? — замахаў рукамі Палын. — Зараз вас Казімір Міронавіч у казіны рог сагне.

Хацеў я сказаць яму, каб прыкусіў язык, ды вядзьмак апярэдзіў мяне:

— Я сёння добры. Так і быць. Можаце іншую гісторыю расказаць.

Пранесла. Што ж расказаць яму? А калі казку «Адкуль пайшлі паны на Палессі?» Пачну так, як напісана, а пасля па-свойму. Вылупіць вочы. Няўжо не вырвецца ў яго «не веру»?

— Даўно гэта было. Нават старыя людзі таго ўжо не памятаюць. І расказваюць яны тое, што чулі ад бацькоў і дзядоў,— пачаў я.

Неўпрыкметкі зірнуў на Казіміра Міронавіча. Натапырыў вушы. Чуў гэтую казку, успамінае, ад каго. Няхай. Усё роўна наша возьме.

Я працягваю далей:

— Густымі палескімі лясамі прабіраўся адвячоркам чорт у сваё балота. Быў ён страшэнна хмуры, бо за цэлы доўгі дзень не ўдалося зрабіць людзям ніякай шкоды. А які ж з яго пасля гэтага чорт? Цяпер хоць ты і не паказвайся ў пекла — засмяюць!

Вядзьмак цмокнуў губамі.

— Ведаю. Той чорт схапіў за чуб пана, які ехаў дарогаю з Варшавы, і пачаў па лесе насіць, стукаючы галавою аб дрэвы.

— Не так, — сказаў я. — Цягнецца чорт па дарозе і бачыць: сядзіць пад кустом ваш сябар — кульгавы чорт. Тады ён быў зусім маленькі. Тады чорцікам яго звалі.

Вядзьмак, гляджу, бараду пальцамі перабірае. А Палын аж рот разявіў.

— Схапіў чорт чорціка за хвост і ў лес папёр.

— Добра! — не стрываў Пятрусь.

А Казімір Міронавіч ушчарэпіўся рукамі за бараду, вусны сцяў.

— Цягне чорт чорціка па лесе. Аж зямля гудзе. Дзе аб сасну, дзе аб бярозу, дзе аб сукаватую яліну.

— Аб сукаватую-у? — прамовіў вядзьмак.

— Не толькі аб яліну, але і аб дуб. Набіў чорцік гэтулькі гузакоў, што ні адзін чорт не злічыў бы. Нарэшце прыцягнуў чорт чорціка на паляну, на якой чэрці свой баль спраўлялі, пасадзіў на смалісты пень. Чорцік як сеў, так і прыліп.

— Прыліп? — прахрыпеў Казімір Міронавіч.

— Прыліп. Чорт вырашыў адарваць яго. Схапіў за правую нагу і давай цягнуць. Выцягнуў так, што правая за левую стала даўжэйшая. З таго часу закульгаў чорцік.

Казімір Міронавіч як агнём мяне апёк:

— Не веру!

— Не верыце?

— Не веру. Хлусня. Чорт чорта не пакрыўдзіць. А Палын як закрычыць:

— Тры корабы нагаварыў! І як табе язык не забалеў? Не язык, а мянташка. Каб табе пуста было!

— Казімір Міронавіч, не паверылі вы. Справіліся мы з першым заданнем, — заганарыўся Пятрусь.

— Хм, — хмыкнуў вядзьмак.

— Давайце другое заданне, — кажу.

Я быў упэўнены, што і з другім заданнем справімся. У мяне быццам сілы прыбавілася. І што самае дзіўнае? Ранейшага страху ўжо не было. Відаць, і да страху чалавек прывыкае. А мы з Петрусём за гэтыя дні, як гаворыцца, не праз адно пекла прайшлі, зведалі па чым фунт ліха.

Пятрусь паказвае фокус

Казімір Міронавіч прайшоўся туды-сюды і, стаўшы перад намі, сказаў:

— Зрабіце так, каб я здзівіўся.

Заданне дык заданне! Нялёгка здзівіць ведзьмака. Што мы ўмеем? Праз галаву кульнуцца? Пеўнем пракукарэкаць?

— Справа швах. Прападзём як рудыя мышы, — шапнуў я Петрусю.

— Не вешай галаву.

Няўжо Пятрусь нешта прыдумаў? Каб толькі не выйшла ў яго, як з вужом ці з казкай пра гультая, якога чорт у мядзведзя перавярнуў.

— Пятрусь…

— Шэпчуцца. Трэба ім раты пазавязваць, — не стрываў Палын.

Ну й малекула-калекула! Чэша языком, свой хлеб адрабляе. Брахаць — не цэпам махаць.

— Казімір Міронавіч, шэпчуцца. Нашэпчуць яны нам. Трэба сагнуць у казіны рог.

— Няхай крыху пашэпчуцца. Пачакаю, — прагаварыў вядзьмак.

Пятрусь узяў мяне за руку, адвёў убок.

— Ігнат, я такое прыдумаў! Такое… Памятаеш легенду пра Фалеса Мілецкага?

Вядома, гэтую легенду я добра запомніў. Яе расказаў нам класны настаўнік Рыгор Іванавіч, калі хадзілі з ім на экскурсію. Тады мы спыніліся на пагорку, каб адпачыць. Унізе вёсачка. Размясцілася ў нізіне, як у сподачку. Правады высакавольтнай лініі да яе цягнуцца. Здаецца, Пятрусь запытаў у Рыгора Іванавіча, што азначае слова «электрычнасць».

— Калісьці ў Старажытнай Грэцыі людзі бурштын за ягоную прыгажосць назвалі электронам — сонечным каменем. А пазней ад слова «электрон» пайшло новае — «электрычнасць», — сказаў Рыгор Іванавіч.

У той раз мы даведаліся ад яго, што бурштын прыцягвае да сябе розныя прадметы, электрызуецца, што ўпершыню гэтую незвычайную з'яву вывучыў вядомы філосаф старажытнасці Фалес Мілецкі.

Вось якую легенду пра старажытнага філосафа пачулі мы ад свайго настаўніка. Дачка Фалеса Мілецкага прала воўну бурштынавым верацяном. Яно ўпала ў ваду. Дзяўчына дастала яго з вады і стала абціраць сваім шарсцяным хітонам. Да верацяна прыліпла некалькі шарсцінак. «Прыліплі таму, што верацяно мокрае», — падумала дзяўчына і пачала выціраць яго яшчэ хутчэй. А шарсцінкі ўсё роўна наліпаюць. Пабегла яна да бацькі, расказала яму пра гэта. Фалес Мілецкі зразумеў, што шарсцінкі прыліплі да верацяна з-за бурштыну, з якога зроблена верацяно. Ён накупіў розных вырабаў з бурштыну і пачаў націраць іх шарсцяной тканінай. Бурштын прыцягваў лёгкія рэчы так, як магніт прыцягвае жалеза.

Я моўчкі глядзеў на Петруся. Чаму ён запытаў, ці памятаю легенду пра Фалеса Мілецкага? Няўжо хоча расказаць яе Казіміру Міронавічу? Гэтым не здзівіш.

— Нашапталіся? — звярнуўся да нас вядзьмак.

— Яшчэ крышку дазвольце, — сказаў Пятрусь.

— Калі вельмі хочацца, то пашапчыцеся.

— Нейкі добранькі стаў,— прашаптаў Пятрусь. Ага, не крычыць, не зыркае злосна вачыма.

Магчыма, у нейкі час дабрыня да яго прыходзіць. Есць жа людзі, на якіх раптоўна находзіць злосць. Могуць ні з таго ні з сяго насварыцца, накрычаць. А ён ні з таго ні з сяго падабрэў.

— Чым хочаш здзівіць гэтага злыдня? Легендай? — запытаў я ў Петруся.

Пятрусь дастаў з кішэні невялікую кардонную скрыначку, адчыніў. У скрыначцы ляжала выразаная з фальгі фігурка чалавека, вельмі падобная на Бураціна. Відаць, не адну гадзіну Пятрусь яе выразаў, размалёўваў. Цяпер хоча паказаць ведзьмаку? Дык і гэтым не здзівіш.

— Бачыш майго Бураціна? — прагаварыў Пятрусь.

— Бачу, — кажу.

— На галаве ў яго я іголкай пракалоў дзірачку і прывязаў шаўковую нітку. Бачыш?

— Бачу. Вочы не на патыліцы.

— Пад гэтым Бураціна яшчэ адзін ляжыць. Зараз пабачыш фокус. Я яшчэ дома хацеў паказаць табе яго, ды забыўся.

— Хопіць шаптацца, — не выцерпеў вядзьмак. Канешне, мне вельмі хацелася даведацца, які фокус Пятрусь збіраецца паказаць, ды Палын тут як тут.

— Нашапталіся? Усё роўна Казімір Міронавіч у казіны рог сагне. Здавайцеся.

— Дзядзька, не дуры галаву, — не вытрываў я.

— Сагне-э… — скрывіўся Палын.

Цягне жылы. Не чалавек, а ліпучка. Даўся ў знакі.

Мы з Петрусём падышлі да ведзьмака.

— Чым здзівіце? — запытаў ён.

Пятрусь дастаў са скрыначкі Бураціна, выразанага з фальгі, прывязаў нітку да галінкі, павесіўшы на яе свайго незвычайнага чалавечка. Пасля выняў з кішэні пластмасавую расчоску, кавалачак шаўковай тканіны, пацёр расчоску аб тканіну і паднёс да Бураціна. Бураціна імгненна развёў рукі.

— Рукамі махае! — адскочыў Палын.

Пятрусь, усміхнуўшыся, дакрануўся да Бураціна пальцам. Рукі ў незвычайнага чалавечка апусціліся.

— Ух ты! — усклікнуў Палын.

Мой сябар стаяў і ўсміхаўся, радуючыся. Відаць, зусім забыўся, дзе ён і хто з ім.

Я нарэшце здагадаўся, чаму нагадаў легенду пра Фалеса Мілецкага. Ён, можна сказаць, паўтарыў вопыт славутага філосафа. Вядома, ні Казімір Міронавіч, ні Палын не ведалі, што Пятрусь наэлектрызаваў расчоску, калі пацёр яе аб шаўковую тканіну. Расчоска, як кажуць фізікі, стала наэлектрызаваным целам. Калі гэтае наэлектрызаванае цела ён паднёс да чалавечка, то чалавечак узняў рукі, паказваючы імі на электрычны зарад.

— Паўтары, — папрасіў Петруся Палын. Пятрусь зноў дакрануўся наэлектрызаванай расчоскай да Бураціна. Зноў той імгненна развёў рукі.

— І цяпер рукамі махае! — на ўсё горла закрычаў Палын.

— Зараз у неба паляціць. Як птушка, — кажу.

— Няўжо? — вырвалася ў Казіміра Міронавіча.

— Здзівіліся вы? — пытаюся ў яго. Вядзьмак засоп носам.

— Не.

— Непрыгожа хлусіць. Зараз не так здзіўлю. — Пятрусь зняў з куста Бураціна і дастаў са скрыначкі другога, у якога была толькі адна рука, выразаная з тонкай папяроснай паперы. Яе мой сябар, як відаць, яшчэ дома прычапіў да пляча чалавечка.

— Аднарукі чалавечак! — загарлапаніў Палын. — Зараз выцягне аднаногага. Канец свету!

— Маўчы, — са злосцю сказаў вядзьмак.

— Маўчу. Міленькі, родненькі, маўчу, — залекацеў Палын.

Пятрусь прывязаў аднарукага чалавечка да галінкі, паднёс да яго расчоску. Чалавечак узняў угору руку, нібы салдат, які аддае чэсць.

Казімір Міронавіч выцягнуў губы дудачкай.

— О-о-о!..

— Зноў вы здзівіліся, — сказаў я.

— Іх папяровыя чалавечкі слухаюцца, — тоненька завыў Палын. — Каленкі трасуцца.

Я зірнуў на яго. І праўда, трасуцца калені. А нядаўна, калі мы дрыжалі, радаваўся. Няхай цяпер бокам вылазіць. Не ўсё кату масленіца.

Казімір Міронавіч тупнуў нагою.

— Маўчы.

— Бу-ду-ду… Буду маўчаць. Ч-чорт пацягнуў за язык. — Палын адбегся, сеў, пазіраючы здалёку, нібы пабіты сабака.

А я, каб яшчэ болей яго напалохаць, патрос кулаком.

Казімір Міронавіч злуецца

Пятрусь паклаў свайго незвычайнага чалавечка ў скрыначку, схаваў яе ў кішэню.

— Казімір Міронавіч, якое трэцяе заданне? — звярнуўся да ведзьмака.

— Трэцяе заданне вы мне дайце. Каб я з ім не справіўся.

Такога я не чакаў. Хітруе вядзьмак. Нешта прыдумаў. Зарэжа без нажа.

Я зірнуў на Петруся. І ён на мяне пазірае, бы пытаецца: што рабіць?

— Казімір Міронавіч, дазвольце пашаптацца, — кажу.

— Не дазваляйце! — галёкнуў Палын. — Трэба ў казіны рог сагнуць, каб не было ім як дыхнуць.

— Дазваляю, — сказаў вядзьмак. Мы з Петрусём адышліся ўбок.

— Нядобра ў мяне на душы, — прызнаўся Пятрусь.

Баіцца мой сябар, хоць і знаку не падае. Што ж рабіць? Якое заданне даць ведзьмаку? Сказаць, каб вырваў хвойку з карэннямі і на трэскі пасек? А калі зможа пасячы? Невядома, на што ён здатны. З намі вунь як зрабіў.

— Ігнат, што ты прыдумаў? — парушыў маўчанне Пятрусь.

— Няхай камара зловіць і праездзе на ім, як на кані. Каб аж пыл курэў.

Пятрусь задумаўся.

— Не, — кажа нарэшце. — Што, калі загіпнатызуе нас? Што, калі нам здасца, што на камару едзе? Будзем ківаць галовамі. Маўляў, так, хутка скачаце.

— Няхай сваю чорную кнігу парве і па ветры развее.

— Не, — зноў не пагадзіўся Пятрусь. — Іншае заданне дадзім. Ён мяркуе, што немаведама што прыдумаем, а мы яго здзівім так, як нас здзівіў.

— Чым здзівім? Пятрусь усміхнуўся.

— Кот — ток. Скумекаў?

Так, я скумекаў. А вядзьмак, думалася мне, не скумекае. Правільна кажа Пятрусь. Не спадзяецца ён, што дадзім такое простае заданне.

Мы падышлі да ведзьмака.

— Нашапталіся? Якое ж ваша заданне? Давайце. У мяне рукі так і свярбяць, — прыжмурыўся ён.

— Рукамі не трэба рабіць. Галавою папрацуйце. — Пятрусь выламаў з альшыны дубец, прысеў і напісаў на пяску: «Ток з'еў рыс».

— Што гэта? — запытаў Казімір Міронавіч.

— Сказ. Прачытайце яго.

— Бязглуздзіца, а не сказ.

— Не. Каб прачытаць, трэба паварушыць галавою.

Вядзьмак, сагнуўшыся, стаў хутка-хутка перабіраць губамі, як заяц, які дарваўся да капусты. «Хацеў нас у казіны рог сагнуць, а цяпер сам сагнуўся. Гніся. Ніжэй гніся», — цешыўся я.

— Бязглуздзіца, — прамармытаў вядзьмак. — З'еў рыс… Ток… Бязглуздзіца.

— Уважліва чытайце, — прамовіў Пятрусь.

— А я як чытаю? Я навучыўся чытаць яшчэ тады, калі ты пяшком пад стол хадзіў. З'еў рыс… Анічога не разумею.

Пятрусь сказаў, як настаўнік вучню:

— Старанна чытайце. Вядзьмак разагнуўся.

— Ток… Чаму?

Карцела сказаць яму «таму, што канчаецца на «у», ды Палын раптам галёкнуў:

— Казімір Міронавіч, бягу-у!.. На дапамогу бягу-у!..

Не вытрываў. Хочацца выслужыцца яму.

— Што? Дзе? — прыбег Палын. Вядзьмак тыцнуў пальцам:

— Прачытай, што тут напісана. Палын укленчыў, прачытаў уголас:

— Ток з'еў рыс.

— Тут не так напісана, — сказаў Пятрусь.

— Чаму не так? Ток з'еў рыс.

— Няма сэнсу. Трэба прачытаць так, каб быў сэнс.

— Сам прачытай.

— Я прачытаю. А вось вы з Казімірам Міронавічам не прачытаеце.

— Як прачытаць? — перапыніў гаворку вядзьмак.

— Першае і трэцяе словы трэба чытаць наадварот.

— Задам наперад? Як рак ходзіць? — усклікнуў Палын.

Пятрусь усміхнуўся.

— Як рак.

— Кот з'еў сыр. Казімір Міронавіч, я прачытаў. Ура-а!.. — узрадаваўся Палын.

— Сціхні, казёл, — паморшчыўся вядзьмак.

— З трыма заданнямі мы справіліся. Адпусціце нас, — прагаварыў Пятрусь.

Што ж скажа вядзьмак? Павінен адпусціць. У казках, як пішуць, розныя нячысцікі ад свайго слова не адмаўляліся, хоць і зубамі скрыгаталі.

Я памкнуўся наперад.

— Цяпер адпусціце?

— І ні цяпер, і ні ў чацвер.

— Вы абяцалі,— прамовіў Пятрусь.

— Абяцаная шапка вушэй не нагрэе, — крыкнуў Палын. — У казіны рог вас.

Не адпускае. А мы так стараліся. Што ж ён за чалавек? Не, ён не чалавек. Ён нейкая каменная глыба. Нездарма брат па душы Мірону Казіміравічу. Не ведалі, што такія людзі страчаюцца. Чаму нам у школе не казалі? Расказвалі пра электрычнасць, пра птушак, пра звяроў, нават пра дажджавога чарвяка і інфузорыю туфельку. А пра тое, што ёсць не людзі, а каменныя глыбы, не расказвалі. Колькі ж іх, такіх? Ці шмат? Ці былі яны раней? Мабыць, былі. Нездарма з даўніны прыйшло: у яго зімою і снегу не выпрасіш. Альбо іншае, але падобнае: не дасць вады напіцца. Што ж рабіць? Загубяць яны нас. І ўвесь свет загубяць. Хітрыя. Як на падбор. Усміхаюцца, а за пазухай камень трымаюць.

— Вы абяцалі! — усклікнуў Пятрусь. Вядзьмак зарагатаў. Ягоны рогат — гы-гы-гы — працінаў да пят, як працінае мароз. Здавалася, нейкая дагістарычная істота ці то крычыць, ці то плача. Нават Палын угнуў галаву ў плечы.

— Дзядзька… — пачаў я. Сам не ведаю, як павярнуўся язык ведзьмака дзядзькам назваць.

— Дзядзька? Дурненькія… Адпусціць… Гы-гы-гы… Адпусціць… — Казімір Міронавіч перастаў смяяцца, уперыўся вачыма. — Хіба я выклікаў вас для таго, каб адпусціць?

— Навошта мы вам? — запытаў Пятрусь.

— Я вас вядзьмарству навучу і дамоў адпушчу. Нездарма даў вам тры заданні. Хацелася на кемлівасць праверыць. Што ж, здатныя. Навучу. Каб усё-ўсё ўмелі. Як і я.

Вось яно што! Зразумела, чаму быў такі лагодны. Замазваў вочы. Не раскусілі яго. Стараліся, ламалі галаву. Ен, вядома, радаваўся. Хоча вядзьмарству навучыць, кажа, што дамоў адпусціць. Мы з Петрусём ведзьмакі. Будзем з чорнымі кнігамі хадзіць. Ад нас людзі будуць уцякаць. Дагонім каторага і ў казіны рог. Папапішчыць, папаплача! Ведзьмакі… Дасць чорныя кнігі. Са сваім аўтографам. Каб пра ягоную ласку не забыліся. Мы з Петрусём ведзьмакі… Школу не скончылі. Скончым вядзьмарскую.

— Не буду вучыцца вядзьмарству, — вырвалася ў мяне.

— Казімір Міронавіч, дарэмна вы стараецеся, — сказаў Пятрусь.

Палын плюнуў пад ногі.

— Ну й дурні! Дзякуй трэба сказаць.

— Сам кажы, — агрызнуўся я.

— Не будзеце? — вядзьмак глядзеў на нас як удаў. Ягоныя вочы наліліся крывёю. — Я вас… Вас…

Я апусціў галаву. Няхай робіць што хоча. З чорнымі кнігамі хадзіць, зло людзям чыніць? Каб пракліналі, каб страшыліся, каб плявалі ўслед, каб пальцам паказвалі?

— Добранькія? Сэрца сціснулася, калі ўбачылі, што кроў на хлеб капае? І жыта пашкадавалі? Не хацелі, каб каласкі засушыла? А ведаеце, хто за гэтым полем жыве?

— Людзі,— прагаварыў Пятрусь.

— Тля, а не людзі! Тля! Ужо казаў вам. Можа, паслаць вас туды? Пабачыце, якія яны.

Вось каб вырвацца з ягоных лап! Каб хоць хвілінку яго не бачыць. Будзе шчаслівай тая хвілінка.

— Адпусціце, — паціху сказаў я. Вядзьмак скрыгітнуў зубамі.

— Пойдзеш направа — станеш абыякавы, сумленне страціш. Чыталі ж.

Так, чыталі. Ды хіба не страціш сумленне, калі з ім пабудзеш? Людзі стануць пляваць услед, стануць пальцам паказваць. Мама горкімі слязьмі зальецца… А мо таксама плюне ўслед?

— Адпусціце, — папрасіў Пятрусь.

— Пойдзеш направа — станеш абыякавы, сумленне страціш, — паўтарыў Казімір Міронавіч.

— Мы ўжо прыйшлі направа, — уздыхнуў Пятрусь.

— Не, вы яшчэ не прыйшлі. Яшчэ прыйдзеце. Каго шкадуеце?..

— Нам можна ісці? — запытаў Пятрусь.

— Ідзіце! Праз поле. Там горад. Буду чакаць. Вернецеся…

Мы з Петрусём з палёгкай уздыхнулі. Нарэшце вырваліся з лап ведзьмака. Нарэшце сустрэнемся з людзьмі.

Незвычайны горад

Мы ішлі па дарозе, абсаджанай стройнымі бярозкамі. Вакол, куды ні глянь, каласы. Наліваюцца важкім зернем. Над полем лятаюць, пераклікаюцца птушкі. Вось нейкая маленькая, як камячок, узляцела з бярозкі, пырхнула ўгору і заспявала: «Сіп-сіп-сіа-сіа-сіа…» Пасля каменем уніз. Заскакала па дарозе.

— Гэтая птушка называецца конік лясны, — сказаў Пятрусь.

Я засмяяўся. Неяк дзіўна гучыць. Птушка, а конікам назвалі. Няўжо таму, што скача, нібы конь?

Лясны конік прыўзняўся, праляцеў колькі метраў, апусціўся, прысеў. Некалькі крокаў засталося да яго. Я міжволі працягнуў руку, хацеў схапіць яго. А ён пабег, падскокваючы.

— Ад свайго гняздзечка адводзіць, — прагаварыў Пятрусь. — Баіцца, што разбурым.

І ён, конік лясны, баіцца. Як і мы. Не, не кранём твайго гняздзечка. Радуйся сонцу, жыццю, людзям песні спявай.

