Terry Pratchett

Świat finansjery

Informacja od autora

Długość spódnic jest miarą kryzysu państwa (str. 63) — autor zawsze będzie wdzięczny znanemu strategowi i historykowi wojskowości, sir Basilowi Liddelowi Hartowi, który w 1968 r. go poinformował o tej ciekawej korelacji. To może tłumaczyć, dlaczego od lat sześćdziesiątych minispódniczki nigdy nie wyszły z mody.

Studenci historii metod obliczeniowych rozpoznają w Chluperze dalekie echo Ekonomicznego Komputera Phillipsa, zbudowanego w 1949 r. przez Billa Phillipsa, ekonomistę z wykształceniem inżynierskim, który stworzył imponujący hydrauliczny model ekonomii państwa. O ile nam wiadomo, żadne Igory nie były w to zaangażowane. Jedną z wczesnych maszyn można oglądać w londyńskim Muzeum Nauki, a kilkanaście innych stoi na wystawach na całym świecie, gdzie może na nie trafić ktoś zainteresowany.

I w końcu, jak zawsze, autor wdzięczny jest Fundacji Brytyjskiego Dziedzictwa Dowcipów — za ich wysiłki i troskę o to, by stare dobre dowcipy nigdy nie umierały…

Rozdział pierwszy

Czekając w ciemności — Umowa zawarta — Człowiek wiszący — Golem w niebieskiej sukience — Zbrodnia i kara — Szansa robienia prawdziwych pieniędzy — Prawie złoty łańcuch — Żadnego okrucieństwa wobec lisów — Pan Bent pilnuje czasu

Leżały w ciemności, strzegąc. Nie było sposobu mierzenia upływającego czasu ani też żadnej skłonności, by go mierzyć. Istniał taki moment, kiedy ich tu nie było, i zaistnieje moment… prawdopodobnie… kiedy znowu ich tutaj nie będzie. Będą gdzie indziej. Czas między tymi momentami nie był istotny.

Ale niektóre popękały, a niektóre, te młodsze, zamilkły.

Ciężar narastał.

Coś trzeba było zrobić.

Jeden z nich wzniósł swój umysł w pieśni.

* * *

To były ciężkie targi, ale dla kogo ciężkie? To istotne pytanie. Pan Blister, prawnik, nie potrafił udzielić na nie odpowiedzi, choć chciałby ją poznać. Kiedy jacyś goście interesują się przejęciem nieatrakcyjnego kawałka ziemi, może się opłacać opłacenie innych gości w celu przejęcia sąsiadujących działek, na wypadek gdyby goście od pierwszego przejęcia coś usłyszeli, być może od gości na jakimś przyjęciu.

Ale tutaj trudno było zrozumieć, czego można by się dowiedzieć.

Rzucił kobiecie po drugiej stronie biurka ostrożny uśmiech.

— Rozumie pani, panno Dearheart, że na tym terenie obowiązuje krasnoludzie prawo górnicze? To znaczy, że wszelkie metale i rudy metali są własnością dolnego króla krasnoludów. Będzie pani musiała zapłacić mu znaczną dywidendę, jeśli zechce pani stamtąd coś wydobyć. Choć muszę zaznaczyć, że raczej nic pani nie wydobędzie. Mówi się, że to piasek i muł, aż do samego dołu, a jak rozumiem, ten dół jest bardzo daleko w dole.

Czekał na jakąkolwiek reakcję, ale kobieta tylko na niego patrzyła. Błękitny dym jej papierosa unosił się spiralą pod sufit.

— Jest też kwestia antyków — mówił prawnik, obserwując tyle z wyrazu jej twarzy, ile było widać przez dym. — Dolny król zadekretował, że cała biżuteria, zbroje, dawne obiekty klasyfikowane jako Mechanizmy, broń, naczynia, zwoje i kości, wydobyte przez panią z omawianego gruntu, podlegają opodatkowaniu lub konfiskacie.

Panna Dearheart znieruchomiała, jakby porównując litanię Blistera z jakąś wewnętrzną listą. Po chwili zdusiła papierosa.

— Czy jest jakiś powód, by przypuszczać, że którykolwiek z tych obiektów się tam znajduje?

— Absolutnie żadnego — zapewnił prawnik z krzywym uśmieszkiem. — Wszyscy wiedzą, że mówimy tu o jałowym pustkowiu, ale król chce się zabezpieczyć przed tym, że to, co „wszyscy wiedzą”, okaże się nieprawdą. Jak często się zdarza.

— Żąda dużo pieniędzy za bardzo krótką dzierżawę.

— Pieniędzy, które skłonna jest pani zapłacić. Co wywołuje u krasnoludów pewną nerwowość, jak się pani domyśla. Rzadko się zdarza, by krasnolud rozstał się ze swoją ziemią, choćby na kilka lat. Zgaduję, że potrzebuje pieniędzy z powodu całej tej akcji z doliną Koom.

— Płacę żądaną sumę!

— W samej rzeczy, w samej rzeczy… Ale ja…

— Czy on dotrzyma umowy?

— Co do litery. Tu przynajmniej nie ma żadnych wątpliwości. W takich sprawach krasnoludy są bardzo dokładne. Pani musi tylko podpisać, i niestety zapłacić.

Panna Dearheart sięgnęła do torebki i położyła na stole sztywny arkusz papieru.

— To jest list bankierski na pięć tysięcy dolarów, które wypłaci Królewski Bank Ankh-Morpork.

Prawnik się uśmiechnął.

— Nazwa budząca zaufanie. W każdym razie tradycyjnie. Proszę podpisać w miejscach, które zaznaczyłem krzyżykami, dobrze?

Przyglądał się, jak składa podpisy, a ona miała wrażenie, że wstrzymuje oddech.

— Gotowe. — Przesunęła kontrakt po blacie.

— Skoro atrament już wysycha na umowie dzierżawy, może zechce pani teraz zaspokoić moją ciekawość, madame?

Panna Dearheart rozejrzała się po pokoju, jakby ciężkie regały skrywały mnóstwo ciekawych uszu.

— Potrafi pan dochować tajemnicy, panie Blister?

— Ależ naturalnie, madame. Naturalnie.

Spojrzała na niego konspiracyjnie.

— Mimo wszystko należy to mówić cicho — szepnęła.

Przytaknął gorliwie, pochylił się i po raz pierwszy od lat poczuł na uchu oddech kobiety.

— Ja też potrafię. To było prawie trzy tygodnie temu.

* * *

Pewne rzeczy, które można odkryć nocą na rynnie, bywają zaskakujące. Na przykład ludzie zwracają uwagę na ciche dźwięki — szczęk zasuwki w oknie, zgrzyt wytrycha — o wiele bardziej niż na dźwięki głośne, takie jak cegła spadająca na bruk czy nawet (bo w końcu to przecież Ankh-Morpork) krzyk.

Istniały zatem głośne dźwięki, które były dźwiękami publicznymi, co z kolei oznaczało, że są problemem wszystkich — czyli „nie moim”. Ale ciche dźwięki rozlegały się blisko i sugerowały na przykład skradanie — były zatem pilne i osobiste.

Starał się więc nie wydawać takich cichych dźwięków.

W dole dziedziniec dyliżansów Głównego Urzędu Pocztowego brzęczał jak przewrócony ul. Obrotnica działała już całkiem sprawnie. Przybywały nocne dyliżanse, a nowy Überwaldzki Lotnik lśnił w blasku lamp. Wszystko szło, jak należy, i właśnie dlatego dla nocnego wspinacza szło nie tak, jak należy.

Wspinacz wbił klucz ścienny w miękką zaprawę, przeniósł ciężar ciała, przesunął sto…

Przeklęty gołąb! Zatrzepotał w panice, a wtedy druga stopa ześliznęła się, palce straciły chwyt na rynnie… Kiedy świat przestał wirować, odsunięcie spotkania z dalekim brukiem wspinacz zawdzięczał jedynie ściskanemu kluczowi ściennemu, który, tak naprawdę, był zwykłym płaskim gwoździem z poprzecznym uchwytem.

Ściany nie da się oszukać, myślał wspinacz. Jeśli się zakołyszę, może zdołam sięgnąć dłonią i stopą do rynny. Albo klucz wysunie się z muru.

No… dobra…

Miał więcej kluczy i mały młotek. Czy uda się wbić jeden tak, by nie wypuszczać drugiego?

Nad nim gołąb dołączył do swoich kolegów na wyższym parapecie.

Wspinacz wcisnął klucz w zaprawę, wyjął młotek z kieszeni, a kiedy Lotnik ruszył, turkocząc i skrzypiąc, jednym potężnym ciosem uderzył. I zaraz upuścił młotek w nadziei, że ogólny gwar zamaskuje odgłos upadku. Sięgnął do nowego uchwytu, jeszcze zanim młotek dotarł do ziemi.

No… dobra. A teraz… utknąłem?

Od rynny dzieliły go niecałe trzy stopy. Świetnie. Powinno się udać. Przenieść obie dłonie na nowy uchwyt, rozhuśtać się ostrożnie, złapać rynnę lewą ręką… i powinienen się przeciągnąć nad przepaścią. Potem to zwykła…

Gołąb był nerwowy. Dla gołębi to podstawowy stan istnienia. I tę właśnie chwilę wybrał, by sobie ulżyć.

No… dobra. Poprawka: teraz obie dłonie ściskają bardzo śliski gwóźdź.

Niech to…

Wtedy, ponieważ nerwowość przebiega między gołębiami szybciej niż golas przez klasztor, zaczął spadać lepki deszcz.

Są takie chwile, kiedy w głowie pojawia się myśl: „Gorzej już być nie może”… I wtedy z dołu dobiegło wołanie:

— Kto tam jest?!

Dzięki ci, młotku. Ale prawdopodobnie mnie nie widzą, myślał. Ludzie patrzą z dobrze oświetlonego dziedzińca, ich nocne widzenie jest w strzępach. Tylko co z tego? Wiedzą, że tu jestem.

No… dobra.

— W porząsiu, szefuniu, zaliczyłem wpadkę! — krzyknął.

— Złodziej, co? — nadpłynęło pytanie z dołu.

— Niczego nie tknąłem, szefuniu. Ale przydałaby mi się pomoc, szefuniu.

— Jesteś z Gildii Złodziei? Gadasz jak oni…

— Nie ja, szefuniu. Zawsze mówię do ludzi: szefuniu, szefuniu.

Niełatwo byłoby spojrzeć w dół, ale dochodzące odgłosy sugerowały, że podchodzą stajenni i woźnice. To raczej nie pomoże. Woźnice większość złodziei spotykali na pustych traktach, gdzie zbóje rzadko tracili czas na dobre dla mięczaków propozycje w stylu „Pieniądze albo życie”. Kiedy więc któregoś złapali, radośnie łączyli zemstę ze sprawiedliwością za pomocą poręcznego kawałka ołowianej rury.

W dole zabrzmiały jakieś pomruki i najwyraźniej osiągnięto porozumienie.

— Zrobimy tak, panie Okradaczu Poczty! — zahuczał przyjazny głos. — Zaraz wejdziemy do budynku, jasne, i opuścimy ci linę. Lepiej się chyba nie da, co?

— Pewno, szefuniu.

Był to nieodpowiedni przyjazny ton. Był tak przyjazny, jak słowo „koleś” w zdaniu „Na mnie patrzysz, koleś?”. Gildia Złodziei płaciła dwadzieścia dolarów nagrody za żywego nieakredytowanego złodzieja. A istniało… och, jak wiele sposobów pozostawania żywym, kiedy zawloką tam człowieka i wyleją go na podłogę.

Uniósł głowę. Okno mieszkania naczelnego poczmistrza znajdowało się wprost nad nim.

No… dobra…

Ręce i ramiona mu zdrętwiały i bolały równocześnie. Słyszał turkot wielkiej windy towarowej wewnątrz budynku, stuk prowadzącej na dach klapy, kroki na dachu. Poczuł linę opadającą mu na ramię.

— Łap ją albo spadaj — usłyszał z góry, kiedy początkowo nie udało mu się jej pochwycić. — W ostatecznym rachunku na jedno wyjdzie.

Śmiechy w ciemności…

Mężczyźni mocno pociągnęli linę. Sylwetka wspinacza zawisła w powietrzu, odbiła się od muru i spadła z powrotem. Tuż poniżej parapetu brzęknęło tłuczone szkło i lina wysunęła się pusta. Członkowie ekipy ratunkowej spojrzeli po sobie.

— Wy dwaj do drzwi frontowych i tylnych. Ale już! — polecił woźnica, który szybciej się orientował. — Wyprzedźcie go! Zjedźcie windą! Reszta — wykurzymy go stąd! Przeszukamy piętro po piętrze!

Tupiąc, zbiegli po schodach i ruszyli korytarzem. Mężczyzna w szlafroku wysunął głowę zza drzwi któregoś z pomieszczeń, popatrzył na nich zdumiony i warknął:

— Coście za jedni, do licha? Dalej, gońcie go!

— Ach tak? A pan coś za jeden? — zainteresował się stajenny, który przystanął i spojrzał na intruza podejrzliwie.

— To pan Moist von Lipwick! — zawołał z tyłu woźnica. — Naczelny poczmistrz!

— Ktoś wpadł przez okno i wylądował między… to znaczy prawie na mnie wylądował! — krzyknął mężczyzna w szlafroku. — Uciekł tym korytarzem! Dziesięć dolarów dla każdego, jeśli go złapiecie! A w ogóle to nazywam się Lipwig.

To by ich pchnęło do biegu, ale stajenny znów się odezwał podejrzliwie:

— Powiedz pan „szefuniu”, co?

— O co ci chodzi? — zdziwił się woźnica.

— Bo ma głos całkiem podobny do tamtego — odparł stajenny. — I jest zasapany!

— Zgłupiałeś? — zirytował się woźnica. — To przecież naczelny poczmistrz! On ma tu piekielny klucz! Ma wszystkie klucze! Dlaczego, do demona, miałby się włamywać do własnej poczty?

— Uważam, że trzeba sprawdzić jego pokój.

— Naprawdę? No a ja uważam, że co robi pan Lipwig, żeby się trochę zasapać w swoim własnym pokoju, to jego sprawa. — Woźnica mrugnął do Moista znacząco. — I wychodzi mi jeszcze, że dziesięć dolców na głowę właśnie nam ucieka, bo jesteś dupkiem. Bardzo przepraszam, sir — zwrócił się do Moista. — Jest nowy i brakuje mu manier. Zostawimy pana teraz — dodał, dotykając czoła w sposób jego zdaniem wyrażający szacunek. — I jeszcze raz przepraszamy za wszelkie niedogodności, jakie mogliśmy sprawić. A teraz biegiem, nicponie!

Kiedy zniknęli mu z oczu, Moist wrócił do pokoju i starannie zaryglował za sobą drzwi.

No cóż, pewne talenty jednak zachował. Lekka sugestia, że ma w pokoju kobietę, stanowczo przesądziła sprawę. A poza tym przecież naprawdę był naczelnym poczmistrzem i naprawdę miał wszystkie klucze.

Do świtu została najwyżej godzina. I tak już na pewno nie zaśnie. Równie dobrze może oficjalnie wstać i utrwalić swoją reputację człowieka pracowitego.

Mogli zwyczajnie zestrzelić go z tej ściany, myślał, wybierając koszulę. Mogli zostawić go, żeby sobie wisiał, i obstawiać, kiedy spadnie; to byłoby podejście ankhmorporskie. Miał zwyczajne szczęście, że postanowili przyłożyć mu sprawiedliwie raz czy dwa, zanim go wrzucą do skrzynki listowej Gildii Złodziei. A szczęście przychodzi do tych, którzy robią dla niego miejsce…

Rozległo się potężne, a jednocześnie wciąż uprzejme pukanie do drzwi.

— Jest Pan Przyzwoity, Panie Lipwig? — zahuczał głos.

Niestety tak, pomyślał Moist, a głośno odpowiedział:

— Wejdź, Gladys!

Gladys wkroczyła. Deski podłogi zatrzeszczały i zadygotały meble po drugiej stronie pokoju.

Gladys była golemem, osobnikiem z gliny (a ściślej mówiąc, by uniknąć zbędnej dyskusji, osobniczką) o wzroście niemal siedmiu stóp. Nosiła — bo z imieniem „Gladys” trudno było uznać golema za przedmiot, a „nosił” też nie pasuje — bardzo obszerną niebieską sukienkę.

Moist pokręcił głową. Cała ta głupia sprawa wynikła właściwie z kwestii etykiety. Panna Maccalariat, która żelazną ręką i spiżowymi płucami sprawowała władzę w urzędzie pocztowym, zaprotestowała przeciwko męskiemu golemowi sprzątającemu w damskich wygódkach. W jaki sposób panna Maccalariat doszła do wniosku, że golemy są rodzaju męskiego z natury, a nie gramatycznego przyzwyczajenia, było fascynującą zagadką, ale dyskusja z kimś takim, jak panna Maccalariat, nie prowadziła do niczego.

To wszystko, z dodatkiem jednej bardzo obszernej kretonowej sukienki, zmieniło golema w kobietę w stopniu zadowalającym dla panny Maccalariat. Co ciekawe, Gladys rzeczywiście była teraz kobietą. Nie tylko z powodu sukienki. Chętnie przebywała w towarzystwie dziewcząt pracujących w okienkach, a one przyjęły ją do swego kręgu, mimo że ważyła pół tony. Pożyczały jej nawet swoje magazyny mody, choć trudno sobie wyobrazić, co dla kogoś, kto ma tysiąc lat i oczy płonące jak otwory paleniska, mogą znaczyć wskazówki dotyczące pielęgnacji skóry zimą.

A teraz chciała wiedzieć, czy on wygląda przyzwoicie. A po czym by to poznała?

Przyniosła mu herbatę i miejskie wydanie „Pulsu”, jeszcze wilgotne spod prasy. Jedno i drugie ostrożnie położyła na biurku.

I… na bogów, wydrukowali jego obrazek. Jego portret! Oto on, Vetinari i grupa dygnitarzy, kiedy wczoraj wieczorem podziwiali nowy żyrandol. Zdążył się poruszyć, więc ikonogram wyszedł trochę rozmazany, ale to jednak nadal była twarz, która co rano przy goleniu patrzyła na niego z lustra. Na całej trasie do Genoi żyli ludzie nabrani, naciągnięci, wykiwani i oszukani przez tę twarz. Jedyne, czego nie dokonał, to nie zrobił nikogo w balona, a to tylko dlatego, że nie wymyślił, jak go tam zmieścić.

Owszem, miał taką uniwersalną twarz, przypominającą ludziom wiele innych twarzy, ale strasznie było patrzeć na nią unieruchomioną w druku. Niektórzy wierzą, że ikonograf może odebrać im duszę, jednak Moist obawiał się raczej o swoją wolność.

Moist von Lipwig, filar społeczeństwa. Ha…

Przyjrzał się dokładniej. Kto stoi za jego plecami? Szeroka twarz z zarostem trochę podobnym do Vetinariego, jednak to, co u Patrycjusza było kozią bródką, u tego człowieka sugerowało raczej efekt chaotycznego golenia. Pewnie ktoś z banku… Było tam tak wiele twarzy, tak wiele dłoni do uściśnięcia, a każdy chciał się zmieścić na obrazku. Ten człowiek wyglądał jak zahipnotyzowany, ale ludzie często tak się zachowują, kiedy widzą wymierzony w siebie ikonograf. Po prostu jeszcze jeden gość na jeszcze jednej uroczystości.

A wstawili ten obrazek na pierwszą stronę, bo ktoś uznał, że główny tekst — o upadku kolejnego banku i o tym, jak tłum rozwścieczonych klientów próbował powiesić dyrektora — nie zasługuje na ilustrację. Gdyby redaktor miał tyle przyzwoitości, żeby zamieścić obrazki z tego wydarzenia, uprzyjemniłby czytelnikom dzień. Ale nie, musiał puścić ikonogram Moista von cholernego Lipwiga!

A bogowie, kiedy mieli już człowieka przy linach, nie mogli się powstrzymać przed jeszcze jednym gromem. Trochę niżej na pierwszej stronie rzucał się w oczy tytuł FAŁSZERZ ZNACZKÓW ZAWIŚNIE. Czyli powieszą Owlswicka Jenkinsa. I za co? Za morderstwo? Za bycie znanym bankierem? Nie — za to, że wypuścił paręset arkuszy znaczków. Doskonale zrobionych, nie ma co — straż nigdy by nic nie wykryła, gdyby nie wdarli się na jego strych i nie znaleźli suszących się sześciu arkuszy czerwonych półpensowych.

Moist złożył zeznanie w sądzie. Nie miał wyjścia — to był jego obywatelski obowiązek. Fałszowanie znaczków uznawano za tak samo groźne jak fałszowanie monet, więc nie mógł się wywinąć, był w końcu naczelnym poczmistrzem, szanowanym obywatelem miasta. Czułby się odrobinę lepiej, gdyby oskarżony patrzył na niego z nienawiścią albo przeklinał, ale on tylko stał za barierką — drobna figurka z rzadką brodą, z oszołomionym, zagubionym wyrazem twarzy…

Podrabiał półpensowe znaczki, naprawdę. Serce pękało na samą myśl. Pewnie, robił też wyższe nominały, ale co za człowiek zadaje sobie tyle kłopotów dla półpensówki? Owlswick Jenkins sobie zadawał, a teraz siedział w jednej z cel dla skazańców w Tantach i miał jeszcze kilka dni, by zastanowić się nad naturą okrutnego losu, nim wyprowadzą go i każą tańczyć w powietrzu.

Byłem tam, myślał Moist. Wyprowadzili mnie, wszystko zakryła czerń… a potem dostałem nowe życie. Ale nigdy nie sądziłem, że bycie uczciwym obywatelem może się okazać tak paskudne.

— Eee… Dziękuję, Gladys — rzucił w stronę uprzejmie wyrastającej nad nim postaci.

— Ma Pan Teraz Spotkanie Z Lordem Vetinarim — oznajmił golem.

— Na pewno nie mam.

— Na Zewnątrz Czeka Dwóch Strażników, Którzy Są Pewni, Że Tak, Panie Lipwig — zahuczała Gladys.

Ach, jedno z tych spotkań… — pomyślał Moist.

— A termin tego spotkania to właśnie teraz, tak?

— Tak, Panie Lipwig.

Moist chwycił spodnie, ale jakiś relikt przyzwoitego wychowania kazał mu się zawahać. Spojrzał na górę niebieskiej bawełny przed sobą.

— Pozwolisz?

Gladys się odwróciła.

To przecież pół tony gliny, myślał ponuro Moist, wciągając ubranie. Ale szaleństwo jest zaraźliwe.

Skończył się ubierać i zbiegł tylnymi schodami na dziedziniec powozowni, który jeszcze niedawno groził, że stanie się jego miejscem przedostatecznego spoczynku. Wyruszał właśnie Quirmski Wahadłowiec. Moist wskoczył na kozioł, skinął woźnicy głową i jechał w chwale po Opacznym Broad-Wayu, aż zeskoczył przy głównej bramie pałacu.

Byłoby miło, myślał, biegnąc schodami w górę do Podłużnego Gabinetu, gdyby jego lordowska mość przyjął ideę, że spotkanie to coś, na co umawia się więcej niż jedna osoba. No ale przecież był tyranem i musiał mieć jakieś rozrywki.

Drumknott, sekretarz Patrycjusza, czekał przy drzwiach i szybko usadził go na miejscu przed biurkiem jego lordowskiej mości.

Po dziewięciu sekundach pracowitego pisania lord Vetinari uniósł głowę znad dokumentów.

— Ach, pan Lipwig — rzekł. — Nie w swoim złotym kostiumie?

— Jest w czyszczeniu, wasza lordowska mość.

— Mam nadzieję, że miał pan dobry dzień. To znaczy do tej chwili…

Moist rozejrzał się, sortując w pamięci ostatnie drobne kłopoty urzędu pocztowego. Jeśli nie liczyć Drumknotta, który stał przy swoim pracodawcy w postawie pełnej szacunku czujności, byli sami.

— Mogę wszystko wytłumaczyć — zapewnił Moist.

Lord Vetinari uniósł brew z czujną miną człowieka, który — znalazłszy na talerzu kawałek gąsienicy — ostrożnie podnosi resztę sałaty.

— Bardzo proszę — rzekł i usiadł wygodniej.

— Trochę nas poniosło — tłumaczył Moist. — Myśleliśmy nieco zbyt kreatywnie. Ułatwiliśmy mangustom mnożenie się w skrzynkach na listy, żeby wyeliminować węże…

Vetinari milczał.

— Ehm… które, przyznaję, sami wprowadziliśmy do skrzynek na listy, żeby zredukować liczbę ropuch…

Vetinari się powtórzył.

— Ehm… które, to fakt, nasz personel wkładał do skrzynek na listy, żeby odstraszać ślimaki…

Vetinari pozostał bezgłośny.

— Ehm… te zaś, co muszę uczciwie zaznaczyć, dostały się do skrzynek z własnej inicjatywy, aby się pożywić klejem na znaczkach — dokończył Moist świadom, że zaczyna bełkotać.

— No cóż, przynajmniej zaoszczędziły wam pracy z umieszczaniem ich tam własnoręcznie — stwierdził z satysfakcją Patrycjusz. — Jak można wnioskować, mamy do czynienia z sytuacją, gdy chłodna logika powinna ustąpić zdrowemu rozsądkowi, powiedzmy, przeciętnego kurczaka. Ale nie to jest powodem, dla którego prosiłem pana dzisiaj o przybycie.

— Jeśli chodzi o ten klej do znaczków o smaku kapusty… — zaczął Moist.

Vetinari machnął ręką.

— Zabawny przypadek — rzucił. — O ile wiem, nikt przy tym nie zginął.

— Eee… drugi nakład pięćdziesięciopensowego?

— Ten, który nazywają „Kochankowie”? Liga Przyzwoitości złożyła skargę, istotnie, ale…

— Nasz grafik nie zdawał sobie sprawy, co szkicuje! Nie zna się na rolnictwie! Sądził, że para młodych ludzi rozsiewa nasiona!

— Ehem… — mruknął Vetinari. — Ale rozumiem, że rzeczona kwestia może być obserwowana z rozsądną dokładnością jedynie przez duże szkło powiększające, a zatem obraza moralności, jeśli nastąpi, jest zadawana sobie samodzielnie. — Rzucił Moistowi jeden z tych swoich lekko przerażających uśmieszków. — Jak rozumiem, te nieliczne egzemplarze, które pozostały w obiegu wśród kolekcjonerów znaczków, są naklejane na gładkie brązowe koperty. — Spojrzał na całkowicie niemal pozbawioną wyrazu twarz Moista i westchnął. — Niech pan powie, panie Lipwig, czy miałby pan ochotę robić prawdziwe pieniądze?

Moist zastanawiał się chwilę, po czym zapytał ostrożnie:

— A co się ze mną stanie, jeśli odpowiem: tak?

— Rozpocznie pan nową karierę, pełną wyzwań i przygód, panie Lipwig.

Moist zaczął się wiercić. Nie musiał się oglądać, by wiedzieć, że w tej chwili ktoś stanął już przy drzwiach. Ktoś o solidnej, choć nie groteskowej budowie, w tanim czarnym garniturze i absolutnie pozbawiony poczucia humoru.

— A tak dla podtrzymania dyskusji… Co się stanie, jeśli powiem: nie?

— Może pan wyjść tamtymi drzwiami i nie będziemy już wracać do tej sprawy.

To były drzwi w innej ścianie. Nie wchodził przez nie.

— Tamte drzwi? O tam? — Moist wstał i wskazał je palcem.

— W samej rzeczy, panie Lipwig.

Moist zwrócił się do Drumknotta.

— Czy mogę pożyczyć pański ołówek? Bardzo dziękuję.

Podszedł do drzwi i otworzył je. Potem teatralnym gestem przyłożył dłoń do ucha i upuścił ołówek.

— Sprawdzimy, jak głę…

Stuk! Ołówek odbił się i potoczył po całkiem solidnych z wyglądu deskach podłogi. Moist podniósł go i powoli wrócił na krzesło.

— Czy kiedyś nie było tam takiej głębokiej jamy z kolcami na dnie? — zapytał.

— Trudno sobie nawet wyobrazić, czemu miałby pan tak myśleć — odparł Vetinari.

— Jestem pewien, że była — upierał się Moist.

— Domyślasz się, Drumknott, skąd u pana Lipwiga pomysł, że za tymi drzwiami była głęboka jama z kolcami na dnie? — zapytał Vetinari.

— Trudno sobie nawet wyobrazić, czemu miałby tak myśleć, sir — wymamrotał sekretarz Patrycjusza.

— Bardzo jestem zadowolony z pracy w urzędzie pocztowym — zapewnił Moist i uświadomił sobie, że brzmi to, jakby się tłumaczył.

— Nie wątpię. Jest pan doskonałym naczelnym poczmistrzem. — Vetinari znów zwrócił się do Drumknotta. — Skoro już skończyliśmy, powinienem się zająć nocnymi przekazami z Genoi.

Po czym starannie złożył list i wsunął go do koperty.

— Tak jest, sir — zgodził się Drumknott.

Tyran Ankh-Morpork wrócił do pracy. Moist przyglądał się, jak Vetinari wyjmuje z szuflady niewielkie, ale ciężkie z wyglądu czarne pudełko. Wydobył z niego laskę czarnego laku, po czym wytopił niewielką kałużę, która spłynęła na kopertę. Robił to z zaabsorbowaną miną, która doprowadzała Moista do szału.

— Czy to wszystko? — zapytał.

Vetinari uniósł głowę i zdawało się, że zdziwił się na jego widok.

— Ależ tak, panie Lipwig. Może pan odejść. — Odłożył lak i wyjął ze szkatułki czarny sygnet.

— Ale nie ma żadnego problemu, prawda?

— Nie, absolutnie. Stał się pan wzorowym obywatelem, panie Lipwig. — Vetinari starannie odbił w stygnącym laku literę V. — Codziennie wstaje pan o ósmej, a o wpół do dziewiątej siada pan już za swoim biurkiem. Zmienił pan urząd pocztowy z katastrofy w sprawnie działającą maszynę. Płaci pan podatki, a mały ptaszek wyćwierkał mi, że pewnie w przyszłym roku zostanie pan przewodniczącym Gildii Kupców. Brawo, panie Lipwig!

Moist wstał i skierował się do wyjścia, ale się zawahał.

— A co złego jest w stanowisku przewodniczącego Gildii Kupców? — zapytał.

Powoli, z ostentacyjną cierpliwością, Vetinari wsunął swój pierścień do szkatułki, a ją do szuflady biurka.

— Nie zrozumiałem, panie Lipwig…

— No, właśnie mówił mi pan takie rzeczy, jakby coś było ze mną nie w porządku.

— Nie wydaje mi się, żebym tak mówił. — Vetinari obejrzał się na sekretarza. — Czyżbym użył wzgardliwej intonacji?

— Nie, sir. Często pan wspominał, że handlowcy i sklepikarze z Gildii Kupców są kręgosłupem miasta — odparł Drumknott, wręczając mu grubą teczkę.

— Dostanie pozłacany łańcuch, Drumknott — dodał Vetinari, w skupieniu czytając następny list.

— I co w tym takiego strasznego? — zapytał Moist.

Vetinari znów podniósł głowę z wyrazem szczerze udawanego zdziwienia.

— Czy dobrze się pan czuje, panie Lipwig? Wydaje mi się, że coś jest nie w porządku z pańskim słuchem. A teraz niech pan już biegnie. Główna poczta otwiera się za dziesięć minut i z pewnością chciałby pan, jak zawsze, dać dobry przykład swoim pracownikom.

Kiedy Moist wyszedł, sekretarz bez słowa położył przed Vetinarim następną teczkę. Była opisana „Albert Spangler/Moist von Lipwig”.

— Dziękuję ci, Drumknott, ale dlaczego?

— Wyrok śmierci na Alberta Spanglera nadal obowiązuje, panie — wymamrotał Drumknott.

— Ach, rozumiem — rzekł Vetinari. — Sądzisz, że przypomnę panu Lipwigowi, iż pod swym nomme de swindle Alberta Spanglera wciąż może być powieszony? Sądzisz, że mogę mu zasugerować, iż wystarczy mi tylko poinformować azety o swoim zdumieniu odkryciem, jak to nasz szanowny pan Lipwig jest mistrzem złodziejstwa, oszustw i wyłudzeń, który w ciągu wielu lat ukradł setki tysięcy dolarów, doprowadzając banki do upadku, a uczciwe przedsiębiorstwa do ruiny? Sądzisz, że zagrożę mu wysłaniem do urzędu pocztowego moich najlepiej wyszkolonych księgowych, którzy z całą pewnością znajdą dowody najbardziej zuchwałej defraudacji? Sądzisz, że odkryją, na przykład, iż w całości przepadł Pocztowy Fundusz Emerytalny? Sądzisz, że ogłoszę światu swą grozę z powodu tego, iż ten nędznik Lipwig wymknął się jakoś szubienicy z pomocą nieustalonych osób? Krótko mówiąc, sądzisz, że wyjaśnię mu, jak łatwo mógłbym strącić go tak nisko, że dawni przyjaciele musieliby klęknąć, aby na niego splunąć? Czy tego się właśnie spodziewałeś, Drumknott?

Sekretarz spojrzał w sufit. Bezgłośnie poruszał wargami przez jakieś dwadzieścia sekund, kiedy jego lordowska mość zajmował się papierami. Potem opuścił wzrok.

— Tak, sir — potwierdził. — To mniej więcej wyczerpuje sprawę moim zdaniem.

— Ale istnieje więcej niż jeden sposób, by przywiązać człowieka do koła, Drumknott.

— Na brzuchu i na wznak, panie?

— Dziękuję ci, Drumknott. Jak wiesz, wysoko cenię twój wyrobiony brak wyobraźni.

— Tak, sir. Dziękuję.

— W rzeczywistości, Drumknott, pozwalasz mu samemu zbudować dla siebie koło i osobiście dokręcić śruby.

— Nie jestem pewien, czy dobrze zrozumiałem, sir.

Vetinari odłożył pióro.

— Musisz uwzględnić psychologię danego osobnika, Drumknott. Każdego człowieka można sobie wyobrazić jako swego rodzaju zamek, do którego istnieje klucz. W nadchodzącej potyczce wiążę z panem Lipwigiem wielkie nadzieje. Nawet teraz wciąż zachował instynkty przestępcy.

— Skąd to wiesz, panie?

— Och, jest całe mnóstwo drobnych wskazówek, Drumknott. Ale chyba najbardziej przekonujące jest to, że właśnie wyszedł z twoim ołówkiem.

* * *

Były spotkania. Zawsze były spotkania. I były nudne, co jest jednym z powodów, dla których były spotkaniami — nuda lubi towarzystwo.

Urząd już nie zdobywał świata. On już tam dotarł, już go opanował, a teraz zdobyte miejsca wymagały personelu, planu zmian, pensji, emerytur, konserwacji budynku, sprzątaczy przychodzących w nocy, harmonogramu odbioru poczty, dyscypliny, inwestycji i tak dalej, i dalej…

Moist wpatrywał się smętnie w list od pani Estressy Partleigh z Kampanii Równego Wzrostu. Najwyraźniej urząd pocztowy nie zatrudniał dostatecznej liczby krasnoludów. Moist całkiem rozsądnie — tak mu się wydawało — wskazał na fakt, że jeden na trzech jego pracowników jest krasnoludem. Odpowiedziała mu, że nie o to chodzi. Chodzi o to, że ponieważ wzrost krasnoluda to średnio dwie trzecie wzrostu człowieka, urząd pocztowy, jako odpowiedzialna instytucja, powinien zatrudniać półtora krasnoluda na każdego ludzkiego pracownika. Urząd pocztowy musi wyciągnąć rękę do społeczności krasnoludów, tak stwierdziła pani Partleigh.

Moist podniósł list między kciukiem i palcem wskazującym, po czym upuścił go na podłogę. Trzeba rękę wyciągnąć w dół, pani Partleigh, bardzo daleko w dół.

Było też coś na temat „podstawowych wartości”. Westchnął. Do tego już doszło… Był odpowiedzialną instytucją i mogli bezkarnie rzucać w niego „podstawowymi wartościami”.

Mimo wszystko gotów był uwierzyć, że pewni ludzie znajdują spokój i zadowolenie w kontemplacji kolumn liczb. On się do nich nie zaliczał.

Minęły już całe tygodnie, odkąd ostatni raz zaprojektował znaczek! A jeszcze dłużej, odkąd czuł to mrowienie, ten dreszcz, poczucie lotu, które oznaczało, że przekręt dojrzewa powoli i że on sam właśnie przekręca kogoś, kto sądził, że przekręci jego.

Wszystko było takie… godne. I zaczynało go dławić.

Potem pomyślał o dzisiejszym poranku i uśmiechnął się lekko. Owszem, utknął tam, ale niejawne bractwo nocnych wspinaczek uznawało gmach Poczty Głównej za wyjątkowo trudny. A on jakoś się wyłgał. Ogólnie rzecz biorąc, wygrał. I przez kilka chwil, pomiędzy momentami grozy, czuł, że żyje naprawdę. Czuł się, jakby latał.

Ciężki krok w korytarzu ostrzegł go, że nadchodzi Gladys z przedpołudniową herbatą. Weszła, schylając głowę, by nie zaczepić o belkę drzwi, i z talentem czegoś masywnego, ale obdarzonego wyjątkową koordynacją, postawiła spodek i filiżankę tak, że herbata nawet nie zafalowała.

— Powóz Lorda Vetinariego Czeka Na Ulicy, Sir — oznajmiła.

Moist był pewien, że w głosie Gladys pojawiało się ostatnio więcej wysokich tonów.

— Przecież widziałem się z nim godzinę temu. Na co czeka?

— Na Pana, Sir. — Gladys dygnęła, a kiedy golem dyga, to się słyszy.

Moist wyjrzał przez okno. Czarny powóz stał przed budynkiem. Woźnica stał obok i spokojnie palił papierosa.

— Powiedział, że jestem z nim umówiony?

— Woźnica Mówi, Że Kazano Mu Czekać.

— Ha!

Gladys dygnęła jeszcze raz, nim wyszła.

Kiedy drzwi się za nią zamknęły, Moist zajął się stosem dokumentów przychodzących. Leżący na szczycie plik nosił tytuł „Protokół posiedzenia Komitetu ds. Punktów Pocztowych”, ale wyglądało na to, że owi siedzący powinni tam zapuścić korzenie.

Sięgnął po kubek z herbatą. Na kubku wypisano NIE MUSISZ BYĆ SZALONY, ŻEBY TUTAJ PRACOWAĆ ALE TO POMAGA! Przyjrzał się dokładniej, po czym z roztargnieniem sięgnął po gruby czarny pisak i dorysował przecinek pomiędzy „pracować” i „ale”. Potem przekreślił wykrzyknik. Nienawidził tego wykrzyknika, nienawidził jego maniakalnej, rozpaczliwej wesołości. Napis znaczył: Nie musisz być szalony, żeby tutaj pracować — my o to zadbamy!

Zmusił się do przeczytania protokołu, zdając sobie sprawę, że oczy w samoobronie przeskakują całe akapity tekstu.

Potem zaczął „Tygodniowe raporty rejonowych urzędów pocztowych”. Następnie swoje akry słów rozwinął Komitet Wypadkowy i Medyczny.

Od czasu do czasu Moist zerkał na kubek.

Dwadzieścia dziewięć minut po jedenastej budzik na jego biurku brzdęknął. Moist wstał, przysunął krzesło do biurka, podszedł do drzwi, odliczył do trzech, otworzył je i powiedział: „Witaj, Tiddles”, kiedy prastary kot urzędu pocztowego wlazł do środka; policzył do dziewiętnastu, gdy kot załatwił swój obchód pokoju, powiedział: „Do zobaczenia, Tiddles”, kiedy kot wyszedł z powrotem na korytarz, zamknął drzwi i wrócił do biurka.

Właśnie otworzyłeś drzwi przed starym kotem, który zupełnie stracił koncepcję omijania przeszkód, myślał, nakręcając budzik. Czy tak zachowuje się człowiek psychicznie zdrowy? Owszem, to smutne, widzieć, jak Tiddles często stoi godzinami z głową przy krześle, dopóki w końcu ktoś tego krzesła nie przesunie, ale teraz ty sam wstajesz codziennie, żeby mu to krzesło usunąć z drogi. To właśnie robi z człowiekiem uczciwa praca.

No tak, ale nieuczciwa praca o mało nie zrobiła ze mnie wisielca, zaprotestował w myślach.

No to co? Wieszanie trwa ledwie parę minut. A posiedzenie Komitetu Funduszy Emerytalnych ciągnie się całą wieczność! I jest takie nuuudne…

Czyli dałeś się zakuć w pozłacany łańcuch…

Stanął przy oknie. Woźnica zjadał sucharka. Kiedy zauważył Moista, pomachał do niego przyjaźnie.

Moist niemal odskoczył od okna. Pospiesznie wrócił do biurka i przez piętnaście minut bez przerwy kontrasygnował formularze zapotrzebowania FG/2. Potem wyszedł na korytarz, który prowadził do hali głównej, i popatrzył w dół.

Obiecał, że odzyska wielkie kandelabry, i teraz oba wisiały na miejscach, migocząc jak prywatne systemy gwiezdne. Wielki, błyszczący kontuar lśnił wypolerowanym splendorem. Rozbrzmiewał szum celowej i w większości efektywnej działalności.

Udało mu się. Wszystko się udało. To była prawdziwa poczta. I już go nie bawiła.

Zszedł do sortowni i zajrzał do szatni listonoszy, by w ich towarzystwie wypić kubek gęstej jak smoła herbaty; przespacerował się po dziedzińcu, wchodząc pod nogi ludziom, którzy starali się wykonywać swoją pracę, i w końcu powlókł się z powrotem do gabinetu, zgarbiony pod ciężarem monotonii.

Tylko przypadkiem zerknął przez okno, co przecież każdemu może się zdarzyć. Woźnica jadł lunch! Ten swój piekielny lunch! Ustawił na chodniku składane krzesełko, a jedzenie leżało na składanym stoliku: duża zapiekanka z mięsem i butelka piwa! Nawet rozłożył sobie białą ściereczkę!

Moist zbiegł głównymi schodami jak obłąkany specjalista od stepowania i wypadł za podwójne drzwi. W jednej napiętej chwili, kiedy skierował się ku powozowi, posiłek, stolik, ściereczka i krzesło zostały ukryte w jakimś trudnym do zauważenia schowku, a sam woźnica stanął obok karety i zachęcająco otworzył drzwiczki.

— Słuchaj no, człowieku, o co tutaj chodzi? — zapytał Moist, mocno zdyszany. — Nie mam tyle…

— Ach, pan Lipwig — odezwał się z wnętrza głos Vetinariego. — Proszę wejść. Dziękuję, Houseman, pani Lavish pewnie już czeka. Proszę się pospieszyć, panie Lipwig. Nie zjem pana przecież, właśnie spożyłem całkiem przyzwoitą kanapkę z serem.

Co mi się stanie, jeśli sprawdzę? To pytanie było przez wieki przyczyną wielkiej liczby sińców, większej nawet niż decyzje „Nie zaszkodzi, jeśli tylko raz” albo „Tak można, byle na stojąco”.

Moist wsunął się w mrok. Szczęknęły drzwiczki, a on odwrócił się nerwowo.

— Doprawdy… — rzucił Vetinari. — Są zamknięte, ale przecież nie zaryglowane, panie Lipwig. Proszę się uspokoić.

Obok niego siedział sztywno Drumknott, trzymając na kolanach dużą skórzaną teczkę.

— Czego pan chce? — zapytał Moist.

Vetinari uniósł brew.

— Ja? Niczego. Czego pan chce?

— Co takiego?

— Przecież to pan wsiadł do mojego powozu, panie Lipwig.

— No tak, ale powiedziano mi, że czeka przed pocztą.

— A gdyby panu powiedziano, że jest czarny, czy uznałby pan za konieczne zrobić coś w tej sprawie? Tam są drzwiczki, panie Lipwig.

— Ale stał tu zaparkowany przez cały ranek!

— To publicznie dostępna ulica, panie Lipwig — zauważył lord Vetinari. — A teraz proszę… siadać. Dobrze.

Powóz szarpnął i ruszył z miejsca.

— Nie może pan sobie znaleźć miejsca, panie Lipwig — stwierdził Vetinari. — Zaniedbuje pan bezpieczeństwo. Życie straciło urok, mam rację?

Moist nie odpowiedział.

— Porozmawiajmy o aniołach — zaproponował lord Vetinari.

— A tak, znam ten numer — odparł z goryczą Moist. — W ten sposób mnie pan namówił, kiedy zostałem powieszony…

Vetinari znowu uniósł brew.

— Tylko prawie powieszony, jak się pan zapewne przekonał. Był pan o cal od śmierci.

— Wszystko jedno! Ale wisiałem! A najgorsze w tym wszystkim było, że „Tantańska Fanfara”[1] poświęciła mi tylko dwa akapity. Dwa akapity, muszę zaznaczyć, za całe życie pomysłowych, oryginalnych i ściśle bezkrwawych przestępstw? Mógłbym być przykładem dla młodzieży! Pierwszą stronę zajął Dyslektycznie Alfabetyczny Morderca, któremu udało się zaliczyć tylko A i W!

— Przyznaję, ich redaktor chyba rzeczywiście wierzy, że nie ma porządnej zbrodni, jeśli kogoś nie znajdą w trzech zaułkach jednocześnie, ale taka jest cena wolnej prasy. I obu nam odpowiada, nieprawdaż, że odejście Alberta Spanglera z tego świata było… niezauważalne?

— Owszem, ale nie spodziewałem się, że tak wygląda życie pozagrobowe. Do końca życia mam robić to, co mi każą?

— Poprawka: pańskiego nowego życia. To znaczne uproszczenie, ale tak — przyznał Vetinari. — Może jednak ujmę to inaczej. Czeka pana, panie Lipwig, życie pełne spokojnego zadowolenia, społecznego szacunku i oczywiście, kiedy czas się dopełni, emerytura. Że nie wspomnę o dumnym, złoconym łańcuchu.

Moist skrzywił się boleśnie.

— A jeśli nie zrobię tego, czego pan żąda?

— Hmm? Och, źle mnie pan zrozumiał, panie Lipwig. To właśnie pana czeka, jeśli odrzuci pan moją propozycję. Jeśli pan ją przyjmie, tylko spryt zdoła pana ocalić przed potężnymi i niebezpiecznym wrogami, a każdy dzień przyniesie nowe wyzwania. Ktoś może nawet próbować pana zabić.

— Co? Dlaczego?

— Denerwuje pan ludzi. Przy tej pracy przysługuje też kapelusz.

— A ta praca to robienie prawdziwych pieniędzy?

— Wyłącznie pieniędzy, panie Lipwig. Chodzi mianowicie o zarządzanie Królewską Mennicą.

— Co? Po całych dniach tłuc pensy?

— Najkrócej mówiąc, tak. Ale funkcja ta tradycyjnie łączy się z wysokim stanowiskiem Królewskiego Banku Ankh-Morpork, która to funkcja zajmie pana praktycznie bez reszty. Pieniądze może pan robić w czasie wolnym.

— Ja bankierem?!

— Tak, panie Lipwig.

— Przecież nie mam pojęcia o zarządzaniu bankiem!

— To dobrze. Żadnych z góry przyjętych założeń.

— Okradałem banki!

— Doskonale. Wystarczy odwrócić sposób myślenia. — Vetinari się rozpromienił. — Pieniądze powinny być wewnątrz.

Powóz zwolnił i stanął.

— O co tu chodzi? — zapytał Moist. — Tak naprawdę?

— Kiedy przejął pan pocztę, była katastrofą. Teraz funkcjonuje całkiem sprawnie. Wręcz dostatecznie sprawnie, żeby znudzić. No cóż, młody człowiek może nagle zacząć się wspinać nocami, dla emocji próbować włamań czy nawet flirtować z ekstremalnym kichaniem… Nawiasem mówiąc, jak panu służą wytrychy?

Znalazł je w takim małym, nędznym sklepiku w nędznej uliczce, a w środku nie było nikogo oprócz staruszki, która mu je sprzedała. Właściwie sam nie wiedział, po co je kupił. Były tylko geograficznie nielegalne. Czuł jednak przyjemny dreszcz, wiedząc, że ma je w kieszeni. Co było smutne — jak u tych ludzi na stanowiskach, którzy przychodzą do pracy w poważnych garniturach, ale noszą kolorowe krawaty w obłąkańczo rozpaczliwej próbie pokazania, że gdzieś tam kryje się swobodny duch.

Bogowie, stałem się jednym z nich… Ale przynajmniej nie wie o tej kieszonkowej pałce…

— Całkiem niezłe — przyznał.

— A pałka? Pan, który nigdy nie uderzył człowieka? Wspina się pan po dachach i włamuje do własnego biurka. Jest pan jak drapieżnik w klatce, który śni o dżungli. I zamierzam panu dać to, o czym pan marzy. Zamierzam pana rzucić lwom.

Moist chciał zaprotestować, ale Vetinari uniósł rękę.

— Wziął pan tę karykaturę poczty i zmienił ją w solidne przedsiębiorstwo. Ale banki Ankh-Morpork, drogi panie, to bardzo poważna sprawa. Uparte jak osły, panie Lipwig. Mają na koncie wiele poważnych błędów. Tkwią w bagnie, żyją przeszłością, są zahipnotyzowane klasą i bogactwem. Wierzą, że złoto jest ważne.

— Eee… A nie jest ważne?

— Nie. Jest pan złodziejem i oszustem, to znaczy, przepraszam, był pan, więc z pewnością w głębi serca zdaje pan sobie z tego sprawę. Dla pana służyło tylko do oceniania wyników. Co złoto wie o prawdziwej wartości? Proszę wyjrzeć przez okno i powiedzieć, co pan tam widzi.

— Hm… małego brudnego kundla przyglądającego się, jak jakiś typ siusia za rogiem — poinformował Moist. — Przepraszam, ale wybrał pan niewłaściwy moment.

— Gdybym został odebrany mniej dosłownie — rzekł Vetinari i rzucił mu Spojrzenie — zobaczyłby pan wielkie, gwarne miasto pełne pomysłowych mieszkańców, którzy wydobywają złoto ze zwykłej gliny tego świata. Konstruują, budują, rzeźbią, wypalają, odlewają, formują, kują i wymyślają dziwne i nowatorskie przestępstwa. Ale pieniądze trzymają w starych skarpetach. Bardziej wierzą tym skarpetom niż bankom. Zasoby monetarne są sztucznie zmniejszone i właśnie dlatego pańskie znaczki pocztowe są teraz de facto walutą. Poważny system bankowy to chaos. A właściwie raczej dowcip.

— Będzie lepszym dowcipem, jeśli postawi mnie pan na czele — zauważył Moist.

Vetinari uśmiechnął się przelotnie.

— Doprawdy? — zapytał. — No cóż, wszyscy lubimy się czasem pośmiać.

Woźnica otworzył drzwi i wysiedli.

Dlaczego przypomina świątynię? — zastanawiał się Moist, spoglądając na fasadę Królewskiego Banku Ankh-Morpork. Dlaczego banki zawsze budują tak, by przypominały świątynie, mimo że kilka wielkich religii a) jest kanonicznie przeciwnych temu, co banki robią wewnątrz, i b) utrzymuje w nich rachunki?

Widział ten budynek już wcześniej, oczywiście, ale po raz pierwszy zadał sobie trud, by go naprawdę zobaczyć. Jak na świątynię pieniędzy nie był aż taki zły. Architekt przynajmniej umiał zaprojektować przyzwoitą kolumnę i wiedział, kiedy skończyć. Jak skała oparł się wszelkim sugestiom cherubinków, chociaż nad kolumnami znalazł się wzniosły fryz przedstawiający coś alegorycznego związanego z dziewicami i urnami. Większość urn oraz — jak zauważył Moist — niektóre z młodych kobiet miały na sobie ptasie gniazda. Z kamiennego łona patrzył na poczmistrza gniewny gołąb.

Moist wiele razy mijał to miejsce. Nigdy nie wyglądało na przesadnie zapracowane. Za bankiem wznosiła się Królewska Mennica, która nie zdradzała w ogóle żadnych oznak życia.

Trudno byłoby sobie wyobrazić brzydszy budynek, który nigdy nie zdobył żadnej z ważniejszych nagród architektonicznych. Mennica była posępnym blokiem z cegły i kamienia, z oknami umieszczonymi wysoko, małymi, licznymi i okratowanymi, z drzwiami chronionymi opuszczaną kratą. Cała budowla przekazywała światu krótką wiadomość: Nawet o tym nie myśl.

Aż do tej chwili Moist nawet o tym nie myślał. To przecież mennica. W takim miejscu, zanim wypuszczą człowieka na zewnątrz, podnoszą go głową w dół nad wiadrem i potrząsają solidnie. Mieli tu straże i drzwi okute ćwiekami.

A Vetinari chciał tutaj zrobić go szefem. Będzie potrzebował wielkiego ostrza na kiju i ogromnej porcji waty cukrowej.

— Proszę mi coś zdradzić, wasza lordowska mość — odezwał się ostrożnie. — Co się stało z człowiekiem, który dotąd zajmował to stanowisko?

— Domyślałem się, że pan zapyta, więc sprawdziłem. Zmarł w wieku dziewięćdziesięciu lat na zawał serca.

To nie brzmiało źle, ale Moist nie dawał się łatwo uspokoić.

— A czy ostatnio zmarł ktoś jeszcze?

— Sir Joshua Lavish, prezes banku. Zmarł sześć miesięcy temu we własnym łóżku. Miał osiemdziesiąt lat.

— Człowiek może umrzeć we własnym łóżku na wiele bardzo nieprzyjemnych sposobów — zauważył Moist.

— Tak słyszałem — zgodził się Vetinari. — W tym przypadku jednak zgon nastąpił w ramionach młodej kobiety nazywanej Honey, po bardzo obfitej kolacji z zapiekanych ostryg. Myślę, że nigdy się nie dowiemy, jak bardzo było to nieprzyjemne.

— Była jego żoną? Wspomniał pan, że umarł we własnym…

— Miał w banku apartament — wyjaśnił Patrycjusz. — Tradycyjny przywilej, bardzo użyteczny, kiedy… — w tym miejscu na ułamek sekundy zawiesił głos — …pracował do późna. Pani Lavish nie była wtedy obecna.

— Jeśli on był sirem, to czy ona nie powinna być lady? — zainteresował się Moist.

— Charakterystyczne dla pani Lavish jest to, że nie chce być damą. A ja respektuję jej życzenia.

— Czy często „pracował” do późna? — spytał Moist, starannie zaznaczając cudzysłowy.

— Z szokującą regularnością jak na swój wiek.

— Naprawdę? Wie pan, pamiętam chyba nekrolog w „Pulsie”. Ale nie przypominam sobie żadnych szczegółów tego rodzaju…

— Tak. Zastanawiające, co się ostatnio dzieje z prasą… — Vetinari odwrócił się i przyjrzał budowli. — Z nich dwóch wolę jednak uczciwość mennicy. Warczy na świat. Jak pan sądzi, panie Lipwig?

— A co to za okrągły obiekt, który wystaje z dachu? — zainteresował się Moist. — Przez to całość wygląda jak skarbonka z monetą, która utknęła w szczelinie.

— Może to dziwne, ale istotnie nazywany jest Złym Szelągiem. To wielki kołowrót, który daje energię dla bicia monet i tak dalej. Dawno temu napędzali go więźniowie; „praca społeczna” nie była wtedy pustym słowem. Czy nawet dwoma. Uznano to jednak za karę okrutną i niezwykłą, co sugeruje pewien brak wyobraźni. Wejdziemy?

— A właściwie czego wasza lordowska mość ode mnie oczekuje? — zapytał Moist, kiedy wspinali się po marmurowych stopniach. — Wiem trochę o bankowości, ale jak się kieruje mennicą?

Vetinari wzruszył ramionami.

— Nie mam pojęcia. Zakładam, że ludzie ciągną za jakieś dźwignie i ktoś im musi powiedzieć, jak często albo kiedy przestać.

— A dlaczego ktoś miałby chcieć mnie zabić?

— Trudno powiedzieć, panie Lipwig. Ale przecież zdarzył się zamach na pańskie życie, kiedy niewinnie doręczał pan listy. Podejrzewam więc, że pańska kariera w bankowości będzie dość ekscytująca.

Dotarli do szczytu schodów. Starszy mężczyzna ubrany w coś, co mogłoby być generalskim mundurem w którejś z mniej stabilnych armii, otworzył przed nimi drzwi.

Vetinari gestem zaprosił Moista, by wszedł pierwszy.

— Mam się tylko rozejrzeć, zgadza się? — upewnił się Moist, przekraczając próg. — Naprawdę nie miałem czasu, żeby przemyśleć sobie tę sprawę.

— To zrozumiałe — uspokoił go Vetinari.

— I do niczego się w ten sposób nie zobowiązuję, tak?

— Do niczego.

Vetinari podszedł do skórzanej sofy i usiadł, wskazując Moistowi miejsce obok siebie. Drumknott, jak zawsze czujny, stanął za nimi.

— Zapach banków zwykle jest przyjemny, nie sądzi pan? — zapytał Vetinari. — Mieszanka pasty do czyszczenia, atramentu i bogactwa.

— I lisiarstwa — dodał Moist.

— To by było okrucieństwo wobec lisów. Chodzi panu o lichwiarstwo, jak sądzę. Ostatnio Kościoły nie potępiają go tak mocno. Przy okazji, tylko obecny prezes banku zna moje zamiary. Dla wszystkich innych dzisiaj obecnych przeprowadza pan pobieżną inspekcję w moim imieniu. Dobrze się składa, że nie ma pan na sobie tego sławnego złotego kostiumu.

W banku panowała cisza, głównie dlatego, że sklepienie było za wysoko i dźwięk ginął. Ale też przynajmniej w części z powodu tego, że w obecności dużych sum pieniędzy ludzie odruchowo ściszają głos. Wszędzie widziało się czerwony aksamit i mosiądz. Na ścianach wisiały portrety poważnych mężczyzn w surdutach. Od czasu do czasu czyjeś kroki rozbrzmiewały głośniej na białej marmurowej posadzce i nagle milkły, gdy idący wkraczał na wyspę dywanu. Blaty wszystkich biurek pokrywała skóra w kolorze szałwii. Moist od dzieciństwa uważał takie szałwiowe obicie blatu za dowód bogactwa. Czerwona skóra? Phi! Dobra dla parweniuszy i aspirującego plebsu. Szałwiowa zieleń oznaczała, że człowiek jest już u celu, i że jego przodkowie też tu byli. Dla lepszego efektu skóra powinna być trochę wytarta.

Na ścianie powyżej kontuaru tykał wielki zegar podtrzymywany przez cherubiny.

Lord Vetinari wywierał swój wpływ na bank. Ludzie poszturchiwali się nawzajem i wskazywali go samym wyrazem twarzy.

Choć obaj raczej nie rzucali się w oczy. Moista natura obdarzyła zdolnością bycia twarzą w tle, nawet jeśli stał ledwie o kilka stóp od patrzącego. Nie był brzydki, nie był przystojny — zapominało się o nim tak łatwo, że czasem sam siebie zaskakiwał przy goleniu. A Vetinari ubierał się w czerń — niezbyt wyróżniający kolor. Niemniej jednak jego obecność była niczym ołowiany ciężarek na gumowej membranie — odkształcała przestrzeń dookoła. Ludzie nie widzieli go od razu, ale wyczuwali tę obecność.

Teraz pracownicy szeptali coś do rur komunikacyjnych. Patrycjusz przybył do banku i nikt nie wyszedł, by go oficjalnie powitać! To wróżyło kłopoty!

— Jak tam panna Dearheart? — spytał Vetinari, najwyraźniej nieświadom rosnącego niepokoju.

— Wyjechała — odparł zuchwale Moist.

— Ach, zapewne Powiernictwo zlokalizowało następnego zasypanego golema.

— Tak.

— Wciąż próbującego wykonywać polecenia, jakie otrzymał tysiące lat temu?

— Prawdopodobnie. Tkwi gdzieś na pustkowiu.

— Jest niestrudzona — stwierdził z zadowoleniem Vetinari. — Ci ludzie zostają wskrzeszeni z mroku, by kręcić trybami komercji dla ogólnego dobra. Tak jak pan, panie Lipwig. Oddaje wielką przysługę miastu. I Powiernictwu Golemów także.

— Owszem — przyznał Moist, nie komentując wypowiedzi na temat wskrzeszenia.

— Ale pański ton sugeruje co innego…

— No cóż… — Moist wiedział, że się nad sobą użala, ale postanowił się poużalać. — Bez przerwy się gdzieś ugania, bo wytropili następnego golema w jakimś starożytnym kanale…

— A nie ugania się za panem, jak rozumiem?

— Tym razem nie ma jej od paru tygodni — ciągnął Moist. Zignorował ostatnią uwagę, ponieważ prawdopodobnie była słuszna. — I nie chce mi powiedzieć, o co chodzi. Mówi tylko, że to bardzo ważne. Też mi nowość…

— Wydaje mi się, że ona kopie — stwierdził Vetinari. Zaczął bardzo powoli stukać laską o marmur. Dźwięczała mocno. — Słyszałem, że ponoć golemy prowadzą roboty górnicze na krasnoludziej ziemi po tej stronie Chimerii, niedaleko traktu dyliżansów. Muszę dodać, że budzi to wielkie zainteresowanie krasnoludów. Król wydzierżawił teren Powiernictwu i chce mieć pewność, że zobaczy wszystko, co tam wykopią…

— Czy ona ma kłopoty?

— Panna Dearheart? Nie. Znając ją, można podejrzewać, że to król ma kłopoty. Ona jest bardzo… opanowaną damą, jak zauważyłem.

— Ha! Nie wie pan nawet połowy!

Moist zanotował w pamięci, żeby jak najprędzej wysłać Adorze wiadomość. Sytuacja z golemami znowu była gorąca, gdyż gildie skarżyły się, że odbierają im miejsca pracy. Adora była w mieście potrzebna — golemom, oczywiście.

Z wolna zaczął sobie uświadamiać, że słyszy delikatny dźwięk. Dochodził z dołu i przypominał bulgotanie powietrza w cieczy, czy może raczej wodę wylewaną z butelki, ze znajomym „pult-pult”.

— Słyszy pan to?

— Tak.

— I wie pan, co to takiego?

— To przyszłość planowania ekonomicznego, jak rozumiem. — Lord Vetinari wyglądał jeśli nie na zaniepokojonego, to przynajmniej nietypowo zdziwionego. — Coś musiało się zdarzyć. Pan Bent zwykle sunie przez salę już po kilku sekundach od mojego wejścia. Mam nadzieję, że nie przytrafiło mu się nic niezabawnego.

Na końcu korytarza otworzyły się drzwi windy i wysiadł jakiś człowiek. Przez jedną chwilę — pewnie niezauważalną dla nikogo, kto nie musiał czytać w twarzach, by zarobić na życie — był zdenerwowany i zmartwiony. Ale to minęło natychmiast. Poprawił mankiety i ułożył usta w ten ciepły, dobroduszny uśmiech kogoś, kto właśnie chce zabrać człowiekowi pieniądze.

Pan Bent był pod każdym względem gładki i bez żadnej zmarszczki. Moist spodziewał się tradycyjnego surduta, ale zamiast niego przybysz nosił dobrze skrojoną czarną marynarkę do prążkowanych spodni.

Pan Bent był także cichy. Jego stopy, bezgłośne nawet na marmurze, wydawały się niezwykle duże jak na tak wytwornego małego człowieczka, ale buty — czarne i wypolerowane, lśniące jak lustro — były solidnie uszyte. Być może chciał się nimi pochwalić, szedł bowiem jak koń na pokazie, bardzo starannie unosząc każdą stopę nad podłogą, nim postawił ją z powrotem. Poza tym drobnym dziwactwem wyglądał jak ktoś, kto — kiedy nie jest używany — stoi cichutko w szafie.

— Tak mi przykro, wasza lordowska mość — zaczął. — Niestety, miałem pewną pilną pracę…

Patrycjusz wstał.

— Panie Mavolio Bent, pozwoli pan sobie przedstawić pana Moista von Lipwiga — rzekł. — Pan Bent jest tutaj głównym kasjerem.

— Ach, wynalazca rewolucyjnej, niezabezpieczonej jednopensowej noty bankowej? — Bent wyciągnął wąską dłoń. — Co za zuchwałość! Bardzo mi przyjemnie, panie Lipwig.

— Jednopensowej noty bankowej? — zdumiał się Moist.

Pan Bent, mimo swoich zapewnień, zupełnie nie wyglądał na kogoś, komu jest przyjemnie.

— Czy nie słuchał pan, co mówiłem? — wtrącił Vetinari. — Chodzi o pańskie znaczki, panie Lipwig.

— Są de facto walutą — zgodził się Bent.

Moistowi zaświtało w głowie. Wiedział, że to prawda. Planował, że znaczki będą przyklejane do listów, ale ludzie na swój instynktowny sposób uznali, że pensowy znaczek to bardzo lekki i gwarantowany przez rząd pens, a co więcej, można go włożyć do koperty! Strony z ogłoszeniami pełne były reklam nowych interesów, które rozwinęły się wraz z łatwo przesyłanymi znaczkami pocztowymi: „Poznaj najgłębsze sekrety kosmosu! Wyślij 8 pensów w znaczkach, a otrzymasz broszurę”. Wiele znaczków marnowało się jako waluta, nigdy nie oglądając wnętrza skrzynki pocztowej.