Я ўзмахнуў рукою. Лясны конік узляцеў, трапечучы крылцамі, і заспяваў працягла: «Сіп-сіп-сіп, сіа-сіа-сіа…»

— Ведаеш, што мы людзям скажам, калі прыйдзем у горад? — звярнуўся я да Петруся.

— Што?

— Скажам, што іхняе жыта ад спёкі выратавалі. Нам узнагароду дадуць.

Я ўявіў, як стаім мы з Петрусём у вялізнай зале, дзе ўсё аздоблена золатам і каштоўнымі камянямі, а валадар горада прышпільвае нам на грудзі ордэны. Іграе музыка, людзі цягнуць рукі, каб павіншаваць нас.

— Вось каб на ордэнах быў партрэт самога валадара! — выказаў я ўголас тое, пра што думалася.

— На якіх ордэнах? — не зразумеў Пятрусь.

— На тых, якія нам уручаць. Няхай і дома на валадара паглядзяць.

Пятрусь разявіў рот.

— На якія ордэны? На якога валадара?

— У кожнай казачнай дзяржаве ёсць валадар.

У гэтым горадзе таксама ёсць. Я абавязкова скажу яму, што мы жыта ад спёкі выратавалі. Нам ордэны дадуць. Хіба не заслужылі? Ад усёй душы стараліся. Ты можаш ад свайго ордэна адмовіцца. А я не адмоўлюся. Няхай будзе як памяць. Я яго сваім унукам аддам.

— Ха-ха-ха… Унукам, — зайшоўся ад смеху Пятрусь. — Папрасі валадара, каб яшчэ адзін ордэн даў. Яго праўнукам перадасі. Яны яго па чарзе стануць насіць.

Канешне, я крыху нафантазіраваў. Канешне, гэты ордэн я не насіў бы. У свой школьны музей яго здаў бы. Шмат рэчаў у нашым музеі. І лапці, і цапы, і стары куфар, які Пятрусь з дому прывалок. Дый такія музеі, такія рэчы не ў адной нашай школе. А вось ордэн з казкі… З усіх канцоў людзі прыязджалі б, каб на яго паглядзець. Нават з-за мяжы прыперліся б. Не ў аднаго замежнага мільярдэра вочы на лоб палезлі б. Пазайздросцілі б нам. Можа, нават папрасілі б, каб ім за мільёны прадалі. Не! Да нас едзьце. У нас ёсць, а ў вас няма. Няхай лезуць вочы на лоб.

Мы ўзышлі на пагорак і ўбачылі горад, пра які казаў вядзьмак. Мне спярша здалося, што гэта не горад, а вялікая вёска. Хаткі маленькія, крывенькія, крытыя саломай. І што самае дзіўнае? На вуліцах ні адной душы.

— Ну й горад! — вырвалася ў мяне.

— Чамусьці бязлюдны, — прамовіў Пятрусь.

— Яго, напэўна, зачаравалі,— выказаў я здагадку.

— Як? — запытаў Пятрусь.

— Звычайна. Хіба не чытаў у казках? Калі злы чарадзей зачаруе які-небудзь горад, то ён нібы мёртвы становіцца. Усе-ўсе спяць. Пакуль хто-небудзь не расчаруе.

Пятрусь заморгаў вачыма.

— Няўжо і нам прыйдзецца гэты горад расчараваць?

Ці прыйдзецца? А калі там Цмок — пудзіла паганае? Што, калі ахоўвае горад? Мо лахі пад пахі і назад, каб ад бяды далей?

Успомніўся надпіс на слупе: «Направа пойдзеш — станеш абыякавы, сумленне страціш». Нездарма напісана. Калі назад вернемся, то сапраўды сумленне страцім. Маглі б дапамагчы, а не дапаможам. Парадуем Казіміра Міронавіча. Лыпне на нас вачыма: «Падціснулі хвост? Цяпер вы мае. Вядзьмарству навучу». Не. Толькі не пад ягоным абцасам.

Мы ішлі як назаўтра трэба. Чаго спяшацца? Куды? На вуліцах, напэўна, пыл ляжыць. На далоню, не меней. Напэўна, усё парасло бур'яном, крапівою. І мы будзем лазіць па бур'яне, па крапіве. А вакол спяць людзі, жывёлы. І лясны конік спіць. Прыляцеў, каб паспяваць, і заснуў.

— Ігнат, можа, горад не зачараваны? Нехта ж пасеяў жыта. Дый вядзьмак не паслаў бы глядзець на сонных, — прамовіў Пятрусь.

— Глянь! Па вуліцы дзядзька на возе едзе! — усклікнуў я.

Так, па вуліцы, якая вяла ў горад, нейкі дзядзька пхнуўся на коніку. У мяне адразу адлягло ад сэрца. Людзі не спяць. Не зачаравалі іх. Можна падысці і прывітацца з імі.

— Пабеглі! — крыкнуў я.

Што за людзі?!

Вось і горад. Вуліцы вузкія, вымашчаныя бярвеннямі-плашкамі. Некаторыя бярвенні згнілі, паламаліся. То там то сям вялізныя дзіркі, быццам хто знарок павыкопваў раўчукі. У хатах то шчыт выбіты, то комін валіцца набок, нібы стары струхлелы грыб баравік.

— Ігнат, хто тут жыве? — запытаўся Пятрусь.

— Лайдакі,— адказаў я.

А што мог сказаць яму? Я яшчэ не бачыў, каб так жылі людзі. У сваім горадзе, а нібы не ў сваім. Нібы ворагі, чужынцы.

Ззаду затарахцеў воз. На возе сядзеў мужчына, да самых вачэй зарослы барадою. Ён вёз мяшкі, няйначай як з мукою.

— Добры дзень, — прывітаўся я.

Мужчына нават галаву не павярнуў. Махнуў пугай і паехаў далей.

— Добры дзень, — ужо мацней сказаў я. Зноў ні слова ў адказ. Сядзіць, надзьмуўшыся.

Быццам я не прывітаўся, а абразіў яго.

— Можа, ён не чуе? — пытаюся ў Петруся. Пятрусь памахаў галавою.

— Ну і ну!

А барадач у адказ:

— Дугу гну.

Выходзіць, чуе. Чаму ж не адказаў на прывітанне? Можа, у іх так заведзена?

— Дзядзька, як называецца ваш горад? — гукнуў Пятрусь.

Мужчына махнуў пугай, ды раптам пярэднія колы воза праваліліся, заселі між гнілых бярвенняў. Конь стаў, нібы яго знячэўку тузанула за лейцы нечая магутная рука.

— Халера! — вылаяўся барадач і сцёбнуў каня пугай. — Но-о… Но-о…

Конь напяўся, тужачыся, а цяжкі воз ні з месца. Барадач зноў пугай. Сядзіць нерухома, бы статуя, нокае, як сонны, сцёбаючы пугай.

— Хопіць біць каня, — не вытрываў я.

— Буду біць, пакуль не выцягне. Дам і ў хвост і ў грыву, — спакойна сказаў барадач.

— Конь і да вечара не выцягне.

— І буду біць да вечара.

Вось табе і на! Да самага вечара. Хіба рука не адваліцца? Няўжо перад людзьмі не брыдка?

— Вам не шкада каня? — запытаў я.

— Не-а. Не маё.

— А муку куды везяце?

— Дамоў.

— Дык яна ж ваша.

— Усё не маё.

Ён жа як сам не свой. Муку вязе дамоў, а кажа, што не ягоная. Можа, адной клёпкі ў галаве не стае? Страчаюцца.

— Пуга ваша? — пацікавіўся Пятрусь.

— Не дуры галаву. — Барадач сцёбнуў пугай, і конь, ірвануўшы, чаго мы з Петрусём ніяк не чакалі, выцягнуў воз. Колы патарахцелі па бярвеннях.

— Гэты яздок не чалавек, а калода, — прагаварыў Пятрусь. — Хоць бы з воза злез.

— Такі палянуецца муху з носа сагнаць. Прывык бібікі біць, — сказаў я.

Відаць, мы доўга перамывалі б костачкі барадачу, ды з намі параўнялася жанчына сярэдніх гадоў. Яна, апусціўшы галаву, паволі сунулася па вуліцы.

— Добры дзень, — прывітаўся Пятрусь. Жанчына нешта мармытнула пад нос і пайшла.

— Трэба запытацца ў яе, як горад называецца, — сказаў Пятрусь.

Мы дагналі жанчыну, пайшлі побач. Думалі, што азавецца, пацікавіцца, хто мы, адкуль. Не. Нешта пад нос мармыча.

— Як называецца ваш горад? — не сцярпеў Пятрусь.

— Горад.

— Проста горад?

— Проста горад.

Што ж яна кажа? Як жа называюць сябе гэтыя людзі? У нас ёсць слонімцы, гарадзенцы, менчукі… Няўжо яны проста гараджане? Не ў Слоніме, не ў Гародні, не ў Менску нарадзіліся, а проста ў горадзе. Дык гэта як у агародзе.

— Чаму ў вас на вуліцах так мала людзей? — пацікавіўся я.

— Я павінна іх з хат выносіць? Дзе хто хоча, той там і сядзіць, — незычліва буркнула жанчына.

Што ж выходзіць? Людзі ў хатах сядзяць, пазачыняўшыся? Дык яны нібы краты. Няўжо святла баяцца?

Пятрусь тыцнуў пальцам, паказваючы пад ногі.

— Вуліцу адрамантавалі б. Можна галаву скруціць. Калі б выйшлі талакой, то давялі б да ладу.

Жанчына махнула рукою.

— Не маё.

І яна кажа, што не яе. Зразумела, чаму вуліцы такія недагледжаныя, чаму хаткі трэба калом падпіраць. Хутка ўсё чартапалохам зарасце. Будуць як у сонным царстве.

— Мы не з казкі. Мы здалёку, — пачаў Пятрусь.

— Не дуры галаву, — перапыніла яго жанчына.

— Што за людзі?! — вырвалася ў мяне.

Да самага вечара мы хадзілі па горадзе, дзіву даваліся. Усюды скрыўленыя хаткі, гнілыя бярвенні на вуліцах. А самае ласкавае, што чулі ў адказ: «Не дуры галаву».

Пачало вечарэць. Мы сталі на ўскрайку горада.

— Есці хочацца, — прызнаўся Пятрусь. Я каўтнуў сліну.

— І мне хочацца. Здаецца, каня з капытамі з'еў бы.

З хаты, каля якой мы сталі, выйшла бабуля, паставіла каля парога кошык з бульбаю.

— Давай папросім у бабулькі бульбы, — прапанаваў я. — Можа, дасць крыху. Напячом. У мяне запалкі ёсць.

— Паспрабуем папрасіць. Голад не цётка, — сказаў Пятрусь.

Мы зайшлі на падворак, прывіталіся. Як звычайна, ні слова ў адказ. Ды прывыклі да гэтага.

— Бабуля, — кашлянуў у кулак Пятрусь, — бульба з зімы ў вас засталася? Мусіць, многа накапалі? Калісьці дома мы бульбу на цяпельцы пяклі. Сма-ачная-а! Можна ў вас крышку ўзяць? Мы дзе-небудзь на балоце спячом. З учарашняга дня галодныя.

Бабуля, як мне здалося, кіўнула галавою і ў хату — цёп-цёп.

— Што-о? — разявіў рот Пятрусь.

— Галавою кіўнула, — кажу я яму. — Хіба не бачыў? Гэта знак згоды. Калі б пашкадавала, то прагнала б.

— Твая праўда, — пагадзіўся Пятрусь.

Мы набралі бульбы ў кішэні і яшчэ за пазуху наклалі.

— Трэба падзякаваць, — сказаў Пятрусь. — Добрая бабулька.

— Трэба, — сказаў я.

— Дзя-ку-ем! — крыкнулі мы ў адзін голас і накіраваліся за горад, каб там на цяпельцы бульбу спячы.

Кураня ў ручаі

Ну й наеліся мы з Петрусём печанай бульбы! У мяне жывот стаў пругкі-пругкі. Я нават папружку расперазаў, каб больш улезла. І ўсё роўна ўсю не з'елі.

— На заўтра будзе, — сказаў Пятрусь.

Мы знайшлі нейкую копку сена, зрабілі норку, ляглі поплеч. Прыйшло на думку, як сядзелі каля возера, як смяяліся.

— Што той першакласнік бацьку сказаў? — запытаў я ў Петруся.

— Які? — не зразумеў ён.

— Ты смяшынку каля возера расказваў. Як прыйшоў першакласнік дамоў, а бацька ў яго пацікавіўся, што яму найбольш спадабалася ў школе.

— Ён сказаў, што званок на перапынак.

— Болей нічога яму не запомнілася?

— Дык гэта ж смяшынка, — прамовіў Пятрусь. — Яшчэ адну паслухай.

«Ты чаму сястрыччыны цукеркі паеў?» — накінулася на Кастуся маці. «У школе нам казалі, што малодшым дапамагаць трэба», — прагаварыў Кастусь.

Неблагую смяшынку расказаў Пятрусь. Ды мне зусім не хацелася смяяцца. Я паціху сказаў:

— Відаць, цяпер мама карову доіць.

Дома я не раз прыбягаў да хлява, каб паглядзець, як мама, седзячы на ўслончыку, доіць карову. Белыя струменьчыкі малака па вядры барабаняць, пераклікаюцца, як рэха. Наша Лыска стаіць паважна, як пані, жуйку жуе. На маміным твары невядомая мне радасць. Яна прыгожая-прыгожая. Быццам памаладзела. А струменьчыкі малака ўжо не звіняць, узбіваюць пену. Хутка-хутка ходзяць рукі ў мамы.

Я неўпрыкметкі змахнуў слёзы, якія набеглі на вочы.

— Пятрусь, будзем спаць.

— Будзем, — сказаў ён.

Цэлую ноч абы-што лезла ў галаву. Спярша прыснілася, што іду па горадзе, а насустрач мне — людзі. І кожны замест прывітання кажа: «Не дуры галаву». Тады і я, стаўшы на рагу вуліцы, кожнаму стаў казаць: «Не дуры галаву». Пасля прыснілася, што чорная кніга нада мною лятае. Пакружыцца, пакружыцца і імкліва ўніз нясецца, каб па галаве стукнуць. Я ўбок, як заяц, а яна зноў узнімаецца над галавою.

Устаў як ачмурэлы.

— Як спалася? — пацікавіўся Пятрусь.

— А-а… — махнуў я рукою. — Чорная кніга прыснілася.

— Няхай яе чэрці носяць. Давай падсілкуемся. — Пятрусь узяў бульбу, падаў мне.

Вядома, халодная печаная бульба не такая, як гарачая, але ж і гэта наедак, калі ані ў зуб.

— Цяпер пойдзем у горад? — запытаў я, калі падсілкаваліся на скорую руку.

Шчыра скажу. Не хацелася туды ісці. Вядома, там людзі. Але ж яны нават не вітаюцца. Зноў хадзіць і ў рот пазіраць?

— Але, у горад, — сказаў Пятрусь. — Можа, пакажуць тыя гараджане дарогу дамоў. Можа, яны не такія, як учора. Што, калі ўчора на іх магнітныя буры падзейнічалі?

Канешне, магнітныя буры дзейнічаюць на чалавека. Пра гэта шмат пішуць. Людзі чытаюць, разважаюць. Аднаго разу цётка Ганна, начытаўшыся, прыбегла да нас і на ўвесь голас закрычала: «На майго Шарыка магнітная бура падзейнічала! Учора гаўкаў як шалёны, а сёння толькі пазяхае». Вось як бывае, калі начытацца, калі ўзяць у галаву.

А ў прыродзе шмат загадак. Ёсць мясціны, пра якія на ноч лепей не ўспамінаць. Напрыклад, мора Д'ябла, як называюць яго між сабою маракі. Яно знаходзіцца ў трапічных шыротах між Японіяй і Філіпінамі. Ужо некалькі стагоддзяў там прападаюць караблі, няма ні кітоў, ні дэльфінаў, ні нават альбатросаў. Не мора, а нейкая водная пустэльня. Вучоныя кажуць: ад таго, што магнітныя буры там асабліва на ўсё жывое ўздзейнічаюць.

Мажліва, падзейнічалі яны і на гэтых людзей. Вось і сталі абыякавыя, злосныя…

— Пятрусь, трэба праверыць тваю гіпотэзу, — сказаў я.

Мы, перагаворваючыся, накіраваліся ў горад. Мне карцела хутчэй.

«Як там людзі? — думалася. — Мо акрыялі? Мо сустрэнуць нас як гасцей?»

Ды дарэмна я спяшаўся. Паўтарылася ўчарашняе. Як гаворыцца, ні малы, ні стары добрага слова нам не сказаў.

Нарэшце ўбачылі купку людзей, якія, цесна збіўшыся, аб нечым гаманілі.

Мы падышлі бліжэй, праціснуліся наперад і сваім вачам не паверылі. У ручаі, які цурчэў, выбягаючы з агародаў, ляжала маленькае жоўтае кураня. Вада, пэўна, вынесла яго на водмель, і яно намагалася ўстаць, трапечучы мокрымі крылцамі. А людзі на ўсе лады, без жартаў:

— Утопіцца ці не ўтопіцца?

— Не ўтопіцца. Вунь колькі яго несла. Не ўтапілася.

— Жывучае.

— Мне думаецца, што ўтопіцца.

— Паглядзім. Няхай патрапечацца.

Сабраліся і дзівам дзівяцца, гадаюць, ці ўтопіцца. Не, не магнітная бура на іх падзейнічала. Тут нешта іншае.

Я павярнуўся да мужчыны ў гадах, які стаяў побач.

— Кураня зусім маленькае. Трэба ратаваць яго.

— Не маё, — буркнуў ён.

Кураня, страпянуўшыся, перавярнулася на спіну. Вада падхапіла яго, панесла, куляючы. Людзі загулі:

— Даскакалася.

— Цяпер утопіцца.

— Няхай бы курыцы пільнавалася. Пятрусь, апярэдзіўшы мяне, кінуўся да ручая, схапіў кураня ў рукі, прыціснуў да грудзей.

— Цяпер не ўтопіцца, — сказаў хтосьці. Людзі сталі разыходзіцца. Пятрусь прысеў на траву, пагладзіў мокрую спінку кураняці.

— Бедненькае! Нацярпелася.

— Куды цяпер яго? — запытаў я.

— Няхай абсохне. Пусцім каму-небудзь на падворак. Калі ўбачаць на сваім падворку, то не скажуць, што не маё. Выгадуецца.

Я папрасіў:

— Дай патрымаць.

— Бяры, — сказаў Пятрусь.

Я асцярожна ўзяў кураня ў рукі. «Тук-тук, тук-тук-тук…»— забілася пад рукою маленькае сэрца.

Хацелася ўзняць гэтае кураня, гэты жывы камячок высока-высока ўгору і крыкнуць на ўвесь свет: «Людзі, слухайце!»

Мітынг

Мы пусцілі маленькае кураня на падворак, дзе за курыцай-квактухай бегалі гэткія ж жаўтароцікі. Пабегла яно, ціўкаючы.

Я памахаў пальцам.

— Не лезь у ручай.

У мяне на душы было так, як звычайна бывае, калі страціш часцінку нечага блізкага, дарагога. Відаць, такой часцінкай у гэтым горадзе было маленькае куранятка, якое мы выратавалі.

— Трэба раскатурхаць гэтых людзей, — сказаў Пятрусь. — Брэндаюцца, як сонныя. Не даходзіць, што прападуць.

Мае рацыю. Не будзе дабра. Ад іх хутка нават сабакі паўцякаюць. Але ж як раскатурхаць?

— Ты ведаеш, з якога боку да іх падступіцца? — пытаюся ў Петруся.

— Ведаю. Мы іх збяром на мітынг, выступім перад імі. Скажам, што кепска гэтак жыць, што нельга так. Адкрыем вочы. Павінна да іх дайсці.

— Хто першы будзе гаварыць?

— Я скажу. У мяне свярбіць язык.

— Давай збяром каля таго ручая, дзе кураня тапілася, — прапанаваў я.

— Можна, — пагадзіўся Пятрусь.

Мне думалася, што людзі, калі пачуюць пра мітынг, будуць валам валіць. Усё роўна ж без работы сядзяць. Ды не тут тое было. Мы з Петрусём і да аднаго, і да другога, і да трэцяга. А ў адказ, як звычайна, чуем: «Не дуры галаву».

— Дарма стараемся. Тут такія сабраліся, што не даклічашся і не дагукаешся, — кажу Петрусю.

— Ёсць ідэя! — усклікнуў Пятрусь. — Скажы, што сала будзем даваць. Збяруцца, калі пачуюць.

Някепска ён прыдумаў. Сала — добрая заманка. Калі збяруцца, выступім перад імі.

— Гэй, людзі! — гукнуў я на ўсю вуліцу. — Ідзіце за горад, да ручая. Там сала будзем даваць.

— Хто першы прыбяжыць, таму больш дастанецца, — падхапіў Пятрусь.

Немаведама адкуль на вуліцу гарохам высыпалі людзі.

— Знюхаў кот каўбасу, — засмяяўся Пятрусь.

— Давай за горад, пакуль тут на нас не наваліліся, — кажу яму.

Мы павярнуліся і пайшлі да ручая.

— Сала! Будзем даваць сала! — гукнуў Пятрусь.

Я азірнуўся. Чэшуць людзі за намі, адзін аднаго апярэдзіць стараюцца. Мы подбегам. І яны подбегам. Калі б хто збоку паглядзеў, то падумаў бы, што вядзём іх варожую крэпасць прыступам браць.

Мяне проста распірала ад радасці. Самі сабою неслі ногі. Калі б падскочыў, то, напэўна, угору ўзляцеў бы, як надзіманы шарык.

Узмакрэлыя, успацелыя, мы прыбеглі да ручая. Сталі навідавоку, на пагорку. А людзі тут як тут. Піхаюцца, пхнуцца наперад. З пагорка яшчэ падыходзяць, некаторыя з мяшкамі.

Пятрусь, вітаючы гараджан, памахаў рукою.

А ў натоўпе, як у вуллі, загулі:

— Сала! Сала!

— Давай сала!

— Дзе сала?

У мяне мурашкі прабеглі па спіне. Што з імі? Няўжо такія галодныя? Няўжо сала раз у год ядуць?

— Пачынай, — кажу Петрусю.

— Людзі! — крыкнуў ён. — Мы не тутэйшыя. Мы здалёку. Ужо другі дзень у вашым горадзе. Ходзім і дзівімся. І баран бы касіў, калі б хто касу насіў. А вы… у вас хутка ўсё да ручкі даб'ецца. Хіба так можна жыць?

Млын меле — мука будзе, язык меле — бяда будзе. Так і тут. Узбурыўся натоўп.

— Сала!

— Дзе схавалі?

— Давай сала!

У мяне язык да зубоў прымёрз. Што ж будзе? Няўжо накінуцца? Яны ж як апантаныя.

— Нядаўна кураня тапілася, а многія з вас стаялі і глядзелі. Дзе ваша сумленне? — стараўся перакрычаць Пятрусь.

Натоўп пачаў насоўвацца на нас. Павольна-павольна. Суцэльнаю сцяною.

— Пра куранят расказвае!

— Абяцалі!

— Дурыць галаву!

— Сала схавалі!

— Дзе сала?

З натоўпу вылезла бабуля, якая дала нам бульбу. «Яна за нас заступіцца. Яна добрая», — падумаў я.