Coś w uśmiechu Benta irytowało Moista. Oglądany z bliska, wcale nie był taki dobroduszny.

— Co pan ma na myśli, mówiąc „niezabezpieczony”? — zapytał.

— Jak pan uprawomocnia fakt, że istotnie wart jest pensa?

— Jeśli przyklei pan go do listu, zyska pan jego podróż wartą pensa… Nie bardzo rozumiem, o co panu chodzi.

— Pan Bent należy do tych, którzy wierzą w prymat złota — wyjaśnił Vetinari. — Jestem pewien, że szybko się zaprzyjaźnicie. Opuszczę was teraz i będę oczekiwał pańskiej decyzji z… procentującym zainteresowaniem. Chodźmy, Drumknott. Może zajrzy pan do mnie jutro, panie Lipwig?

Moist i Bent patrzyli, jak odchodzi. A potem Bent spojrzał na Moista z niechęcią.

— Przypuszczam, że muszę pana oprowadzić… sir — rzekł.

— Mam wrażenie, że nie całkiem nam się układa, panie Bent — zauważył Moist.

Bent wzruszył ramionami, co dla jego chudej postaci było imponującym wyczynem. Jakby człowiek widział deskę do prasowania, która próbuje się rozłożyć.

— Nie wiem o panu niczego kompromitującego, panie Lipwig. Ale uważam, że prezes i lord Vetinari mają bardzo niebezpieczne plany, a pan daje się im wykorzystywać. Panie Lipwig, jest pan ich narzędziem.

— To znaczy nowy prezes?

— Zgadza się.

— Niespecjalnie mam ochotę być narzędziem — stwierdził Moist.

— Słusznie, sir. Ale wydarzenia się toczą…

Z dołu dobiegł trzask tłuczonego szkła, a cichy, stłumiony głos zakrzyknął:

— Niech to! I już po Balansie Płatności!

— Może pokaże mi pan bank, dobrze? — zaproponował wesołym głosem Moist. — Zaczynając od tego, co to było.

— To okropieństwo? — Bent zadrżał lekko. — Powinniśmy chyba zostawić to sobie do czasu, kiedy Hubert wszystko posprząta. I… No niech pan spojrzy… To naprawdę straszne.

Pan Bent przeszedł po posadzce i stanął pod wielkim, godnym zegarem. Spoglądał na niego tak, jakby mechanizm śmiertelnie go obraził. Pstryknął palcami, ale jakiś młodszy księgowy zbliżał się już pospiesznie, niosąc niedużą drabinę. Bent wszedł na stopnie, otworzył szybkę i przesunął wskazówkę sekundową o dwie sekundy do przodu. Potem zegar został zamknięty, drabina usunięta, a kasjer powrócił do Moista, poprawiając mankiety.

— Spóźnia się o prawie minutę na tydzień — stwierdził niechętnie. — Czy jestem jedyną osobą, którą to razi? Niestety, wydaje się, że tak. Zacznijmy może od złota dobrze?

— Ooo, tak… — zgodził się Moist. — Zacznijmy.

Rozdział drugi

Obietnica złota — Ludzie z Szop — Cena pensa oraz użyteczność wdów — Wszystko kosztuje — Ochrona i jej znaczenie — Fascynacja transakcjami — Syn wielu ojców — Zarzut niegodności w sytuacji płonącej bielizny — Panoptikum świata i ślepota pana Benta — Komentarz na temat sklepienia

— Chyba spodziewałem się czegoś… większego — wyznał Moist, zaglądając przez stalowe pręty do niedużego pokoiku, gdzie spoczywało złoto. Metal w otwartych workach i skrzyniach lśnił słabo w blasku pochodni.

— To prawie dziesięć ton złota — odparł z wyrzutem Bent. — Nie musi być wielkie.

— Przecież wszystkie te sztabki i worki razem nie są wiele większe od tych biurek!

— Złoto jest bardzo ciężkie, panie Lipwig. To szlachetny metal, czysty i bez domieszek. — Lewa powieka Benta zadrgała. — To metal, który nigdy nie wypadł z łask.

— Naprawdę? — zapytał Moist i sprawdził, czy drzwi nadal są otwarte.

— Jest również podstawą bardzo solidnego systemu finansowego — ciągnął Bent, a światło odbijało się od sztabek i rozjaśniało jego twarz. — To jest Wartość! To Cena! Bez zakotwiczenia w złocie nastąpiłby chaos!

— Dlaczego?

— Kto by ustalał wartość dolara?

— Ale przecież nasze dolary nie są z czystego złota, prawda?

— Ach, no tak. Są złotego koloru, panie Lipwig. Mają mniej złota niż morska woda; są złotawe. Osłabiliśmy własną walutę, panie Lipwig. To nikczemność! Nie istnieje gorsza zbrodnia!

Oko zadrgało mu znowu.

— Eee… morderstwo? — podpowiedział Moist. Tak, drzwi wciąż były otwarte.

Pan Bent machnął ręką.

— Morderstwo zdarza się tylko raz, a kiedy podważy się zaufanie do złota, zapanuje chaos. Ale to była konieczność. Te potworne monety są rzeczywiście tylko złocone, lecz stanowią materialny symbol prawdziwego złota w skarbcu. W swej nędzy uznają jednak prymat kruszcu i naszą niezależność od manipulacji rządu! My sami mamy tu więcej złota niż jakikolwiek inny bank w mieście, a tylko ja posiadam klucz do tych drzwi! No, prezes też go ma, oczywiście — dodał, całkiem jakby przypomniał sobie coś irytującego i nieprzyjemnego.

— Gdzieś czytałem, że moneta reprezentuje zobowiązanie wydania złota o wartości dolara — podpowiedział Moist.

Pan Bent złożył dłonie w piramidkę i skierował wzrok ku górze, jakby się modlił.

— W teorii tak — przyznał po chwili. — Ale wolałbym powiedzieć, że to niepisane porozumienie, iż wykonamy zobowiązanie wymiany monety na złoto wartości dolara, pod warunkiem jednak, że nikt nas o to nie poprosi.

— Czyli… tak naprawdę to żadna obietnica?

— Ależ jest nią, drogi panie. W kręgach finansowych. Chodzi w niej, rozumie pan, o zaufanie.

— To znaczy: ufajcie nam, mamy wielką i drogą siedzibę?

— Żartuje pan, panie Lipwig, ale może jest w tym ziarno prawdy. — Bent westchnął. — Widzę, że musi się pan jeszcze wiele nauczyć. Przynajmniej ma pan mnie i mogę wszystko panu pokazać. A teraz, jak przypuszczam, chciałby pan zobaczyć mennicę. Jest w tej chwili dwadzieścia siedem minut i trzydzieści sześć sekund po pierwszej, więc pewnie skończyli już przerwę śniadaniową.

* * *

To była pieczara. To przynajmniej się Moistowi podobało. Mennicę powinny rozjaśniać płomienie.

Główna hala była wysoka na trzy kondygnacje i zbierała nieco szarego światła z rzędów okratowanych okienek. Jeśli chodzi o podstawy architektoniczne, to właściwie wszystko. Całą resztę stanowiły szopy.

Szopy opierały się o ściany, nawet wisiały pod stropem jak jaskółcze gniazda, a prowadziły do nich niebezpieczne z wyglądu drewniane schody. Samą nierówną podłogę porastała cała wioska szop ustawionych byle gdzie, każda inna i każda starannie zadaszona, by chronić przed nieistniejącą groźbą deszczu. W dusznym powietrzu unosiły się smużki dymu. Pod jedną ze ścian jarzyło się pomarańczowo palenisko kuźni, budując odpowiednio piekielną atmosferę. Całe wielkie pomieszczenie wyglądało jak pośmiertne miejsce pobytu ludzi, którzy popełniali niewielkie i raczej nieciekawe grzechy.

To jednak stanowiło jedynie tło. Halę przytłaczał Zły Szeląg.

Kołowrót był… dziwny.

Moist widywał już kiedyś kołowroty. W Tantach był jeden, w którym więźniowie mogli pobudzić swój system sercowo-naczyniowy, czy mieli na to ochotę, czy też nie. Moist odpracował w nim jedną czy dwie zmiany, zanim wymyślił, jak złamać system. Była to prymitywna konstrukcja, ciasna, ciężka i ponura. Zły Szeląg był o wiele większy, ale wydawał się niemal nieobecny. Widać było metalową obręcz, która z dołu wyglądała przerażająco delikatnie. Moist na próżno usiłował wypatrzyć szprychy, dopóki nie zrozumiał, że żadnych tam nie ma — jedynie setki cienkich linek.

— No dobrze. Widzę, że musi to jakoś działać, ale… — zaczął, spoglądając wzdłuż ogromnego wału.

— Działa całkiem dobrze, o ile wiem — zapewnił go Bent. — Mają tu golema, który go napędza w miarę potrzeby.

— Przecież całość musi się rozlecieć na kawałki!

— Musi? Trudno mi o tym decydować… Aha, już są…

Ludzkie postacie wynurzały się z różnych szop i z drzwi na drugim końcu hali. Szły powoli, spokojnie i z jednym tylko celem — trochę jak zombi.

W końcu Moist zaczął o nich myśleć jako o Ludziach z Szop. Nie wszyscy byli aż tak starzy, ale nawet ci młodzi bez wyjątku dali sobie bardzo wcześnie narzucić pelerynę średniego wieku. Najwyraźniej aby zdobyć pracę w mennicy, należało zaczekać, aż ktoś umrze — i odziedziczyć po nim szopę. Po stronie zalet wypada chyba zaznaczyć, że kiedy już stanowisko się zwalniało, człowiek je dostawał, nawet jeśli był tylko trochę mniej martwy od poprzednika.

Ludzie z Szop obsługiwali szopę szlifowania, szopę stemplowania, szopę polerowania, odlewnię (dwie szopy), ochronę (jedna szopa, ale bardzo duża) oraz szopę magazynową z zamkiem, który Moist potrafiłby otworzyć kichnięciem. Inne szopy pozostawały tajemnicą, ale prawdopodobnie zbudowano je na wypadek, gdyby ktoś szybko potrzebował jakiejś szopy.

Ludzie z Szop mieli coś, co w szopach uchodziło za imiona: Alf, Młody Alf, Gryzak, Mały Charlie, Król Henry… Ale ten, który — jak się okazało — został wyznaczony do rozmów ze światem poza szopami, posiadał pełne nazwisko.

— To jest pan Shady Osiemnasty, panie Lipwig — przedstawił go Bent. — Pan Lipwig… nas odwiedził.

— Osiemnasty? — zdziwił się Moist. — Jest was jeszcze siedemnastu innych?

— Już nie, sir — odparł z uśmiechem Shady.

— Pan Shady jest dziedzicznym majstrem — wyjaśnił Bent.

— Dziedzicznym majstrem… — powtórzył niepewnie Moist.

— Zgadza się, sir — potwierdził Shady. — Czy pan Lipwig chciałby poznać historię, sir?

— Nie — odparł stanowczo Bent.

— Tak — zapewnił Moist, widząc jego stanowczość i przebijając emfazą.

— Och, wydaje się, że jednak chce — westchnął Bent.

Shady uśmiechnął się szeroko.

Była to historia kompletna i wymagała porządnej opowieści. W pewnym momencie Moist był już pewien, że przyszedł czas na epokę lodowcową. Słowa przepływały obok jak deszcz ze śniegiem, ale jak deszcz ze śniegiem, niektóre się lepiły. Stanowisko dziedzicznego majstra powołano setki lat temu, kiedy pozycja zarządcy mennicy była tylko synekurą przyznawaną kumplowi od kieliszka obecnego króla czy patrycjusza, ten zaś wykorzystywał ją jak skarbonkę i robił tyle, że co jakiś czas pojawiał się z wielkim workiem, kacem i znaczącym spojrzeniem. Majstrostwo ustanowiono, ponieważ niejasno zdawano sobie sprawę, że ktoś powinien wszystkim kierować, w miarę możliwości na trzeźwo.

— Więc to pan wszystkim tutaj kieruje? — wtrącił pospiesznie Moist, by zatamować strumień naprawdę interesujących informacji o pieniądzach.

— Zgadza się, sir. Czasowo. Od stu lat nie mieliśmy zarządcy.

— Więc jak dostajecie wypłatę?

Przez chwilę trwała cisza. Potem pan Shady odpowiedział takim tonem, jakby tłumaczył coś dziecku:

— To jest mennica, sir.

— Sami produkujecie swoje pensje?

— A kto inny mógłby to zrobić, sir? Ale wszystko oficjalnie, prawda, panie Bent? To on dostaje wszystkie kwity. Właściwie tylko eliminujemy pośredników.

— No, przynajmniej prowadzicie zyskowny interes — stwierdził grzecznie Moist. — Znaczy, robicie tu niezłe pieniądze.

— Udaje nam się wyjść na zero, sir, rzeczywiście — zgodził się Shady takim tonem, jakby nie była to łatwa sprawa.

— Na zero? Jesteście mennicą! Jak można nie mieć zysków, kiedy się produkuje pieniądze?

— Koszty, sir. Gdzie pan spojrzy, wszędzie mamy koszty.

— Wszędzie?

— Wszędzie — potwierdził dziedziczny majster stanowczo. — One nas rujnują, sir, naprawdę. Produkcja ćwierćpensówki kosztuje pół pensa, a półpensówka prawie pensa. Pens wychodzi pensa i ćwiartkę, ale sześciopensówka to dwa i ćwierć pensa, więc na nich zarabiamy. Pół dolara kosztuje siedem pensów. Dolary są tańsze, po sześć pensów, ale to dlatego, że wszystko robimy na miejscu. Prawdziwy problem to szelągi: warte są pół ćwiartki, ale kosztują po sześć pensów, bo to delikatna robota, skoro są takie małe i jeszcze mają w środku dziurkę. Trzypensowe, sir… mamy tylko kilka osób, które je wykonują, te monety są bardzo pracochłonne, wychodzi po siedem pensów sztuka. I niech pan nawet nie pyta o dwupensówki…

— A co z dwupensówkami?

— Cieszę się, że pan o to spytał, sir. Delikatna robota, kosztują nas po siedem i jedną szesnastą pensa. I tak, sir, istnieje też szesnasta część pensa, czyli elim.

— Nigdy o nich nie słyszałem!

— Nie, sir, na pewno nie, taki dżentelmen z klasą jak pan… Ale ma swoje miejsce, sir, ma swoje miejsce. Ładna mała monetka, sir, tradycyjnie wykonywana przez wdowy. Kosztuje całego szylinga, bo grawerunek jest wyjątkowo delikatny. Te dziewuszki potrzebują całego dnia, żeby wyrzeźbić jedną taką, no bo wzrok już nie ten i w ogóle, ale przynajmniej czują się potrzebne.

— Szesnasta część pensa? Pół szeląga? Co można za to kupić?

— Zdziwiłby się pan, sir, na niektórych ulicach. Ogarek świecy, mały ziemniak, tylko trochę zzieleniały — tłumaczył Shady. — Może ogryzek jabłka, który nie jest całkiem wyjedzony. I oczywiście przydaje się, kiedy wypada rzucić coś dla biednych.

A wszystko opiera się na złocie, myślał Moist.

Rozejrzał się po ogromnej hali. Pracowało tu jakieś dwanaście osób, wliczając golema — o którym Moist nauczył się myśleć jako przedstawicielu innego gatunku, traktowanym jako „człowiek, dla ustalonej wartości człowieczeństwa” — oraz pryszczaty chłopak, który roznosił herbatę — o którym tak nie myślał.

— Nie zatrudniacie tu wielu ludzi — zauważył.

— Rozumie pan, sir, tutaj produkujemy tylko srebrne i złote…

— Złociste — poprawił szybko pan Bent.

— …złociste monety oraz rzeczy nietypowe, takie jak medale. Bijemy też formy dla miedzi i mosiądzu, ale resztę załatwiają chałupnicy.

— Chałupnicy? Mennica korzysta z pracy nakładczej?

— Tak jest, sir. Jak te wdowy. Pracują w domu. No przecież trudno wymagać, żeby kochane staruszki kuśtykały aż tutaj. Większość potrzebuje dwóch lasek, żeby się ruszyć.

— Mennica… miejsce, gdzie się wytwarza pieniądze… zatrudnia ludzi, którzy pracują w domu? Wiem, że to ostatnio modne, ale jakby… no, nie sądzi pan, że to dziwne?

— Na bogów, sir, istnieją rodziny, które od pokoleń wytwarzają co wieczór po parę miedziaków! — zapewnił radośnie Shady. — Tato wybija wzór, mama wycina rowki i obrabia, dzieci czyszczą i polerują. Taka tradycja. Nasi pracownicy tworzą jedną wielką rodzinę.

— No dobrze, ale co z ochroną?

— Jeśli ukradną choćby szeląga, zawisną na szubienicy — wtrącił Bent. — Coś takiego liczy się jako zdrada stanu.

— Jakie rodziny wy tu zatrudniacie? — spytał wstrząśnięty Moist.

— Muszę jednak zaznaczyć, że nikt nigdy nie zawisł, ponieważ są bardzo lojalni — oświadczył majster, patrząc niechętnie na Benta.

— Kiedyś za pierwsze przewinienie odcinali rękę — dodał Bent, człowiek rodzinny.

— Czy robią duże pieniądze? — spytał ostrożnie Moist, stając między nimi. — Znaczy, w sensie wynagrodzenia.

— Około piętnastu dolarów miesięcznie. To precyzyjna robota — odparł Shady. — Niektóre ze starszych pań nawet nie tyle. Dostajemy sporo wadliwych elimów.

Moist patrzył w górę na Zły Szeląg. Wyrastał w centralnej studni budynku i jak na coś tak wielkiego, był delikatny niczym pajęczyna. Samotny golem, człapiący w kołowrocie, miał na szyi zawieszoną tabliczkę, co znaczyło, że należy do takich, które nie potrafią mówić. Moist zastanowił się, czy Powiernictwo wie o nim. Mieli niezwykle skuteczne metody odszukiwania golemów.

Koło zakołysało się i stanęło. Niemy golem znieruchomiał.

— Wytłumaczcie mi, po co w ogóle męczyć się ze złotawymi monetami? — zapytał Moist. — Dlaczego, no… dlaczego nie robić dolarów ze złota? Często się wam zdarza okrajanie i wypacanie?

— Jestem zdumiony, że taki dżentelmen zna te nazwy — stwierdził zaskoczony majster.

— Po prostu interesuje mnie umysłowość przestępcy — odparł Moist nieco szybciej, niż miał zamiar. To była prawda, naturalnie. Potrzebny był tylko talent do introspekcji.

— Słusznie, sir. O tak, widujemy te sztuczki i o wiele więcej, tak! Słowo daję, widzieliśmy je wszystkie. Malowanie, platerowanie, tamponowanie… Nawet odlewanie na nowo, sir, po zafałszowaniu miedzią, bardzo sprytne. Słowo daję, sir, są ludzie, którzy dwa dni będą planować i się męczyć, żeby uzyskać tyle pieniędzy, ile można uczciwie zarobić w ciągu dnia.

— Nie! Naprawdę?

— Jak tu stoję, sir. I jaki zdrowy umysł by coś takiego zrobił?

Mój na przykład, pomyślał Moist. W ten sposób jest więcej zabawy.

— Naprawdę nie mam pojęcia…

— No więc rada miasta postanowiła, że dolary mają być złociste. Głównie z mosiądzu okrętowego, bo ładnie błyszczy. Jasne, nadal je podrabiają, sir, ale niełatwo to zrobić porządnie, straż im nie popuszcza, a przynajmniej nikt nie podkrada złota. — Shady się zawahał. — Czy to już wszystko, sir? Bo mamy jeszcze trochę do zrobienia przed końcem dniówki, a jeśli zostaniemy dłużej, to musimy zrobić więcej pieniędzy, żeby sobie zapłacić za nadgodziny, tylko że jak chłopcy są zmęczeni, okazuje się, że zarabiamy pieniądze szybciej, niż je produkujemy, co prowadzi do pewnego… tylko tak mogę to określić… zamieszania…

— Chce pan powiedzieć, że jeśli pracujecie w nadgodzinach, musicie brać więcej nadgodzin, żeby za nie zapłacić? — upewnił się Moist.

Wciąż się zastanawiał, jak nielogiczne może się stać logiczne rozumowanie, jeśli zajmuje się nim dostatecznie duży komitet.

— Zgadza się, sir — potwierdził Shady. — A na końcu tej drogi leży szaleństwo.

— To bardzo krótka droga… — Moist pokiwał głową. — Ale jeszcze jedno pytanie, jeśli wolno. Jak sobie radzicie z ochroną?

Bent odchrząknął.

— Po zamknięciu nie można się dostać do mennicy spoza banku, panie Lipwig. Mamy umowę ze Strażą Miejską, więc funkcjonariusze poza służbą patrolują nocami oba budynki, razem z niektórymi naszymi pracownikami ochrony. Noszą tutaj właściwe bankowe uniformy, naturalnie, bo straż wygląda nędznie, ale rozumie pan, gwarantują profesjonalne podejście.

No tak, myślał Moist, który podejrzewał, że jego wiedza o strażnikach jest o wiele głębsza niż Benta. Pieniądze są prawdopodobnie bezpieczne, ale mógł się założyć, że znika mnóstwo kawy i ołówków.

— Myślałem raczej o ochronie za dnia — wyjaśnił.

Ludzie z Szop przyglądali mu się tępo.

— Ach, to… — stwierdził Shady. — Tym zajmujemy się sami. Po kolei. W tym tygodniu ochroną jest Mały Charlie. Pokaż mu swoją pałkę, Charlie.

Jeden z mężczyzn wyjął spod płaszcza solidny kij i zademonstrował go nieśmiało.

— Była też odznaka, ale gdzieś zginęła — dodał Shady. — Ale to nie takie ważne, bo przecież wszyscy go znamy. I kiedy wychodzimy, zawsze nam przypomina, żeby niczego nie kraść.

Zapadła cisza.

— No cóż, to chyba rozwiązuje wszystkie kwestie. — Moist zatarł ręce. — Dziękuję wam, panowie.

Odeszli wszyscy, każdy do swojej szopy.

— Prawdopodobnie bardzo mało — powiedział Bent, spoglądając za nimi.

— Hmm? — mruknął Moist.

— Zastanawiał się pan, jak sądzę, ile pieniędzy wychodzi stąd razem z nimi.

— No, faktycznie.

— Sądzę, że bardzo mało. Podobno po pewnym czasie pieniądze stają się tylko… towarem — tłumaczył główny kasjer, zmierzając z gościem z powrotem do banku.

— Zrobienie pensa kosztuje więcej niż pensa — mruczał Moist. — Czy tylko mnie się wydaje, czy coś tu nie gra?

— Ale widzi pan, kiedy już pan go zrobi, taki pens ciągle pozostaje pensem — tłumaczył Bent. — Na tym polega jego magia.

— Naprawdę? Przecież to miedziany krążek. Niby czym miałby się stać?

— W ciągu roku praktycznie wszystkim. Staje się jabłkiem, częścią wozu, parą sznurówek, wiązką siana, godzinnym korzystaniem z miejsca w teatrze. Może nawet stać się znaczkiem i wysłać list, panie Lipwig. Może być wydany trzysta razy, a jednak… i to jest najlepsze… wciąż jest jednym pensem, gotowym i chętnym, by zostać wydany raz jeszcze. Nie jest jabłkiem, które zgnije. Jego wartość jest ustalona i trwała. Nie ulega zużyciu. — Oczy pana Benta błysnęły groźnie, a jedno zadrgało. — A to wszystko dlatego, że ostatecznie wart jest maleńką cząstkę wiecznego złota.

— Ale to tylko bryłka metalu. Gdybyśmy używali jabłek zamiast monet, można by przynajmniej je zjeść — zauważył Moist.

— Tak, ale może je pan zjeść tylko raz. Pens, można powiedzieć, to wieczne jabłko.

— Którego nie można zjeść. A przecież można zasadzić jabłoń.

— Może pan wykorzystać pieniądze, żeby robić więcej pieniędzy.

— Owszem, ale jak pan zrobi więcej złota? Alchemicy nie potrafią, krasnoludy pilnują tego, co mają, Agatejczycy nie chcą nam oddać swojego. Czemu nie oprzemy pieniądza na srebrze? Tak to załatwili w BhangBhangduc.

— Nie dziwię się, przecież to cudzoziemcy — stwierdził Bent. — Ale srebro czernieje. Złoto to jedyny metal, który nie matowieje.

I znowu ten charakterystyczny tik… Najwyraźniej złoto pochłaniało Benta całkowicie.

— Widział pan dosyć, panie Lipwig?

— Trochę za dużo dla komfortu, obawiam się…

— W takim razie chodźmy na spotkanie z prezesem.

* * *

Bent szedł nierównym krokiem, prowadząc Moista po schodach, a potem korytarzem. Zatrzymali się przed podwójnymi drzwiami z ciemnego drewna. Bent zastukał — nie raz, ale całą sekwencją puknięć, która sugerowała kod. A potem, bardzo ostrożnie, pchnął drzwi.

Gabinet prezesa był duży, umeblowany z prostotą, ale bardzo kosztownymi elementami. Brąz i mosiądz rzucały się w oczy. Prawdopodobnie ostatnie ocalałe drzewo jakiegoś rzadkiego, egzotycznego gatunku zostało ścięte jako surowiec na biurko będące obiektem pożądania i dostatecznie wielkie, by chować w nim ludzi. Lśniło głęboką, bardzo głęboką zielenią, mówiącą o uczciwości i władzy. Moist założył, całkiem naturalnie, że kłamie.

W mosiężnej tacy na dokumenty siedział mały piesek.

— Pan Lipwig, pani prezes… — powiedział Bent.

Dopiero wtedy Moist sobie uświadomił, że biurko ma także ludzkiego użytkownika. Ponad blatem spoglądała na niego głowa bardzo drobnej, bardzo pomarszczonej, siwej kobiety. Po obu jej stronach na biurku leżały — lśniąc stalą w tym świecie barwy złota — dwie naładowane kusze umocowane na niewielkich przegubach. Drobne dłonie właścicielki cofały się właśnie z łożysk.

— A tak. Jak miło — pisnęła. — Jestem panią Lavish. Niech pan siada, panie Lipwig.

Posłuchał, zajmując miejsce poza obecnym polem rażenia kusz. Pies skoczył z biurka na jego kolana z radosnym, miażdżącym krocze entuzjazmem.

Był to najmniejszy i najbrzydszy pies, jakiego Moist w życiu widział. Przypominał złote rybki z wielkimi, wytrzeszczonymi oczami, które wyglądają, jakby miały eksplodować. Natomiast nos, w przeciwieństwie do oczu, wydawał się wgnieciony. Pies sapał, a nogi miał takie krzywe, że musiał czasem się potykać o własne łapy.

— To Pan Maruda — przedstawiła zwierzaka staruszka. — Normalnie nie okazuje ludziom takiej sympatii, panie Lipwig. Jestem pod wrażeniem.

— Cześć, Panie Marudo — rzucił Moist.

Pies szczeknął piskliwie, po czym pokrył twarz Moista najlepszą psią śliną.

— Lubi pana, panie Lipwig — stwierdziła z aprobatą pani Lavish. — Potrafi pan odgadnąć rasę?

Moist dorastał z psami i nieźle znał się na rasach, ale przy Panu Marudzie nie miał żadnego punktu zaczepienia. Spróbował więc uczciwości.

— Wszystkie? — zasugerował.

Pani Lavish roześmiała się, a ten śmiech brzmiał o sześćdziesiąt lat młodziej niż ona.

— Całkiem słusznie. Jego matka to spoonhound, za dawnych czasów bardzo popularna rasa w pałacach arystokracji. Ale pewnej nocy uciekła, słychać było mnóstwo szczekania i obawiam się, że Pan Maruda jest synem bardzo wielu ojców. Biedaczysko.

Pan Maruda skierował na Moista parę smutnych oczu, a jego mina zaczęła zdradzać pewne napięcie.

— Bent, Pan Maruda jest dość niespokojny — stwierdziła pani Lavish. — Proszę, weź go na mały spacer do ogrodu, dobrze? Naprawdę się obawiam, że młodzi urzędnicy nie dają mu dość czasu.

Burzowa chmura przesunęła się szybko przez twarz głównego kasjera, który jednak posłusznie zdjął z haczyka czerwoną smycz.

Piesek zaczął warczeć.

Bent wziął także parę grubych, skórzanych rękawic i wciągnął je wprawnie. Warczenie zabrzmiało głośniej, a on schylił się ostrożnie, podniósł psa i przytrzymał pod pachą. Bez słowa wyszedł z gabinetu.

— Więc to pan jest tym słynnym naczelnym poczmistrzem! — rzekła pani Lavish. — Człowiek w złotym kostiumie, osobiście! Ale nie dzisiaj rano, jak widzę. Podejdź tu, drogi chłopcze. Chcę ci się przyjrzeć w świetle.

Moist zbliżył się, a staruszka wstała niezgrabnie, pomagając sobie dwoma laskami o uchwytach z kości słoniowej. Potem upuściła jedną i chwyciła Moista pod brodę. Przez chwilę przypatrywała mu się w skupieniu, obracając głowę w obie strony.

— Hmm… — mruknęła, cofając się o krok. — Tak jak myślałam…

Drugą laską trzepnęła go z tyłu po nogach i ścięła jak źdźbło. A kiedy leżał oszołomiony na grubym dywanie, pani Lavish mówiła dalej, tryumfalnym tonem:

— Jesteś złodziejem, oszustem, szulerem i ogólnie hochsztaplerem! Przyznaj się!

— Nie jestem! — zaprotestował Moist słabym głosem.

— I jeszcze kłamcą — stwierdziła radośnie pani Lavish. — I zapewne dodatkowo się podszywasz! Och, nie marnuj na mnie tego niewinnego spojrzenia! Twierdzę, że jesteś nicponiem, mój panie! Nie powierzyłabym ci nawet wiadra wody, choćby mi się majtki paliły!

A potem szturchnęła Moista w pierś. Mocno.

— No co, masz zamiar tak leżeć cały dzień? — burknęła. — Wstawaj, człowieku! Przecież nie powiedziałam, że cię nie lubię!

Moist podniósł się ostrożnie. W głowie mu się kręciło.

— Podaj mi rękę, Lipwig — rzekła pani Lavish. — Naczelny poczmistrz, tak? Jesteś prawdziwym dziełem sztuki! Dawaj!

— Co takiego? Aha…

Moist ujął dłoń kobiety. Czuł się, jakby chwycił zimny pergamin.

Pani Lavish parsknęła śmiechem.

— No tak. Całkiem jak ten szczery i mocny uścisk mojego zmarłego męża. Żaden uczciwy człowiek nie ma takiego szczerego uścisku. Na wszystkich bogów, dlaczego tak długo trwało, zanim odkryłeś świat finansjery?

Moist rozejrzał się niepewnie. Byli tu sami, bolały go łydki, a pewnych osób zwyczajnie nie da się oszukać. Mamy tutaj, pomyślał, Dziarską Staruszkę Model I: indycza szyja, krępujące poczucie humoru, radosna przyjemność bawienia się łagodnym okrucieństwem, bezpośredni sposób mówienia, który flirtuje z niegrzecznością, a co ważniejsze, flirtuje też z flirtem. Lubi uważać, że nie jest żadną „damą”. Chętna do wszystkiego, co nie grozi upadkiem, i ma ten błysk w oku mówiący: „Mogę robić, co chcę, bo jestem stara! I mam słabość do łobuzów”. Takie staruszki bardzo trudno oszukać, ale też nie ma potrzeby.

Uspokoił się. Czasami zrzucenie maski daje prawdziwą ulgę.

— W każdym razie pod nikogo się nie podszywam — zapewnił. — Moist von Lipwig to moje prawdziwe nazwisko.

— Tak, domyślam się, że nie miałeś żadnego wyboru. — Pani Lavish wróciła na fotel. — Jednak wydaje się, że przez cały czas wszystkich oszukujesz. Siadaj, Lipwig. Przecież nie gryzę. — Ostatniemu zdaniu towarzyszyło spojrzenie mówiące: „Ale dajcie mi pół butelki dżinu i pięć minut, żebym znalazła swoje zęby, to zobaczymy”. Wskazała mu krzesło obok siebie.

— Co takiego? Myślałem, że mnie pani wyrzuci! — powiedział Moist, udając zdumienie.

— Naprawdę? A dlaczego?

— Bo jestem tym wszystkim, o czym pani mówiła.

— Nie powiedziałam, że jesteś złym człowiekiem — zauważyła pani Lavish. — W dodatku Pan Maruda cię lubi, a on doskonale potrafi oceniać ludzi. Poza tym dokonałeś cudów z naszą pocztą, jak mówi Havelock. — Pani Lavish sięgnęła za siebie i postawiła na biurku dużą butelkę dżinu. — Napijesz się, Lipwig?

— Nie o tej porze.

Pani Lavish pociągnęła nosem.

— Nie mam zbyt wiele czasu, ale na szczęście mam bardzo dużo dżinu. — Nalała do szklanki porcję tylko marginalnie subśmiertelną. — Masz swoją młodą damę? — spytała, podnosząc szklankę.

— Tak.

— Czy wie, jaki jesteś?

— Tak. Stale jej to powtarzam.

— Nie wierzy, co? Ach, tak to już bywa z zakochanymi dziewczętami.

— Właściwie nie sądzę, żeby ją to martwiło. Nie jest typową dziewczyną.

— Ach… I widzi twoją wewnętrzną jaźń? Czy raczej starannie uformowaną wewnętrzną jaźń, którą trzymasz pod ręką, żeby ludzie ją odkrywali? Tacy jak ty… — Przerwała, by po chwili podjąć: — …jak my zawsze trzymają przynajmniej jedną wewnętrzną jaźń dla wścibskich gości, prawda?

Moist zrezygnował z riposty. Rozmawiając z panią Lavish, czuł się jak przed magicznym zwierciadłem, które obdziera człowieka do kości.

— Większość ludzi, których zna, to golemy — powiedział tylko.

— Tak? Wielcy ludzie z gliny, całkowicie godni zaufania, którzy nie mają nic do zadeklarowania w departamencie spodni? A co widzi w tobie? — Szturchnęła go palcem, cienkim jak serowe paluszki.

Moist rozdziawił usta.

— Kontrast, mam nadzieję. — Pani Lavish poklepała go po ramieniu. — A teraz Havelock przysłał cię tutaj, żebyś mi tłumaczył, jak mam prowadzić swój bank. Możesz mi mówić Topsy.

— No, ja…

Tłumaczyć, jak ma prowadzić swój bank? Nie tak to zostało powiedziane.

— Wiesz, Honey mi wcale nie przeszkadzała. — Topsy lekko zniżyła głos. — Całkiem miła dziewczyna, chociaż tępa jak wiadro smalcu. Zresztą nie była pierwsza, nie była nawet w czołówce. Ja sama byłam kiedyś konkubiną Joshuy.

— Naprawdę? — Wiedział, że usłyszy całą historię, niezależnie od tego, czy ma na to ochotę.

— O tak — zapewniła pani Lavish. — Ludzie wtedy więcej rozumieli. To było powszechnie akceptowane. Zwykle raz w miesiącu spotykałam się przy herbatce z jego żoną, żeby ustalić kalendarz Joshuy. Zawsze powtarzała, że się cieszy, kiedy Joshua przestaje się jej kręcić pod nogami. Tak, w tamtych czasach oczekiwano, że konkubina będzie kobietą odpowiedniej klasy. — Westchnęła. — Dzisiaj, naturalnie, wystarcza umiejętność kręcenia się głową w dół na drągu.

— Wszędzie obniżają się standardy — przyznał Moist.

Była to stosunkowo bezpieczna uwaga. Zawsze się obniżały.

— Banki są dość podobne — oświadczyła Topsy, jakby głośno myślała.

— Słucham?

— Chodzi mi o to, że fizyczny, widoczny rezultat może być taki sam, ale styl też powinien mieć znaczenie, nie sądzisz? Powinna się liczyć klasa. Pomysłowość. Ważne jest doświadczenie, nie tylko funkcjonowanie. Havelock uważa, że to rozumiesz. — Rzuciła Moistowi pytające spojrzenie. — W końcu zrobiłeś z urzędu pocztowego przedsięwzięcie niemal heroiczne, prawda? Ludzie nastawiają zegarki według przyjazdu ekspresowego z Genoi. Kiedyś nastawiali kalendarze.

— Sekary wciąż przynoszą stratę — zauważył Moist.

— Cudownie małą, gdy jednocześnie wzbogacają wspólnotę ludzką na wiele sposobów, a jestem pewna, że poborcy podatków Havelocka zabierają swoją część. Masz dar wzbudzania w ludziach entuzjazmu, Lipwig.

— Ja… No, chyba tak — wymamrotał. — Wiem, że jeśli ktoś chce sprzedawać kiełbaski, musi wiedzieć, jak się sprzedaje skwierczenie.

— I bardzo dobrze — pochwaliła go Topsy. — Bardzo dobrze. Ale choćbyś był nie wiem jak dobry w handlu skwierczeniem, wcześniej czy później musisz pokazać kiełbaskę, co? — Mrugnęła do niego w sposób, który młodszą kobietę zaprowadziłby do aresztu. — A tak nawiasem mówiąc, słyszałam, jak to bogowie doprowadzili cię do ukrytego skarbu, który pomógł odbudować gmach Poczty Głównej. Co się naprawdę zdarzyło? Topsy możesz powiedzieć.

Pewnie naprawdę mógł, uznał. Zauważył, że chociaż włosy miała przerzedzone i prawie białe, zachowały jednak blady ślad pomarańczu sugerującego o wiele głębsze czerwienie w przeszłości.

— To były moje łupy z wielu lat oszustw — wyznał.

Pani Lavish klasnęła w dłonie.

— Cudownie! Naprawdę kiełbaska! To taka… satysfakcja. Havelock zawsze znał się na ludziach. Ma ambitne plany wobec miasta, jak wiesz.

— Przedsięwzięcie… Tak, wiem.

— Podziemne ulice, nowe nabrzeża i wiele innych inwestycji. Do tego rząd potrzebuje pieniędzy, a pieniądze potrzebują banków. Niestety, ludzie w większości stracili wiarę w banki.

— Dlaczego?

— Na ogół dlatego, że straciliśmy ich pieniądze. Zwykle nieumyślnie. Ostatnie lata były dla nas ciężkie: krach ‘88, krach ‘93, krach ‘98… Chociaż ten ostatni to raczej stuknięcie. Mój zmarły mąż był człowiekiem, który nierozsądnie udzielał pożyczek, więc teraz musimy dźwigać złe długi i inne skutki jego wątpliwych decyzji. Dzisiaj jesteśmy instytucją, w której trzymają pieniądze staruszki, ponieważ zawsze to robiły, mili młodzi urzędnicy wciąż są bardzo grzeczni, a przy wejściu ciągle stoi mosiężna miska, żeby ich pieski miały się z czego napić. Czy możesz coś na to zaradzić? Rezerwy staruszek są już na wyczerpaniu, z czego doskonale zdaję sobie sprawę.

— No cóż, hm… Mam kilka pomysłów — przyznał Moist. — Ale to wciąż dla mnie pewien szok. Nie całkiem rozumiem, jak działają banki.

— Nigdy nie złożyłeś pieniędzy w banku?

— Nie. Złożyłem… Nie.

— A myślisz, że jak działają?

— No, bierzecie pieniądze ludzi bogatych i pożyczacie je odpowiednim osobom na procent, a potem oddajecie tamtym jak najmniejszą część tego procentu.

— A kim jest taka odpowiednia osoba?

— Ktoś, kto może udowodnić, że nie potrzebuje tych pieniędzy?

— Och, ty cyniku… Ale masz ogólne pojęcie.

— Czyli żadnych biednych, tak?

— Nie w bankach, mój chłopcze. Nikogo z dochodem poniżej stu pięćdziesięciu dolarów rocznie. Dla takich wymyślono skarpety i materace. Mój zmarły mąż zawsze powtarzał, że jedyną metodą zarabiania pieniędzy na biedakach jest utrzymywanie ich w biedzie. W interesach nie był człowiekiem zbyt miłym. Masz jeszcze jakieś pytania?

— Jak została pani prezesem banku?

— Prezesem i dyrektorem — poprawiła z dumą Topsy. — Joshua lubił mieć wszystko pod kontrolą. O tak, bardzo lubił… — dodała jakby do siebie. — A jestem jednym i drugim dzięki pewnej pradawnej magii, zwanej odziedziczeniem pięćdziesięciu procent akcji.

— Myślałem, że ta magia to raczej pięćdziesiąt jeden procent akcji — rzekł Moist. — Czy inni akcjonariusze nie mogą wymusić…

Po drugiej stronie pokoju otworzyły się drzwi i wkroczyła wysoka kobieta w bieli, niosąca tacę o zawartości przykrytej ściereczką.

— Pora na lekarstwo, pani Lavish — oznajmiła.

— Ono wcale mi nie pomaga, siostro! — burknęła staruszka.

— Przecież wie pani, że doktor powiedział: koniec z alkoholem. — Pielęgniarka spojrzała oskarżycielsko na Moista. — Nie wolno jej pić alkoholu — powtórzyła, wyraźnie zakładając, że poczmistrz ma przy sobie kilka butelek.

— A ja mówię: koniec z doktorem — odparła pani Lavish i mrugnęła konspiracyjnie do Moista. — Moi tak zwani pasierbowie za to płacą, wyobrażasz sobie? Próbują mnie otruć. I tłumaczą wszystkim, że zwariowałam…

Zabrzmiało pukanie do drzwi — nie tyle prośba o zgodę na wejście, ile raczej deklaracja zamiaru. Pani Lavish poruszyła się z zadziwiającą szybkością i zanim drzwi się otworzyły, dwie kusze obracały się już na przegubach.

Wszedł pan Bent z wciąż warczącym Panem Marudą pod pachą.

— Mówiłam przecież: pięć razy, panie Bent! — wrzasnęła pani Lavish. — O mało nie zastrzeliłam Pana Marudy! Nie umie pan liczyć?

— Proszę o wybaczenie — odparł Bent, ostrożnie kładąc Pana Marudę na stosie dokumentów. — I umiem liczyć.

— No to kto jest malusim majudką? — zaszczebiotała pani Lavish, a piesek wybuchnął obłąkanym entuzjazmem na widok kogoś, z kim rozstał się najwyżej dziesięć minut temu. — Byłeś ziećnym piesiećkiem? Był grzecznym pieseczkiem, panie Bent?

— Tak, proszę pani. Nadzwyczajnie. — Jad wężowych lodów nie mógłby być bardziej morderczo lodowaty. — Czy mogę teraz wrócić do swoich obowiązków?

— Pan Bent uważa, że nie wiem, jak się prowadzi bank, prawda, Panie Marudo? — gruchała do psa pani Lavish. — Jest niemądrym panem Bentem, prawda? Tak, panie Bent, może pan iść.

Moist przypomniał sobie stare przysłowie z BhangBhangduc: „Kiedy starsze panie zaczynają prawić złośliwości swojemu psu, ten pies jest już obiadem”. Wydawało się zaskakująco adekwatne w tych czasach, a te czasy były czasami, kiedy lepiej nie kręcić się w pobliżu.

— No cóż, miło było panią poznać, pani Lavish — rzekł, wstając. — Przemyślę sobie wszystko.

— Czy on już widział Huberta? — spytała pani Lavish, na pozór zwracając się do psa. — Musi poznać Huberta, zanim sobie pójdzie. Wydaje się trochę zagubiony w kwestii finansów… Proszę go zaprowadzić do Huberta, panie Bent. Hubert świetnie tłumaczy.

— Jak pani sobie życzy — odparł Bent, patrząc wściekle na Pana Marudę. — Jestem pewien, że kiedy wysłucha Huberta tłumaczącego przepływ pieniędzy, nie będzie już trochę zagubiony. Proszę za mną, panie Lipwig.

Bent milczał, kiedy schodzili na dół. Swoje duże stopy podnosił starannie, jak ktoś idący po podłodze zasypanej pinezkami.

— Pani Lavish to bojowa staruszka, co? — spróbował zagaić Moist.

— O ile mi wiadomo, nazywa się to charakterem — odparł z powagą Bent.

— Bywa czasami męcząca?

— Powstrzymam się od komentarza, drogi panie. Pani Lavish jest właścicielką pięćdziesięciu jeden procent akcji mojego banku.

Jego banku… Moist zanotował to w pamięci.

— To dziwne — stwierdził. — Przed chwilą mi mówiła, że ma tylko pięćdziesiąt procent.

— I psa. Pies jest właścicielem jednej akcji, zapisanej mu przez zmarłego sir Joshuę, a pani Lavish jest właścicielką psa. Zmarły sir Joshua miał, jak to się mówi, przewrotne poczucie humoru.

Czyli pies posiada kawałek banku, myślał Moist. Ależ weseli ludzie z tych Lavishów, nie ma co…

— Rozumiem, że nie uznaje pan tego za zabawne, panie Bent?

— Z satysfakcją mogę stwierdzić, że niczego nie uznaję za zabawne — odparł Bent, kiedy stanęli u stóp schodów. — W ogóle nie mam poczucia humoru. Żadnego. Zostało to wykazane metodami frenologii. Mam zespół Nichtlachena-Kenwortza, który z jakichś niezrozumiałych powodów uznawany jest za przykre schorzenie. Ja uważam go za dar. Muszę z przyjemnością zaznaczyć, że widok grubego mężczyzny ślizgającego się na skórce od banana oznacza dla mnie jedynie przykry wypadek, który sugeruje potrzebę większej dbałości o usuwanie domowych odpadków.

— A próbował pan… — zaczął Moist, ale Bent uniósł dłoń.

— Proszę! Powtarzam: nie uważam tego za brzemię. I muszę dodać, że irytuje mnie, kiedy inni tak sądzą. Niech się pan nie czuje zobowiązany do prób rozśmieszenia mnie. Gdybym nie miał nóg, czy próbowałby pan skłonić mnie do biegu? Jestem całkiem szczęśliwy, bardzo dziękuję!

Przystanął przed kolejnymi podwójnymi drzwiami, uspokoił się trochę i złapał uchwyty.

— A teraz może powinienem skorzystać z okazji, by pokazać panu, gdzie… mogę chyba powiedzieć: gdzie dokonuje się poważna praca, panie Lipwig. Kiedyś nazywano to kantorem, ale ja wolę o tym myśleć jak o… — Szarpnął drzwi, które rozchyliły się majestatycznie. — …Moim świecie.

Sala robiła wrażenie. A pierwszym wrażeniem, jakie zrobiła na Moiście, było: To jest piekło w dniu, kiedy nie mogli znaleźć zapałek.

Patrzył na rzędy zgarbionych pleców, na piszących gorączkowo ludzi. Nikt nie uniósł głowy.

— Pod tym dachem nie ma miejsca na liczydła, liczmany czy inne nieludzkie aparaty, panie Lipwig — oświadczył Bent, prowadząc go centralnym przejściem. — Ludzki umysł zdolny jest do nieomylności w świecie liczb. To my je wynaleźliśmy, więc jak mogłoby być inaczej? Jesteśmy tutaj rygorystyczni, bardzo rygorystyczni…

Jednym szybkim ruchem Bent porwał arkusz papieru z tacy dokumentów wychodzących na najbliższym biurku, przejrzał szybko i upuścił na miejsce z cichym pomrukiem, który oznaczał albo aprobatę, że urzędnik wszystko zapisał poprawnie, albo rozczarowanie, że nie znalazł żadnego błędu.

Na kartce aż gęsto było od obliczeń i z pewnością żaden śmiertelnik nie mógłby ocenić ich jednym rzutem oka. Ale Moist nie postawiłby nawet pensa na to, że Bent nie sprawdził każdej linii.

— Tutaj, w tej sali, znajdujemy się w sercu banku — oznajmił z dumą główny kasjer.

— W sercu — powtórzył niepewnie Moist.

— Tutaj wyliczamy oprocentowanie, opłaty, kredyty, koszty i… właściwie wszystko. I nie robimy błędów.

— Jak to? Nigdy?

— Praktycznie nigdy. Pewnie, niektóre osobniki czasami się mylą — przyznał z niesmakiem Bent. — Na szczęście osobiście sprawdzam każde działanie. Żaden błąd nie przebije się przeze mnie, może mi pan wierzyć. Błąd, drogi panie, jest gorszy od grzechu, a to dlatego, że grzech bywa często kwestią opinii, punktu widzenia czy nawet właściwej chwili, natomiast błąd to fakt, który krzyczy o poprawienie. Widzę, że starannie się pan szyderczo nie uśmiecha, panie Lipwig.

— Nie? To znaczy nie, oczywiście, że nie — zapewnił Moist.

Niech to… Zapomniał o pradawnej mądrości: Uważaj, kiedy bacznie obserwujesz, czy i ty nie jesteś bacznie obserwowany.

— Ale mimo wszystko jest pan przerażony — stwierdził Bent. — Używa pan słów i słyszałem, że robi pan to dobrze, lecz słowa są miękkie i sprawny język może je uformować w rozmaite znaczenia. Liczby są twarde. Och, można nimi oszukiwać, ale nie da się zmienić ich natury. Trzy to trzy. Nie przekona się trójki, by była czwórką, nawet jeśli ją pan ucałuje. — Gdzieś w hali zabrzmiał bardzo cichutki chichot, ale pan Bent wyraźnie nie usłyszał. — I niechętnie wybaczają. Pracujemy tutaj bardzo ciężko nad rzeczami, które trzeba wykonać. — Wyciągnął rękę. — A tutaj siedzę ja. W samym centrum.

Dotarli do dużego podestu na środku sali. W tej samej chwili chuda kobieta w białej bluzce i długiej czarnej spódnicy wyminęła ich z szacunkiem i starannie ułożyła plik kartek na tacy, gdzie piętrzył się już stos dokumentów. Zerknęła na Benta, który rzucił tylko:

— Dziękuję, panno Drapes.

Był zbyt zajęty demonstrowaniem cudów tego podestu, na którym ustawiono półkoliste biurko o skomplikowanej konstrukcji, by zauważyć wyraz, jaki przemknął po jej bladej twarzy. Ale Moist go dostrzegł i odczytał tysiąc słów, prawdopodobnie zapisanych w jej pamiętniku i nigdy nikomu niepokazywanych.

— Widzi pan? — zapytał niecierpliwie główny kasjer.

— Hmm? — mruknął Moist, spoglądając za odchodzącą kobietą.

— Proszę spojrzeć tutaj — rzekł Bent. Usiadł i zaczął pokazywać z czymś zbliżonym niemal do entuzjazmu. — Za pomocą tych pedałów mogę odwrócić biurko w dowolnym kierunku! To panoptikum mojego małego świata. Nic nie umknie moim oczom! — Zaczął pedałować gwałtownie, a cały podest przesunął się na obrotowej podstawie. — Może się kręcić z dwoma różnymi prędkościami, jak pan widzi, dzięki temu pomysłowemu…

— Rzeczywiście, prawie nic się przed panem nie ukryje — przyznał Moist, kiedy panna Drapes usiadła. — Ale chyba utrudniam panu pracę. Przepraszam.

Bent spojrzał na papiery i wzruszył ramionami.

— Ten stos? Nie zajmie mi wiele czasu. — Zaciągnął dźwignię hamulca i wstał. — Poza tym moim zdaniem to ważne, żeby w tym momencie zobaczył pan, o co tu naprawdę chodzi, ponieważ teraz muszę pana zaprowadzić do Huberta.

Odchrząknął lekko.

— Hubert nie jest tym, o co tu naprawdę chodzi? — odgadł Moist, kiedy razem wracali do głównego holu.

— Jestem pewien, że ma dobre chęci — odparł Bent, a słowa zawisły w powietrzu jak pętla.

* * *

W holu panowała dostojna cisza. Przy ladzie stało kilka osób, piesek jakiejś staruszki pił z mosiężnej misy przy drzwiach wejściowych, a wszelkie słowa były wypowiadane odpowiednio ściszonymi głosami. Moist cenił pieniądze, należały do jego ulubionych rzeczy, ale przecież niekoniecznie trzeba o nich mówić cicho, jakby w obawie, że się obudzą.

Jeśli w tym miejscu pieniądze miały głos, to szeptały.

Główny kasjer otworzył nieduże i niezbyt okazałe drzwiczki za schodami, na wpół ukryte za kilkoma palmami w doniczkach.

— Niech pan uważa, podłoga zawsze jest tutaj mokra — uprzedził, prowadząc szerokimi schodami w dół do najwspanialszej piwnicy, jaką Moist w życiu widział. Piękne kamienne łuki podtrzymywały cudownie zdobione kafelkami sklepienie, ciągnące się w dal w półmroku. Wszędzie paliły się świece, a w średniej odległości coś iskrzyło się i bladoniebieskim lśnieniem wypełniało przestrzeń między kolumnami.

— To była krypta w świątyni — wyjaśnił Bent, prowadząc Moista w głąb.

— Chce pan powiedzieć, że budynek nie tylko wygląda jak świątynia?

— Został wzniesiony jako świątynia, ale nigdy nie pełnił tej funkcji.

— Naprawdę? — zdziwił się Moist. — Którego boga?

— Żadnego, jak się okazało. Jeden z królów Ankh nakazał budowę około dziewięciuset lat temu. Wydaje mi się, że była to kwestia budownictwa spekulatywnego. Inaczej mówiąc, nie miał na myśli żadnego konkretnego boga.

— Liczył na to, że jakiś się pojawi?

— Właśnie tak, sir.

— Jak sikorki? — Moist rozejrzał się dookoła. — To miejsce było czymś w rodzaju niebiańskiego karmnika?

Bent westchnął.

— Barwnie się pan wyraża, panie Lipwig, ale sądzę, że jest w tym odrobina prawdy. W każdym razie nic z tego nie wyszło. Potem budynek wykorzystywano jako magazyn na wypadek oblężenia, jako halę targową i tak dalej, aż wreszcie Jocatello La Vice przejął go, kiedy miasto nie spłaciło pożyczki. To wszystko należy do oficjalnej historii. Czy cudzołożenie nie jest tu wspaniałe?

Po długiej chwili milczenia Moist zaryzykował pytanie:

— A jest?

— Nie zgadza się pan? Wspanialsze niż gdziekolwiek w mieście, jak słyszałem.

— Naprawdę? — Moist rozejrzał się nerwowo. — Czy trzeba tu przychodzić w jakichś wyznaczonych godzinach?

— Zwykle w godzinach pracy banku, ale grupy wpuszczamy po wcześniejszym umówieniu.

— Wie pan… Odnoszę wrażenie, że ta rozmowa jakoś mi ucieka…

Bent skinął ręką w stronę stropu.

— Chodzi mi o to wspaniałe sklepienie — wyjaśnił. — Słowo pochodzi od dawnego określenia „cudze łoże”, czyli przeciwieństwo podłoża.

— Ach… Tak? No rzeczywiście! — ucieszył się Moist. — Wie pan, nie zdziwiłbym się, gdyby nie była to wiedza powszechna.

I wtedy Moist zobaczył jarzącego się nad podłożem Chlupera.

Rozdział trzeci

Chluper — Prawdziwy Hubert — Jeden bardzo wielki materac — Pewne uwagi o turystyce — Gladys robi kanapkę — Biuro Nieczytelnych Adresów — Potomność pani Lavish — Groźny list — Planowanie ucieczki — Jeszcze groźniejszy list, z pewnością groźniejszy od pierwszego — Pan Lipwig wskakuje do niewłaściwego powozu

Moist widywał dmuchane i gięte szkło, i zachwycał się maestrią ludzi, którzy je wytwarzają — tak zachwycać się może tylko człowiek, którego jedynym talentem jest naginanie słów. Niektórzy z tych geniuszy prawdopodobnie pracowali tutaj. Ale pracowali również ich odpowiednicy z hipotetycznej Drugiej Strony — dmuchacze szkła, którzy oddali dusze jakiemuś stopionemu bogu, w zamian za umiejętność formowania szkła w spirale, przecinające się butelki i kształty wydające się całkiem bliskie, a równocześnie w pewnej odległości. Woda bulgotała, pluskała i… tak, chlupała w szklanych rurach. Pachniało solą.

Bent szturchnął Moista i wskazał mu nieprawdopodobny drewniany wieszak, po czym bez słowa wręczył mu długi, ceratowy żółty płaszcz i sztormowy kapelusz. Sam włożył już na siebie podobny kostium i w magiczny sposób wydobył skądś parasol.

— To Bilans Płatniczy — poinformował, gdy Moist wciągał płaszcz. — Nigdy nie wychodzi, jak trzeba.

Gdzieś rozległ się trzask i spadła na nich chmura kropelek wody.

— Widzi pan? — dodał Bent.

— A co to robi? — zapytał Moist.

Bent przewrócił oczami.

— Demony wiedzą. Bogowie podejrzewają. — Podniósł głos. — Hubercie! Mamy gościa!

Dalekie pluski zabrzmiały mocniej i na granicy szklanego gąszczu pojawiła się jakaś postać.

Słusznie czy nie, Hubert jest jednym z tych imion, którym nadaje się kształt. Oczywiście, mogą istnieć wysocy i szczupli Hubertowie, Moist pierwszy gotów był to przyznać, ale ten Hubert miał kształt właściwego Huberta, inaczej mówiąc, był niski i pulchny. Miał też rude włosy, według doświadczeń Moista nietypowe dla Huberta modelu standardowego. Rosły z głowy gęsto i prosto, jak szczecina na szczotce, a na wysokości mniej więcej pięciu cali wyglądały jak przycięte sekatorem i wyrównane na gładko. Można by na nich postawić talerz.

— Gościa? — powtórzył Hubert nerwowo. Miał na sobie długi biały fartuch z pełną ołówków kieszenią na piersi. — Cudownie! Niewielu tutaj zagląda!

— Naprawdę? — zdziwił się Moist.

— Hubercie, to jest pan Lipwig — przedstawił go Bent. — Jest tutaj, żeby… dowiedzieć się czegoś o nas.

— Jestem Moist — powiedział Moist, zrobił krok naprzód i wyciągnął rękę.

Hubert popatrzył na nią i uścisnął ostrożnie.

— Och… Przykro mi, że pana ochlapało, ale nie trafił pan na nas w najlepszej formie, panie Lipwick — powiedział.

— Doprawdy? — spytał Moist, wciąż uśmiechnięty.

Jak te włosy mogą się trzymać tak prosto? — zastanawiał się. Używa kleju czy jak?

— Pan Lipwig jest naczelnym poczmistrzem, Hubercie — poinformował Bent.

— Tak? Och, ostatnio nie wychodzę zbyt często z piwnicy.

— Doprawdy? — Uśmiech Moista nieco stężał.

— Nie, bo widzi pan, jesteśmy już tak bliscy perfekcji… — zapewnił Hubert. — Naprawdę uważam, że niewiele nam brakuje…

— Pan Hubert wierzy, że to… ten aparat jest czymś w rodzaju kryształowej kuli do pokazywania przyszłości — wyjaśnił Bent i przewrócił oczami.

— Możliwych przyszłości. Czy pan Lipstick chciałby obejrzeć go w działaniu? — Głos Huberta wibrował entuzjazmem i gorliwością.

Tylko człowiek o sercu z kamienia powiedziałby „nie”. Dlatego Moist wykonał wspaniałą próbę zademonstrowania, że oto spełnia się jego marzenie.

— Bardzo bym chciał — zapewnił. — Ale co on właściwie robi?

Zbyt późno zauważył objawy. Hubert złapał się za klapy marynarki, jakby przemawiał do publiczności, i aż urósł od pragnienia, by wytłumaczyć, a przynajmniej długo o tym mówić, co uważał za to samo.

— Chluper, jak go pieszczotliwie określamy, jest tym, co ja nazywam otworzyć cudzysłów maszyną analogową zamknąć cudzysłów. Rozwiązuje problemy nie metodą rozważania ich w trybie numerycznym, ale bezpośrednio je duplikując w formie, którą możemy manipulować. W tym przypadku przepływ pieniędzy i jego skutki w naszym społeczeństwie stają się wodą płynącą przez szklaną matrycę, czyli Chlupera. Geometryczny kształt pewnych naczyń, działanie zaworów oraz, jak nieskromnie oceniam, pomysłowo przechylające się wiadra i rotory tempa przepływu pozwalają Chluperowi na symulowanie całkiem złożonych transakcji. Możemy też zmieniać warunki początkowe, aby poznać działające w systemie reguły. Na przykład ustawiając kilka zaworów, możemy sprawdzić, co się stanie, jeśli w mieście o połowę zmniejszymy dostępną siłę roboczą. Nie musimy wychodzić na ulicę i mordować ludzi.

— To wielki postęp! Brawo! — zawołał rozpaczliwie Moist i zaczął klaskać.

Nikt się nie przyłączył. Wcisnął ręce do kieszeni.

— Ehm… A może wolałby pan, no… mniej dramatyczny przykład? — zaproponował Hubert.

Moist kiwnął głową.

— Tak. Proszę mi pokazać… pokazać, co się stanie, jeśli ludzie zaczną mieć dosyć banków.

— A tak, znajoma kwestia. Igorze, nastaw program numer pięć! — krzyknął Hubert do jakiejś postaci w szklanym gąszczu.

Po chwili rozległ się zgrzyt przekręcanych śrub i bulgot napełnianych rezerwuarów.

— Igor? — zdziwił się Moist. — Macie tu Igora?

— O tak — potwierdził Hubert. — Dzięki temu dysponujemy takim wspaniałym oświetleniem. Igory znają tajemnicę przechowywania błyskawic w słojach. Ale niech pana to nie martwi, panie Lipspick. To, że zatrudniam Igora i pracuję w piwnicy, nie znaczy przecież, że jestem szaleńcem, ha, ha, ha!

— Ha, ha — zgodził się Moist.

— Ha, hah, hah! — rzekł Hubert. — Hahahahahaha! Ahahahaphahah!!!!!

Bent trzepnął go w plecy. Hubert zakaszlał.

— Przepraszam za to — wymamrotał. — To powietrze.

— Z pewnością to pańskie urządzenie wygląda… na skomplikowane — zapewnił Moist, szukając normalności.

— Eee… No tak. — Hubert był dość poruszony. — Cały czas je doskonalimy. Na przykład pływaki sprzężone z pomysłowymi nakręcanymi wrotami śluz w innym miejscu w Chluperze mogą pozwolić, by zmiana poziomu w jednej kolbie automatycznie regulowała przepływ w kilku innych punktach systemu…

— A to po co? — zapytał Moist, wskazując pierwszy z brzegu okrągły pojemnik wiszący między rurkami.

— Zawór fazy księżyca — wyjaśnił natychmiast Hubert.

— Księżyc wpływa na to, jak krążą pieniądze?

— Nie wiemy. Może. Pogoda wpływa na pewno.

— Naprawdę?

— Oczywiście. — Hubert się rozpromienił. — I przez cały dzień dodajemy nowe wpływy. Nie będę zadowolony, dopóki moja cudowna maszyna nie zdoła całkowicie odwzorować każdego szczegółu cyklu gospodarczego naszego wspaniałego miasta! — Zadźwięczał dzwonek, a Hubert dodał: — Dziękuję ci, Igorze. Uruchamiaj!

Coś brzęknęło, kolorowe ciecze zaczęły się pienić i pluskać w większych rurach. Hubert podniósł nie tylko głos, ale i długą wskazówkę.

— Otóż jeśli zredukujemy zaufanie ludności do systemu bankowego… proszę spojrzeć na tę rurkę, o tutaj… zobaczymy przepływ gotówki od banków do Kolby 28, w tej chwili oznaczonej jako Stara Skarpeta pod Materacem. Nawet całkiem zamożni ludzie wolą mieć pieniądze pod kontrolą… Widzi pan? Materac robi się większy, czy może należałoby powiedzieć… grubszy?

— To bardzo wiele materaców — przyznał Moist.

— Wolę o nim myśleć jak o pojedynczym materacu wysokim na całą milę.

— Naprawdę? — zdziwił się Moist uprzejmie.

Plusk! Gdzieś otworzyły się zawory i woda pomknęła nową ścieżką.

— Teraz proszę popatrzeć, jak bankowe pożyczki się opróżniają, kiedy pieniądze spływają do Skarpety. — Bul, bul… — Niech pan spojrzy na Rezerwuar 11, o tam. To znaczy, że zwalnia rozwój firm… Jeszcze moment, jeszcze…

Kap!

— A teraz niech pan obserwuje Wiadro 34! Przechyla się, przechyla… już! Skala po lewej stronie Kolby 17 pokazuje upadające firmy, poprzez tempo przybierania wody w Kolbie 9. To przejęcia. Zwolnienie z pracy to Kolba 7… A teraz zawór w Kolbie 28, kiedy ludzie wyciągają skarpety… — Chlups! — Ale co pozostało do kupienia? Tam widać, że Kolba 11 także jest pusta…

Kap!

Wszelki ruch wody ustał, tylko z rzadka coś bulgotnęło.

— W końcu osiągamy pozycję, kiedy nie możemy się ruszyć, ponieważ stoimy sobie na głowach, jak to mówią — oświadczył Hubert. — Znikają miejsca pracy, ludzie bez oszczędności głodują, spadają pensje, farmy zmieniają się w pustkowia, rozszalałe trolle schodzą z gór…

— Już zeszły — wtrącił Moist. — Niektóre trafiły nawet do Straży Miejskiej.

— Jest pan pewien? — spytał niepewnie Hubert.

— Tak. Mają hełmy i całą resztę… Widziałem je.

— W takim razie sądzę, że zechcą w szale wrócić do gór. Ja bym chyba tak zrobił na ich miejscu.

— Wierzy pan, że wszystko to może się naprawdę wydarzyć? — spytał Moist. — Kupa szklanych rurek i kubłów może to przewidzieć?

— Są bardzo starannie skorelowane z wydarzeniami, panie Lipswick — odparł Hubert z urazą. — Korelacje są wszystkim. Wie pan, że ustalonym faktem jest wędrówka spódnic w górę podczas kryzysu?

— To znaczy…? — zaczął Moist, niepewny, jak zakończyć to zdanie.

— Damskie suknie stają się krótsze — wyjaśnił Hubert.

— I to powoduje kryzys gospodarczy? Naprawdę? A jak wysoko wędrują?

Pan Bent odchrząknął grobowo.

— Myślę, że powinniśmy chyba już iść, panie Lipwig — rzekł. — Jeśli widział pan już wszystko, co pan chciał zobaczyć, na pewno spieszy się panu do wyjścia.

Ostatnie słowo padło z pewnym naciskiem.

— Co? Ach… tak. Chyba faktycznie na mnie pora. No cóż, dziękuję, Hubercie. To było bardzo kształcące, muszę przyznać.

— Nie mogę wyeliminować przecieków — oświadczył załamany Hubert. — Przysięgam, że każde złącze jest całkiem szczelne, a jakoś nigdy na końcu nie zostaje tyle wody, ile mieliśmy na początku.

— Oczywiście, że nie, Hubercie. — Moist poklepał go po ramieniu. — A to dlatego, że jesteś już bliski doskonałości.

— Naprawdę? — Hubert szeroko otworzył oczy.

— Oczywiście. Każdy wie, że pod koniec tygodnia nigdy nie ma tylu pieniędzy, ile jego zdaniem powinien mieć. To powszechnie znany fakt.

Słońce radości wzeszło na twarzy Huberta. Topsy miała rację, pomyślał Moist. Jestem dobry w działaniu na ludzi.

— Teraz wykazany przez Chlupera… — szepnął Hubert. — Napiszę o tym pracę!

— Albo możesz popracować nad pisaniem — zgodził się Moist i serdecznie uścisnął mu dłoń. — No dobrze. Panie Bent, wyrywamy się stąd.

Kiedy szli już szerokimi schodami w górę, Moist odezwał się znowu:

— Jakie pokrewieństwo łączy Huberta z obecnym prezesem?

— Jest bratankiem — odparł Bent. — Ale skąd…

— Zawsze interesują mnie ludzie — odparł Moist, uśmiechając się do siebie. — No i są jeszcze te rude włosy, naturalnie. A dlaczego pani Lavish trzyma na biurku dwie kusze?

— Rodzinne pamiątki, proszę pana — skłamał Bent.

Było to świadome, bezczelne kłamstwo i musiało mu zależeć, by tak było odebrane. Rodzinne pamiątki… I śpi w swoim gabinecie… No dobrze, jest inwalidką, ale ludzie zwykle robią to w domu…

Nie zamierza wychodzić z tego pokoju. Pilnuje się… I bardzo pilnuje tego, kto wchodzi do środka.

— Czy ma pan jakieś zainteresowania, panie Bent?

— Starannie i uważnie wykonuję swoją pracę, proszę pana.

— No tak, ale co pan robi wieczorami?

— Jeszcze raz sprawdzam wyniki w swoim gabinecie, proszę pana. Liczenie… sprawia mi satysfakcję.

— Dobrze pan sobie z nim radzi, prawda?

— Lepiej niż pan sobie wyobraża.

— No więc jeśli odkładam dziewięćdziesiąt trzy dolary i czterdzieści siedem pensów rocznie przez siedem lat, na dwa i ćwierć procent odsetek, to ile…

— 715,90 dolara, przy rocznej kapitalizacji, proszę pana — odpowiedział spokojnie Bent.

Tak… I dwa razy znałeś dokładną godzinę, myślał Moist. Nie patrzyłeś na zegarek. Jesteś szybki w liczeniu. Nieludzko szybki, być może…

— Żadnych wakacji? — zapytał głośno.

— Zeszłego lata wybrałem się na pieszą wyprawę do głównych banków Überwaldu, proszę pana. To było bardzo pouczające.

— Musiała trwać całe tygodnie… Dobrze, że potrafił się pan oderwać!

— To łatwe, proszę pana. Panna Drapes, która jest starszą księgową, pod koniec każdego dnia roboczego wysyłała na adresy moich kwater sekary z zakodowanymi dziennymi transakcjami. Mogłem więc przejrzeć je przy strudlu po kolacji i natychmiast przesłać dobre rady i instrukcje.

— Czy panna Drapes jest cennym członkiem zespołu?

— Istotnie. Swoje obowiązki wykonuje starannie i gorliwie. — Bent urwał, gdy stanęli na szczycie schodów. Odwrócił się i spojrzał wprost na Moista. — Pracowałem tu przez całe życie, panie Lipwig. Niech pan uważa na rodzinę Lavishów. Pani Lavish jest z nich najlepsza. To wspaniała kobieta. Pozostali… są przyzwyczajeni do stawiania na swoim.

Stara rodzina, stare pieniądze… Z tych rodzin… Moist usłyszał odległy zew, jakby pieśń skowronka. Powracał i drażnił go za każdym razem, kiedy — na przykład — widział na ulicy przybysza z innego miasta, z mapą i zdziwioną miną, który krzyczał wręcz, by uwolnić go od pieniędzy metodą uprzejmą i trudną do wyśledzenia.

— W sposób niebezpieczny? — spytał.

Bent wydawał się nieco urażony taką bezpośredniością.

— Nie reagują dobrze na rozczarowanie, proszę pana. Wie pan, próbowali uznać panią Lavish za osobę nienormalną.

— Naprawdę? W porównaniu z kim?

* * *

Wiatr dmuchał przez miasto Wielkiej Kapusty, które lubiło nazywać siebie Zielonym Sercem Równin.

Nazywano je Wielką Kapustą, ponieważ tutaj znajdowała się Największa Kapusta Świata, a mieszkańcy nie byli specjalnie kreatywni w kwestii nazw. Ludzie wędrowali całe mile, by zobaczyć ten cud, wchodzili do jej betonowego wnętrza, wyglądali przez okienka, kupowali zakładki z liści kapusty, kapuściany atrament, kapuściane koszulki, figurki Kapitana Kapusty, starannie wyrzeźbione z kalarepy i kalafiora pozytywki odgrywające „Piosenkę Zjadacza Kapusty”, dżem z kapusty, kalarep-portera i zielone cygara ze świeżo wyhodowanych odmian kapusty, zwijane na udach miejscowych dziewcząt, zapewne dlatego, że to lubiły.

Na przybyszów czekały radości Kapuścianego Świata, gdzie bardzo małe dzieci mogły krzyczeć z przerażenia, widząc wielkie głowy Kapitana Kapusty i jego przyjaciół, Klauna Kalafiora i Billy’ego Brokuła. Na starszych gości czekał Instytut Badań Kapusty, nad którym zawsze wisiał zielony obłok. Po zawietrznej rośliny były dość dziwaczne i czasem odwracały się, by spojrzeć na przechodzących.

Potem… Jak lepiej zachować ten dzień w pamięci, niż pozując do obrazka na prośbę czarno odzianego mężczyzny z ikonografem, który uwieczniał szczęśliwe rodziny i obiecywał oprawiony, kolorowy obrazek przesłany wprost na ich adres, za cenę zaledwie trzech dolarów, przesyłka wliczona, jeden dolar zaliczki na pokrycie kosztów, jeśli będzie pan tak miły, muszę przyznać, że ma pani wspaniałe dzieci, może pani być z nich dumna, nie ma co, i och, zapomniałem powiedzieć, że jeśli nie będą państwo zachwyceni obrazkiem w ramce, mogą państwo nie wysyłać żadnych więcej pieniędzy i nie będziemy już wspominać o sprawie?

Porter z kalarepy był na ogół całkiem niezły, a jeśli chodzi o matki, nie istnieje coś takiego jak przesadne pochwały ich dzieci, a co prawda mężczyzna miał zęby, które wyglądały, jakby próbowały uciec mu z ust, ale przecież nikt nie jest doskonały, zresztą co mieli do stracenia?

Do stracenia był jeden dolar, a te się sumowały. Kto powiedział, że nie da się oszukać człowieka uczciwego, sam nie był uczciwy.

Mniej więcej przy siódmej rodzinie strażnik zaczął z daleka okazywać zainteresowanie, więc człowiek w przykurzonej czerni demonstracyjnie zanotował nazwisko i adres klienta, po czym oddalił się powoli i zniknął w zaułku. Tam cisnął zepsuty ikonograf na stos odpadków, gdzie go znalazł — to był tani model i chochliki dawno wyparowały — i już miał ruszyć dalej przez pola, kiedy zobaczył azetę niesioną wiatrem po ulicy.

Dla człowieka utrzymującego się tylko ze swojej pomysłowości azeta jest bardzo użyteczna. Można ją wcisnąć pod koszulę, żeby osłonić piersi od wiatru. Można nią rozpalić ognisko. Osobom wymagającym pozwala oszczędzić sobie codziennego sięgania do łopianu czy innych roślin o szerokich liściach. No i w ostateczności można ją przeczytać.

Tego wieczoru dmuchał coraz mocniejszy wiatr. Człowiek w przykurzonej czerni rzucił pobieżnie okiem na pierwszą stronę, po czym wcisnął arkusz pod kamizelkę.

Zęby próbowały mu coś powiedzieć, ale nigdy ich nie słuchał. Można zwariować, jeśli zacznie się słuchać swoich zębów.

* * *

Kiedy wrócił do Urzędu Pocztowego, Moist sprawdził rodzinę Lavishów w „Kim jest kto”. Rzeczywiście należeli do klasy zwanej „starymi pieniędzmi”, co oznaczało, że zarobili je tak dawno, by ciemne czyny, które napełniły ich kufry, stały się historycznie nieistotne. Zabawne, że człowiek zwykle trzyma w tajemnicy ojca rabującego na gościńcach, ale przy kieliszku porto przechwala się praprapradziadkiem będącym handlarzem niewolników. Czas zmienia wrednych drani w łobuzów, a łobuz to słowo z błyskiem w oku i właściwie nic wstydliwego.

Byli bogaci od wieków. Kluczowymi graczami obecnego miotu Lavishów — poza Topsy — byli przede wszystkim jej szwagier Marko Lavish i jego żona, Capricia Lavish, córka znanego funduszu powierniczego. Mieszkali w Genoi, jak najdalej od pozostałych Lavishów, co było bardzo Lavishową decyzją. Po nich szli pasierbowie Topsy, bliźniaki Cosmo i Pucci, urodzeni — podobno — zaciskając małe rączki na gardle tego drugiego, jak prawdziwi Lavishowie. Żyli także liczni dodatkowi kuzyni, ciotki i genetyczni pieczeniarze, a wszyscy obserwowali się nawzajem jak koty. Z tego, co słyszał, rodzina tradycyjnie zajmowała się bankowością, ale ostatnie pokolenia, niesione długoterminowymi inwestycjami i starożytnymi funduszami powierniczymi, rozszerzyły działalność na wydziedziczanie i rujnowanie siebie nawzajem, czym zajmowali się z wyraźnym entuzjazmem i podziwu godnym brakiem litości. Przypomniał sobie ich obrazki na stronach towarzyskich „Pulsu”, wsiadających albo wysiadających z lśniących powozów; nie uśmiechali się za bardzo, na wypadek gdyby uciekły im pieniądze.

Nic nie wspominano o rodzinie ze strony Topsy. Z domu była Turvy — najwyraźniej nazwisko nie tak istotne, by znalazło się w „Kim”. Topsy Turvy… było w tym jakieś musicalowe brzmienie i Moist byłby skłonny uwierzyć w przeszłość sceniczną.

Stosy dokumentów na biurku Moista wzrosły pod jego nieobecność. Same nieważne sprawy i naprawdę nie wymagały jego uwagi, ale te nowomodne kalki powodowały, że dostawał kopie wszystkiego.

Nie o to chodzi, że nie potrafił przekazywać obowiązków. Doskonale potrafił przekazywać obowiązki. Ale ten talent wymagał, by na drugim końcu linii byli ludzie, którzy potrafią te obowiązki przejmować. A nie potrafili. Było w urzędzie pocztowym coś, co zniechęcało do oryginalnego myślenia. Listy wkłada się do skrzynek, jasne? Nie ma tu miejsca dla ludzi, którzy mają ochotę na eksperymenty z wpychaniem ich do ucha, do komina czy wrzucaniem do wychodka. Dobrze by im zrobiło…

Zauważył wśród innych różowy papier sekaru i wyciągnął go szybko.

To od Igły!

Przeczytał:

Sukces. Wracam pojutrze. Wszystko zostanie wyjaśnione. I.

Ostrożnie odłożył kartkę. To oczywiste, że strasznie za nim tęskni i marzy o tym, żeby znów go zobaczyć, ale niechętnie wydawała pieniądze Powiernictwa Golemów. W dodatku pewnie skończyły się jej papierosy.

Zabębnił palcami po stole. Rok temu poprosił Adorę Belle Dearheart, by została jego żoną, a ona wyjaśniła, że w rzeczywistości to on będzie jej mężem.

Miało to nastąpić… no, miało nastąpić w niedalekiej przyszłości, kiedy pani Dearheart w końcu straci cierpliwość do napiętego rozkładu zajęć córki i sama zorganizuje wesele.

Tak czy inaczej, był już człowiekiem prawie żonatym. A człowiek prawie żonaty nie kombinuje z rodziną Lavishów. Człowiek prawie żonaty jest solidny i godny zaufania, zawsze gotów podać swojej prawie żonie popielniczkę. Musiał być pod ręką dla swoich potencjalnych przyszłych dzieci i dopilnować, by spały w dobrze wietrzonym pomieszczeniu.

Wygładził kartkę z wiadomością.

Da sobie też spokój z nocnymi wspinaczkami. Czy tak powinien zachowywać się dorosły? Czy to rozsądne? Czy jest narzędziem Vetinariego? Nie!

Ale obudziły się wspomnienia. Moist wstał i podszedł do swojej szafki na dokumenty, której normalnie starał się za wszelką cenę unikać.

Pod „Znaczki” znalazł krótką notatkę, jaką dwa miesiące temu dostał od Stanleya Howlera, szefa wydziału znaczków. Stanley wspomniał przelotnie o stale wysokiej sprzedaży nominałów jedno i dwudolarowych, jeszcze wyższej, niż Stanley się spodziewał. Być może „znaczkowe pieniądze” były bardziej rozpowszechnione, niż mu się wydawało. W końcu rząd je wspierał, prawda? I nawet łatwiej je nosić. Będzie musiał sprawdzić, ile właściwie…

Zabrzmiało dyskretne pukanie do drzwi i weszła Gladys. Z najwyższą ostrożnością niosła tacę kanapek z szynką, bardzo, bardzo cienkich, jak tylko Gladys potrafiła robić — wkładała jedną szynkę między dwa bochenki chleba i bardzo mocno przyciskała swoją dłonią wielkości łopaty.

— Domyśliłam Się, Że Nie Jadł Pan Drugiego Śniadania, Poczmistrzu — zadudniła.

— Dziękuję ci, Gladys. — Moist otrząsnął się w myślach.

— A Lord Vetinari Czeka Na Dole — ciągnęła Gladys. — Mówi, Że Nie Ma Pośpiechu.

Kanapka znieruchomiała o cal od ust Moista.

— Jest w budynku?

— Tak, Panie Lipwig.

— Chodzi tam bez nikogo? — Przerażenie Moista narastało.

— W Tej Chwili Przebywa W Biurze Nieczytelnych Adresów[2], Panie Lipwig.

— Co on tam robi?

— Czyta Listy, Panie Lipwig.

Nie ma pośpiechu, myślał ponuro Moist. Aha… No więc najpierw skończę te kanapki, które przygotowała mi ta miła panna golem.

— Dziękuję ci, Gladys — rzucił.

Kiedy wyszła, Moist wyjął z szuflady biurka pęsetę, rozłożył kanapkę i zaczął wyciągać z niej kawałki kości, będące skutkiem stosowanej przez Gladys techniki młota parowego.

Minęło trochę ponad trzy minuty, kiedy golem pojawił się znowu i stanął cierpliwie przed biurkiem.

— O co chodzi, Gladys?

— Jego Lordowska Mość Życzył Sobie Ode Mnie, Bym Panu Przekazała, Iż Nadal Nie Ma Pośpiechu.

Moist zbiegł po schodach. Lord Vetinari rzeczywiście siedział w Biurze Nieczytelnych Adresów, buty miał na biurku, plik listów w dłoni i uśmiech na twarzy.

— Ach, Lipwig… — rzucił i machnął brudnymi kopertami. — Świetna zabawa. O wiele lepsza od krzyżówek! To mi się podoba: „Bułszkupa Szecif Ateki”. Pod spodem wpisałem właściwy adres.

Wręczył list Moistowi.

Napisał: „K. Whistler, piekarz, Świńska Górka 3”.

— W mieście są trzy piekarnie, o których można powiedzieć, że znajdują się naprzeciwko apteki — wyjaśnił Vetinari. — Ale tylko Whistler wypieka całkiem dobre zakręcone bułeczki, które niestety wyglądają, jakby pies właśnie załatwił swoją sprawę na talerzu i zdołał jakoś dodać na wierzchu kleksa z lukru.

— Brawo, wasza lordowska mość — odparł słabym głosem Moist.

Z drugiego końca pomieszczenia Frank i Dave, którzy długie godziny pracy spędzali na odszyfrowywaniu nieczytelnych, nieortograficznych, błędnie zaadresowanych czy zwyczajnie obłąkanych listów, jakie codziennie spływały do Biura Nieczytelnych Adresów, spoglądali na Vetinariego ze zdumieniem i podziwem. W kącie Drumknott parzył chyba herbatę.

— Wydaje mi się, że kluczowe jest wejście w umysł piszącego — mówił dalej Vetinari. Spojrzał na kopertę pokrytą odciskami brudnych palców i czymś, co wyglądało jak resztki czyjegoś śniadania. — W niektórych przypadkach, jak podejrzewam, jest tam sporo miejsca.

— Frankowi i Dave’owi udaje się rozgryźć pięć adresów na sześć…

— To prawdziwi czarodzieje — przyznał Patrycjusz, a oni uśmiechnęli się nerwowo i cofnęli nieco, pozostawiając te uśmiechy zawieszone niezręcznie w powietrzu jak tarcze. — Ale sądzę — dodał — że czas już na przerwę śniadaniową.

Obaj spojrzeli na Drumknotta, który nalewał herbatę do dwóch kubków.

— Gdzie indziej? — zasugerował Vetinari.

Żaden list ekspresowy nigdy nie poruszał się szybciej niż Frank i Dave. Kiedy drzwi się za nimi zamknęły, Patrycjusz podjął:

— Rozejrzał się pan w banku? Jakieś wnioski?

— Wolałbym chyba wsadzić palec w maszynkę do mięsa, niż mieć cokolwiek wspólnego z rodziną Lavishów — oświadczył Moist. — Och, pewnie mógłbym coś tam zrobić, a mennicą przydałoby się solidnie potrząsnąć. Ale bankiem powinien kierować ktoś, kto rozumie banki.

— Ludzie, którzy rozumieją banki, doprowadzili ten do sytuacji, w jakiej się dzisiaj znajduje — stwierdził Vetinari. — A ja nie zostałem władcą Ankh-Morpork dzięki temu, że rozumiałem miasto. Podobnie jak bankowość, miasto jest żałośnie łatwe do zrozumienia. Pozostałem przy władzy, skłaniając miasto, by zrozumiało mnie.

— Ja pana zrozumiałem, wasza lordowska mość, kiedy wspominał pan coś o aniołach. Pamięta pan? No więc to było skuteczne. Jestem teraz człowiekiem odmienionym i jak taki zamierzam się zachowywać.

— Aż do granicy pozłacanego łańcucha? — upewnił się Vetinari, gdy Drumknott wręczył mu filiżankę herbaty.

— Zgadza się!

— Na pani Lavish zrobił pan bardzo dobre wrażenie.

— Powiedziała, że jestem zwyczajnym oszustem!

— To wielka pochwała z ust Topsy. — Patrycjusz westchnął. — No cóż, nie mogę zmusić tak odmienionego człowieka do… — Urwał, gdy Drumknott szepnął mu coś do ucha. Po chwili kontynuował: — No cóż, oczywiście mogę pana zmusić, ale w tym przypadku raczej zrezygnuję. Drumknott, zapisz proszę: „Ja, Moist von Lipwig, oświadczam stanowczo, że nie mam chęci ani woli kierowania bądź udzielania pomocy w kierowaniu żadnym bankiem w Ankh-Morpork, pragnę bowiem poświęcić swoją energię dalszemu doskonaleniu poczty i systemu sekarowego”. Zostaw miejsce na podpis pana Lipwiga i datę. Następnie…

— Ale dlaczego niby koniecznie…? — zaczął Moist.

— …pisz dalej: „Ja, Havelock Vetinari i tak dalej, potwierdzam, że w istocie omawiałem z panem Moistem von Lipwigiem przyszłość systemu bankowego Ankh-Morpork i w pełni akceptuję wyrażone przez niego życzenie, by mógł kontynuować swą pracę dla dobra Urzędu Pocztowego, swobodnie, bez żadnych przeszkód ani kar”. Miejsce na podpis i tak dalej. Dziękuję ci, Drumknott.

— O co tu chodzi? — zapytał oszołomiony Moist.

— „Puls” chyba podejrzewa, że chcę znacjonalizować Królewski Bank.

— Znacjonalizować? — zdziwił się Moist.

— Ukraść — przetłumaczył Vetinari. — Sam nie wiem, skąd się biorą takie plotki.

— Przypuszczam, że nawet tyrani mają wrogów…

— Rozsądna uwaga, jak zwykle, panie Lipwig. Niech pan mu da memorandum do podpisu, Drumknott.

Drumknott posłuchał, a potem z chytrą miną odebrał Moistowi ołówek. Vetinari wstał i otrzepał szatę.

— Dobrze pamiętam naszą interesującą konwersację o aniołach, panie Lipwig — dodał. — I pamiętam, jak panu mówiłem, że dostaje się tylko jednego — dokończył dość chłodno. — Proszę o tym nie zapominać.

* * *

— Wydaje się, że jednak lampart może zrzucić swoje cętki, sir — zastanawiał się Drumknott.

Kłęby wieczornej mgły sięgały im do piersi.

— Istotnie, tak mogłoby się wydawać. Ale Moist von Lipwig jest mistrzem tworzenia złudzeń. Jestem przekonany, że wierzy we wszystko, co powiedział, ale należy zajrzeć pod powierzchnię, do prawdziwego Lipwiga w głębi. Uczciwa dusza z precyzyjnym przestępczym umysłem.

— Mówił pan już coś podobnego, sir — zauważył sekretarz, przytrzymując drzwiczki karocy. — Mam jednak wrażenie, że uczciwość bierze w nim górę.

Vetinari znieruchomiał z nogą opartą o stopień.

— Rzeczywiście. Ale czerpię pociechę z faktu, Drumknott, że po raz kolejny ukradł ci ołówek.

— A jednak nie, sir, ponieważ bardzo uważałem, żeby schować go do kieszeni — oświadczył tryumfalnie Drumknott.

— Tak — przyznał z zadowoleniem Vetinari, zapadając się w trzeszczącą skórę, gdy tymczasem Drumknott zaczął desperacko poklepywać się po kieszeniach. — Wiem.

* * *

Nocą w banku dyżurowali strażnicy. Spacerowym krokiem krążyli po korytarzach, pogwizdując pod nosem, bezpieczni w świadomości, że najlepsze zamki nie dopuszczają złoczyńców do wnętrza, a podłogi na parterze wyłożone są marmurem, który — podczas długich, milczących nocnych wart — przy każdym kroku dźwięczał jak dzwon. Niektórzy drzemali, stojąc prosto z na wpół otwartymi oczami.

Ktoś jednak ominął żelazne zamki, przekroczył mosiężne kraty, bezdźwięcznie przeszedł po dźwięczących płytach, przemknął pod samymi nosami drzemiących. Mimo to, kiedy przekroczył ciężkie drzwi prowadzące do gabinetu prezesa, dwa bełty z kusz przeszyły go i rozłupały zdobione listwy.

— Nie możesz mieć pretensji, że człowiek próbuje. Taki cielesny odruch — odezwała się pani Lavish.

NIE INTERESUJE MNIE PANI CIAŁO, PANI TOPSY LAVISH, odparł Śmierć.

— Sporo czasu minęło, odkąd kogokolwiek interesowało — westchnęła Topsy.

TO ROZLICZENIE, PANI LAVISH. OSTATECZNY BILANS.

— Czy w takich chwilach zawsze używasz bankowych metafor?

Topsy wstała. Coś skulonego pozostało na fotelu, ale nie było już panią Lavish.

STARAM SIĘ DOSTOSOWAĆ DO ATMOSFERY, PANI LAVISH.

— „Zamknięcie ksiąg” też brzmiałoby odpowiednio.

DZIĘKUJĘ. ZAPAMIĘTAM TĘ UWAGĘ. A TERAZ MUSI PANI PÓJŚĆ ZE MNĄ.

— Wychodzi na to, że w sam czas spisałam testament — stwierdziła Topsy i rozpuściła siwe włosy.

ZAWSZE NALEŻY PAMIĘTAĆ O POTOMNOŚCI, PANI LAVISH.

— Mojej potomności? Lavishowie mogą mnie pocałować w tyłek, mój panie! Załatwiłam ich równo! A tak! I co teraz, panie Śmierć?

TERAZ? — powtórzył Śmierć. MOŻE PANI UZNAĆ, ŻE TERAZ NADCHODZI… AUDYT.

— Och, więc jest i audyt? Nie wstydzę się.

TO SIĘ LICZY.

— Dobrze. Bo powinno — uznała Topsy.

Ujęła Śmierć pod ramię i ruszyła za nim przez drzwi, na czarną pustynię wśród nieskończonej nocy.

Po chwili Pan Maruda usiadł i zaczął piszczeć.

* * *

Następnego ranka w „Pulsie” ukazał się nieduży artykuł o bankowości. Często występowało w nim słowo „kryzys”.

No to jesteśmy na miejscu, pomyślał Moist, gdy dotarł do czwartego akapitu. A raczej ja jestem.

Lord Vetinari powiedział „Pulsowi”:

„Prawdą jest, że — z pozwoleniem prezesa banku — omówiłem z naczelnym poczmistrzem możliwość, by w tych trudnych czasach oddał swe usługi Królewskiemu Bankowi Ankh-Morpork. Odmówił i na tym sprawa się kończy. Kierowanie bankami nie należy do rządu. Przyszłość Królewskiego Banku Ankh-Morpork leży w rękach jego dyrektorów i akcjonariuszy”.

I niech bogowie mają go w opiece, pomyślał Moist.

Z energią wziął się do papierów. Rzucił się na nie, sprawdzając liczby, poprawiając pisownię i nucąc pod nosem, by zagłuszyć wewnętrzny szept pokusy.

Nadeszła przerwa śniadaniowa, a wraz z nią talerz szerokich na stopę kanapek, dostarczonych przez Gladys wraz z południowym wydaniem „Pulsu”.

W nocy umarła pani Lavish… Moist wpatrywał się w notatkę. Pisali, że odeszła we śnie, po długiej chorobie.

Upuścił azetę i zapatrzył się w ścianę. Wydawało się, że staruszkę podtrzymuje tylko siła charakteru albo alkoholu. Mimo to ta żywotność, ta iskra… No cóż, nie mogła trwać wiecznie. I co się teraz stanie? Na bogów, całe szczęście, że on jest od tego z daleka.

Prawdopodobnie nie był to dobry dzień, by być Panem Marudą. Wyglądał na psa z odmiany człapiących, więc lepiej, żeby nauczył się biegać naprawdę szybko.

Ostatnia porcja listów, jaką dostarczyła Gladys, zawierała także podłużną i mocno używaną kopertę, zaadresowaną dużymi czarnymi literami do niego „do ronk własnych”. Otworzył ją nożem do papieru i wysypał do kosza — na wszelki wypadek.

Wewnątrz znajdowała się złożona azeta. Okazała się przedwczorajszym „Pulsem” z Moistem von Lipwigiem na pierwszej stronie.

Zakreślonym kółkiem!

Moist odwrócił ją. Na drugiej stronie, wypisane drobnym równym pismem, znalazł słowa:

Drogi panie, przyjołem śrotki ostrożności, składając pewne piśmienne oświatczenia w rękach zaufanych współ prawników. Usłyszy pan ode mnie z nowu.

przyjaciel

Spokojnie, tylko spokojnie… To nie może być list od przyjaciela. Wszyscy, których uważam za przyjaciół, znają ortografię… To z pewnością jakieś oszustwo, tak? Ale przecież nie mam w szafie żadnych szkieletów…

No dobrze. Jeśli człowiek zechce wejść w drobne szczegóły, to owszem, w szafie Moista kryło się dość szkieletów, by wypełnić sporą kryptę, a resztkami wyposażyć lunaparkowy Pałac Duchów oraz wykonać makabryczną, ale dość zabawną popielniczkę. Nigdy jednak nie były kojarzone z nazwiskiem Lipwig. Bardzo na to uważał. Jego zbrodnie zmarły wraz z Albertem Spanglerem. Dobry kat wie, ile liny popuścić skazańcowi, i kiedy otworzyła się klapa w szafocie, Spangler wypadł z jednego życia prosto w drugie.

Czy ktokolwiek mógł go rozpoznać? Przecież jeśli nie nosił swojego złotego kostiumu, należał do najmniej rozpoznawalnych osób na świecie — kiedy jeszcze był mały, zdarzało się, że matka przyprowadzała ze szkoły do domu niewłaściwe dziecko! A jeśli nosił ten kostium, ludzie rozpoznawali kostium. Ukrywał się, rzucając się w oczy.

To na pewno jakiś kant. Tak, bez wątpienia. Stara sztuczka z mrocznym sekretem. Prawdopodobnie nikt nie docierał do takiej pozycji jak Moist, nie kolekcjonując po drodze pewnych faktów, których wolałby publicznie nie ujawniać. Ale wzmianka o oświadczeniach złożonych prawnikom była ładnym zagraniem. Miała skłonić człowieka nerwowego do zastanowienia. Sugerowała, że nadawca wie coś dostatecznie groźnego, by odbiorca mógł próbować go uciszyć. I że mógłby napuścić na niego prawników.

Ha! Dostał też trochę czasu, zapewne po to, żeby dojrzał. On! Moist von Lipwig! No to jeszcze się przekonają, do czego takie dojrzewanie może doprowadzić! A na razie wcisnął azetę do dolnej szuflady biurka.

Ha!

Ktoś zapukał do drzwi.

— Wejdź, Gladys! — zawołał i znów zaczął przerzucać papiery.

Drzwi uchyliły się, ukazując smutną, bladą twarz Stanleya Howlera.

— To ja, sir. Stanley, sir.

— Tak, Stanley?

— Szef Wydziału Znaczków Urzędu Pocztowego, sir — dodał Stanley, na wypadek gdyby niezbędna była precyzyjna identyfikacja.

— Tak, Stanley, wiem — odpowiedział cierpliwie Moist. — Widuję cię codziennie. Czego chcesz?

— Niczego, sir — odparł Stanley.

Zaległa cisza. Moist dopasował swój umysł do świata postrzeganego przez mózg Stanleya Howlera. Stanley był niezwykle… precyzyjny i cierpliwy jak grobowiec.

— Jaki jest powód… żebyś ty… przyszedł tutaj… spotkać się ze mną… dzisiaj? — Moist mówił bardzo wyraźnie i dzielił zdanie na dogodne fragmenty.

— Na dole jest prawnik, sir — poinformował Stanley.

— Przecież dopiero co dostałem list, grożący… — zaczął Moist, ale natychmiast się uspokoił. — Prawnik, powiadasz? Powiedział, po co przyszedł?

— Mówi, że chodzi o sprawę najwyższej wagi. Jest z nim dwóch strażników. I pies.

— Naprawdę? — zapytał chłodno Moist. — W takim razie lepiej przyprowadź ich do mnie.

Spojrzał na zegarek.

No… dobra. Nie jest najlepiej.

Lancrański Lotnik odjeżdża za czterdzieści pięć sekund. Wiedział, że w ciągu jedenastu sekund może zjechać po rynnie na dziedziniec. Stanley schodzi na dół, żeby sprowadzić ich tutaj; powiedzmy — trzydzieści sekund, może. Musi tylko zabrać ich z parteru, to najważniejsze. Wdrapać się na tył dyliżansu, zeskoczyć, kiedy zwolni przy Osiowej Bramie, zabrać metalowe pudło ukryte między belkami stropu w starej stajni przy Haka Lobbingu, przebrać się i poprawić twarz, przespacerować się po mieście, wypić kawę w tym sklepiku niedaleko komendy straży, przez jakiś czas uważać na aktywność sekarów, przejść do Dworca Kwoki i Kurczaków, gdzie u „Nic nie wiem” Jacka przechowywał inny kufer, przebrać się, wyjść z małą sakwą i tweedowym kaszkietem (który w jakimś zaułku zamieni na wyjęty z sakwy stary brązowy melonik, na wypadek gdyby Jack doznał nagłego ataku pamięci, wywołanego dużą sumą pieniędzy), następnie dotrzeć do dzielnicy rzeźni, tam wcielić się w postać furmana Jeffa i posiedzieć w wielkim, cuchnącym barze Pod Rzeźniczym Orłem, gdzie furmani tradycyjnie spłukiwali pył dróg. Ostatnio w straży służył wampir, a od lat mieli wilkołaka, no więc niech te legendarnie czułe nosy wciągają mieszany smród nawozu, strachu, potu, flaków i uryny; zobaczymy, czy im się spodoba. A to tylko w samym barze — w rzeźniach było jeszcze gorzej.

Potem zaczeka może do wieczora i razem z innymi pijanymi furmanami zabierze się furą wywożącą za miasto parujące nieczystości. Straże przy bramie nigdy ich nie sprawdzały. Z drugiej strony, jeśli jego szósty zmysł nadal będzie skrzeczał, zagra może w trzy kubki z jakimś pijaczkiem, aż zarobi dosyć na buteleczkę tanich perfum i tani, ale przyzwoity garnitur z trzeciej ręki w jakimś sklepiku ze starzyzną. Potem pójdzie do Domu Noclegowego Eukrazji Arcanum dla Uczciwych Ludzi Pracy, gdzie po uchyleniu kapelusza, włożywszy okulary w drucianej oprawie, stanie się panem Trespassem Hatchcockiem, handlarzem wełny, który zatrzymuje się tam za każdym razem, kiedy interesy sprowadzają go do miasta, i zawsze przywozi niewielki prezent, odpowiedni dla wdowy w dojrzałym wieku, za jaką chciała być uważana. Tak, to nawet lepszy pomysł. Pani Arcanum karmiła solidnie i obficie, łóżka były wygodne i rzadko trzeba było je z kimś dzielić.

Wtedy zacznie układać prawdziwe plany.

Ten konspekt ucieczki przewinął się przed oczyma duszy z prędkością wiatru. Rzeczywiste oczy dostrzegły coś mniej przyjemnego: jakiś gliniarz stał na dziedzińcu i rozmawiał z dwoma woźnicami. Moist rozpoznał sierżanta Freda Colona, którego główną funkcją było chyba włóczenie się po mieście i pogaduszki z innymi starszymi ludźmi o zbliżonym wieku i zwyczajach.

Teraz zauważył w oknie Moista i pomachał do niego.

Nie, jeśli spróbuje uciekać, wszystko się skomplikuje i utrudni. Musi się jakoś wykręcić na miejscu. Formalnie biorąc, nie zrobił chyba nic złego. Ten list wyprowadził go z równowagi, nic więcej.

Siedział przy biurku i wyglądał na zapracowanego, kiedy Stanley wprowadził do gabinetu pana Slanta, najbardziej znanego i — w wieku 351 lat — prawdopodobnie najstarszego prawnika w mieście. Towarzyszyli mu sierżant Angua i kapral Nobbs, o którym powszechnie opowiadano, że jest tajnym wilkołakiem straży. Kapralowi Nobbsowi towarzyszył duży kosz z pokrywą, a sierżant Angua trzymała piszczącą gumową kość i od czasu do czasu popiskiwała nią z roztargnieniem.

Sytuacja wyglądała na niegroźną, ale dziwną.

Wymienili uprzejmości, które nie były całkiem przyjemne tak blisko Nobby’ego Nobbsa i prawnika pachnącego płynem balsamującym. Dobiegły jednak końca i wtedy głos zabrał pan Slant.

— Rozumiem, panie Lipwig, że odwiedził pan wczoraj panią Topsy Lavish.

— O tak. Ehm… kiedy jeszcze żyła — powiedział Moist i przeklął siebie razem z nieznanym autorem listu. Tracił refleks, naprawdę tracił refleks.

— To nie jest śledztwo w sprawie zabójstwa — oznajmiła spokojnie sierżant Angua.

— Na pewno? W tych okolicznościach…

— To nasza praca, żeby mieć pewność, sir. W tych okolicznościach.

— Czyli nie uważacie, że to ktoś z rodziny?

— Nie, sir. Ani pan.

— Ja? — Moist należycie rozdziawił usta, zaszokowany taką sugestią.

— Wiadomo, że pani Lavish ciężko chorowała — wtrącił pan Slant. — Wydaje się też, że bardzo pana polubiła, panie Lipwig. Zapisała panu swojego pieska, Pana Marudę.

— A także worek zabawek, dywaniki, kraciaste płaszczyki, osiem obroży, w tym jedną zdobioną brylantami, oraz… no, bardzo liczne inne przedmioty. — Sierżant Angua znowu zapiszczała gumową kością.

Moist zamknął usta.

— Pieska? — powtórzył głuchym głosem. — Tylko pieska? I zabawki?

— Spodziewał się pan czegoś więcej? — spytała Angua.

— Nie spodziewałem się nawet tego!

Moist spojrzał na kosz. Był podejrzanie cichy.

— Dałem mu jedną z tych jego małych niebieskich pigułek — wyjaśnił uprzejmie Nobbs. — Usypiają go na jakiś czas. Ale nie działają na ludzi. Smakują anyżkiem.

— Wszystko to jest trochę… niezwykłe, prawda? — mruknął Moist. — Ale co tu robi straż? Przez diamentową obrożę? A poza tym wydawało mi się, że testament zostaje odczytany po pogrzebie…

Pan Slant odchrząknął. Mól wyfrunął mu z ust.

— W samej rzeczy. Ale że znałem treść jej testamentu, uznałem, że przezorność nakazuje udać się spiesznie do Królewskiego Banku i niezwłocznie dopilnować najbardziej…

Przerwał. Dla zombi całe życie jest przerwą, ale tym razem zdawało się, że szuka właściwego słowa.

— …problematycznych zapisów.

— No tak, domyślam się, że pieska trzeba karmić — zgodził się Moist. — Ale nie przypuszczałbym, że…

— Ów… problem, jeśli tak go nazwiemy… to jego dokumenty.

— Nieodpowiedni rodowód?

— Nie chodzi o jego rodowód. — Slant otworzył teczkę. — Wiadomo panu, być może, iż zmarły sir Joshua zostawił Panu Marudzie jeden procent akcji banku.

Przez umysł Moista dmuchnął zimny, mroczny wicher.

— Tak — powiedział. — Wiadomo.

— Zmarła pani Lavish zapisała mu kolejne pięćdziesiąt procent. Zgodnie z tradycją banku czyni go to nowym prezesem, panie Lipwig. A pan jest jego właścicielem.

— Zaraz! Przecież zwierzę nie może posiadać…

— Ależ może, panie Lipwig, może! — zapewnił Slant z prawniczą uciechą. — Istnieją bardzo liczne precedensy. Pewien osioł został nawet wyświęcony, a żółw wyznaczony na sędziego. Oczywiście trudniejsze zawody są mniej bogato reprezentowane. Żaden koń nie pełnił jeszcze funkcji stolarza, na przykład. Ale pies będący prezesem jest dość typowy.

— To przecież bez sensu! Prawie mnie nie znała!

Lecz jakaś myśl wtrąciła natychmiast: Ależ znała! Poznała się na tobie w mgnieniu oka!

— Testament został mi podyktowany wczorajszego wieczoru, panie Lipwig, w obecności dwóch świadków i lekarza pani Lavish, który zaświadczył, że jest ona osobą zdrową na umyśle, choć nie na ciele. — Slant wstał. — Krótko mówiąc, jest legalny. Nie musi mieć sensu.

— Ale jak on może, no… prowadzić posiedzenia? Siedzenia on przecież tylko obwąchuje…

— Zakładam, że będzie je prowadził za pańskim pośrednictwem — odparł prawnik.

Od strony sierżant Anguy zabrzmiał pisk.

— A co się stanie, jeśli umrze? — zapytał Moist.

— Ach, dziękuję, że mi pan przypomniał. — Slant wyjął z teczki dokument. — Tak, mam tu napisane, że akcje zostaną rozdzielone wśród pozostałych członków rodziny.

— Pozostałych członków rodziny? Znaczy, jego rodziny? Nie sądzę, żeby miał wiele szans na jej założenie!

— Nie, panie Lipwig — odparł Slant. — Rodziny Lavishów.

Moist poczuł, że wicher staje się lodowaty.

— Jak długo żyje pies?

— Taki zwykły pies? — spytał Nobby Nobbs. — Czy pies, który stoi między bandą Lavishów i fortuną?

— Kapralu, to była niestosowna uwaga! — warknęła Angua.

— Przepraszam, sierżancie.

— Ehm… — Chrząknięcie pana Slanta uwolniło kolejnego mola. — Pan Maruda jest przyzwyczajony do sypiania w służbowym apartamencie w banku. Pan również będzie tam sypiał, panie Lipwig. To warunek tego zapisu.

Moist wstał.

— Wcale nie muszę tego robić — burknął. — Przecież nie popełniłem żadnego przestępstwa! Nie można kierować życiem ludzi zza gro… No, pan może, to oczywiste, ale ona nie…

Z teczki wyłoniła się następna koperta. Pan Slant się uśmiechał, co nigdy nie było dobrym znakiem.

— Pani Lavish napisała także tę osobistą, serdeczną prośbę do pana — rzekł. — A teraz, pani sierżant, powinniśmy chyba zostawić pana Lipwiga samego.

Wyszli, chociaż po kilku sekundach wróciła Angua i bez słowa, nie patrząc mu w oczy, podeszła do worka z zabawkami i wrzuciła tam piszczącą gumową kość.

Moist uniósł pokrywę kosza. Pan Maruda uniósł głowę, ziewnął, a potem poderwał się na poduszkach i zaczął służyć. Raz czy dwa niepewnie zamerdał ogonem, a w jego wielkich oczach zalśniła nadzieja.

— Nie patrz tak na mnie, mały — rzucił Moist i odwrócił się plecami.

List od pani Lavish zlany był wodą lawendową, leciutko doprawioną dżinem. Miała bardzo równe pismo, typowe dla starszych pań.

Drogi Panie Lipwig!

Wyczuwam, że jest Pan przemiłym i słodkim młodzieńcem, który zaopiekuje się moim małym Panem Marudą. Niech Pan będzie dla niego dobry. Był moim jedynym przyjacielem w trudnych chwilach. Pieniądze to tak pospolita kwestia w tych okolicznościach, ale suma 20 000 dolarów rocznie będzie panu wypłacana (z dołu) jako rekompensata za wypełnianie obowiązków opiekuna. Błagam, by ją Pan przyjął.

Jeśli nie, albo jeśli on umrze z nienaturalnych przyczyn, twój tyłek należy do Gildii Skrytobójców. Lord Downey otrzymał 100 000 dolarów, a jego młodzi dżentelmeni dościgną cię i wybebeszą jak łasicę, którą jesteś, mądralo!

Niech bogowie błogosławią Pana za dobroć okazaną wdowie w nieszczęściu.

List zrobił na Moiście wrażenie. Kij i marchewka… Vetinari używał tylko kija. Albo tłukł człowieka marchewką po głowie.

Vetinari! Oto człowiek, który powinien odpowiedzieć na kilka pytań…

Moistowi włoski na karku zjeżyły się ze zgrozy. Były doskonale wyćwiczone przez dziesięciolecia uskakiwania na wszelki wypadek, a teraz dodatkowo wyczulone słowami pani Lavish, wciąż odbijającymi się echem w głębi umysłu.

Coś przeleciało przez okno i stuknęło o drzwi. Ale Moist padał już na dywan, kiedy pękała szyba.

W drzwiach dygotała czarna strzała.

Moist przeczołgał się po podłodze, wyciągnął rękę, wyrwał strzałę i natychmiast padł z powrotem.

Wyszukane białe litery, niczym inskrypcja na jakimś pradawnym pierścieniu, układały się w słowa: GILDIA SKRYTOBÓJCÓW — „KIEDY LICZY SIĘ STYL”.

To na pewno strzał ostrzegawczy, prawda? Zwyczajny uprzejmy liścik. Zaakcentowanie. Na wszelki wypadek.

Pan Maruda wykorzystał okazję, by wyskoczyć z koszyka i polizać Moista po twarzy. Pana Marudy nie obchodziło, kim Moist był i co robił — chciał tylko się zaprzyjaźnić.

Moist skapitulował.

— Myślę — rzekł — że ty i ja powinniśmy iść na spacer.

Pies szczeknął z podnieceniem, podbiegł do worka z akcesoriami i szarpał go tak długo, aż przewrócił. Wtedy zniknął wewnątrz, wystawiając tylko merdający szaleńczo ogonek, a po chwili wyciągnął czerwony aksamitny psi płaszczyk z wyhaftowanym słowem „Wtorek”.

— Szczęśliwy traf, kolego — stwierdził Moist i zapiął płaszczyk, co było trudne, bo przez cały czas zalewała go psia ślina. — Ehm… Pewnie nie wiesz, gdzie jest twoja smycz, co? — zapytał, starając się nie przełykać.

Pan Maruda w podskokach pobiegł do worka i wrócił z czerwoną smyczą.

— No… dobra — mruknął Moist. — To będzie chyba najszybszy spacer w całej historii spacerów. Raczej przebieżka, właściwie.

Kiedy sięgnął do klamki, drzwi się otworzyły i Moist spojrzał na parę nóg koloru terakoty, grubych niczym pnie drzew.

— Mam Nadzieję, Że Nie Zagląda Mi Pan Pod Sukienkę, Panie Lipwig — zahuczał w górze głos Gladys.

A na co miałbym patrzeć? — pomyślał Moist.

— Ach, Gladys — powiedział. — Czy zechciałabyś przejść tam i stanąć przy oknie? Dziękuję…

Zabrzmiało krótkie „tik!” i Gladys odwróciła się, trzymając między kciukiem a palcem wskazującym następną czarną strzałę. Nagłe hamowanie w jej uchwycie sprawiło, że drzewce zajęło się płomieniem.

— Ktoś Przysłał Panu Strzałę, Panie Lipwig — oznajmiła.

— Naprawdę? Zgaś ją i połóż na biurku, dobrze? — Moist wyczołgał się za drzwi. — Muszę się zobaczyć z pewnym człowiekiem w sprawie psa.

Chwycił Pana Marudę, zbiegł na dół, przemknął przez zatłoczoną halę, po kamiennych stopniach… a na ulicy właśnie hamował przy krawężniku czarny powóz. Ha! Ten typ zawsze jest o jeden skok do przodu, co?

Szarpnął drzwiczki, gdy tylko powóz się zatrzymał, po czym wylądował ciężko na wolnym siedzeniu. Pan Maruda szczekał radośnie na jego rękach. Moist uniósł wzrok i powiedział:

— Och… Przepraszam, myślałem, że to powóz lorda Vetinariego…

Dłoń wysunęła się i zatrzasnęła drzwiczki. Okrywała ją duża, czarna i bardzo droga rękawiczka, haftowana maleńkimi czarnymi koralikami. Wzrok Moista przebiegł od niej wzdłuż ramienia do twarzy, która oświadczyła:

— Nie, panie Lipwig. Nazywam się Cosmo Lavish. Właśnie chciałem się z panem zobaczyć. Jak się pan miewa?

Rozdział czwarty

Czarny pierścień — Niezwykły zarost — Na całe życie, ale nie na długo — Jak zacząć — Zabawa z codziennikarstwem — Chodzi o miasto — Mila w jego butach — Zjazd Lavishów

Ten człowiek… robił różne rzeczy. Był twórcą nietypowym, gdyż rzeczy, które wytwarzał, nigdy nie nosiły na sobie jego imienia. Nie; zwykle miały na sobie imiona martwych ludzi — ludzi będących mistrzami swej sztuki. On sam z kolei był mistrzem jednej tylko sztuki — sztuki udawania.

— Przyniosłeś pieniądze?

— Tak. — Młody człowiek w brązowym płaszczu wskazał stojącego obok, nieruchomego trolla.

— Po co to ściągnąłeś? Nie cierpię ich.

— Pięćset dolarów to duży ciężar, panie Morpeth. I dużo pieniędzy za biżuterię, która nie jest nawet srebrna, muszę dodać — rzekł młody człowiek, który nazywał się Dotychczas.

— No tak, na tym właśnie polega sztuczka, prawda? Wiem, że to nie jest całkiem właściwe, co robicie. I uprzedziłem, że stygium jest rzadsze od złota. Tyle że nie błyszczy… no, dopóki odpowiednio się z nim obchodzimy. Uwierz mi, mógłbym cały zapas sprzedać skrytobójcom. Ci eleganccy dżentelmeni lubią czerń, bardzo lubią. Uwielbiają wręcz.

— To nic nielegalnego. Nikt nie ma na własność litery V. Przecież już o tym rozmawialiśmy. Niech mi pan go pokaże.

Morpeth spojrzał na Dotychczasa podejrzliwie, otworzył szufladę i postawił na biurku niewielkie pudełko. Poprawił lustra lamp.

— No dobrze — powiedział. — Otwórz.

Młody człowiek uniósł wieczko. W głębi zobaczył czarne jak noc szeryfowe V — głębszy, mocniejszy cień. Nabrał tchu, sięgnął po pierścień i upuścił go ze zgrozą.

— Jest ciepły!

Rozległo się parsknięcie twórcy rzeczy, które udawały.

— A pewno. To stygium. Pije światło. Gdybyś stał teraz w świetle dnia, tobyś ssał palce i wrzeszczał. Trzymaj go w pudełku, jeśli na zewnątrz jest jasno, rozumiesz? Albo noś na nim rękawiczkę, jeśli lubisz się popisywać.

— Jest doskonały!

— Zgadza się. Doskonały.

Starszy mężczyzna wyrwał mu pierścień z ręki, a Dotychczas zaczął się staczać w głąb swego prywatnego piekła.

— Całkiem jak prawdziwy, nie? — burknął twórca rzeczy udających. — Och, nie dziw się tak. Myślisz, że nie wiem, co zrobiłem? Parę razy widziałem oryginał, a na ten tutaj nabrałby się sam Vetinari. Zapominanie o tym nie jest łatwe.

— Nie wiem, o co panu chodzi!

— Czyli jesteś durniem.

— Mówiłem przecież, nikt nie ma na własność litery V!

— Powiedz to może jego lordowskiej mości, co? Nie, nie powiesz… Ale zapłacisz mi jeszcze pięćset. I tak myślałem, żeby przejść na emeryturę, a niewielka premia zaprowadzi mnie daleko.

— Zawarliśmy umowę!

— A teraz zawieramy inną — stwierdził Morpeth. — Tym razem kupujesz zapomnienie.

Wytwórca rzeczy, które udają, uśmiechnął się promiennie. Młody człowiek wydawał się niepewny i nieszczęśliwy.

— Dla kogoś jest bezcenne, prawda? — rzucił Morpeth.

— No dobrze, pięćset, niech pana demony porwą.

— Tylko że teraz należy się już tysiąc. Rozumiesz? Byłeś za szybki. Nie targowałeś się. Moja zabawka jest komuś naprawdę potrzebna, co? Razem wyjdzie tysiąc pięćset. Nie znajdziesz w mieście nikogo, kto by tak obrabiał stygium jak ja. I jeśli otworzysz usta, żeby powiedzieć cokolwiek oprócz „Zgoda”, będzie dwa tysiące. Rób, jak chcesz.

Tym razem milczenie się przeciągnęło. W końcu jednak Dotychczas ustąpił.

— Zgoda. Ale będę musiał tu wrócić z resztą.

— I tak zrób, przyjacielu. Będę tu czekał. Widzisz? To nie było takie trudne. Nic osobistego, to tylko interesy.

Pierścień wrócił do pudełka, a pudełko do szuflady. Na znak młodego człowieka troll upuścił torbę na podłogę, a wykonawszy zadanie, powędrował w mrok.

Dotychczas odwrócił się nagle, a Morpeth błyskawicznie sięgnął pod biurko. Uspokoił się jednak, kiedy gość zapytał:

— Będzie pan tutaj później, tak?

— Ja? Zawsze tu jestem. Trafisz chyba do wyjścia?

— Będzie pan tu?

— Przecież powiedziałem, że tak, prawda?

W mroku cuchnącego korytarza młody człowiek otworzył drzwi. Serce waliło mu jak młotem. Do środka wsunęła się postać odziana w czerń. Nie widział twarzy pod maską, ale wyszeptał pospiesznie:

— Pudełko jest w lewej górnej szufladzie. Po prawej stronie jakaś broń. Zatrzymaj pieniądze. Tylko… nie krzywdź go, dobrze?

— Krzywdzić? Nie po to tu jestem — syknęła czarna postać.

— Wiem, ale… Załatw to czysto.

Po czym Dotychczas zamknął za sobą drzwi.

Padało. Przeszedł przez ulicę i stanął w bramie naprzeciw. Trudno było cokolwiek usłyszeć w szumie deszczu i plusku przelewających się rynsztoków, ale zdawało mu się, że dobiegło ciche uderzenie… Może zresztą to tylko jego wyobraźnia, gdyż nie usłyszał otwieranych drzwi ani kroków zabójcy. Dlatego niemal połknął język, kiedy ten człowiek wyrósł nagle przed nim, wcisnął mu w dłoń pudełko i zniknął w deszczu.

Zapach mięty rozpłynął się na ulicy — zabójca był dokładny i użył bomby miętowej, by ukryć swój zapach.

Ty głupi, chciwy durniu, myślał Dotychczas wśród chaosu pod czaszką. Dlaczego zwyczajnie nie wziąłeś pieniędzy i nie zamknąłeś się? Nie miałem wyboru! Nie mogłem ryzykować, że komuś powiesz!

Poczuł, że żołądek podchodzi mu do gardła. Nie tak miało być! Nie chciał, żeby ktokolwiek zginął…

A potem zwymiotował.

To było w zeszłym tygodniu. I nic się nie poprawiło.

* * *

Lord Vetinari miał czarną karetę.

Inni ludzie także miewali czarne karety.

A zatem nie każdy w czarnej karecie musi być lordem Vetinarim.

Był to istotny pogląd filozoficzny, o którym Moist — ku swemu żalowi — pod wpływem chwilowych emocji całkiem zapomniał.

Teraz emocje już opadły. Cosmo Lavish był całkiem rozluźniony, a przynajmniej starał się na takiego wyglądać. Ubierał się na czarno, oczywiście, jak robią ludzie, którzy chcą pokazać, że są bogaci. Ale prawdziwą jego ozdobą była broda.

Technicznie była to kozia bródka, podobna do noszonej przez lorda Vetinariego. Cienka linia czarnych włosów biegła po obu policzkach, skręcała w bok, by równie wąską odnogą sięgnąć pod nos, a potem spotkać się w czarnym trójkącie tuż poniżej wargi, dając w ten sposób coś, co Cosmo musiał uważać za wygląd pełen groźnej elegancji. I rzeczywiście, u Vetinariego dawało. U Cosmo ten przycięty zarost dryfował nieszczęśliwie na obwisłych policzkach, błyszczących drobnymi kropelkami potu, i czynił wąsiki praktycznie niewidocznymi. Jakiś mistrz cyrulik musiał codziennie radzić sobie z tą brodą włos po włosie, a jego praca pewnie nie stawała się łatwiejsza z powodu tego, że Cosmo wydął się nieco od czasu, kiedy zaczął się nosić w tym stylu. W życiu bezmyślnych młodych ludzi nadchodzi czas, kiedy z sześciopaków przerzucają się na kegi, ale Cosmo przerzucił się na balie tłuszczu.

A potem człowiek dostrzegał jego oczy, które wynagradzały wszystko. Miały zadumane spojrzenie kogoś, kto rozmówcę widzi już martwym.

Ale jednak nie były to oczy zabójcy, uznał Moist. Zapewne Cosmo kupował śmierć, gdy jej potrzebował. Owszem, na zbyt chyba pulchnych palcach tkwiły ostentacyjnie duże pierścienie z trucizną, ale przecież ktoś naprawdę działający w tym fachu nie nosiłby tak wielu. Prawda? Prawdziwi zabójcy nie muszą się reklamować. I dlaczego na drugiej dłoni miał elegancką czarną rękawiczkę? To styl Gildii Skrytobójców. Tak… Czyli skończył ich szkołę. Wiele dzieciaków z wyższych sfer chodziło tam z powodu edukacji, ale nie pobierało lekcji z Czarnego Sylabusa. Pewnie miał zaświadczenie od matki, stwierdzające, że jest zwolniony z zajęć sztyletowania.

Pan Maruda aż dygotał ze strachu, czy może z wściekłości. Na rękach Moista warczał jak lampart.

— Och, piesek mojej macochy — rzekł Cosmo, kiedy powóz ruszył. — Jakie to słodkie. Nie chcę marnować czasu, panie Lipwig. Dam panu za niego dziesięć tysięcy dolarów. — W gołej ręce pojawił się kawałek papieru. — Moje ręcznie spisane zlecenie wypłaty. Każdy w tym mieście je przyjmie.

Głos Cosmo brzmiał niby modulowane westchnienie — jakby mówienie sprawiało temu człowiekowi ból. Moist przeczytał:

Sumę Dziesięciu Tysięcy Dolarów proszę wypłacić panu Moistowi von Lipwigowi.

Podpis Cosmo Lavisha znajdował się częściowo na znaczku jednopensowym.

Podpisane przez znaczek… Skąd to się wzięło? Ale tę metodę widywało się coraz częściej w całym mieście. A gdyby kogoś zapytać, odpowiadał: „Bo przez to robi się legalne”. A że było tańsze niż prawnicy, więc się przyjęło.

I oto dziesięć tysięcy dolarów mierzyło prosto w niego.

Jak on śmie próbować mi dać łapówkę! — pomyślał Moist. Właściwie była to jego druga myśl, należąca do przyszłego nosiciela złoconego łańcucha. Pierwsza myśl, którą zawdzięczał dawnemu Moistowi, brzmiała: Jak on śmie próbować mi dać łapówkę tak małą!

— Nie — odparł. — Zresztą więcej dostanę za opiekowanie się nim przez parę miesięcy.

— O tak, ale moja oferta jest mniej… ryzykowna.

— Tak pan sądzi?

— Niech pan nie żartuje, panie Lipwig. — Cosmo się uśmiechnął. — Jesteśmy przecież ludźmi światowymi…

— …pan i ja, tak? — dokończył Moist. — To takie przewidywalne… A poza tym od początku powinien mi pan zaproponować większe pieniądze.

W tym momencie coś się wydarzyło w okolicach czoła Cosmo. Obie brwi zaczęły się wyginać, jak u Pana Marudy, kiedy się czemuś dziwił. Wiły się tam przez moment, po czym Cosmo zauważył minę Moista, wskutek czego klepnął się w czoło, a szybkie, groźne spojrzenie sugerowało, że reakcją na dowolny komentarz będzie nagła śmierć.

Odchrząknął.

— Za coś, co mogę mieć za darmo? — zapytał. — Bez większego trudu wykażemy, że w chwili spisywania testamentu moja macocha była obłąkana.

— Mnie wydawała się ostra jak brzytwa.

— Z dwiema naładowanymi kuszami na biurku?

— Ach, teraz rozumiem, o co panu chodzi. Gdyby jej rozum funkcjonował należycie, wynajęłaby dwa trolle z wielkimi, bardzo wielkimi maczugami.

Cosmo obrzucił Moista długim, badawczym spojrzeniem, ale Moist wiedział, że to tylko zagrywka taktyczna. Miała dać obiektowi do zrozumienia, że rozważana jest opcja solidnego skopania, lecz równie dobrze mogła oznaczać: „Powytrzeszczam na niego oczy, a w tym czasie zastanowię się, co robić”. Cosmo był może bezlitosny, ale przecież nie głupi. Człowiek w złotym ubraniu zwraca uwagę i ktoś na pewno zapamiętał, do czyjego powozu wsiadał.

— Obawiam się, że moja macocha sprowadziła na pana masę kłopotów.

— Bywałem już w kłopotach.

— Och… A kiedyż to? — Pytanie padło ostro i niespodziewanie.

Aha — przeszłość. Niedobre miejsce, by tam wracać. Moist starał się tego unikać.

— Bardzo niewiele o panu wiadomo, panie Lipwig — ciągnął Cosmo. — Urodził się pan w Überwaldzie i został pan naczelnym poczmistrzem. Pomiędzy…

— Udawało mi się przetrwać — stwierdził Moist krótko.

— Osiągnięcie godne pozazdroszczenia. — Cosmo stuknął w burtę powozu, który zaczął zwalniać. — Mam nadzieję, że nadal będzie się panu udawało. A tymczasem może przyjmie pan chociaż to…

Rozdarł zlecenie na części i rzucił Moistowi na kolana połówkę, na której znacząco nie mieściła się pieczęć Cosmo ani jego podpis.

— Po co to? — Moist podniósł papier, jednocześnie drugą ręką powstrzymując rozgorączkowanego Pana Marudę.

— Och, po prostu dowód dobrej woli — odparł Cosmo, gdy powóz się zatrzymał. — Pewnego dnia zechce pan może poprosić mnie o drugą połowę. Ale proszę zrozumieć, panie Lipwig, zwykle nie zadaję sobie trudu załatwiania spraw trudniejszym sposobem.

— Niech pan z mojego powodu nie zmienia przyzwyczajeń… — Moist szarpnął drzwiczki. Na zewnątrz był plac Sator, pełen wozów, ludzi i kłopotliwych potencjalnych świadków.

Przez chwilę czoło Cosmo znowu… robiło to coś z brwiami. Trzepnął je dłonią.

— Nie zrozumiał mnie pan, panie Lipwig. To był właśnie trudniejszy sposób. Do zobaczenia. I proszę przekazać wyrazy uszanowania pańskiej damie.

Moist odwrócił się na bruku, ale kareta już odjeżdżała.

— Czemu nie dodałeś: Wiemy, gdzie twoje dzieci chodzą do szkoły?! — krzyknął za nią.

I co teraz? Niech to demony, wpadł po szyję!

Z niedalekiej ulicy przyzywał go pałac. Vetinari powinien odpowiedzieć na kilka pytań. Jak udało mu się to zorganizować? Straż twierdziła, że Topsy zmarła z przyczyn naturalnych… Ale przecież on się szkolił na skrytobójcę, prawda? Prawdziwego. Może specjalistę od trucizn…

Moist wkroczył przez otwartą bramę, ale gwardziści zatrzymali go przy wejściu do budynku. Znał ich od dawna. Prawdopodobnie musieli zdawać egzamin na to stanowisko. Jeśli na pytanie „Jak się nazywasz?” odpowiadali niepoprawnie, zostawali przyjęci. Zdarzały się sprytniejsze od nich trolle! Ale nie dało się ich oszukać ani zagadać. Mieli listę ludzi, którzy mogą wejść, i drugą — takich, którzy muszą się najpierw umówić. I jeśli kogoś nie było na żadnej z nich, to nie wchodził.

Jednakże ich kapitan — dostatecznie inteligentny, by czytać duże drukowane litery — rozpoznał naczelnego poczmistrza i prezesa Królewskiego Banku, więc posłał jednego z chłopaków z nabazgraną notatką do Drumknotta. Ku zdziwieniu Moista, dziesięć minut później został wprowadzony do Podłużnego Gabinetu.

Wszystkie miejsca wokół stołu konferencyjnego na końcu pokoju były zajęte. Moist rozpoznał kilku przywódców gildii, ale też grupkę przeciętnych z wyglądu obywateli, ludzi pracy, ludzi źle się czujących pod dachem. Na stole rozłożono mapy miasta. Najwyraźniej przerwał coś ważnego. A raczej Vetinari przerwał coś ważnego z jego powodu.

Patrycjusz wstał i gestem wezwał Moista do siebie.

— Proszę o wybaczenie, panie i panowie, ale muszę przez chwilę porozmawiać z naczelnym poczmistrzem. Drumknott, jeszcze raz streść wszystkim wyliczenia, dobrze? Tędy, panie Lipwig, jeśli pan pozwoli…

Moistowi zdawało się, że słyszy za sobą stłumione śmiechy. Został wprowadzony do pomieszczenia, które z początku wziął za wysoko sklepiony korytarz, ale okazało się czymś w rodzaju galerii sztuki. Vetinari zamknął za nimi drzwi. Szczęknięcie zamka głośno zabrzmiało w uszach Moista. Jego gniew odpływał szybko, zastępowany uczuciem chłodu. Vetinari był przecież tyranem. Jeśli naczelnego poczmistrza nikt nigdy już nie zobaczy, reputacja jego lordowskiej mości tylko na tym zyska.