— Яны ў мяне бульбу ўкралі. Паўкаша выграблі,— нечакана накінулася на нас бабуля.

Называецца, заступілася. Чаму ж так? Сама дазволіла, каб з каша ўзялі. Галавою кіўнула.

— Дзе мая бульба? Дзе?

Я ледзь не крыкнуў: «У нас у жываце». Ды стрымаўся. Цяпер лепей прамаўчаць.

— Бульбу ўкралі. Сала давай! Пятрусь развёў рукамі.

— Няма ў нас сала.

У натоўпе засвісталі, затупацелі. Пятрусь схапіў мяне за рукаў.

— Ігнат, уцякайма. Яны зараз нас замест сала з'ядуць.

Мы пераскочылі праз ручай і наўцёкі. А натоўп адным голасам: «Гу-у-у…»

У мяне перахапіла дыханне, але я ляцеў, свету перад сабою не бачачы. Нарэшце, зняможаны, упаў на зямлю. І Пятрусь кулём зваліўся каля мяне.

Мы ляжалі, часта-часта дыхаючы, і глядзелі адзін на аднаго. Не верылася, што выратаваліся.

— Вось дык намітынгавалі! — падаў голас Пятрусь. — Калі б з імі яшчэ дзень пабылі, то і самі такія ж сталі б. Нездарма на слупе напісана.

— Тая бабуля, пэўна, глухая, — прамовіў я. — Пэўна, не чула, што просім, каб бульбы дала.

— Ігнат, глянь! Вунь тая дарога, па якой сюды ішлі,— усклікнуў Пятрусь.

Я падняў галаву. І праўда, тая. Вядзе праз жыта, паўз яе бярозкі растуць.

— Ігнат, да ведзьмака патэпаем.

Да ведзьмака… Да Казіміра Міронавіча… Каб здзекаваўся. Вядзьмарству пачне вучыць.

— З глузду з'ехаў? Сябра сабе знайшоў? — накінуўся я на Петруся.

— Ігнат, ён ведае, як нам дамоў дабрацца. Магчыма, скажа. Нешта прыдумаем, каб сказаў.

Я задумаўся. Назад не вернешся. Відаць, па ўсім горадзе раззванілі, што мы бульбу ўкралі, што сала схавалі. Ісці куды вочы глядзяць? Можна цэлы год бадзяцца. Трэба неяк выкручвацца. Не будзеш тут век векаваць. Я ўстаў.

— Хадзем, Пятрусь.

Той глянуў на мяне. Вочы сумныя-сумныя. Не страх, не адчай, а сум у вачах. Такіх я ніколі не бачыў.

За сталом з Казімірам Міронавічам

Казімір Міронавіч ужо чакаў нас на раздарожжы, седзячы за сталом, каля якога стаялі тры крэслы. На стале чаго толькі не было! І вараная бульба, і хлеб, і агуркі, і каўбаса, і малако ў гліняным збанку, і суп у талерках.

Каля Казіміра Міронавіча круціўся Палын.

— Чаго насы павесілі? — сустрэў ён нас. А вядзьмак паківаў галавою.

— Тых людзей шкадавалі, заступаліся за іх. На мяне воўкам глядзелі. Не даспадобы, што хацеў іхні ўраджай знішчыць. Дык правільна я рабіў? Га?

Хіба павярнуўся б у мяне язык сказаць, што правільна? Я шкадаваў іх, тых людзей з безыменнага горада. Шкадаваў так, як, мабыць, шкадаваў бы малодшага неразумнага брата. Дый хіба можна знішчаць збажыну, якая наліваецца, красуе?

— Э-эх! — уздыхнуў я.

— Сядайце за стол, падсілкуйцеся, — запрасіў вядзьмак.

Зноў хітруе. Зноў нешта прыдумаў. Закідае вуду. Няхай хітруе. Пабачым, што будзе. А цяпер трэба наесціся.

Я сеў на крэсла. І Пятрусь сеў, падсунуў да сябе талерку з супам, зачарпнуў лыжкай, паднёс да рота. А з лыжкі агонь як пыхне! Нібы сярнічку кінулі, бензін запалілі. Пятрусь, войкнуўшы, схапіўся за губы.

Вядзьмак у рогат:

— Га-га-га… гы-гы-гы…

І Палын рагоча, аж прысядае.

— Губы не апякло? — пытаюся ў Петруся.

— З-здаецца, н-не.

— Вядома, не апякло, — прагаварыў Казімір Міронавіч. — Гэты агонь не сапраўдны. Сваё ўмельства я вам паказаў.

Здзекуецца з нас. Ведае, што галодныя. Будзе нам наедак. Не, не выйдзе па-ягонаму. Лепей з голаду спухнуць.

Я кінуў лыжку на стол.

— Самі ешце.

— Забастоўшчыкі! — галёкнуў Палын.

— Ешце. Болей так не буду, — сказаў Казімір Міронавіч.

— Не будзеце? — з недаверам зірнуў Пятрусь.

— Слова даю.

Хоць і не паверылі мы ягонаму слову, але зноў узяліся за лыжкі. З'елі суп, наеліся бульбы з агуркамі, запілі малаком.

— Вось як я жыву, — пахваліўся вядзьмак. — Ем, колькі захачу. Наемся, у цяньку паляжу. І вы будзеце так жыць, калі мяне паслухаецеся.

Зразумела, чаму за стол запрасіў. Здалёку заўважыў, што па дарозе валачэмся. Хоча купіць. Кось-кось, пакуль у аглоблі. Што ж яшчэ скажа?

— Бачылі, як агонь з лыжкі палыхнуў? І вас гэтаму навучу. Возьме які-небудзь галадранец лыжку, паднясе да рота, а з лыжкі агонь. Са страху той галадранец пад стол палезе. А вам смеху на ўвесь дзень.

Ну й злыдзень! Сам, напэўна, не працуе. Людзі на яго карак гнуць. У свой рот каўбасу, а ім агонь пад нос.

— Не выйдзе па-вашаму, — прагаварыў Пятрусь.

— Вы ж бачылі людзей. Яны за капейку павесяцца. Каго шкадуеце? Сябе пашкадуйце. Вас ніхто не пашкадуе. Дабра вам зычу.

— Не хочам такога дабра, — сказаў я.

— Не хочаце? Пацярплю. Яшчэ не дайшло да вас. Дойдзе. Ідзіце направа. Не забыліся, што напісана? Пойдзеш направа — гонар страціш. Не хочацца туды ісці? Палын, чорную кнігу нясі. Тры разы прачытаюць і ўсяму-ўсяму навучацца.

Мы з Петрусём выскачылі з-за стала.

— Ідзіце, — апёк нас вачыма вядзьмак.

— Пойдзем. Не палохайце, — прамовіў Пятрусь.

Пан Бадзей

Дарога, на якую выправіў нас вядзьмак, вяла праз лес.

— І чаго Казімір Міронавіч так прычапіўся да нас? Няхай свайго Палына вядзьмарству вучыць, — падаў голас Пятрусь.

Так, нездарма вядзьмак да нас прычапіўся. То палохае, то ўгаворвае, то стараецца задобрыць. Чакае, што не вытрываем, што паддамося яму. Як жа вытрываць? Ці ўбачым мы калі-небудзь сваю вёску? Чаму такія нешчаслівыя? У іншага ўсё як па масле. А мы яшчэ школу не скончылі, а ўжо ў бутлях пасядзелі, трапілі яшчэ далей, чым на край свету.

Мы паволі цягнуліся па дарозе. Невясёлыя думкі ў галаве. І на душы так прыкра, што хоць плач.

Лес нечакана скончыўся. Мінуўшы паваротку, мы ўбачылі перад сабою горад, які раскінуўся ў нізіне. Сярод аднапавярховых дамоў, абсаджаных ліпамі, клёнамі, сям-там трохпавярховыя, мураваныя.

— Тут заможней жывуць, — прагаварыў Пятрусь.

— Ды невядома, хто тут жыве. Пойдзеш направа — гонар страціш, — нагадаў я яму.

— Будзем трымаць хвост пісталетам, — нявесела пажартаваў Пятрусь.

Што адразу кінулася ў вочы, калі прыйшлі ў горад? Доўгія брукаваныя вуліцы, дагледжаныя хаты. Чамусьці на кожнай хаце партрэты маладога кучаравага чалавека, які прыязна ўсміхаецца, як бы кажа: «Вітаю вас».

— Хто гэта на партрэтах? Як ты думаеш? — запытаў Пятрусь.

— Мабыць, валадар іхняга горада, — пачаў я. Пятрусь перапыніў мяне:

— Ігнат, глянь направа! Лысы сабака пабег! Я зірнуў направа. І праўда, бяжыць каля плота сабака, увесь-увесь астрыжаны. Як гаворыцца, ад галавы да хваста.

— Можа, гэта не сабака? Можа, у іх авечкі падобныя на сабак? — кажу.

— Зараз праверым. — Пятрусь знайшоў камень, шпурнуў.

Тая жывёліна як падскочыць! Адбеглася і загаўкала:

— Гаў-гаў-гаў…

— Сабака-а-а… — прамовіў я.

— Яшчэ адзін лысы сабака бяжыць, — крыкнуў Пятрусь.

Але, вылецеў з падворка і панёсся праз вуліцу. Гэткі ж, як і першы: астрыжаны. Хвост тонкі, як у свінні.

Вось табе і маеш! Што ж выходзіць? Тут сабак, як авечак, стрыгуць. Няўжо ўсіх па парадку?

Пра гэта мы маглі б запытацца ў каго-небудзь з гараджан, але цяпер, каб не ўліпнуць у якую-небудзь гісторыю, нават не віталіся. Памяталі, як нас нядаўна сустракалі.

— Сабак стрыжэ той, хто на партрэтах. Партрэты паразвешвалі, каб яго добра запомнілі ў твар, — выказаў здагадку Пятрусь.

— Ён сабачы цырульнік?

— Відаць. Можа, адзіны на ўвесь горад. Іхняя знакамітасць.

«Кхе», — кхекнуў хтосьці ззаду. Я азірнуўся: маленькі, кругленькі мужчына перад намі стаіць. «Сапраўдны чалавек-шар», — падумалася пра яго.

— Чаго вам трэба? — запытаў я. Чалавек-шар прыжмурыў вочкі.

— Вы адкуль?

Сказаць праўду? Каб праўда, як не раз было, нам бокам не вылезла. Калі яны сваіх сабак стрыгуць, то і нас не пашкадуюць.

— Адтуль, — махнуў я рукою.

— Адкуль адтуль?

— Адкуль і ўсе людзі.

Чалавек-шар адкрыў рот, каб яшчэ пра нешта запытацца, ды Пятрусь апярэдзіў яго:

— Вы хто такі? Чаму мы павінны вам сваю аўтабіяграфію расказваць?

— Я пан Бадзей.

— У вас тут усе паны? — пацікавіўся я. Пан Бадзей кашлянуў у кулак.

— Што вы! Хто ж рабіў бы, калі б усе былі панамі?

Вось як у іх. Людзей быццам сцяною падзялілі.

Па адзін бок паны, а па другі бок тыя, хто горб гне. Такім, як гэты Бадзей, відаць, даспадобы.

— Чаму ў вас сабак стрыгуць? — не сцярпеў Пятрусь.

— Горача неастрыжаным.

Нешта новенькае. У нас ёсць сабакі такія касматыя, што і вачэй не відаць. І не адзін ад гарачыні не сканаў. Носяцца як шалёныя. Няўжо іхнія не такія, як нашыя? Хацеў я запытацца пра гэта ў пана Бадзея, ды ён паведаміў нам:

— Яго вялікасць народны цар Іванка загадаў, каб стрыглі сабак.

— Хто-о? — наставіў вуха Пятрусь.

— Яго вялікасць народны цар Іванка.

— Гэта ваш валадар?

— Наш. Нікому яго не аддадзім.

Я слухаў і сваім вушам не верыў. Пан Бадзей кажа, што народны цар у іх. Вядома, у казках шмат цароў. Але каб былі народныя?! Пра народных не чытаў. Звычайна ўсе цары з народа тры скуры дзяруць. Хіба гэты такі добранькі? Кажа, што нікому яго не аддадуць. Няўжо яго хочуць украсці, у іншую дзяржаву забраць? За што ж яму такая пашана? Няўжо за тое, што загадаў, каб сабак стрыглі?

— Наш народны цар Іванка заўсёды з намі,— прагаварыў пан Бадзей.

Пятрусь азірнуўся ў адзін бок, у другі.

— Дзе ж ён? Не бачу.

— На партрэты глядзі, ёлупень.

Дык вось яно што! На партрэтах іхні цар Іванка. А мы думалі, што сабачы цырульнік. Партрэты паразвешвалі, каб людзі штодзень яго бачылі, каб ведалі, што побач.

— Ваш цар вельмі малады. Ён яшчэ халасцяк? — ці то жартам, ці то ўсур'ёз сказаў Пятрусь.

— Што? — насупіў бровы пан Бадзей. — Вы… Вы нашага народнага цара Іванку сабакам абазвалі.

— Хлусня, — усклікнуў я.

— Не. Абазвалі, смяяліся з яго, вакол народ сабраўшы.

Махлюе і не змаргне. Ну й прайдзісвет! Няўжо ўсе паны махляры, прайдзісветы? Хіба без махлярства не могуць жыць? Хіба такі іхні хлеб? Трэба ўцякаць, пакуль за шкірку не ўзялі.

— Пан Бадзей, нам няма калі з вамі стаяць, — прагаварыў я.

Пан Бадзей выхапіў з кішэні свісток і прарэзліва свіснуў. Перад намі, як з-пад зямлі, вырас здаравяка ў шырокіх шараварах з крывою шабляю на поясе. «Пан Бадзей — сапраўдны чалавек-шар, а гэты нейкі турэцкі янычар», — падумаў я, пазіраючы на яго.

— Што загадаеце, пан капітан? — раўнуў гэты янычар.

Пан Бадзей не проста пан, а капітан. Не прызнаваўся. Думаў, што языкі развяжуцца. Браў на кручок.

— Пусціце нас, — пачаў прасіцца Пятрусь. Пан Бадзей махнуў рукою.

— Стражнік, арыштаваць.

Дык гэты здаравяка царскі стражнік! Пашылі ж яму штаны. Нямала на іх пайшло тканіны. Не пашкадавалі. Шчодрыя.

— Пусціце, — прамовіў Пятрусь.

— Торбу золата. Адпушчу, — мармытнуў пад нос пан Бадзей.

Пятрусь паляпаў па кішэнях.

— Ні капейкі няма.

— Стражнік! Арыштаваць.

— Куды вы нас? — запытаў я.

— У палац. Да народнага цара Іванкі. Ён мне ордэн дасць. Вядома, было б лепей, каб торбу золата.

Ордэн на грошы памяняў бы. Не мае гонару, хоць і капітан.

— Ужо дзяцей арыштоўваюць! — данёсся да нас жаночы вокліч.

— Хто сказаў? — тоненька піскнуў пан Бадзей. Людзі хто куды. Нібы ветрам здзьмула. Во!

І астрыжаны сабака пабег. Уцякае, як з прывязі сарваўшыся. Што ж тут дзеецца?

— Пан Бадзей, вы нават сабак паразганялі,— не стрываў Пятрусь.

— Стражнік! У палац іх. Усё скажуць, як прыціснем, — пырснуў слінай пан Бадзей.

Стражнік, штурхаючы, пагнаў нас перад сабою.

Народны цар Іванка

Палац, у якім, як мы здагадаліся, жыў народны цар Іванка, быў белакаменны. Перад уваходам стаялі скульптуры львоў, ваўкоў, мядзведзяў з выскаленымі пашчамі.

Нас прывялі ў вялізную залу, аздобленую золатам, каштоўнымі камянямі. Пасярод залы, за круглым сталом, сядзелі тры чалавекі і гулялі ў карты, гучна ляпаючы імі па стале. Асабліва стараўся адзін з іх, каля якога ляжала карона.

— Народны цар Іванка, — шапнуў мне Пятрусь, паказваючы на яго вачыма.

Кажа, што Іванка. Але ж на партрэтах малады. А тут зусім стары: твар маршчыністы, галава лысая.

— Чаму цар тут стары? — вырвалася ў мяне ўголас.

Пан Бадзей штурхнуў мяне ў бок.

— На партрэтах яго вялікасць намалявалі такім, якім быў у маладосці.

Вось як прыдумаў гэты народны цар! Хоча, каб болей любілі яго, няйначай. Бач, які карцёжнік. Лупіць картамі па стале, не зважае, што мы стаім.

— Давай! Давай! Сып яму! — крыкнуў народны цар Іванка.

Справа ад цара сядзеў маленькі дзядок. Такому толькі за кій трымацца. І галава, і рукі трасуцца.

— Галоўны міністр, — шапнуў пан Бадзей. — Сёння яму сыплюць. Будзе дурнем.

Міністр. Ды яшчэ галоўны. Яму на цёплай печы сядзець, а не кіраваць. Няўжо на такую пасаду маладзейшага не знайшлі?

— Сып! — зноў крыкнуў народны цар Іванка.

— Я дам. У мяне валет бубей, — прагаварыў тонкі, як жэрдка, мужчына, які сядзеў злева ад народнага цара Іванкі.

— Пан палкоўнік Катовіч. Начальнік нашага прафілакторыя, — прамовіў пан Бадзей.

— Якога прафілакторыя? — запытаў Пятрусь.

— Таго, дзе прафілактыку праходзяць. Убачыш. Не хвалюйся.

Я ведаў, што ў нас ёсць нямала прафілакторыяў, якія розныя прадпрыемствы будуюць для сваіх рабочых. Там можна і адпачываць, і лячыцца. Няўжо і ў іх падобныя? Не верыцца.

— Прыме. Наш галоўны міністр прыме, — затросся ад смеху народны цар Іванка.

Сыплюць і сыплюць. Не шкадуюць. Няшчасны дзядок ледзь паспявае забіраць.

— Давай! Давай! Або грай, або грошы аддай, — усклікнуў народны цар Іванка.

А пан Катовіч ляпнуў картай па стале.

— Даю. Туз у мяне.

Дуюць у адну дудку. І нашто гэты дзядок сеў з імі гуляць? Ён, напэўна, картаў не бачыць. Вочы чырвоныя, слязяцца. А народны цар Іванка і пан Катовіч чамусьці толькі да яго ходзяць.

— Дурань! Дурань! — галёкнуў на ўсю залу народны цар Іванка.

Пан Катовіч падскочыў.

— Хто? Я?

— Наш галоўны міністр дурань! — запляскаў у ладкі народны цар Іванка.

— Дурань! Дурань! — падхапіў пан Катовіч. Гарлапаняць, нібы канец свету. Народны цар

Іванка аж цвіце ад радасці. Відаць, гэтак жа радаваўся, калі па ягоным загадзе першага сабаку пастрыглі.

Галоўны міністр хацеў устаць з крэсла, ды не змог, упаў.

— Ваша вялікасць народны цар Іванка, — прамармытаў ён.

— Што?

У зале стала ціха-ціха. Пан Бадзей прысеў, а пан Катовіч уціснуўся ў крэсла.

— Я — дурань? — усхліпнуў галоўны міністр.

— Яшчэ які дурань. Набіты.

— Я верай і праўдай служыў. Я стараўся. Я з сіл выбіваўся. я…

— Ты прайграў. А мы дамовіліся: хто прайграе, той будзе з мядзведзем барукацца. Сядзіць Мішка ў клетцы, чакае цябе. Тры дні не кормлены. Ідзі, пабарукайся з ім. Калі пастараешся, то адужаеш. Пан Катовіч, як ты думаеш?

— Адужае. Мядзведзя тры дні не кармілі, а галоўны міністр сем разоў на дзень есць.

Народны цар Іванка ўсміхнуўся.

— Твая праўда. Мядзведзь ад голаду з ног валіцца.

Што ж яны кажуць? Галодны мядзведзь, як відаць, зусім раз'юшыўся. Пацяшаюцца з дзядка.

— Ваша вялікасць народны цар Іванка, — усхліпнуў галоўны міністр, — я верай і праўдай служыў і яшчэ паслужу.

— А хто нядаўна казаў, што мяне з трона трэба зваліць? Хіба не ты?

Галоўны міністр споўз з крэсла, упаў на калені.

— Спаў я. Праз сон вырвалася. Язык без касцей. Пан Катовіч падслухаў. Ведаю. Ён мяне падкусіў. Людзі спяць, а ён ходзіць, прыслухоўваецца.

Пан Катовіч сядзеў бы каменны. Ніводзін мускул не здрыгануўся на твары. Уявілася, як ноччу крадзецца да ложка, на якім спіць галоўны міністр. Вакол ціха, а ён падыходзіць на дыбачках, крывая ўсмешка на вуснах. Галоўны міністр шэпча праз сон: «Трэба зваліць з трона народнага цара Іванку. Сам сяду». Не бачыць, хто побач.

Зразумела, чаму народны цар Іванка так хацеў яго дурнем зрабіць. Не сёння задумаў на пагібель паслаць. Ды не паказвае, што помсціць. За стол небараку пасадзіў, прымусіў у карты гуляць.

— Ваша вялікасць!.. — загаласіў галоўны міністр.

Народны цар Іванка паморшчыўся, як ад зубнога болю.

— Стражнікі! Забраць. Да мядзведзя ў клетку.

У залу ўляцелі два стражнікі ў шырокіх шараварах, падхапілі галоўнага міністра пад рукі, павалаклі. Ён хацеў нешта сказаць, але стражнікі кулакамі па спіне і за дзверы.

— Каго галоўным міністрам прызначыць? — звярнуўся народны цар Іванка да пана Катовіча.

Пан Катовіч апусціў вочы.

— Не асмельваюся сказаць… Я стараюся… Не, не асмельваюся… Ніхто так не стараецца, як я.

— Цябе і прызначаю.

Пан Катовіч падскочыў з крэсла, схапіў народнага цара Іванку за руку, пацалаваў.

— Не спадзяваўся. Не думаў. Апраўдаю ваш давер. Я вас і ў сне буду славіць. Ваша вялікасць!.. Рады старацца. Вельмі рады.

— Сядай. Каго ж на тваё месца прызначыць, начальнікам прафілакторыя? Сядай, сядай…

Пан Катовіч сеў на самы краечак крэсла.

— Можна пана капітана Бадзея.

Пан Бадзей, як пачуў гэткае, дык аж галавою страсянуў.

— Пана капітана? — прагаварыў народны цар Іванка.

— Яго, ваша вялікасць. Ён пастараецца. Ён гэтых хлопчыкаў злавіў. Мы іх на прыцэл узялі, калі яны толькі ў наш горад увайшлі. Мы данеслі вам. Вы загадалі, каб іх сюды прывялі. Вы іх пакуль не дапытвалі. Вы таго дурня хацелі дурнем зрабіць. А пан капітан пастараецца.

— Пан Бадзей у нас прасіў, каб далі торбу золата. Абяцаў, што адпусціць, — прамовіў Пятрусь.

Я думаў, што народны цар Іванка абурыцца, што пашле пана Бадзея з мядзведзем барукацца. А ён сказаў:

— Хлопчык, не балабонь. У цябе язык як трашчотка. Я жадаю, каб пан Бадзей патанцаваў.

— Вядома, патанцую! — усклікнуў пан Бадзей і давай скакаць, стараючыся як мага вышэй падскочыць.