— Niech pan postawi Pana Marudę — rzekł Vetinari. — Maluchowi dobrze zrobi, jeśli trochę pobiega.

Moist wypuścił psa na podłogę. Czuł się, jakby opuszczał tarczę… Dopiero teraz zobaczył, jakie eksponaty mieszczą się w galerii: to, co brał za rzeźbione kamienne popiersia, okazało się woskowymi twarzami. I wiedział, w jaki sposób i kiedy je wykonywano.

To były maski pośmiertne.

— To moi poprzednicy. — Vetinari ruszył spacerkiem wzdłuż szeregu. — Nie jest to pełna kolekcja, naturalnie. W niektórych przypadkach nie udało się znaleźć głowy albo była ona, można powiedzieć, w stanie dość nieporządnym.

Zapadła cisza. Moist nierozsądnie spróbował ją wypełnić.

— To musi być dziwne uczucie, kiedy oni tak patrzą na pana z góry…

— Och, tak pan sądzi? Muszę powiedzieć, że to raczej ja na nich patrzę z góry. Obrzydliwi ludzie, w większości chciwi, sprzedajni i niezręczni. Chytrość może zastąpić myślenie tylko do pewnego momentu, a potem się umiera. Większość z nich odeszła jako ludzie bogaci, tłuści i przerażeni. Miastu szkodzili na urzędzie, ale pomagali, umierając. Ale teraz miasto działa, panie Lipwig. Rozwijamy się. A to by się nam nie udało, gdyby władca był człowiekiem, który morduje starsze panie. Rozumie pan?

— Nie powiedziałem…

— Dobrze wiem, czego pan nie powiedział. Bardzo głośno się pan powstrzymał przed powiedzeniem tego. — Vetinari uniósł brew. — Jestem bardzo zagniewany, panie Lipwig.

— Ale wpadłem w to po szyję!

— Nie przeze mnie. Mogę pana zapewnić, że gdyby przeze mnie, jak pan określił w źle dobranym ulicznym slangu, wpadł pan w to po szyję, w pełni zrozumiałby pan całą gamę znaczeń „wpadnięcia” oraz zyskał nie do pozazdroszczenia głęboką wiedzę o „tym”.

— Wie pan, o co mi chodzi!

— Na bogów, czy to mówi prawdziwy Moist von Lipwig, czy człowiek, który nie może się doczekać swojego prawie złotego łańcucha? Topsy Lavish wiedziała, że odchodzi, i zwyczajnie zmieniła testament. Szanuję ją za to. Personel łatwiej pana zaakceptuje. No i wyświadczyła panu wielką przysługę.

— Przysługę? Strzelano do mnie!

— Gildia Skrytobójców tylko przesłała wiadomość, że pana obserwują.

— Były dwie strzały!

— Może w celu podkreślenia przekazu? — Vetinari usiadł w obitym aksamitem fotelu.

— Ale przecież praca w banku powinna być nudna! Liczby, emerytury, praca na całe życie.

— Na całe życie, to możliwe, ale najwyraźniej nie na długo. — Patrycjusza najwyraźniej bawiła ta sytuacja.

— Może pan coś zrobić?

— Z Cosmo Lavishem? Czemu? Propozycja odkupienia psa nie jest nielegalna.

— Ale cała ich rodzina jest… Skąd pan wie? Nie mówiłem przecież!

Vetinari lekceważąco machnął ręką.

— Kto zna człowieka, ten zna jego metody. Znam Cosmo. Nie sięgnie do przemocy, jeśli wystarczą pieniądze. Potrafi być bardzo miły, jeśli mu na tym zależy.

— Ale słyszałem, jacy są pozostali. Wyglądają na dość toksyczną bandę.

— Trudno mi komentować. Jednakże Topsy bardzo panu pomogła. Gildia Skrytobójców nie przyjmie drugiego kontraktu na pana. Konflikt interesów, rozumie pan. Przypuszczam, że formalnie mogliby przyjąć zlecenie na prezesa, ale wątpię. Zabić pieska pokojowego? Nie wyglądałoby to dobrze w czyimś resume.

— Nie godziłem się na takie historie!

— Nie, panie Lipwig, godził się pan umrzeć! — warknął Vetinari, a jego głos stał się nagle zimny i groźny jak spadający sopel lodu. — Godził się pan, żeby zostać sprawiedliwie powieszony za szyję aż do śmierci za przestępstwa przeciwko miastu, przeciwko dobru publicznemu, przeciwko zaufaniu między ludźmi. Został pan wskrzeszony, ponieważ miasto tego wymagało. Tutaj chodzi o miasto. Zawsze chodzi o miasto. Wie pan, oczywiście, że mam plan?

— Było o tym w „Pulsie”. Przedsięwzięcie. Chce pan zbudować drogi, kanały i ulice pod miastem. Udało nam się zdobyć jakieś urządzenie krasnoludów, zwane Mechanizmem. A krasnoludy potrafią budować wodoszczelne tunele. Gildia Mechaników jest cała podekscytowana.

— Z pańskiego ponurego tonu wnioskuję, że pan nie jest?

Moist wzruszył ramionami. Nigdy nie interesowały go żadne mechanizmy.

— Nie mam opinii w tej kwestii ani w tę, ani w tamtą stronę.

— Szokujące — stwierdził wyraźnie zaskoczony Vetinari. — No cóż, panie Lipwig, ale domyśla się pan przynajmniej, czego będziemy potrzebowali dla realizacji tego projektu, i to w wielkich ilościach?

— Łopat?

— Finansów, panie Lipwig. I miałbym je, gdybyśmy dysponowali systemem bankowym odpowiadającym naszym czasom. Ale głęboko wierzę w pańską umiejętność… potrząśnięcia trochę wszystkim.

Moist spróbował ostatniej obrony.

— Poczta mnie potrzebuje… — zaczął.

— W tej chwili nie, a pan wzdryga się na samą myśl — przerwał mu Patrycjusz. — Nie jest pan człowiekiem, który dobrze przyjmuje monotonię. Niniejszym więc przyznaję panu urlop. Pan Groat był pańskim zastępcą, a choć brakuje mu pańskiego… stylu, tak to nazwijmy, jestem pewien, że utrzyma pocztę w ruchu.

Wstał, dając do zrozumienia, że audiencja dobiegła końca.

— Miasto krwawi, panie Lipwig, a pan jest strupem, którego potrzebuję. Proszę ruszać i robić pieniądze. Proszę uwolnić bogactwo Ankh-Morpork. Pani Lavish powierzyła panu bank. Niech pan nim dobrze kieruje.

— Wie pan przecież, że to pies dostał bank.

— I jaką ma ufną mordkę prawda? — Vetinari poprowadził Moista do drzwi. — Niech pan nie pozwala mi się zatrzymywać, panie Lipwig. I proszę pamiętać: tutaj chodzi o miasto.

* * *

Kiedy Moist szedł do banku, spotkał kolejny marsz protestacyjny. Ostatnio widywało się je coraz częściej. Zabawne, że najwyraźniej wszyscy marzyli o tym, by żyć pod despotyczną władzą tyrańskiego lorda Vetinariego. Wlewali się do miasta, którego ulice były podobno brukowane złotem.

To nie było złoto. Ale ten napływ miał swoje skutki, trudno zaprzeczyć. Na przykład spadały płace.

Demonstranci protestowali przeciwko zatrudnianiu golemów, które bez skarg wykonywały najbrudniejsze prace, nie żądały przerw i były tak uczciwe, że nawet płaciły podatki. Ale nie były ludźmi i jarzyły się im oczy, a to ludzi drażniło.

Pan Bent musiał czekać za kolumną. Moist ledwie zdążył przekroczyć próg banku, z radosnym Panem Marudą pod pachą, gdy główny kasjer stanął u jego boku.

— Personel się niepokoi, sir — oznajmił, prowadząc Moista do schodów. — Pozwoliłem sobie ich poinformować, że przemówi pan do nich później.

Moist wyczuwał ich niespokojne spojrzenia. Dostrzegał też inne rzeczy — teraz, kiedy patrzył na wszystko okiem właściciela. Owszem, bank został zbudowany porządnie i z dobrych materiałów, ale kiedy człowiek już spojrzał poza te fakty, zaczynał widzieć zaniedbania i wpływ czasu. Budynek przypominał teraz niewygodnie wielki dom biednej wdowy, która już nie widzi kurzu. Mosiądz był raczej zmętniały, aksamitne kotary postrzępione i miejscami wytarte, a marmurowa posadzka mocno niejednolicie lśniąca…

— Co? — zapytał. — A tak, dobry pomysł. Mógłby pan dopilnować, żeby tu posprzątano?

— Słucham?

— Dywany są ubrudzone, sznury z pluszu się rozplatają, kotary pamiętają lepsze stulecia, a mosiądz wymaga solidnego polerowania. Bank powinien wyglądać elegancko, panie Bent. Żebrakowi może pan dać jałmużnę, ale nie pożyczy mu pan pieniędzy.

Bent uniósł brwi.

— To jest opinia prezesa, jak rozumiem?

— Prezesa? O tak. Pan Maruda bardzo ceni czystość. Mam rację, Panie Marudo?

Pan Maruda przestał warczeć na Benta i szczeknął kilka razy.

— Widzi pan? — ucieszył się Moist. — Kiedy nie wiadomo, co robić, zawsze warto przyczesać włosy i wyczyścić buty. To mądre powiedzenie, panie Bent. A teraz do roboty.

— Wzniosę się na szczyty swych możliwości, sir — zapewnił Bent. — A tymczasem złożyła nam wizytę pewna młoda dama. Wydawała się niechętna, by zdradzić swoje nazwisko, ale zapewniła, że ucieszy się pan z jej odwiedzin. Wprowadziłem ją do mniejszej sali konferencyjnej.

— Musiał pan otworzyć okno? — zapytał Moist z nadzieją.

— Nie, sir.

To wykluczało Adorę Belle. Ale natychmiast pojawiła się przerażająca myśl.

— Nie jest kimś z rodziny Lavishów, co?

— Nie, sir. Poza tym zbliża się pora na drugie śniadanie Pana Ma… drugie śniadanie prezesa, sir. Je zimnego kurczaka, bez kości. To ze względu na żołądek. Przyślę porcję do mniejszej sali konferencyjnej, dobrze?

— Mógłby pan skręcić coś i dla mnie?

— Skręcić, sir? — Bent zdziwił się wyraźnie. — To znaczy ukraść?

Ach, to taki typ człowieka, pomyślał Moist.

— Chodzi mi o to, żeby znalazł mi pan coś do zjedzenia — przetłumaczył.

— Oczywiście, sir. W apartamencie jest nieduża kuchnia i mamy dyżurującego kuchmistrza. Pani Lavish mieszkała tam od dłuższego czasu. Interesujące będzie znowu mieć zarządcę Królewskiej Mennicy.

— Podoba mi się brzmienie tych słów… Zarządca Królewskiej Mennicy… Co pan na to, Panie Marudo?

Jak na dany znak, prezes znów szczeknął.

— Hmm — mruknął Bent. — Jeszcze jedno, sir. Czy zechciałby pan podpisać te dokumenty?

Wskazał stos papierów.

— Co to takiego? Nie protokoły, mam nadzieję? Nie zajmuję się protokołami.

— Rozmaite formalności, sir. Zasadniczo w sumie oznaczają, że kwituje pan przejęcie banku w imieniu prezesa, ale zostałem poinformowany, że odcisk łapy Pana Marudy powinien się pojawić w zaznaczonych miejscach.

— Czy on musi to wszystko przeczytać? — upewnił się Moist.

— Nie, sir.

— Więc nie będę czytał. To bank. Oprowadził mnie pan. To nie tak, że brakuje mu koła albo czegoś w tym rodzaju. Proszę mi tylko pokazać, gdzie mam podpisać.

— Tutaj, sir. I tutaj. I tutaj. I tutaj. I tutaj. I tutaj. I tutaj…

* * *

Czekająca w sali konferencyjnej osoba była z pewnością atrakcyjną kobietą, ale ponieważ pracowała dla „Pulsu”, Moist nie potrafił jej przyznać statusu pełnoprawnej damy. Damy nie cytują okrutnie i słowo w słowo tego, co człowiek powiedział, ale nie całkiem miał na myśli, ani nie walą w potylicę jakimś nieoczekiwanym i trudnym pytaniem. Chociaż, jeśli się zastanowić, robią to, właściwie nawet często. Ale ona w ten sposób zarabiała na życie.

Musiał jednak przyznać, że rozmowa z Sacharissą Cripslock była całkiem niezłą zabawą…

— Sacharissa! Cóż za łatwo przewidywalna niespodzianka! — zawołał, wchodząc do pokoju.

— Pan Lipwig! Bardzo mi przyjemnie, jak zawsze — odpowiedziała. — Podobno psiakość jest teraz pana dewizą…

…Zabawą tego właśnie rodzaju. Trochę jak żonglowanie mieczami. Człowiek musiał stale być skoncentrowany. Dobre ćwiczenie.

— Już tworzysz nagłówki? — zapytał. — Ja tylko wypełniam warunki testamentu pani Lavish. — Postawił Pana Marudę na wypolerowanym blacie i usiadł.

— Czyli został pan prezesem banku?

— Nie. Prezesem jest ten oto Pan Maruda. Szczeknij uprzejmie do tej miłej pani z rychliwym ołówkiem, Panie Marudo.

— Hauff — powiedział Pan Maruda.

— Pan Maruda jest prezesem… — Sacharissa przewróciła oczami. — Naturalnie. A pan przyjmuje od niego polecenia?

— Tak. Przy okazji, jestem zarządcą Królewskiej Mennicy.

— Pies i jego pan — powiedziała Sacharissa. — Jak miło. I zapewne potrafi pan czytać mu w myślach? Dzięki mistycznym więzom łączącym psa i człowieka?

— Nie potrafiłbym lepiej tego wyrazić, Sacharisso.

Uśmiechnęli się do siebie. To była zaledwie pierwsza runda. Oboje dopiero się rozgrzewali.

— Można więc uznać, że nie zgodzi się pan z tymi, którzy uznają to za ostatni fortel pani Lavish, by utrzymać bank poza zasięgiem krewnych i powinowatych, których uważa się za niezdolnych do pokierowania nim gdziekolwiek indziej niż do ruiny? A może potwierdzi pan opinię wielu osób, że Patrycjusz ma zamiar przywołać do porządku niechętny współpracy świat finansjery naszego miasta i ta sytuacja daje mu doskonałą okazję?

— Ci, którzy uznają, opinia wielu osób… Kim są ci tajemniczy ludzie? — zapytał Moist i spróbował unieść brew tak przekonująco, jak robił to Vetinari. — I jakim cudem znasz ich tak wielu?

Sacharissa westchnęła.

— A czy nie opisałby pan Pana Marudy jako będącego w rzeczywistości zaledwie wygodną marionetką?

— Hau? — zainteresował się pies, słysząc swoje imię.

— Uważam to pytanie za obraźliwe — oświadczył Moist. — I on również.

— Moist, przestał pan być zabawny. — Sacharissa zamknęła notes. — Mówi pan jak… jak bankier.

— Cieszę się, że tak uważasz.

Pamiętaj, fakt, że zamknęła notes, nie znaczy, że możesz się zdekoncentrować.

— Żadnych pościgów na spienionych rumakach? Nic, co wywoła nasz zachwyt? Żadnych szalonych marzeń?

— No cóż, kazałem już odnowić foyer.

Sacharissa zmrużyła oczy.

— Odnowić foyer? Kim jesteś i co zrobiłeś z prawdziwym Moistem von Lipwigiem?

— Nie, mówię poważnie. Musimy sprzątnąć u siebie, zanim weźmiemy się za sprzątanie ekonomii. — Moist poczuł, że jego umysł radośnie przeskakuje na wyższe obroty. — Zamierzam wyrzucić wszystko, co nie jest potrzebne. Na przykład mamy tu w skarbcu pomieszczenie pełne bezużytecznego metalu. Będzie musiał zniknąć.

Sacharissa zmarszczyła czoło.

— Chodzi panu o złoto?

Skąd się to wzięło? W każdym razie teraz nie wolno się cofać, bo dziewczyna rzuci się do gardła. Naprzód, cokolwiek się zdarzy. Poza tym przyjemnie jest widzieć ją w stanie szoku.

— Tak — oświadczył.

— Nie mówi pan poważnie!

Notes otworzył się natychmiast, a Moistowi język ruszył galopem. Nie dawał się zatrzymać. Byłoby miło, gdyby najpierw z nim pogadał. A tak, przejął mózg i powiedział:

— Absolutnie poważnie. Będę rekomendował lordowi Vetinariemu, żeby sprzedał je całe krasnoludom. Nie potrzebujemy go. To zwykły towar, nic więcej.

— Ale co może być warte więcej od złota?

— Praktycznie wszystko. Na przykład ty. Złoto jest ciężkie. Tyle złota, ile ważysz, to wcale nie jest dużo złota. Czy nie jesteś więcej warta?

Sacharissa na moment się spłoszyła, ku radości Moista.

— No, w pewnym sensie…

— Jedynym sensie, jaki warto uwzględniać — odparł stanowczo. — Świat pełen jest rzeczy wartych więcej od złota. Ale wydobywamy z ziemi ten nieszczęsny metal, a potem zagrzebujemy go gdzie indziej. Jaki to ma sens? Czy jesteśmy srokami? Chodzi o to, że błyszczy? Wielkie nieba, ziemniaki są warte więcej od złota!

— Z pewnością nie!

— A gdybyś była rozbitkiem na bezludnej wyspie, co byś wolała: worek ziemniaków czy worek złota?

— Owszem, ale bezludna wyspa nie jest Ankh-Morpork!

— Co tylko dowodzi, że złoto jest cenne, ponieważ tak się umówiliśmy. To tylko senne marzenie. Natomiast ziemniak zawsze jest ziemniakiem. Kawałek masła i szczypta soli, a człowiek ma posiłek. Wszędzie! Jeśli zakopiesz złoto w ziemi, zawsze będziesz się bać złodziei. Zakop ziemniak w ziemi, a w odpowiednim czasie możesz liczyć na dywidendę tysiąca procent!

— Czy mogę przez moment założyć, że chce pan oprzeć nasz system finansowy na ziemniakach? — spytała ostro Sacharissa.

Moist uśmiechnął się lekko.

— Nie. Ale za kilka dni będę rozdawał pieniądze. Wiesz przecież, że one nie lubią siedzieć na miejscu. Lubią wychodzić i poznawać nowych przyjaciół.

Ten fragment mózgu Moista, który usiłował dotrzymać kroku ustom, pomyślał: Szkoda, że tego nie notuję. Nie jestem pewien, czy wszystko zapamiętam.

Ale wczorajsze rozmowy zderzały się ze sobą w jego pamięci i tworzyły rodzaj muzyki. Nie był pewien, czy zna wszystkie nuty, lecz pojawiły się już kawałki, które mógł zanucić. Musi tylko słuchać siebie dostatecznie długo, a zrozumie, o czym właściwie mówi.

— Przez rozdawanie rozumie pan… — wtrąciła Sacharissa.

— Wręczanie ludziom. Dawanie w prezencie. Poważnie.

— Jak? Dlaczego?

— Wszystko w swoim czasie!

— Nabijasz się ze mnie, Moist!

Nie, zablokowałem się tylko, bo usłyszałem, co powiedziały właśnie moje usta, pomyślał. Nie mam pojęcia, o co chodzi, to tylko kilka przypadkowych myśli. To…

— Chodzi o bezludne wyspy — powiedział. — I dlaczego miasto nie jest taką wyspą.

— I to wszystko?

Moist potarł czoło.

— Panno Cripslock, panno Cripslock… Dziś rano wstałem, nie planując nic oprócz istotnych postępów w załatwianiu papierkowej roboty Urzędu Pocztowego. Być może, chciałem też liznąć problem specjalnego kapuścianozielonego znaczka za dwadzieścia pięć pensów. Tego, z którego wyrośnie kapusta, jeśli go zasadzić. Trudno się spodziewać, żebym w porze herbaty miał już gotową nową inicjatywę fiskalną.

— No dobrze, ale…

— Zajmie mi to czas co najmniej do śniadania.

Zobaczył, jak to zapisuje. Potem schowała notes do torebki.

— Będzie naprawdę zabawnie, prawda? — spytała.

A Moist pomyślał: Nie ufaj jej też, kiedy chowa notes. Ma dobrą pamięć.

— Poważnie mówiąc, uważam, że to dla mnie możliwość, by dokonać czegoś wielkiego i ważnego dla mojego przybranego miasta — oświadczył swym szczerym tonem.

— To jest twój szczery ton — zauważyła.

— To dlatego, że jestem szczery — zapewnił.

— Ale skoro już podniosłeś ten temat, Moist, co właściwie robiłeś ze swoim życiem, zanim obywatele Ankh-Morpork powitali cię z otwartymi dłońmi?

— Przeżywałem — odparł. — W Überwaldzie rozpadało się dawne imperium. Nie było niczym niezwykłym, jeśli przed drugim śniadaniem dwa razy zmienił się rząd. Pracowałem, gdzie mogłem, żeby jakoś się utrzymać. A przy okazji, chodziło ci pewnie o ramiona — dodał.

— A kiedy tu trafiłeś, wywarłeś takie wrażenie na bogach, że doprowadzili cię do ukrytego skarbu, abyś miał za co odbudować gmach naszej Poczty Głównej.

— Zachowuję pokorę w tej sprawie — rzekł Moist, starając się odpowiednio wyglądać.

— Ta-ak… A to przez bogów zesłane złoto było w używanych monetach z miast na Równinach…

— A wiesz, często sam po nocach się nad tym zastanawiałem. I doszedłem do wniosku, że bogowie w swej mądrości uznali, że dar powinien być natychmiast wymienialny.

Mogę tak ciągnąć, jak długo zechcesz, myślał; a ty usiłujesz grać w pokera bez kart. Możesz podejrzewać, co tylko chcesz, ale przecież oddałem te pieniądze. Owszem, przedtem sam je ukradłem, lecz zwrot też się liczy, prawda? Mam czyste konto, prawda? No, może akceptowalnie przybrudzone.

Drzwi otworzyły się wolno i do pokoju wsunęła się nerwowa dziewczyna trzymająca talerz z zimnym kurczakiem. Pan Maruda ucieszył się wyraźnie, kiedy postawiła mu go przed nosem.

— Przepraszam, mogę zaproponować pani kawę albo co? — spytał Moist, gdy dziewczyna ruszyła z powrotem do drzwi.

Sacharissa wstała.

— Dziękuję, ale nie. Terminy mnie gonią, panie Lipwig. Jestem pewna, że wkrótce znowu się spotkamy.

— Nie wątpię, panno Cripslock.

Podeszła o krok bliżej i zniżyła głos.

— Wiesz, co to za dziewczyna?

— Nie, nikogo tu jeszcze nie zdążyłem poznać.

— Więc nie wiesz, czy można jej ufać?

— Ufać?

Sacharissa westchnęła.

— To do ciebie niepodobne, Moist. Ona właśnie podała talerz z jedzeniem najcenniejszemu psu na świecie. Psu, którego niektórzy chętnie zobaczyliby martwego.

— Dlaczego miałby… — zaczął Moist.

Odwrócili się oboje. Pan Maruda wylizywał już pusty talerz, popychając go po blacie. Wydawał z siebie przy tym pełne satysfakcji „grunf-grunf”.

— Eee… trafisz do wyjścia? — spytał Moist, biegnąc w stronę sunącego po stole talerza.

— Gdybyś nie był pewien, wsadź mu palce w gardło! — rzuciła od drzwi Sacharissa z nadmiernym, zdaniem Moista, rozbawieniem.

Złapał psa i wybiegł drugimi drzwiami, za dziewczyną. Prowadziły do wąskiego, niezbyt zadbanego korytarza z zielonymi drzwiami na końcu. Dobiegały zza nich jakieś głosy.

Moist wpadł przez nie.

W małej, czyściutkiej kuchni powitała go niepokojąca scena. Dziewczyna stała oparta o stół, a brodaty mężczyzna w białym fartuchu wznosił wielki nóż. Wydawali się zaskoczeni.

— Co się dzieje?! — krzyknął Moist.

— Eee… Właśnie wbiegł pan tu przez te drzwi i krzyknął? — odpowiedziała dziewczyna. — Zdarzyło się coś niedobrego? Zawsze mniej więcej o tej porze podaję Panu Marudzie przystawkę.

— A ja szykuję główne danie — dodał brodacz i opuścił nóż na tacę. — To kurze szyjki nadziewane podrobami i jego specjalny pudding toffi na deser. A kto pyta?

— Jestem jego właścicielem — odparł Moist tak dumnie, jak tylko potrafił.

Kucharz zdjął białą czapkę.

— Przepraszam, sir, oczywiście, że to pan. Złoty strój i w ogóle… To jest Peggy, moja córka. A ja jestem Aimsbury, sir.

Moist zdołał się jakoś uspokoić.

— Przepraszam, ale wystraszyłem się, że ktoś mógłby próbować otruć Pana Marudę.

— Właśnie o tym rozmawialiśmy — zgodził się Aimsbury. — Pomyślałem, że… Ale zaraz, chyba nie chodziło panu o mnie, co?

— Nie, nie, na pewno nie! — zapewnił Moist człowieka z nożem.

— No to dobrze — stwierdził udobruchany Aimsbury. — Jest pan tu nowy, sir, to pan nie wie. Ten Cosmo raz kopnął Pana Marudę!

— On by wszystkich wytruł, jak nic! — dodała Peggy.

— Ale ja sam codziennie chodzę na rynek, sir, i sam wybieram trochę psiej karmy. Trzymam ją na dole w chłodni, a ja mam jedyny klucz.

Moist się uspokoił.

— A moglibyście zrobić szybki omlet dla mnie?

Kucharz się przeraził.

— Omlet to jajka, prawda? — upewnił się nerwowo. — Wolę się nie mieszać do gotowania jajek, sir. On zawsze w piątki dostawał jedno surowe ze stekiem tartarskim, a pani Lavish co rano wypijała dwa na surowo do dżinu z sokiem pomarańczowym. I tyle się dzieje między mną a jajkami. Mam trochę sosu ze świńskiej głowizny, gdyby miał pan ochotę. Mam też ozór, serca, kość, barani łeb, ładny kawałek karczku, płucka, żołądki, wątróbkę, cynaderki, móżdżek…

Za młodych lat Moist zapoznał się z dużą częścią tego menu. Były to właśnie takie dania, jakie powinno się podawać dzieciom, jeśli mają nabrać wprawy w kłamaniu w żywe oczy, w zręczności rąk i w sztuce maskowania. Moist chytrze ukrywał te dziwne, galaretowane kawałki mięsa pod jarzynami, osiągając przy jakiejś okazji ziemniaka wysokiego na dwanaście cali.

Zaświtało mu w głowie.

— Czy często gotowaliście dla pani Lavish? — zapytał.

— Nie, sir. Ona żyła dżinem, zupą jarzynową, porannym tomkiem i…

— Dżinem — dokończyła stanowczo Peggy.

— Czyli jesteście zasadniczo psim kucharzem?

— Dla psów, jeśli wolno, sir. Czytał pan może moją książkę „Gotowanie z głową”? — zapytał Aimsbury bez wielkiej nadziei i słusznie.

— To raczej nietypowa kariera — zauważył Moist.

— No więc, sir, pozwala mi… tak jest bezpieczniej… No więc, prawdę mówiąc sir, mam alergię. — Kucharz westchnął. — Pokaż mu, Peggy.

Dziewczyna kiwnęła głową i wyjęła z kieszeni przybrudzony kartonik.

— Proszę nie wymawiać tego słowa, sir — powiedziała i uniosła go.

Moist spojrzał.

— Zwyczajnie się nie da tego uniknąć przy gotowaniu, sir — stwierdził smętnie Aimsbury.

To nie była pora, naprawdę nie miał teraz czasu. Ale jeśli ktoś nie interesuje się ludźmi, to nie ma duszy prawdziwego kanciarza.

— Jesteście uczuleni na czo… ten produkt? — zapytał, poprawiając się w ostatniej chwili.

— Nie, sir. Na samo słowo, sir. Mogę pracować z główkami, o które chodzi. Mogę nawet to jeść. Ale dźwięk tego słowa, no…

Moist raz jeszcze spojrzał na kartonik i ze smutkiem pokręcił głową.

— Dlatego muszę omijać restauracje, sir.

— To rozumiem. A jakieś zbliżone kombinacje? Coś z snem…

— Tak, sir, rozumiem, co pan sugeruje. Próbowałem. Cios nie, trzos nek… Żadnego skutku.

— Czyli jedynie czosnek… O, przepraszam…

Aimsbury znieruchomiał, wpatrzony w pustkę.

— Bogowie, strasznie mi przykro, naprawdę nie chciałem… — tłumaczył się Moist.

— Wiem — odparła ze znużeniem Peggy. — To słowo jakby wciska się na siłę, prawda? Będzie tak stał przez piętnaście sekund, potem rzuci nożem, potem na cztery sekundy zacznie mówić płynnie po quirmsku i znowu wróci do siebie. Proszę… — Wręczyła Moistowi misę zawierającą dużą brązową grudę. — Niech pan wraca do niego z tym lepkim puddingiem, a ja się schowam w spiżarni. Jestem przyzwyczajona. I mogę usmażyć panu omlet.

Wypchnęła Moista na korytarz i zamknęła za nim drzwi.

Postawił miskę, ściągając nią natychmiastową i całkowitą uwagę Pana Marudy.

Przyglądanie się, jak pies usiłuje przeżuć duży kawał toffi, jest rozrywką godną bogów. Mieszana genealogia Pana Marudy dała mu niewiarygodną elastyczność szczęk. Teraz przewracał się radośnie po podłodze, robiąc miny jak gumowy gargulec w pralce.

Po kilku sekundach Moist wyraźnie usłyszał stuk noża wbijającego się w drewno, a po nim krzyk:

— Nom d’une bouilloire! Pourquoi est-ce que je suis hardiment ri sous cape a part les dieux?

Ktoś zapukał do podwójnych drzwi i zaraz potem wkroczył Bent. Niósł duże, okrągłe pudło.

— Apartament jest dla pana przygotowany, panie zarządco — oznajmił. — To znaczy, ściślej mówiąc, dla Pana Marudy.

— Apartament?

— Tak. Prezes ma tu apartament.

— Ach, ten apartament… Musi mieszkać nad sklepem, co?

— W samej rzeczy. Pan Slant był tak uprzejmy, że przekazał mi kopię warunków dziedziczenia. Prezes musi spać w banku każdej nocy…

— Ale mam przecież całkiem wygodne mieszkanie w…

— Ehm… To są warunki, sir. Może pan zająć łóżko, naturalnie — dodał Bent łaskawie. — Pan Maruda będzie spał w swojej tacy na dokumenty. Zresztą w niej się urodził… To taka ciekawostka.

— Mam tkwić tu zamknięty każdej nocy?

W rzeczywistości jednak, kiedy zobaczył apartament, perspektywa nie wydała mu się już taka straszna. Musiał otworzyć czworo drzwi, zanim w ogóle znalazł łóżko. Była tam jadalnia, garderoba, łazienka, osobna spłukiwana wygódka, zapasowa sypialnia, przejście do biura, stanowiącego rodzaj pomieszczenia publicznego, oraz mały prywatny gabinet. W głównej sypialni stało wielkie łoże z baldachimem i adamaszkowymi zasłonami, w którym Moist zakochał się od pierwszego wejrzenia. Natychmiast się do niego przymierzył. Łoże było tak miękkie, że czuł się, jakby leżał w wielkiej i ciepłej kałuży.

Usiadł nagle.

— Czy pani Lavish…?

— Umarła, siedząc przy biurku, zarządco — uspokoił go Bent i rozwiązał sznurek na wielkim okrągłym pudle. — Wymieniliśmy fotel. A przy okazji, jutro odbędzie się pogrzeb. Pomniejsze Bóstwa, w południe, członkowie rodziny tylko po uprzednim uzgodnieniu.

— Pomniejsze Bóstwa? To dość skromnie jak na kogoś z Lavishów.

— O ile mi wiadomo, jest tam pochowana pewna liczba przodków pani Lavish. A powiedziała mi kiedyś, w chwili gdy miała nastrój do zwierzeń, że raczej ją piekło pochłonie, niż zostanie Lavish na całą wieczność. — Zaszeleściła bibułka. — Pański kapelusz, sir.

— Jaki kapelusz?

— Przysługujący zarządcy Królewskiej Mennicy.

Bent podniósł czarny jedwabny cylinder, kiedyś zapewne lśniący, a teraz głównie wytarty. Starzy włóczędzy miewają lepsze kapelusze.

Mógłby być zrobiony tak, żeby przypominał stos dolarów. Mógłby być koroną. Mógłby być zdobiony maleńkimi, błyszczącymi od klejnotów scenkami, przedstawiającymi malwersacje przez wieki albo rozwój waluty umownej, od glutów przez małe białe muszelki i krowy, aż do złota. Mógłby mówić coś na temat magii pieniądza. Mógłby być dobry…

Czarny cylinder. Żadnego stylu. Absolutnie żadnego.

— Panie Bent, znajdzie pan kogoś, kto poszedłby do budynku Urzędu Pocztowego i przeniósł tu moje rzeczy? — zapytał Moist, spoglądając ponuro na ten wrak.

— Oczywiście, zarządco.

— Myślę, że wystarczy „panie Lipwig”, jeśli można prosić.

— Tak, sir. Oczywiście.

Moist usiadł przy ogromnym biurku i pieszczotliwie przesunął dłońmi po wytartej zielonej skórze.

Vetinari, niech go demony porwą, miał rację. Urząd Pocztowy uczynił go człowiekiem ostrożnym i bez inicjatywy. Skończyły mu się wyzwania. Skończyła się zabawa.

Z daleka zadudnił piorun; popołudniowemu słońcu zagrażały ciemne chmury. Z Równin toczyła się jedna z tych ciężkich, całonocnych burz. W deszczowe noce zdarzało się więcej przestępstw — tak twierdził „Puls”. Przypuszczalnie to z powodu wilkołaka w straży — po deszczu trudno było śledzić zapachy.

Po chwili Peggy przyniosła omlet, który nie zawierał żadnego wspomnienia słowa „czosnek”. Wkrótce potem przybyła Gladys z garderobą Moista. Całą, razem z drzwiami, które niosła pod pachą. Zahaczała nimi o ściany i sufit, wlokąc po dywanie, aż wreszcie rzuciła na środku podłogi w sypialni.

Moist ruszył za nią, ale ze zgrozą uniosła wielkie dłonie.

— Nie, Sir! Proszę Najpierw Pozwolić Mi Wyjść! — Przecisnęła się obok niego na korytarz. — Było Już Prawie Bardzo Niedobrze.

Moist zaczekał, by sprawdzić, czy dowie się czegoś jeszcze, a po chwili zapytał:

— A właściwie czemu?

— Mężczyzna I Młoda Kobieta Nie Powinni Przebywać W Tej Samej Sypialni — odparł golem z powagą.

— Ile masz lat, Gladys? — zapytał ostrożnie.

— Tysiąc pięćdziesiąt cztery, panie Lipwig.

— No tak. I jesteś zbudowana z gliny. To znaczy… Wszyscy są z gliny, w pewnym sensie, ale jako golem jesteś… jak by to określić… bardzo z gliny.

— Owszem, Panie Lipwig, Ale Nie Jestem Zamężna.

Moist jęknął.

— Gladys, co dziewczyny z okienek tym razem dały ci do czytania?

— „Roztropne Rady Dla Młodych Dam” lady Deirdre Waggon — odparła Gladys. — Bardzo Interesujące Dzieło. Mówi O Tym, Co Należy Robić.

Wyjęła z wielkiej kieszeni sukienki cienką książeczkę, dość marnie wydaną.

Moist westchnął. Była to jedna z tych staroświeckich broszurek o etykiecie, wymieniających Dziesięć Rzeczy, Które Można Zrobić ze Swoim Parasolem.

— Rozumiem — mruknął.

Nie wiedział, jak jej tłumaczyć. Co gorsza, nie miał pojęcia, co właściwie powinien tłumaczyć. Golemy to przecież… golemy. Wielkie bryły gliny mające w sobie iskierkę życia. Ubrania? Po co? Nawet ci z Urzędu Pocztowego nosili tylko niebieską i złotą farbę, żeby elegancko wyglądać… Zaraz, jemu też zaczęło się udzielać. Przecież nie istnieją męskie golemy! Golemy to golemy, przez tysiące lat były zadowolone z bycia golemami! Ale teraz działały we współczesnym Ankh-Morpork, gdzie wszelkie możliwe rasy, osobniki i idee zostały wymieszane i wstrząśnięte, i aż dziw, co czasem wylewało się z butelki.

Bez dalszych słów Gladys poczłapała przez korytarz, odwróciła się i znieruchomiała. Blask jej oczu przygasł do ciemnej czerwieni — i to było wszystko. Postanowiła zostać.

Pan Maruda zachrapał na swoich papierach.

Moist wyjął połówkę zlecenia wypłaty, którą dał mu Cosmo.

Bezludna wyspa. Bezludna wyspa. Wiem, że najlepiej myślę, kiedy jestem pod presją, ale o co mi właściwie chodziło?

Na bezludnej wyspie złoto jest bezwartościowe. Jedzenie pozwala przetrwać czas bez złota o wiele lepiej niż złoto czas bez jedzenia. Jeśli się zastanowić, to złoto nie ma też wartości w kopalni złota. W kopalni złota środkiem wymiany jest kilof.

Hm… Moist przyglądał się zleceniu. Czego trzeba, żeby kartka papieru była warta dziesięć tysięcy dolarów? Pieczęci i podpisu Cosmo, nic więcej. Wszyscy wiedzą, że Cosmo Lavish do tego się nadaje. Do niczego więcej oprócz pieniędzy, drań…

Banki stale używają takich not. Dowolny bank na Równinach wypłaci mi za to gotówkę, pobierając opłatę manipulacyjną, naturalnie, bo banki golą człowieka przy każdej okazji. Mimo to łatwiej wozić ze sobą coś takiego niż worki monet. Oczywiście ja też musiałbym podpisać, inaczej nota bankowa nie byłaby zabezpieczona.

Ale gdyby po „proszę wypłacić” zostawić puste miejsce, każdy mógłby tego używać…

Bezludna wyspa, bezludna wyspa… Na bezludnej wyspie worek jarzyn wart jest więcej niż złoto, a w mieście worek złota jest wart więcej niż jarzyny.

To rodzaj równania, tak? Gdzie tu jest wartość?

W samym mieście. Miasto mówi: w zamian za to złoto dostaniesz tyle a tyle rzeczy. Miasto jest swego rodzaju magikiem, jakby odwrotnością alchemika. Zamienia bezwartościowe złoto w… we wszystko. Ile jest warte Ankh-Morpork? Gdyby tak wszystko dodać — budynki, ulice, ludzi, umiejętności, sztukę w galeriach, gildie, prawa, biblioteki… Miliardy? Nie. Żadne pieniądze by nie wystarczyły.

Miasto było jedną wielką sztabą złota. Na czym więc można oprzeć walutę? Potrzebne jest miasto. Miasto stwierdza, że dolar jest wart dolara.

To był sen, marzenie, ale Moist całkiem sprawnie handlował snami. A jeśli uda się sprzedać taki sen dostatecznie wielu ludziom, nikt nie ośmieli się zbudzić.

Na małej podstawce na biurku leżała poduszka z tuszem i dwa stemple: jeden przedstawiający godło miasta, drugi — pieczęć banku. Ale w oczach Moista wokół nich wirowała złota mgiełka. Miały wartość.

— Panie Marudo — rzucił.

Pies usiadł i spojrzał wyczekująco.

Moist podciągnął rękawy i rozprostował palce.

— Zrobimy trochę pieniędzy, panie prezesie? — zaproponował.

Krótkim szczeknięciem prezes wyraził swoją bezwarunkową zgodę.

„Wypłacić okazicielowi sumę jednego dolara”, napisał Moist na kawałku sztywnego bankowego papieru. Podstemplował to oboma pieczęciami i przyjrzał się krytycznie.

Potrzebne jest coś więcej. Trzeba ludziom pokazać. Wszystko tkwi w oku.

Potrzebne będzie… muśnięcie powagi, jak przy samym banku. Kto wpłaciłby pieniądze w drewnianej szopie?

Hmm…

A tak. Chodzi przecież tylko o miasto, tak? Dopisał pod spodem ozdobnymi literami:

AD URBEM PERTINET

A niżej, po krótkim namyśle, mniejszymi:

Promitto fore ut possessori postulanti nummum unum solvent, an apte satisfaciam

Podpisano: Moist von Lipwig z up. Prezesa

— Wybaczy pan, panie prezesie — rzekł i podniósł psa. Błyskawicznie przycisnął jego łapę do poduszki i obok podpisu odcisnął równy, mały ślad łapy.

Powtórzył te czynności jeszcze kilkanaście razy, pięć otrzymanych w ten sposób not bankowych wsunął pod bibułę, a resztę nowych pieniędzy — i prezesa — zabrał na spacer.

* * *

Cosmo Lavish patrzył wrogo na swoje odbicie. Często w lustrze udawało mu się trzy albo cztery razy z rzędu, potem — co za wstyd — próbował publicznie, a jeśli ludzie byli tak głupi, żeby o tym wspomnieć, pytali: „Coś panu wpadło do oka?”.

Kazał nawet skonstruować aparat, w którym nakręcany mechanizm raz po raz podciągał mu jedną brew. Otruł człowieka, który go wykonał, od razu, kiedy odbierał towar, i rozmawiał z nim w tym cuchnącym małym warsztacie, czekając, aż środek zadziała. Tamten miał już prawie osiemdziesiąt lat, a Cosmo był ostrożny, więc sprawa nie zwróciła uwagi straży. Zresztą w tym wieku to nie powinno się chyba liczyć jako morderstwo. Raczej przysługa. I przecież nie mógł ryzykować, że stary dureń wszystko radośnie wypapla, kiedy już Cosmo zostanie Patrycjuszem.

Chociaż, kiedy się zastanowić, powinien chyba zaczekać, aż będzie pewien, że maszyna do ćwiczenia brwi działa, jak należy. Podbiła mu oko, nim dokonał kilku ostrożnych poprawek.

Jak to robi Vetinari? Cosmo był pewien, że tylko dzięki temu został Patrycjuszem. Owszem, pomogło mu kilka niewyjaśnionych zabójstw, jasne, ale to, jak potrafił unosić brew, pozwoliło mu utrzymać władzę.

Cosmo od dawna już studiował Vetinariego. Na spotkaniach towarzyskich było to łatwe. Wycinał też każdy jego obrazek, jaki pojawiał się w „Pulsie”. Jaki sekret pozwalał temu człowiekowi pozostawać takim potężnym i nietkniętym? Jak można go zrozumieć?

Aż pewnego dnia przeczytał w tej czy innej książce: „Jeśli chcesz zrozumieć człowieka, musisz przejść milę w jego butach”.

Wpadł na znakomity, genialny pomysł.

Westchnął radośnie i zaczął ściągać czarną rękawiczkę.

Oczywistym biegiem rzeczy wysłano go do szkoły skrytobójców. Była to naturalna droga dla młodych ludzi odpowiedniej klasy i akcentu. Przeżył i studiował trucizny, ponieważ słyszał, że była to specjalność Vetinariego. Ale nudził się tam. Gildia była teraz bardzo wystylizowana. Tak zabrnęli w śmieszne koncepcje honoru i elegancji, że chyba całkiem zapomnieli, co powinien robić skrytobójca.

Rękawiczka zsunęła się i oto był…

O tak…

Dotychczas wykonał swoją robotę wspaniale.

Cosmo wpatrywał się w cudowny przedmiot, przesuwając dłoń, by chwytał światło. Stygium dziwnie reagowało na światło: czasami odbijało je srebrzyście, czasami oleiście żółto, a czasem pozostawało niezmiennie czarne. I było ciepłe, nawet tutaj. W bezpośrednim blasku słońca wybuchnęłoby płomieniem.

Ten metal naprawdę był chyba przeznaczony dla tych, którzy poruszają się w cieniu…

Pierścień Vetinariego. Jego sygnet herbowy. Tak niewielki przedmiot, a jednak tak potężny. Praktycznie bez żadnych ozdób, jeśli nie liczyć wąskiej obwódki wokół kartuszu, na którym widniała ostro wycięta szeryfowana litera:

V

Mógł się tylko domyślać, do czego posunął się jego sekretarz, by zdobyć ten pierścień. Kazał wykonać replikę, „rewersywnie projektowaną” — cokolwiek to znaczyło — z lakowych pieczęci, które pierścień tak imponujący stemplował. Były też łapówki (kosztowne) i sugestie pospiesznych rozmów, ostrożnych wymian i dokonywanych w ostatniej chwili poprawek, by replika była dokładnie taka, jak należy…

I tutaj, na jego palcu, tkwił teraz ten prawdziwy sygnet. Bardzo mocno tkwił, trzeba przyznać. Z punktu widzenia Cosmo, Vetinari miał bardzo szczupłe palce jak na mężczyznę, więc wciśnięcie pierścienia za kostkę wymagało prawdziwego wysiłku. Dotychczas marudził, że trzeba go powiększyć, głupio nie pojmując, że to by go zniszczyło. Magia — a Vetinari z pewnością miał swoją magię — by wyciekła. Pierścień nie byłby już całkowicie prawdziwy.

Owszem, przez pierwsze kilka dni bolało jak demony, ale teraz Cosmo dryfował ponad bólem, po czystym błękitnym niebie.

Był dumny z tego, że nie jest głupcem. Od razu by poznał, gdyby jego sekretarz próbował go oszukać zwykłą kopią. Ale wstrząs, jaki popłynął wzdłuż ramienia, kiedy wsunął… no dobrze, wcisnął… pierścień na palec, wystarczał, by go przekonać, że dostał oryginał. Już teraz czuł, że jego myśli są ostrzejsze, szybsze…

Przesunął palcem przez wyraźnie rzeźbione V i spojrzał na Drumk… na Dotychczasa.

— Wydajesz się zatroskany, Dotychczas — zauważył.

— Palec stał się bardzo biały, sir. Niemal bladoniebieski. Czy na pewno nie boli?

— Ani trochę. Czuję się… całkowicie opanowany. Ostatnio bywasz… zmartwiony, Dotychczasie. Dobrze się czujesz?

— Ehm… Świetnie, sir — zapewnił Dotychczas.

— Musisz rozumieć, że z ważnych powodów posłałem z tobą pana Żurawinę — tłumaczył Cosmo. — Wcześniej czy później Morpeth by komuś powiedział, niezależnie od tego, ile byś mu dał pieniędzy.

— Ale chłopak w tym sklepie…

— Dokładnie taka sama sytuacja. Zresztą to była uczciwa walka. Nieprawda, Żurawino?

Błyszcząca łysina Żurawiny uniosła się nad książką.

— Tak, sir. Był uzbrojony.

— Ale… — zaczął Dotychczas.

— Tak? — spytał chłodno Cosmo.

— Eee… Nic takiego, sir. Ma pan rację, oczywiście.

Ten chłopak miał mały nożyk i był całkiem pijany. Dotychczas zastanawiał się, jak wiele jest to warte przeciwko zawodowemu zabójcy.

— Prawda? — zgodził się uprzejmie Cosmo. — A ty jesteś doskonały w tym, co robisz. Podobnie jak Żurawina. Czuję, że wkrótce będę miał dla ciebie kolejną misję. A teraz idź i zjedz kolację.

Kiedy Dotychczas otworzył drzwi, Żurawina zerknął na Cosmo, który niemal niedostrzegalnie pokręcił głową. Pechowo dla Dotychczasa, dysponował on znakomitym widzeniem peryferyjnym.

On się wszystkiego dowie, on się wszystkiego dowie, on się wszystkiego dooowieeeee! — jęczał do siebie, kiedy biegł przez korytarze.

To ten nieszczęsny sygnet, nic innego. Ale to przecież nie moja wina, że Vetinari ma chude palce. Na pewno by coś wywąchał, gdyby to draństwo pasowało! Dlaczego mi nie pozwolił go powiększyć? Ha… Gdybym to zrobił, wysłałby potem Żurawinę, żeby zabił jubilera! Wiem, że pośle go za mną, po prostu wiem!

Żurawina przerażał Dotychczasa. Mówił cicho i ubierał się skromnie. A kiedy Cosmo nie potrzebował jego usług, cały dzień siedział i czytał książkę. To niepokoiło. Gdyby ten człowiek był niepiśmiennym zbójem, w jakiś dziwny sposób sytuacja wyglądałaby lepiej, byłaby bardziej… zrozumiała. Nie miał wyraźnie żadnego zarostu, a blask jego łysiny w słoneczny dzień mógł oślepić.

Wszystko zresztą zaczęło się od kłamstwa. Dlaczego Cosmo mu uwierzył? Ponieważ był obłąkany, chociaż niestety nie przez cały czas. Był takim hobbystycznym szaleńcem. Miał to… to coś w kwestii lorda Vetinariego.

Na początku Dotychczas tego nie zauważył. Zdziwił się tylko, że na rozmowie kwalifikacyjnej Cosmo tak bardzo się interesuje jego wzrostem. A kiedy powiedział, że pracował w pałacu, został przyjęty natychmiast.

I to było kłamstwo, choć Dotychczas wolał o nim myśleć jak o nieszczęśliwym połączeniu dwóch prawd. Rzeczywiście przez jakiś czas był zatrudniony w pałacu, a Cosmo jak dotąd nie odkrył jeszcze, że na stanowisku ogrodnika. I wcześniej rzeczywiście był młodszym sekretarzem w Gildii Zbrojmistrzów, dzięki czemu mógł spokojnie oświadczyć „Byłem młodszym sekretarzem i pracowałem w pałacu”. Wyczuwał, że lord Vetinari przeanalizowałby tę frazę z większą starannością niż uszczęśliwiony Cosmo. A teraz siedział tu i doradzał bardzo ważnemu i sprytnemu człowiekowi, opierając się na wszystkich plotkach, jakie mógł sobie przypomnieć albo w ostateczności wymyślić. I udawało mu się. W swych codziennych działaniach finansowych Cosmo był chytry, bezlitosny i ostry jak brzytwa, ale kiedy chodziło o cokolwiek związanego z Vetinarim, stawał się naiwny jak dziecko.

Dotychczas zauważył, że szef czasem zwraca się do niego po nazwisku sekretarza Patrycjusza, ale dostawał pięćdziesiąt dolarów miesięcznie, plus wyżywienie i własne łóżko na dodatek. Za takie pieniądze reagowałby na imię „Daisy”. No, może Daisy nie, ale na Clive’a na pewno.

A potem zaczął się koszmar i jak często w koszmarach, zwykłe codzienne obiekty nabrały złowieszczego charakteru.

Cosmo poprosił o starą parę butów Vetinariego.

To była trudna łamigłówka. Dotychczas nigdy nie był w pałacu, ale tamtej nocy wspiął się na płot obok starej bramy do ogrodu i spotkał jednego z dawnych kumpli, który dyżurował całą noc, by dokładać do kotłów ogrzewających cieplarnie. Pogadali chwilę i następnej nocy wrócił po parę starych, ale jeszcze całych czarnych skórzanych butów, rozmiar ósmy, oraz informację pucybuta, że jego lordowska mość ściera lewy obcas trochę mocniej niż prawy.

Dotychczas nie dostrzegł żadnej różnicy w otrzymanych butach i nikt też nie twierdził, że są to właśnie słynne Buty Vetinariego. Jednak mocno schodzone, ale wciąż użyteczne buty zdryfowały z górnych pięter do kwater służby na fali noblesse oblige, a jeśli nie należały do samego Patrycjusza, to prawie na pewno, w najgorszym wypadku, przebywały niekiedy w tym samym pomieszczeniu co jego stopy.

Dał za nie dziesięć dolarów i przez jeden wieczór ścierał lewy obcas tak, by było to zauważalne. Cosmo bez mrugnięcia zapłacił mu pięćdziesiąt. Skrzywił się za to, kiedy spróbował je włożyć.

— Jeśli chcesz kogoś zrozumieć, powinieneś przejść milę w jego butach — oświadczył, kuśtykając po swoim gabinecie.

Jakie zrozumienie osiągnie, jeśli będą to buty podkamerdynera, tego Dotychczas się nie domyślał. Jednak pół godziny później Cosmo zadzwonił i zażądał miski zimnej wody i gojących ziół, a buty nie pojawiły się więcej.

Potem wystąpiła kwestia czarnej mycki. W całej tej historii jedyny raz sprzyjało mu szczęście. Była nawet autentyczna. Można było spokojnie założyć, że Vetinari kupował je od Boltersa na Pale. Dotychczas zaczął obserwować ten lokal, zjawił się tam, kiedy starsi pracownicy wyszli na przerwę, pogadał z niezamożnym młodzieńcem obsługującym na zapleczu parujące machiny piorące i naciągające — i odkrył, że właśnie przysłano jedną do czyszczenia. Po chwili wyszedł z niewypraną mycką, pozostawiając młodzieńca znacznie zamożniejszego, a także z instrukcją, by nową myckę wyprać, zanim prześle ją do pałacu.

Cosmo nie posiadał się z radości i chciał poznać wszystkie szczegóły.

Następnego wieczoru okazało się, że zamożniejszy młodzieniec spędził wieczór w barze i zginął w pijackiej bójce około północy, bez pieniędzy i w końcu także bez tchu. Dotychczas miał pokój sąsiadujący z sypialnią Żurawiny. Potem przypomniał sobie, że słyszał, jak tamten wychodzi późno w nocy.

Teraz doszedł jeszcze sygnet. Dotychczas zapewnił, że może zamówić replikę i wykorzystać swoje kontakty — bardzo kosztowne kontakty — w pałacu, by wymienić ją na oryginał. Dostał na to pięć tysięcy dolarów.

Pięć tysięcy dolarów!

I szef był zachwycony. Zachwycony i obłąkany. Dostał fałszywy sygnet, ale przysięgał, że przepływa w nim duch Vetinariego. Może i tak, bo przecież Żurawina stał się częścią układu. Kto dał się wciągnąć w zabawne hobby Cosmo — co Dotychczas zbyt późno zrozumiał — ten umierał.

Dotarł do swojego pokoju, wskoczył do środka i zatrzasnął drzwi. Potem oparł się o nie. Powinien uciekać, natychmiast. Oszczędności mogły mu kupić bardzo wielki dystans. Ale kiedy trochę zapanował nad myślami, strach opadł.

Myśli mówiły: Uspokój się. Straż jeszcze nie puka do twoich drzwi, prawda? Żurawina to profesjonalista, a szef jest pełen wdzięczności.

A więc… może jeszcze ostatnia sztuczka? Czemu nie zrobić prawdziwych pieniędzy? Co mógłby „zdobyć”, co byłoby dla szefa warte następne pięć tysięcy?

Coś prostego, ale wywierającego wrażenie, a zanim szef to odkryje — jeśli w ogóle — Dotychczas będzie już na drugim końcu kontynentu, z nowym nazwiskiem i nie do poznania opalony.

Tak… To będzie idealne.

* * *

Słońce grzało, doprowadzając do wrzenia nastroje krasnoludów. Były to górskie krasnoludy i pod otwartym niebem nie czuły się najlepiej.

Zresztą po co miały tu tkwić? Król chciał wiedzieć, czy z tej dziury, którą golemy kopały dla szalonej dymiącej kobiety, nie zostanie wyjęte nic cennego. Ale nie wolno im było tam wchodzić, ponieważ to byłoby wtargnięcie. Dlatego siedziały w cieniu i pociły się, a mniej więcej raz dziennie szalona dymiąca kobieta, która przez cały czas paliła, przychodziła i na prymitywnym blacie z desek kładła przed nimi… różne rzeczy. Te rzeczy miały jedną wspólną cechę: były nudne.

Wszyscy wiedzieli, że nie ma tu czego wydobywać. Grunt to tylko ił i piasek, aż do samego dołu. Nie było świeżej wody. Rośliny, które mogły tu przetrwać, w grubych, pustych korzeniach magazynowały zimowe deszcze albo korzystały z morskiej mgły. W tym miejscu nie było nic ciekawego, a wszystko, co pojawiało się z długiego, nachylonego tunelu, doprowadzało tę cechę poza granice nudy.

Były tu szkielety dawnych statków, a czasem też kości dawnych żeglarzy. Była para monet, srebrna i złota, które okazały się mniej nudne i zostały należycie skonfiskowane. Były skorupy naczyń i kawałki posągu, nad którymi się zastanawiano, fragment żelaznego kociołka i kotwica z kilkoma ogniwami łańcucha.

To oczywiste, uważały siedzące w cieniu krasnoludy, że nic tu nie docierało inaczej niż łodziami. Ale trzeba pamiętać, że w sprawach handlu i złota nie wolno ufać nikomu, kto może patrzeć nad twoim hełmem.

No i były też golemy. Krasnoludy nienawidziły golemów, ponieważ te, mimo swego ciężaru, poruszały się cicho i trochę przypominały trolle. Bez przerwy przybywały i odchodziły, nie wiadomo skąd dostarczały drewno i maszerowały w ciemność…

Aż pewnego dnia tłum golemów wylał się z tunelu, nastąpiła długa dyskusja, a potem dymiąca kobieta podeszła do strażników. Krasnoludy obserwowały ją nerwowo, jak zwykle wojownicy obserwują pewnego siebie cywila, którego nie wolno im zabić.

Łamanym krasnoludzim poinformowała ich, że tunel się zawalił, a ona odchodzi. Wszystkie przedmioty, które wykopali, pozostawia w darze dla króla.

I poszła sobie, zabierając ze sobą te nieszczęsne golemy[3].

To było w zeszłym tygodniu. Od tego czasu tunel całkiem się zapadł, a niesiony wiatrem piasek pokrył wszelkie ślady.

* * *

Pieniądze same o siebie dbały. Żeglowały przez wieki, zakopane w papierach, ukryte za prawnikami, doglądane, inwestowane, przekierowywane, konwertowane, prane, suszone i prasowane, polerowane, chronione przed złym losem i przed opodatkowaniem, a przede wszystkim chronione przed samymi Lavishami. Ci bowiem znali swoich potomków — przecież osobiście ich wychowywali — więc pieniądze zyskiwały ochronę funduszy powierniczych, dyrektorów i rad nadzorczych. Uwalniały dla kolejnego pokolenia tylko tyle, by pozwolić na utrzymanie stylu życia, od którego nazwy w dawnej mowie wzięło się ich nazwisko, oraz pewnej nadwyżki, aby mieli motywację kontynuowania rodzinnej tradycji walki między sobą o… tak jest: o pieniądze.

Teraz przybywali — każda gałąź rodziny, a często każdy osobnik z własnym prawnikiem i ochroną. Bardzo starannie uważali, kogo raczą zauważyć, by przypadkiem nie uśmiechnąć się do kogoś, z kim obecnie toczyli proces. Jako rodzina, mawiano, Lavishowie zachowują się jak stado kotów w worku. Cosmo przyglądał im się na pogrzebie i rzeczywiście, cały czas obserwowali się wzajemnie jak koty — każdy czekał, aż któryś zaatakuje. Ale mimo to byłoby to całkiem poważne zgromadzenie, gdyby nie ten durny siostrzeniec, któremu stara wiedźma pozwalała mieszkać w piwnicy — zjawił się w brudnym białym fartuchu i żółtym kapeluszu sztormowym, a potem mamrotał coś w czasie ceremonii i kompletnie zepsuł wszystkim nastrój.

Pogrzeb dobiegł końca i Lavishowie zajęli się tym, co zawsze robili po pogrzebach, to znaczy rozmową o Pieniądzach.

Nie dało się usadzić Lavishów przy stole. Cosmo rozstawił więc małe stoliki w układzie, wedle jego wiedzy reprezentującym obecny stan aliansów i niewielkich bratobójczych wojen. I tak jednak długo trwało szuranie, zgrzytanie i groźby pozwów sądowych, nim wszyscy wreszcie zajęli miejsca. Za nimi czujne szeregi prawników uważały pilnie, zarabiając kwotę jednego dolara co cztery sekundy.

Podobno jedyną krewną Vetinariego była ciotka. Cosmo westchnął. Ten to ma szczęście… Kiedy już sam zostanie Patrycjuszem, trzeba będzie ich trochę przerzedzić.

— Panie i panowie — zaczął, gdy ucichły obelgi i przezwiska. — Cieszę się, widząc was tu dzisiaj…

— Kłamca!

— Zwłaszcza ciebie, Pucci. — Cosmo uśmiechnął się do siostry.

Vetinari nie miał też takiej siostry jak Pucci. Nikt nie miał, Cosmo mógłby się założyć. Była potworem w mniej więcej ludzkiej postaci.

— Wiesz, nadal chyba coś jest nie tak z twoją brwią — stwierdziła Pucci.

Miała stolik tylko dla siebie i głos jak piła trafiająca na gwóźdź, z niewielkim dodatkiem syreny ostrzegawczej. W towarzystwie zawsze określano ją jako piękność i ozdobę towarzystwa, co tylko dowodziło, jak bogaci są Lavishowie. Przecięta na pół, mogłaby stać się dwiema pięknościami, choć w tym momencie już niezbyt pięknymi. Mówiono też, że odrzuceni przez nią mężczyźni z rozpaczy skakali z mostów, ale jedyną znaną osobą, która to mówi, była sama Pucci.

— Wszyscy wiecie, jak sądzę… — zaczął Cosmo.

— Dzięki totalnej niekompetencji waszej strony rodziny straciliście bank!

Głos dobiegł z kąta sali, ale uruchomił całą lawinę narzekań.

— Wszyscy tu jesteśmy Lavishami, Józefino — odparł Cosmo surowo. — Niektórzy z nas nawet urodzili się Lavishami.

Nie podziałało. A powinno. Na pewno u Vetinariego by podziałało. Nie miał żadnych wątpliwości. Ale on tylko irytował ludzi. Pomruki niechęci jeszcze nabrały mocy.

— Niektórzy z nas potrafią to wykorzystać — burknęła Józefina.

Miała na szyi szmaragdową kolię i kamienie rzucały na jej twarz zielonkawy blask. Cosmo był pod wrażeniem.

Kiedy tylko było to możliwe, Lavishowie zawierali małżeństwa z dalekimi kuzynami, ale na ogół w każdym pokoleniu kilkoro szukało partnerów poza rodziną — by uniknąć kłopotliwej sytuacji „trzech kciuków”. Kobiety znajdowały przystojnych mężów, którzy robili, co się im kazało, a mężczyźni znajdowali żony, które zadziwiająco szybko uczyły się humorów i drażliwości wystrzyżonej małpy, będących cechami prawdziwych Lavishów.

Józefina usiadła z wyrazem jadowitej satysfakcji na twarzy, wśród pomruków aprobaty. Poderwała się jednak na bis.

— I co masz zamiar zrobić w sprawie tej niewybaczalnej sytuacji? Wasza gałąź rodziny postawiła hochsztaplera na czele naszego banku! Znowu!

Pucci odwróciła się na krześle.

— Jak śmiesz mówić takie rzeczy o naszym ojcu?

— I jak śmiesz mówić takie rzeczy o Panu Marudzie? — dodał Cosmo.

Wiedział, że u Vetinariego to by podziałało. Józefina wyszłaby na głupią, a akcje Cosmo w sali z pewnością by wzrosły. Byłoby skuteczne dla Vetinariego, który potrafił unieść brew w takim niby wizualnym werblu.

— Co? Co? O czym ty mówisz? — zirytowała się Józefina. — Nie bądź durniem, dzieciaku! Mówię o tej kreaturze Lipwigu! Jest listonoszem, na wszystkich bogów! Dlaczego nie zaproponowałeś mu pieniędzy?

— Zaproponowałem — odparł Cosmo i dodał, już tylko do swego wewnętrznego ucha: Zapamiętam tego „dzieciaka”, ty wymokły tobole! Kiedy zostanę mistrzem unoszenia brwi, zobaczymy, co wtedy powiesz!

— I co?

— Wydaje się, że pieniądze go nie interesują.

— Bzdura!

— A co z pieskiem? — zapytał starszy głos. — Co by się stało, gdyby odszedł z tego świata, przed czym niech bogowie chronią?

— Wtedy bank wraca do nas, ciociu Staranno — odpowiedział Cosmo, zwracając się do kruchej staruszki w czarnych koronkach, zajętej haftowaniem.

— Niezależnie od tego, jak piesek umrze? — zapytała ciocia Staranna Lavish, całkowicie skoncentrowana na robótce. — Zawsze pozostaje opcja trucizny.

Z wyraźnym „szszszuu!” poderwał się prawnik cioci Staranny.

— Moja klientka chciałaby wyraźnie zaznaczyć, że jej wypowiedź odnosiła się jedynie do powszechnej dostępności szkodliwych substancji w sensie ogólnym, natomiast nie powinna być rozumiana jako wsparcie dla jakichkolwiek bezprawnych działań.

Usiadł zadowolony. Zapracował na swoje honorarium[4].

— Niestety, straż oblezie nas wszystkich jak tania kolczuga — odparł Cosmo.

— Strażnicy w naszym banku? Wyrzuć ich za drzwi!

— Czasy się zmieniają, ciociu. Nie możemy już tego robić.

— Kiedy twój pradziadek zrzucił swojego brata z balkonu, straż wyniosła nawet ciało za pięć szylingów i po kuflu piwa dla każdego.

— Tak, ciociu. Ale teraz patrycjuszem jest lord Vetinari.

— I on by pozwolił strażnikom kręcić się po naszym banku?

— Bez żadnych wątpliwości, ciociu.

— A więc nie jest dżentelmenem — uznała ze smutkiem staruszka.

— Dopuszcza do straży wampiry i wilkołaki — stwierdziła panna Tarantella Lavish. — To obrzydliwe, że tak sobie chodzą po ulicach jak prawdziwi ludzie.

…i coś brzęknęło w pamięci Cosmo. „Jest taki jak prawdziwi ludzie”, zabrzmiał głos jego ojca.

— To twój problem, Cosmo! — zawołała Józefina, by nie dopuścić do zmiany celu. — Ten twój nieudolny ojciec…

— Zamknij się — przerwał jej spokojnie Cosmo. — Zamknij się… A te szmaragdy wcale ci nie pasują.

To było niezwykłe. Lavishowie mogli skarżyć i spiskować, uwłaczać i oczerniać, ale przecież istniało coś takiego jak maniery.

W głowie Cosmo zabrzmiał kolejny „ping!” i głos ojca podjął: „Udało mu się ukryć to, kim jest, ukryć głęboko i wielkim kosztem. Prawdopodobnie nie ma już w nim tego, kim był kiedyś. Ale lepiej żebyś wiedział, na wypadek gdyby zaczął dziwnie się zachowywać”.

— Mój ojciec odbudował interesy banku — oświadczył Cosmo, gdy Józefina przerwała dla nabrania tchu do dalszej tyrady. Głos wciąż dźwięczał mu w głowie. — A wyście mu pozwolili. Tak, pozwolili. Nie obchodziło was, co robi, dopóki bank był dla was dostępny, dostępny dla wszystkich waszych małych intryg, które tak starannie ukrywamy i nie rozmawiamy o nich. Wykupił drobnych akcjonariuszy, a wam to nie przeszkadzało, dopóki były wypłacane wasze dywidendy. Szkoda tylko, że tak wiele można zarzucić jego doborowi znajomych…

— Zwłaszcza tej awanturnicy z music-hallu! — warknęła Józefina.

— …choć wybór ostatniej żony był bez zarzutu — ciągnął Cosmo. — Topsy była sprytna, podstępna, bezwzględna i bezlitosna. Mój problem polega na tym, że była w tym lepsza od was. A teraz muszę poprosić, żebyście mnie zostawili samego. Zamierzam odzyskać nasz bank. Traficie chyba do wyjścia.

Wstał, przeszedł do drzwi, zamknął je za sobą starannie i pędem pognał do swojego gabinetu, gdzie napawał się swoim tryumfem, do czego miał twarz akurat odpowiednią.

Dobry stary tatko! Oczywiście, ta pogawędka miała miejsce, kiedy Cosmo był dziesięciolatkiem i nie miał nawet swojego prawnika; nie opanował także rodzinnej tradycji ostrożnego i powściągliwego zaangażowania. Tato był rozsądny. Nie tylko udzielił Cosmo rady, ale zaopatrzył go w amunicję przeciwko pozostałym. Do tego przecież służą ojcowie.

Pan Bent! Był… nie po prostu panem Bentem. Był kimś z koszmarów. Wtedy ta wiadomość przeraziła młodego Cosmo, który później gotów był już pozwać ojca do sądu o te bezsenne noce — zgodnie z najlepszymi tradycjami Lavishów. Zrezygnował jednak, i bardzo dobrze, gdyż na procesie wszystko wyszłoby na jaw, a on by odrzucił wspaniały dar.

Czyli ten typ, ten Lipwig wierzy, że kieruje bankiem, tak? Ale nie można kierować bankiem bez Mavolio Benta, a jutro o tej porze Mavolio Bent stanie się własnością Cosmo Lavisha. Hmm… Tak… Lepiej poczekać jeszcze trochę. Kolejny dzień tej dziwacznej beztroski Lipwiga skręci biednego pana Benta tak bardzo, że specjalne umiejętności perswazyjne Żurawiny wcale nie będą potrzebne.

O tak…

Pchnął brew w górę. Szło mu coraz lepiej, był pewny. Tam, z nimi, zachowywał się całkiem jak Vetinari, prawda? Tak, prawda. Ależ mieli miny, kiedy kazał Józefinie się zamknąć! Samo wspomnienie budziło rozkoszny dreszcz na karku.

Czy to odpowiednia pora? Tak, może chociaż na minutkę. Zasłużył przecież…

Otworzył szufladę, sięgnął do wnętrza i przycisnął ukrytą dźwignię. Po drugiej stronie biurka otworzył się ukryty schowek, a Cosmo wyjął z niego czarną myckę. Wyglądała jak nowa… Dotychczas to prawdziwy geniusz.

Z wielką powagą Cosmo ułożył myckę na głowie.

Ktoś zapukał do drzwi gabinetu. Całkiem niepotrzebnie, ponieważ natychmiast otworzyły się z trzaskiem.

— Znowu się zamykasz w swoim pokoju, braciszku?! — zawołała tryumfalnie Pucci.

Przynajmniej zdążył powstrzymać odruch, by zerwać myckę z głowy, całkiem jakby siostra przyłapała go na czymś wstydliwym.

— Drzwi nie były przecież zamknięte, jak sama mogłaś się przekonać — powiedział. — I nie wolno ci się do mnie zbliżać bardziej niż na trzydzieści łokci. Mam nakaz.

— A tobie nie wolno przebywać bliżej niż czterdzieści łokci ode mnie, więc ty pierwszy naruszyłeś wyrok — odparta Pucci i przysunęła sobie krzesło. Usiadła na nim okrakiem, kładąc ręce na oparciu. Drewno zatrzeszczało.

— Nie ja tu przyszedłem, mam wrażenie.

— W skali kosmicznej to i tak wszystko jedno. Wiesz, że ta twoja obsesja może być niebezpieczna?

Dopiero teraz Cosmo ściągnął myckę.

— Po prostu staram się wejść w jego wnętrze — wyjaśnił.

— Bardzo niebezpieczna obsesja.

— Wiesz, o co mi chodzi. Chcę wiedzieć, jak działa jego umysł.

— A to? — Pucci wskazała duży obraz na ścianie naprzeciw biurka.

— „Mężczyzna z psem” Williama Poutera. To portret Vetinariego. Zwróć uwagę, jak jego oczy podążają za tobą po pokoju.

— Nos psa podąża za mną po pokoju! Vetinari ma psa?

— Miał. Wuffles zdechł jakiś czas temu. Leży w małym grobie na tyłach pałacu. Patrycjusz chodzi tam raz w tygodniu i kładzie na nim psiego chrupka.

— Vetinari?!

— Tak.

— Vetinari, opanowany, wyrachowany i pozbawiony serca tyran? — zdumiała się Pucci.

— Istotnie.

— Okłamujesz swoją ukochaną słodką siostrzyczkę, tak?

— Możesz w to wierzyć, jeśli masz ochotę. — W głębi serca Cosmo nie posiadał się z radości. Uwielbiał widzieć na jej twarzy tę wściekłą minę rozgniewanego kurczaka.

— Taka informacja warta jest sporo pieniędzy — stwierdziła.

— Oczywiście. Przekazuję ci ją dlatego, że jest bezużyteczna, jeśli nie wiesz, dokąd chodzi, o której i w jaki dzień tygodnia. Może się okazać, ukochana słodka Pucci, że ta moja obsesja ma w rzeczywistości istotne zastosowania praktyczne. Obserwuję, studiuję i się uczę. I wierzę, że Moista von Lipwiga i Vetinariego łączy jakiś niebezpieczny sekret, który może nawet…

— Ale ty się wtrąciłeś i zaproponowałeś Lipwigowi łapówkę!

Trzeba przyznać, że łatwo było zwierzać się Pucci, ponieważ nigdy nie chciało jej się słuchać. Wykorzystywała ten czas, by wymyślać, co powie za chwilę.

— Śmiesznie niską. A także groźbę. On teraz uważa, że wie o mnie wszystko. — Cosmo nie próbował nawet udawać, że nie jest z siebie dumny. — I że ja nic o nim nie wiem, co jest nawet bardziej interesujące. Jakim cudem pojawił się nagle znikąd i od razu uzyskał jedno z najwyższych stanowisk w…

— Co to takiego, do demona? — spytała Pucci, której straszliwą ciekawość ograniczał okres skupienia uwagi małego kotka. Teraz wskazywała niewielką dioramę przed oknem.

— To? Och…

— Wygląda jak taka ozdobna gablota! Zabawkowe miasto? O co tu chodzi? Wytłumacz mi natychmiast!

Cosmo westchnął. To nie tak, że nie lubił swojej siostry — to znaczy bardziej niż wynikało z tej naturalnej niechęci, jaką wszyscy Lavishowie odczuwali wobec siebie nawzajem — ale trudno było polubić ten głośny, nosowy, wiecznie zirytowany głos, który wszystko, czego Pucci nie rozumiała od razu — to znaczy praktycznie wszystko — traktował jak osobistą obrazę.

— To próba uzyskania, poprzez modele redukcyjne, widoku zbliżonego do tego, jaki roztacza się przed oknem Podłużnego Gabinetu lorda Vetinariego — wyjaśnił. — Pomaga mi się skupić.

— Wariactwo! Jakie psie chrupki?

Po ścieżkach zrozumienia Pucci informacje wędrowały z różnymi prędkościami. To pewnie przez te włosy, uznał Cosmo.

— Mniamki Tracklementa — odparł. — Te w kształcie kości, które robią w pięciu różnych kolorach. Ale nigdy nie zostawia żółtego, ponieważ Wuffles ich nie lubił.

— A wiesz? Mówią, że Vetinari jest wampirem. — Pucci jak zwykle przeskakiwała z tematu na temat.

— Wierzysz w to?

— Bo jest wysoki i ubiera się na czarno? Myślę, że trzeba czegoś więcej!

— Jest też tajemniczy i wyrachowany?

— Ty przecież nie wierzysz, prawda?

— Nie, ale nawet gdyby, nie robiłoby to specjalnej różnicy, prawda? Są jednak inni ludzie, mający groźniejsze tajemnice. Dla nich groźniejsze.

— Pan Lipwig?

— Może być jednym z nich, rzeczywiście.

Oczy Pucci błysnęły.

— Wiesz coś, tak?

— Niezupełnie, ale wiem, gdzie może się znajdować coś, co warto wiedzieć.

— Gdzie?

— Naprawdę chcesz się dowiedzieć?

— Oczywiście!

— No cóż, nie mam najmniejszego zamiaru ci mówić — oświadczył Cosmo z uśmiechem. — Nie pozwól mi cię zatrzymywać! — dodał, gdy Pucci wyszła wściekła.

Nie pozwól cię zatrzymywać… Cóż za wspaniałą frazę wymyślił Vetinari. To brzmienie podwójnego znaczenia wzbudzało drgnienia niepokoju nawet w najbardziej niewinnych umysłach. Ten człowiek odkrywał metody bezkrwawej tyranii, które salę tortur czyniły śmieszną.

Co za geniusz! I tą drogą, gdyby nie uniesienie brwi, już by szedł Cosmo Lavish.

Będzie musiał jakoś nadrobić ograniczenia okrutnej natury. Tajemniczy pan Lipwig jest kluczem do Vetinariego, a kluczem do Lipwiga…

Czas już na rozmowę z panem Bentem.

Rozdział piąty

Szaleństwo zakupów — Nierozważność goleniowych masaży — Rozdawanie pieniędzy — Pewne obserwacje na temat natury zaufania — Pan Bent ma gościa — Członek rodziny

Gdzie można wypróbować bankowy pomysł? Nie w banku, to jasne. Trzeba go testować tam, gdzie ludzie poświęcają pieniądzom więcej uwagi, gdzie żonglują swoimi finansami w świecie bezustannego ryzyka, gdzie podejmowane w ułamku sekundy decyzje określają różnicę między tryumfalnym zyskiem a haniebną stratą. Generycznie nazywa się to realnym światem, ale jedną z zastrzeżonych nazw jest „ulica Dziesiątego Jajka”.

Sklep Boffo przy ulicy Dziesiątego Jajka, najlepsze kostiumy i sztuczki, własność J. Prousta, był rajem dla każdego, kto uważał, że proszek na pierdzenie to ostatnie słowo w dziedzinie humoru, którym — pod wieloma względami — jest. Uwagę Moista zwrócił jednak jako źródło materiałów na przebrania oraz innych użytecznych rzeczy.

Moist zawsze był ostrożny co do przebrań. Nie korzystał z wąsików, które zerwą się od jednego szarpnięcia. Ale że miał najłatwiejszą do zapomnienia twarz na świecie, która pozostawała twarzą w tłumie, nawet jeśli była całkiem samotna, więc czasem warto było dać ludziom coś, o czym mogliby opowiedzieć straży. Okulary wydawały się oczywistym wyborem, choć Moist osiągał też świetne rezultaty z perukami nosowymi i usznymi. Wystarczy człowiekowi pokazać parę uszu wyglądających, jakby małe ptaki wiły w nich sobie gniazda, zobaczyć uprzejmą zgrozę w jego oczach, a można mieć pewność, że nic więcej nie zapamięta.

Oczywiście teraz Moist był człowiekiem uczciwym, ale jakaś jego część uważała za konieczne, by trzymać rękę na pulsie — na wszelki wypadek.

Dzisiaj kupił słoik kleju i duży słój złotych płatków, ponieważ widział dla nich zastosowanie.

— To będzie trzydzieści pięć pensów, panie Lipwig — stwierdził pan Proust. — Wychodzą jakieś nowe znaczki?

— Jeden czy dwa, Jack. A co u Ethel? I małego Rogera? — dodał Moist po błyskawicznym przerzuceniu danych pamięci.

— Bardzo dobrze, miło, że pan pyta. Podać coś jeszcze? — spytał Proust z nadzieją, na wypadek gdyby Moist nagle sobie uświadomił, że jego życie ulegnie znacznej poprawie dzięki zakupowi tuzina fałszywych nosów.

Moist zerknął na zestaw masek, przerażających gumowych rąk i zabawnych nosów, po czym uznał swe potrzeby za zaspokojone.

— Poproszę resztę, Jack. — Ostrożnie położył na ladzie jeden ze swoich nowych wytworów. — Daj tylko pół dolara.

Proust patrzył na notę, jakby miała wybuchnąć albo wypuścić gaz zmieniający umysł.

— Co to takiego, sir?

— Nota bankowa na jednego dolara. No… banknot. Najnowszy model.

— Muszę go podpisać albo co?

— Nie. To właśnie jest ciekawe. To dolar. Może należeć do każdego.

— Chciałbym, żeby należał do mnie. Byłbym wdzięczny.

— Teraz należy — zapewnił go Moist. — Ale możesz go używać do kupowania różnych towarów.

— Nie ma w nim złota — zauważył sprzedawca, biorąc dolara i trzymając go z daleka od siebie, na wszelki wypadek.

— Wiesz, gdybym ci zapłacił w pensach i szylingach, też by w nich nie było złota, zgadza się? W tej sytuacji jesteś o piętnaście pensów do przodu, a to dobre miejsce, żeby w nim być. Zgodzisz się? Ta nota warta jest dolara. Jeśli dostarczysz ją do mojego banku, dadzą ci za nią dolara.

— Przecież ja już mam dolara! E, mam, prawda? — upewnił się Proust.

— Brawo. Więc może wyjdziesz na ulicę i go wydasz? Chodźmy, chcę zobaczyć, jak to działa.

— Czy to tak jak ze znaczkami, panie Lipwig? — spytał Proust, chwytając się czegoś, co rozumiał. — Ludzie czasami płacą mi w znaczkach, bo przyjmuję zamówienia pocztą…

— Tak! Tak! Właśnie tak! Wyobraź sobie, że to wielki znaczek! Albo wiesz co? To oferta wstępna. Wydaj tego dolara, a ja ci dam następny dolarowy banknot, tak żebyś dalej miał dolara. Co ryzykujesz?

— Tylko że jak to jest ten, no, jeden z pierwszych… banknotów dolarowych, prawda… No bo mój chłopak kupił jeden z pierwszych znaczków, co je pan wypuścił, i teraz są warte kupę forsy, więc lepiej sobie go zatrzymam, kiedyś będzie wart pieniądze…

— Już jest wart pieniądze! — jęknął Moist.

To cały problem z wolno myślącymi ludźmi. Głupców mógł przekonywać bez wysiłku, ale tacy powolni potrzebowali czasu, by złapać, o co chodzi. Za to kiedy już zrozumieli, toczyli się naprzód jak walec.

— No tak, ale widzi pan… — Sklepikarz wyszczerzył zęby w czymś, co pewnie brał za chytry uśmieszek, ale w rzeczywistości wyglądał z nim jak Pan Maruda w połowie swojego toffi. — Przebiegły pan jest z tymi znaczkami, panie Lipwig, kiedy pan ciągle wypuszcza nowe. Moja babcia mówi, że jeśli to prawda, że człowiek ma we krwi dość żelaza, coby zrobić gwóźdź, to pan ma w sobie tyle tupetu, że nawet banda trolli tak nie tupie. Bez urazy, nasza babcia zawsze mówi, co myśli…

— Doprowadziłem do tego, że poczta dociera na czas, prawda?

— O tak. Babcia mówi, że może i jest z pana lisek chytrusek, ale jak się pan za co weźmie, to załatwi, nie ma co…

— Słusznie! No więc wydajmy tego nieszczęsnego dolara, dobrze? — zaproponował Moist.

Czyżbym miał w sobie jakąś podwójną magiczną siłę? — zastanawiał się. Taką, która starszym paniom pozwala przejrzeć mnie na wylot, ale lubić to, co zobaczą?

Tak więc pan Proust postanowił zaryzykować swojego dolara w sąsiednim sklepie i wydać go na uncję tytoniu fajkowego „Wesoły Żeglarz”, trochę miętówek i egzemplarz „Co w nowinkach?”. Pan „Elegant” Poleforth, któremu wyjaśniono sens ćwiczenia, przyjął banknot i zaniósł go na drugą stronę ulicy do pana Draymana, rzeźnika, który także przyjął go z wahaniem, kiedy już wszystko mu uczciwie wytłumaczono. Banknot był zapłatą za kilka kiełbasek, a pan Drayman dał również Moistowi kość „dla pańskiego pieska”. Było bardzo prawdopodobne, że Pan Maruda nigdy jeszcze nie widział prawdziwej kości. Krążył wokół niej ostrożnie i czekał, aż zacznie piszczeć.

Ulica Dziesiątego Jajka to rejon niewielkich sklepików handlujących niewielkimi produktami za niewielkie pieniądze i z niewielkim zyskiem. Na takiej ulicy nie sprawdzają się wielkie idee. Tu trzeba się przyglądać szczegółom. Wszyscy znali się ze sobą. Wszyscy ze sobą handlowali. I każdy znał Moista von Lipwiga, człowieka w złotym stroju. Dolarowe noty były oglądane z wielką uwagą i budziły poważne dyskusje.

— To taki jakby weksel czy żeton, prawda?

— No dobrze, ale przypuśćmy, że będziesz potrzebował pieniędzy…

— Ale przecież są… Poprawcie, jeśli się mylę… Czy weksel to nie są pieniądze?

— No dobra, ale czyj to jest weksel?

— No… Jacka tutaj, bo… Nie, zaraz… To pieniądze, tak?

Dyskusje trwały, a Moist uśmiechał się pod nosem. Całe nowe teorie pieniądza wyrastały jak grzyby — w ciemności i na nawozie bzdur. Ale ci ludzie liczyli każde pół szeląga, a do snu kładli się z kasetką na pieniądze pod łóżkiem. Odważali wszystko co do drobinki, wpatrując się pilnie we wskaźnik wagi, ponieważ byli ludźmi żyjącymi z marginesów. Jeśli uda się Moistowi przekonać ich do papierowych pieniędzy, to będzie już w domu i dotrze tam jeśli nie suchą, to najwyżej lekko zmoisczoną stopą.

— Czyli myślicie, panowie, że się przyjmą? — zapytał, korzystając z chwili ciszy.

Powszechna opinia brzmiała, że owszem, mogą, ale powinny wyglądać bardziej „fikuśnie”, jak to określił Elegant Poleforth.

— Wie pan, takie fikuśne litery i w ogóle.

Moist zgodził się, po czym każdemu wręczył na pamiątkę po banknocie. Warto było.

— A gdyby wszystko poszło w wahoonie — dodał pan Proust — ciągle ma pan przecież złoto, prawda? Zamknięte w jakiejś piwnicy.

— O tak, musi pan mieć złoto — zgodził się pan Drayman.

Rozległ się zgodny pomruk aprobaty, a Moist poczuł, że jego dobry nastrój odpływa.

— Ale wydawało mi się, że wszyscy się co do tego zgodziliśmy: złoto nie jest potrzebne?

Prawdę mówiąc, nie zgodzili się, ale warto było spróbować.

— No tak, ale ono musi gdzieś być — stwierdził pan Drayman.

— Nie pozwala bankom na oszustwa — oświadczył pan Poleforth tonem tej absolutnej pewności, jaka jest znakiem firmowym najlepiej poinformowanej ze wszystkich istot, to znaczy Faceta w Pubie.

— Miałem nadzieję, że panowie zrozumieli — jęknął Moist. — Nie potrzebujecie złota!

— Słusznie, sir, bardzo słusznie — uspokoił go pan Poleforth. — Byle tylko gdzieś było.

— Ehm… A wiecie może, panowie, dlaczego musi gdzieś być?

— Nie pozwala bankom na oszustwa — odparł Poleforth zgodnie z zasadą, że prawda osiągana jest przez powtarzanie.

Wszyscy pokiwali głowami, dając sygnał, że tak uważa cała ulica Dziesiątego Jajka. Dopóki złoto gdzieś spoczywało, nie pozwalało bankom na oszustwa i wszystko było w porządku. Wobec takiej wiary Moist poczuł się jak pyłek. Jeśli gdzieś spoczywa złoto, bociany przestaną też jeść żaby. Ale w rzeczywistości nie było na świecie takiej siły, która nie pozwoliłaby bankom na oszustwa, jeśli tylko zechcą oszukiwać.

Mimo wszystko niezły początek jak na pierwszy dzień. Dobrze wróży.

Zaczęło padać — nie jakiś mocny deszcz, ale coś w rodzaju mżawki, kiedy to prawie można się obejść bez parasola. Żadne dorożki nie szukały klientów na Dziesiątego Jajka, ale jedna stała przy krawężniku na Przegranej. Koń zawisł niemal w uprzęży, a woźnica siedział zgarbiony i otulony płaszczem; w półmroku migotały lampy. Deszcz wszedł w etap wielkich, przesiąkających kropli, więc widok dorożki niósł prawdziwą rozkosz wilgotnym stopom.

Moist podbiegł i wspiął się do wnętrza.

Zabrzmiał głos z cienia:

— Dobry wieczór, panie Lipwig. Jak miło, że wreszcie poznałam pana osobiście. Jestem Pucci. Na pewno się zaprzyjaźnimy.

* * *

— No więc widzisz, to było całkiem niezłe — stwierdził sierżant Colon ze Straży Miejskiej, kiedy sylwetka Moista von Lipwiga zniknęła za rogiem, cały czas przyspieszając. — Wyleciał prosto przez okno dorożki, nie dotykając brzegów, odbił się od tego gościa, który się podkradał, bardzo ładny przewrót przy lądowaniu, muszę przyznać. I mimo to przez cały czas trzymał swojego pieska. Nie zdziwiłbym się, gdyby robił to wcześniej. Ale jednak, biorąc wszystko pod uwagę, muszę go uznać za durnia.

— Pierwsza dorożka… — Kapral Nobbs pokręcił głową. — Kiedy człowiek wie, że ma wrogów wielość, nigdy nie powinien wsiadać do pierwszej dorożki. Fakt natury. Nawet rzeczy żyjące pod kamieniami o tym wiedzą.

Patrzyli, jak były skradacz ponuro zbiera z ziemi resztki swojego ikonografu, a Pucci wrzeszczy na niego z dorożki.

— Założę się, że kiedy zbudowali pierwszą dorożkę, nikt nie odważył się do niej wsiąść, co, sierżancie? — ciągnął z satysfakcją Nobby. — Założę się, że ten pierwszy dorożkarz codziennie wracał głodny do domu, bo wszyscy wiedzieli. Mam rację?

— Nie, Nobby, skąd. Ludzie, którzy nie mają wrogów wielości, mogli przecież wsiadać spokojnie. A teraz chodźmy złożyć raport.

— A tak w ogóle co to znaczy „wielość”? — zainteresował się Nobby, kiedy maszerowali już w stronę komisariatu Na Flaku, ku perspektywie kubka gorącej i słodkiej herbaty.

— To znaczy, że wrogowie są wielcy, Nobby. To przecież tak oczywiste, jak nos na twarzy. Zwłaszcza twój.

— No, ta Pucci Lavish to jest duża dziewucha.

— W ogóle to paskudni wrogowie są z tych wszystkich Lavishów — uznał Colon. — Jaka jest stawka?

— Stawka, sierżancie? — zdziwił się Nobby z niewinną miną.

— Przyjmujesz zakłady, Nobby. Zawsze przyjmujesz zakłady.

— Nikt nie chce obstawiać, sierżancie. Sprawa jest oczywista.

— No tak. To rozsądne. Jeszcze przed niedzielą znajdziemy Lipwiga w kredzie?

— Nie, sierżancie. Wszyscy uważają, że wygra.

* * *

Moist obudził się w miękkim łóżku i zdusił krzyk.

Pucci! Aaagh! I to w stanie tego, co osoby o delikatnym charakterze nazywają dezabilem. Zawsze się zastanawiał, jak wygląda dezabil, ale nigdy się nie spodziewał, że za jednym razem tak wiele go zobaczy. Niektóre komórki pamięci wciąż próbowały umrzeć.

Ale nie byłby Moistem, gdyby nieco lekceważenia nie wkradło się w myśli, by zaleczyć rany. Przecież jednak uciekł. O tak. W końcu to nie pierwsze okno, przez które skoczył. A wrzask wściekłości Pucci był niemal tak głośny, jak trzask uderzającego o bruk ikonografu tego typa. Stara sztuczka z przyłapaniem na flircie. Ha… Ale najwyższy czas, żeby zrobił coś nielegalnego, choćby po to, by znowu wprowadzić umysł w odpowiedni stan cynicznej walki o przetrwanie. Rok temu nie wsiadłby do pierwszej dorożki, to pewne. Chociaż trzeba przyznać, że dziwaczna byłaby ława przysięgłych, gdyby uwierzyła, że uznał Pucci Lavish za atrakcyjną. Coś takiego raczej nie przeszłoby w sądzie.

Wstał, ubrał się i z nadzieją zaczął nasłuchiwać oznak życia z kuchni. Było cicho, więc zaparzył sobie kawę. Uzbrojony w kubek, ruszył do gabinetu. Pan Maruda spał tam na dokumentach, a oficjalny cylinder leżał na biurku, oskarżycielsko czarny.

A tak… Chciał przecież coś z nim zrobić, prawda?

Sięgnął do kieszeni i wyjął nieduży słoik kleju — taki wygodny w użyciu, z pędzelkiem w nakrętce. Po chwili starannego rozsmarowywania zaczął możliwie równo wysypywać błyszczące płatki.

Wciąż był tym zajęty, kiedy Gladys przesłoniła jego wizję niczym zaćmienie słońca. Trzymała coś, co okazało się kanapką z jajkiem i szynką, długości dwóch stóp i grubości jednej ósmej cala. Przyniosła też „Puls”.

Spojrzał i jęknął rozpaczliwie. Trafił na pierwszą stronę. Zwykle trafiał. To przez te atletyczne usta. Zawsze gdzieś go porywały, gdy tylko zobaczył notes.

Ehm… Trafił też na stronę drugą. Och, i do artykułu wstępnego. Niech to licho, nawet do politycznego żartu rysunkowego, który nigdy nie był zbyt zabawny.

Pierwszy Urwis: Dlaczego Ankh-Morpork nie jest jak bezludna wyspa?

Drugi Urwis: Bo na bezludnej wyspie rekiny nie mogą cię pożreć!

Normalnie boki zrywać.

Zaspane oczy wróciły do artykuły wstępnego. Takie teksty bywały całkiem zabawne, ponieważ opierały się na założeniu, że świat byłby o wiele lepszy, gdyby rządzili nim codziennikarze. Byli… Co? Co to takiego?

Pora rozważyć niewyobrażalne… Wreszcie przez skarbce powiał wiatr przemian… Niewątpliwy sukces nowego Urzędu Pocztowego… Znaczki to już de facto waluta… Potrzebne świeże pomysły… Młodość u steru…

Młodość u steru? To od Williama de Worde, który był prawie na pewno w tym samym wieku co Moist, ale pisał artykuły wstępne, które sugerowały, że ma tyłek wypchany tweedem…

Czasami wśród całej tej wagi i godności trudno było stwierdzić, co właściwie de Worde myśli na dowolny temat. Jednak we mgle wielosylabowych wyrazów mogło się wydawać, że zdaniem „Pulsu” Moist von Lipwig jest — generalnie i biorąc wszystko pod uwagę, w szerszej perspektywie i dodając jedno do drugiego — prawdopodobnie właściwym człowiekiem na właściwym miejscu.

Moist zdał sobie sprawę z obecności Gladys za sobą, kiedy czerwony blask odbił się od mosiężnych ozdób biurka.

— Jest Pan Bardzo Spięty, Panie Lipwig — powiedziała.

— Tak, jasne… — rzucił Moist.

Raz jeszcze przeczytał artykuł. Na bogów, ten człowiek rzeczywiście pisał, jakby wykuwał litery w kamieniu.

— W „Magazynie Nie Tylko Dla Dam” Był Interesujący Artykuł O Masażu Karku — ciągnęła Gladys.

Później Moist uznał, że powinien chyba zwrócić uwagę na nutę nadziei w jej głosie, lecz teraz myślał: Nie tylko rzeźbione, ale też z wielkimi szeryfami.

— Jest Bardzo Skuteczny W Usuwaniu Napięcia Powodowanego Przez Zgiełk Współczesnego Życia — zaintonowała Gladys.

— No cóż, z pewnością byśmy go nie chcieli — odparł Moist i wszystko okryła ciemność.

Najdziwniejsze jest to, myślał, kiedy Peggy z Aimsburym pomogli mu wrócić do siebie i wcisnęli kości do odpowiednich gniazdek, że naprawdę czuł się o wiele lepiej. Może o to właśnie chodziło. Może ten przeraźliwy, rozpalony do białości ból służył temu, by człowiek zrozumiał, że są w życiu rzeczy gorsze od jakiegoś przypadkowego strzyknięcia.

— Bardzo Mi Przykro — zapewniła Gladys. — Nie Wiedziałam, Że Coś Takiego Może Się Zdarzyć. W Magazynie Pisali, Że Masowany Doświadczy Rozkosznego Dreszczu.

— Ale nie sądzę, że człowiek powinien widzieć własne gałki oczne — odparł Moist, rozcierając kark. Oczy Gladys przygasły tak bardzo, że współczucie kazało mu dodać: — Ale rzeczywiście, czuję się teraz całkiem dobrze. Miło jest spojrzeć w dół i nie zobaczyć swoich pięt.

— Nie słuchaj go. Nie było tak źle — uspokoiła golema pełna siostrzanych uczuć Peggy. — Mężczyźni zawsze wydziwiają, nawet przy najmniejszym bólu.

— Są Właściwie Dużymi, Rozpieszczonymi Dzieciakami — oświadczyła Gladys.

Nastała pełna zdziwienia pauza.

— A to niby skąd się wzięło? — spytał Moist.

— Ta Informacja Została Mi Przekazana Przez Glendę Z Okienka Ze Znaczkami.

— Od tej chwili nie życzę sobie, żebyś…

Wielkie drzwi otworzyły się gwałtownie. Do gabinetu wdarł się stłumiony gwar z niższych pięter, a mknąc na tej fali, niby słuchowy surfer, wsunął się pan Bent, posępny i jak na tę wczesną porę zanadto promieniejący energią.

— Dzień dobry, zarządco — odezwał się lodowato. — Na ulicy przed wejściem jest pełno ludzi. I czy mogę skorzystać z okazji i pogratulować panu obalenia teorii, aktualnie bardzo popularnej na Niewidocznym Uniwersytecie?

— Hę? — zdziwił się Moist.

— Istnieje, jak twierdzą niektórzy, nieskończona liczba wszechświatów, aby wszystkiemu, co może się zdarzyć, zagwarantować miejsce, by się tam zdarzyło. To oczywiście nonsens, który rozważamy wyłącznie dlatego, że wierzymy, iż słowa są tym samym co rzeczywistość. Teraz jednakże mogę wykazać, że to nonsens, albowiem wśród nieskończonej liczby światów musiałby się znaleźć jeden, w którym przyklasnąłbym pańskim ostatnim działaniom. A muszę pana zapewnić, że nieskończoność nie jest dostatecznie wielka! — Wyprostował się. — Ludzie dobijają się do drzwi! Chcą zamknąć swoje rachunki! Tłumaczyłem panu, że w bankowości najważniejsze są wiarygodność i zaufanie!

— Ojoj… — mruknął Moist.

— Żądają złota!

— Wydawało mi się, że to właśnie obiecu…

— To tylko metaforyczna obietnica! Mówiłem panu, opiera się na porozumieniu, że nikt nie zażąda jej spełnienia!

— Ilu ludzi chce wycofać pieniądze? — spytał Moist.

— Blisko dwudziestu!

— To chyba strasznie hałasują, nie sądzi pan?

Pan Bent był wyraźnie zakłopotany.

— No fakt, jest też trochę innych — wyjaśnił. — Kilku zbłąkanych nieszczęśników chce otworzyć rachunki, ale…

— Ilu?

— Jakieś dwieście, trzysta osób, ale…

— Otworzyć rachunki, mówił pan?

Pan Bent wił się niemal.

— Tylko na błahe kwoty, po parę dolarów tu czy tam — rzucił lekceważąco. — Wydaje się, że ich zdaniem „trzyma pan coś w rękawie”.

Znaki cudzysłowu zadrżały jak dobrze wychowana panna podnosząca zdechłą mysz.

Jakaś część Moista cofnęła się z lękiem. Ale inna jego część poczuła wiatr na twarzy.

— Nie możemy ich przecież rozczarować, prawda? — rzekł, sięgając po złoty cylinder, wciąż jeszcze trochę lepki.

Bent spojrzał na niego ponuro.

— Inne banki są wściekłe, wie pan — powiedział, ruszając za Moistem, gdy zarządca mennicy pobiegł do schodów.

— To dobrze czy źle? — rzucił Moist przez ramię. — Niech pan posłucha, jaka jest zasada bankowych pożyczek? Słyszałem kiedyś takie powiedzonko. Chodzi o oprocentowanie.

— Myśli pan o „Bierz kredyt na pół, pożyczaj na dwa, na trzecią bądź w domu”?

— Zgadza się! Zastanawiałem się nad tym. Moglibyśmy ściąć trochę te liczby, prawda?

— To przecież Ankh-Morpork! Bank musi być fortecą! A to kosztuje!

— Ale trochę możemy je zmienić, prawda? Zresztą nie płacimy odsetek od wpłat mniejszych niż sto dolarów, tak?

— Tak, rzeczywiście.

— No więc od teraz każdy może otworzyć u nas konto z pięcioma dolarami, a odsetki zaczniemy płacić wcześniej. To powinno wygładzić te garby w materacach.

— Zarządco, protestuję! Bankierstwo nie jest grą!

— Drogi panie Bent, to jest gra. Bardzo stara gra, zwana „Co nam ujdzie na sucho”.

Rozległy się oklaski. Obaj dotarli do otwartego podestu, który wznosił się nad główną halą banku, tak jak ambona wznosi się nad grzesznikami. Morze twarzy przez chwilę bez słowa wpatrywało się w Moista. Dopiero po chwili ktoś zawołał:

— Zrobi pan z nas ludzi bogatych, panie Lipwig?!

A niech to, pomyślał Moist. Dlaczego oni wszyscy tu są?

— No cóż, bardzo będę się starał, żeby dostać do rąk wasze pieniądze! — obiecał.

Otrzymał brawa. Nie był zdziwiony — człowiek powie komuś, że go okradnie, a efekt będzie taki, że zyska reputację prawdomównego.

Czekające uszy ponaglały jego język, a zdrowy rozsądek gdzieś się schował. Moist usłyszał, jak usta dodają:

— A żebym mógł ich dostać więcej, myślę… to znaczy pan prezes myśli… że powinniśmy wyznaczyć odsetki wysokości jednego procentu od wszystkich rachunków, na których przez cały rok pozostanie pięć dolarów.

Główny kasjer wyglądał, jakby miał się udusić. Ale tłum nie był zbyt poruszony; większość przybyłych była skarpetowo-materacowej proweniencji. Prawdę mówiąc, informacja chyba ich nie zachwyciła. Ktoś w dole podniósł rękę.

— To dość droga opłata tylko za to, że wetkniemy nasze pieniądze do pana piwnicy! — zawołał.

— Nie. To jest tyle, ile ja wam zapłacę, jeśli pozwolicie mi przez rok trzymać swoje pieniądze w mojej piwnicy — odparł Moist.

— Zapłaci pan?

— Oczywiście. Możecie mi wierzyć.

Twarz mówiącego skręciła się w znajomy grymas powolnie myślącego, który usiłuje przyspieszyć.

— Więc gdzie jest haczyk?

Wszędzie, pomyślał Moist. Przede wszystkim nie będę ich trzymał w piwnicy. Będę je trzymał w kieszeni kogoś innego. Ale w tej chwili naprawdę nie musicie o tym wiedzieć.

— Nie ma żadnego haczyka — zapewnił. — Jeśli wpłacicie depozyt wysokości stu dolarów, po roku będzie wart sto jeden dolarów.

— Dobrze panu mówić, ale skąd tacy jak ja mają wziąć sto dolarów?

— Z tego banku. Wystarczy, że zainwestuje pan dolara i zaczeka… jak długo, panie Bent?

Główny kasjer parsknął niechętnie.

— Czterysta sześćdziesiąt trzy lata!

— Owszem, trochę trzeba poczekać, ale wasze praprapra… i tak dalej wnuki będą z was dumne! — zawołał Moist, przekrzykując śmiechy. — Ale powiem wam, co zrobię: jeśli dzisiaj otworzycie rachunek na, hm, na pięć dolarów, to w poniedziałek wypłacimy wam dodatkowego dolara. Dolar za darmo, panie i panowie! Możecie go sobie zabrać i gdzie znajdziecie lepszą ofertę…?

— Prawdziwego dolara, jeśli wolno spytać, czy jedną z tych podróbek?

Przy drzwiach nastąpiło poruszenie i do banku zamaszystym krokiem weszła Pucci Lavish. A przynajmniej chciała wejść zamaszyście. Jednakże dobre wejście wymaga planowania, a zapewne i prób. Nie można zwyczajnie zacząć i mieć nadzieję, bo wtedy jedynym skutkiem będą przepychanki.

Dwóch umięśnionych ochroniarzy, którzy mieli jej utorować drogę, zostało pokonanych samą liczbą, co oznaczało, że szczuplejsi młodzi ludzie, prowadzący jej niezwykle rasowe płowe psy, utknęli za nimi. Pucci musiała przeciskać się przez tłum.

A mogło wypaść tak dobrze, myślał Moist. Były tu wszystkie niezbędne składniki: para czarno ubranych osiłków taka groźna, psy takie smukłe i płowe… Za to sama Pucci została pobłogosławiona paciorkowatymi, podejrzliwymi oczkami i obfitą górną wargą, co w połączeniu z długą szyją przywodziło bezstronnemu obserwatorowi na myśl kaczkę, którą obraził przepływający pstrąg.

Ktoś powinien jej wytłumaczyć, że czerń nie jest jej kolorem, że kosztowne futro lepiej wyglądało na oryginalnych właścicielach, że jeśli ma zamiar nosić wysokie obcasy, to znawcy mody w tym tygodniu sugerują, by nie wkładać równocześnie ciemnych okularów, bo kiedy człowiek przechodzi ze słonecznego dnia w relatywny półmrok, na przykład do banku, traci orientację i może przebić stopę własnego ochroniarza. Prawdę mówiąc, ktoś powinien jej powiedzieć, że prawdziwy styl bierze się z wrodzonego sprytu i chytrości. Nie można go kupić.

— Panna Pucci Lavish, panie i panowie! — Moist zaczął klaskać, gdy tymczasem Pucci zdarła ciemne okulary i z mordem w oczach podeszła do lady. — Jedna z dyrektorów banku, która dołączy do nas wszystkich przy robieniu pieniędzy.

W tłumie zabrzmiały słabe oklaski. Większość obecnych nigdy nie widziała Pucci, ale lubiła darmowe przedstawienia.

— Tak jest! Słuchajcie mnie! Niech wszyscy słuchają! — rozkazała. I znowu pomachała czymś, co Moistowi wydało się jednym z eksperymentalnych banknotów dolarowych. — To tylko bezwartościowy papier! I to obiecuje wam rozdawać!

— Nie. To jakby czek na okaziciela albo list bankierski — sprzeciwił się Moist.

— Doprawdy? Zobaczymy, mówię! Dobrzy ludzie Ankh-Morpork! Czy ktokolwiek z was uważa, że ten kawałek papieru może być wart dolara? Czy ktokolwiek da mi za niego dolara? — Pucci znów lekceważąco pomachała banknotem.

— Nie wiem. Co to takiego? — zapytał ktoś, a tłum zaszumiał niepewnie.

— Eksperymentalny banknot — wyjaśnił Moist ponad narastającym gwarem. — Taki, żeby wypróbować samą zasadę.

— A ile ich jest wszystkich? — spytał zaciekawiony człowiek.

— Jakieś dwanaście.

Zaciekawiony zwrócił się do Pucci.

— Dam za niego pięć dolarów. Co pani na to?

— Pięć?! — zawołała wstrząśnięta Pucci. — Tu stoi, że jest wart jednego!

— Tak, jasne. Pięć dolarów, panienko.

— Dlaczego? Oszalał pan?

— Jestem tak samo normalny jak każdy inny, młoda damo!

— Ja dam siedem! — oznajmił jeden z tych innych, podnosząc rękę.

— To jakiś obłęd! — wrzasnęła Pucci.

— Obłęd? — powtórzył ten inny. Wskazał palcem Moista. — Gdybym nakupił sobie czarnych pensowych znaczków, kiedy ten gość je wypuścił w zeszłym roku, teraz byłbym bardzo bogaty!

— A ktoś pamięta niebieskie trójkątne? — zapytał następny licytujący. — Kosztowały po pięćdziesiąt pensów. Nalepiłem jeden na liście do ciotki, a zanim do niej dotarł, znaczek był wart pięćdziesiąt dolarów. I ten stary tobół nie chce mi go oddać!

— Teraz jest wart sto sześćdziesiąt! — stwierdził ktoś z tyłu. — W zeszłym tygodniu wystawili go na aukcji w Centrum Znaczków i Szpilek u Dave’a. Dam dziesięć dolarów, panienko!

— Tutaj piętnaście!

Moist z góry miał dobry widok. W głębi sali uformowało się niewielkie konsorcjum działające na zasadzie, że lepiej mieć niewielkie udziały niż żadnych.

Zbieranie znaczków… Zaczęło się już pierwszego dnia, a potem szaleństwo rosło jak… jak coś wielkiego, stosując się do dziwacznych, zwariowanych zasad. Czy istniała jakaś inna dziedzina, w której skaza zwiększała wartość towaru? Czy ktoś kupiłby garnitur dlatego, że jeden rękaw jest krótszy od drugiego? Albo przyszyty jest przypadkowy kawałek materiału? Oczywiście, kiedy Moist to zauważył, zaczął wprowadzać błędy świadomie, dla publicznej rozrywki, ale na pewno nie zaplanował tego, by głowa lorda Vetinariego pojawiała się dołem do góry jeden raz na każdym arkuszu niebieskich. Pewien drukarz chciał je zniszczyć, ale Moist powalił go atakiem z wyskoku.

Cały ten interes wydawał się nierealny, jak zawsze w świecie Moista. Kiedyś, kiedy Moist był niegrzecznym chłopcem, sprzedawał marzenia, a prawdziwym przebojem było to, w którym dzięki szczęśliwemu przypadkowi człowiek zdobywa fortunę. Sprzedawał szkło jako brylant, bo chciwość przesłaniała ludziom wzrok. Rozsądni, uczciwi ludzie, którzy każdego dnia ciężko pracowali, wbrew wszelkim doświadczeniom wierzyli jednak w pieniądze za nic. Ale zbieracze znaczków… Ci ludzie wierzyli w drobne doskonałości. Możliwe było, by maleńką część świata doprowadzić do właściwego stanu. A nawet jeśli się nie dało, człowiek przynajmniej wiedział, których kawałków brakuje. Mógłby to być, na przykład, niebieski trójkątny za 50 pensów z błędem, ale gdzieś krążyło jeszcze sześć takich i kto wie, czy szczęście nie uśmiechnie się do zaangażowanego poszukiwacza?

Musiałoby to być wielkie szczęście, co Moist musiał przyznać, gdyż cztery z tych sześciu czekało bezpiecznie w ołowianej skrzynce pod podłogą w jego gabinecie, odłożone na ciężkie czasy. Ale i tak gdzieś pozostały jeszcze dwa, może zniszczone, zagubione, zjedzone przez ślimaki albo — i tutaj nadzieja leżała warstwą grubą jak śnieg zimą — wciąż w jakimś zapomnianym pliku listów w głębi szuflady.

…A panna Pucci zwyczajnie nie miała pojęcia, jak pracować z tłumem. Tupała nogą, żądała uwagi, straszyła i obrażała, a na pewno nie pomogło, że nazwała ich „dobrymi ludźmi”, bo przecież nikt nie lubi zbyt bezczelnych kłamców. Traciła nerwy, gdyż licytacja doszła do trzydziestu czterech dolarów. A teraz…

…podarła banknot!

— Oto co myślę o tych głupich pieniądzach! — oświadczyła i rzuciła kawałki w powietrze. A potem stała zdyszana i tryumfująca, jakby zrobiła coś sprytnego.

Jak kopniak w szczękę wymierzony wszystkim obecnym… Płakać się chciało, naprawdę. No cóż…

Moist wyjął z kieszeni jeden z kilku banknotów i podniósł w górę.

— Panie i panowie! — zawołał. — Mam tu jeden z coraz rzadszych, jak widzimy, jednodolarowych banknotów pierwszej generacji! — Musiał zrobić przerwę na śmiech. — Z podpisem moim i prezesa! Oferty powyżej czterdziestu dolarów poproszę! Wszystkie zyski pójdą na biedne dzieciaczki!

Dociągnął do pięćdziesięciu, odrzucając kilka ofert. Pucci stała przez chwilę zignorowana i wściekła, a potem żachnęła się i wyszła. Trzeba przyznać, że żachnięcie się jej udało. Nie umiała sobie radzić z ludźmi, próbowała zarozumiałością zastąpić godność, ale żachnąć się potrafiła lepiej niż indyk na batucie.

Zanim szczęśliwy zwycięzca dotarł do wrót banku, otaczali go już jego mniej szczęśliwi współlicytanci. Reszta tłumu ruszyła do kontuarów; nie byli pewni, co się dzieje, ale bardzo stanowczo chcieli wziąć w tym udział.

Moist złożył dłonie przy ustach.

— Dziś po południu, panie i panowie, pan Bent i ja będziemy dostępni, by omówić bankowe pożyczki!

To zwiększyło zamieszanie.

— Dym i lustra, panie Lipwig — stwierdził Bent, odchodząc od balustrady. — Nic tylko dym i lustra.

— Ale załatwione bez dymu i w całkowitej nieobecności luster, panie Bent — odparł wesoło Moist.

— A te „dzieciaczki”? — spytał Bent.

— Proszę jakieś znaleźć. Na pewno jakiemuś sierocińcowi przyda się pięćdziesiąt dolarów. Darowizna anonimowa, naturalnie.

Bent zrobił zdziwioną minę.

— Naprawdę, panie Lipwig? Nie będę ukrywał, że wydaje się pan tego rodzaju człowiekiem, który w kwestii wpłacania pieniędzy na cele dobroczynne robi wielki Roz Gardya Aż. — W jego ustach rozgardiasz brzmiał niczym jakaś ezoteryczna perwersja.

— No więc nie. Moim hasłem jest: czynić dobro dyskretnie.

I tak szybko to odkryją, a wtedy będę nie tylko bardzo porządnym gościem, ale też gościem rozsądnie skromnym.

Tak się zastanawiam… czy naprawdę jestem draniem, czy tylko dobrze potrafię myśleć jak drań?

Coś drażniło jego umysł. Maleńkie włoski na karku drżały. Coś było nie w porządku, nie na miejscu… niebezpiecznie.

Odwrócił się i raz jeszcze spojrzał na salę. Ludzie krążyli wokół, ustawiali się w kolejkach, rozmawiali w grupach…

W świecie ruchu bezruch przyciąga wzrok. Pośrodku hali banku, omijany przez ludzi, stał człowiek jakby stężały w czasie. Ubrany był na czarno, a na głowie miał szeroki, płaski kapelusz; takie nosiły co bardziej posępne sekty omniańskie. Po prostu… stał. I patrzył.

Kolejny z gapiów, który chce obejrzeć przedstawienie, tłumaczył sobie Moist i od razu wiedział, że kłamie. Ten człowiek ciążył w jego świecie.

…składając piśmienne oświatczenia…

On? Ale jakie? Moist nie miał przeszłości. Och, tuzin pseudonimów posiadało wspólnie przeszłość całkiem pracowitą i bogatą w wydarzenia, ale tamci wyparowali razem z Albertem Spanglerem, powieszonym za szyję aż do nie całkiem śmierci i obudzonym przez lorda Vetinariego, który zaproponował Moistowi von Lipwigowi życie nowe i błyszczące…

Na bogów, zaczynał się denerwować tylko dlatego, że jakiś starszy mężczyzna przygląda mu się z lekkim uśmieszkiem! Przecież nikt go nie znał! Był panem Niezapamiętywalnym! Gdyby przeszedł wokół miasta bez złotego kostiumu, byłby tylko jeszcze jedną twarzą.

— Dobrze się pan czuje, panie Lipwig?

Moist odwrócił się i spojrzał prosto w twarz głównego kasjera.

— Co? Och… nie. To znaczy tak. Eee… widział pan już kiedyś tego człowieka?

— A jakiż to człowiek?

Moist obejrzał się, by go wskazać, ale przybysz w czerni zniknął.

— Wyglądał jak kaznodzieja — wymamrotał. — I był… no, patrzył na mnie.

— Cóż, zachęca pan do tego. Może teraz pan przyzna, że ten złoty kapelusz był pomyłką?

— Podoba mi się! Nikt nie ma takiego kapelusza!

Bent pokiwał głową.

— Na szczęście to prawda, sir. Och… Papierowe pieniądze! Praktyka stosowana jedynie przez pogańskich Agatejczyków…

— Pogańskich? Mają o wiele więcej bogów niż my! A złoto jest u nich warte mniej niż żelazo!

Twarz Benta, zwykle tak opanowana i spokojna, teraz pomarszczyła się jak zmięty kawałek papieru.

— Niech pan posłucha — rzekł Moist. — Czytałem trochę. Banki emitują monety do czterokrotnej wartości złota, jakie mają w skarbcach. To nonsens, z którego możemy zrezygnować. To przecież świat sennych marzeń! Miasto jest dostatecznie bogate, by być własną sztabą złota.

— Oni panu ufają bez żadnych rozsądnych powodów — oświadczył Bent. — Ufają panu, bo ich pan rozśmiesza. Ja nie rozśmieszam ludzi i to nie jest mój świat. Nie potrafię uśmiechać się jak pan ani mówić jak pan. Czy trudno zrozumieć, że musi istnieć coś, co ma wartość sięgającą poza modę i politykę? Trwałą wartość. Chce pan oddać Vetinariemu zarząd nad moim bankiem? Co ma być gwarancją dla oszczędności, jakie ci ludzie przekazują nam w okienkach?

— Nie co, ale kto. Ja. Osobiście dopilnuję, aby ten bank nie upadł.

— Pan?

— Tak!

— Rzeczywiście, człowiek w złotym stroju! — odparł kwaśnym tonem Bent. — A jeśli wszystko inne zawiedzie, będzie się pan modlił?

— Poprzednim razem to podziałało.

Bentowi zadrgała powieka. Po raz pierwszy, odkąd Moist go poznał, kasjer wydawał się… zagubiony.

— Nie wiem, co pan chce, żebym robił!

Był to niemal rozpaczliwy jęk. Moist poklepał Benta po ramieniu.

— Proszę kierować bankiem, jak zawsze. Myślę, że skoro wpływa do nas tyle gotówki, powinniśmy uruchomić jakieś pożyczki. Jest pan dobrym sędzią charakterów?

— Myślałem, że tak. Ale teraz? Nie mam pojęcia. Sir Joshua, przykro to mówić, nie był. Pani Lavish była bardzo, ale to bardzo dobra, moim zdaniem.

— No dobrze. Wyprowadzę prezesa na spacer, a potem… rozdamy trochę pieniędzy. Co pan na to?

Bent zadrżał.

* * *

„Puls” wypuścił wydanie popołudniowe i na pierwszej stronie dał wielki obrazek kolejki przed bankiem. Większa część tej kolejki chciała wziąć udział w akcji, czegokolwiek ta akcja dotyczyła, reszta ustawiła się w nadziei, że na drugim końcu można zobaczyć coś ciekawego. Azeciarz sprzedawał „Puls”, a ludzie kupowali go, by przeczytać artykuł zatytułowany „Gigantyczna kolejka przed bankiem”. Moistowi wydało się to dość dziwne — przecież sami stali w tej kolejce. Czyżby stawała się rzeczywista, dopiero kiedy o niej przeczytali?

— Są tu już pewne… osoby… interesujące się kredytami, sir — odezwał się Bent zza jego pleców. — Proponuję, żeby pozwolił mi pan z nimi porozmawiać.

— Nie. Razem porozmawiamy. — Moist odwrócił się od okna. — Proszę ich wprowadzić do gabinetu na dole.

— Naprawdę sądzę, że powinien pan zostawić ich mnie — nalegał Bent. — Idea bankowości wydaje się niektórym dość nowa. Prawdę mówiąc, nie sądzę, by niektórzy z nich w ogóle byli kiedyś w banku, w każdym razie poza godzinami nocnymi.

— Chcę, żeby był pan obecny, oczywiście. Ale to ja podejmę ostateczną decyzję — oświadczył Moist możliwie wyniośle. — Z pomocą prezesa, naturalnie.

— Pana Marudy?

— O tak.

— On jest doświadczonym sędzią charakterów?

— O tak!

Moist podniósł psa i ruszył do gabinetu. Czuł na plecach niechętne spojrzenie głównego kasjera.

Bent miał rację. Część ludzi, z nadzieją czekających na rozmowę, myślała w kategoriach paru dolarów do piątku. Te sprawy łatwo było załatwić. Ale byli też inni…

— Pan Dibbler, prawda? — zapytał Moist.

Wiedział, że tak, ale w ten sposób powinno się mówić, kiedy się siedzi za biurkiem.

— Zgadza się, pszepana, od małego — odparł Dibbler, który zawsze miał w wyrazie twarzy jakąś szczurzą zachłanność. — Ale jeśli pan chce, mogę też być kimś innym.

— I sprzedaje pan paszteciki, kiełbaski, szczury na patyku…

— Ehm… Ja je dostawiam — poprawił go Dibbler. — A to dlatego, że jestem dostawcą.

Moist przyjrzał mu się ponad papierami. Geronimo Sebastian Procjusz Dibbler, nazwisko bardziej okazałe od swego nosiciela. Wszyscy znali G.S.P. Dibblera. Sprzedawał paszteciki i kiełbaski z tacy na szyi, zwykle ludziom, którym zaszkodziły napoje, a którzy w efekcie stawali się ludźmi poszkodowanymi przez paszteciki.

Moist jadał u niego niekiedy jakiegoś pasztecika czy od czasu do czasu kiełbaskę w bułce i ten fakt bardzo go ciekawił. Było w nich coś, co kazało wracać po więcej. Musiały zawierać jakiś tajemniczy składnik, a może mózg zwyczajnie nie wierzył w to, co przekazywały kubeczki smakowe, i chciał jeszcze raz poczuć na języku strumień tych gorących, tłustych, nie całkiem organicznych i trochę chrupiących substancji. No i człowiek kupował następną porcję.

Należy też uczciwie przyznać, że zdarzały się chwile, gdy Dibblerowa kiełbaska w bułce była właśnie tym, czego człowiek pragnął… Smutne to, ale prawdziwe. Życie sprowadzało go czasem tak nisko, że przez kluczowe kilka sekund ta kakofonia dziwnych tłuszczów i niepokojących faktur była jego jedynym przyjacielem na całym świecie.

— Ma pan u nas konto, panie Dibbler?

— Tak, pszepana, mam, pszepana — odparł Dibbler.

Odmówił sugestii, by odłożyć swoją tacę, i teraz siedział, trzymając ją przed sobą jakby dla obrony. Zdawało się, że bank wzbudza w tym doświadczonym handlarzu pewną nerwowość. Oczywiście, tak powinno być. Po to właśnie istniały tu wszystkie te kolumny i marmury. Miały sprawić, by człowiek czuł się nieswojo.

— Pan Dibbler otworzył u nas rachunek na kwotę pięciu dolarów — wyjaśnił Bent.

— I przyniosłem kiełbaskę dla pańskiego pieseczka — dodał Dibbler.

— Na co panu pożyczka, panie Dibbler? — spytał Moist, obserwując, jak Pan Maruda ostrożnie obwąchuje kiełbaskę.

— Chcę rozbudować firmę, pszepana.

— Prowadzi pan handel już ponad trzydzieści lat — stwierdził Moist.

— Tak, pszepana, faktycznie, pszepana.

— A pańskie produkty są, mogę chyba tak je określić, wyjątkowe…

— Tak, pszepana, dziękuję, pszepana.

— Domyślam się zatem, że potrzebuje pan naszej pomocy, by otworzyć franczyzową sieć barów działających pod firmą Dibblera, oferujących szeroki zakres dań i napojów, podobnych do dostarczanych przez pana osobiście?

Pan Maruda zeskoczył z biurka, delikatnie trzymając w zębach kiełbaskę, upuścił ją w kącie gabinetu i usiłował pracowicie zasypać ją dywanem.

Dibbler wytrzeszczył oczy na Moista.

— Tak, pszepana, skoro pan nalega, pszepana — powiedział. — Ale tak naprawdę to myślałem o wózku.

— Wózku? — zdziwił się Bent.

— Tak, pszepana. Wiem, gdzie mogę dostać taki ładny, nieduży, mało używany, z palnikiem i wszystkim. I jeszcze niedawno pomalowany. Wally Żyłka z powodu nerwów wycofuje się z interesu ziemniaków w mundurkach i sprzeda mi go za piętnaście dolarów gotówką. Okazja nie do przepuszczenia, pszepana. — Zerknął nerwowo na Benta i dodał: — Mogę spłacać dolara tygodniowo.

— Przez dwadzieścia tygodni — rzekł Bent.

— Siedemnaście — zdecydował Moist.

— Ale pies właśnie próbował… — zaczął Bent.

Moist uciszył go machnięciem ręki.

— A więc umowa stoi, panie Dibbler?

— Tak, pszepana. Bardzo dziękuję, pszepana. Miał pan dobry pomysł z tą siecią i w ogóle, jestem wdzięczny. Ale przekonałem się, że w tym interesie lepiej idzie mobilnemu.

Pan Bent niechętnie odliczył piętnaście dolarów i zaczął mówić, gdy tylko za handlarzem zamknęły się drzwi.

— Nawet pies nie chciał…

— Ale ludzie chcą, panie Bent — przerwał mu Moist. — I na tym polega geniusz. Myślę, że najwięcej zarabia na musztardzie, ale ten człowiek naprawdę potrafi sprzedać skwierczenie, panie Bent. A to rynek sprzedawcy.

Ostatniego z potencjalnych pożyczkobiorców poprzedzała dwójka muskularnych mężczyzn, którzy zajęli stanowiska po obu stronach drzwi, a potem zapach tłumiący nawet uporczywy odór kiełbaski Dibblera. Nie był to zapach szczególnie nieprzyjemny; przywodził na myśl stare ziemniaki albo opuszczone tunele. Był tym, co się dostaje, zaczynając od paskudnego smrodu, a potem szorując mocno, ale nieefektywnie. Otaczał Króla jak cesarski płaszcz.

Moist był zdumiony. Król Złotej Rzeki… Tak go nazywali, gdyż podstawą jego majątku było codzienne zbieranie przez jego ludzi uryny ze wszystkich pubów i oberży w mieście. Klienci płacili mu, by ją odbierał, natomiast alchemicy, garbarze i farbiarze za to, że im ją dostarczał.

Ale to był zaledwie początek. Ludzie Harry’ego Króla zbierali wszystko. Wszędzie widziało się ich wózki, zwłaszcza przed świtem. Każdy śmieciarz, zbieracz odpadów, każdy szambonurek i asenizator, każdy zbieracz złomu… Pracuje się dla Harry’ego, mawiali, bo złamana noga szkodzi w interesach, a Harry dbał o interesy. Mawiali, że jeśli pies na ulicy zdradzał najlżejsze objawy napięcia, człowiek Króla zjawiał się błyskawicznie i podsuwał mu szuflę pod zadek, bo za świeże psie odchody wysokiej klasy garbarze płacili po dziewięć pensów za wiadro. Płacili Harry’emu. Miasto płaciło Harry’emu. Wszyscy płacili Harry’emu. A czego nie mógł sprzedać w bardziej aromatycznej formie, trafiało na gigantyczne pryzmy kompostowe w dole rzeki; w mroźne dni pryzmy wypuszczały w niebo tak wielkie pióropusze pary, że dzieci nazywały je fabrykami chmur.

Królowi oprócz dwóch wynajętych pomocników towarzyszył chudy młody człowiek, ściskający teczkę.

— Ładny ma pan tu lokal — stwierdził Harry, siadając naprzeciwko Moista. — Porządny. Żona nie daje mi spokoju, żebym kupił takie zasłony. Jestem Harry Król, panie Lipwig. Właśnie wpłaciłem w pańskim banku pięćdziesiąt tysięcy dolarów.

— Bardzo dziękuję, panie Król. Postaramy się dobrze o nie zadbać.

— Tak zróbcie. A teraz chciałbym pożyczyć sto tysięcy, jeśli można. — Harry wyjął grube cygaro.

— Ma pan jakieś zabezpieczenie, panie Król? — zapytał Bent.

Harry Król nawet na niego nie spojrzał. Zapalił cygaro, pociągnął kilka razy i machnął w przybliżonym kierunku Benta.

— Kto to, panie Lipwig?

— Pan Bent jest naszym głównym kasjerem — wyjaśnił Moist, nie ośmielając się nawet zerknąć na twarz Benta.

— Czyli księgowy — stwierdził lekceważąco Harry Król. — I to było pytanie księgowego.

Pochylił się.

— Nazywam się Harry Król. To jest pańskie zabezpieczenie i w tym mieście powinno wystarczyć na sto patoli. Harry Król. Wszyscy mnie znają. Płacę, co jestem winien, biorę, co mnie są winni, słowo daję, tak jest. Mój uścisk ręki to moja fortuna. Harry Król.

Z trzaskiem położył dłonie na blacie. Z wyjątkiem małego palca lewej ręki, którego brakowało, na wszystkich innych miał ciężkie złote pierścienie, a na każdym wyrzeźbioną literę. Gdyby człowiek zobaczył je zbliżające się gwałtownie, na przykład w jakimś zaułku, ponieważ podbierał coś z towaru, ostatnim imieniem, jakie by widział, byłby H*A*R*R*Y*K*R*Ó*L. Był to fakt wart zachowania w płatach czołowych mózgu w interesie zachowania płatów czołowych mózgu.

Moist spojrzał mu w oczy.

— Będzie potrzebne o wiele więcej — burknął Bent gdzieś sponad Moista.

Harry Król nie uniósł głowy.

— Gadam tylko z kataryniarzem — powiedział.

— Panie Bent, mógłby pan nas zostawić na parę minut? — zaproponował energicznie Moist. — I może… współpracownicy pana Króla zrobią to samo?

Harry Król niemal niedostrzegalnie skinął głową.

— Panie Lipwig, ja naprawdę…

— Proszę, panie Bent.

Główny kasjer prychnął z oburzeniem, ale wyszedł za osiłkami z gabinetu. Młody człowiek z teczką zrobił ruch, jakby chciał podążyć za nimi, lecz Harry zatrzymał go gestem.

— Lepiej uważaj pan na tego Benta — rzekł, zwracając się do Moista. — Jest w nim coś zabawnego.

— Dziwnego raczej, bo nie lubi być nazywany zabawnym — odparł Moist. — A więc dlaczego Harry Król potrzebuje pieniędzy, panie Król? Wszyscy wiedzą, że jest pan bogaty. Czyżby interes z psimi kupkami zszedł na psy?