— Во дае! — падахвоціў яго народны цар Іванка.

Стараецца пан Бадзей, каб дагадзіць. Пусціўся ў сабачую скуру. І пан Катовіч за яго не лепшы. Макам рассыпаецца. У руку пацалаваў. Танцуюць, цалуюць. Прыйдзе час — дурнямі іх зробяць, як былога галоўнага міністра. Пашлюць з мядзведзем барукацца.

— Годзе! Годзе! Лопнеш! Разарвешся! — замахаў рукамі народны цар Іванка.

Пан Бадзей выцягнуўся, як туга напятая жылка. Твар чырвоны, пот градам коціцца. Каб яшчэ так некалькі хвілін патанцаваў, то, мабыць, лопнуў бы, разарваўся.

— Ваша вялікасць, умее танцаваць пан Бадзей. Добры хлопец. Калі б хлопчыкі яму торбу золата далі, то ён вам яе прынёс бы. Дзеля вас стараўся, — прамовіў пан Катовіч.

— Канешне, вам аддаў бы, — падаў голас пан Бадзей.

«Калі б далі, то ў жалезны куфар схаваў бы і на тры метры ў зямлю закапаў бы, каб днём з агнём не знайшлі», — падумаў я.

Народны цар Іванка звярнуўся да пана Бадзея:

— Што пра мяне казалі хлопчыкі?

— Кепскім словам абазвалі. Няхай самі скажуць. У іх языкі як трашчоткі.

— Ты іх прывёў — ты і скажы.

Пан Бадзей пабялеў. Быў чырвоны, як рак, а цяпер ураз пабялеў, стаў што палатно. Вядома чаму. Не паварочваецца язык свайго валадара сабакам назваць. Як жа ён выкруціцца?

— Скажы. Не бойся.

— Не магу, ваша вялікасць. Вельмі кепскім словам абазвалі.

— А я загадваю.

— Язык колам стаіць.

— Ну!

Пан Бадзей неспадзявана стаў на калені, упёрся рукамі аб падлогу і загаўкаў:

— Гаў-гаў-гаў…

— Ха-ха-ха… — затросся ад смеху народны цар Іванка. — Зразумеў. Яны мяне сабакам абазвалі.

— Няпраўда, — не сцярпеў я. Пан Бадзей ускочыў на ногі.

— Ваша вялікасць, выкручваюцца. Яны іншаземныя шпіёны.

— У мяне не выкруцяцца. Пан Катовіч, неспакойна ў нашым горадзе. Нейкія прыблуды-хлопчыкі плёткі пра мяне распускаюць, галоўны міністр казаў, што з трона зваліць. Калі так далей пойдзе, то і людзі ўзбунтуюцца.

— Не ўзбунтуюцца. Прыціснем.

— Трэба прыціснуць. Сёння ж трэба. Выпусці з турмы разбойнікаў. Няхай крыху паказычуць людзям нервы. Няхай паглядзяць людзі, што можа з імі стацца, калі ўлада не заступіцца, не абароніць іх.

Разбойнікаў на волю выпускае. Яны ж немаведама чаго наробяць! Што ж у яго ў галаве? А-а, хоча на людзей страх нагнаць. А яны і так як у ваду апушчаныя.

— Бяда, — шапнуў я на вуха Петрусю.

— Бяда, — кіўнуў ён галавою. — Трэба неяк паведаміць людзям, што разбойнікаў выпусцяць.

— Што з хлопчыкамі рабіць? — устаў з крэсла пан Катовіч.

— Няхай тут пабудуць. Вельмі ж яны ганарыстыя. Няхай паглядзяць, як іншыя робяць. Можа, чаму-небудзь навучацца. А калі не навучацца, то прыйдзецца ламаць. У нас ламы добрыя. Усё-усё даведаюся пра іх. Ідзі, пан Катовіч. Выпускай разбойнікаў.

Пан Катовіч прасунуўся ў дзверы. Калі праходзіў каля нас, то я пачуў, як ён шапнуў пану Бадзею: «Цёплае месцейка табе сасватаў. Вечарам прынясеш торбу золата».

Паэт Карней

Народны цар Іванка пазяхнуў і гучна сказаў:

— Запрашаю нашага паэта Карнея!

Я, як пачуў, дык пра ўсё на свеце забыўся. Не дзіва. Ні разу не бачыў, як кажуць, жывога паэта. «Які ён? Відаць, разумны. Відаць, на гэтых не падобны», — падумалася мне.

У залу імкліва ўляцеў (ледзь з ног мяне не збіў) губаты мужчына. Нават не зірнуўшы на нас, ён стаў каля стала і пратарабаніў:

Ура! Ура! Ура!

Няма жыць як без цара.

Хто свайму цару дагодзіць,

Таго ён і ўзнагародзіць.

Будзе хлеб і будзе квас,

Пакаштуем і каўбас.

Будзе радасць, весялосць,

Будзеш жыць заўжды, як госць.

Народны цар Іванка ўзняў руку.

— Вітаю. Вітаю цябе, паэт Карней. Новы верш напісаў?

— Новенькі, ваша вялікасць. Стос сшыткаў спісаў, пакуль напісаў. Сядзеў, пацеў, марнеў.

Вось які ён, паэт Карней. Не відаць, што змарнеў. Тоўсты, як шафа. Калі б дзверы былі вузейшыя, то не пралез бы. Пэўна, каўбасы кожны дзень есць. І па поўніцы.

— Добры верш ты напісаў,— пахваліў паэта Карнея народны цар Іванка. — Як там у цябе? «Хто свайму цару дагодзіць…»

— «Таго ён і ўзнагародзіць».

— Цудоўныя словы. Дагадзіў. Чым жа цябе ўзнагародзіць?

Паэт Карней апусціў галаву.

— Сэрца сохне. Жыць не магу.

У народнага цара Іванкі бровы прыўзняліся ўгору.

— Не разумею.

Паэт Карней выняў хусцінку, выцер узмакрэлы лоб.

— Выпішыце мне з заморскай казкі прыгажуню Васілісу. Большай узнагароды не трэба.

Я аж рот разявіў. Думаў, што паэт Карней торбу золата папросіць. А яму давай прыгажуню. Ды не мясцовую, а з-за мора. Дадумаўся, вершы складаючы.

— Мы табе нядаўна выпісалі прыгажуню Васілісу, — пачухаў патыліцу народны цар Іванка.

Паэт Карней памахаў галавою, быццам хлопчык, якога моцна пакрыўдзілі.

— Трэба другую. З гэтаю характарамі не сышліся. Ёй даспадобы музыка, а мне паэзія.

Народны цар Іванка памахаў пальцам.

— Ну! Ну! Трэба, каб сыходзіліся. Што заморскаму цару напішу?

— Ваша вялікасць! Змарнею, ссівею.

Бядуе, што ссівее. І так сівы як голуб. Няўжо думае, што ніхто не бачыць?

Народны цар Іванка пырснуў у далоню.

— Так і быць. Выпішу табе яшчэ адну прыгажуню Васілісу. Цар з царом заўжды дамовяцца.

Паэт Карней узняў галаву.

— Ваша вялікасць! Яшчэ адзін верш напісаўся, крышку ўдаўся. Дазвольце прачытаць.

— Чытай. Хм… Яшчэ адну прыгажуню… Пацешыў. Чытай.

— Гэты верш я прысвячаю вашаму палацу.

Царскаму палацу прысвячае! Няўжо пасля прачытае вершы, якія прысвяціў царскім коням ці царскім астрыжаным сабакам? Пра сабак было б цікава паслухаць.

— Чаму майму палацу, а не мне? — запытаў народны цар Іванка.

— Ваша вялікасць, палац ваш. Выходзіць, і вам заадно прысвячаю.

— Твая праўда. Чытай.

Паэт Карней адну нагу паставіў уперад, рукі заклаў за спіну і пачаў чытаць нараспеў:

Тут ціш і лагода,

Вясна і свабода.

Няхай жыве цар —

Наш валадар.

Я зірнуў на народнага цара Іванку. Жмурыцца, як кот на печцы. Даспадобы яму і пра вясну, і пра свабоду. А свайго галоўнага міністра паслаў з мядзведзем барукацца. Хіба забыўся? Памяць кароткая, калі так. Няўжо паэт Карней пра ягоныя фокусы не ведае? Не. Ведае. Чытае, а мабыць, новая прыгажуня ў галаве.

Тут кветкі цвітуць,

Апельсіны растуць.

Няхай жыве цар —

Наш валадар.

Няхай жыве… А людзям хіба не трэба жыць? Хутка разбойнікаў на волю выпусцяць. А Карней стараецца. Лоб аж блішчыць. Нямала поту сёння пралье.

Тут сонца ўзыходзіць,

А месяц заходзіць.

Няхай жыве цар —

Наш валадар.

Чаму менавіта тут, каля палаца, сонца ўзыходзіць, а месяц заходзіць? Як гэта вылічыў Карней? Ён, атрымліваецца, не толькі паэт, але і астраном.

Тут пчолкі не джаляць.

За гэта іх хваляць.

Няхай жыве цар —

Наш валадар.

Напісаў, што пчолы не джаляць. Хіба яны не такія, як усе? За гэткую паэзію не шкодзіла б гарачых даць. Тады і пра заморскую прыгажуню Васілісу забыўся б. З адной жонкай жыў бы.

Тут птушкі спяваюць,

А коні іржаюць…

— Ха-ха-ха… — не стрымаўся я. Паэт Карней здрыгануўся.

— Чаго ты?

— Коні іржаюць. Ха-ха-ха… — мацней зарагатаў я.

— Хіба не іржаюць? Мо скажаш, што мычаюць? Дык яны не каровы. У іх рог няма.

— Не іржаюць, а іржуць, — удакладніў Пятрусь.

Паэт Карней наморшчыў лоб.

— Іржаюць… Іржуць… Мабыць, трэба «іржуць». Але ж «іржуць» і «спяваюць» не рыфмуецца. Няма рыфмы. Верш разбураецца. Збілі з панталыку, чэрці. Трэба нешта новае прыдумаць.

— Пасядзіш і прыдумаеш, — сказаў народны цар Іванка.

— Канешне, прыдумаю. А цяпер прачытаю карацельку.

— Якую карацельку? — вылупіў вочы народны цар Іванка.

— Такі невялікі верш. Кароценькі. Новая форма верша. Можна?

Народны цар Іванка кіўнуў галавою.

— Чытай.

Паэт Карней таксама страсянуў галавою.

Славім сонца і свабоду,

Што даў цар свайму народу!

Стаіць, пазірае на народнага цара Іванку. Нібы дзіцё, якое на Новы год, каля ёлкі, прыз за выступленне чакае. Сонца славіць… Свабоду… Не. Свайму гаспадару дагаджае. І прыдумаў жа такое: карацелька. Не паэт, а сапраўдны карацельшчык. Складае так, каб было карацей і да славы, і да багацця.

— Выдатная карацелька, — усміхнуўся народны цар Іванка. — Правільна ты напісаў. Я даў ім сонца. Калі б не я, то яно не свяціла б. А калі б і свяціла, то ўсё роўна не грэла б. Яно толькі, толькі…

— Толькі тлела б, — дапамог паэт Карней.

— Во! Во! Не грэла б, а тлела б. Як малюсенькі-малюсенькі вугалёчак.

Цар Іванка лічыць, што без яго сонца не грэла б. Няўжо ўсур'ёз? Мабыць, усур'ёз. Вочы блішчаць, што ў галоднага. Паэт Карней яго славіць, а ён расце як на дражджах.

— Яшчэ адну карацельку прачытаю. Можна? — падаў голас паэт Карней.

— Можна. А тую… Загадаю, каб тую ўсе-ўсе вывучылі.

Паэт Карней кашлянуў у кулак і пачаў:

Прыязджайце да нас у госці…

— Будзем вам ламаць мы косці,— перапыніў яго народны цар Іванка.

— Мне? — скалануўся паэт Карней.

— Табе не. Каму-небудзь іншаму…

— Каму-небудзь іншаму трэба. Хапае незычліўцаў на свеце. Ваша вялікасць, яны ёсць і ў нашым горадзе. Паэт Мацей нядаўна казаў, што яму надакучыла вас славіць. Казаў, што стане пісаць пра птушак, пра кветачкі. Каб ваша імя ні-ні…

Ну й губасцік!.. Ён не толькі паэт-астраном, але і зайздроснік. Топча ў гразь паэта Мацея. Дзе ж ягоны гонар?

— Ваша вялікасць, паэт Мацей даўно хоча славіць не вас, а розных там птушачак-шчабятушачак.

— А мы яго на мыла.

— Трэба, ваша вялікасць. Спісаўся.

— Не хвалюйся. Ідзі, пішы, старайся.

Паэт Карней, ашчасліўлены, выйшаў з залы. Цяпер ён, відаць, быў на сёмым небе ад радасці. І ласкавага слова дачакаўся, і паэта Мацея ўтапіў. Магчыма, нядаўна разам за сталом з ім сядзеў, свае карацелькі чытаў. Які ж дурань паэт Мацей! Каму прызнаўся, што надакучыла славіць, што захацелася пра прыроду напісаць!

— Хлопчыкі,— прагаварыў народны цар Іванка, — навучыліся чаму-небудзь?

Хоча, каб і мы славілі, як паэт Карней, каб скакалі пад ягоную дудку, каб утапілі адзін аднаго, калі прыйдзецца.

— Не буду такім, як Карней, — сказаў я.

— Няхай у яго пан Бадзей павучыцца, — дадаў Пятрусь.

Пан Бадзей скрыгітнуў зубамі.

— Вас дрынам трэба вучыць.

— Вельмі ж ганарыстыя, — працадзіў праз зубы народны цар Іванка. — Вас яшчэ супроць шэрсці не гладзілі.

— У прафілакторый іх? — запытаў пан Бадзей.

— Адпушчу. Няхай ідуць.

У пана Бадзея вочы сталі круглыя-круглыя.

— Адпускаеце? Не пакараўшы?

Мы бокам-бокам з гэтай залы, падобнай на турму.

Сапраўдны тарарам

У горадзе быў сапраўдны тарарам. Піск, енкі, крыкі. Нейкія людзі ў лахманах б'юць, цягнуць гараджан. Ды хіба толькі іх? Вось адзін схапіў за ногі астрыжанага сабаку, пакруціў у паветры і шпурнуў за плот, у агарод. Сабака толькі вякнуў.

— Разбойнікі разгуляліся! — крыкнуў Пятрусь.

Цяпер і я здагадаўся, што разбойнікі ў горадзе гаспадараць. Разгуляліся дык разгуляліся! Як відаць, не хутка спыняцца. Нямала слёз пральецца.

Я азірнуўся і ўбачыў пана Катовіча. Ён стаяў непадалёку. Каля яго скупіліся стражнікі. Покатам са смеху качаюцца.

Я падбег да пана Катовіча.

— Сонца сёння добра смаліць, — прамовіў ён, як бы не заўважаючы, што я перад ім стаю.

— В-вы… В-вы… — прамовіў я, запінаючыся ад хвалявання.

Пан Катовіч глянуў на мяне, бы на камара, які надакучае.

— Цябе выпусцілі, а падзецца няма куды?

— Чаму людзей не ратуеце?

— Няхай патрэніруюцца разбойнікі,— сказаў пан Катовіч і пайшоў. За ім пацягнуліся стражнікі.

Да Петруся, бачу, падбег разбойнік. Паглядзелі б вы на яго! Нос сіні, сарочка расхрыстаная, нагавіцы на каленях парваныя, быццам цэлы дзень, не спыняючыся, поўзаў.

— Дзядзька… — пачаў Пятрусь.

— Дай закурыць, — сказаў разбойнік. Пятрусь вытрашчыў вочы.

— Я не куру.

— Не курыш? Гы-гы-гы… — гыгыкнуў разбойнік і кулаком пад дых.

Пятрусь, пераламаўшыся ў паясніцы, упаў на зямлю, а разбойнік, гыгыкаючы, пабег па вуліцы. Я кінуўся да сябрука.

— Ты жывы?

— У-у-у… — застагнаў Пятрусь. — Ён мне як рэзнуў, дык свет перавярнуўся.

Жывы! Жывы… Даў закурыць! А калі б разбойнік якім-небудзь кіем па галаве? Яму закон не пісаны.

Пятрусь, войкаючы, прыўзняўся.

— Ігнат, трэба ратаваць людзей.

Не нашым носам маліны кляваць. Гэтыя разбойнікі што апантаныя. Дый Пятрусь ледзь стаіць на нагах. Можа, пачакаць, пакуль акрыяе, а пасля кіямі ўзброіцца, злавіць каторага і па пятах? Каб толькі кіі ў нас не адабралі.

— Ігнат, разбойнікі са стражнікаў шаравары сцягваюць, а свае нагавіцы ім аддаюць, — усклікнуў Пятрусь.

Але, сцягваюць. Вось злавілі аднаго, наваліліся гуртам. Той вішчыць, як парася ў плоце, адбіваецца. Не тут тое было. Сцягнулі шаравары, і той, з сінім носам, які Петрусю рэзнуў, на сябе адзеў.

— Цяпер не пазнаць, хто разбойнік, а хто стражнік, — прамовіў Пятрусь.

І праўда, не пазнаць. Усе як ашалелі. Бегаюць, кагосьці даганяюць. «Добра было б, каб народны цар Іванка сюды прыйшоў. І з яго нагавіцы сцягнулі б», — падумалася мне.

— Наперад! Звязаць разбойнікаў! — пачулася каманда.

— Пан Катовіч не вытрываў. Баіцца, што без нагавіцаў застанецца, — прагаварыў Пятрусь.

На вуліцу высыпалі стражнікі. Напэўна, паўтары сотні, не меней. Пан Катовіч ззаду, за імі ідзе.

— Звязаць! Усіх да аднаго!

Крычыць, нервуецца. Не чакаў, што так павернецца. Выпусціў на сваю галаву разбойнікаў. І яму прышчамілі хвост.

Стражнікі, махаючы шаблямі, пагналі разбойнікаў перад сабою. Вуліца апусцела.

З-за хаты выбег астрыжаны сабака, гаўкнуў некалькі разоў і, падцяўшы хвост, панёсся. А з партрэта, усміхаючыся, пазіраў на прыціхлую вуліцу народны цар Іванка.

— Цяпер стражнікі і сваіх звяжуць, — сказаў Пятрусь.

— Тых, з каго разбойнікі шаравары сцягнулі? — запытаў я.

Пятрусь кіўнуў галавою.

— Тых.

Вуліцы ажылі. З падворкаў выходзілі людзі, спыняліся каля весніц, прыслухоўваючыся. Каля некаторых хат чуўся ціхі плач.

— Нават плакаць баяцца, — заўважыў Пятрусь. Каля нас, выціраючы вочы, прайшла жанчына.

— За вамі сочаць, — прашаптала, мінаючы. Я павярнуўся да Петруся.

— Чуў?

— Чуў. Але хто сочыць?

Сапраўды, хто? Дагнаць жанчыну і запытацца? Не скажа, пабаіцца. Хто ж сочыць? Чаму? Народны цар Іванка нас адпусціў. Няўжо загадаў, каб злавілі? Але ж мы не хаваемся.

Мы, азіраючыся, пайшлі па вуліцы. Тут было як пасля бою. Паламаныя платы, яблыні, патаптаныя агароды. Некаторыя быццам танк гусеніцамі мясіў.

— Пастараліся разбойнікі,— сказаў я. Пятрусь раптам тузануў мяне за руку, пацягнуў на нейкі падворак. Я не ведаў, што ён задумаў, але пабег за ім. Мы мінулі хату, схаваліся за хлеў.

— Стой. Праверым, хто за намі сочыць. — Пятрусь, высунуўшы галаву з-за рога хлява, стаў пазіраць на вуліцу.

Я таксама высунуў галаву. Невядома, што было б, калі б гаспадар ззаду знячэўку крыкнуў: «А вы чаго тут, мілыя госцейкі?»

— Ігнат… — пачаў Пятрусь і адразу ж змоўк, нібы яму язык прышчамілі.

Каля хаты паказаўся пан Бадзей. Выцягнуў шыю, як бы прынюхваючыся.

Дык вось хто за намі віжуе! Відаць, народны цар Іванка яго паслаў. Думае, што тут у нас знаёмыя, што да іх пойдзем.

— Дурань, — сказаў я.

— Пан Бадзей дурань? — прашаптаў Пятрусь.

— Не. Народны цар Іванка.

— Трэба заблытаць сляды, — прагаварыў Пятрусь.

Мы, прыгнуўшыся, пабеглі праз агарод.

Калі топішся, то і за саломінку ўхопішся

Усё-ткі, як сказаў Пятрусь, нам удалося заблытаць сляды: уцяклі ад пана Бадзея. Не памятаю, колькі блукалі па агародзе. Мо гадзіну, мо дзве, пакуль не ўбачылі на перакрыжаванні вуліц возера, па берагах парослае лазняком. Звычайна ў гарадах, ведаў я, робяць фантаны, з якіх пырскамі б'е вада, ззяючы на сонцы вясёлкаю. А тут возера. І ніводнага чалавека на беразе. Нават хлапчукоў няма.

Мы падышлі бліжэй і ўбачылі тоўсты дубовы слуп, на якім была прыбіта дошчачка. На ёй вялікімі тлустымі літарамі было напісана: «Не пішчаць і не маліць, калі будуць тут тапіць».

Мне не паверылася. Я працёр вочы. Здаецца, так: не пішчаць і не маліць, калі будуць тут тапіць.

Што за д'ябал? Каго збіраюцца тапіць? Чаму не пішчаць? Хто такі недарэчны вершык прыдумаў?

— Пятрусь, прачытай, — папрасіў я. — У мяне вочы слязяцца.

— Не пішчаць і не маліць, калі будуць тут тапіць, — прачытаў Пятрусь.

Не пішчаць… Не маліць… Тапіць… Відаць, паэт Карней пастараўся. Любіць пісаць карацелькі. Няўжо, каб праславіцца, сам слуп укапаў, сам напісаў на дошчачцы і прыбіў яе?

— Пятрусь, трэба збіць гэтую дошчачку. Абы-што напісана, — кажу.

Я знайшоў у кустах доўгі кій, хацеў урэзаць ім па дошчачцы, каб адляцела, ды з вуліцы на раздарожжа вываліў натоўп. Уперадзе — пан Бадзей са стражнікамі. Яны штурхалі перад сабою мужчыну-ліліпута.

Я адразу здагадаўся, што гэта дарослы чалавек. Хоць сам маленькі, аршын з шапкаю, але твар маршчыністы, валасы сівыя.

Мы з Петрусём прыселі за куст. Натоўп усё бліжэй, бліжэй. У беднага ліліпута твар перакрыўлены ці то ад страху, ці то ад болю.

Пан Бадзей падштурхнуў яго да слупа.

— Бачыш, што напісана? Чытай.

— Не пішчаць і не маліць, калі будуць тут тапіць, — давячыся слязьмі, прачытаў ліліпут.

Пан Бадзей павярнуўся да натоўпу.

— Сам паэт Карней напісаў!

Людзі стаяць, збіўшыся, як авечкі. Хоць бы голас у адказ. Толькі ліліпут носам шморгае, усхліпвае.

Пан Бадзей зыркнуў на яго.

— Тут мы не аднаго галавою боўтнулі. І цябе зараз боўтнем. Не пішчаць і не маліць. Запомніў?