— Dokonuję kon-so-lid-acji — wyjaśnił Król. — To przez tę historię z Przedsięwzięciem… Dla człowieka na właściwym miejscu to parę niezłych okazji. Jest ziemia do kupienia, dłonie do posmarowania… Wie pan, jak to bywa. Ale te inne banki nie chcą pożyczać Królowi Złotej Rzeki, chociaż to moje chłopaki pilnują, żeby ich szamba pachniały fiołkami. Gdyby nie ja, te nadęte dupki chodziłyby po kostki we własnych sikach, ale zatykają nosy, kiedy przechodzę, o tak. — Urwał, jakby nowa myśl wpadła mu do głowy, po czym mówił dalej: — Zresztą większość ludzi zatyka, jasna sprawa, człowiek w końcu nie może się kąpać co pięć minut, ale ta banda bankierów i tak się ode mnie odwraca, nawet kiedy żona szczotką prawie skórę ze mnie zdarła. Bezczelni! Mniej ze mną ryzykują niż z większością tych swoich lizusowskich klientów, to jasne. W tym mieście w taki czy inny sposób daję robotę tysiącowi ludzi. To znaczy, że beze mnie tysiąc rodzin nie zje kolacji… Może i robię w gnoju, ale gnoju nie robię.

On nie kręci, przypomniał sam sobie Moist. Wyciągnął się z rynsztoka i przebił na sam szczyt w świecie, gdzie kawał ołowianej rurki był standardowym narzędziem negocjacyjnym. Ten świat nie ufa dokumentom. W tym świecie reputacja jest wszystkim.

— Sto tysięcy to duża suma — zauważył.

— Ale da mi ją pan. — Król wyszczerzył zęby. — Wiem, że tak, bo jesteś pan ryzykant, tak samo jak ja. Czuję to. Wyczuwam chłopaka, który w swoim czasie też zrobił to i owo…

— Wszyscy musimy coś jeść, panie Król.

— Pewnie, pewnie. A teraz możemy sobie siedzieć jak figury społeczeństwa, co? I podamy sobie ręce jak dżentelmeni, którymi nie jesteśmy. Ten tutaj… — położył dłoń na ramieniu młodego człowieka — …to Wallace, mój księgowy, co pilnuje rachunków. Jest nowy, bo tego poprzedniego przyłapałem na kantowaniu. Ale było śmiechu, pewnie pan sobie wyobraża!

Wallace się nie uśmiechnął.

— Pewnie tak — przyznał Moist.

Rozmaitych nieruchomości Harry’ego Króla pilnowały stwory, które można nazwać psami tylko dlatego, że wilki nie są tak obłąkane. I były głodzone. Krążyły plotki, a Harry Król im nie zaprzeczał. Reklama się opłaca. Nikt nie oszukiwał Harry’ego Króla. Ale to działało w obie strony.

— Wallace może obgadać liczby z pańską małpką — rzekł Harry i wstał. — Będziesz pan chciał mnie wycisnąć, i słusznie. Interes to interes, sam wiem najlepiej. No i co pan na to powiesz?

— Powiem, żeśmy się dogadali, panie Król — odparł Moist.

A potem splunął na dłoń i wyciągnął ją przed siebie. Warto było przy tym zobaczyć minę Harry’ego.

— Nie wiedziałem, że bankierzy tak robią — powiedział.

— Więc nieczęsto mają okazję podać rękę Harry’emu Królowi.

Chyba trochę przesadził, ale Król mrugnął, splunął na własną dłoń i ścisnął. Moist był przygotowany, lecz i tak zgrzytnęły mu kości.

— Trzeba przyznać, że umie pan pieprzyć jak połowa kucharzy w mieście razem wziętych, panie Lipwig.

— Dziękuję panu. Przyjmuję to jako komplement.

— I żeby pańska małpka była zadowolona, złożę w depozycie akty własności papierni, dużego placu i paru innych nieruchomości. Daj mu je, Wallace.

— Powinien pan od tego zacząć, panie Król — stwierdził Moist, odbierając kilka imponujących zwojów.

— Tak, ale nie zacząłem. Chciałem mieć pewność co do pana. Kiedy mogę odebrać swoje pieniądze?

— Niedługo. Jak tylko je wydrukujemy.

Harry Król zmarszczył nos.

— No tak, papierowy towar… Ja tam lubię pieniądze, co brzęczą, ale ten tu Wallace uważa, że papier ma przyszłość. — Mrugnął porozumiewawczo. — Zresztą nie mogę narzekać, bo przecież Spools kupuje ostatnio swoje papiery u mnie. Nie będę kręcić nosem na własny towar, nie? Życzę miłego dnia.

Pan Bent wrócił do gabinetu dwadzieścia minut później, z miną jak wezwanie podatkowe. Moist patrzył obojętnie na arkusz papieru na wytartej zielonej skórze blatu.

— Muszę zaprotestować, sir…

— Wydusił pan z niego dobre oprocentowanie?

— Mogę z satysfakcją zapewnić, że tak, ale sposób, w jaki traktuje…

— Dobrze zarobimy na Harrym Królu, a on dobrze zarobi na nas.

— Ale pan zmienia mój bank w jakieś…

— Nie licząc naszego przyjaciela Harry’ego, przyjęliśmy dzisiaj ponad cztery tysiące dolarów wpłat. Większość z tego pochodzi od ludzi, których nazwałby pan biednymi, ale jest ich o wiele więcej niż bogatych. Zaprzęgniemy te pieniądze do pracy. I tym razem nie będziemy pożyczać łajdakom, może pan być pewny. Sam jestem łajdakiem i wyczuwam ich na milę. Niech pan przekaże gratulacje pracownikom obsługi klienta. A teraz, panie Bent, Pan Maruda i ja idziemy na spotkanie w sprawie robienia pieniędzy.

* * *

Teemer Spools pięli się coraz wyżej dzięki dużemu kontraktowi na znaczki. I tak zawsze potrafili najlepiej drukować, ale teraz mieli ludzi i środki, żeby starać się o wszystkie wielkie kontrakty. No i można było im ufać. Moist zawsze miał trochę wyrzutów sumienia, kiedy ich odwiedzał, gdyż Teemer Spools reprezentowali to wszystko, co on tylko udawał.

Gdy dotarł na miejsce, wszędzie paliły się światła. Pan Spools siedział w gabinecie i pisał coś w rejestrze. Uniósł głowę, a kiedy zobaczył Moista, powitał go uśmiechem, jaki rezerwuje się dla najlepszego klienta.

— Pan Lipwig! Co mogę dla pana zrobić? Proszę usiąść! Ostatnio rzadko pana widujemy!

Moist usiadł i gawędził, gdyż pan Spools lubił pogawędzić.

Sytuacja była trudna. Sytuacja zawsze była trudna. Ostatnio pojawiły się liczne nowe drukarnie. T S wyprzedzali konkurencję, pozostając na szczycie. To przykre, stwierdził z poważną miną pan Spools, ale nasi „przyjacielscy” rywale, magowie z Wydawnictw Niewidocznego Uniwersytetu, trochę wtopili ze swoimi mówiącymi książkami…

— Mówiące książki? To chyba dobry pomysł — wtrącił Moist.

— Całkiem możliwe — zgodził się Spools i pociągnął nosem. — Ale te nie były do tego przeznaczone, a już na pewno nie miały narzekać na jakość kleju i prymitywny skład. Oczywiście teraz uniwersytet nie może ich oddać na przemiał.

— Czemu nie?

— Proszę sobie wyobrazić te wrzaski! Nie, z satysfakcją stwierdzam, że nadal utrzymujemy się na fali. Ehm… Czy może życzy pan sobie czegoś specjalnego?

— Co możecie zrobić z czymś takim? — spytał Moist, kładąc na blacie jeden z nowych dolarów.

Spools podniósł go i uważnie przeczytał wszystkie napisy. A potem, jakby nieobecnym głosem, powiedział:

— Rzeczywiście coś słyszałem. Czy Vetinari wie, co pan planuje?

— Panie Spools, założę się, że wie, jakie noszę buty i co jadłem na śniadanie.

Drukarz odłożył banknot, jakby papier zaczął tykać.

— Widzę, co pan chce zrobić. Tak niewielki przedmiot, a jednak taki niebezpieczny…

— Może je pan wydrukować? — spytał Moist. — Oczywiście nie ten. Zrobiłem parę, żeby sprawdzić ideę w działaniu. Chodzi mi o banknoty wysokiej jakości, o ile znajdę artystę, który mi je narysuje.

— Ależ tak. Nasza firma jest symbolem jakości. Montujemy nową prasę, żeby nadążyć za popytem. Ale co z bezpieczeństwem?

— Jak to, tutaj? Jak dotąd nikt was nie niepokoił, prawda?

— Nie, rzeczywiście nie. Tylko że jak dotąd nie leżały tu stosy pieniędzy, jeśli pan rozumie, o co mi chodzi.

Spools podniósł banknot… i wypuścił go. Papier spłynął łagodnie w powietrzu i wylądował na biurku.

— I takich lekkich — dodał Spools. — Kilka tysięcy dolarów da się wynieść bez trudu.

— Ale dość trudno je przetopić. Może zbudujcie tę nową prasę w mennicy? Mają tam dość miejsca. I po kłopocie.

— No tak, to by miało sens. Ale wie pan, prasa jest ciężka i trudno ją przenieść. Transport zajmie kilka dni. Spieszy się panu? Oczywiście, że tak.

— Zatrudnijcie golemy. Cztery golemy podniosą wszystko. Wydrukujcie mi pierwsze dolary na pojutrze, a pierwszy tysiąc to premia.

— Dlaczego zawsze taki pośpiech, panie Lipwig?

— Bo ludzie nie lubią zmian. Ale jeśli zmiana nastąpi dostatecznie szybko, przeskakują tylko z jednej normalności do drugiej.

— No cóż, chyba mogę wynająć kilka golemów — zgodził się drukarz. — Ale obawiam się, że istnieją też inne problemy, nie tak łatwe do rozwiązania. Zdaje pan sobie sprawę, że jeśli zacznie pan drukować pieniądze, będą się zdarzać fałszerstwa. Dwudziestopensowy znaczek może nie jest wart wysiłku, ale jeśli zechce pan mieć, powiedzmy, notę dziesięciodolarową?

Moist uniósł brwi.

— Prawdopodobnie ma pan rację. To problem?

— Bardzo poważny, przyjacielu. Jasne, możemy pomóc. Porządny czerpany papier z deseniem wypukłych włókien, znaki wodne, dobre tusze spirytusowe, częsta wymiana matryc, żeby grafika była ostra, drobne sztuczki przy projektowaniu… I jeszcze skomplikowane rysunki. To ważne. Owszem, możemy to dla pana zrobić. Będą kosztowne. I stanowczo sugeruję, żeby znalazł pan grawera tak dobrego jak ten…

Pan Spools przekręcił klucz w jednej z dolnych szuflad biurka i rzucił na blat arkusz zielonych „Wież Sztuk” po 50 pensów. Po czym wręczył Moistowi duże szkło powiększające.

— To papier najwyższej jakości, oczywiście — dodał, gdy Moist się przyglądał.

— Jesteście naprawdę świetni. Widzę każdy szczegół… — szepnął Moist pochylony nad arkuszem.

— Nie — zapewnił pan Spools z niejaką satysfakcją. — W rzeczywistości pan nie widzi. Ale może pan zobaczyć, używając tego…

Sięgnął do szafki i postawił przed Moistem ciężki mosiężny mikroskop.

— Umieścił tu więcej detali niż my — mówił, gdy Moist regulował obraz. — Dotarł do samej granicy tego, do czego można skłonić metal i papier. Zaświadczam, że ma pan przed sobą dzieło geniusza. On byłby dla pana wybawieniem.

— Niesamowite — uznał Moist. — Musimy go mieć! Dla kogo teraz pracuje?

— Dla nikogo, panie Lipwig. Siedzi w więzieniu i czeka go szubienica.

— Owlswick Jenkins?

— Zeznawał pan przeciw niemu, panie Lipwig — przypomniał łagodnie Spools.

— No tak, ale tylko potwierdziłem, że kopiował nasze znaczki i ile mogliśmy na tym stracić! Nie spodziewałem się, że go powieszą!

— Jego lordowska mość jest bardzo wyczulony na przypadki zbrodni przeciwko miastu, jak to określa. Uważam, że nie spisał się jego obrońca. W końcu przy produktach Jenkinsa nasze własne znaczki wyglądały jak fałszywki. Wie pan, moim zdaniem biedak nie zdawał sobie sprawy, że to, co robi, jest przestępstwem.

Moist przypomniał sobie wodniste, przerażone oczy i wyraz bezradnego zdumienia.

— Tak — zgodził się. — Pewnie ma pan rację.

— Może spróbowałby pan jakoś wpłynąć na Vetinariego…

— Nie. To się nie uda.

— Ach… Jest pan pewien?

— Tak — stwierdził krótko Moist.

— No cóż… Co możemy zrobić, to zrobimy. Teraz możemy nawet automatycznie numerować te banknoty. Ale grafika musi być najwyższej jakości. Naprawdę chciałbym pomóc, panie Lipwig. Jesteśmy pańskimi dłużnikami. Dostajemy teraz tak wiele oficjalnych zleceń, że bardzo nam się przyda to miejsce w mennicy. Słowo daję, jesteśmy właściwie rządową drukarnią!

— Naprawdę? — zdziwił się Moist. — To… ciekawe.

* * *

Padało mocno. Rynny bulgotały i groziły przelaniem. Od czasu do czasu wiatr porywał kaskadę spływającej z dachu wody, by chmurą kropel uderzyć w twarz każdego, kto patrzyłby w górę. Ale to nie była noc patrzenia w górę. To była noc garbienia się i szybkiego marszu do domu.

Krople deszczu bębniły o szyby w oknach domu noclegowego pani Cake, w szczególności w oknach pokoju na tyłach, który zajmował Mavolio Bent, w tempie dwudziestu siedmiu na sekundę, plus minus piętnaście procent.

Pan Bent lubił liczyć. Liczbom można ufać, z wyjątkiem może pi, ale pracował nad tym w czasie wolnym i wcześniej czy później pi musiało ustąpić.

Siedział na łóżku i patrzył, jak liczby tańczą mu w głowie. Zawsze dla niego tańczyły, nawet w trudnych czasach. A te trudne czasy były takie strasznie trudne… Teraz przyszłość mogła kryć kolejne.

Rozległo się pukanie.

— Proszę wejść, pani Cake! — zawołał.

Gospodyni otworzyła drzwi.

— Zawsze pan wie, że to ja. Prawda, panie Bent?

Pani Cake była bardziej niż trochę nerwowa w obecności swego najlepszego lokatora. Zawsze płacił czynsz w terminie — dokładnie w terminie, zachowywał w pokoju skrupulatny porządek i oczywiście był profesjonalnym dżentelmenem. Pewnie, miał wyraz twarzy kogoś prześladowanego i dziwny zwyczaj starannego nastawiania zegara przed codziennym wyjściem do pracy, lecz z tym mogła się pogodzić. W zatłoczonym mieście nie brakowało lokatorów, ale tacy czyści, regularnie płacący, którzy nigdy nie skarżyli się na wyżywienie — tacy trafiali się rzadko i należało ich doceniać, nawet jeśli zamykali swoją szafę na taką skomplikowaną kłódkę. Ale nie warto chyba o tym wspominać.

— Tak, pani Cake — potwierdził Bent. — Zawsze wiem, że to pani, ponieważ między pani stuknięciami występuje charakterystyczna przerwa jednej przecinek cztery sekundy.

— Naprawdę? Coś takiego! — zawołała pani Cake, która lubiła brzmienie słowa „charakterystyczna”. — Zawsze powtarzam, że świetnie pan dodaje. Ehm… Na dole będzie czekać trzech dżentelmenów, którzy spytają o pana…

— Kiedy?

— Za jakieś dwie minuty.

Bent powstał jednym płynnym ruchem jak klaun wyskakujący z pudełka.

— Mężczyźni? W co będą ubrani?

— No więc w te, no wie pan… ubrania? — odpowiedziała niepewnie pani Cake. — Czarne. Jeden z nich poda mi wizytówkę, ale nie zdołam jej odczytać, bo będę miała niedobre okulary. Oczywiście, mogłabym teraz pójść i założyć te właściwe, ale strasznie boli mnie głowa, jeśli nie pozwolę, żeby przeczucie odtworzyło się jak należy. Hm… A teraz pan ma powiedzieć: „Niech mnie pani zawiadomi, kiedy się zjawią, pani Cake”. — Spojrzała na niego wyczekująco. — Przepraszam, lecz miałam przeczucie, że przychodzę tu i opowiadam o moim przeczuciu, więc pomyślałam, że lepiej przyjdę. Trochę to niemądre, ale nie da się zmienić tego, jaki się człowiek urodził. Zawsze to powtarzam.

— Niech mnie pani zawiadomi, kiedy się zjawią, pani Cake — poprosił Bent.

Pani Cake spojrzała na niego z wdzięcznością i wyszła.

Bent znowu usiadł. Życie z przeczuciami pani Cake bywało nieco skomplikowane, zwłaszcza teraz, kiedy stawały się rekursywne. Jednak do etosu ulicy Wiązów należało pobłażliwe traktowanie cudzych słabostek w nadziei na podobne podejście do własnych. Lubił panią Cake, ale nie miała racji. Da się zmienić to, jaki się człowiek urodził. Gdyby nie, nie byłoby żadnej nadziei.

Po paru minutach usłyszał dzwonek i stłumione rozmowy. Kiedy pani Cake zapukała do drzwi, należycie udał zaskoczenie.

Po chwili przyjrzał się wizytówce.

— Pan Cosmo? Och… To dziwne. Proszę ich tu przysłać…

Urwał i rozejrzał się. Ścianki działowe były teraz w mieście wszechobecne. Jego pokój był dokładnie dwa razy większy od łóżka, a było to wąskie łóżko. Troje ludzi tutaj musiałoby dobrze się znać. Czworo dobrze by się poznało, czy tego by chcieli, czy nie. W pokoju znajdowało się jedno nieduże krzesło, które Bent trzymał na szafie, żeby nie przeszkadzało.

— Może tylko pana Cosmo — zasugerował.

Minutę później gość został z dumą wprowadzony.

— Cóż za urocza kryjówka, panie Bent — zaczął Cosmo. — Wygodna… hm…

— W pobliżu bliskich miejsc — rzekł Bent, zdejmując krzesło z szafy. — Proszę bardzo, sir. Nieczęsto przyjmuję gości.

— Od razu przejdę do rzeczy, panie Bent. — Cosmo usiadł. — Kierownictwu nie podoba się, cha, cha, kierunek, w jakim bank jest kierowany. Jestem pewien, że panu również.

— Istotnie, sir, wolałbym, żeby był inny.

— Powinien zwołać posiedzenie rady nadzorczej!

— Owszem, sir, ale obawiam się, że zgodnie z regulaminem banku nie musi tego robić jeszcze przez tydzień.

— Zrujnuje bank!

— Prawdę mówiąc, sir, zyskaliśmy wielu nowych klientów.

— Przecież nie może pan chyba lubić tego człowieka! Nie pan, panie Bent!

— Łatwo go polubić, sir. Ale zna mnie pan. Nie ufam tym, którzy zbyt często się śmieją. Serce głupców jest w domu wesela. Nie powinien kierować pańskim bankiem.

— Chcę o nim myśleć jak o naszym banku, panie Bent — zapewnił wielkodusznie Cosmo. — Ponieważ, w bardzo realny sposób, jest nasz.

— Jest pan zbyt uprzejmy, sir — odparł Bent.

Wpatrywał się w deskę podłogi, widoczną przez dziurę w taniej ceracie, która z kolei została obnażona, w bardzo realny sposób, przez wytarte miejsce w dywanie, który — w bardzo realny sposób — był jego.

— O ile wiem, zaczął pan u nas pracować bardzo młodo — ciągnął Cosmo. — Mój ojciec osobiście dał panu posadę praktykanta księgowego. Prawda?

— Rzeczywiście, sir.

— Był człowiekiem… pełnym zrozumienia. I słusznie. Nie warto grzebać w przeszłości…

Cosmo przerwał na moment, by słowa zapadły w umysł. Bent był przecież inteligentny. Po co używać młota, skoro piórko spłynie w dół i osiągnie podobny skutek?

— Może znajdzie pan sposób, który pozwoli go usunąć ze stanowiska bez nadmiernego zamieszania ani rozlewu krwi? Musi coś być… — stwierdził. — Nikt przecież nie pojawia się znikąd. A o jego przeszłości wiadomo nawet mniej niż na przykład, dla podtrzymania dyskusji, o pańskiej.

Kolejna dyskretna sugestia. Bentowi drgnęła powieka.

— Ale Pan Maruda nadal będzie prezesem — wymamrotał, a deszcz bębnił o szybę.

— O tak. Lecz jestem przekonany, że znajdzie się pod opieką kogoś, kto… tak to nazwijmy… lepiej sobie radzi z tłumaczeniem jego miłych szczeknięć na bardziej tradycyjne decyzje.

— Rozumiem.

— A teraz muszę już iść. — Cosmo wstał. — Z pewnością ma pan wiele do… — rozejrzał się po pustym pokoju, który nie zdradzał żadnych przejawów zamieszkiwania przez ludzi: żadnych obrazków, książek, odpadków życia… i dokończył: — …zrobienia?

— Wkrótce położę się spać — odparł Bent.

— Niech mi pan powie, panie Bent, ile panu płacimy? — Cosmo zerknął w stronę szafy.

— Czterdzieści jeden dolarów miesięcznie.

— Ale za to ma pan pewność zatrudnienia…

— Tak też do tej pory uważałem, sir.

— Zastanawiam się tylko, dlaczego postanowił pan zamieszkać tutaj.

— Lubię monotonię, sir. Niczego ode mnie nie wymaga.

— No, pora ruszać — stwierdził Cosmo nieco szybciej, niż było to konieczne. — Na pewno zdoła nam pan pomóc, panie Bent. Zawsze był pan pomocny. Byłoby szkoda, gdyby nie mógł pan być nam pomocny także obecnie.

Bent wpatrywał się w podłogę. Dygotał.

— I chyba mogę pana zapewnić w imieniu nas wszystkich, że uważamy pana za członka rodziny. — Cosmo przemyślał to zdanie, wspominając szczególne zalety Lavishów, i dodał: — Ale w tym dobrym znaczeniu.

Rozdział szósty

Ucieczka z więzienia — Propozycja kanapki z cynaderką — Pukanie fryzjersko-cyruliczne — Samobójstwo farbą, nierozsądek tegoż — Anioły drugiego stopnia — Igor idzie na zakupy — Wykorzystanie zastępstw przy egzekucjach, refleksje na temat — Miejsce odpowiednie do umieszczenia głowy — Moist czeka na słońce — Sztuczki z mózgiem — „Potrzebne będą większe banknoty” — Zabawa z warzywami — Pokusa notatników — Niemożliwa gablota

Na dachu Tant, najstarszego więzienia w mieście, Moist był całkiem mokry. Dotarł już do punktu, w którym stał się tak przemoczony, że powinien zbliżać się do suchości z drugiej strony.

Z niedużej wieży semaforowej na płaskim dachu wyjął ostrożnie ostatnią lampę olejową i wylał jej zawartość w wyjącą noc. I tak były tylko do połowy pełne. Zadziwiające, że komukolwiek chciało się je w taką noc zapalać.

Po omacku dotarł na brzeg dachu, znalazł swoją kotwiczkę, przesunął ją przez blanki i popuścił linę, by zsunęła się delikatnie na niewidoczną ziemię. Teraz, kiedy lina opasała kamienny blok, zjechał w dół, trzymając obie jej części. Potem ściągnął ją za sobą. Kotwiczkę i linę ukrył wśród odpadków w zaułku; w ciągu godziny ktoś je ukradnie.

Załatwione. A teraz do rzeczy.

Pancerz straży, który wyniósł z bankowej szatni, pasował jak rękawiczka. Wolałby jednak, żeby pasował jak hełm i napierśnik. Chociaż prawdę mówiąc, nie lepiej pewnie wyglądały na właścicielu, obecnie spacerującym dumnie po korytarzach w bankowym błyszczącym, ale niepraktycznym pancerzu. Powszechnie było wiadomo, że podejście straży do uniformów sugerowało jeden ogólny rozmiar, który właściwie na nikogo dobrze nie pasuje, oraz że komendant Vimes nie aprobował pancerzy, które nie wyglądały jak skopane przez trolle. Lubił, kiedy pancerz wyraźnie dawał do zrozumienia, że wykonuje swoje zadania.

Moist odczekał chwilę, by uspokoić oddech, po czym wynurzył się z zaułka, podszedł do dużych czarnych drzwi i pociągnął za sznur dzwonka. Mechanizm grzechotał i szczękał. Nie będą się spieszyć, nie w taką noc…

Był teraz jak nagi, odkryty niczym nowo narodzony homar. Miał nadzieję, że przewidział wszystkie pułapki, ale pułapki są… jak to się nazywa, słuchał o tym wykładu na uniwersytecie… fraktalne. Pułapki są fraktalne. Każda ma mnóstwo mniejszych pułapek. Nie można przewidzieć wszystkich. Strażnik w banku może być wezwany z powrotem do pracy i odkryje, że jego szafka jest pusta, ktoś mógł zauważyć, że Moist ją opróżniał, mogli przenieść Jenkinsa gdzie indziej… Do demona z tym. Kiedy czas goni, trzeba tylko zakręcić kołem i być gotowym do ucieczki.

Albo też, jak w tym przypadku, unieść oburącz wielką kołatkę i dwukrotnie opuścić ją mocno na gwóźdź. Odczekał, aż z trudem odsunęła się mała klapka w drzwiach.

— Czego? — zapytał rozdrażniony głos należący do twarzy w mroku.

— Odbiór więźnia. Niejaki Jenkins.

— Co? Jest piekielny środek nocy!

— Mam podpisany Formularz 37 — oświadczył spokojnie Moist.

Klapka zamknęła się z trzaskiem. Znowu musiał czekać na deszczu. Tym razem minęły trzy minuty, zanim znowu się otworzyła.

— Co jest?

To był nowy głos, zamarynowany podejrzliwością.

Aha, dobrze — to Bellyster. Moist był zadowolony. To, co zamierzał dzisiaj przeprowadzić, miało jednego z dozorców postawić w bardzo niedobrej sytuacji, a niektórzy z nich byli całkiem porządni, zwłaszcza w celi śmierci. Ale Bellyster to prawdziwy klawisz ze starej szkoły, mistrz drobnych okrucieństw, typ dręczyciela, który wykorzysta każdą okazję, żeby życie więźnia zmienić w mękę. Nie chodzi o to, że pluł do miski cienkiej zupy, ale nie miał nawet tyle przyzwoitości, by robić to w miejscu, gdzie więzień go nie widzi. Czepiał się słabych i wystraszonych.

I jeszcze jedna dobra rzecz: Bellyster nie cierpiał straży, i to z wzajemnością. A to można wykorzystać.

— Przychodzę po więźnia, a od pięciu minut stoję tu na deszczu — poskarżył się Moist.

— I nadal będziesz tam stał, synku, oj, będziesz, dopóki ja tu nie będę gotów. Pokaż papiery!

— Tu stoi, że Jenkins, Owlswick.

— No to pokaż!

— Powiedzieli, że mam je oddać, kiedy już przekażecie mi więźnia — odparł Moist, model flegmatycznego uporu.

— Och, mamy tu prawnika, co? No dobra. Abe, wpuść naszego uczonego przyjaciela.

Klapka się zasunęła, a po kolejnej porcji trzasków otworzyła się furtka w skrzydle bramy. Moist wszedł do środka. Za murem deszcz był tak samo obfity.

— Widziałem cię już kiedyś? — zapytał Bellyster, przechylając głowę.

— Zacząłem dopiero tydzień temu — wyjaśnił Moist.

Za nim zatrzasnęła się furtka. Stuk zasuwanych rygli odbił się echem w jego głowie.

— Dlaczego jesteś tylko jeden? — zainteresował się Bellyster.

— Nie wiem, sir. Musiałby pan spytać moją mamę i tatę.

— Nie rób sobie żartów! Dwóch powinno eskortować więźnia!

Moist wzruszył ramionami, a ten wilgotny i znużony gest jasno wyrażał całkowity brak zainteresowania.

— Powinno? Mnie niech pan nie pyta, sir. Powiedzieli mi tylko, że to pętak i nie narobi kłopotów. Może pan sprawdzić, jak pan chce. Słyszałem, że chcą go natychmiast zobaczyć w pałacu.

Pałac… To słowo przygasiło blask w paskudnych oczkach dozorcy. Człowiek rozsądny nie wchodzi pałacowi w drogę. A posłanie z tym niewdzięcznym zadaniem jakiegoś nierozgarniętego żółtodzioba miało sens — tak właśnie postąpiłby Bellyster.

Wyciągnął więc rękę i zażądał:

— Papiery!

Moist wręczył mu cienką kartkę. Dozorca przeczytał, poruszając wargami. Wyraźnie marzył o tym, żeby coś się nie zgadzało. Ale choćby nie wiem jak wytrzeszczał oczy, niczego nie znajdzie. Moist schował do kieszeni kilka formularzy, kiedy pan Spools robił mu kawę.

— Rano ma zawisnąć — stwierdził Bellyster, podnosząc dokument do latarni. — Czego teraz od niego chcą?

— Nie wiem — odparł Moist. — Ale ruszcie się, co? Za dziesięć minut kończę służbę.

Dozorca pochylił się do niego.

— A ja, przyjacielu, pójdę i sprawdzę. Tylko jeden do eskorty? Nigdy dość ostrożności, nie?

Wszystko zgodnie z planem, pomyślał Moist. Teraz przez dziesięć minut będzie popijał herbatę tylko po to, żeby udzielić mi lekcji, pięć minut mu zajmie odkrycie, że nie działają sekary, potem sekundę decyzja, że musiałby zwariować, by w taką noc iść na dach i sprawdzać, co się popsuło, i następną sekundę decyzja, że papier jest w porządku, sprawdził znak wodny, a to najważniejsze… Powiedzmy dwadzieścia minut, mniej więcej.

Oczywiście, mógł się mylić. Wszystko mogło się zdarzyć. Bellyster mógł właśnie zbierać kumpli albo może wysłał kogoś tylnym wyjściem, żeby sprowadził prawdziwego glinę. Przyszłość była niepewna. Ledwie kilka sekund mogło go dzielić od zdemaskowania.

Trudno sobie wymarzyć coś lepszego…

Bellyster zostawił go na dwadzieścia dwie minuty. Potem Moist usłyszał zbliżające się wolno kroki i pojawił się Jenkins przygarbiony pod ciężarem łańcuchów. Od czasu do czasu Bellyster poszturchiwał go swoją pałką. Mały człowieczek w żaden sposób nie mógł przyspieszyć, ale i tak zarabiał kolejne szturchnięcia.

— Te kajdany chyba nie będą mi potrzebne — oświadczył Moist.

— I ich nie dostaniesz — zapewnił dozorca. — A to dlatego, że nigdy ich nie oddajecie, głąby.

— W porządku. Ale róbmy coś, bo tu zamarznę.

Bellyster burknął coś tylko — nie był teraz człowiekiem szczęśliwym. Pochylił się, rozpiął kajdany, a potem się wyprostował i położył dłoń na ramieniu więźnia. Drugą rękę, trzymającą kwit, wyciągnął przed siebie.

— Podpisz! — nakazał, a Moist wykonał polecenie.

I tu nastąpiło magiczne zjawisko. Dlatego właśnie dokumentacja była tak ważna wśród klawiszy, łapaczy i krawężników. Ponieważ tym, co się w dowolnym momencie liczyło, było habeas corpus: czyja ręka trzymała za kołnierz? Kto jest odpowiedzialny za ten korpus?

Moist przechodził już to wszystko jako właśnie owo ciało, o które chodzi, więc znał procedury. Więzień poruszał się po ścieżce papierów. Gdyby został znaleziony bez głowy, to ostatnia osoba, która pokwitowała jego odbiór, musiałaby odpowiedzieć na kilka bardzo surowych pytań.

Bellyster pchnął więźnia do przodu i wyrecytował uświęcone tradycją słowa:

— W pańskie ręce, sir — warknął. — Chybea mas korpus.

Moist oddał mu pokwitowanie i położył rękę na drugim ramieniu Owlswicka Jenkinsa.

— Z pańskich rąk, sir — oświadczył. — Chyba mam, zgadza się.

Bellyster stęknął i cofnął rękę. Czyn się dokonał, prawo było przestrzegane, honor zachowany, a Owlswick Jenkins…

…spojrzał na Moista ze smutkiem, kopnął go mocno w krocze i pognał ulicą jak zając.

Gdy Moist zgiął się wpół, tylko jeden dźwięk docierał do niego spoza niewielkiego świata bólu — rechot Bellystera, który aż trzymał się za brzuch i wrzeszczał:

— Twój ptaszek, chłopie! Chybeaś go skorpusował! Cha, cha!

* * *

Szedł już normalnie, kiedy dotarł do małego pokoiku, który wynajmował od Nic-Nie-Wiem Jacka. Wciągnął na siebie złoty kostium, wytarł pancerz i hełm, wrzucił je do worka i ruszył z powrotem do banku.

Dostać się do środka było o wiele trudniej, niż stamtąd wyjść. Strażnicy zmieniali się mniej więcej o tej samej porze, kiedy wychodzili pracownicy, a w ogólnym zamieszaniu Moist — ubrany w znoszony szary garnitur, który wkładał, kiedy chciał przestać być Moistem von Lipwigiem i zmienić się w najbardziej niepozornego z ludzi — wyszedł, nie zwracając niczyjej uwagi. Wszystko tkwiło w umyśle: nocna ochrona zaczynała ochraniać, kiedy już wszyscy poszli do domu, tak? Czyli ludzie wychodzący do domu nie stanowili problemu, a jeśli nawet, to nie problem nocnej ochrony.

Strażnik, który zjawił się w końcu, by sprawdzić, kto próbuje otworzyć drzwi, sprawił mu trochę kłopotów. Na szczęście po chwili zjawił się drugi, dysponujący skromną inteligencją. Uznał on, że jeśli prezes chce o północy wejść do swojego banku, to przecież może. Jest szefem, nie? Co ty, gazet nie czytasz? Widzisz złoty kostium? No i ma klucz! Co z tego, że dźwiga taki wielki wypchany worek? Wnosi go przecież. Gdyby chciał go wynieść, to całkiem inna sprawa, ho, ho, taki mały żarcik, sir, proszę o wybaczenie, sir…

Zadziwiające, czego można dokonać, jeśli człowiekowi wystarczy tupetu, by spróbować, pomyślał Moist, kiedy już życzył strażnikom dobrej nocy. Na przykład dlatego tak demonstracyjnie grzebał kluczem w zamku, że był to klucz do Poczty Głównej. Nie miał jeszcze kluczy do banku.

Nawet odniesienie pancerza do szatni nie sprawiło mu kłopotu. Strażnicy chodzili po ustalonych trasach, a budynki były obszerne i niezbyt dobrze oświetlone. Szatnia całymi godzinami pozostawała pusta i bez nadzoru.

W jego nowym apartamencie wciąż paliła się lampa. Pan Maruda pochrapywał na grzbiecie w swojej tacy z dokumentami. Przy drzwiach sypialni jarzyła się nocna lampka. Właściwie nawet dwie — i były to czerwone, żarzące się oczy Gladys.

— Czy Chce Pan, Żeby Przygotować Panu Kanapkę, Panie Lipwig?

— Nie, Gladys, dziękuję.

— To Żaden Kłopot, Panie Lipwig. W Chłodni Leżą Gotowe Cynaderki.

— Bardzo dziękuję. Gladys, ale nie. Nie jestem głodny — zapewnił Moist i starannie zamknął za sobą drzwi.

Po chwili leżał już w łóżku. Tu, na górze, panowała absolutna cisza. Przyzwyczaił się do swojego łóżka w budynku poczty, gdzie zawsze dobiegały hałasy z dziedzińca.

Wcale nie cisza nie pozwalała mu zasnąć. Wpatrywał się w sufit i myślał: Głupi, głupi, głupi! Za parę godzin nastąpi zmiana warty na Tantach. Nikt nie zaniepokoi się zniknięciem Owlswicka, dopóki nie zjawi się zirytowany kat, po czym nastąpi nerwowy okres, gdy wszyscy będą się zastanawiać, kto pójdzie do pałacu i zapyta, czy jest jakaś szansa, by więzień został powieszony rankiem zgodnie z planem.

Jenkins jest już pewnie całe mile stąd, a w taką wietrzną i deszczową noc nawet wilkołak go nie wytropi. Nic nie wskazuje na udział Moista, ale w zimnym, wilgotnym mroku o drugiej nad ranem wyobrażał sobie tego przeklętego komendanta Vimesa, jak próbuje rozgryźć zagadkę w tym swoim zwykłym upartym stylu.

Zamrugał. Dokąd mógłby uciec taki człowieczek? Zdaniem straży nie należał do żadnego gangu. Po prostu robił własne znaczki. Jaki człowiek zadaje sobie trud podrabiania jednopensowych znaczków?

Jaki to człowiek…

Moist usiadł. Czyżby rozwiązanie było aż tak łatwe?

To możliwe. Owlswick był dostatecznie obłąkany w tym swoim łagodnym, trochę oszołomionym stylu. Wyglądał na kogoś, kto już dawno zrezygnował z prób zrozumienia świata poza swoimi sztalugami, dla kogo przyczyna i skutek nie mają wyraźnego związku. Gdzie ktoś taki mógłby się ukryć?

Moist zapalił lampę i podszedł do połamanego wraku swojej garderoby. Znowu wybrał znoszony szary garnitur. Ten strój miał dla niego wartość sentymentalną — w nim został powieszony. Poza tym był to niepozorny kostium dla niepozornego człowieka, z dodatkową zaletą, że w przeciwieństwie do czerni nie rzucał się w oczy w ciemności. Uprzedzając wypadki, Moist zajrzał jeszcze do kuchni i wykradł z kredensu kilka ściereczek.

Korytarz był całkiem dobrze oświetlony palącymi się co kilkanaście łokci lampami. Ale lampy tworzą cienie, i w jednym z nich, obok wielkiej, przywiezionej z Hunghung wazy z dynastii Ping, Moist był tylko plamą szarości na szarym tle.

Strażnik przeszedł obok, zdradziecko cichy na grubym chodniku. Kiedy się oddalił, Moist zbiegł po marmurowych schodach i ukrył się za palmą w donicy, której ustawienie w tym miejscu ktoś uznał za niezbędne.

Wszystkie korytarze w banku prowadziły do głównej hali, która — podobnie jak w budynku poczty — sięgała od poziomu gruntu po sam dach. Czasami, zależnie od układu, strażnik na wyższym piętrze mógł zobaczyć coś na niższym. Czasami strażnicy przechodzili po marmurze nienakrytym dywanem. Czasami na wyższych poziomach trafiali na fragmenty podłogi wyłożone drobnymi płytkami, które dźwięczały jak dzwon.

Moist stał i nasłuchiwał, próbując uchwycić rytm przejść strażników. Patroli było więcej, niż się spodziewał. Co jest, chłopaki? Pracujecie w ochronie! Co z tradycyjnym całonocnym pokerem? Nie wiecie, jak się zachować?

Przypominało to cudowną łamigłówkę. Było lepsze od nocnych wspinaczek, lepsze nawet od Ekstremalnego Kichania! A naprawdę najlepsze było to, że jeśli go złapią, to przecież tylko sprawdzał skuteczność ochrony! Dobra robota, chłopaki, wykryliście mnie…

Ale nie mogą go złapać…

Na wyższym piętrze powolnym, miarowym krokiem nadszedł strażnik. Stanął przy balustradzie i — ku irytacji Moista — zapalił papierosa. Moist obserwował spomiędzy liści, jak tamten opiera się o marmur i spogląda na niższe poziomy. Był pewien, że strażnicy nie powinni tego robić. I jeszcze palił!

Po kilku zamyślonych pociągnięciach strażnik upuścił niedopałek, przydepnął i ruszył schodami dalej.

Dwie myśli walczyły o dominację w umyśle Moista. Odrobinę głośniejsza krzyczała: On miał kuszę! Czy tacy strzelają najpierw, żeby uniknąć zadawania pytań później? Ale tuż obok, wibrując oburzeniem, brzmiał głos mówiący: On zgasił tego papierosa na marmurowej podłodze! Te wysokie mosiężne jak im tam, te z miseczkami białego piasku, stoją tu z jakiegoś powodu, nie?

Kiedy strażnik zniknął na górze, Moist przebiegł pozostałą część schodów, przejechał po marmurowej posadzce na butach owiniętych ściereczkami, znalazł drzwi prowadzące do piwnicy, otworzył je szybko i w ostatniej chwili przypomniał sobie, żeby zamknąć za sobą delikatnie.

Zamknął oczy i czekał na odgłosy pościgu.

Otworzył oczy.

Na drugim końcu krypty jak zwykle płonęło jaskrawe światło, ale nie słyszał płynącej wody. Tylko z rzadka pluśnięcie spadającej kropli podkreślało głębię wszechobecnej ciszy.

Przeszedł ostrożnie obok Chlupera, który dźwięczał delikatnie, i zagłębił się w niezbadane cienie pod wspaniałym cudzołożeniem.

Jeśli ją zbudujemy, myślał, czy przybędziesz? Ale ten oczekiwany z nadzieją bóg nigdy się nie pojawił. Było to smutne, ale też, w pewnym niebiańskim sensie, trochę głupie. Czyż nie? Moist słyszał, że istnieją całe miliony niewielkich bóstw szybujących nad światem, żyjących pod kamieniami, niesionych wiatrem jak zeschłe liście, trzymających się najwyższych gałęzi drzew… Wszystkie czekały na swoją wielką chwilę, na szczęśliwy przełom, który może doprowadzić do świątyni, kapłanów i własnych wyznawców. Ale nie przybyli tu i łatwo było zrozumieć dlaczego.

Bogowie pragnęli wiary, a nie racjonalnego myślenia. Wybudowanie najpierw świątyni było jak podarowanie pary pięknych butów człowiekowi bez nóg. Budowa świątyni nie dowodziła wiary w bogów, ale wiary w architekturę.

Coś jakby warsztat stało pod końcową ścianą krypty, przy wielkim i starym palenisku. Pracował tam Igor — przy intensywnym, błękitnobiałym płomieniu wyginał kawałek szklanej rurki. Za nim w wielkich słojach falowała i skwierczała zielona ciecz. Chyba jakaś naturalna więź łączyła Igory z błyskawicami.

Igora zawsze dało się poznać. Bardzo się starały, by być rozpoznawalne. Nie chodziło tylko o ich pachnące stęchlizną i zakurzone ubrania, czy nawet czasem dodatkowy palec albo niedopasowane oczy. Raczej o to, że położona im na głowie kula się nie staczała.

Igor uniósł wzrok.

— Dzień dobry, fir. Jeft pan…?

— Moist von Lipwig — przedstawił się Moist. — A ty pewnie jesteś Igorem?

— Trafił pan, fir. Wiele fłyfałem o panu dobrego.

— Tutaj, na dole?

— Zawfe fię ftaram trzymać ucho przy ziemi, fir.

Moist powstrzymał się przed spojrzeniem w dół. Igory i metafory rzadko się ze sobą zgadzały.

— No więc, Igorze… Chodzi o to… Chcę wprowadzić kogoś do budynku tak, by nie niepokoić strażników. Zastanawiałem się, czy może są tu, na dole, dodatkowe drzwi?

Choć przemknęło to między nimi na falach eteru, nie powiedział głośno: Jesteś Igorem, tak? A kiedy motłoch ostrzy sierpy i próbuje wyłamać bramę, Igora nigdy tam nie ma. Igory są mistrzami dyskretnych wyjść.

— Fą takie małe drzwiczki, których tu używamy, fir. Nie da fię ich otworzyć od zewnątrz, więc nie fą pilnowane.

Moist spojrzał tęsknie na płaszcze przeciwdeszczowe na wieszaku.

— Świetnie. Świetnie. W takim razie wyskoczę na chwilę…

— Pan jeft fefem, fir.

— A za jakiś czas wskoczę z powrotem z pewnym człowiekiem. Ehm… Pewnym dżentelmenem, któremu nie zależy na spotkaniu z przedstawicielami władzy.

— Jafne, fir. Dać takim widły, a myflą, że mają miafto na włafnofć.

— Nie jest mordercą ani nic…

— Jeftem Igorem, fir. My nie ftawiamy pytań.

— Naprawdę? A czemu nie?

— Nie wiem, fir. Nie pytałem.

Zaprowadził Moista do niewielkich drzwi otwierających się na brudną i zaśmieconą klatkę schodową, na wpół zalaną przez nieustający deszcz. Moist zatrzymał się w progu, czując, jak woda wsiąka w jego tani garnitur.

— Jeszcze jedna sprawa, Igorze.

— Fłucham, fir.

— Kiedy przed chwilą przechodziłem obok Chlupera, była w nim woda.

— Oczywifcie, fir. Czy to kłopot?

— Poruszała się, Igorze. Czy to powinno się dziać o tej porze nocy?

— To? Och, to tylko zmienne fyfoniczne, fir. Zdarza fię przez cały czaf.

— Ach, zwykłe syfoniki, tak? Uff, co za ulga…

— Kiedy pan będzie wracał, fir, profę zaftukać fryzjerfko-cyrulicznie.

— Jak się…

Drzwi się zamknęły.

Wewnątrz Igor wrócił do warsztatu i znowu zapalił gaz.

Niektóre szklane rurki, leżące obok niego na zielonym filcu, wyglądały… dziwacznie. I odbijały światło na niepokojące sposoby.

Z Igorami jest tak… U Igorów chodzi o to… No, ludzie na ogół nie patrzą poza zakurzony garnitur, przylizane włosy, kosmetyczne blizny i szwy klanowe oraz seplenienie. Może dlatego, że — poza seplenieniem — tyle właśnie można zobaczyć.

Ludzie zapominali więc, że większość tych, którzy zatrudniali Igory, nie była konwencjonalnie zdrowa psychicznie. Gdyby ich poprosić, żeby zbudowali atraktor burzowy i zestaw słojów magazynujących błyskawice, tylko by wybuchnęli śmiechem[5]. Potrzebowali, och, jak bardzo potrzebowali kogoś posiadającego funkcjonujący mózg, a każdy Igor gwarantował, że ma przynajmniej jeden. Igory były w rzeczywistości inteligentne i właśnie dlatego były też gdzie indziej, kiedy na wiatrak spadały płonące pochodnie.

Były też perfekcjonistami. Jeśli ktoś kazał im zbudować jakąś aparaturę, dostawał nie to, o co prosił. Dostawał to, czego chciał.

W swej sieci odbić Chluper chlupał. Woda podnosiła się w wąskiej szklanej rurze i kapała do małych szklanych kubełków, które wychylały małą dźwignię, co powodowało otwarcie malutkiego zaworu.

* * *

Ostatnim miejscem zamieszkania Owlswicka Jenkinsa, według „Pulsu”, był Krótki Zaułek. Nie podawano numeru, gdyż Krótki Zaułek miał miejsce tylko na jedne drzwi frontowe. Rzeczone drzwi były zamknięte, ale wisiały na jednym zawiasie. Strzęp czarno-żółtego sznura wskazywał tym, którzy nie zrozumieli sugestii drzwi, że miejsce to stało się ostatnio obiektem zainteresowania Straży Miejskiej.

Drzwi spadły z zawiasu, kiedy Moist je popchnął, i wylądowały w potoku spływającej zaułkiem wody.

Poszukiwanie nie było trudne, ponieważ Owlswick nie próbował się ukrywać. Siedział w pokoju na piętrze, otoczony lustrami i świecami. Miał rozmarzoną minę i spokojnie malował.

Upuścił pędzel, kiedy zobaczył Moista. Chwycił leżącą na blacie tubę farby i uniósł ją do ust, gotów połknąć.

— Nie zmuszaj mnie, żebym tego użył! Nie zmuszaj mnie, żebym tego użył! — zapiszczał nerwowo. Drżał cały.

— To jakaś pasta do zębów? — Moist pociągnął nosem, czując zapach bardzo już używanego powietrza w pracowni, i dodał: — Wiesz, mogłaby pomóc.

— To Żółć Uba, najbardziej trująca farba na świecie! Cofnij się, bo umrę straszną śmiercią! — zagroził fałszerz. — Chociaż… Tak naprawdę to najbardziej trującą farbą jest Biel Agatejska, ale mi się skończyła, to bardzo irytujące. — Przyszło mu do głowy, że traci odpowiedni ton, więc natychmiast znowu podniósł głos. — Ale ta też jest całkiem trująca, jakby co!

Utalentowany amator zbiera wiele informacji, a trucizny zawsze Moista interesowały.

— Zawiera arszenik, tak? — domyślił się.

Wszyscy wiedzieli o Bieli Agatejskiej. O Żółci Uba nie słyszał, ale arszenik występuje w wielu zachęcających odcieniach. Nie należy oblizywać pędzla.

— To naprawdę straszna śmierć — mówił dalej. — Człowiek tak jakby rozpuszcza się w ciągu kilku dni.

— Nie wrócę tam! Nie wrócę! — pisnął Owlswick.

— Używali tego do wybielania skóry — poinformował Moist i podszedł trochę bliżej.

— Cofnij się! Użyję tego! Przysięgam, że użyję!

— Stąd wzięło się określenie „zabójcza piękność” — dodał Moist, zbliżając się jeszcze bardziej.

Złapał Owlswicka, który wbił sobie tubę do ust. Moist wyszarpnął ją, odpychając wilgotne dłonie fałszerza, a potem obejrzał.

— Zapomniałeś zdjąć nakrętkę — stwierdził. — To typowy błąd, jaki zawsze popełniają amatorzy.

Owlswick zawahał się i zapytał:

— Chcesz powiedzieć, że są ludzie, którzy popełniają samobójstwa zawodowo?

— Panie Jenkins — zaczął Moist bardziej formalnie. — Jestem tu, aby…

— Nie wrócę do więzienia! Nie wrócę! — Niski człowieczek cofnął się przerażony.

— Osobiście nie mam nic przeciw temu. Chcę panu zaproponować…

— Obserwują mnie, wiesz? — przerwał mu Owlswick. — Cały czas.

Aha. To lepsze niż samobójstwo farbą, ale tylko trochę.

— Znaczy, w więzieniu? — zapytał Moist dla pewności.

— Obserwują mnie wszędzie! Jeden z Nich jest zaraz za tobą!

Moist powstrzymał się przed obejrzeniem, ponieważ ta droga prowadziła w szaleństwo. Zresztą całkiem spora jego dawka stała już wprost przed nim.

— Przykro mi to słyszeć, Owlswick. Właśnie dlatego…

Zawahał się i pomyślał: Dlaczego nie? Na mnie to podziałało.

— Właśnie dlatego chcę ci opowiedzieć o aniołach…

* * *

Ludzie uważali, że odkąd w mieście żyją Igory, częściej zdarzają się burze z piorunami. Piorunów już teraz nie było, ale deszcz padał, jakby miał do dyspozycji całą noc.

Część jego przelewała się nad butami Moista, który stał przed dyskretnymi drzwiami do banku i usiłował sobie przypomnieć pukanie fryzjersko-cyruliczne.

A tak. To był stary motyw i szedł tak: ra-ta-tat ta-ta-rat TATAT.

Albo, inaczej to ujmując: Golenie, strzyżenie… bez nóg!

Drzwi otworzyły się natychmiast.

— Mufę przeprofić za brak fkrzypienia, fir, ale zawiafy jakof nie chcą…

— Pomóż mi tylko z tym bagażem — poprosił Moist, zgięty pod ciężarem dwóch ciężkich pudeł. — To jest pan Jenkins. Możesz przygotować mu jakieś posłanie na dole? I może udałoby się trochę zmienić jego wygląd?

— Bardziej niż pan fobie wyobraża, fir — zapewnił uradowany Igor.

— Myślałem raczej o… powiedzmy… goleniu i strzyżeniu. Dasz sobie z tym radę, prawda?

Igor spojrzał na niego z wyrzutem.

— Jeft prawdą, że technicznie chirurg może przeprowadzać operacje gardłowe i czafkowe…

— Ale nie dotykaj jego gardła!

— Chcę powiedzieć, że tak, mogę go oftrzyc, fir.

— Kiedy miałem dziesięć lat, wycięli mi migdałki — oznajmił Owlswick.

— A chciałbyf nowe? — spytał Igor, szukając jakichś jasnych stron sytuacji.

— To wspaniałe światło! — wykrzyknął Owlswick, ignorując propozycję. — Jak w dzień!

— No to świetnie — ucieszył się Moist. — Teraz trochę się prześpij, Owlswick. Pamiętaj, co ci mówiłem. Rano zaprojektujesz pierwszy prawdziwy banknot jednodolarowy. Rozumiesz?

Owlswick kiwnął głową, ale jego myśli błądziły już gdzie indziej.

— Dogadaliśmy się, prawda? — upewnił się Moist. — Banknot tak dobry, że nikt inny nie zdoła takiego wydrukować. Pokazałem ci moje próbki, prawda? Oczywiście wiem, że potrafisz zaprojektować o wiele lepsze.

Był pewien, że ten człowiek nie jest szaleńcem, ale to oczywiste, że dla niego świat dzieje się gdzie indziej. Owlswick przerwał rozpakowywanie pudła.

— Ehm… Nie umiem wymyślać rzeczy — powiedział.

— Co masz na myśli? — zaniepokoił się Moist.

— Nie umiem wymyślać rzeczy — powtórzył Owlswick. Przyglądał się swojemu pędzlowi, jakby się spodziewał, że zacznie gwizdać.

— Przecież jesteś fałszerzem! Twoje znaczki wyglądają lepiej od naszych!

— No, niby tak. Ale nie mam waszego… Nie wiem, jak zacząć… Znaczy, potrzebuję czegoś, żeby się na tym oprzeć… Jak już będzie, to ja…

Musi być czwarta rano, pomyślał Moist. Czwarta rano! Nie cierpię, kiedy są dwie czwarte rano tego samego dnia.

Wyciągnął z pudła Owlswicka kawałek papieru i sięgnął po ołówek.

— Popatrz — rzekł. — Zaczniesz od…

Od czego?

— Bogactwo — powiedział głośno sam do siebie. — Bogactwo i solidność, jak fronton banku. Dużo ozdobnych zawijasów, które trudno skopiować. I… panorama miasta… Tak! Ankh-Morpork, przecież tu chodzi o miasto! Głowa Vetinariego, bo tego będą oczekiwać, i wielkie, grube Jeden, żeby wszyscy wiedzieli, o co chodzi. Aha, jeszcze herb, musimy go mieć. A tutaj, na dole… — ołówek kreślił szybko — …miejsce na podpis prezesa, to znaczy, przepraszam, na odcisk łapy. Z drugiej strony… wiesz, Owlswick, mówimy tu o drobnych szczegółach. Jakiś bóg dodałby powagi. Któryś z tych weselszych. Jak się nazywa ten z trójzębnymi widłami? No, w każdym razie jakiś taki podobny. Cienkie linie, Owlswick, to ważne. No i jeszcze łódź, lubię łodzie. I znowu napisz, że to jest warte dolara. Co by… A tak, nie zaszkodzi jakaś mistyczna bzdura, ludzie uwierzą we wszystko, jeśli brzmi starożytnie i tajemniczo. Na przykład: „Czy pens wdowi nie przyćmi słońca niepokonanego?”.

— Co to znaczy?

— Nie mam bladego pojęcia. Właśnie to wymyśliłem. — Szkicował jeszcze przez chwilę, po czym podsunął papier Owlswickowi. — Coś w tym rodzaju. Spróbuj. Dasz radę coś z tym zrobić?

— Postaram się — obiecał Owlswick.

— Dobrze. Zobaczymy się jut… później. Igor się tobą zaopiekuje.

Owlswick wpatrywał się już w pustkę. Moist pociągnął Igora na bok.

— Tylko ogolić i ostrzyc, jasne?

— Jak pan fobie życzy, fir. Czy mam rację, fądząc, że ten dżentelmen woli unikać kontaktów ze ftrażą?

— Istotnie.

— Żaden problem, fir. Ale fugerowałbym zmianę imienia.

— Dobry pomysł. Jakieś propozycje?

— Podoba mi fię nazwifko Clamp. A jako imię przychodzi na myśl Horrendal.

— Naprawdę? A skąd przyszedł? Nie, nie odpowiadaj. Horrendal Clamp… — Moist zawahał się, ale czy o tej porze nocy warto się kłócić? Zwłaszcza że to już pora niemal poranna… — No więc nazywa się Horrendal Clamp. Dopilnuj, żeby zapomniał o nazwisku Jenkins — dodał z czymś, co w tych okolicznościach, jak sobie później uświadomił, było wyraźnym brakiem zdolności przewidywania.

Przeszedł się do sypialni, ani razu nie kryjąc się po kątach. Strażnicy nigdy nie są w najlepszej formie przed świtem. Budynek jest zamknięty na głucho, prawda? Kto mógłby się tu włamać?

W dole, w pięknie cudzołożonej krypcie, artysta znany niegdyś jako Owlswick patrzył na szkice Moista i czuł, że jego mózg zaczyna musować. To prawda, że nie był w ścisłym sensie szaleńcem. Według pewnych norm był nawet bardzo normalny. Stając wobec świata zbyt ruchliwego, złożonego i niezrozumiałego, by sobie z nim radzić, zredukował go do małego bąbla, akurat tak dużego, by zmieścił jego i jego paletę. Tutaj panowała cisza i spokój. Wszystkie dźwięki odpłynęły daleko, a Oni nie mogli go szpiegować.

— Panie Igorze… — odezwał się.

Igor spojrzał znad skrzyni, w której grzebał. Trzymał w rękach coś podobnego do metalowego durszlaka.

— Czym mogę fłużyć, fir?

— Mógłby mi pan zdobyć jakieś stare księgi z obrazkami bogów i statków, i może też z paroma widokami miasta?

— W famej rzeczy, fir. Przy Haka Lobbingu jeft taki antykwariuf i kfięgarz. — Igor odłożył metalowy instrument, wyciągnął spod stołu wytartą skórzaną torbę, a po krótkim namyśle wrzucił do niej młotek.

Nawet w świecie nowo narodzonego pana Clampa noc była już tak późna, że stała się wczesnym rankiem.

— Eee… Jestem pewien, że można to załatwić za dnia.

— Och, zawfe robię zakupy nocą, kiedy fukam… okazji.

* * *

Moist obudził się za wcześnie. Pan Maruda stał mu na piersi i bardzo głośno piszczał swoją gumową kością. W rezultacie Moist został bardzo obficie zaśliniony.

Za Panem Marudą zobaczył Gladys. A za nią dwóch mężczyzn w czarnych garniturach.

— Jego lordowska mość zgodził się pana przyjąć, panie Lipwig — odezwał się jeden z nich całkiem uprzejmie.

Moist spróbował zetrzeć ślinę z klap, ale w efekcie garnitur stał się bardziej wyświecony.

— Czy chcę się z nim spotkać?

Jeden z mężczyzn uśmiechnął się szeroko.

— O tak!

* * *

— Po wieszaniu zawsze jestem głodny — oświadczył lord Vetinari, z uwagą zajmując się jajkiem na twardo. — Pan nie?

— Ehm… Byłem wieszany tylko raz — odparł Moist. — Nie miałem ochoty na jedzenie.

— Myślę, że to chłodne poranne powietrze — mówił dalej Vetinari, jakby go nie słyszał. — Dobrze wpływa na apetyt.

Po raz pierwszy spojrzał wprost na Moista i chyba się zatroskał.

— Ojej, ale pan nic nie je, panie Lipwig. Musi pan jeść. Mizernie pan wygląda. Mam nadzieję, że się pan nie przepracowuje.

Gdzieś w drodze do pałacu, myślał Moist, przeszedłem chyba do innego świata. Coś takiego musiało się zdarzyć. To jedyne wytłumaczenie.

— A kto został powieszony? — zapytał.

— Owlswick Jenkins, ten fałszerz. — Vetinari znów zajął się chirurgicznym oddzielaniem żółtka od białka. — Drumknott, może pan Lipwig zjadłby jakieś owoce? Albo tę dziurawiącą jelita mieszaninę ziaren i orzechów, którą tak lubisz?

— Rzeczywiście, sir — zgodził się sekretarz.

Vetinari pochylił się nad stołem, jakby zapraszał Moista do udziału w tajnym porozumieniu.

— Wydaje mi się, że kucharz ma wędzone śledzie dla gwardzistów. Bardzo wzmacniające. Naprawdę blado pan wygląda. Nie sądzisz, że blado wygląda, Drumknott?

— Do granic przejrzystości, sir.

Moist czuł się, jakby ktoś powoli wpuszczał mu do ucha krople kwasu. Zastanawiał się gorączkowo, ale nie przyszło mu do głowy nic lepszego od:

— Czy egzekucja miała wielu widzów?

— Niezbyt. Chyba nie była odpowiednio rozreklamowana. No i oczywiście jego przestępstwo nie łączyło się z wiadrami posoki. Coś takiego zawsze wzbudza entuzjazm tłumów. Ale Owlswick Jenkins był na miejscu, o tak. Nigdy nikomu nie poderżnął gardła, lecz kropla po kropli wykrwawiał miasto.

Vetinari usunął i zjadł całe białko jajka, pozostawiając lśniące, nieskalane żółtko.

Co ja bym zrobił, gdybym był Vetinarim, a moje więzienie miało się stać pośmiewiskiem? Nic nie szkodzi autorytetowi bardziej od śmiechu, myślał Moist. A co ważniejsze, co on by zrobił, gdyby nim był, a oczywiście jest…

Powiesiłbyś kogoś innego, oto co. Znalazłbyś jakiegoś nędznika o podobnej budowie, który czeka w pudle na konopne fandango, i dobiłbyś z nim targu. Jasne, zawiśnie i tak, ale jako Owlswick Jenkins. Ogłosi się, że zastępca został ułaskawiony, ale zginął przypadkiem albo coś w tym rodzaju, a jego kochana mamusia albo jego żona i dziatki dostaną anonimowo worek forsy i oszczędzą sobie trochę wstydu…

I wtedy tłum zobaczyłby swoją egzekucję. W tej chwili, przy odrobinie szczęścia, Bellyster dostał robotę przy myciu spluwaczek i dokonała się sprawiedliwość, a w każdym razie coś mniej więcej zbliżonego. No i do wszystkich chyba dotrze przekaz, że przestępstwa przeciwko miastu powinni rozważać tylko ci, którzy mają szyje z lanego żelaza, a i to może nie wystarczyć.

Moist uświadomił sobie, że dotyka własnej szyi. Czasami jeszcze teraz budził się nocą, w chwilę po tym, jak pod jego nogami otwierała się pustka…

Patrycjusz patrzył na niego, z nie tak całkiem uśmiechem na twarzy. Kiedy Moist usiłował myśleć jak Vetinari, miał niepokojące wrażenie, że jego lordowska mość wślizguje się na tych myślach niczym jakiś wielki czarny pająk na kiści bananów, a potem biega dookoła tam, gdzie nie powinien.

I nagle nabrał pewności: Owlswick i tak by nie zginął. Nie z takim talentem. Spadłby przez klapę w podłodze szafotu prosto w nowe życie, tak jak kiedyś Moist. Obudziłby się i otrzymał anielską ofertę, która — w jego przypadku — obejmowałaby przytulny i jasny pokój, trzy posiłki dziennie, nocnik opróżniany na żądanie i tyle tuszu, ile tylko zapragnie. Z punktu widzenia Owlswicka byłby to raj. A Vetinari… miałby najlepszego fałszerza na świecie, pracującego dla miasta.

Niech to… Jestem już jak on. Myślę jak Vetinari…

Pomarańczowozłota kulka wzgardzonego żółtka jaśniała na talerzu.

— Pańskie wspaniałe plany wprowadzenia papierowych pieniędzy postępują naprzód? — zapytał jego lordowska mość. — Tak wiele o nich słyszę.

— Co? A tak. Ehm… Chciałbym umieścić pańską głowę na banknocie dolarowym, jeśli wolno.

— Ależ oczywiście. To dobre miejsce dla umieszczenia głowy, biorąc pod uwagę liczne inne miejsca, gdzie można ją umieścić.

Na przykład na włóczni, tak… Potrzebuje mnie, myślał Moist, kiedy ta absolutnie nie groźba dotarła do jego świadomości. Ale jak bardzo?

— Wie pan…

— Być może, pański płodny umysł pomoże mi w pewnej zagadce, panie Lipwig. — Vetinari otarł wargi serwetką i odsunął się od stołu. — Proszę za mną. Drumknott, przynieś sygnet. I szczypce, oczywiście, na wszelki wypadek.

Wyprowadził Moista na balkon i oparł się o balustradę, plecami do zamglonego miasta.

— Wciąż mamy chmury, ale myślę, że słońce przebije się lada chwila. Jak pan uważa?

Moist spojrzał w niebo. Wśród ciemnych kłębów widoczna była bladozłocista plama, niczym żółtko jajka. Do czego zmierza ten człowiek?

— Rzeczywiście, już niedługo — przyznał.

Sekretarz podał Vetinariemu nieduże pudełko.

— To szkatułka na sygnet herbowy — zauważył Moist.

— Brawo, panie Lipwig. Spostrzegawczy jak zawsze. Proszę go wziąć.

Moist ostrożnie sięgnął po pierścień. Był czarny, a w dotyku sprawiał dziwne, jakby organiczne wrażenie. Zdawało mu się, że V na niego patrzy.

— Wyczuwa pan w nim coś niezwykłego? — spytał Vetinari, obserwując go uważnie.

— Jest ciepły.

— Tak, bo został zrobiony ze stygium. Uważa się je za metal, ale osobiście podejrzewam, że to stop, w dodatku stworzony magicznie. Krasnoludy znajdują je czasem w regionie Loko i jest niewiarygodnie kosztowne. Pewnego dnia napiszę może monografię o jego niezwykłej historii, dzisiaj jednak powiem tyle, że zwykle jest interesujące dla tych, którym inklinacje lub styl życia każą poruszać się w mroku… oraz oczywiście dla tych, którzy życie bez niebezpieczeństwa nie uważają za warte przeżywania. Bo ono może zabijać, wie pan. W bezpośrednim świetle słońca w ciągu kilku sekund rozgrzewa się do temperatury, w której topnieje żelazo. Nikt nie wie dlaczego.

Moist spojrzał na zamglone niebo. Żółtkowe lśnienie słońca zniknęło za kolejnym zwałem chmur. Pierścień ostygł.

— Niekiedy wśród skrytobójców pojawia się moda na pierścienie ze stygium. Tradycyjnie skrytobójcy za dnia noszą na nich ozdobne czarne rękawiczki. Chodzi o ryzyko, panie Lipwig. Chodzi o życie ze śmiercią w kieszeni. Przysięgam panu, są ludzie, którzy dla zabawy pociągną tygrysa za ogon. Oczywiście ci, których interesuje raczej styl niż niebezpieczeństwo, noszą samą rękawiczkę. Ale to dygresja. W każdym razie niecałe dwa tygodnie temu jedyny człowiek w mieście, który miał zapas stygium i potrafił je obrabiać, został nocą zamordowany. Zabójca rzucił potem bombę miętową. Jak pan myśli, kto to zrobił?

Nie spojrzę w górę, myślał Moist. To tylko gra. Chce, żebym się spocił.

— Co zginęło? — zapytał.

— Straż nie wie, ponieważ widzi pan, tego, co zginęło, de facto tam nie było.

— No dobrze. A co pozostało?

On też nie patrzy w niebo, pomyślał Moist.

— Parę klejnotów i kilka uncji stygium w sejfie — odparł Vetinari. — Nie zapytał pan, w jaki sposób zginął.

— A w jaki…

— Strzał z kuszy w głowę, kiedy siedział. Czy to nie ekscytujące, panie Lipwig?

— Czyli zawodowy zabójca — stwierdził desperacko Moist. — Zbrodnia była zaplanowana. Nie spłacał długów. A może był paserem i próbował oszukać dostawcę. Mamy za mało informacji!

— Zawsze jest ich za mało — zgodził się Vetinari. — Moja mycka wraca z pralni nieco odmieniona, a młody człowiek, który tam pracował, ginie w bójce. Były ogrodnik zjawia się tutaj w środku nocy, by kupić parę dość znoszonych butów Drumknotta. Po co? Może nigdy się nie dowiemy. Dlaczego jeden z moich portretów został w zeszłym miesiącu skradziony z Królewskiej Galerii Sztuki? Kto na tym skorzystał?

— Um… Dlaczego w sejfie zostało stygium?

— Dobre pytanie. Klucz był w kieszeni ofiary. Więc jaki jest nasz motyw?

— Brakuje informacji. Zemsta? Milczenie? Może zrobił coś, czego nie powinien zrobić? Czy można z tego wykuć sztylet?

— Aha, cieplej, panie Lipwig. Nie mogło chodzić o broń, gdyż nagromadzenia stygium nieco większe od tego pierścienia mają skłonność do nieprzewidywalnych eksplozji. Ale był człowiekiem raczej zachłannym, to prawda.

— Kłótnia o coś? — zgadywał Moist.

Tak, jest mi cieplej, jasne. I po co te szczypce? Żeby go podnieść, kiedy już przepali się przez moją rękę?

Światło nabierało intensywności. Widział już na ścianach słabe cienie, czuł pot ściekający po plecach…

— Interesująca myśl. Ale niech mi pan już odda ten sygnet. — Vetinari podsunął mu szkatułkę.

Ha! Czyli jednak chciał mnie tylko przestraszyć, uznał Moist, wrzucając ten przeklęty pierścień do pudełka. W życiu nie słyszałem o żadnym stygium! Musiał je sobie wymyślić…

Wyczuł gorąco i zobaczył, że spadający do szkatułki pierścień rozgrzewa się do białości. Zatrzasnęło się wieczko, pozostawiając fioletową dziurę w polu widzenia.

— Niezwykłe, prawda? — rzekł Vetinari. — A przy okazji, myślę, że niepotrzebnie i nierozsądnie trzymał go pan przez cały czas. Nie jestem potworem, wie pan.

Nie, potwory nie robią sztuczek z czyimś mózgiem, pomyślał Moist. Przynajmniej dopóki wciąż tkwi wewnątrz głowy.

— Wie pan, co do Owlswicka, to nie chciałem… — zaczął, ale Vetinari uniósł dłoń.

— Nie wiem, o czym pan mówi, panie Lipwig. Szczerze mówiąc, zaprosiłem tu pana jako de facto wiceprezesa Królewskiego Banku. Chcę, żeby pan mi pożyczył… to znaczy, pożyczył miastu… pół miliona dolarów na dwa procent. Oczywiście nie ma przeszkód, by pan odmówił.

Tak wiele myśli rzuciło się pędem do awaryjnego wyjścia z mózgu Moista, że pozostała tylko jedna.

Potrzebne będą większe banknoty.

* * *

Moist biegiem wrócił do banku i od razu skierował się do małych drzwiczek pod schodami. Lubił atmosferę w krypcie. Było tu chłodno i spokojnie, jeśli nie liczyć bulgotania Chlupera i wrzasków.

Tego ostatniego nie powinno tu być, prawda?

Różowe trucizny wymuszonej bezsenności przelewały się w jego głowie, kiedy znowu poderwał się do biegu.

Były Owlswick siedział na krześle, najwyraźniej gładko ogolony, poza szpiczastą bródką. Na głowie miał umocowane coś w rodzaju metalowego hełmu, z którego druty biegły do jarzącego się i stukającego aparatu, jaki tylko Igor chciałby zrozumieć. Powietrze pachniało burzą.

— Co robisz temu biedakowi?!!! — wrzasnął Moist.

— Zmieniam mu umyfł, fir — odparł Igor i przerzucił wielki nożowy wyłącznik.

Hełm zabrzęczał. Clamp zamrugał.

— Łaskocze — oświadczył. — I nie wiem czemu, ale smakuje truskawkami.

— Przepuszczasz mu błyskawice przez głowę! — rzekł Moist. — To barbarzyństwo!

— Nie, fir. Barbarzyńcy nie mają tych umiejętnofci — odparł Igor spokojnie. — Robię tyle, fir, że zabieram mu wfyftkie złe wfpomnienia i fkładuję je… — tu ściągnął ściereczkę, odsłaniając wielki słój pełen zielonej cieczy, w której pływało coś zaokrąglonego i połączonego z kolejnymi drutami — …w tym!

— Chcesz przenieść jego umysł… do pasternaku?

— To rzepa — poprawił go Igor.

— Zadziwiające, czego potrafią dokonać, prawda? — usłyszał Moist z okolic swego łokcia.

Spojrzał w dół.

Pan Clamp, już bez hełmu, uśmiechnął się do niego promiennie. Wydawał się rozjaśniony i pełen energii, jak lepszej klasy akwizytor obuwia. Igor przeprowadził też transplantację garnituru.

— Dobrze się pan czuje? — spytał Moist.

— Świetnie.

— I jakie… jakie to było uczucie?

— Trudno wyjaśnić — odparł Clamp. — Ale brzmiało jak zapach smaku malin.

— Naprawdę? Hm… No to chyba wszystko w porządku. Naprawdę dobrze się pan czuje? W sobie?

Moist sondował, szukając przerażających skutków ubocznych. Musiały gdzieś być. Ale Owls… Horrendal wyglądał na całkiem zadowolonego, pewnego siebie i rześkiego, jak człowiek gotów przyjąć wszystko, czym ciśnie w niego życie, i zepchnąć je z kortu.

Igor zwijał kable z pełnym satysfakcji wyrazem tego, co pod wszystkimi bliznami było prawdopodobnie jego twarzą.

Moist poczuł wyrzuty sumienia. Był chłopakiem z Überwaldu i jak wszyscy zszedł tutaj przełęczą Vilinus, szukając szczęścia i fortuny — to znaczy własnego szczęścia i fortuny kogoś innego. Nie miał prawa do modnej na nizinach niechęci wobec Igorów. W końcu po prostu realizowali w praktyce to, co tak wielu kapłanów wyznawało jako artykuł wiary: że ciało jest tylko dość ciężką powłoką z tanich materiałów, skrywającą niewidzialną i wieczną duszę. A zatem wymiana różnych kawałków i fragmentów jak części zamiennych nie jest chyba niczym gorszym niż prowadzenie sklepu z używaną odzieżą. Ludzie ciągle nie chcieli zrozumieć, że jest to postępowanie rozsądne i zapobiegliwe, co dla Igorów stanowiło źródło urażonego zdziwienia. Niezrozumienie trwało zwykle do czasu, kiedy ześliznęła się siekiera i człowiek szybko potrzebował pomocnej dłoni. W takich chwilach nawet Igory dobrze wyglądały.

A wyglądały… praktycznie. Dzięki swojej nieczułości na ból, znakomitym maściom gojącym oraz cudownej umiejętności przeprowadzania operacji chirurgicznych na sobie, z pomocą ręcznego lusterka, pewnie mogłyby wyglądać lepiej niż ktoś pozostawiony na miesiąc w deszczu. Igoriny wszystkie były oszałamiająco piękne, choć zawsze miały jakieś… coś — pięknie wygiętą bliznę pod jednym okiem czy bransoletę dekoracyjnych szwów na nadgarstku. Dla wyglądu. Było to odrobinę niepokojące, ale trzeba przyznać, że Igory miały serce we właściwym miejscu. Jakieś serce.

— Dobry… ehm, dobra robota, Igorze — wykrztusił Moist. — Czyli może pan przystąpić do pracy nad banknotem dolarowym, panie… Clamp?

Uśmiech pana Clampa jaśniał słonecznymi promykami.

— Już gotowy! Zrobiłem go dzisiaj rano.

— Niemożliwe!

— Ależ tak! Proszę spojrzeć.

Człowieczek poszedł do stołu i podniósł arkusz papieru.

Banknot lśnił purpurą i złotem. Promieniował. Wydawał się unosić nad papierem niczym maleńki latający dywan. Mówił o bogactwie, tajemniczości i tradycji…

— Zrobimy mnóstwo pieniędzy — obiecał Moist.

Oby się udało, dodał w myślach. Musimy wydrukować co najmniej 600 000 takich, chyba że wprowadzę wyższe nominały.

Ale oto leżał przed nim — tak piękny, że człowiek miał ochotę płakać, zrobić bardzo dużo takich i schować je do portfela.

— Jak się to panu udało tak szybko?

— Och, spora część to tylko geometria — odparł pan Clamp. — Obecny tu pan Igor był tak uprzejmy, że wykonał dla mnie mały aparacik, który okazał się bardzo pomocny. Rysunek nie jest jeszcze skończony, naturalnie, a drugiej strony nawet nie zacząłem. Myślę, że wezmę się za to od razu, póki wciąż jestem świeży.

— Myśli pan, że zrobi coś jeszcze lepszego? — spytał Moist, onieśmielony obecnością geniusza.

— Czuję się taki… pełen energii! — oświadczył pan Clamp.

— To pewnie ten płyn elektryczny… — domyślił się Moist.

— Nie, chodzi mi o to, że wyraźnie widzę, co należy zrobić! Przedtem wszystko to było jak jakiś wielki ciężar, który musiałem podnieść, ale teraz jest jasne i lekkie!

— Cieszę się, że to słyszę — zapewnił Moist, nie do końca pewny, czy naprawdę. — Przepraszam, bank czeka.

Przebiegł pod łukami sklepienia i przez niepozorne drzwiczki wrócił do głównej hali akurat na czas, by niemal się zderzyć z panem Bentem.

— Ach, pan Lipwig. Właśnie się zastanawiałem, gdzie pan jest.

— Czy to coś ważnego, panie Bent?

Główny kasjer zrobił urażoną minę — jakby kiedykolwiek zawracał Moistowi głowę czymś, co nie jest ważne.

— Przed mennicą czeka dużo ludzi — poinformował. — Z trollami i wozami. Twierdzą, że za pańską zgodą mają zainstalować… — tu się otrząsnął — …machinę drukarską!

— Zgadza się — przyznał Moist. — Są od Teemera i Spoolsa. Pieniądze musimy drukować tutaj. Będzie to wyglądało bardziej oficjalnie, no i zachowujemy kontrolę nad tym, co wychodzi za drzwi.

— Panie Lipwig! Pan robi z tego banku cyrk!

— No cóż, to ja mam cylinder, panie Bent, więc chyba to ja rządzę na arenie!

Powiedział to z uśmiechem, by trochę rozluźnić nastrój, ale twarz Benta zachmurzyła się nagle.

— Doprawdy, panie Lipwig? A kto panu powiedział, że ten, kto rządzi na arenie, kieruje cyrkiem? Głęboko się pan myli, sir. Dlaczego odcina pan innych akcjonariuszy?

— Bo nie wiedzą, o co chodzi w bankowości. Przejdźmy do mennicy, dobrze?

Moist ruszył przez halę krętą ścieżką, wymijając kolejki.

— A pan wie, o co chodzi w bankowości? — spytał Bent, idąc za nim swym szarpanym krokiem flaminga.

— Uczę się. Dlaczego przed każdym okienkiem mamy osobną kolejkę? — zapytał Moist. — To znaczy, że jeśli któryś klient zajmuje dużo czasu, reszta za nim musi czekać. Potem zaczną przeskakiwać na boki, z jednej kolejki do drugiej, i zanim się człowiek obejrzy, ktoś skończy z paskudnie rozbitą głową. Ustawcie wszystkich w jedną wielką kolejkę i niech każdy podchodzi do pierwszego wolnego stanowiska. Ludziom nie przeszkadzają długie kolejki, jeśli widzą, że się przesuwają… Przepraszam pana.

To ostatnie skierowane było do klienta, z którym się zderzył, a który odzyskał równowagę, uśmiechnął się do Moista i odezwał głosem z przeszłości, jaka powinna zostać pogrzebana.

— Ależ to mój dobry przyjaciel Albert! Dobrze szobie tu radzisz, czo? — bełkotał obcy przez źle dopasowane zęby. — W tym szwoim żłotym garniturku!

Dawne życie przesunęło się Moistowi przed oczami. Nie musiał nawet dochodzić do swojej śmierci, choć miał wrażenie, że zaraz umrze.

To był Cribbins! To nie mógł być nikt poza Cribbinsem!

Pamięć Moista tłukła go po głowie od środka, raz za razem. Te zęby! Te nieszczęsne sztuczne zęby! Były dla Cribbinsa dumą i radością. Wyrwał je z ust staruszka, którego napadł; tamten biedak leżał wtedy i umierał ze strachu. Żartował sobie, że mają własny rozum. Pluły, trzaskały, siorbały i pasowały tak fatalnie, że kiedyś odwróciły mu się w ustach i ugryzły w gardło!

Często je wyjmował i rozmawiał z nimi! I — aaargh! — były takie stare i poplamione, wyrzeźbione z kości morsa, a ich sprężyna taka mocna, że czasem odpychała górną część głowy do tyłu i człowiek patrzył prosto w jego nozdrza!

Wszystkie wspomnienia wróciły jak nieświeża ostryga.

To był po prostu Cribbins. Nikt nie znał jego imienia. Moist pracował z nim jakieś dziesięć lat temu, kiedy to zimą w Überwaldzie razem wykonali stary przekręt ze spadkiem. Cribbins był o wiele starszy od Moista i wciąż miał poważny problem osobisty, wskutek czego pachniał bananami.

Był paskudnym typem. Zawodowcy mają swoją dumę. Muszą dla nich istnieć ludzie, których nie obrabują, i rzeczy, których nie ukradną… I trzeba mieć styl. Jeśli człowiek nie ma stylu, daleko nie poleci…

Cribbins nie miał stylu. Nie używał przemocy, chyba że nie było absolutnie żadnej szansy odwetu. Była w nim jednak jakaś ogólna, nędzna, podlizująca się złośliwość, która działała Moistowi na nerwy.

— Jakieś kłopoty, panie Lipwig? — zapytał Bent, patrząc gniewnie na Cribbinsa.

— Co? Och… nie.

To szantaż, myślał Moist. Przeklęty obrazek w azecie… Ale niczego nie może mi udowodnić, niczego!

— Myli się pan, drogi panie — powiedział.

Rozejrzał się. Kolejki wolno sunęły naprzód i nikt nie zwracał na nich szczególnej uwagi.

Cribbins przechylił głowę na ramię i przyjrzał się Moistowi z rozbawieniem.

— Mylę się? To możliwe, mogę szę mylić. Życie na drodze, czodziennie nowi żnajomi, wie pan, jak to jeszt… To żnaczy nie wie pan, a to dlatego, że pan nie jeszt Albertem Szpanglerem. Choć to żabawne, bo ma pan jego uśmiech, trudno taki uśmiech odmienić, a pana uśmiech jeszt tak jakby żawieszony przed twarzą, jakby pan na niego patrzył ż tyłu (siorb!). Czałkiem jak uśmiech młodego Alberta. Mądry był ż niego chłopak i bysztry, bardżo bysztry. Nauczyłem go wszysztkiego, czo umiałem.

…a to zajęło jakieś dziesięć minut, pomyślał Moist, a potem rok, żeby część z tego zapomnieć. Jesteś typem, który psuje przestępcom opinię…

— I jaszne, żasztanawia się pan, czy lampart może żgubić szwoje czętki… Czy ten sztary drań, którego żnałem, mógł żamienić ścieżki szerokie i kręte na proste i wąszkie? — Popatrzył na Moista i poprawił się natychmiast: — Opsz! Nie, oczywiście, że nie, no bo przecież nigdy mnie pan nie widział. Ale żwinęli mnie w Pszeudopolisz, wrzucili do paki ża żłośliwe włóczęgosztwo, i tam właśnie szpotkałem Oma.

— Dlaczego? Co on takiego zrobił?

To było głupie, ale Moist nie mógł się powstrzymać.

— Proszę nie żartować, drogi panie, proszę nie żartować — rzekł Cribbins z powagą. — Jesztem człowiekiem odmienionym, nowym człowiekiem. Moim żadaniem jeszt teraż głoszenie dobrej nowiny! — W tym miejscu, z szybkością wysuwanego wężowego języka, Cribbins wydobył spod brudnej marynarki pogniecioną puszkę. — Moje wysztępki mi ciążą jak łańczuchy z gorączego żelaża, drogi panie, jak łańczuchy, ale pragnę żrzucić to brzemię dzięki dobrym uczynkom i modlitwom, a te osztatnie są najważniejsze. Wielkiego ciężaru muszę się pożbyć, żanim będę mógł żasznąć szpokojnie. — Zagrzechotał puszką. — Dla małych dzieciaczków…

Pewnie działałoby to lepiej, gdybym wcześniej nie widział, jak to robisz, pomyślał Moist. Skruszony złodziej to chyba jeden z najstarszych numerów w podręczniku…

— No cóż, miło mi to słyszeć, panie Cribbins — powiedział. — Przykro mi, że nie jestem tym starym przyjacielem, którego pan szuka. Pozwoli pan, że wrzucę tu kilka dolarów… na dzieciaczki.

Monety brzęknęły o dno puszki.

— Szerdecznie dziękuję, panie Szpangler — powiedział Cribbins.

Moist błysnął przelotnym uśmiechem.

— Jak wspomniałem, nie nazywam się Spangler, panie…

Nazwałem go Cribbinsem! Przed chwilą! Nazwałem go Cribbinsem! Czy on mi się przedstawił? Czy zauważył? Musiał zauważyć!

— …to znaczy, przepraszam, chciałem powiedzieć: wielebny — dokończył.

Przeciętny człowiek nie zauważyłby króciutkiej pauzy i całkiem zręcznego dokończenia. Ale Cribbins nie był przeciętny.

— Dziękuję panu, panie Lipwig — powiedział.

Moist wyraźnie usłyszał przeciągnięte „panie” i wybuchowo sardoniczne „Lipwig”. Razem oznaczały: Mam cię!

Cribbins mrugnął do Moista i ruszył przez halę, potrząsając puszką, a zęby akompaniowały mu kombinacją straszliwych odgłosów dentalnych.

— Biada, potrójna biada (szss!) człowiekowi, który kradnie ż pomoczą szłów, albowiem jężyk jego przyrośnie do podniebienia (stuk!). Dajcie parę miedziaków dla biednych sierot (szuuuiszsz!), bracia i siosztry! Dla tych (szuip!), którzy te dary otrzymają, ogólnie mówiącz…

— Wezwę ochronę — oświadczył stanowczo Bent. — Nie wpuszczamy do banku żebraków.

Moist chwycił go za ramię.

— Nie — rzekł z naciskiem. — Nie przy tych wszystkich ludziach. Wyrzucenie sługi bożego i w ogóle. To nie zrobi dobrego wrażenia. Myślę, że sam już wychodzi.

Teraz pozwoli mi dojrzeć, myślał Moist, kiedy Cribbins nonszalancko zmierzał do drzwi. To jego metoda. Będzie to przedłużał, a potem zacznie wyrywać ze mnie pieniądze, raz po raz.

No dobrze, a co Cribbins może udowodnić? Ale czy dowód w ogóle jest potrzebny? Jeśli zacznie opowiadać o Albercie Spanglerze, nie będzie to dobrze wyglądać. Czy Vetinari rzuci Moista wilkom na pożarcie? Może. I prawdopodobnie rzuci. Można postawić kapelusz na to, że nie brał się do gry we wskrzeszanie bez licznych planów awaryjnych.

W każdym razie Moist uznał, że ma trochę czasu. Cribbins nie atakował szybko. Lubił patrzeć, jak ludzie się wiją.

— Dobrze się pan czuje? — zaniepokoił się Bent.

Moist wrócił do rzeczywistości.

— Co? Och, świetnie — zapewnił.

— Nie powinien pan zachęcać takich osób do przychodzenia tutaj.

Moist zadrżał lekko.

— W tym ma pan rację, panie Bent. Chodźmy do mennicy, dobrze?

— Tak, sir. Ale ostrzegam pana, panie Lipwig, tych ludzi nie da się przekonać wymyślnymi słówkami!

* * *

— Inspektorzy… — powtórzył pan Shady dziesięć minut później, obracając to słowo w ustach jak cukierek.

— Potrzebni mi ludzie, którzy cenią wspaniałe tradycje mennicy — oświadczył Moist i nie dodał: Takie jak wykonywanie monet bardzo, bardzo powoli i zabieranie pracy do domu.

— Inspektorzy — powtórzył pan Shady jeszcze raz.

Za nim Ludzie z Szop ściskali w dłoniach czapki i wpatrywali się w Moista jak sowy, z wyjątkiem tych chwil, kiedy mówił pan Shady, gdyż wtedy wpatrywali się w jego kark.

Wszyscy zebrali się w oficjalnej szopie pana Shady’ego, wybudowanej wysoko na ścianie jak jaskółcze gniazdo. Trzeszczała, kiedy ktoś się poruszył.

— I oczywiście niektórzy z was nadal będą musieli kierować pracą nakładczą — ciągnął Moist. — Ale ogólnie waszym zadaniem będzie dopilnowanie, żeby ludzie pana Spoolsa zjawiali się punktualnie, zachowywali się należycie oraz przestrzegali odpowiednich procedur bezpieczeństwa.

— Bezpieczeństwo… — powiedział pan Shady, jakby smakował to słowo.

Moist zauważył złośliwe błyski w oczach ludzi. Mówiły wyraźnie: ci nowi odbierają nam mennicę, ale będą musieli nas minąć, żeby wyjść przez te drzwi. Ho, ho!

— No i oczywiście możecie zatrzymać szopy — obiecał Moist. — Mam też plany monet pamiątkowych i innych produktów, więc wasze umiejętności nie będą się marnować. Umowa stoi?

Pan Shady obejrzał się na kolegów, a potem znów spojrzał na Moista.

— Chcielibyśmy o tym porozmawiać — oświadczył.

Moist skinął najpierw jemu, potem na Benta, i ruszył skrzypiącymi, chwiejnymi schodami ku podłodze, gdzie ustawiano już części nowej prasy. Bent otrząsnął się lekko, kiedy ją zobaczył.

— Nie zgodzą się, wie pan — stwierdził z nieskrywaną nadzieją w głosie. — Od setek lat robią wszystko tak samo. I są świetnymi rzemieślnikami!

— Podobnie jak ludzie, którzy wytwarzali krzemienne noże — zauważył Moist. Prawdę rzekłszy, sam się sobie dziwił. To pewnie przez spotkanie z Cribbinsem. Jego mózg gnał teraz jak szalony. — Wie pan, nie lubię patrzeć na niewykorzystane umiejętności — zapewnił. — Ale dam im lepsze pensje, porządną pracę i prawo używania szop. I za sto lat nie dostaną lepszej oferty…

Ktoś schodził po chwiejnych schodach. Moist rozpoznał Młodego Alfa, który — co zdumiewające — zdołał zatrudnić się w mennicy, gdy wciąż był zbyt młody, by się golić, ale wystarczająco stary, by mieć pryszcze.

— Ehm… Ludzie pytają, czy będą odznaki — odezwał się chłopak.

— Właściwie myślałem o mundurach — odparł Moist. — Srebrne półpancerze z herbem miasta i lekkie srebrne kolczugi, żeby wyglądały imponująco, kiedy będziemy mieli gości.

Chłopak wyjął z kieszeni kartkę papieru i sprawdził coś.

— A notatniki?

— Oczywiście. Gwizdki też.

— I jeszcze te… z tymi szopami to pewne?

— Słowo jest dla mnie święte — zapewnił Moist.

— Słowa są może dla pana święte, panie Lipwig — stwierdził Bent, kiedy chłopak pobiegł z powrotem po rozkołysanych schodach. — Ale obawiam się, że doprowadzą nas do ruiny. Bank potrzebuje solidności, niezawodności… wszystkiego, czego symbolem jest złoto.

Moist odwrócił się gwałtownie. To nie był dobry dzień. I noc też nie.

— Panie Bent, jeśli nie podoba się panu to, co robię, nie zatrzymuję pana. Dostanie pan dobre referencje i całe należne panu wynagrodzenie.

Bent wyglądał, jakby dostał w twarz.

— Odejść z banku? Odejść z banku? Jak mógłbym to zrobić? Jak pan śmie!

Nad nimi trzasnęły drzwi. Obaj spojrzeli w górę. Ludzie z Szop schodzili po schodach w uroczystej procesji.

— Teraz się przekonamy — syknął Bent. — Ci ludzie są wartościowi i solidni. Nie zechcą mieć nic wspólnego z pańską krzykliwą propozycją, panie… zarządco areny!

Ludzie z Szop dotarli do stóp schodów. Wszyscy bez słowa spojrzeli na pana Shady’ego, oprócz pana Shady’ego, który spojrzał na Moista.

— Szopy zostają, tak? — zapytał.

— Poddajecie się? — spytał wstrząśnięty Bent. — Po setkach lat?

— No więc… — rzekł pan Shady. — Pogadaliśmy trochę z chłopakami i trudno, w takich czasach człowiek musi myśleć o swojej szopie. A naszym chałupnikom nic nie zagrozi?

— Panie Shady, za elimy gotów jestem iść na barykady — zapewnił Moist.

— Wczoraj rozmawialiśmy też z paroma chłopakami z Urzędu Pocztowego i oni mówią, że możemy wierzyć słowu pana Lipwiga, bo jest prostolinijny jak korkociąg.

— Korkociąg? — zdumiał się Bent.

— Tak, też o to pytaliśmy — odparł Shady. — Wytłumaczyli nam, że czasem trochę kręci, ale to w porządku, bo wyciąga te przeklęte korki!

Pan Bent zrobił ponurą minę.

— Och… — westchnął. — To najwyraźniej jakiś zaciemniający osąd żart, którego nie rozumiem. Proszę wybaczyć, ale mam bardzo wiele pracy, którą muszę się zająć.

Podnosząc i opuszczając stopy, jakby szedł po zmieniających wysokość stopniach, pan Bent oddalił się w urywanym pośpiechu.

— Doskonale, panowie. Dziękuję wam za tę pomocną postawę — rzekł Moist, obserwując znikającą postać. — Ze swojej strony postaram się zamówić te mundury jeszcze dzisiaj.

— Szybko pan działa, zarządco — przyznał Shady.

— Jeśli człowiek stoi w miejscu, dościgną go jego błędy — oświadczył Moist.

Roześmiali się, ponieważ właśnie on to powiedział, ale w jego pamięci wyrosła nagle twarz Cribbinsa i całkiem nieświadomie wsunął dłoń do kieszeni. Musnął palcami pałkę. Będzie musiał teraz nauczyć się jej używać, ponieważ broń, którą człowiek trzyma w ręku i którą nie umie się posłużyć, należy do jego przeciwnika.

Kupił ją… właściwie czemu? Ponieważ była jak zestaw wytrychów: symbolem, mającym dowieść — choćby tylko jemu samemu — że jeszcze się nie poddał, nie do końca, że jakaś jego część wciąż jest wolna. Była jak inne przygotowane tożsamości, plany ucieczki, ukryte pieniądze i przebrania. Mówiły mu, że kiedy tylko zechce, może odejść, wtopić się w tłum, pożegnać papierkową robotę, rozkłady zajęć i te nieskończone, nieustające pragnienie…

Te rzeczy przekonywały go, że w dowolnej chwili może się wycofać. W każdej godzinie, każdej minucie, każdej sekundzie… A ponieważ mógł, nie robił tego — w żadnej godzinie, żadnej minucie i żadnej sekundzie. Musiał być jakiś powód…

— Panie Lipwig! Panie Lipwig! — Młody urzędnik kręcił i kluczył wśród krzątaniny w mennicy, aż wreszcie zdyszany stanął przed Moistem. — Panie Lipwig, jakaś dama czeka na pana w hali i już trzy razy podziękowaliśmy jej za niepalenie, a ona dalej to robi!

Wizja piekielnego Cribbinsa rozwiała się, zastąpiona o wiele lepszą.

No tak. To ten powód…

* * *

Panna Adora Belle Dearheart, znana Moistowi jako Igła, stała pośrodku hali banku. Moist kierował się na dym.

— Cześć — powiedziała i to było tyle. — Możesz mnie zabrać z tego wszystkiego?

Skinęła dłonią bez papierosa. Personel znacząco otoczył ją mosiężnymi popielniczkami pełnymi białego piasku. Moist przestawił dwie z nich i wyprowadził ją.

— Jak ci poszło… — zaczął, ale przerwała mu.

— Możemy rozmawiać po drodze.

— A dokąd idziemy? — spytał z nadzieją.

— Na Niewidoczny Uniwersytet — odparła Adora Belle, kierując się do wyjścia.

Miała na ramieniu dużą plecioną torbę, która wyglądała jak wypchana sianem.

— Czyli nie na lunch?

— Lunch może poczekać. To jest ważne.

— Aha…

* * *

Pora lunchu trwała na uniwersytecie, gdzie wszystkie posiłki są bardzo ważne. Trudno było znaleźć chwilę, kiedy nie odbywał się właśnie taki czy inny. Biblioteka była nietypowo pusta, a Adora Belle podeszła do pierwszego maga, który nie wydawał się intensywnie zapracowany.

— Chcę zobaczyć Gablotę Osobliwości, ale natychmiast! — zażądała.

— Nie wydaje mi się, żebyśmy coś takiego mieli — odparł mag. — A czyje to?

— Proszę nie kłamać. Nazywam się Adora Belle Dearheart, więc pewnie może sobie pan wyobrazić, że łatwo mnie wyprowadzić z równowagi. Ojciec przyprowadził mnie ze sobą, kiedy wasi ludzie prosili go, żeby obejrzał tę gablotę, jakieś dwadzieścia lat temu. Chcieliście odkryć, jak działają drzwiczki. Ktoś musi pamiętać. Była w dużym pokoju. Bardzo dużym. Miała mnóstwo, naprawdę mnóstwo szuflad. I zabawna rzecz z tymi szufladami była taka, że…

Mag szybko uniósł ręce, jakby chciał zatamować dalszy potok słów.

— Może pani tu minutkę zaczekać?

Czekali pięć. Od czasu do czasu jakiś szpiczasty kapelusz wysuwał się zza regału, by na nich popatrzeć, i uskakiwał, gdy tylko uznał, że został zauważony.

Adora Belle zapaliła nowego papierosa. Moist wskazał jej tabliczkę mówiącą: „Jeśli palisz, dziękujemy za bycie bitym po głowie”.

— To tylko na pokaz — stwierdziła, wypuszczając smużkę błękitnego dymu. — Wszyscy magowie palą jak kominy.

— Ale nie tutaj, jak zauważyłem. Może z powodu wszystkich tych bardzo łatwo palnych książek? Chyba byłoby lepiej…

Poczuł nagły podmuch i zapach tropikalnej dżungli, gdy coś ciężkiego przemknęło mu nad głową i zniknęło w mroku pod sklepieniem, wlokąc za sobą smugę błękitnego dymu.

— Hej, ktoś mi wyrwał… — zaczęła Adora Belle, ale Moist odepchnął ją na bok, gdy stwór znów nad nimi przeleciał, a banan strącił Moistowi kapelusz.

— Tutaj są chyba bardziej stanowczy — powiedział, podnosząc cylinder. — Jeśli to cię pocieszy, bibliotekarz prawdopodobnie chciał właśnie mnie trafić. Potrafi być bardzo szarmancki.

— Aha, to pan Lipwig, poznaję ten strój! — stwierdził starszy mag, który pewnie miał nadzieję, że pojawił się jak z pomocą czarów, ale w rzeczywistości wyszedł zza regału z książkami. — Wiem, że jestem tutaj kierownikiem Katedry Studiów Nieokreślonych, za wszystkie moje grzechy. A pani, drogą eliminacji, musi być panną Dearheart, która pamięta Gablotę Osobliwości? — Kierownik studiów nieokreślonych podszedł bliżej z konspiracyjną miną. Zniżył głos. — Zastanawiam się, czy zdołałbym panią przekonać, by o niej zapomnieć.

— Nie ma szans — odparła Adora Belle.

— Widzi pani, lubimy o niej myśleć jak o jednym z naszych najlepiej strzeżonych sekretów…

— Dobrze. Pomogę wam go zachować.

— Nic, co powiem, nie zdoła pani skłonić do zmiany zdania?

— Nie wiem — przyznała Adora Belle. — Może abrakadabra? Ma pan swoją księgę zaklęć?

Moist był pod wrażeniem. Potrafiła być taka… kłująca.

— Ach, więc to tego rodzaju dama — mruknął ze znużeniem kierownik studiów nieokreślonych. — Nowoczesna… No dobrze. W takim razie lepiej chodźcie ze mną.

— Wytłumacz mi, o co tutaj chodzi — szepnął Moist, kiedy szli za magiem.

— Muszę coś przetłumaczyć — odpowiedziała. — Szybko.

— Nie cieszysz się, że mnie widzisz?

— O tak. Bardzo. Ale muszę coś szybko przetłumaczyć.

— A ta jakaś gablota ci pomoże?

— Możliwe.

— Możliwe? „Możliwe” mogło poczekać na po lunchu, prawda? Gdyby to było „na pewno”, owszem, zrozumiałbym…

— Ojej, chyba znów się zgubiłem, i to nie z mojej winy, muszę dodać — gderał kierownik studiów nieokreślonych. — Obawiam się, że stale zmieniają parametry, a one strasznie przeciekają. Sam nie wiem, dochodzi już do tego, że własne drzwi do człowieka nie należą.

— Jakie miał pan grzechy? — zapytał Moist, rezygnując z przekonywania Adory Belle.

— Słucham? Ojej, co to za plama na suficie? Chyba lepiej nie wiedzieć…

— Jakie grzechy pan popełnił, żeby zostać kierownikiem Katedry Studiów Nieokreślonych? — nie ustępował Moist.

— Och, zwykle mówię to tylko po to, żeby coś powiedzieć — odparł mag. Otworzył drzwi i natychmiast zatrzasnął je nerwowo. — Ale w tej chwili rzeczywiście mam wrażenie, że popełniłem kilka i musiały być gigantyczne. Bo sytuacja jest nie do zniesienia, naturalnie. Mówią, że wszystko w całym tym smętnym wszechświecie jest nieokreślone, ale niby co ja mam z tym zrobić? I oczywiście ta przeklęta gablota robi masę zamętu. Piętnaście lat temu myślałem, że już jej nie zobaczymy… A tak, uważajcie na kałamarnicę, trochę nas ona dziwi, prawdę mówiąc… Aha, tu są właściwe drzwi. — Kierownik pociągnął nosem. — I znajdują się o dwadzieścia pięć stóp od miejsca, gdzie być powinny. Nie mówiłem…?

Drzwi się otworzyły, a potem była już tylko kwestia decyzji, od czego zacząć. Moist zdecydował się na opadnięcie szczęki, co było proste i eleganckie.

Pokój był większy, niż być powinien. Bo przecież żaden pokój nie powinien być szerszy niż na milę, zwłaszcza kiedy od strony korytarza — całkiem zwyczajnego, jeśli pominąć gigantyczną kałamarnicę — ma całkiem zwyczajne pokoje po obu stronach. Po prostu nie miał się gdzie zmieścić.

— Takie rzeczy robi się całkiem łatwo — oświadczył kierownik studiów nieokreślonych, gdy oni wytrzeszczali oczy. — Przynajmniej tak mi mówią — dodał smętnie. — Jak się okazuje, kiedy ściśnie się czas, można rozciągnąć przestrzeń.

— Jak oni to robią? — zapytał Moist, wpatrując się w… w strukturę będącą Gablotą Osobliwości.

— Z dumą muszę zapewnić, że nie mam najmniejszego pojęcia — zapewnił kierownik. — Obawiam się, szczerze mówiąc, że trochę się zgubiłem. Mniej więcej w tym miejscu, w którym przestaliśmy używać cieknących świec. Wiem, że technicznie biorąc, jest to moja katedra, ale uważam, że rozsądniej jest pozwolić im działać. Upierają się, by tłumaczyć mi różne rzeczy, co oczywiście nie pomaga…

Moist, jeśli w ogóle coś sobie wyobrażał, to spodziewał się gabloty. Tak się przecież nazywała, prawda? Ale tym, co wypełniało większą część niemożliwego pokoju, było drzewo o generalnym kształcie wiekowego, rozłożystego dębu. Drzewo w zimie — nie miało żadnych liści.

Ale kiedy umysł myślał już, że znalazł znajome, przyjazne porównanie, musiał pogodzić się z faktem, że drzewo było zbudowane z szafek z szufladami. Wyglądały na drewniane, ale to nie pomagało.

Wysoko w górze, wśród tego, co można by nazwać gałęziami, magowie na miotłach zajęci byli nie wiadomo czym. Wyglądali jak owady.

— Trochę szokuje, kiedy się ją ogląda po raz pierwszy, prawda? — odezwał się przyjazny głos.

Moist odwrócił się i spojrzał na młodego maga w okrągłych okularach, z notatnikiem i tym odrobinę sztywnym wyrazem twarzy, mówiącym: prawdopodobnie wiem więcej, niż możecie sobie wyobrazić, ale mimo to potrafię z rozsądną przyjemnością rozmawiać nawet z takimi jak wy.

— Pan jest Myślak Stibbons, prawda? — domyślił się Moist. — Jedyny, który na uniwersytecie w ogóle pracuje.

Na te słowa inni magowie odwrócili głowy, a Myślak poczerwieniał.

— To całkowita nieprawda — oświadczył. — Pracuję tak samo ciężko jak wszyscy członkowie grona wykładowców. — Jednak szczególny ton jego głosu zdawał się sugerować, że niektórzy członkowie grona wykładowców za bardzo skupiają się na ciężarze, a za mało na pracy. — Kieruję Projektem Gablota. Za swoje grzechy.

— Dlaczego? Co takiego pan zrobił? — zainteresował się Moist, trochę zagubiony w świecie grzechu. — Coś gorszego?

— Zgłosiłem się do kierowania nim — wyjaśnił Myślak. — I muszę przyznać, że przez ostatnie sześć miesięcy dowiedzieliśmy się więcej niż przez poprzednie dwadzieścia pięć lat. Gablota to naprawdę zadziwiający artefakt.

— Gdzie ją znaleźliście?

— Na strychu, wciśniętą za zbiór suszonych żab. Podejrzewamy, że ludzie już wiele lat temu zrezygnowali z prób jej uruchomienia. Oczywiście, działo się to jeszcze w epoce cieknących świec — wyjaśnił Myślak, wywołując niechętne prychnięcie kierownika studiów nieokreślonych. — Nowoczesna technomancja jest bardziej użyteczna.

— No dobrze — rzekł Moist. — A do czego ta gablota służy?

— Tego nie wiemy.

— A jak działa?

— Nie wiemy.

— Skąd się wzięła?

— Nie wiemy.

— No cóż, to już chyba wszystko — stwierdził sarkastycznie Moist. — A nie, jeszcze jedna sprawa: co to takiego? I muszę zapewnić, że w napięciu czekam na wyjaśnienie.

— Być może, zadaje pan niewłaściwy rodzaj pytania. — Myślak pokręcił głową. — Technicznie wydaje się, że to klasyczna Sakwa bez Dna, ale mająca n wylotów, gdzie n jest liczbą elementów w jedenastowymiarowym wszechświecie, które nie są obecnie żywe, nie są różowe i mieszczą się w sześciennej szufladzie o krawędzi 14,14 cala, podzielone przez P.

— Co to jest P?

— To chyba niewłaściwy rodzaj pytania.

— Kiedy byłam małą dziewczynką, to było zwykłe magiczne pudełko — wtrąciła z rozmarzeniem Adora Belle. — Stała w pokoju o wiele mniejszym i była w niej skrzynka ze stopą golema w środku.

— A tak, trzecia iteracja — stwierdził Myślak. — W tamtych czasach nie potrafili się posunąć o wiele dalej. Teraz oczywiście mamy rekursję kontrolowaną i docelowe zwinięcia, które skutecznie redukują boczne rozskrzynkowania do 0,13 procent, dwunastokrotna poprawa w stosunku tylko do zeszłego roku!

— To wspaniale! — zawołał Moist, czując, że przynajmniej tyle może zrobić.

— Czy panna Dearheart chciałaby znowu zobaczyć ten przedmiot? — spytał Myślak, zniżając głos.

Adora Belle nadal wpatrywała się przed siebie rozmarzonym wzrokiem.

— Chyba tak — odpowiedział Moist. — Ona uwielbia golemy.

— I tak mieliśmy już dzisiaj zwijać — wyjaśnił Myślak. — Nie zaszkodzi, jeśli po drodze zajrzymy do stopy.

Wziął z ławy wielki megafon i przyłożył go do ust.

— PANOWIE, GABLOTA ZAMYKA SIĘ ZA TRZY MINUTY! WSZYSTKICH BADACZY POPROSZĘ DO STREFY BEZPIECZEŃSTWA! BĄDŹCIE GOTOWI ALBO KWADRATOWI!

— Bądźcie gotowi albo kwadratowi? — zdziwił się Moist, gdy Myślak opuścił megafon.

— Och, parę lat temu ktoś zignorował ostrzeżenie i… no, kiedy gablota się zwinęła, czasowo stał się osobliwością.

— To znaczy skończył wewnątrz czternastocalowego sześcianu? — zapytał przerażony Moist.

— W większości. Słuchajcie, naprawdę będziemy bardzo zadowoleni, jeśli nikomu nie powiecie o gablocie. Dziękuję. Wiemy, jak jej używać, choć może nie jest to sposób, w jaki miała być używana. Nie wiemy, do czego służy, jak pan to ujął, ani kto ją zbudował, ani nawet czy to całkowicie niewłaściwe pytania. Nic wewnątrz nie jest większe niż czternaście na czternaście cali, ale nie mamy pojęcia, dlaczego tak jest, kto decyduje, co uznać za osobliwość i dlaczego. A już na pewno nie wiemy, czemu nie zawiera niczego różowego. Wszystko to jest bardzo krępujące. Potrafi pan chyba dochować tajemnicy, panie Lipwig?

— Zdumiałby się pan.

— Tak? A czemu?

— To niewłaściwy rodzaj pytania.

— Ale wiecie o gablocie coś bardzo ważnego — stwierdziła Adora Belle, jakby nagle się obudziła. — Wiecie, że nie była zbudowana przez ani dla dziewczynki w wieku od czterech do powiedzmy jedenastu lat.

— A skąd to wiemy?

— Nic różowego. Możecie mi wierzyć. Żadna dziewczynka z tej grupy wiekowej nie odpuściłaby różowego.

— Jest pani pewna? To cudowne! — Myślak zapisał coś w notatniku. — Na pewno warto to wiedzieć. No to może chodźmy po stopę, dobrze?

Dosiadający mioteł magowie zaczęli już lądować. Myślak odchrząknął i sięgnął po megafon.

— WSZYSCY NA ZIEMI? ŚWIETNIE! HEX, BĄDŹ TAK DOBRY I ZACZNIJ ZWIJAĆ, PROSZĘ!

Przez chwilę panowała cisza, a potem w pobliżu sklepienia zaczął narastać stłumiony grzechot. Brzmiał tak, jakby bogowie tasowali drewniane karty, mające przypadkiem milę wysokości.

— HEX to nasza maszyna myśląca — wyjaśnił Myślak. — Bez niego w ogóle trudno byłoby nam badać pudło.

Grzechot stawał się coraz głośniejszy i szybszy.

— Mogą was zaboleć uszy. — Myślak podniósł głowę. — HEX stara się kontrolować prędkość, ale wentylatory potrzebują skończonego czasu, żeby wpompować do pokoju powietrze. WIDZICIE, OBJĘTOŚĆ GABLOTY ZMIENIA SIĘ BARDZO SZYBKO!

Ostatnie słowa wykrzyczał na tle łoskotu kolapsujących szuflad. Trzaskały o siebie o wiele za prędko, by oko mogło prześledzić, jak cała struktura kurczy się, zsuwa i zapada do rozmiarów domu, szopy, a w końcu, pośrodku rozległej przestrzeni — chyba że był to jakiś rodzaj czasu — stała się niedużą lśniącą szafką głębokości mniej więcej półtorej stopy. Stała na czterech przepięknie rzeźbionych nogach.

Drzwiczki gabloty się zatrzasnęły.

— Powoli rozwiń do eksponatu 1109 — polecił Myślak wśród dzwoniącej ciszy.

Drzwiczki się otworzyły. Wysunęła się szuflada.

I wysuwała się dalej.

— Proszę za mną — zaprosił ich Myślak, zmierzając w jej stronę. — To stosunkowo bezpieczne.

— Eee… Szuflada długości pięćdziesięciu sążni wysunęła się z szafki czternaście na czternaście cali — powiedział Moist, na wypadek gdyby tylko on to zauważył.

— Tak. To właśnie się dzieje — przyznał Myślak, kiedy szuflada cofnęła się mniej więcej o połowę. Jej boczna ścianka była rzędem szuflad. Czyli szuflady otwierały się… w szufladach. Oczywiście, myślał Moist, w jedenastowymiarowym wszechświecie jest to może niewłaściwy rodzaj myśli.

— To taka łamigłówka jak piętnastka — uznała Adora Belle. — Ale ma o wiele więcej kierunków przesuwania.

Zmrużyła oczy. Od dziesięciu minut nie zapaliła papierosa.

Długa szuflada wysunęła kolejną szufladę, pod kątem prostym. A wzdłuż niej tkwiły — tak jest — następne szuflady. Jedna z nich wydłużała się powoli.

Moist zaryzykował i postukał w coś, co wydawało się całkiem normalnym drewnem. I wydało z siebie całkiem normalny odgłos.

— Czy powinienem się martwić tym, że właśnie widziałem, jak szuflada przesuwa się przez inną szufladę? — zapytał.

— Nie — uspokoił go Myślak. — Gablota stara się nadać czterowymiarowy sens czemuś, co dzieje się w jedenastu, a może w dziesięciu wymiarach.

— Próbuje? Myśli pan, że jest żywa?

— Aha! Oto właściwy rodzaj pytania.

— Ale założę się, że odpowiedzi nie znacie.

— Ma pan rację. Jednak musi pan przyznać, że ciekawe jest pytanie, na które nie znamy odpowiedzi. Aha, tutaj mamy stopę. HEX, zatrzymaj i skolapsuj.

Szuflady złożyły się w siebie w serii trzasków o wiele krótszych i mniej dramatycznych niż poprzednio, pozostawiając gablotę skromną, antyczną i trochę krzywonogą. Stała na łapach z pazurkami — stolarska moda, która zawsze Moista irytowała. Czy naprawdę myśleli, że takie szafki biegają sobie po nocy? Chociaż ta może i biegała.

Drzwiczki gabloty były otwarte. Wewnątrz, ledwie się mieszcząc, tkwiła stopa golema, a przynajmniej większa jej część.

Golemy były kiedyś piękne. Tworzyli je najlepsi rzeźbiarze i mogły rywalizować z najpiękniejszymi posągami. Od tego czasu jednak większość o niezgrabnych palcach, która z trudem potrafiła ulepić z gliny węża, odkryła, że ugniatanie materiału w kształt wielkiego i ciężkiego ludzika z piernika daje równie dobry skutek.

Ta stopa należała do pierwszego rodzaju. Była zrobiona z białej porcelany, z żółto-czarno-czerwonym deseniem lekko wypukłych punktów. Przed nią, na małej mosiężnej tabliczce, wygrawerowano napis po überwaldzku: „Stopa umniańskiego golema, Okres Środkowy”.

— Czyli ten, kto wykonał gablotę, pochodził z…

— Każdy, kto patrzy na tabliczkę, widzi napis w swoim ojczystym języku — wyjaśnił ze znużeniem Myślak. — Według zmarłego profesora Fleada ślady istotnie sugerują, że stopa pochodzi z miasta Um.

— Um? — powtórzył Moist. — Um i co? Nie byli pewni, jak je nazwać?

— Tylko Um — odparł Myślak. — Bardzo stare. Około sześćdziesięciu tysięcy lat, o ile pamiętam. Jeszcze w epoce gliny.

— Pierwsi twórcy golemów — szepnęła Adora Belle.

Zdjęła z ramienia torbę i sięgnęła do wnętrza.

Moist stuknął w stopę. Wydawała się cienka jak skorupka jaja.

— To jakiś gatunek ceramiki — wyjaśnił Myślak. — Nikt nie wie, jak oni to robili. Umnianie wypalali nawet statki z tego materiału.

— I pływały?

— Do pewnego stopnia. W każdym razie miasto zostało całkowicie zniszczone podczas pierwszej wojny z lodowymi gigantami. W tej chwili nie ma tam niczego. Uważamy, że stopę włożono do gabloty bardzo dawno temu.

— Albo może zostanie wykopana z ziemi kiedyś w przyszłości?

— Całkiem możliwe, że tak właśnie będzie — zgodził się ponuro Myślak.

— A w takim przypadku, czy nie sprawia to kłopotów? To znaczy, czy ona może być równocześnie w ziemi i w gablocie?

— To, panie Lipwig, jest…

— …niewłaściwym rodzajem pytania?

— Tak. Gablota istnieje w dziesięciu, a może jedenastu wymiarach. Wszystko jest możliwe.

— Dlaczego tylko jedenaście wymiarów?

— Nie wiemy. Ale może po prostu dlatego, że więcej byłoby głupio.

— Czy możecie wyjąć tę stopę, proszę? — odezwała się Adora Belle, która otrzepywała z siana długi pakunek.

Myślak kiwnął głową, z wielką ostrożnością wyjął relikt i umieścił go delikatnie na stoliku za sobą.

— Co by się stało, gdyby pan ją upuś… — zaczął Moist.

— Niewłaściwy rodzaj pytania, panie Lipwig.

Adora Belle położyła pakunek obok stopy i odwinęła ostrożnie. Wewnątrz był fragment ramienia golema, długi mniej więcej na łokieć.

— Wiedziałam! Znaki są takie same! — wykrzyknęła. — I na moim kawałku jest ich więcej. Może pan je przetłumaczyć?

— Ja? Nie — odparł Myślak. — Dziedzina nauk humanistycznych nie mieści się w polu moich zainteresowań — dodał tonem, który sugerował, że jego pole jest o wiele lepsze i rosną na nim ładniejsze kwiaty. — Powinna się pani zwrócić do profesora Fleada.

— Chodzi panu o tego, który jest nieżywy? — upewnił się Moist.

— W tej chwili nie żyje, ale jestem pewien, że w celu zapewnienia dyskrecji mój kolega, doktor Hicks, zorganizuje państwu spotkanie z profesorem po lunchu.

— Będzie wtedy mniej nieżywy? — spytał Moist.

— Kiedy doktor Hicks zje lunch — tłumaczył cierpliwie Myślak — profesor z przyjemnością przyjmie gości, ehm, zwłaszcza pannę Dearheart. Jest światowej sławy ekspertem od umniańskiego. Jak rozumiem, każde słowo w tym języku ma setki znaczeń.

— Czy mogę zabrać stopę? — zapytała Adora Belle.

— Nie — odparł krótko Myślak. — Jest nasza.

— To niewłaściwy rodzaj odpowiedzi — stwierdziła Adora Belle i wzięła stopę. — W imieniu Powiernictwa Golemów przejmuję tego golema. Jeśli potraficie wykazać swoje prawa do niego, zapłacimy uczciwą cenę.

— Gdyby to było takie proste… — Myślak uprzejmie odebrał jej stopę. — Widzi pani, jeśli osobliwość zostanie wyjęta z szuflady w gablocie na dłużej niż czternaście godzin i czternaście minut, gablota przestaje działać. Ostatnim razem potrzebowaliśmy trzech miesięcy, żeby ją ponownie uruchomić. Ale w każdej chwili może nas pani odwiedzić i sprawdzić, czy traktujemy tę stopę odpowiednio.

Moist położył Adorze dłoń na ramieniu, by zapobiec Incydentowi.

— W kwestii golemów jest bardzo zapalczywa — uprzedził. — Powiernictwo cały czas je wykopuje…

— To godne pochwały — zapewnił Myślak. — Porozmawiam z doktorem Hicksem. Jest szefem zakładu komunikacji post mortem.

— Komunikacja post mortem? — zdziwił się Moist. — Czy to nie to samo, co nekroman…

— Powiedziałem: zakład komunikacji post mortem! — przerwał mu bardzo stanowczo Myślak. — Proponuję, żeby wrócili państwo o trzeciej.

* * *

— Czy cokolwiek w tej rozmowie wydało ci się normalne? — zapytał Moist, kiedy wyszli znowu na światło słońca.

— Prawdę mówiąc, uważam, że poszło nam bardzo dobrze — odparła Adora Belle.

— Nie tak sobie wyobrażałem twój powrót — przyznał Moist. — Skąd ten pośpiech? Czy wystąpiły jakieś kłopoty?

— W szybie znaleźliśmy cztery golemy.

— To… to dobrze, prawda?

— Tak. A wiesz, na jakiej głębokości?

— Nawet się nie domyślam.

— Spróbuj zgadnąć!

— Nie wiem! — Moist był zaskoczony, że nagle zmusza go do gry w zgadywanki. — Dwieście stóp pod powierzchnią? To więcej niż…

— Pół mili pod ziemią!

— Niemożliwe! To głębiej niż węgiel!

— Nie krzycz tak, co? Możemy gdzieś usiąść i spokojnie porozmawiać?

— A co powiesz na… Królewski Bank Ankh-Morpork? Jest tam prywatna jadalnia.

— I pozwolą nam z niej skorzystać?

— Pewnie. Prezes jest moim dobrym znajomym.

— Dobrym znajomym?

— Oczywiście — zapewnił ją Moist. — Ledwie dziś rano polizał mnie po twarzy.

Adora Belle zatrzymała się i odwróciła, by mu się przyjrzeć.

— Naprawdę? — spytała. — W takim razie dobrze, że już wróciłam.

Rozdział siódmy

Rozkosze Mopsików — Pan Bent wychodzi na lunch — Mroczne Sztuki Piękne — Amatorscy aktorzy: jak unikać zakłopotania — Pióro Potępienia — Profesor Flead w romantycznym nastroju — „Żądza pojawia się w wielu odmianach” — Bohater Bankowości — Puchar Cribbinsa się przelewa

Słońce wpadało przez okna bankowej jadalni, oświetlając scenę perfekcyjnego zadowolenia.

— Powinieneś sprzedawać bilety — stwierdziła z rozmarzeniem Adora Belle, opierając brodę na dłoniach. — Ludzie w depresji mogliby tu przychodzić i odchodziliby wyleczeni.

— Z pewnością trudno na to patrzeć i być smutnym — zgodził się Moist.

— To przez ten entuzjazm, z jakim usiłuje wywrócić swoją paszczę na lewą stronę.

Pan Maruda mlasnął głośno, gdy udało mu się przełknąć resztkę lepkiego toffi. Potem starannie sprawdził miskę, czy może jest tam coś więcej. Nigdy nie było, ale Pan Maruda nie był psem, który ustępuje prawom przyczynowości.

— No więc… — podjęła Adora Belle — …zwariowana staruszka… no dobrze, bardzo przebiegła zwariowana staruszka… umarła i zostawiła ci psa, który tak jakby nosi bank na obroży. Potem wytłumaczyłeś wszystkim, że złoto jest warte mniej niż ziemniaki, wyrwałeś tego swojego strasznego zbrodniarza z celi śmierci, a on teraz siedzi w piwnicy i projektuje dla ciebie banknoty, dodatkowo zirytowałeś jedną z najpaskudniejszych rodzin w mieście, a ludzie stają w kolejce, żeby założyć konto w banku, ponieważ ich rozśmieszasz… Coś pominęłam?

— Myślę, że moja sekretarka robi do mnie słodkie oczy. Mówię: „sekretarka”, bo ona tak jakby założyła, że nią jest.

Niektóre narzeczone zalałyby się łzami albo zaczęły krzyczeć, lecz Adora Belle wybuchnęła śmiechem.

— I jest golemem — dokończył Moist.

Śmiech ucichł.

— To niemożliwe. To nie działa w ten sposób. Zresztą dlaczego golem miałby uznać, że jest rodzaju żeńskiego? Coś takiego nigdy się jeszcze nie zdarzyło.

— Założę się, że do tej pory istniało niewiele wyemancypowanych golemów. Poza tym dlaczego właściwie miałaby myśleć, że jest rodzaju męskiego? A ona mruga do mnie i macha rzęsami… No, przynajmniej tak się jej wydaje. Stoją za tym dziewczyny pracujące w okienkach pocztowych. Słuchaj, ja nie żartuję. Problem polega na tym, że ona też nie.

— Porozmawiam z nim… czy też z nią, jak twierdzisz.

— Dobrze. Następna sprawa to ten facet…

Aimsbury wychylił głowę zza drzwi. Był zakochany.

— Ma panienka ochotę na jeszcze kilka klopsików? — zapytał, znacząco poruszając brwiami, jakby klopsikowe rozkosze były sekretem znanym tylko nielicznym[6].

— Ma pan więcej? — zdumiała się Adora Belle, spoglądając na swój talerz. Nawet Pan Maruda nie potrafiłby go lepiej wyczyścić, a ona wyczyściła go już dwukrotnie.

— Wiesz, co w nich jest? — zapytał Moist, który po raz kolejny zdecydował się na omlet przygotowany przez Peggy.

— A ty?

— Nie!

— Ja też nie. Ale moja babcia je robiła i wiążą się z nimi moje najszczęśliwsze wspomnienia. Nie popsuj ich. — Adora Belle uśmiechnęła się promiennie do zachwyconego kucharza. — Tak, poproszę, Aimsbury, ale niedużo. Chciałam tylko zauważyć, że smak mogłaby poprawić odrobina czos…

* * *

— Nic pan nie je, panie Bent — zauważył Cosmo. — Może kawałek tego bażanta?

Główny kasjer rozejrzał się nerwowo, trochę nieswój w tym wspaniałym domu pełnym dzieł sztuki i służby.

— Chcę… Chcę wyraźnie zaznaczyć, że moja lojalność wobec banku jest…

— …niekwestionowana, panie Bent. Oczywiście. — Cosmo podsunął mu srebrną tacę. — Ale proszę coś przegryźć, skoro już pan tu dotarł.

— Pan także mało co je, panie Cosmo. Tylko chleb i wodę!

— Przekonałem się, że pomaga mi to myśleć. Co takiego chciał pan…?

— Wszyscy go lubią, panie Cosmo. Wystarczy, że porozmawia z ludźmi, a oni go lubią. I naprawdę postanowił zrezygnować ze złota. Proszę tylko pomyśleć, sir! Gdzie znajdziemy prawdziwą wartość? On twierdzi, że chodzi o miasto, ale to rzuca nas na łaskę… polityków! To oszustwo!

— Sądzę, że łyk brandy dobrze panu zrobi — rzekł Cosmo. — To, co pan powiedział, to czyste złoto prawdy. Ale jaka droga powiedzie nas dalej naprzód?

Bent się zawahał. Nie lubił rodziny Lavishów. Oplatali bank niczym bluszcz, ale przynajmniej nie próbowali niczego zmieniać i przynajmniej wierzyli w złoto.

I nie byli głupi.

Mavolio Bent miał definicję głupoty, którą większość ludzi uznałaby za nazbyt szeroką. Śmiech był głupi. Teatr, poezja i muzyka były głupie. Ubrania, które nie są szare, czarne, a co najmniej z niebarwionych tkanin. Obrazy przedstawiające rzeczy, które nie istnieją realnie… Głupota była podstawowym stanem istnienia i musiał ją przezwyciężać każdym kręgiem swego moralnego kręgosłupa.

Misjonarze co bardziej surowych wyznań uznaliby Mavolia za idealnego nawróconego, tyle że religie także były wybitnie głupie.

Głupie nie były liczby. Liczby utrzymywały wszystko. I głupie nie było złoto. Lavishowie wierzyli w liczenie i w złoto. Pan Lipwig traktował liczby tak, jakby były zabawkami, i powiedział, że złoto to tylko ołów na wakacjach! A to przecież gorzej niż głupi pogląd. To niewłaściwe zachowanie — przekleństwo, które po latach zmagań udało mu się wyrwać ze swojej piersi.

Ten człowiek musiał odejść. Nie po to Bent ciężką pracą pokonywał kolejne stopnie bankowej kariery, by teraz ten… osobnik zmieniał wszystko w kpinę. Nie!

— Ten człowiek znowu przyszedł dzisiaj do banku. Był bardzo dziwny. Sprawiał wrażenie, jakby znał pana Lipwiga, ale nazywał go Albertem Spanglerem. Mówił tak, jak gdyby znali się sprzed wielu lat, i mam wrażenie, że pan Lipwig się tym zdenerwował. Nazywał się Cribbins, a przynajmniej tak zwrócił się do niego pan Lipwig. Bardzo stare ubranie, bardzo zakurzone. Twierdził, że jest księdzem czy zakonnikiem, ale nie sądzę.

— I to było w nim dziwne, tak?

— Nie, panie Cosmo…

— Nazywaj mnie po prostu Cosmo, Malcolmie. Przecież nie są nam potrzebne te wszystkie ceregiele.

— No… no tak — zgodził się Mavolio Bent. — Ale nie, nie o to chodziło. To jego zęby. Miał takie stare protezy, a one przesuwały się i grzechotały, kiedy mówił…

— Ach, ten stary typ ze sprężynami — domyślił się Cosmo. — No dobrze. I Lipwig się zdenerwował?

— O tak. I dziwna sprawa: twierdził, że nie zna tego człowieka, ale zwrócił się do niego po nazwisku.

— Tak, to dziwne. — Cosmo się uśmiechnął. — I ten człowiek poszedł sobie?

— No tak, si… panie… Cosmo. I zaraz przyszedłem tutaj.

— Doskonale się spisałeś, Matthew. Jeśli ten człowiek znów się zjawi, czy mógłbyś pójść za nim i sprawdzić, gdzie mieszka?

— Jeśli zdołam, si… panie… Cosmo.

— Doskonale!

Cosmo pomógł Bentowi wstać z krzesła, uścisnął mu dłoń, tanecznym krokiem odprowadził go do drzwi i wypchnął na ulicę, wszystko to w jednej płynnej baletowej sekwencji.

— Proszę wracać, panie Bent, bank pana potrzebuje! — rzekł, zamykając drzwi. — Dziwaczne z niego stworzenie… Nie sądzisz, Drumknott?

Wolałbym, żeby przestał, pomyślał Dotychczas. Czy jemu się wydaje, że jest Vetinarim? Jak nazywają te rybki, które pływają razem z rekinami i starają się być użyteczne, żeby nie zostać pożarte? To ja, ja tak właśnie robię, po prostu trzymam się, bo to bezpieczniejsze niż puścić.