Дык вось для чаго выкапалі возера! Не для таго, каб купаліся. Не для таго, каб рыбу лавілі. Каб людзей тапіць. За што хочуць утапіць ліліпута? Каму ён кепскае зрабіў?

Пан Бадзей зірнуў на ліліпута.

— Можа, цяпер правільна раскажаш? Давай дапамагу. Славім сонца і свабоду, што даў цар свайму… Ну, ну… Як далей?

Ліліпут, размазваючы па шчаках слёзы, прамовіў:

— Наоду.

Пан Бадзей звярнуўся да натоўпу:

— Людцы, чулі? Верш не так расказвае. Паўдня з ім мучуся. Што будзе, калі вершы пачнуць расказваць няправільна? Кожны па-свойму? Не будзе парадку. Мы за парадак. Расказвай верш так, як ён напісаны.

Ну і ну! Топіць ліліпута за тое, што верш расказваў няправільна. Калі б у нас гэтак было, то ў школе ніводнага вучня не засталося б. У нашай школе, калі зададуць вывучыць напамяць, то такога наслухаешся, што, як гаворыцца, і наплачашся, і нарагочашся.

— Людцы! Бачыце ёлупня? — працягваў пан Бадзей. — Расказвае, як яму захочацца. Ён нашага народнага цара Іванку не паважае.

— У-у-у… — усхліпнуў ліліпут.

Пан Бадзей узняў угору руку, сціснутую ў кулак.

— Ён нікога не паважае. Нават сябе. Такому ў возеры месца. Не пішчаць і не маліць!..

Над возерам вісела цішыня. Здавалася, усё-ўсё заціхла. Здавалася: усе-ўсе гукі пан Бадзей сцяў у кулаку, які, як доўбня, вісеў над натоўпам.

— Ы-ы-ы… — не выцерпеў ліліпут.

— Раскажы правільна. Дарую, — вылупіў вочы пан Бадзей.

— Славім сонца і свабоду, што даў цаў свайму наоду, — прамовіў ліліпут.

Дык ён не ўмее вымаўляць літару «р». Ведае пан Бадзей. Знарок прымушае, каб расказваў гэты верш.

— За наоду пойдзеш на воду, — крыкнуў пан Бадзей і моцна штурхнуў ліліпута ў плечы.

Ліліпут пляснуўся тварам у ваду, знік, пасля паказаўся і, шырока-шырока раскрыўшы рот, закрычаў:

— Наоду!

Пан Бадзей так і паехаў з рогату:

— Ха-ха-ха… І ў вадзе не навучыўся.

А ліліпут, што паплавок, то з вады, то пад ваду, усплёскваючы рукамі.

— Саломінку! Падайце саломінку! — загарлапаніў пан Бадзей.

Адзін са стражнікаў падаў пану Бадзею доўгую, не меней як на два метры, саломінку (невядома, дзе ўзяў такую, можа, склейвалі?). Пан Бадзей працягнуў яе ліліпуту.

— На! На!

Нездарма кажуць: калі топішся, то і за саломінку ўхопішся. Ліліпут схапіў саломінку рукою. Яна адразу ж пераламалася.

Мяне быццам невядомая сіла штурхнула. Я выбег на бераг, ступіў у ваду, намачыўшыся да пояса, і працягнуў кій, які ўсё сціскаў у руках. Ліліпут ухапіўся за яго абедзвюма рукамі, і я пацягнуў чалавека на бераг.

Не памятаю, калі падляцеў да мяне Пятрусь, калі стаў дапамагаць. Але мне навек запомніўся ліліпутаў твар: сіні, перакошаны страхам.

У прафілакторыі

Ліліпут ляжаў на беразе і гучна ікаў. Я хацеў падняць яго, але пан Бадзей схапіў мяне за плячо.

— Куды рукі цягнеш? Куды?

— Туды! Туды! — вырываючыся, агрызнуўся я. Пан Бадзей скрывіўся, быццам па твары крапівою яму паласнулі.

— У прафілакторый іх.

— Толькі хлопчыкаў? — выцягнуўся перад ім стражнік.

Пан Бадзей піхнуў нагою ліліпута.

— І гэтага таксама.

Стражнікі схапілі ліліпута пад рукі, паднялі. Ён стаяў, а яго біла, калаціла ліхаманкаю.

— Пан Бадзей, чаму з чалавека здзекуецеся? — не стрываў Пятрусь.

— З чалавека? Ён не чалавек. Ён утапіўся. Яго няма.

— Я… — пачаў ліліпут.

— Цябе няма! Утапіўся ты! — вызверыўся пан Бадзей.

Нас павялі па вуліцы. Я думаў, што вось-вось убачу той таямнічы прафілакторый. Але паабапал стаяць толькі дамы, а з партрэтаў усміхаецца нам народны цар Іванка.

З завулка выпаўзла калона людзей. Уперадзе і па баках ідуць стражнікі. Мерна — туп-туп, туп-туп — тупацяць людзі па бруку. Здалося, што не людзі рухаюцца, тупацяць, а нейкая машына, якую добра адрэгулявалі, завялі.

— Куды іх вядуць? — вырвалася ў мяне.

— У п'афілактоый, — прашаптаў ліліпут.

І іх у прафілакторый. Выходзіць, у нас адна дарога. Хутка і мы будзем мерна тупацець, станем, як машына, якую добра адрэгулявалі, завялі.

Калі калона параўнялася з намі, нас піхнулі, і мы апынуліся сярод гэтых людзей. Ва ўсіх твары худыя, змардаваныя. Ні іскрынкі ў вачах.

— Як вас зваць? — запытаў я ў мужчыны, які ішоў побач.

А ён ніжэй апусціў галаву, прыкусіў губу і, здалося мне, мацней затупацеў, адбіваючы крок.

— Як вас зваць? — паўтарыў я.

— Не пытайся. Не скажуць, — прагаварыў ліліпут.

— Чаму?

— Баяцца.

Няўжо баяцца азвацца, слова вымавіць? Няўжо ходзяць, прыкусіўшы губу?

— А як вас зваць? — запытаў у ліліпута Пятрусь.

— Саўка.

— Дзядзька Саўка?

— Не. Завіце п'оста Саўка. Мяне так усе ў гоадзе звалі.

Кажа, што звалі. Пагадзіўся з панам Бадзеем. Думае, што не жыве на гэтым белым свеце.

— Саўка, за што гэтых людзей забралі? — запытаў Пятрусь.

— Нізашто.

Выходзіць, невінаватых забралі. Выходзіць, проста для прафілактыкі. Каб выціснуць сокі і іншых настрашыць.

Я ўжо здагадаўся, што прафілакторый нечым нагадвае турму. Праўда, які ён, не ўяўляў.

«Туп-туп», — тупацяць па бруку дзесяткі ног. Людзі, якія ідуць насустрач, ціснуцца бліжэй да плота, адварочваюцца, некаторыя нават закрываюць рукамі твар. Ці не ад таго, што брыдка?

Краечкам вока заўважаю: з вядром у руках з падворка выйшла жанчына. Пэўна, па ваду да суседзяў ідзе. Памкнулася, каб перабегчы вуліцу, і — назад, быццам у грудзі штурхнулі. Стаіць, боль у вачах.

Чаму ж не перабегла? Паспела б. А-а, шкадуе нас, дабра зычыць. Ёсць жа прыкмета: калі пяройдзеш вуліцу з пустым вядром, то не пашанцуе, будзе кепска. Хоча, каб пашанцавала. Можа, яе сына таксама нядаўна вось гэтак гналі? Ці не яна шапнула, што пан Бадзей сочыць за намі?

— Саўка, людзі баяцца азвацца, а ты не баішся, — прагаварыў Пятрусь.

— Ды я… я… — Саўка шмаргануў носам, не даказаў.

Я гляджу на яго, сцятага ў кулачок, і становіцца пуста на душы.

Саўка!.. Саўка!.. Мроіцца табе, што ты не тут, што на дне возера. Мроіцца, што тут цень твой. «Туп-туп», — паслухмяна тупае.

Прафілакторый, пра які я так доўга думаў, вырас нечакана, нібы прывід. Доўгая высокая сцяна, абцягнутая калючым дротам. Пасярэдзіне — жалезныя вароты, над імі — партрэт народнага цара Іванкі. У ягоных руках доўгі скрутак, на якім напісана: «Гэй! Гэй! Гэй! Сюды паўзі хутчэй».

«Гэй! Гэй! Гэй!» На смех падобна. Ці нават на дзікі рогат. Мусіць, паэт Карней пастараўся. прыдумаў. Вось каб па-іншаму напісаць: «Гэй! Гэй! Гэй! Сюды паўзі, Карней». Затросся б, калі б прачытаў.

Я думаў, што пойдзем праз вароты. Ды не. Людзі, якія перада мною, чамусьці кленчаць і кудысьці паўзуць.

Вось і Саўка ўкленчыў, папоўз. І Пятрусь укленчыў. Знік з вачэй. Куды ж яны? Няўжо пад зямлю?

— Пятру-усь! — крыкнуў я, разгубіўшыся.

— На калені. Лезь! — раўнуў стражнік.

— Што-о? — не дайшло да мяне.

— На калені! — стражнік спрытна даў падножку, і я ўпаў на зямлю.

Перада мною — жалезная труба. З трубы тырчаць чыесьці ногі. Калашыны ў гразі, абцасы крывыя, стаптаныя. На вачах схавалася адна нага, другая… Няўжо людзі лезуць у трубу?

— Ле-езь! — крык над самай галавой.

Я палез, абапіраючыся на локці. Баліць у плячы. Напэўна, выцяўся, падаючы. А ззаду пхаюць. Хутчэй, хутчэй… Наперадзе выбліснула святло. Хутчэй, хутчэй…

Я вываліўся з трубы, усхапіўся на ногі. Перада мною — вялізны шчыт. «Чарвяком прыпоўз сюды, дык пабудзеш без вады» — напісана на шчыце. І праўда, поўз чарвяком. Нездарма нашы згубіцелі так прыдумалі. Хочуць, каб мы былі чарвякамі. Не чалавек, а чарвяк. Чарвяком… А чаму ж без вады? Хіба чарвяк ваду не п'е? Дзіўна. Пра гэта зусім не ведаю… Чарвяком… Без вады… Паэт Карней склаў. Ягоны стыль адчуваецца. Сюды — без вады… Наплёў, каб у рыфму.

— Ігна-ат, — данёсся Петрусёў голас. Стаіць, рукою махае. І Саўка з ім. Саўка з таго свету.

Я падбег да іх.

Нас пастроілі ў калону і павялі да шэрых дашчаных баракаў, якія стаялі непадалёку. Ні душы вакол. Няўжо толькі мы ў гэтым прафілакторыі?

Калона павярнула да аднаго з баракаў, і ён стаў уцягваць яе ў сябе, як змяя ўцягвае ў пашчу сваю здабычу.

Я пераступіў праз парог. Пад нагамі — цэментаваная падлога, як здалося, халодная-халодная.

Паўз сцены — драўляныя нары. Людзі валяцца на іх што снапы.

— Сядайце, — паказаў на вольнае месца Саўка. Мы селі. Я прыхінуўся да сцяны. Шэры паўзмрок, быццам нябачная ліпкая павуціна, павіс над намі.

Побач храпуць людзі, выводзяць хто як можа. «Як хутка яны заснулі!» — здзівіўся я.

Раптам хлопец, які спаў непадалёку ад нас, усхапіўся і, узняўшы рукі, не сваім голасам закрычаў: «Ма-ма-а!..»

Я падскочыў. Быццам гнуткім дубцом мне па спіне паласнулі.

— Кладзіцеся спаць. П'ывыкайце. Гоа ўсяму навучыць, — сказаў Саўка, лёг на бок і адразу ж заснуў.

А мы з Петрусём доўга не маглі заснуць. У бараку нявольнікі крычалі, скрыгаталі зубамі, войкалі праз сон.

Хто хутчэй

Мне прыснілася мая вёска. Што нібыта бягу па вуліцы. Так карціць хутчэй да сваёй хаты дабегчы! А яе ўсё няма і няма. Я прыпусціўся з усіх ног. І тут каля вуха нешта як завые!

Я падскочыў. А гэтае, невядомае, усё вые, вые. Няўжо сніцца мне? Дзе я?

Сцены, нары. Каля мяне Саўка, Пятрусь. Выходзіць, у бараку я. Што ж так вые? Няўжо сто чарцей усхадзілася? Няўжо сюды і чарцей для прафілактыкі прысылаюць? Во будзе, калі сустрэнуся з чортам! Прывітаюся з хвастатым. Прывітаюся… Цьфу! Лезе ж глупства ў галаву.

— Што гэ-эта? — крыкнуў я, звяртаючыся да Саўкі.

— Сіэна! Будзяць нас.

Дома мама ласкава-ласкава просіць: «Уставай, сынок». А тут сірэну ўключаюць. Пачынаецца прафілактыка.

Гук сірэны абарваўся, сціх, быццам перарэзалі. Людзі сталі выходзіць з барака.

— Пан Катовіч т'ашчоткай будзіў, а пан Бадзей сіэнай, — прагаварыў Саўка.

— Э-эх! — уздыхнуў я.

— Бакі на нарах адмуляў? — запытаў Пятрусь.

— Горш. Душу.

— Пацярпі,— сказаў Пятрусь і звярнуўся да Саўкі: — Саўка, як ты думаеш: выцерпім?

Саўка махнуў рукою.

— Мне ўсё оўна.

— І душа не баліць?

— Адбалела.

Гэткі ж абыякавы, як і ўчора. Думае, што не на гэтым свеце. Хіба можна так?

Мы выйшлі з барака. Каля дзвярэй стаяла тачка, у якой ляжалі драўляныя міскі і лыжкі. Людзі бралі іх і ішлі далей, да вялізнага катла. Стражнік з сінім носам чэрпаў з катла нейкае варыва і наліваў у міскі тым, хто падыходзіў да яго.

Пятрусь падаў мне лыжку і міску. Я ўзяў і пасунуўся да катла. Сіні Нос (так у думках я назваў стражніка) наліваў варыва, нібы медалі на грудзі вешаў. Дый нявольнікі стаялі перад ім, быццам чакаючы ўзнагароды, выцягнуўшыся ў струнку.

Я наставіў міску. Стражнік боўтнуў у яе нейкую баланду, у якой плаваў хвост ад селядца. Мне здалося, што стражнік вельмі падобны на разбойніка, які ў Петруся прасіў закурыць. Аж падмывала, каб запытацца: «Чужыя шаравары адзеў і ходзіш як у сваіх?» Ды Сіні Нос апярэдзіў мяне:

— Чаго стаіш? Здурнеў?

— Дай закурыць, — само сабою вырвалася.

— Каб на табе шэрсць курэла! — вызверыўся Сіні Нос.

Я адышоўся, зачарпнуў лыжкай баланду. Дома такой не еў бы, калі б азалацілі. А тут… Тут хлёбаў. Ці не таму, што голад не цётка?

— Ну ты і даеш! — таўхануў мяне ў бок Пятрусь. — Курыць захацелася…

— Пятрусь, гэты стражнік — той разбойнік, які ў цябе прасіў закурыць. Не пазнаў?

— І праўда, ён! — Пятрусь патрос кулаком. — Ну, глядзі! Не дарую.

Саўка горка ўсміхнуўся.

— Тут ён вой, а не ты.

— Яшчэ паглядзім, дзе каго пасадзім, — сказаў Пятрусь.

Многія скончылі есці, панеслі міскі і лыжкі. Мы таксама занеслі, кінулі ў тачку.

Нас пастроілі па тры ў рад. Я стаў з Петрусём і Саўкам. Сонца ўжо паднялося над баракамі, а мы стаялі, быццам прыкутыя. Прайшло, напэўна, паўгадзіны.

— Чаго чакаем? — не выцерпеў я.

— Не «чаго», а «каго», — паправіў мяне Саўка.

— Каго?

— Пана Бадзея. З сённяшняга дня ён тут начальнік. Пачне мушт'аваць.

— Саўка, ты ўсё ведаеш. Нібы век тут пражыў,— кажу.

Саўка ўздыхнуў.

— І ты будзеш ведаць, калі з маё п'ажывеш. Мы прастаялі яшчэ з гадзіну. Нарэшце бачым:

ідзе пан Бадзей. Каля яго Сіні Нос. Ні на крок не адстае, нешта на вуха шэпча, нашэптвае. Пан Бадзей толькі ўгукае, быццам рот камяком набіў.

— Вітаю вас, зладзеі без надзеі! — гукнуў, падышоўшы.

А яму ў адказ:

— Ура! Ура! Ура!

— Слухайце маю прамову. Цяпер-р… Цяпер-р… Цяпер я… Я ваш начальнік. Шануйце мяне. Любіце мяне. Як… Як бацьку роднага. Як маці родную. Я ваш бацька. Я ваша маці.

Што ж вярзе пан Бадзей? Які ж ён бацька? Хіба бацька прымушае ў трубу лезці? Няўжо думае, што палюбім яго? Даў жару. Выходзіць, ён бацька, а мы ўсе ягоныя дзеці. І я, і Пятрусь, і Саўка, якога нядаўна тапіў.

— Любіце! Паважайце! Чалавек чалавеку сябар і брат. Я чалавек. Я! Пра сябе так не думайце. Хто падумае, таму дам у косці. У мяне і без скрыпкі затанцуеце. Любіце. На чыім вазку едзеш, таму і песенькі спявай.

Чаго ж ён хоча ад нас? Каб любілі і баяліся? Хіба магчыма такое адначасова?

— Любіце! Шануйце! Патанцуеце… А цяпер-р… Цяпер даносы. Бягом да барака, ад барака — да мяне. Хто ўпярод, таму мёд, хто пазадзе валачэцца, таму жаба пячэцца.

Людзі, затаіўшы дыханне, пазіралі на пана Бадзея. Яны, відаць, усё зразумелі, а я анічога не разумеў. «Цяпер даносы…» «Хто ўпярод, таму мёд…» Каго будзе карміць мёдам? Няўжо даносчыкаў? Дык у нас у вёсцы кажуць: даносчыку першаму па гарбе.

Пан Бадзей махнуў рукою.

— Давай!

— Ад пана Катовіча ён навучыўся, — прамовіў Саўка.

— Чаму навучыўся? — запытаў я.

Саўка не паспеў адказаць, бо з калоны вырвалася чалавек адзінаццаць і да барака з усіх ног.

— Цэлая футбольная каманда! — усклікнуў Пятрусь.

А «футбольная каманда» чэша што ёсць сілы. Аж пяткі блішчаць. Уперад вырваўся маленькі каратканогі мужчына. Яго стараліся дагнаць, а ён яшчэ прыбавіў, усіх пакідаючы ззаду. Дабег да барака, павярнуўся і назад.

— Во дае! — вырвалася ў кагосьці.

— Бягуць наперагонкі, каб данесці,— усклікнуў Пятрусь.

Цяпер і я зразумеў, чаму яны так рвуцца. Пан Бадзей дазволіць данесці на свайго таварыша таму, хто ўсіх апярэдзіць. Выслужваюцца на вачах перад усімі. Няўжо і мы так будзем?

Каратканогі падбег да пана Бадзея, нешта зашаптаў, прысядаючы, як конь, які непамерны цяжар вязе.

У калоне, здалося мне, перасталі дыхаць. Твары ва ўсіх нібы драўляныя. Нехта ўсхліпнуў.

— Наод… Наод… — прагаварыў Саўка.

— Баяцца даносу, — прамовіў Пятрусь.

— А ты не баішся? — пацікавіўся я.

— Страшнавата, — прызнаўся Пятрусь.

І мне гэтаксама. Я стаяў як на вуголлі. Чаго баяўся? Сам не ведаю. Само гэтае слова «данос» пятлёй вісела над галавою. Я глянуў на Саўку. Стаіць, моргае вочкамі, пазірае кудысьці ўдалячынь.

Пан Бадзей паляпаў каратканогага па плячы.

— Табе за данос хвост ад селядца.

— Знойдзецца хвосцік, — вытыркнуўся наперад Сіні Нос.

Бач, які старанны. Сам селядца зжарэш. Свайго не ўпусціш. А гэтыя… З-за хваста беглі навыперадкі. На каго ж данёс каратканогі? Што, калі на мяне ці Петруся? Данос… Данос… Гадзюкаю абвівае душу, наганяе страх.

— На каго? — не вытрываў хтось з калоны.

Усмешачка на губах у пана Бадзея.

На пляцы

Пан Бадзей прайшоўся паўз калону, стаў каля Саўкі і прагугнявіў:

— Саўка з таго свету, выходзь.

Саўка ступіў наперад. Нешта бязгучна шэпчуць губы. Ці не пракляцце вымаўляюць яны? А мо просяць аб літасці?

— Саўка з таго свету, ты падбухторшчык, — працадзіў праз зубы пан Бадзей.

Вось чаму вывеў! Выходзіць, на яго, на Саўку, данёс каратканогі. Прадаў за хвост ад селядца.

— Ты падбухторшчык. Казаў, што тут нізашто сядзяць. Так?

Саўка паціснуў плячыма.

— Мабыць, казаў.

Пан Бадзей замахнуўся кулаком.

— Дык я твой рот на замок. На свірнавы.

Саўка, як і там, на беразе возера, стаяў, угнуўшы галаву ў плечы. Як і тады, на вачах у яго выступілі слёзы.

— На замок! Каб маўчаў!

— Угу, — угукнуў Саўка.

— Бізунамі спляжым! Жывога месца не пакінем.

— Угу.

— Ты! Ты! Угукала! — твар у пана Бадзея пачырванеў.— Я цябе… Мы цябе…

— Угу.

На лобе ў пана Бадзея выступілі жылы. Здавалася, не ён крычыць на Саўку, а Саўка на яго.

— Будзеш смалу на тачцы чарцям падвозіць.

— Угу, — праз слёзы прамовіў Саўка. На яго падбародак скацілася сляза.

Чаму пан Бадзей так крычыць? На Саўку нельга крычаць. Ён жа безабаронны, як дзіця, цішэй вады, ніжэй травы.

— Ты будзеш, будзеш…

— Угу.

Дзе панская сіла, там мужыцкая спіна. Я думаў, што канец Саўку. Думаў, што пан Бадзей зараз накінецца на яго, змалоціць на горкі яблык. Але ж не. Ашчэрыўся, як сабака.

— Саўка, ты сёння міма вушэй прапускаеш. Ты яшчэ на тым свеце. Сёння не буду караць. Дачакаюся, калі адчуеш, што на гэтым. Тады прыдумаю пакаранне. Не-су-свет-на-е-э…

Саўка паціху запытаў:

— Куды мне ісці?

— Стань, дзе стаяў, і не лезь пад гарачы язык. Саўка стаў каля мяне. Ягоныя плечукі часта-часта калаціліся.

— Большую калону на школу, а меншую — шукаць каменьчыкі,— скамандаваў пан Бадзей.

Я хацеў запытацца ў Саўкі, пра якую школу і якія каменьчыкі гэты жываглот кажа, ды не паспеў. Набеглі стражнікі, сталі штурхаць нас, дзелячы на дзве калоны. Большую пагналі кудысьці за баракі, а меншую, у якой былі я, Пятрусь і Саўка, прывялі на пляц, увесь усыпаны вострымі каменьчыкамі-краменьчыкамі.

Людзі адразу ж разышліся па пляцы і, ступаючы асцярожна, бы па шкле, пачалі нешта шукаць, пільна-пільна ўглядаючыся.

— Што яны шукаюць? — пацікавіўся Пятрусь у Саўкі.

— Той каменьчык, які тут наш Іванка згубіў. Ну й прыдумалі! Дураць бедным людзям галаву.

Не верыцца, што народны цар Іванка гуляў па такім вострым каменні.

— Махляры, — не стрымаўся я. — Выдумалі пра каменьчык.

Саўка ўздыхнуў.

— Паабяцалі, што выпусцяць з п'афілактоыя таго, хто яго знойдзе.

Паабяцалі… Каб у душы надзея цеплілася. Не хочуць, каб сталі такія ж абыякавыя, як Саўка. Хочуць, каб боль адчувалі, каб не тупілася яна. Калі людзям балюча, то ім радасць. Яны нават не радасцю, а чужым болем жывуць.

Прыгадалася, як бацька расказваў пра цётку, якая жыла ў суседняй вёсцы. Хвалілася тая цётка: «Калі я з кім-небудзь пасваруся, то і паем з апетытам». Яе сварка, вядома, некаму бокам вылезе. А ёй добра, весела. І гэтыя на яе падобныя.

— Саўка, — перапыніў мае думкі Пятрусь, — куды большую калону паслалі?

— Будаваць школу для сына пана Катовіча. Ён адзін у ёй будзе вучыцца. Так пану Катовічу захацелася.

Для аднаго вучня школу будуюць! Відаць, немаленькую. Што ж сын пана Катовіча стане там рабіць? Хіба сабак ганяць? Змарнее, і першы клас не скончыўшы. Няўжо пан Катовіч не разумее, што родны сын стане няшчасным? А мо разумее, ды так хочацца яму?

— Трэба ўцякаць адгэтуль, — сказаў Пятрусь. — Не сёння, дык заўтра.

— Каменьчыкі шукайце. Пан Бадзей на нас пазіае. Бачыць на т'ы сажні пад зямлёй, — сказаў Саўка.

— Знайшоў! — раптам усклікнуў хлопец, які шукаў непадалёку ад нас. — У мяне той каменьчык, які згубіў наш народны цар Іванка.

Хлопец падбег да пана Бадзея, працягнуў каменьчык.

— Прываліла шчасце, — прамовіў хтосьці.

Ды дарэмна ён пазайздросціў. Пан Бадзей узяў каменьчык і штосілы шпурнуў яго.

— Боўдзіла! — закрычаў, шалеючы. Хлопец, мусіць, пачаў даказваць нешта сваё, бо пан Бадзей затупацеў нагамі.

— Кураня курыцу вучыць? Ды я… Я цябе ў трубе закатую…

Сказаў дык сказаў! Каб у трубе закатаваць, трэба туды залезці, сесці адзін каля аднаго.

— Боўдзіла! Ёлупень! Хіба нашаму народнаму цару Іванку такія каменьчыкі патрэбны? На мыла адпраўлю.

Хлопец пераступіў з нагі на нагу.

— Які той каменьчык? Скажыце. Шукаем, а не ведаем што.

— Знойдзеш! Згнаю-у!..

Хлопец, сагнуўшыся, пацягнуўся назад. А на пляцы з усіх бакоў:

— Ха-ха-ха…

Смяюцца. Са свайго. Радуюцца. Дык яны, нявольнікі, адзін аднаго на ражне бачылі б.

— Трэба ўцякаць, — сказаў Пятрусь.

Ні стуль ні ссюль вытыркнуўся каратканогі. Той самы, які на Саўку данёс.

— Данясу.

І тут… (гэтага я не чакаў) да яго рвануўся Саўка.

— Не-э…

— Данясу.

— На калені пеад табою стану. Хочаш?

— Данясу, — каратканогі павярнуўся і пабег. «Яшчэ адзін хвост ад селядца заслужыць», — падумаў я.

Паэт Карней у прафілакторыі

Нас зноў пастроілі па тры ў рад. Пан Бадзей зыркнуў вачыма.

— Некаторыя з вас хочуць уцячы. Калі сабака ўцякае, то яго прывязваюць. Так прывязваюць, каб не сарваўся. У добрага гаспадара заўжды добры аброжак і добры ланцуг. У нас таксама гэткага дабра хапае.

Я з нянавісцю глядзеў на яго. Выматвае кішкі. Лічыць, што мы сабакі. «Сам ты сабака. Астрыжаны і бясхвосты», — рупіла крыкнуць мне. І абавязкова крыкнуў бы, калі б на пляц, засопшыся, не ўляцеў Сіні Нос.

— Паэт Карней ідзе, — гукнуў ён. — Будзе свае вершы чытаць.

Пан Бадзей ураз перамяніўся. Ягоны твар выцягнуўся, як лісіная морда.

— Сам паэт Карней ідзе. Хоча пацешыць вас, ёлупняў. Каб у ладкі дружна пляскалі. Хто не будзе пляскаць, таму так плясну, што зваліцца.

З-за рога барака паказаўся паэт Карней. Пан Бадзей пайшоў яму насустрач.

— Добры дзень паэту Карнею, — здаля прывітаўся.

А паэт Карней у адказ:

— Добры дзень пану Бадзею. Слаўлю, слаўлю гэты час, калі ўбачыў вас.

Пан Бадзей усміхнуўся, нібы яму зорку з неба дасталі, далі.

— Паэт Карней без вершаў не можа жыць.

— Хоць нялёгка ношка гэта, ды радзіўся я паэтам, — прагаварыў паэт Карней.

Пан Бадзей узяў яго пад руку, падвёў да нашай калоны. Паэт Карней выняў з кішэні хусцінку, выцер успацелы лоб.

— Дарагія мае! Суайчыннікі! Вы, вядома, ведаеце мяне. Ведаеце?

У адказ дружна запляскалі ў ладкі.

— Дзякую, дарагія! Дзякую, суайчыннікі! Я прыйшоў да вас, каб прачытаць свае вершы. Паслухайце верш-карацельку.

Слава, слава валадарам,

Бо даюць свабоду вам.

Паэт Карней думаў, што зноў запляскаюць у ладкі. Ён нават уперад падаўся, прыслухоўваючыся. Але людзі стаялі моўчкі, апусціўшы вочы. Нават такія, як каратканогі даносчык.

Паэт Карней азірнуўся, як воўк, якога абклалі.

— Прачытайце яшчэ верш-карацельку, — падахвоціў яго пан Бадзей. — Не дайшло да іх.

Паэт Карней адным духам выпаліў:

Радуйся, народ.

Капай агарод,

Каб расло, буяла,

Каб спела, красавала.

На гэты раз запляскалі ўсе як адзін. І я пляскаў, не шкадуючы далоняў. Смешным здаўся мне гэты вершык. Смешны быў і паэт Карней, які яго прыдумаў.

Калі ў калоне крыху супакоіліся, паэт Карней аб'явіў:

— Цяпер прачытаю верш, прысвечаны вашаму прафілакторыю.

Зноў людзі апусцілі вочы. А паэт Карней, не заўважаючы гэтага, усклікнуў:

Вы народ, і я народ,

Хоць вам жывецца без клапот.

Ноччу вам даюць паспаць,

Днём пускаюць пагуляць.

Во дае! Цэлым народам сябе лічыць. І як такое ўлезла яму ў галаву? Лічыць, што тут жыццё бесклапотнае, што гуляем, нібы па праспекце. Вось каб сам пахадзіў па вострых каменьчыках. У некаторых нявольнікаў усе падэшвы ў крыві. Зноў ноччу будуць стагнаць. Складае свае вершыкі, лежачы ў ложку.

І насмажаць, і навараць,

І у лазні вас папараць.

Вас пускаюць загараць,

Тварык сонцу падстаўляць.

Не сонцу, а пану Бадзею. Каб рэзнуў. Насмажаць, навараць… Яго б сюды хоць на адзін тыдзень. Пайшоў бы па розум у галаву, калі б пасмактаў хвост ад селядца.

А прырода тут такая,

Што проста вочы адбірае.

Ветрык ціха тут бяжыць,

Не шалее, не крычыць.

Пан Бадзей вас дужа любіць,

Калі трэба, прыгалубіць.

Пра сябе зусім не дбае:

Доля ў беднага такая.

Пан Бадзей заківаў галавою. Цікава, што паэт Карней папросіць у яго за свае вершыкі? Проста так не прывык чытаць. Мабыць, мы сёння і хвастоў ад селядцоў не ўбачым.

Трэба й вам яго любіць,

Трэба й вам ім даражыць.

Не бурчаць і не спрачацца,

А прыязна ўсміхацца.

Вось і я ўсю ноч стараўся,

Калі верш пісаць узяўся.

Але ўсё-ткі напісаў,

Ад душы вам прачытаў.

— Ура паэту Карнею! — загарлапаніў пан Бадзей.

— Ура-а!.. — падхапілі стражнікі.

І ў нашай калоне найбольш старанныя закрычалі:

— Ура-а!..

Паэт Карней паднёс да вачэй хусцінку.

— Дарагія мае! Суайчыннікі! Цяпер пра сваё жыццё раскажу, сваю біяграфію вам абмалюю.

Памятаю сябе, калі яшчэ быў немаўляткам. Усе дзеці плачуць як прыйдзецца. А я плакаў па-асабліваму, у рыфму. Пасля сваімі ножкамі патупацеў. І таксама пачаў хадзіць не так, як усе, а ў рыфму.

— А яму някепска жывецца. У рыфму, — заўважыў Пятрусь.

— Неўзабаве першы верш напісаў і на ўвесь горад праславіўся. Нялёгка пісаць вершы. Асабліва цяжка рыфму падабраць. Не верыце? Падбярыце рыфму да слоў «гэй, гэй, гэй».

Здзівіў нас паэт Карней. Немаўляткам у рыфму плакаў, вучыўся хадзіць у рыфму. А цяпер просіць, каб да слоў «гэй, гэй, гэй» рыфму падабралі. З гэтых жа слоў пачынаецца карацелька, якая на прафілакторыі. Кожны нявольнік яе бачыў.

— Ну, што? Цяжка падабраць рыфму? — сказаў паэт Карней. — Вершы складаць — не тварыкі сонцу падстаўляць.

— Не бойся ты чарцей, — гукнуў Пятрусь.

— Вельмі кепска, — скрывіўся паэт Карней. Не даспадобы, што Пятрусь рыфму падабраў.

Яму думаецца, што мы з каменнага веку.

— Няхай жыве Карней, — крыкнуў каратканогі.

Паэт Карней увесь засвяціўся.

— А гэта някепска.

Вельмі захацелася мне, каб ён горкую пілюлю праглынуў. Фанабэрыцца. Стаіць, як певень. Калі б было пер'е, то распусціў бы. Што ж зрабіць? Абазваць? Непрыгожа. А калі верш пра яго скласці, каб пачынаўся з гэтых «гэй, гэй, гэй»? Зноў скрывіцца. Трэба скласці, трэба. Ага, нешта рыфмуецца… Зараз паскачаш.

Я падняў угору руку, як у школе ў час урока.

— Можна мне рыфму падабраць?

— Паспрабуй.

— Я верш прачытаю.

— Паспрабуй. Папасмяёмся.

Я выйшаў з калоны і на ўвесь голас, каб усе чулі, пачаў:

Гэй! Гэй! Гэй!

Паэт Карней,

Над вершам не пацей…

Я прыпыніўся, каб перадыхнуць, а Пятрусь нечакана гукнуў:

— Лаві курэй!

Паэт Карней вытрашчыў вочы так, што, я думаў, яны вылезуць. Пасля як тупне нагою!

— Мяне сам народны цар Іванка паважае! А тут… А гэтыя…

Да ягонага пляча дакрануўся рукою пан Бадзей.

— Не хвалюйцеся. Мы вас усе паважаем. Гэтыя ў мяне і застогнуць, і заенчаць. Я на іх даўно зуб тачу.

Кажа спакойна, а сам свідруе нас вачыма. Вочы халодныя-халодныя.

— Хлопчыкі, падыдзіце да мяне. Бліжэй. Мы з Петрусём выйшлі з калоны.

— Гонару ў вас многа. Саўка вам на вушка нашэптвае, падбухторвае. Саўка з таго свету, падыдзі сюды! — загадаў пан Бадзей.

— Я яго выведу, — гыркнуў стражнік Сіні Нос. Краечкам вока я заўважыў, што ён схапіў Саўку за плячо, штурхнуў. Саўка, не стрымаўшыся, упаў. Пятрусь узяў яго за руку, дапамог устаць, прамовіў:

— Не бойся, Саўка.

Пан Бадзей з нянавісцю глянуў на нас.

— Гонару многа? Вытрыце ручкамі мае боты. Прызначаю вас выціральшчыкамі маіх ботаў.

Хоча ў гразь утаптаць. Перад усімі. Не дачакаешся. Можаш біць, можаш забіваць.

— Доўга чакаць? Вытрыце. Беленькімі ручкамі.

— Я выт'у, — падаў голас Саўка. — Пан Бадзей, дазвольце мне. Яны не ўмеюць.

Добрая душа Саўка. З-за нас перад гэтым будзе на каленях поўзаць.

— Саўка, не трэба, — сказаў я. І пан Бадзей сказаў:

— Не трэба, Саўка з таго свету. Для цябе што-небудзь іншае прыдумаю. Няхай яны вытруць. Чым аўчыну больш камечаць, тым яна лепшая.

— Выцірайце! — усклікнуў паэт Карней.

Аж падскоквае ад нецярпення. Чакае нашай ганьбы. Не дачакаешся. Не станем выціраць. Ты, калі б прыйшлося, выціраў бы, на каленях поўзаў.

— Вытраце. Пастаўлю на сваім, — працадзіў праз зубы пан Бадзей.

Да яго падбег стражнік.

— Пан Бадзей, нам паведамілі, каб хлопчыкаў і Саўку прывялі да яго вялікасці народнага цара Іванкі.

— Шкада, — прамовіў пан Бадзей.

— Я завяду. Можна? — выцягнуўся перад ім Сіні Нос.

Пан Бадзей махнуў рукою.

— Вядзі.

А паэт Карней плаксівым голасам праказаў:

— З рук выпускаем…

І так, і сяк, і наўскасяк

Я думаў, што зноў палезем праз трубу, як чарвякі. Але Сіні Нос правёў нас праз вароты. Мы ўтрох ішлі спераду, а ён валокся ззаду.

— Бядовыя вы, — пачаў Саўка. — Хоць Іванку не пяэчце.

— А калі яму захочацца на нас верхам пакатацца? Спіну падставіць? — сказаў Пятрусь.

Саўка ўздыхнуў.

— Што з'обіш? Т'эба жыць як набяжыць.

— Маўчаць, — крыкнуў Сіні Нос.

— Дзе запісана, што трэба маўчаць? Пакажы, — агрызнуўся я.

Сіні Нос толькі брыдка вылаяўся. Не даспадобы яму. У палац прэцца. Учора быў разбойнікам, а сёння ў начальнікі мерыцца. Будзе служыць і нашым і вашым.

— Твой дабрадзей, калі б мог, то ў палац на крылах паляцеў бы, — кажу Петрусю.

— Трэба пакупаць яго ў лужыне, — прашаптаў Пятрусь.

Уздоўж плота цягнулася лужына. На метраў сто, не меней. Вада чорная, пратухлая, нават цінай пакрылася. Відаць, лужына тут спакон вякоў. Канешне, не шкодзіла б, каб паплёхаўся ў ёй Сіні Нос. Але ж не адужаем яго. Нават калі Саўка дапаможа.

— Ігнат, — зноў прашаптаў Пятрусь, — ты наггіся, быццам шнурок на чаравіку завязваеш, а я…

— Рот заткну, — крыкнуў Сіні Нос.

Хоць і не даказаў Пятрусь да канца, ды я ўсё зразумеў. Вельмі добра ён прыдумаў. Вядома, Сіні Нос дужэйшы за нас, але ж і дужэйшага можна перамагчы. Як кажуць? Трэба розумам надтачыць, дзе сіла не возьме.

Я стаў каля самага краю лужыны, нагнуўся і развязаў шнурок.

— Ты чаго? Чаго? — разгубіўся Сіні Нос.

Як зрабіць, каб ён падышоў бліжэй, каб спінаю да мяне стаў?

— Шнурок развязаўся, — кажу.

— З развязаным не дойдзеш?

— Не дайду.

— Нос расквасіш?

— Расквашу.

— Хутчэй завязвай.

Спяшаецца. На начальніцкае крэсла карціць ускарабкацца. У лужыне табе сядзець, а не ў начальніцкім крэсле.

Я завязаў шнурок, пасля развязаў. Зноў завязваю, крэкчучы.

— Чаго крэкчаш? — не стрываў Сіні Нос.

— Бо крэкчацца.

— Рукі ў цябе, як граблі.— Сіні Нос падышоў бліжэй.

— Пан стражнік, — паклікаў Пятрусь.

Сіні Нос павярнуўся, і ў гэты момант, як я здагадаўся, Пятрусь штосілы штурхнуў яго, бо ён, перакуліўшыся праз маю спіну, упаў у лужыну. Лужына, відаць, была глыбокая, бо з галавою схаваўся.

Пятрусь схапіў за руку Саўку.

— Бяжым. А ён стаіць.

— Куды ж падзенемся?

— Бяжым! — Пятрусь сілком пацягнуў яго за сабою.

Мы заскочылі на нечый падворак, перабеглі праз агарод.

— Дапамажыце-е!.. Лавіце-е!.. — пачулі мы, як закрычаў Сіні Нос.

Хваробу зловіш. Не для таго ўцякаем. Не з тваім ротам мышэй лавіць.

Мы ў момант вока перабеглі праз агарод, выскачылі на луг. За лугам цямнее лес. Да яго з кіламетр.

— Болей не магу, — прамовіў Саўка.

Я заўважыў, што непадалёку стаіць гумно, накрытае саломай.

— Давайце ў гумне схаваемся, а вечарам вылезем і ў лес, — кажу.

— Прыйдзецца схавацца, — пагадзіўся Пятрусь. — Да лесу Саўка не дабяжыць. Дый з горада нас убачаць. Будуць ведаць, дзе шукаць.

Гумно, на наша шчасце, было незамкнёнае. У ім ляжала сена. Мы залезлі на самы верх. Праз дзіркі шчыта прабіваліся промні сонца, асвятлялі гумно, нібы ліхтарыкам. Пятрусь усеўся каля шчыта, пазірае ў шчыліну.

— Нядаўна ў мяне была хатка. Хоць маленькая, але свая. А цяпеў бяздомак я, — прамовіў Саўка.

Так, бяздомак. Выгналі з хаты. За што, запытацца? За тое, што літару «р» не навучыўся вымаўляць? Відаць, не. Раней жа не чапалі. Пану Бадзею стрэліла ў галаву.

Бяздомак… І мы з Петрусём бадзяемся немаведама дзе. Таксама няма прытулку. Саўку пан Бадзей схапіў, а нас — алхімік.

— Саўка, не бядуй, — сказаў я, каб суцешыць. — І ў нас не мёдам намазана.

— Адкуль вы? — запытаў Саўка.

Я, вядома, расказаў бы яму, што мы не з казкі, што адтуль, дзе добра, дзе прыгожа. Расказаў бы і пра школу, і пра аднакласнікаў. Магчыма, Саўка не паверыў бы мне, падумаў бы, што мы з таго свету, няйначай. Я расказваў бы, даказваў. Ды Пятрусь неспадзявана паведаміў:

— Сіні Нос са стражнікамі сюды спяшаецца. Я заўважыў, як збялеў Саўка.

— Хлопчыкі, хаваймася.

Мы зрабілі ў сене норы, зарыліся з галавою, затаіўшыся. Калі б цяпер мыш залезла пад маю кашулю, то цярпеў бы, маўчаў. Лепей выцерпець, чым лезці праз трубу ў прафілакторый.

Рыпнулі дзверы. Хтосьці прамовіў:

— І тут няма.

— А ты наверх залезь, правер, — пачуўся голас Сіняга Носа.

Няўжо правераць? Што, калі заўважаць? Тады трэба кулём ім на галаву. Пакуль ачомаюцца, будзем далёка. Каб толькі ўсім разам скаціцца, па камандзе.

— Лезь. Чаго топчашся?

— Няма іх там.

— Лезь, пакуль у прафілакторый не адправіў. Мяне сам пан Бадзей паважае. Не ве-э-даеш?

Сена зашалясцела. Лезе стражнік, баіцца Сіняга Носа. Сіні Нос нядаўна ў турме сядзеў, а цяпер камандуе.

— Няма. Казаў вам.

Вось табе і маеш! На «вы» Сіняга Носа называе. Хутка перад ім будуць шапкі знімаць.

— Злажу-у…

Пранесла. Не ўмееце шукаць. З носам засталіся. Што ж, папабегайце. Вам карысна. Прывыклі сіднем сядзець.

— Каля гумна пабудзьце, — загадаў Сіні Нос. — Далёка не адыходзьцеся. Яны недзе тут. Людзі бачылі, што ў гэты бок пабеглі. Я сабаку прывяду. Па слядах знойдзе.

Стражнікі, гамонячы, выйшлі з гумна. Ды што з гэтага? Праз паўгадзіны знойдуць нас. Сабака пачуе, дзе сядзім.

Я высунуўся з нары.

— Ігнат, — паклікаў Пятрусь.

Ужо на сене мой сябар сядзіць, у шчыліну пазірае.

— Ігнат, стражнікі карты дастаюць. Будуць гуляць. А Сіні Нос ужо на агародзе.

— Спускайцеся за мною, — прашаптаў Саўка і, ступіўшы на край сена, слізгануў на жываце.

Мы з Петрусём перапаўзлі на край і таксама з'ехалі з сена.

— Да лесу бяжыце, — сказаў Саўка. — Там схаваецеся.

— А ты? — запытаў я.

— Я як-небудзь…

— Чаму?

Саўка, не адказаўшы, выбег з гумна і што ёсць сілы прыпусціўся па лузе. Туды, да агародаў.

Што ж ён робіць? Думае ў горадзе схавацца? Вось-вось убачаць яго стражнікі. Чаму нас пакінуў?

Саўка адбегся і гукнуў:

— Ого-го-о!.. Стражнікі ў крык:

— Уцякае!

— Лаві!

Выскачылі з-за гумна і стрымгалоў за Саўкам. А ён пабег, кульгаючы.

— Хоча нас выратаваць, за сабою стражнікаў павёў,— сказаў Пятрусь.

— Давай за ім, — праз слёзы прагаварыў я.

— Стражнікі і нас скруцяць.

Канешне, скруцяць. Але ж зараз на Саўку наваляцца…

— Пятрусь…

Пятрусь не даў мне скончыць.

— Ігнат, трэба ўцякаць. Ілбом сцяну не праб'еш. Мы яшчэ вернемся. Мы яго выратуем.

— Выратуем? Абяцаеш?

— Слова даю. Трэба ў лесе схавацца. Няхай супакояцца.

Мы рванулі да лесу. Калі падбягалі да ўскрайку, я азірнуўся і ўбачыў, што стражнікі вядуць Саўку ў горад.

Зноў з ведзьмаком

Мы дабеглі да лесу і пайшлі па лясной дарозе. Я зусім не цяміў, дзе мы, куды ідзём.

— Ці знойдзем зноў гэты горад? — кажу Петрусю.

— Абавязкова знойдзем. Вызвалім Саўку.

Проста сказаць. Мабыць, у прафілакторыі Саўка сядзіць. Як туды прабрацца, каб не заўважылі? А калі нават і ўдасца вызваліць, то што далей? Да ведзьмака Саўку весці? Папрасіць, каб і яго, і нас свайму вядзьмарству навучыў? Добры Саўка будзе ведзьмаком, будзе людзей страшыць…

Я зірнуў на Петруся. Твар хмурны. Напэўна, кошкі скрабуць на душы. Ці не таму, што Саўку пакінулі, не ратавалі?

Я, каб перапыніць благія думкі, сказаў:

— А пан Бадзей за локаць сябе ўкусіць.

— Дасць Іванка прачуханца, — азваўся Пятрусь.

— Паэт Карней пра гэта верш напіша, — дадаў я.

— Пра каго напіша? — пачулася, як з грому. З-за кашлатай яліны выйшлі… Казімір Міронавіч і Палын. У мяне і рукі апусціліся.

— Дык пра каго напіша? — усміхнуўся Казімір Міронавіч.

Мы з Петрусём маўчалі. Пра што з ім гаварыць? У яго, як вядома, адно ў галаве: нас вядзьмарству навучыць.

— Не чакалі вы гэткай сустрэчы, — прамовіў вядзьмак.

— Яны ў тым горадзе свой гонар страцілі,— хіхікнуў Палын.

— Не, не страцілі. Але ж страху там набраліся. Ну, што? І цяпер шкадуеце людзей?

— Не прыставайце да нас, — сказаў Пятрусь.

— Вы цвёрдыя арэшкі. Ды ўсё роўна раскушу. Зараз у свой палац завяду. Буду трымаць датуль, пакуль не паразумнееце.

— А калі не пойдзем? — з выклікам прамовіў я.

— Пойдзеце. Жывучы, усяго нажывеш — і Кузьму татам назавеш. — Казімір Міронавіч, не спускаючы з нас вачэй, нешта хутка-хутка зашаптаў.

У мяне заплюшчыліся вочы. Я анічога не адчуваў. Толькі пачуў, як паціху сказаў вядзьмак: «Ідзіце за мною».

Мне здалося, што іду па балоце. Пад нагамі хлюпае гразь, ногі правальваюцца. Я ледзь выцягваю іх і іду, пакідаючы чорныя адбіткі-сляды. Нарэшце балота скончылася. Перада мною — вялізны парк, а ў парку дзівосны палац. Дах зіхаціць золатам. У вокнах рознакаляровае шкло: чырвонае, жоўтае, сіняе…

— Што? Вочы разбегліся? Гэта мой палац. Прачніцеся! — пачуўся ведзьмакоў голас.

Я расплюшчыў вочы і ўбачыў яго, Палына, Петруся.

— Ужо прыйшлі. Вы мае госцейкі,— прамовіў вядзьмак.

Прывёў. Пусціў тлумачы ў вочы. Прымусіў. Выходзіць, гэты дзівосны палац, у якім рознакаляровае шкло, ягоны.

— Даспадобы вам мая хатка?

Хаткай палац называе. Мусіць, не адзін год нявольнікі яго будавалі. І ім пусціў тлумачы ў вочы. Цягнулі жылы, лілі пот. А што, калі і нас прымусіць будаваць? Будзем. Да скону. Няўжо не ўбачу свайго возера, татаў голас не пачую, маму не абніму? Не, не, не… Вырвемся з кіпцюроў. І беднага Саўку выратуем. Ён чакае нас. І мама чакае. І тата чакае. І возера…

— Вось дзе жыву. Ёсць дзе прытуліцца. Было б чаго хваліцца. Жыве, як адзінокі воўк у лесе. Толькі гэты прыпылены Палын за ім, што хвост, цягаецца. Мусіць, грызе нуда ў адзіноце. Ці не таму такі незычлівец?

— І мы будзем тут жыць? — запытаў Пятрусь.

— Будзеце. І вам месца хопіць. А зараз павячэраеце.

Лепей не ўспамінаў бы вядзьмак пра вячэру. У мяне, як пачуў, аж слінкі пацяклі. Ведаў я, што ён на стол не паставіць баланду, у якой хвост ад селядца.

— І па парку дазволіце пагуляць? — усё дапытваўся Пятрусь.

— Гуляйце колькі захочацца.

Калі б дома, у час вучобы, настаўнікі нам сказалі: «Гуляйце колькі захочацца», то мы танцавалі б ад радасці. А цяпер не было радасці. Цяпер, каб было можна, я ў школу спяшаўся б, як на ёлку. Чытаў бы, пісаў, уважліва-ўважліва слухаў бы ўсё, што настаўнікі расказвалі б.

Казімір Міронавіч тыцнуў пальцам, паказаўшы на невялікую белую будыніну, якая стаяла каля палаца.

— Гэта скляпенне. Туды не заходзьце. Бяда вас там чакае. Памятаеце, што на слупе напісана? Проста пойдзеш — можаш не вярнуцца. Ад раздарожжа дарога, якая напрамкі, вядзе да майго палаца. Заўтра ні мяне, ні Палына тут не будзе. Адных пакідаю. Па парку пагуляеце.

Заўтра іх не будзе. Магчыма, цэлы дзень. Папярэджвае, каб у скляпенне не лезлі. Няхай яно згарыць разам з палацам. Заўтра нас тут не ўбачыш.

— Хадзем у палац, — паклікаў вядзьмак. — Павячэраем.

Мы з Петрусём, пераглянуўшыся, пайшлі за ім.

Хоць адным вокам

На другі дзень, калі мы з Петрусём прыйшлі ў парк, ні стуль ні ссюль Палын з'явіўся.

— Добры дзень, хлопчыкі.

Такім я яго яшчэ не бачыў. Звычайна крыўляецца, скача, рукамі махае, спадылба пазірае. А цяпер хоць да раны прыкладзі. Вось-вось, здаецца, абніме, расцалуе.

— Каму добры, а каму і паганы, — буркнуў я.

— Не крыўдуйце на мяне, — усміхнуўся Палын. Няўжо ў сябры напрошваецца? Відаць, свет перавярнуўся. А мо Казімір Міронавіч пабіў як сабаку? Вось і падлізваецца.

— Чаго табе трэба? — запытаўся.

— Шкада мне вас.

— Пашкадаваў воўк авечку, — узлаваўся Пятрусь.

Палын азірнуўся.

— Думаеце, што мне тут добра жывецца? Кожны дзень дагаджай. Хочацца чалавекам быць.

Вось яно што! Думалі, што клёпак у галаве не стае, а ён проста дурня строіць. Няўжо тое, чалавечае, якое было калісьці, абудзілася ў яго?

— Трэба быць чалавекам, — сказаў я. Палын паківаў галавою.

— Малыя вы. Нічога не разумееце. Каб быць чалавекам, трэба сілу мець. Хлопчыкі, вас Казімір Міронавіч паважае. У вас здольнасці. Вы яшчэ ў першы дзень іх паказалі. А на мяне ён глядзіць як на памагатага. Не трэба ўпарціцца, хлопчыкі. Пагадзіцеся. Няхай навучыць вядзьмарству. Я таксама нечаму навучыўся, хоць і не паказваю. Калі і вы навучыцеся, то знішчым Казіміра Міронавіча. Мы станем гаспадарамі гэтага палаца. Нас усе будуць баяцца.

Яшчэ адзін дамагаецца, каб баяліся. А думалася, што чалавекам вырашыў стаць. Перад Казімірам Міронавічам скача на задніх лапках, а каб прымеў, то ў турме згнаіў бы. Пярэварацень.

— Дзядзька, не дуры галаву, — сказаў я. Палын некалькі хвілін пазіраў на нас, адкрыўшы рот, а пасля прамовіў:

— Першы раз кажу праўду. Мая душа крывая, усякага прымае.

— Не дуры галаву, — паўтарыў Пятрусь.

— З вамі піва не зварыш. Вас трэба ў клетцы вазіць і, як дзіва, паказваць.

— Хопіць дрынцець, — прамовіў Пятрусь. Палын са злосцю паглядзеў на яго.

— Скажаце Казіміру Міронавічу?

— Мы не даносчыкі,— адказаў Пятрусь.

— Ну й добра, калі так. Цаны вам няма. Падумайце. Добра падумайце. А я з Казімірам Міронавічам пайду. Бывайце. Вечарам сустрэнемся. — Палын, як здань, знік у кустах.

Мы з Петрусём прыселі на лаўку. Ці здзівіў мяне Палын? На такіх, як ён, за гэтыя дні наглядзеліся. Даносіць на яго? Не. Вось каб мы яму так, як ён нам цяпер, прапанавалі, то адразу ж данёс бы. Рос бы, як на дражджах, апавядаючы.

— Ігнат, непадалёку рэчка ці балота, — парушыў маўчанне Пятрусь. — Сітаўка белая бегае. Бачыш?

Па дарожцы, у некалькіх кроках ад нас, бегала прыгожая птушка, бесперапынна ківаючы галавою і трасучы доўгім чорным хвастом.

— Яе яшчэ пліска завуць? — запытаў я.

— Але, — сказаў Пятрусь. — Яна заўсёды селіцца паблізу вады. Нават прылятае ў красавіку, у час разводдзя.

Я ўсхапіўся.

— Калі тут рэчка, то і човен павінен быць. Трэба пашукаць. Знойдзем і паплывём.

— Не, — сказаў Пятрусь. — Нездарма вядзьмак адных нас пакінуў. Ведае, што не вырвемся. Мабыць, ніякі човен нам не дапаможа.

Мабыць, так. Ведаў, што робіць, калі пакідаў. Але ж можна паспрабаваць. Бедны Саўка недзе мучыцца. Чаму Пятрусь апусціў рукі? Хіба да пенсіі нам тут сядзець?

— Пятрусь, ты…

Мой сябар перапыніў мяне:

— Ігнат, ведаю, пра што ты думаеш, але ж…

— Што «але ж»?

— Але ж хочацца ў скляпенне зазірнуць.

Я таксама не-не ды пазіраў на скляпенне. Таксама хацелася туды зазірнуць. Ды лепей не лезці ў скляпенне. Хіба мала бяды набраліся?

— Баюся, — прызнаўся я.

Пятрусь устаў і зашаптаў у самае вуха:

— Ігнат, а калі там конь стаіць?

— Які конь?

— Незвычайны. Які нас адгэтуль дамоў як на крылах вынесе.

Конь… Незвычайны… Як на крылах вынесе. Ці магчыма гэта? Але, зусім магчыма. Тут жа казка. Расказваецца ў казках, як незвычайныя коні ратуюць хлопцаў-малайцоў, імгненна з аднаго царства ў іншае пераносячы. Што, калі і ў скляпенні ёсць такі конь? Вядзьмак нездарма скляпенне пабудаваў, нездарма загадаў, каб туды не заходзілі. І замок на дзверы не павесіў. Ведае, што пры жаданні з любым замком можна справіцца. Палохае, страху наганяе. Разумее, што страх мацней, чым замок.

— Пятрусь, нас незвычайны конь дамоў занясе, а Саўка ў прафілакторыі застанецца. Нядобра. Мы слова далі.

— Па дарозе заскочым і вызвалім Саўку.

— Ён з намі паедзе?

— Як яму захочацца.

— А калі дамоў прыедзем, то конь у нас застанецца?

— Вядома, застанецца. Хіба ў нас мала балота? Няхай пасвіцца.

І праўда, балота ў нас хапае. Будзе скубці цэлымі днямі. Такога каня не след у воз запрагаць. У яго, напэўна, поўсць сярэбраная, а грыва залатая. Авёс пасеем. Зімою адным аўсом станем карміць. Калі вельмі захочацца, то зноў у казку прынясе. Напэўна, да самага паднябесся ўзнімецца. Страшна? Але ж казачныя героі ляцелі, трымаліся. І мы ўтрымаемся. Моцна-моцна за грыву ўчэпімся. Будзем ляцець, які-небудзь самалёт дагонім. У лётчыкаў вочы на лоб палезуць. І пасажыры ад ілюмінатараў не адарвуцца. Яны на самалёце, а мы на кані. Невядома, каму будзе лепей. Калі стомімся, то папросім каня, каб спусціўся. Ён паслухаецца.

— Пятрусь, пойдзем у скляпенне? — запытаў я.

— Пойдзем.

Мы, прыгнуўшыся, бягом да скляпення. Вось яно. Заржавелыя жалезныя дзверы, заржавелая жалезная засаўка на дзвярах. Хіба ніхто ніколі не адчыняў іх?

З дзедам Міронам

Пятрусь пачаў паволі адчыняць дзверы. Яны працягла зарыпелі. Я зусім забыўся пра таго незвычайнага каня, які нібыта ў скляпенні. Падумалася: зараз шугане з дзвярэй полымя, спаліць, спапяліць нас.

— Пятрусь, асцярожней! — крыкнуў я. Пятрусь адчыніў дзверы.

Не, полымя не шуганула. Са скляпення патыхнула затхласцю, цвіллю. Я ўбачыў, што ўніз вядзе стромая лесвіца.

Няўжо там конь? Няўжо яго звялі па гэтай лесвіцы? «Пэўна, грукацеў капытамі, калі вялі», — недарэчна падумалася.

— Тахнула сэрца, калі дзверы зарыпелі,— прызнаўся Пятрусь. — Думаў, што Казімір Міронавіч вылеціць з кустоў.

— Няма яго тут. Кудысьці павалокся ён.

— Павалокся, — прамовіў Пятрусь і ступіў на лесвіцу. Яна задрыжэла.

— Асцярожней! — зноў крыкнуў я. Мой сябар тупнуў нагою.

— Лесвіца вытрымае, хоць і дрыжыць. Відаць, знарок такую зрабілі.

Мы, асцярожна ступаючы, сталі спускацца. Усё ніжэй, ніжэй. Аднекуль зверху прабівалася сонца, асвятляла скляпенне. Я глянуў убок і зніякавеў. На сцяне сядзеў вялізны павук, велічынёю з дзіцячую далоню. Што, калі адспружыніцца доўгімі нагамі, накінецца, учэпіцца, як клешч?

А Пятрусь спускаецца, не заўважае. Павук папоўз за ім. І яшчэ адзін з нейкага кута вылез.

— Пятрусь! Павукі на сцяне.

— Бачу. Ігнат, не глядзі. Не трэба глядзець. Гэта як на вышыні. Калі не глядзіш уніз, то зусім не страшна.

Не трэба глядзець… Не трэба… Няхай паўзуць. Не накінуцца. Усе павукі баязліўцы. Калі ўбачаць чалавека, то стараюцца затаіцца. Але ж гэтыя паўзуць… Ну і няхай. Не трэба на іх глядзець. Няхай паўзуць, калі ім так хочацца.

Суцяшаючы сябе, я спускаўся па лесвіцы, стараючыся не адстаць ад Петруся.

— Апошняя прыступка засталася, — прамовіў ён, а пасля закрычаў: — А-а-а!..

З-пад ягонай нагі вырваўся шэры пацук і імкліва кінуўся ўбок.

Я саскочыў з прыступкі.

— Пятрусь, што з табою?

А ў Петруся плечы ходырам ходзяць.

— На нешта мяккае наступіў,— ледзь вымавіў ён.

Вядома, на што ён наступіў. На пацука. Нездарма той так ірвануўся. Калі б я наступіў… Калі б я… Што было б? Лепей не думаць пра гэта. Не думаць…

— Пятрусь, не бойся. Ён пабег.

— Хто?

— Пацук.

— Дык я на пацука наступіў? — Пятрусь плюнуў на цэментаваную падлогу. — Цьфу! Разлёгся каля самай лесвіцы. Ну й падла!

— Хто тут? — неспадзявана данеслася да нас. Я прыставіў палец да вуснаў.

— Пятру-усь… Тс-с…

— Хто тут? — пачулася другі раз.

Я прыгледзеўся і ў самым канцы скляпення ўбачыў старога, які сядзеў каля сцяны.

— Пятрусь, там дзядуля.

— Дзяду-уля-а… — працягла прамовіў сябар. Не спадзяваліся мы, што старога ў скляпенні

ўбачым. Няўжо Казімір Міронавіч загадаў, каб дзеля яго скляпенне пабудавалі? Чаму ж хавае? Казаў нам, каб не заходзілі. Хіба гэты нямоглы стары нас адужае?

— Хто там? — зноў запытаў стары. Я адразу пасмялеў.

— Мы.

— Хто вы?

— Хлопчыкі.

— Падыдзіце бліжэй.

Мы падышлі і аслупянелі. На шыі ў старога быў шырокі жалезны абруч, на якім вісеў замок. Ад абруча цягнуўся тоўсты ланцуг, прыкуты за кольца да сцяны.

— За што вас так? — вырвалася ў Петруся. Стары паціху сказаў:

— Пасля пра гэта. Як вас сюды прынесла?

— Мы не па сваёй волі,— адказаў я. — Нас прывёў Казімір Міронавіч.

Стары падняў галаву.

— Мой сын?

— Ён ваш сын? — усклікнуў Пятрусь.

Я глядзеў на старога і не верыў. Хіба магчыма, каб родны сын бацьку ў скляпенні прыкаваў? Бацька яго гадаваў, на руках няньчыў, першым словам вучыў. За што ж так?

— Мяне дзедам Міронам зваць, — прагаварыў стары. — Сорамна прызнавацца, што родны сын на ланцуг пасадзіў. Прадаўся ён і ўсё прадаў.

— Каму? — запытаў Пятрусь.

— Паганаму чорту. У нашым родзе ўсе з мазаля жылі. Аралі, сеялі. Ніхто зла людзям не чыніў. А гэты… Калі сваю душу чорту прадаў, то мяне выракся. Цяпер з нячысцікамі знаецца. За іх гарою стаіць. Яны для яго найдарожшыя.

— Чаму ён сваю душу прадаў? — прамовіў Пятрусь.

— Чорт паабяцаў, што багацце дасць, калі ад бацькі адмовіцца, калі ад свайго народа адрачэцца, калі пра свае песні забудзецца. Прысягнуў сын, а чорт яго вядзьмарству навучыў, чарам самым лютым.

Ад народа адрокся гэты Казімір Міронавіч. Хто ж ён? І чортам не стаў, і чалавекам таксама не стаў. Няўжо стаіць вось так, пасярэдзіне? Не то чорт, не то чалавек, не то яшчэ хто. Бацьку ў скляпенне, бацькавы песні пад замок…

— Яму палац чорт пабудаваў? — перапыніў мае думкі Пятрусь.

— На касцях нявольнікаў. Раней у нас як было? Смяяліся, песні спявалі. У адным канцы пачнуць, а ў другім падхопяць. Чорт сыну ўвёў у вушы: «Зрабі так, каб людзі забыліся пра свае песні, пра свой род. Адразу іншымі стануць. Дзе абыякавымі, дзе баязлівымі, дзе свой гонар страцяць.

З іх тады зможаш вяроўкі віць». Паслухаўся сын чорта, злому навучыўся ад яго, пачаў вядзьмарыць, людзей ад памяці адбіваць. У адным казачным царстве сталі абыякавыя, пра сумленне забыліся, у другім гонар страцілі, свайго памагатага Іванку на іхні трон узвёў. Жывуць, ні роду, ні племені свайго не памятаюць. Цяпер сын, як мне здаецца, зноў кудысьці папёрся. Нядаўна сам казаў, што папрэцца. І там пачне круціць.

Вось яно што! У тых гарадах, дзе мы былі, людзі ад свайго роду адракліся, забыліся пра яго. Жывуць без памяці.

— Хто вы? Адкуль? — запытаў дзед Мірон. — Бачу, што не тутэйшыя.

— Доўга расказваць. Не ведаю, з чаго пачаць, — прамовіў Пятрусь.

— А ты пачні,— падахвоціў дзед Мірон. Пятрусь сеў каля сцяны і пачаў расказваць. Пра

ўсё-ўсё расказаў. Як жылі мы ў нашых Азарычах, як чыталі пра іхняе казачнае жыццё, як Мірон Казіміравіч нас у казку адправіў, як Казімір Міронавіч хацеў вядзьмарству навучыць. Расказаў і пра той горад, дзе жывуць абыякавыя, і як з Саўкам у прафілакторыі сядзелі.

Выслухаў дзед Мірон, прагаварыў:

— Кажаш, што хацеў збажыну загубіць?

— Але, — сказаў Пятрусь. — Чаму? Тыя людзі і так у ягоных руках.

— Стрэліла яму ў галаву. Добра, што вы не сталі чорную кнігу чытаць. І ў вас завяліся ліхія людзі. Ваш Мірон Казіміравіч кропля майго сына. Не скажу як, але праведалі яны адзін пра аднаго. Нейкім чынам дамовіліся, каб і ў вас падобныя парадкі завесці. Калі б навучыў вядзьмарству, то паслаў бы вас людзей дурманіць. Каб вашы людзі ад свайго роду адракліся, каб сталі кратамі сляпымі.

Дык вось чаго яны хацелі! І я ад свайго роду адрокся б, і Пятрусь адрокся б. Няўжо падобнае скляпенне пабудавалі б? Няўжо і мой бацька на ланцугу сядзеў бы? Год, два, тры сядзеў бы… Сівая барада да пояса вырасла б… І ў Петрусёвага бацькі вырасла б… А мы як угарэлыя насіліся б ад вёскі да вёскі, ад горада да горада, людзей баламуцілі б.

— Дзед Мірон, вас тут кормяць? — пацікавіўся Пятрусь.

— Не дае сын ад голаду памерці. У столі акенца. На вяроўцы спускае збан вады і кавалак хлеба. Лепей я не еў бы яго…

У мяне на вачах выступілі слёзы.

— Дзед Мірон, няўжо мы ніколі не трапім дамоў?

— Мой сын не даруе вам. Праведае, што былі са мною. Вы яго не перахітрыце. У вас чыстая душа. Нездарма вас выбралі, каб сюды паслаць. Розныя нячысцікі заўжды стараюцца чыстую душу ўскаламуціць. Хто яго ведае, чаму так. Ды не будзем пра гэта. Вельмі дамоў хочацца?

— Яшчэ як! — усклікнуў я.

— Добра, што вы пра свой дом не забыліся. Добра, што ёсць любоў. Яна дапаможа вам, выведзе. І я дапамагу.

— Як? — не стрымаўся я.

Дзед Мірон не паспеў адказаць, бо там, наверсе, нешта грукнула.

— Нехта зачыніў дзверы! — у роспачы ўсклікнуў Пятрусь.

Сонца, птушкі, зеляніна…

Дзед Мірон зірнуў на нас.

— Няўжо мой сын вярнуўся?

Пятрусь узбег на лесвіцу, прыўстаў на дыбачкі і запытаў:

— Хто там?

А з-за дзвярэй данеслася:

— я. Палын. Не паслухаліся мяне. Цяпер у скляпенні з пацукамі гуляйце. Я даўно за вамі сачу.

Перахітрыў-такі нас. Схаваўся ў кустах. А мы не заўважылі, паверылі, што з ведзьмаком пайшоў.

— Вось хто вас падпілноўваў. Трэба неяк выбрацца са скляпення. — Дзед Мірон узяўся рукою за металічны абруч. — Дапамажыце мне ад гэтага ярма пазбавіцца.

— Як? — запытаў Пятрусь. Дзед Мірон тыцнуў пальцам.

— Там, у куце, ключ пад цаглінай. Прынясіце.

Апярэдзіўшы Петруся, я кінуўся ў кут. Сапраўды, ляжыць цагліна, пакрытая тоўстым слоем пылу. «Відаць, не адзін год праляжала некранутая», — падумалася.

Я прыўзняў цагліну, схапіў ключ і падбег да дзеда Мірона. Ён узяў яго, адамкнуў замок, шчоўкнуўшы адзін раз, другі, зняў абруч.

— Хлопец, падыдзі да мяне, — паклікаў Петруся.

Пятрусь спусціўся з лесвіцы.

— Вось што вам скажу, — звярнуўся да нас дзед Мірон. — Каб дабрацца дадому, трэба ісці на поўдзень. Туды, дзе сонейка. Яно выведзе вас. Ды цяжкай будзе дарога. Не кожны яе адолее. Відаць, і страху наберацеся. Але не спыняйцеся, ідзіце. Убачыце грушу-дзічку. На яе вершаліне гуслі. Мой сын іх павесіў. Калісьці на гуслях іграў сівабароды гусляр. Спакон вякоў, як найдарагая спадчына, ад бацькі сыну яны перадаваліся. Не змаўкалі, пакуль мой сын у гусляра падманам іх не забраў. Павесіў на дзічцы, а гусляра са свету звёў. З таго дня і пачаў вядзьмарыць. Не стала музыкі, не стала песень. Многа летаў наш народ гэтыя песні складаў. Калі зноў пачуе, то абудзіцца. Гуслі чарадзейныя, незвычайныя. Калі дакрануцца да іх, правесці па іхніх струнах, то загудуць, зайграюць, разбудзяць усіх тых, каго вядзьмак зачараваў. Прачнуцца людзі, спадуць чары. Зноў успомняць пра свой род, будуць жыць весела, у згодзе.

— А што будзе з намі? — пацікавіўся Пятрусь.

— Дома апыніцеся. Падарожжа ў казку сном здасца.

Цікава выходзіць. Мы гэтулькі нацярпеліся! Няўжо гэтае падарожжа здасца толькі сном?

Хацеў сказаць пра гэта дзеду Мірону, ды ён апярэдзіў мяне:

— Не марудзьце. Паспрабую таго злога духа ўгаварыць, каб дзверы адчыніў.

Дзед Мірон устаў, пахіснуўся. Я схапіў яго за руку, каб падтрымаць.

— Не трэба, унучак. Галава з непрывычкі кружыцца. Крыху пастаю, і пройдзе.

Дзед Мірон прыхінуўся да сцяны. Некалькі хвілін стаяў, апусціўшы галаву, а пасля паволі пайшоў. Ступіў на лесвіцу і пачаў паднімацца наверх. Мы з Петрусём пайшлі за ім. Па сцяне да дзеда Мірона рвануўся вялізны агідны павук. А дзед Мірон ідзе, не зважае. І мы з Петрусём ідзём за ім з аглядкай.

Вось і дзверы. Дзед Мірон стукнуў кулаком.

— Эй, хлопча! Адчыні!

— І ты, стары грыб, на волю хочаш? Табе трэба на ланцугу сядзець. Твой век скончыўся, — крыкнуў з-за дзвярэй Палын.

— Імем тваёй маці заклінаю. Той маці, якая табе дала жыццё. Адчыні, выпусці хлопцаў. І я на сонца гляну. Мне ўжо мала засталося.

— І там не цесна.

— Адчыні. Павінна ж быць у цябе сумленне. Ты ж нарадзіўся чалавекам, а не гадзінай паўзучай.

У адказ пачуўся смех.

Я моўчкі стаяў і кусаў губы. Не. Такога, як Палын, не ўпросіш і не ўмоліш. Дзед Мірон пра сумленне напамінае. Хіба гэтым проймеш яго? Вось каб дубінай па спіне. Адразу дайшло б.

— Адчыні. Зрабі хоць адну добрую справу. З душы грэх скінеш.

— Ха-ха-ха… — зарагатаў Палын. Радуецца. Будзе чым перад Казімірам Міронавічам пахваліцца. Што ж рабіць? А калі?.. Я гучна сказаў:

— Палын, мы на ўсё згодныя. Памятаеш, што нядаўна нам казаў? Мы з табою заадно.

Пятрусь стукнуў мяне локцем у бок.

— Што вярзеш? Хочаш ведзьмаком стаць?

— У лапці абуем. Як ён нам, так і мы яму. Клін клінам выбіваюць, — кажу паціху.

— Дайшло да вас? — крыкнуў Палын.

— Дойдзе, калі з пацукамі пасядзіш, — азваўся я.

— Даўно вас трэба было туды пасадзіць.

Няўжо Палын не адчыніць? Няўжо не паверыць мне? Чаму маўчыць? Відаць, думае, разважае.

— Адчыні. Дайшло, — не стрываў я.

— Што ж, адчыню. Калі што, назад палезеце.

Казімір Міронавіч з вас тры скуры спусціць. Бразнула зашчапка, і дзверы расчыніліся.

— Насядзеліся? — прагаварыў Палын і, убачыўшы, што дзед Мірон выходзіць, закрычаў: — Куды? Куды, стары грыб?

Пхае, упёршыся ў грудзі. Дзед Мірон пахіснуўся. Калі б не схапіўся за лесвіцу, то ўпаў бы. Не ведаю, што было б, калі б не Пятрусь.

— Пхай! Пхай! — крыкнуў ён Палыну. — Зараз і цябе разам з дзедам Міронам у скляпенні зачынім.

Палын імгненна выскачыў на двор, рукі ў бокі.

— Палохаеце? Мы ж дамовіліся.

— Няхай дзед Мірон крышку паветрам падыхае. Пасля ў скляпенні яго зачынім, — сказаў Пятрусь.

— Крышку? — пачухаў патыліцу Палын. — Няхай падыхае.

Не хоча спрачацца. Усё-ткі думае, што мы заадно з ім. Чакае, не дачакаецца, калі Казіміра Міронавіча звалім.

— Дзед Мірон, выходзьце, — сказаў Пятрусь.

— Зараз. У вочы коле. Сонца, а ў вочы коле. — Дзед Мірон выйшаў са скляпення, стаў, прыслухоўваючыся.

— Чаго стаіш слупам? — незычліва прамовіў Палын.

— Птушкі спяваюць, цвіркаюць.

— У цябе ў вушах цвіркае, — зарагатаў Палын.

— А ты не чуеш, як птушкі спяваюць. Не, не чуеш, — сказаў дзед Мірон.

Я глянуў на Палына. Стаіць, крыўляецца. А сапраўды: ці чуе ён, як птушкі спяваюць, ці заўважае іхні спеў? Напэўна, не. Жыве, як у скляпенні. Хіба яму да спеваў? Трэба думаць, як ведзьмаку дагадзіць.

— Хораша тут, — прамовіў дзед Мірон і пасунуўся па ўтравелай дарожцы.

— Далёка не йдзі, бо рассыплешся. Прыйдзецца збіраць, — са здзекам прагаварыў Палын.

— Вой! — раптам войкнуў дзед Мірон. Мы з Петрусём з усіх ног да яго.

— Што з вамі? — запытаў я.

— Хлопцы, ідзіце па гэтай сцежцы, — зашаптаў дзед Мірон. — Дойдзеце да канца парку. Ён агароджаны. Праз агароджу вам не пералезці. Але насупраць дарожкі ёсць весніцы. Адчыніце і выйдзеце. За агароджай пачнецца лазняк. Калі пралезеце праз яго, убачыце раку. Там, у асацэ, човен. Адразу ж за ракою лес. На ўскрайку дзве сухія хваіны. Каля іх дарога. Ідзіце туды, дзе сонейка. Зніміце гуслі. На грушу нялёгка залезці. Ад сына чуў, што вельмі калючая. Не ведаю, чаму яна такая стала.

— Эй ты! Стары грыб! Што шэпчаш? — занепакоіўся Палын.

Дзед Мірон павярнуўся да яго.

— Няхай хлопчыкі пагуляюць, а я пастаю, падзіўлюся.

— Годзе дзівіцца. У скляпенне лезь. Там тваё месца.

— Зараз палезу, — прамовіў дзед Мірон.

Мы з Петрусём, пасвістваючы, пайшлі па сцежцы. Ці аклікне Палын? Не, не аклікнуў. Паверыў, што захацелася нам пагуляць.

У канцы парку, як і казаў дзед Мірон, мы ўбачылі весніцы. Але на весніцах вісеў вялізны свірнавы замок. Мабыць, нядаўна яго павесілі. Новенькі, як з крамы. І праз агароджу не пералезці. Куды ні глянь — высокія пруты, завостраныя на канцы, а зверху — калючы заржавелы дрот, нацягнуты, як у прафілакторыі.

Пятрусь стукнуў кулаком па агароджы.

— Не ведаў дзед Мірон, што тут замок. Падрыхтаваў Казімір Міронавіч сюрпрыз!

— Пятрусь, давай пад агароджу падкапаемся, — прапанаваў я.

— Чым?

— Рукамі.

— А калі агароджа на тры метры ў зямлю ідзе?

І праўда. Магчыма, пруты глыбока ў зямлю ўкопаныя. Рукамі не падкапаешся, не дасі рады. Экскаватар патрэбен. Што, калі Палын ужо шукае нас?

— Пятрусь, Палын ведае, па якой дарожцы мы пайшлі. Трэба схавацца ў такое месцейка, каб не знайшоў. Хоць гадзіну без яго пабудзем.

Мы павалакліся паўз агароджу. Бывай, воля. Хутка скляпенне будзе прыстанішчам. А дзесьці на дзічцы вісяць чарадзейныя гуслі. Даўно не прабягала рука па іхніх струнах. Толькі ветрык прабягаў. Ды што ветрык? Трэба, каб рука. Тады зайграюць, заспяваюць.

— Пятрусь, ты калі-небудзь бачыў гуслі? — запытаў я.

— Толькі на малюнку.

І я, як і ён, бачыў толькі на малюнку. Ніколі ў руках не трымалі. Электрагітару трымалі, нават крыху брэнкалі. А гуслі не. Чаму ж так?

У траве стракочуць конікі, у гушчыні дрэў пераклікаюцца птушкі. Не верыцца, што непадалёку скляпенне, прафілакторый, не лепшы за гэтае скляпенне. Ходзяць людзі, як сонныя. Вусны сцятыя. Пра адно думаюць: каб дзень да вечара.

— Пятрусь! — крыкнуў я, забыўшыся пра ўсё на свеце, бо ўбачыў паваленую вярбу, якая ляжала на агароджы. — Мы выратуемся!

Пятрусь, абагнаўшы мяне, ускарабкаўся на самы верх вярбы. І я залез на вярбу, трымаючыся за галіны.

— Э-эх! — крыкнуў Пятрусь і скокнуў уніз. Упаў, перакуліўся.

Я ўдыхнуў паветра і таксама скокнуў. Усё. Мы за агароджай. Недзе там, уперадзе, рэчка, човен у асацэ. Ён нас выратуе.

Праз даліну смерці

Мы з Петрусём палезлі праз лазняк. І ў нас на балоце расце лазняк. Ды тут незвычайна густы: гнуткія, тоўстыя лазіны адна каля адной.

Мы, расхінаючы іх, упарта лезлі наперад. Пачалася крапіва, вялізная, ледзь не ў мой рост. Сцёбнула па твары, апякла, як уджаліла.

— Не лазняк, а афрыканскія джунглі,— сказаў Пятрусь.

Хацелася прыпыніцца, дух перавесці. Але мы прабіраліся наперад.

Пад нагамі захлюпала вада. Разуцца? Няма калі. Дый ногі апячэш крапівою.

— Пятрусь, калі гэтыя джунглі скончацца? — не стрываў я.

— Некалі скончацца, — азваўся Пятрусь.

Вада хлюпае ўжо не толькі пад нагамі, але і ў чаравіках. Трэба цярпець. Трэба…

Лазняк скончыўся нечакана, быццам расступіўся перад намі, і мы ўбачылі раку, бераг якой зарос аерам, асакой.

Мы, асцярожна расхінаючы рукамі асаку, пайшлі па беразе і неўзабаве ўбачылі човен, каля якога ляжала вясло.

Я залез у човен, сеў на нос. Пятрусь адштурхнуў яго, сам ускочыў, узяў вясло.

— А рака глыбокая! — усклікнуў.— Дна вяслом не дастаць.

— Грабі,— сказаў я яму.

Пятрусь пачаў хутка-хутка грабці. Ды човен стала зносіць уніз. Лазняк застаўся ззаду. Але ж і човен набліжаўся да берага. Праз колькі хвілін ён уткнуўся носам у жоўты пясок, намыты вадою. Мы з Петрусём зацягнулі яго на бераг, а пасля селі на пясок, вылілі з чаравікаў ваду, абуліся і хацелі ісці туды, дзе ўзвышаліся дзве сухія хвойкі (іх адразу заўважылі на ўскрайку), ды з асакі вылез Палын.

— Наш саюзнік з'явіўся, — прамовіў я.

— Паслухаем, што скажа, — прагаварыў Пятрусь.

— У палац табе захацелася?

— Не хвалюйся. Пакуль ён цераз раку пераплыве, мы ў лесе схаваемся. Там і са свечкаю не знойдзе.

А Палын, склаўшы рукі рупарам, закрычаў:

— Вярні-це-ся-а!..

Пятрусь, падцкоўваючыся, памахаў рукою.

— Пасля дожджыку ў чацвер.

— Вярніцеся. У золаце будзеце хадзіць, на пярыне спаць, пуховай коўдрай накрывацца.

— Нам і без тваёй коўдры някепска.

Палын затупацеў нагамі. Калі б хто збоку паглядзеў, то падумаў бы: шалёная муха ўкусіла за вуха.

— Калі б умеў плаваць, то я вас… Я вас… Сам не ведаю, што з вамі зрабіў бы.

Зразумела, чаму топчацца на беразе. Плавае як сякера. Наша шчасце. Пятрусь памахаў рукою.

— Бывай, Палынок.

Мы, пасмейваючыся, пайшлі па дарозе, якая неўзабаве пачала спускацца ў лагчыну. Паабапал дарогі раслі яліны, падобныя на бухматыя копы. Сонца ледзь-ледзь прабіваецца праз іх калматыя вершаліны. Дзіка, непрытульна. І што самае дзіўнае? Стала кружыцца галава, перахапіла дыханне.

Я зірнуў на Петруся. Цягнецца, нібы сонны. Дыхае цяжка-цяжка.

— Ігнат, мне кепска.

І яму кепска. Чаму ж так кружыцца галава? Можа, вядзьмак свае чары напусціў? Але ж ён далёка. Дый стала кепска менавіта тут, у даліне. У даліне… Можа, гэта даліна смерці? Чытаў я нядаўна, што ёсць на зямлі нізіны, пячоры, дзе гінуць птушкі, звяры. На востраве Ява аж шэсць такіх страшных пячор. Ёсць падобная мясціна на Камчатцы, на тэрыторыі Краноцкага заказніка. Яе называюць далінай смерці. Многія вучоныя мяркуюць, што там птушкі і жывёліны атручваюцца вуглякіслым газам, серавадародам. А некаторыя даказваюць, што дзейнічае такая моцная атрута, як сінільная кіслата і цыяністы вадарод. Няўжо і тут нешта падобнае? Мабыць, так. Дыхаць усё цяжэй.

Я задраў кашулю, затуліў рот і нос. Палягчэла, хоць галава кружыцца, баліць.

— Пятрусь, затулі рот і нос кашуляй. Тут нейкія атрутныя газы. Гэта даліна смерці.

Пятрусь, як і я, нацягнуў кашулю да самых вачэй, і мы папляліся, спатыкаючыся, як сляпыя.

Не памятаю, ці доўга так ішлі, але нарэшце я адчуў, што палепшала, што перастала балець галава.

Я, не верачы ў збавенне, апусціў кашулю. Сапраўды, дыхаецца лёгка, як і раней.

— Пятрусь, мы выратаваліся.

— Прайшлі праз даліну смерці?

— Прайшлі, Петрусёк. Прайшлі.

Падземная рака і…

Адпачыўшы, мы пашыбавалі далей. Зноў паабапал дарогі стаяць яліны. Сыра, цёмна, змрочна.

— Пашанцавала нам, што з даліны смерці вырваліся, — сказаў я.

— Невядома, што будзе далей, — адказаў Пятрусь.

А далей… Далей пачалося балота. Сям-там чэзлыя скрыўленыя бярозкі, купінкі альшыны сярод аеру, асакі. Дарога тут, быццам выцягнутая нітка. Невядома, хто і калі праклаў яе.

Мы прайшлі з паўкіламетра і за павароткай убачылі скалу. Яна быццам вырасла перад намі.

— Скала сярод балота. Чаму? — выдыхнуў Пятрусь.

— Казка, — кажу яму.

— Але, так толькі ў казках бывае, — пагадзіўся Пятрусь. — Праз скалу нам не пералезці.

Так, не пералезці. Строма скала ўзнімаецца ўгору, а сама бы адшліфаваная. Ні трэшчынкі на ёй. Унізе буяе зеляніна, густая, што шчотка.

— Паспрабуем абысці скалу. — Пятрусь ступіў убок і праваліўся ледзь не па пояс.

«Тут дрыгва», — тахнула ў галаве.

Я, амаль нічога не цямячы, упаў на жывот, схапіў Петруся за руку і пачаў цягнуць. Ён выпаўз на дарогу. Твар мурзаты, чорная вада сцякае па кашулі, па штанах, а на нагах няма аднаго чаравіка.

— Пятрусь, ты ўвесь у гразі,— сказаў я. Пятрусь махнуў рукою.

— А-а…

Мы моўчкі сядзелі на траве. Над намі кружыліся авадні, стараліся ўцяць за твар, за рукі.

— Ну й аваднёў тут! — не сцярпеў Пятрусь. — Ігнат, выламай галінку. Трэба адагнацца, бо з'ядуць.

Я ўстаў, расхінуў куст, каб выламаць галінку, і, не стрымаўшыся, усклікнуў, бо ўбачыў у скале ўваход.

— Чаго ты? — падаў голас Пятрусь.

— У скале ўваход. Напэўна, у пячору вядзе. Пятрусь усхапіўся і да мяне.

— Бач ты! — прамовіў.— Кустамі зарос. Нехта знарок іх пасадзіў.

Я глянуў на яго.

— Думаеш, што вядзьмак?

— Відаць, ён.

Вядзьмак… Казімір Міронавіч… Што, калі дагоніць нас? Нельга марудзіць. Кожная хвілінка дарагая.

Я, сагнуўшыся, палез у пячору. Паўзмрок, нібы ў скляпенні. Здалёку даносіцца нейкі глухі гул.

— Што гэта? — падышоў да мяне Пятрусь.

— Магчыма, Цмок — пудзіла паганае. Магчыма, храпе, сплючы, — кажу.

— Ігнат, глупства.

— Але ж тут казка. Пятрусь уздыхнуў.

— Назад не вернешся.

Мы з аглядкай падаліся наперад. Я ўзіраўся пільна-пільна, да болю ў вачах.

Мінулі адну паваротку, другую, трэцюю і ўбачылі раку, праз якую было перакінута бервяно. Рака пенілася, грымела, імкліва неслася па каменнях.

— Падземная рака, — прамовіў Пятрусь.

— Па-твойму, яна пад зямлю цячэ? — запытаў я.

— Канешне, пад зямлю. Каля скалы балота. Калі б выходзіла наверх, то ўбачылі б.

Пятрусь ступіў на бервяно і пайшоў, махаючы рукамі. Дайшоў да канца, стаў, а пасля скокнуў на бераг.

— Ігнат, ідзі і ты.

Я, стараючыся не глядзець уніз, ступіў на бервяно і, шырока расставіўшы рукі, пайшоў.

Вада ўнізе гудзе, шалее. Што ж будзе, калі звалюся? Разаб'юся? Магчыма. А калі не?.. Пад зямлю занясе? Але, занясе. Рака ж падземная.

— Ігнат, смялей. — Пятрусь працягнуў руку. — Трымайся.

Я ступіў крок, другі, трэці… Падаўся ўперад, ухапіўся за Петрусёву руку і — на бераг. Толькі тут перавёў дух.

— Не думаў, што станем эквілібрыстамі,— прамовіў Пятрусь.

— Хутка навучымся на галаве хадзіць, — пажартаваў я.

Мы пайшлі далей. Наперадзе пасвятлела, бліснулі праменьчыкі сонца.

— Ура! Выхад! — я, не стрымаўшыся, пабег. Так, гэта быў выхад з пячоры. А за скалою, метрах у дваццаці, шырокае поле, на якім расла груша-дзічка. На грушы, на самай вершаліне, віселі гуслі.

— Вось дзе гуслі! — усклікнуў Пятрусь, падбегшы да мяне.

Я глядзеў на іх, не зводзячы вачэй. Гуслі… Чарадзейныя гуслі… Пакуль ветрык прабягае па вашых струнах. А хутка… Хутка рука прабяжыць. Мы знімем вас. Зайграеце, заспяваеце…

Я глядзеў і не заўважаў, што па шчоках цякуць слёзы.

Content

Якимович Алексей Николаевич Пастка для пярэваратня

Аляксей Якімовіч Пастка для пярэваратня

Пастка для пярэваратня

Сустрэча з крыжакамі

На дапамогу

Палоннікі

Бой з крыжакамі

Нечаканая развязка

Заложнікі

Цётка з барадой

Нечаканая навіна

У яме

Сварка

Ясь і…

На агародзе

Азбука

З Ясем не страшна

Змяя ў Шчары

Вясёлка ў вачах

Па дарозе ў вёску

Хлеб на стале

Цётка з барадой і…

Аладкі

Вечарам каля мастка

Талака

Мёд і дзікія пчолы

Абрад ініцыяцыі

Зноў з Ясем

Дзе ж гусак?

Паядынак з ваўчыцай

У багне

Цётка з барадой і сон-трава

Па дарозе ў Слонім

Слонім

Чаравічкі для Паўлінкі

Бурштынавыя пацеркі

Цётка з барадой на Купаллі

Каравай, каравай…

Была на Купаллі, цяпер — на вяселлі

Дзе ж Антон?

Ясь чорта асядлае

Пярэварацень

Гуслі на дзікай грушы

Частка першая Алхімік

Нечаканая прапанова

На лясной дарозе

У лесе

Вуж у кабуры ад веласіпеда

Ой, людцы-ы!

Чаму?

З Ландышам

Мірон Казіміравіч дзейнічае

Частка другая Не чуць і не бачыць

Кроў на бохане хлеба

Вядзьмак

Малекула-калекула

Тры заданні

Пятрусь паказвае фокус

Казімір Міронавіч злуецца

Незвычайны горад

Што за людзі?!

Кураня ў ручаі

Мітынг

За сталом з Казімірам Міронавічам

Пан Бадзей

Народны цар Іванка

Паэт Карней

Сапраўдны тарарам

Калі топішся, то і за саломінку ўхопішся

У прафілакторыі

Хто хутчэй

На пляцы

Паэт Карней у прафілакторыі

І так, і сяк, і наўскасяк

Зноў з ведзьмаком

Хоць адным вокам

З дзедам Міронам

Сонца, птушкі, зеляніна…

Праз даліну смерці

Падземная рака і…