— Jak Vetinari odszukałby źle ubranego człowieka, nowego w mieście, z niedopasowanymi zębami, Drumknott? — zapytał Cosmo.

Pięćdziesiąt dolarów miesięcznie plus wikt i opierunek, myślał Dotychczas, wyrywając się z tego ulotnego morskiego koszmaru. Nie zapominaj o tym. Zresztą jeszcze kilka dni i będziesz wolny.

— Często wykorzystuje Gildię Żebraków, sir — odparł.

— Ach, oczywiście. Zajmij się tym.

— Będą wydatki, sir.

— Oczywiście, Drumknott, jestem tego świadom. Zawsze są wydatki. A ta druga sprawa?

— Już wkrótce, sir. Niedługo. To nie jest sprawa dla Żurawiny, sir. Muszę przekupić kogoś na najwyższym poziomie. — Dotychczas zakaszlał. — Milczenie jest kosztowne, sir.

* * *

Moist w milczeniu odprowadził Adorę Belle z powrotem na Niewidoczny Uniwersytet. Najważniejsze było to, że nic się nie potłukło i nikt nie zginął.

Wreszcie, jakby wyciągając wnioski ze starannych przemyśleń, Adora Belle powiedziała:

— Wiesz, przez jakiś czas sama pracowałam w banku i chyba nikt nie został zasztyletowany.

— Przykro mi, zapomniałem cię ostrzec. Ale przecież zdążyłem na czas odepchnąć cię z drogi.

— Muszę przyznać, że to, jak rzuciłeś mnie na podłogę, naprawdę zawróciło mi w głowie.

— Przecież mówię, że mi przykro. Aimsbury’emu też. Czy w końcu mi wytłumaczysz, o co tutaj chodzi? Znalazłaś golemy, tak? Sprowadziłaś je z powrotem?

— Tunel się zapadł, zanim do nich dotarliśmy. Mówiłam ci, były pół mili pod ziemią, pod milionami ton piasku i błota. Nie wiem, czy to ważne, ale podejrzewamy, że w górach powstała naturalna lodowa tama, która pękła i woda zalała pół kontynentu. Legendy o Um mówią, że zostało zniszczone przez potop, więc to pasuje. Golemy zostały porwane przez gruzy, które skończyły pod jakimś kredowym urwiskiem nad morzem.

— A skąd wiedzieliście, że tam są? To przecież… No, to przecież zupełne pustkowie!

— W zwykły sposób. Jeden z naszych golemów usłyszał, jak któryś śpiewa. Wyobraź sobie, tkwił pod ziemią od sześćdziesięciu tysięcy lat!

W nocy pod światem, pod ciśnieniem głębin, w miażdżącej ciemności… golem śpiewał. Ta pieśń nie miała słów, była starsza niż słowa, starsza niż języki. To był zew zwykłej gliny i niósł się przez całe mile. Płynął przez linie uskoków, kazał kryształom śpiewać w swym rytmie wewnątrz mrocznych, niezmierzonych jaskiń, podążał za rzekami, które nigdy nie oglądają słońca…

…i wyrwał się na powierzchnię, przez nogi golema z Powiernictwa Golemów, który ciągnął wóz z węglem po jedynej drodze w tym rejonie. Kiedy dotarł do Ankh-Morpork, poinformował o tym Powiernictwo. Gdyż Powiernictwo tym właśnie się zajmowało: odnajdywało golemy.

Miasta, królestwa czy krainy pojawiały się i znikały, ale golemy, które dawni kapłani wypalili z gliny i napełnili świętym ogniem, trwały wiecznie. Kiedy nie miały już rozkazów, wody do noszenia ani drewna do rąbania — być może dlatego, że kraj był teraz dnem oceanu albo miasto leżało niedogodnie pod pięćdziesięcioma stopami wulkanicznych popiołów — nie robiły nic oprócz oczekiwania na kolejne polecenie. Były przecież czyjąś własnością. Każdy z nich wypełniał instrukcje spisane na niedużym zwoju i schowane w głowie. Wcześniej czy później erozja zniszczy skałę. Wcześniej czy później wzniesione będzie nowe miasto. Wcześniej czy później nadejdą rozkazy.

Golemy nie miały koncepcji wolności. Wiedziały, że są sztucznymi tworami; niektóre wciąż nosiły na swojej glinie odciski palców od dawna martwego kapłana. Zostały stworzone, by być posiadane.

W Ankh-Morpork zawsze było ich trochę: spełniały polecenia, wykonywały ciężkie prace, głęboko pod ziemią pompowały wodę — niewidoczne i milczące, nikomu nie wchodziły w drogę. Aż pewnego dnia ktoś wyzwolił jednego z nich, wkładając mu do głowy pokwitowanie na pieniądze, jakie za niego zapłacił. A potem powiedział mu, że sam jest swoim właścicielem.

Golema nie można uwolnić rozkazem, wskutek wojny czy kaprysu. Ale można go uwolnić aktem własności. Kiedy ktoś był własnością, w pełni rozumie, co oznacza wolność — w całej swej cudownej zgrozie.

Dorfl, pierwszy wolny golem, miał plan. Pracował ciężko, dniem i nocą, bez odrobiny czasu dla siebie — i kupił drugiego golema. Oba golemy pracowały ciężko i kupiły trzeciego… a dzisiaj istniało już Powiernictwo Golemów, które kupowało golemy, odnajdowało golemy zagrzebane pod ziemią albo w morskiej głębinie, a także pomagało golemom się wykupywać.

W prosperującym mieście golemy warte były tyle złota, ile ważyły. Godziły się na niskie stawki, ale zarabiały je dwadzieścia cztery godziny na dobę. I to był świetny interes — silniejsze niż trolle, mniej kapryśne niż woły, bardziej niestrudzone i inteligentne niż tuzin jednych i drugich, pracowały bez ustanku. Golem mógł napędzać każdy mechanizm w warsztacie.

Nie dawało im to popularności. Zawsze istniały jakieś powody, by nie lubić golema. Nie piły, nie jadły, nie uprawiały hazardu, nie przeklinały i nie uśmiechały się. Pracowały. Kiedy wybuchał pożar, spieszyły wszystkie, by go ugasić, a potem wracały do tego, co robiły wcześniej. Nikt nie wiedział, czemu istota wypalona w ogniu czuje przymus, by go gasić… Ale zamiast wdzięczności zyskiwały tym jedynie pewną krępującą niechęć. Trudno być wdzięcznym nieruchomej twarzy z parą rozjarzonych oczu.

— Ile ich było na dole?

— Już ci mówiłam. Cztery.

Moist odetchnął z ulgą.

— No to świetnie. Dobra robota. Czy możemy wieczorem uczcić to posiłkiem złożonym z czegoś, do czego zwierzę nie było nazbyt przywiązane? A potem, kto wie…

— Tam może być jakiś haczyk… — oświadczyła wolno Adora Belle.

— Nie! Poważnie?

— Nie żartuj. — Westchnęła. — Pomyśl, Umnianie byli pierwszymi budowniczymi golemów. Rozumiesz? Legendy golemów mówią, że to oni je wynaleźli. Zresztą nietrudno w to uwierzyć. Jakiś kapłan wypala z gliny ofiarę wotywną, wymawia właściwe słowa i nagle glina siada. To był ich jedyny wynalazek. Innych już nie potrzebowali. Golemy budowały ich miasto, golemy uprawiały pola… Wymyślili koło, ale tylko jako dziecięcą zabawkę, bo przecież koło nie było im potrzebne. Tak samo jak broń, skoro mieli golemy zamiast miejskich murów. Niepotrzebne są nawet łopaty…

— Nie chcesz mi chyba powiedzieć, że zbudowali wysokiego na pięćdziesiąt stóp golema zabójcę?

— Tylko mężczyzna mógłby coś takiego wymyślić.

— Bo to nasz obowiązek — wyjaśnił Moist. — Jeśli my nie pomyślimy o pięćdziesięciostopowym golemie zabójcy, ktoś inny zrobi to pierwszy.

— W każdym razie nie ma żadnych dowodów, że istniały — odparła stanowczo Adora Belle. — Umnianie nie obrabiali nawet żelaza. Pracowali jednak w brązie i… złocie.

Moistowi nie spodobało się to, jak ostatnie słowo znacząco zawisło w powietrzu.

— W złocie — powtórzył.

— Umniański to najbardziej złożony język w historii — zaznaczyła pospiesznie Adora Belle. — Żaden z golemów Powiernictwa nie wie o nim zbyt wiele, więc nie mamy pewności…

— W złocie — rzekł Moist po raz drugi, lecz głosem ciężkim jak ołów.

— Więc kiedy grupa górnicza znalazła w dole pieczary, ułożyliśmy pewien plan. Tunel i tak był już niestabilny, więc zamknęli go, my powiedzieliśmy, że się zawalił, a teraz część grupy wyprowadziła już golemy pod powierzchnię morza i zmierza z nimi do miasta.

Moist wskazał torbę z ręką golema.

— Ten nie był ze złota — zauważył.

— Wiele szczątków golemów znaleźliśmy mniej więcej w połowie drogi w dół. — Adora Belle westchnęła. — Inne były głębiej. Może dlatego, że są… cięższe.

— Złoto waży prawie dwa razy tyle co ołów — stwierdził ponuro Moist.

— Zasypany golem śpiewa po umniańsku — odparła Adora Belle. — Nie mogę być pewna naszego tłumaczenia, więc pomyślałam, że na początek doprowadzimy je do Ankh-Morpork, gdzie będą bezpieczne.

Moist odetchnął głęboko.

— Wiesz, w jakie kłopoty możesz się wpakować, jeśli naruszysz kontrakt z krasnoludem?

— Nie przesadzaj. Przecież nie zaczynam wojny!

— Nie, zaczynasz działania prawne! A z krasnoludami to nawet gorzej. Mówiłaś sama, że zgodnie z kontraktem nie wolno ci usuwać z ziemi krasnoludów metali szlachetnych!

— Tak, ale tu chodzi o golemy. One żyją.

— Posłuchaj. Zabrałaś…

— …mogłam zabrać…

— …no dobrze, mogłaś zabrać, na bogów, tony złota z ziemi krasnoludów…

— …ziemi Powiernictwa Golemów…

— Zgoda, ale zawarliście umowę! Którą złamałaś, kiedy zabrałaś…

— … nie zabrałam. Odeszło samo — oświadczyła spokojnie Adora Belle.

— Wielkie nieba, tylko kobieta mogłaby tak pomyśleć! Uważasz, że skoro według ciebie twoje działania są całkowicie usprawiedliwione, kwestie prawne nie mają znaczenia! A mnie tutaj już tak mało brakuje, by przekonać ludzi, że dolar nie musi być okrągły i błyszczący… I nagle się dowiaduję, że lada moment wkroczą do miasta cztery wielkie, lśniące i jaśniejące golemy, machając i błyskając do gapiów!

— Nie ma powodów, żeby tak histeryzować!

— Owszem, są. Nie ma powodów do zachowywania spokoju!

— Tak, ale przecież właśnie w takich sytuacjach żyjesz naprawdę! Wtedy twój mózg najlepiej działa. Zawsze znajdujesz wyjście, tak?

Nic nie można było poradzić na taką kobietę. Zwyczajnie zmieniała się w młot i człowiek wpadał prosto na nią.

Na szczęście…

Dotarli do uniwersytetu, znaleźli się w Głównym Holu i wyrosła nad nimi groźna figura Alberta Malicha, założyciela. Miała na głowie nocnik. Sprawiło to pewien kłopot gołębiowi, który — zgodnie z rodzinną tradycją — spędzał większość czasu na głowie Alberta, a teraz na własnej głowie nosił miniaturową wersję tego samego glinianego naczynia.

Znowu juwenalia, pomyślał Moist. Ech, studenci… Można ich kochać albo nienawidzić, ale nie wolno walić łopatą po głowach…

— Wiesz co? Golemy czy nie, może zjemy dziś razem kolację, tylko ty i ja, w bankowym apartamencie? Aimsbury będzie zachwycony. Nieczęsto ma okazję gotować dla ludzi i na pewno poprawi mu to samopoczucie. Przygotuje wszystko, czego zażądasz. Jestem pewien.

Adora Belle spojrzała na niego z ukosa.

— Tak pomyślałam, że zaproponujesz coś takiego — stwierdziła. — Dlatego zamówiłam barani łeb. Był uradowany.

— Barani łeb? — powtórzył zniechęcony Moist. — Wiesz przecież, że nie znoszę jedzenia, które na mnie patrzy. Nawet szprotce nie potrafię spojrzeć w oczy.

— Obiecał, że da mu opaskę.

— No świetnie…

— Moja babcia robiła doskonały barani łeb w galarecie. Wiesz, trzeba wziąć świńskie raciczki, żeby zagęścić wywar, a kiedy wystygnie…

— Czasami występuje coś takiego jak nadmiar informacji — przerwał jej Moist. — Czyli jesteśmy umówieni. A teraz chodź, porozmawiamy z twoim martwym magiem. Powinno ci się spodobać. Na pewno będą tam czaszki.

Były czaszki. Były czarne kotary. Były wyrysowane na podłodze skomplikowane symbole. Były smużki dymu z czarnych kadzielnic. A pośrodku tego wszystkiego stał kierownik Katedry Komunikacji Post Mortem w przerażającej masce i majstrował przy świecy.

Przerwał, kiedy usłyszał, jak wchodzą, i wyprostował się pospiesznie.

— Och, jesteście wcześniej — powiedział głosem tłumionym trochę przez kły. — Przepraszam. To te świece… Powinny być z taniego łoju, żeby dawały odpowiednio czarny dym, ale ciągle dostaję woskowe. Tłumaczę, że samo kapanie nie wystarczy, potrzebuję gryzącego dymu, a raczej oni potrzebują. Przepraszam… Jestem John Hicks, szef katedry. Myślak mówił mi o was.

Zdjął maskę i wyciągnął rękę. Wyglądał, jakby próbował — wzorem wszystkich szanujących się nekromantów — zapuścić kozią bródkę, ale ze względu na jakiś zasadniczy niedostatek złośliwości charakteru, wyrosła mu trochę barania. Po kilku sekundach zrozumiał, na co tak patrzą, i ściągnął z ręki sztuczną gumową dłoń z czarnymi szponami.

— Wydawało mi się, że nekromancja jest zakazana — odezwał się Moist.

— Och, my tutaj nie zajmujemy się nekromancją — zapewnił Hicks. — Skąd ten pomysł?

Moist rozejrzał się znacząco i wzruszył ramionami.

— No więc pierwszy raz przyszedł mi chyba do głowy, kiedy zauważyłem, że na drzwiach łuszczy się farba, przez co można zobaczyć rysunek czaszki i litery NEKR…

— Och, to stara historia, bardzo stara — zapewnił Hicks nerwowo. — Jesteśmy Katedrą Komunikacji Post Mortem. Siła dla dobra, rozumiecie. Przeciwnie niż nekromancja, która jest bardzo złą formą magii, uprawianej przez złych magów.

— A że nie jesteście złymi magami, więc tego, co robicie, nie można nazwać nekromancją?

— No właśnie!

— A tego, no… co określa złego maga? — spytała Adora Belle.

— No cóż, zajmowanie się nekromancją byłoby stanowczo na szczycie listy.

— A może pan nam przypomnieć, co chcemy tutaj zrobić?

— Zamierzamy porozmawiać ze zmarłym profesorem Fleadem — wyjaśnił Hicks.

— Który jest martwy, tak?

— Zdecydowanie tak. Bardzo stanowczo martwy.

— Czy nie jest to troszeczkę podobne do nekromancji?

— Ale widzicie, nekromancja wymaga czaszek, kości i ogólnego nekropolitalnego nastroju — oświadczył doktor Hicks. Spojrzał na ich miny. — Och, widzę, co sobie teraz myślicie. — Parsknął lekkim śmieszkiem, który jednak pruł się na krawędziach. — Ale nie dajcie się zwieść pozorom. Ja tego wszystkiego nie potrzebuję. Natomiast profesor Flead owszem. Jest raczej tradycjonalistą i nie wyszedłby ze swojej urny dla niczego poniżej pełnego Rytuału Dusz, kompletnego, łącznie ze Straszliwą Maską Przywołania.

Brzdęknął groźnym kłem.

— A to właśnie jest Straszliwa Maska Przywołania — domyślił się Moist.

Mag wahał się przez moment, nim przyznał:

— Oczywiście.

— Bo wygląda całkiem jak maska Przerażającego Czarnoksiężnika, jakie sprzedają w sklepie Boffo przy Dziesiątego Jajka. Zawsze uważałem, że za pięć dolarów to prawdziwa okazja.

— Ja, ehm… sądzę, że się pan pomylił — rzekł Hicks.

— Nie wydaje mi się — odparł Moist. — Zostawił pan etykietę.

— Gdzie? Gdzie? — Wcale-Nie-Nekromanta-Skąd chwycił maskę i zaczął obracać ją w dłoniach, szukając…

Zauważył uśmiech Moista i przewrócił oczami.

— No dobrze, zgadł pan — mruknął. — Prawdziwą gdzieś zgubiliśmy. Wszystko tutaj ginie, normalnie trudno uwierzyć. Nie sprzątają porządnie po zaklęciach. Czy na korytarzu była taka wielka kałamarnica?

— Teraz nie — uspokoiła go Adora Belle.

— A właściwie jaka jest przyczyna tej kałamarnicy? — spytał Moist.

— Och, chętnie wam opowiem o kałamarnicy! — zawołał Hicks.

— Tak?

— Nie chcecie o niej wiedzieć!

— Nie chcemy?

— Możecie mi wierzyć. Na pewno jej tam nie było?

— Coś takiego raczej trudno przeoczyć — stwierdziła Adora Belle.

— To może mamy szczęście i się w końcu wyczerpało. — Hicks odetchnął z ulgą. — To się naprawdę robi nie do wytrzymania. W zeszłym tygodniu wszystko w mojej kartotece ułożyło się pod W. Nikt nie wie dlaczego.

— Ale pan miał nam opowiedzieć o czaszkach — przypomniała Adora Belle.

— Wszystkie sztuczne — stwierdził krótko Hicks.

— Co takiego?! — zabrzmiał z mrocznego kąta oschły, zgrzytliwy głos.

— Oprócz Charliego, oczywiście — poprawił się nerwowo Hicks. — Jest z nami od wieków…

— Jestem podporą tej katedry — oznajmił głos z pewną dumą.

— Słuchajcie, może zaczniemy? — zaproponował Hicks, grzebiąc w czarnym worku. — Na haczyku przy drzwiach znajdziecie parę czarnych szat z kapturami. To tylko na pokaz, naturalnie, ale w nee… w komunikacji post mortem liczy się przede wszystkim teatr. Większość tych, z którymi się komunikujemy, to magowie, a oni, szczerze mówiąc, nie lubią zmian.

— Ale nie będziemy tu robić niczego… upiornego, prawda? — upewniła się Adora Belle, zerkając z powątpiewaniem na czarną szatę.

— Poza rozmową z kimś, kto nie żyje od trzystu lat — dodał Moist.

Nie czuł się swobodnie w obecności czaszek. Ludzie są genetycznie zaprogramowani, by w takiej sytuacji nie czuć się dobrze, już od czasów małp, ponieważ: a) to, co zmieniło tę czaszkę w czaszkę, może nadal gdzieś tu być, więc należałoby biec na drzewo, ale szybko, oraz b) czaszki wyglądają, jakby się z patrzącego naśmiewały.

— Tym proszę się nie martwić. — Hicks wyjął z worka niewielki ozdobny słój i przetarł go rękawem. — Profesor Flead zapisał swoją duszę uniwersytetowi. Jest trochę zrzędliwy, muszę przyznać, ale chętnie będzie współpracował, jeśli tylko urządzimy porządny pokaz.

Cofnął się.

— Mamy wszystko? Posępne świece, Krąg Namaretha, Kielich Bezgłośnego Czasu, Maska, oczywiście, Kotary tych… Kotar oraz… — Obok słoika położył na stole niewielką szkatułkę. — Oraz kluczowe składniki.

— Jak to? Znaczy, wszystkie te kosztownie brzmiące przedmioty nie są kluczowe? — zdziwił się Moist.

— Służą… scenerii — wyjaśnił Hicks, poprawiając kaptur. — Właściwie moglibyśmy tu wszyscy siedzieć i głośno czytać teksty, ale bez kostiumów i scenerii, komu chciałoby się przybyć? A czy w ogóle interesujecie się teatrem? — zapytał z nadzieją.

— Chodzę, kiedy tylko mogę — odparł Moist czujnie, gdyż rozpoznał tę nadzieję.

— A nie widział pan może przypadkiem „Szkoda, że jest instruktorką sztuk walki” ostatnio w Małym Teatrze? Wystawia to Trupa z Sióstr Dolly?

— Uhm… nie. Obawiam się, że nie.

— Grałem tam sir Andrew Pierdołę — dodał doktor Hicks, na wypadek gdyby Moist doznał nagłego ataku przypomnienia.

— Och, to był pan! — zawołał Moist, który spotykał już aktorów. — Wszyscy w pracy o tym rozmawiali…

Wszystko będzie dobrze, myślał, dopóki nie zapyta, o czym konkretnie rozmawiali. W każdej sztuce zawsze jest taka scena, kiedy wydarza się coś prześmiesznie strasznego.

Ale Hicks był doświadczonym aktorem i wiedział, kiedy lepiej nie przeciągać struny.

— Znacie jakieś starożytne języki? — spytał zamiast tego.

— Znam podstawy monotonnego bełkotu — odparł Moist. — Czy to wystarczająco starożytne?

—  — powiedziała Adora Belle, a Moistowi ciarki przeszły po plecach.

Prywatna mowa golemów stanowiła zwykle piekielną torturę dla ludzkiego języka i krtani, ale w ustach Adory Belle brzmiała niewyobrażalnie seksownie. Była niczym srebro w powietrzu.

— Co to było? — zdziwił się Hicks.

— Typowa mowa golemów przez ostatnie dwadzieścia tysięcy lat.

— Naprawdę? Bardzo… poruszające. No to… może zaczniemy…

* * *

W kantorze nikt nie śmiał unieść głowy. Biurko głównego kasjera obracało się na swej obrotowej podstawie z takim łoskotem, jak dawny wózek wiozący skazańców na szafot. Papiery fruwały pod rękami Mavolia Benta, jego mózg tonął w truciznach, a stopy bezustannie wciskały pedały, by uwolnić dławiące duszę mroczne energie…

Bent nie obliczał — nie tak, jak robili to inni. Obliczenia są dla tych, którzy nie potrafią zobaczyć rozwiązania obracającego się powoli w umyśle. Zobaczyć znaczyło wiedzieć. Zawsze.

Stos nagromadzonych papierów malał, a Bentem targała myślowa furia.

Przez cały czas otwierały się nowe rachunki. Dlaczego? Czy z powodu zaufania? Uczciwości? Skłonności do oszczędzania? Może powodem było cokolwiek, co miało swoją wartość?

Nie! Przyczyną wszystkiego był Lipwig! Ludzie, których pan Bent nigdy nie widział i miał nadzieję już nigdy nie zobaczyć, pchali się do banku z pieniędzmi w skarbonkach, świnkach, a często w skarpetach. Niekiedy nawet mieli te skarpety na nogach!

A robili to z powodu słów! Skarbiec banku się wypełniał, bo ten przeklęty von Lipwig bawił ludzi i dawał im nadzieję. Ludzie go lubili! Nikt nigdy nie lubił pana Benta, przynajmniej on sam nic o tym nie wiedział. Pewno, była w jego życiu miłość matki i ramiona ojca, ta pierwsza chłodna, te drugie spóźnione. A dokąd go doprowadziły? W końcu został sam. Dlatego uciekł, znalazł szary wóz mieszkalny i wkroczył w nowe życie, oparte na liczbach, na wartości i trwałym szacunku. Szedł coraz wyżej, i owszem, stał się człowiekiem wartościowym, i tak, zyskał szacunek. Zgadza się, szacunek. Nawet pan Cosmo go szanował.

A Lipwig przychodził znikąd. Kim on w ogóle był? Nikt chyba nie wiedział, oprócz tego podejrzanego typa z chwiejnymi zębami. Jednego dnia żaden Lipwig nie istniał, następnego był już naczelnym poczmistrzem! A teraz przejął bank — człowiek, którego wartość określały jego usta i który nikomu nie okazywał szacunku! Skłaniał ludzi do śmiechu — a bank wypełniał się pieniędzmi!

A czy Lavishowie spuścili na ciebie lawinę dóbr? — zapytał znajomy głos w jego głowie.

To była ta jego znienawidzona cząstka, którą od lat bił, głodził i wciskał do szafy. Nie był to głos jego sumienia — on sam był głosem swego sumienia. To był głos… maski.

— Nie! — warknął Bent.

Niektórzy z najbliżej siedzących usłyszeli to i podnieśli głowy, ale zaraz opuścili je w obawie, że pochwycą jego spojrzenie. Bent wpatrywał się nieruchomo w równe kolumny cyfr na arkuszu przed sobą.

Wierz w liczby! One nigdy cię nie zawiodły.

Cosmo wcale cię nie szanuje, ty głupku! Błaźnie! Prowadziłeś dla nich bank i sprzątałeś po nich! Ty zarabiałeś, oni przepuszczali… I śmieją się z ciebie. Wiesz, że się śmieją. Ten głupi pan Bent, który tak śmiesznie chodzi… Głupi, głupi, głupi…

— Odejdź ode mnie — wyszeptał. — Idź sobie!

Ludzie go lubią, bo on ich lubi! Nikt nie lubi pana Benta!

— Ale mam swoją wartość! Jestem wiele wart!

Pan Bent przysunął sobie następną kartkę i w rzędach liczb szukał pocieszenia. Ale nie uwolnił się od pogoni.

Gdzie była twoja wartość, kiedy kazałeś liczbom tańczyć, panie Bent? Tańczyły, fikały i robiły salta, kiedy strzeliłeś z bata, przeskakiwały w niewłaściwe miejsca, tak było, ponieważ sir Joshua zażądał swojej ceny! Dokąd odtańczyło złoto, panie Bent? To tylko dym i lustra!

— Nie!

W całym kantorze pióra znieruchomiały na kilka sekund i znowu zaczęły pisać w gorączkowym tempie.

Z oczami załzawionymi ze wstydu i wściekłości, pan Bent próbował odkręcić osłonę swojego patentowego wiecznego pióra. W zduszonym milczeniu sali pstryknięcie szykowanego do użytku zielonego pióra było niczym zgrzyt ostrzonego katowskiego topora. Wszyscy urzędnicy pochylili się nisko nad biurkami… Pan Bent Znalazł Błąd. Jedyne, co potrafili teraz zrobić, to wpatrywać się w papiery przed sobą i wbrew nadziei żywić nadzieję, że to nie ich błąd.

Ktoś… bogowie, błagam, żebym to nie był ja… będzie musiał podejść i stanąć przed podwyższonym biurkiem pana Benta. Wiedzieli, że pan Bent nie lubi błędów. Pan Bent uważał, że błędy to skutek kalectwa duszy.

Na odgłos przygotowywanego Pióra Potępienia jedna ze starszych księgowych podeszła szybko do biurka Benta. Ci pracownicy, którzy skłonni byli zaryzykować, że rozpłyną się pod srogim spojrzeniem pana Benta, odważyli się na szybki rzut oka. Zobaczyli, że księgowa bierze do ręki nieszczęsny dokument. Rozległo się dalekie i pełne dezaprobaty „tut-tut”. Jej krok, gdy schodziła ze stopni i szła przez salę, odbijał się echem w śmiertelnej, rozmodlonej ciszy. Nie wiedziała jeszcze, gdy połyskując guziczkami butów, sunęła do biurka jednego z najmłodszych, najkrócej zatrudnionych rachmistrzów, że za chwilę spojrzy na młodego człowieka, którego przeznaczeniem jest zapisać się w historii jako jeden z wielkich bohaterów bankowości.

* * *

Posępna muzyka organowa wypełniła pokój Katedry Komunikacji Post Mortem. Moist zgadywał, że służy tworzeniu atmosfery, choć właściwy nastrój łatwiej byłoby osiągnąć utworem innym niż „Sonata i fuga na kogoś, kto ma problemy z pedałami”.

Kiedy ostatnia nuta zmarła w ciężkich cierpieniach, Hicks obrócił się na stołku i uniósł maskę.

— Przepraszam za to, czasami mam naprawdę dwie lewe nogi. Czy moglibyście zaśpiewać coś monotonnie, kiedy ja zajmę się mistycznym wymachiwaniem? Słowami się nie przejmujcie. Zdaje się, że skuteczne jest wszystko, co brzmi odpowiednio grobowo.

Maszerując wkoło i intonując rozmaite warianty „uuum!” i „łaał!”, Moist zastanawiał się, ilu bankierów popołudniami przywołuje umarłych. Prawdopodobnie niezbyt znacząca liczba. Na pewno on także nie powinien się tym zajmować. Powinien żyć w świecie finansjery, powinien robić pieniądze. Owls… Clamp pewnie skończył już projekt i jutro będzie mógł wziąć do ręki pierwszy banknot! Jest jeszcze ten przeklęty Cribbins, który mógł przecież rozmawiać z każdym. Owszem, typ miał listę przestępstw długą jak czerwony dywan w korytarzu, ale miasto funkcjonowało w oparciu o alianse. Jeśli Cribbins spotka się z Lavishami, to życie Moista rozplącze się wstecz aż do szafotu…

— Za moich czasów staraliśmy się przynajmniej znaleźć porządną maskę — zabrzmiał starczy głos. — Zaraz, czy tamto to kobieta?

W kręgu pojawiła się jakaś postać — bez zgiełku ani zamieszania, jeśli nie liczyć zrzędzenia. Pod każdym względem była wizją prawdziwego maga — w długiej szacie, szpiczastym kapeluszu, brodatego i w poważnym wieku — z dodatkiem efektu srebrzystej monochromatyczności oraz lekkiej przejrzystości.

— Ach, profesor Flead — powiedział Hicks. — Miło, że pan do nas dołączył.

— Wiesz, że sam mnie tu ściągnąłeś, zresztą nie miałem nic innego do roboty — odparł Flead. Odwrócił się do Adory Belle i jego głos stał się niczym syrop. — Jak się nazywasz, moja droga?

— Adora Belle Dearheart.

Nuta ostrzeżenia została przez Fleada zignorowana.

— Prześlicznie — stwierdził, uśmiechając się bezzębnie. Niestety, wskutek tego cienkie nitki śliny zawibrowały w jego ustach niczym sieć bardzo starego pająka. — A uwierzysz mi, jeśli powiem, że jesteś uderzająco podobna do mojej ukochanej konkubiny Fenti, która zmarła ponad trzysta lat temu? Podobieństwo jest zadziwiające!

— Powiedziałabym, że to nieudolna zaczepka — stwierdziła krótko Adora Belle.

— Och, cóż za cynizm… — westchnął zmarły Flead. Po czym zwrócił się do szefa Katedry Komunikacji Post Mortem. — Jeśli nie liczyć cudownego śpiewu tej damy, cała reszta była zwykłą fuszerką, Hicks — rzekł surowo.

Spróbował poklepać dłoń Adory Belle, ale jego palce przeniknęły przez ciało.

— Przykro mi, profesorze, lecz ostatnio nie mamy funduszy — tłumaczył się Hicks.

— Wiem, wiem. Zawsze tak było, doktorze. Nawet za moich dni, jeśli człowiek potrzebował trupa, musiał sam go sobie znaleźć. A jeśli nie mógł znaleźć, to zwyczajnie musiał takiego zrobić! Wszystko jest teraz takie miłe, takie… ugrzecznione! Jasne, świeże jajko technicznie wystarcza, ale przecież styl też jest ważny. Słyszałem, że zrobili ostatnio machinę, która potrafi myśleć, ale oczywiście Sztuki Piękne zawsze są ostatnie w kolejce! I w efekcie sprowadza mnie tutaj jeden ledwie kompetentny komunikator postmortemalny i dwie osoby z Centrum Jęków!

— Nekromancja jest sztuką piękną? — zdziwił się Moist.

— Nie ma piękniejszej, młody człowieku. Wystarczy, że popełnisz najdrobniejszy błąd, a duchy mściwych umarłych mogą przez uszy wedrzeć ci się do głowy i nosem wydmuchać mózg.

Oczy Moista i Adory Belle skierowały się na doktora Hicksa tak jak oczy łucznika ku tarczy. Hicks nerwowo zamachał rękami i samymi wargami odpowiedział bezgłośnie:

— Niezbyt często!

— Ale co tak piękna kobieta jak ty robi w takim miejscu, hmm? — spytał Flead, ponownie usiłując chwycić Adorę Belle za rękę.

— Próbuję przetłumaczyć tekst z umniańskiego — wyjaśniła. Uśmiechnęła się sztywno i mimowolnie wytarła dłoń o sukienkę…

— To w tych czasach pozwala się kobietom na takie rzeczy? Wspaniała zabawa! Najbardziej chyba żałuję tego, że kiedy jeszcze dysponowałem ciałem, nie pozwalałem mu spędzać dostatecznie długiego czasu w towarzystwie młodych dam…

Moist rozejrzał się, szukając czegoś w rodzaju hamulca bezpieczeństwa. Przecież muszą mieć coś takiego, choćby na wypadek tej nosowej eksplozji mózgu…

Dyskretnie podszedł do Hicksa.

— Za chwilę zrobi się tu bardzo groźnie — syknął.

— Wszystko w porządku — szepnął Hicks. — W każdej chwili mogę go odesłać do Strefy Śmierci.

— Jeśli ona się rozzłości, nie będzie to dość daleko! Raz widziałem, jak tym wysokim obcasem przebiła mężczyźnie stopę, a paliła wtedy papierosa. Tutaj nie zapaliła już od ponad piętnastu minut, więc trudno przewidzieć, do czego się posunie.

Ale Adora Belle wyjęła z torby rękę golema i profesor Flead zamigotał od pokusy większej niż romans. Żądza pojawia się w wielu odmianach.

Podniósł rękę — co było drugim zaskakującym zjawiskiem. Dopiero po chwili Moist zrozumiał, że znalezisko nadal leży u stóp Fleada, a on trzyma w dłoniach perłowe, przejrzyste widmo.

— Aha… Fragment umniańskiego golema — stwierdził. — W złym stanie. Niezwykle rzadki. Prawdopodobnie wydobyty w regionie Um, tak?

— Możliwe — odpowiedziała Adora Belle.

— Hmm… Możliwe, tak? — Flead obracał w dłoniach widmowe ramię. — Spójrzcie, jakie cienkie są ścianki! Lekkie jak piórko, ale mocne jak stal, dopóki wewnątrz płonął ogień! Od tego czasu nie powstało nic, co mogłoby im dorównać.

— Może wiem, gdzie takie ognie wciąż płoną…

— Po sześćdziesięciu tysiącach lat? Nie sądzę, panienko!

— A ja sądzę.

Potrafiła mówić takie rzeczy takim tonem, a wszyscy się za nią odwracali. Emanowała absolutną pewnością. Moist przez lata ciężko pracował, by nauczyć się tak mówić.

— Chcesz powiedzieć, że umniański golem przetrwał? — zdziwił się Flead.

— Tak. Myślę, że nawet cztery.

— Potrafią śpiewać?

— Przynajmniej jeden potrafi.

— Oddałbym wszystko, żeby przed śmiercią zobaczyć takiego golema… — westchnął Flead.

— Ehm… — zaczął Moist.

— To takie powiedzenie, tylko takie powiedzenie. — Flead z irytacją machnął ręką.

— Myślę, że można to zorganizować — obiecała Adora Belle. — Tymczasem udało nam się dokonać transkrypcji jego pieśni na fonetyczne runy Boddely’ego.

Wyjęła z torby niewielki zwój. Flead wyciągnął rękę i w jego dłoniach znowu pojawił się opalizujący duch pergaminu.

— Wygląda na bełkot — stwierdził, kiedy się przyjrzał. — Choć muszę zaznaczyć, że umniański zawsze tak wygląda na pierwszy rzut oka. Potrzebuję czasu, żeby nad tym popracować. Umniański jest językiem całkowicie kontekstowym. Widziałaś te golemy?

— Nie, nasz tunel się zawalił. W tej chwili nie możemy się nawet porozumieć z tymi, które prowadziły wykopaliska. Słona woda źle przewodzi ich pieśń. Ale podejrzewamy, że to… niezwykłe golemy.

— Prawdopodobnie złote — rzucił Flead.

Te słowa pozostawiły po sobie pełną zadumy ciszę.

A potem Adora Belle powiedziała:

— Och…

Moist zamknął oczy. Po wewnętrznej stronie powiek lśniące rezerwy złota Ankh-Morpork wędrowały powoli w górę i w dół.

— Wszyscy badacze Um spotykają się z legendą złotego golema — podjął Flead. — Sześćdziesiąt tysięcy lat temu jakiś szaman przy ognisku ulepił postać z gliny i wymyślił, jak ją ożywić. To był jedyny wynalazek, jakiego potrzebowali. Rozumiesz? Wiedziałaś, że mieli nawet golemy-konie? Od tamtych czasów nikomu nie udało się takiego stworzyć. A mimo to Umnianie nigdy nie nauczyli się obróbki żelaza. Nie wynaleźli łopaty ani koła. Golemy pasły ich stada i golemy tkały materiały! Jednak Umnianie sami robili swoją biżuterię, zdobioną głównie scenami składania ofiar z ludzi. Paskudna działalność, w każdym sensie tego słowa. W tej dziedzinie byli przerażająco pomysłowi. Teokracja, oczywiście — dodał, wzruszając ramionami. — Nie wiem, co jest takiego w schodkowych piramidach, co wydobywa z bóstwa najgorsze skłonności… W każdym razie tak, potrafili obrabiać złoto. Ubierali w nie kapłanów. Całkiem możliwe, że wykonali z niego pewną liczbę golemów. Albo też, co możliwe, „złoty golem” był metaforą wartości, jaką miały golemy dla Umnian. Kiedy ludzie chcą jakoś wyrazić koncepcję wartości, „złoto” jest często wybieranym słowem…

— No właśnie… — mruknął Moist.

— …albo mamy do czynienia z legendą pozbawioną podstaw. Wykopaliska w tym regionie nigdy nie odsłoniły niczego poza kilkoma fragmentami rozbitych golemów — dokończył Flead i usiadł wygodnie w powietrzu.

Mrugnął do Adory Belle.

— Może szukałaś gdzie indziej? Jedna z legend mówi, że po śmierci wszystkich ludzi golemy weszły do morza?

Znak zapytania zawisł w powietrzu jak haczyk, którym był.

— Bardzo ciekawa legenda — stwierdziła Adora Belle z kamienną twarzą.

Flead się uśmiechnął.

— Odkryję sens tej wiadomości — obiecał. — Oczywiście przyjdziesz mnie znowu odwiedzić? .

Moistowi wcale się nie podobało brzmienie tych słów. I wcale nie pomogło, że Adora Belle słuchała ich z uśmiechem. Flead dodał jeszcze:

—

— A pan? — spytała ze śmiechem Adora Belle.

— Nie, ale mam doskonałą pamięć.

Moist zmarszczył brwi. Wolał, kiedy traktowała starego łobuza ozięble.

— Możemy już iść? — zapytał.

* * *

Kandydat na młodszego rachmistrza w okresie próbnym, Hammersmith Coot, patrzył na zbliżającą się pannę Drapes z nieco mniejszym lękiem niż jego starsi koledzy. Oni zaś wiedzieli, że biedny dzieciak za krótko tu pracował, by pojąć znaczenie tego, co ma się zdarzyć.

Starsza księgowa z pewną energią położyła kartkę na jego biurku. Suma została zakreślona zielonym atramentem, który nie zdążył jeszcze wyschnąć.

— Pan Bent — powiedziała z wyraźną domieszką satysfakcji — mówi, że musi pan to zrobić ponownie, jak należy.

A że Hammersmith był dobrze wychowanym młodym człowiekiem, i że był to dopiero jego pierwszy tydzień w banku, odpowiedział:

— Tak, panno Drapes.

Po czym przysunął sobie kartkę i wziął się do pracy.

Wiele różnych historii opowiadano o tym, co zdarzyło się potem. W nadchodzących latach księgowi mierzyli swe doświadczenie w bankowości tym, jak byli blisko, gdy Rzecz Się Stała. Wystąpiły pewnie niezgodności w kwestii tego, co rzeczywiście powiedziano. Z pewnością nie było żadnych działań gwałtownych, niezależnie od tego, co sugerowały niektóre wersje opowieści. Lecz był to dzień, który powalił na kolana świat — a przynajmniej tę jego część, która zawierała bankowy kantor.

Wszyscy się zgadzali, że Hammersmith spędził trochę czasu, pracując nad procentami. Podobno wyjął też notes — prywatny notes, co samo w sobie było wykroczeniem — i w nim dokonał części obliczeń. Później — niektórzy twierdzą, że po piętnastu minutach, inni, że minęło prawie pół godziny — podszedł do biurka panny Drapes i oświadczył:

— Przykro mi, panno Drapes, ale nie mogę znaleźć miejsca, gdzie zrobiłem błąd. Sprawdziłem wszystkie działania i uważam, że łączna suma jest poprawna.

Nie mówił głośno, ale w sali zapadła cisza. Właściwie nawet więcej niż cisza. Samo wytężanie setek uszu wystarczało, by pająki, przędące swe sieci pod sufitem, zachwiały się od siły tego ssania. Hammersmith został odesłany na miejsce z poleceniem, by „przeliczył to jeszcze raz i nie marnował cudzego czasu”. Po kolejnych dziesięciu — niektórzy mówią, że piętnastu — minutach panna Drapes podeszła do jego biurka i spojrzała Hammersmithowi przez ramię.

Większość zgadza się, że po następnej mniej więcej pół minuty sama wzięła kartkę, z ciasnego koka na głowie wyjęła ołówek, kazała młodemu człowiekowi ustąpić sobie miejsca, usiadła i przez jakiś czas wpatrywała się w liczby. Wstała. Przeszła do biurka innego starszego księgowego. Razem pochylili się nad kartką. Przywołano trzeciego. Skopiował drażniące kolumny, popracował nad nimi chwilę i uniósł poszarzałą twarz. Nikt nie musiał mówić tego głośno, ale cała praca ustała i tylko pan Bent na swoim wysokim stołku wciąż zaprzątnięty był liczbami. Co znaczące, mamrotał coś do siebie.

Ludzie wyczuwali to w powietrzu.

Pan Bent Zrobił Błąd.

Najstarsi księgowi naradzili się gorączkowo w kącie. Nie istniał już wyższy autorytet, do którego mogliby się odwołać. To pan Bent był najwyższym autorytetem, ustępującym tylko nieubłaganemu Władcy Matematyki. W końcu panna Drapes, która jeszcze niedawno pośredniczyła w przekazaniu niezadowolenia pana Benta, napisała u dołu arkusza: „Przykro mi, panie Bent, ale wydaje mi się, że ten młody człowiek ma rację”, wsunęła go pod plik kartek, które niosła do pana Benta, i rzuciła je na przesuwającą się obok tacę. Stukot bucików odbił się echem w całej sali, kiedy potem przebiegła do damskiej toalety, gdzie dostała histerii.

* * *

— I jak to poszło, twoim zdaniem? — zapytał Moist, wychodząc na światło słońca.

— Czyżbym wyczuwała nutkę irytacji? — zaśmiała się Adora Belle.

— Wiesz, moje plany na dzisiaj nie obejmowały pogawędki z trzystuletnim lubieżnikiem.

— Pewnie chodzi ci o nieboszczyka, ale to przecież duch, a nie zwłoki.

— Dobierał się do ciebie!

— Tylko w swoim umyśle. I w twoim też.

— Normalnie dostajesz szału, kiedy traktują cię tak protekcjonalnie.

— Owszem. Ale większość ludzi nie jest w stanie przetłumaczyć języka tak starego, że nawet golemy ledwie rozumieją jego dziesiątą część. Gdybyś miał taki talent, może podrywałbyś dziewczyny trzysta lat po śmierci.

— Po prostu flirtowałaś z nim, żeby dostać to, czego chciałaś?

Adora Belle zatrzymała się jak wryta pośrodku placu i zwróciła się do niego.

— I co? Ty przez cały czas flirtujesz z ludźmi! Flirtujesz z całym światem! Dlatego wydajesz się interesujący: ponieważ jesteś bardziej muzykiem niż złodziejem! Chcesz grać na świecie, zwłaszcza te fałszywe kawałki… A teraz idę do domu się wykąpać. Dziś rano wysiadłam z dyliżansu, pamiętasz?

— Dziś rano — odparł Moist — odkryłem, że jeden z moich pracowników zamienił umysł innego z moich pracowników z rzepą.

— A to dobrze? — zainteresowała się Adora Belle.

— Nie jestem pewien. Właściwie może lepiej pójdę sprawdzić. Słuchaj, oboje mieliśmy ciężki dzień. O wpół do ósmej przyślę po ciebie dorożkę, dobrze?

* * *

Cribbins czuł się znakomicie. Nigdy nie przepadał za czytaniem — aż do teraz. Oczywiście umiał czytać, a także pisać ładnym, pochyłym pismem, które ludzie uważali za całkiem eleganckie. I zawsze lubił „Puls” za jego wyraźną i czytelną czcionkę. Często za pomocą nożyczek i słoika kleju korzystał ze współpracy azety przy tworzeniu owych liścików, które przyciągają uwagę nie eleganckim charakterem pisma, ale tym, że treść jest tworzona z wyciętych liter i słów, a nawet całych fraz, jeśli człowiek ma szczęście. Czytanie dla przyjemności jakoś go jednak omijało. Ale teraz czytał i… tak, było to niesłychanie przyjemne, na bogów, tak! Zadziwiające, co człowiek może znaleźć, jeśli wie, czego szuka! A teraz wszystkie Strzeżenia Wiedźm nadejdą dla niego jednocześnie…

— Może herbaty, wielebny? — odezwał się głos u jego boku.

Należał do pulchnej damy kierującej archiwum „Pulsu”, która jakoś go polubiła od chwili, kiedy uchylił przed nią kapelusza. Miała ten nieco tęskny, nieco wygłodniały wyraz twarzy, jaki pojawia się u tak licznych kobiet w pewnym wieku, kiedy postanawiają zawierzyć bogu ze względu na całkowitą niemożność dalszego zawierzania mężczyznom.

— Ależ dziękuję, siosztro — odparł z promiennym uśmiechem. — Czyż bowiem nie jeszt napiszane „Kubek ż szercza podany więczej jeszt wart niźli kurczak ciśnięty”?

Wtedy zauważył przypiętą do jej piersi dyskretną srebrną chochlę i to, że kolczyki miała w kształcie dwóch maleńkich łopatek do ryby. Święte symbole Anoi, to jasne. Właśnie czytał o niej w dziale religijnym. Wszyscy ostatnio szaleją na jej punkcie — dzięki pomocy młodego Spanglera. Zaczynała całkiem skromnie, jako Bogini Rzeczy, Które Utykają w Szufladach. Ale w dziale religijnym sugerowali, że ma szansę zostać Boginią Przegranych Spraw, a to bardzo dochodowa dziedzina, bardzo zyskowna dla człowieka o elastycznym podejściu. Ale… westchnął w duchu… nie należy próbować takich sztuczek, kiedy zainteresowany bóg jest aktywny. W końcu Anoia może się rozgniewać i znaleźć nowe zastosowania dla łopatek do ryby. A poza tym już niedługo i tak będzie mógł zostawić to wszystko za sobą. Ależ sprytnym chłopakiem okazał się ten młody Spangler! Przymilny łobuz! To się szybko nie skończy, o nie. Wyjdzie z tego dożywotnia emerytura, i to na długie, bardzo długie życie. Bo jak nie…

— A może przynieść coś jeszcze? — spytała gorliwie kobieta.

— Mój puchar już się przelewa, siosztro — odparł Cribbins.

Jej niespokojna mina stała się bardziej intensywna.

— Och, przepraszam! Mam nadzieję, że nie wylało się na…

Cribbins ostrożnie przykrył kubek dłonią.

— Chciałem powiedzieć, że jesztem bardziej niż żadowolony — oświadczył.

I był. To prawdziwy nieszczęsny cud! Jeśli Om zamierza czynić je w takim tempie, to może nawet zacznie w Niego wierzyć.

A im dłużej się człowiek zastanawia, mówił sobie Cribbins, tym lepiej to wygląda. Jak dzieciak tego dokonał? Musiał mieć jakichś wspólników. Kat na przykład, paru więziennych dozorców…

W zadumie wyjął swoje sztuczne zęby, zamieszał nimi delikatnie w herbacie, osuszył chusteczką i wcisnął z powrotem do ust w samą porę, gdyż po kilku sekundach stukot kroków uprzedził go o powrocie kobiety. Wręcz wibrowała afektowaną odwagą.

— Bardzo przepraszam, wielebny, ale czy mogę prosić o przysługę? — spytała zarumieniona.

— Og czorsk… niech to… Asz eby liszo… — Cribbins odwrócił się plecami i przy wtórze licznych trzasków oraz dwóch brzęknięć przekręcił straszliwe protezy we właściwą stronę. Przeklęte potwory! Po co w ogóle wydłubał je z ust tego staruszka? Chyba nigdy tego nie zrozumie.

— Proszę o wybaczenie, siosztro, drobny żębowy wypadek… — wymruczał, odwrócił się i lekko otarł wargi. — Mów dalej ż łaszką Oma.

— Zabawne, że to powiedziałeś, wielebny — rzekła kobieta, a oczy błyszczały jej ze zdenerwowania. — Ponieważ należę do niewielkiego grona dam, które prowadzą, no, klub boga miesiąca. Ehm… Polega to na tym, że wybieramy jakiegoś boga i wierzymy w niego… albo w nią, ma się rozumieć, czy też w nie, chociaż wyznaczamy granicę przy tych z zębami albo zbyt wieloma nogami… No i modlimy się do nich przez miesiąc, a potem zbieramy się i dyskutujemy o tym. Bo przecież jest ich tak wielu, prawda? Tysiące! Jak dotąd nie brałyśmy właściwie Oma pod uwagę, ale gdyby w przyszły wtorek zechciał pan wygłosić dla nas krótką prezentację, jestem pewna, że z radością go wypróbujemy!

Sprężyny aż zadźwięczały, kiedy Cribbins uśmiechnął się szeroko.

— Jak ci na imię, siosztro? — zapytał.

— Berenice — odparła. — Berenice, eee… Houser.

Aha, nie używasz już nazwiska tego drania, domyślił się Cribbins; bardzo rozsądnie.

— Czóż ża wszpaniały pomyszł, Berenicze — pochwalił. — Będzie to dla mnie prawdziwa przyjemność.

Rozpromieniła się.

— Nie masz pewnie nicz do herbaty, czo, Berenicze? — dodał.

Pani Houser zaczerwieniła się lekko.

— Mam chyba gdzieś czekoladowe ciasteczka — oświadczyła takim tonem, jakby dopuszczała go do wielkiej tajemnicy.

— Niech Anoia grzechocze twoimi szufladami, siosztro! — zawołał w stronę jej oddalających się pleców.

Cudownie, myślał, kiedy krzątała się gdzieś w głębi, zarumieniona i szczęśliwa. Wsunął notes do surduta, po czym oparł się wygodnie, słuchał tykania zegara na ścianie i cichych pochrapywań żebraków, którzy byli stałymi gośćmi tego biura w gorące popołudnia. Wszystko było spokojne, ustalone i zorganizowane. Takie właśnie powinno być życie.

A poczynając od tego dnia, jego życie będzie opływało w dostatki.

Musi tylko być bardzo, bardzo ostrożny.

* * *

Moist przebiegł przez krypty w stronę jaskrawego światła na końcu. Scena, którą zobaczył, była wizją spokoju. Hubert stał przed Chluperem i od czasu do czasu stukał w jakąś rurkę. Igor nad swoim małym paleniskiem wydmuchiwał jakiś niezwykły szklany twór, a pan Clamp, do niedawna znany jako Owlswick Jenkins, siedział przy pulpicie z twarzą pełną zadumy.

Moist wyczuł przed sobą zgubę. Coś było nie w porządku. Może nawet żaden konkretny element, ale czysta, abstrakcyjna błędność… No i wcale mu się nie podobała mina pana Clampa.

Mimo to ludzki mózg, który tylko dzięki nadziei potrafi przetrwać od jednej sekundy do następnej, zawsze stara się odsunąć chwilę prawdy. Moist podszedł do biurka i zatarł ręce.

— Jak idzie, Owls… to znaczy panie Clamp? — zapytał. — Skończyliśmy już?

Na blacie przed nim leżała druga strona pierwszego prawdziwego banknotu dolarowego, jaki kiedykolwiek zaprojektowano. Moist widywał już całkiem podobne obrazki, ale miał wtedy cztery lata i chodził do przedszkola. Twarz, która zapewne powinna należeć do Vetinariego, miała dwie kropki zamiast oczu i szeroki uśmiech. Panorama tętniącego życiem miasta Ankh-Morpork składała się z bardzo wielu kwadratowych domków, z kwadratowymi oknami w każdym rogu i drzwiami pośrodku.

— Myślę, że to jedna z najlepszych rzeczy, jakie zrobiłem — oświadczył Clamp.

Moist poklepał go przyjaźnie po ramieniu i podszedł do Igora, który spoglądał na niego wyzywająco.

— Co zrobiłeś temu człowiekowi? — spytał Moist.

— Dałem mu ftabilną ofobowofć, której nie dręczą lęki, ftrachy i demony paranoi…

Moist spojrzał na warsztat Igora — co według dowolnych standardów było czynem odważnym. Stał tam słój, w którym pływało coś nieokreślonego. Moist przyjrzał się z bliska — kolejny niewielki akt heroizmu dla człowieka w bogatym w Igory środowisku.

To nie była szczęśliwa rzepa. Pokrywały ją plamy. Kołysząc się, przepływała z jednej strony naczynia na drugą, a od czasu do czasu odwracała się dołem do góry.

— Rozumiem — rzekł Moist. — Ale mam wrażenie, że dając naszemu przyjacielowi tę swobodną, pełną nadziei postawę wobec życia, którą bez przesadnego wchodzenia w szczegóły określę jako postawę rzepy, dałeś mu także zdolności artystyczne… i nie zawaham się użyć tego określenia powtórnie… rzepy.

— Ale fam w fobie jeft o wiele fczęfliwfy — bronił się Igor.

— To prawda, lecz jak wiele owego samego w sobie jest… i naprawdę nie chcę się tu powtarzać… jest warzywnej natury?

Igor zastanawiał się przez chwilę.

— Jako fługa medycyny, fir — rzekł — mufę myfleć o tym, co dobre dla pacjenta. W tej chwili jeft fczęfliwy i zadowolony, bez żadnych zmartwień. Czemu miałby z tego rezygnować dla zwykłej fprawnofci operowania ołówkiem?

Moist zdał sobie sprawę z upartego stukania — rzepa uderzała o ściankę słoja.

— To interesująca i filozoficzna kwestia — stwierdził, znów zerkając na radosną, ale nieco rozkojarzoną twarz Clampa. — Jednak mam wrażenie, że wszystkie te przykre drobnostki były właśnie tym, co go czyniło, no… nim.

Gorączkowe stukanie warzywa stawało się coraz silniejsze. Igor i Moist spoglądali to na słój, to na dziwnie uśmiechniętego człowieczka.

— Igorze, nie jestem pewien, czy wiesz, jak działają ludzie…

Igor zaśmiał się dobrodusznie.

— Och, profę mi wierzyć, fir…

— Igorze? — przerwał mu Moist.

— Tak, jafnie panie — odparł ponuro Igor.

— Idź i przynieś znowu te przeklęte druty, co?

— Tak, jafnie panie.

* * *

Moist wrócił na górę i znowu znalazł się w samym sercu paniki. Zapłakana panna Drapes zauważyła go i przystukała z wielką prędkością.

— Chodzi o pana Benta, sir! Wybiegł z krzykiem! Nigdzie nie możemy go znaleźć!

— A po co go szukać? — spytał Moist i dopiero wtedy uświadomił sobie, że powiedział to głośno. — To znaczy, jaki jest powód tych poszukiwań?

Opowieść rozwijała się z wolna. I kiedy panna Drapes mówiła, Moist miał coraz silniejsze wrażenie, że wszyscy słuchający rozumieją znaczenie wydarzeń — oprócz niego.

— No dobrze, zrobił błąd — powiedział. — Przecież nic się nie stało, tak? Wszystko poprawiono? Trochę krępujące, owszem…

Ale, przypomniał sobie, błąd jest gorszy od grzechu, zgadza się?

Tylko że to zwyczajnie bez sensu, uznała jego rozsądna osobowość. Mógł powiedzieć coś w rodzaju: „Widzicie? Nawet ja mogę się pomylić w chwili dekoncentracji! Musimy stale być czujni!”.

Albo na przykład: „Zrobiłem to specjalnie, żeby was sprawdzić!”. Nawet nauczyciele znają ten numer. Potrafiłbym wymyślić z dziesięć sposobów, żeby się z tego wykręcić. No ale ja jestem krętaczem. Nie sądzę, żeby on w ogóle kiedyś kręcił.

— Mam nadzieję, że nie zrobił czegoś… niemądrego — chlipnęła panna Drapes, sięgając do rękawa po chusteczkę.

Coś… niemądrego, pomyślał Moist. Takie określenie stosują ludzie, kiedy myślą o kimś skaczącym z mostu do rzeki albo za jednym zamachem połykającym całą zawartość apteczki. To ten styl niemądrych rzeczy…

— Nigdy nie spotkałem człowieka mniej niemądrego — zapewnił.

— No więc, eee… prawdę mówiąc, zawsze trochę nas zastanawiał — wyznał jeden z księgowych. — Znaczy, jest tu już o świcie, a któraś ze sprzątaczek mówiła mi, że często siedzi do późnej nocy… Co? Co takiego? To zabolało!

Panna Drapes, która szturchnęła go mocno, teraz gorączkowo wyszeptała mu coś do ucha. Urzędnik przygarbił się i spojrzał na Moista z zakłopotaniem.

— Przepraszam, sir, odezwałem się poza kolejnością… — wymamrotał.

— Pan Bent jest dobrym człowiekiem, panie Lipwig — oświadczyła panna Drapes. — Bardzo ciężko pracuje.

— Was wszystkich zmusza do ciężkiej pracy, moim zdaniem — stwierdził Moist.

Próba wyrażenia solidarności z masami pracującymi nie przyniosła efektu.

— Tylko złej tanecznicy przeszkadza, że wpadła pod rynnę — rzekł starszy księgowy przy akompaniamencie ogólnych pomruków aprobaty.

— Ehm… Wydaje mi się, że chodzi raczej o rąbek od spódnicy — zauważył Moist. — Wpadanie pod rynnę jest nieprzyjemną alternatywą dla…

— Połowa głównych kasjerów na Równinach pracowała w tej sali — oświadczyła panna Drapes. — I całkiem sporo jest już kierownikami. A panna Lee, która jest wicedyrektorem w Banku Komercyjnym Apsly’ego w Sto Lat, dostała tę pracę dzięki listowi od pana Benta. Szkoła Benta, rozumie pan. To się liczy. Jeśli dostanie pan list polecający od pana Benta, może pan wejść do dowolnego banku i dostać pracę ot tak. — Pstryknęła palcami.

— A jeśli ktoś woli zostać, to płaca tutaj jest lepsza niż gdziekolwiek indziej — dodał ktoś inny. — Powiedział radzie, że jeśli chcą mieć najlepszych, muszą za to zapłacić!

— Och, jest wymagający — przyznał kolejny z urzędników. — Ale słyszałem co nieco od ludzi, którzy pracują dla kierownik zasobów ludzkich w banku Pipewortha, więc gdyby przyszło co do czego, bez namysłu wybrałbym Benta. On przynajmniej traktuje mnie jak człowieka. A ona podobno mierzy, jak długo ludzie siedzą w wygódce!

— Nazywają to Studium Czasu i Ruchu — potwierdził Moist. — Słuchajcie, wydaje mi się, że pan Bent chciał przez jakiś czas być sam. Na kogo krzyczał? Na tego chłopaka, który się pomylił? Czy raczej się nie pomylił, chciałem powiedzieć…

— To był młody Hammersmith — wyjaśniła panna Drapes. — Odesłaliśmy go do domu, bo trochę się zdenerwował. Ale nie, pan Bent nie krzyczał na niego. Właściwie na nikogo nie krzyczał. On tylko…

Urwała, szukając odpowiedniego słowa.

— Bełkotał — stwierdził księgowy, który już raz odezwał się poza kolejnością i teraz ponownie wykręcił ową kolejność ogonem. — Nie patrzcie tak na mnie. Wszyscy go słyszeliście. A przy tym wyglądał, jakby zobaczył ducha.

Po chwili urzędnicy samotnie albo parami zaczęli wracać do kantoru. Zgadzano się powszechnie, że przeszukano już cały budynek. Silne poparcie miała teoria, że pan Bent wyszedł przez mennicę, gdzie wobec trwających ciągle prac panowało spore zamieszanie. Ale Moist w to wątpił. Bank był stary, stare budynki miewają najrozmaitsze zakamarki, a Bent pracował tutaj od…

— Jak długo on tutaj pracuje? — zastanowił się głośno.

Ogólna opinia brzmiała, że „odkąd sięga ludzka pamięć”, ale panna Drapes — która z jakiegoś powodu dysponowała ścisłymi informacjami na temat pana Benta — wyjaśniła, że od trzydziestu dziewięciu lat. Dostał pracę, kiedy miał lat trzynaście i przesiedział całą noc na stopniach banku, aż prezes przyszedł do pracy, a Bent zaimponował mu swym opanowaniem liczb. W ciągu dwudziestu lat przeszedł drogę od gońca do głównego kasjera.

— Szybko! — pochwalił Moist.

— I nie miał ani dnia chorobowego. Nigdy — dokończyła panna Drapes.

— No cóż, może teraz mu się kilka należy — uznał Moist. — Wie pani, gdzie on mieszka, panno Drapes?

— W domu noclegowym pani Cake.

— Naprawdę? Dosyć… — zawahał się, wybierając z kilku możliwości — …niski czynsz, prawda?

— Mówi, że jako kawaler nie potrzebuje nic więcej. — Panna Drapes unikała wzroku Moista.

Moist czuł, że dzień wyślizguje mu się powoli. Ale wszyscy patrzyli na niego wyczekująco. W tej sytuacji, jeśli chciał zachować swój wizerunek, mógł powiedzieć tylko jedno.

— W takim razie wybiorę się tam i sprawdzę, czy wrócił do siebie — rzekł. Na wszystkich twarzach pojawiły się uśmiechy ulgi. — Ale sądzę, że ktoś powinien mi towarzyszyć — dodał. — W końcu wy go znacie.

A wychodzi na to, że ja nie.

— Wezmę tylko płaszcz — odezwała się panna Drapes.

Jedynym powodem, dla którego jej słowa rozchodziły się z prędkością dźwięku, było to, że nie potrafiła ich zmusić do większej szybkości.

Rozdział ósmy

Jako w Dole, tak i na Górze — Przez cierpienie do gwiazd — Głowa do łamigłówek — Smutna przeszłość pana Benta — Coś w szafie — Cudowne pieniądze — Rozmyślania o szaleństwie w wykonaniu Igora — Kocioł gęstnieje

Hubert w zadumie stukał w jedną z rurek Chlupera.

— Igorze — rzucił.

— Tak, jafnie panie? — odezwał się Igor za jego plecami.

Hubert podskoczył.

— Zdawało mi się, że jesteś tam, przy swoich ogniwach błyskawicowych — wykrztusił.

— Tam byłem, a teraz jeftem tutaj. Czego pan fobie życzy?

— Zablokowałeś wszystkie zawory, Igorze. Nie mogę wprowadzić żadnych zmian!

— Iftotnie, fir — przyznał spokojnie Igor. — Przyniofłoby to zafkakująco groźne fkutki.

— Ale chcę zmienić niektóre parametry, Igorze. — Hubert z roztargnieniem zdjął z kołka ceratowy kapelusz.

— Obawiam fię, że to pewien problem, fir. Profił mnie pan, żebym doftroił Chlupera tak dokładnie, jak to tylko możliwe.

— No oczywiście. Dokładność jest elementem kluczowym.

— I teraz jeft… ekftremalnie dokładny, fir. — Igor wydawał się nieco zakłopotany. — Być może nawet przefadnie dokładny, fir.

To „przefadnie” sprawiło, że Hubert sięgnął po parasol.

— Jak coś może być za dokładne?

Igor rozejrzał się, nagle zdenerwowany.

— Czy będzie panu przefkadzać, jefli przykręcę trochę seplenienie?

— A możesz?

— W famej rzeczy, fir… To znaczy: w samej rzeczy. Ale to sprawy klanowe, rozumie pan. Feplenienie jest wymagane, jak fwy. Myślę jednak, że wyjaśnienie i tak będzie dostatecznie trudne.

— No tak, ehm, dziękuję. Mów dalej.

Było to długie wyjaśnienie. Hubert słuchał uważnie, z otwartymi ustami. Termin „kult cargo” przefrunął obok, a po nim krótka dysertacja na temat hipotezy, że cała woda-wszędzie-wie, gdzie jest pozostała woda, kilka ciekawych faktów o możliwych zastosowaniach dzielonego krzemu i co się z nim dzieje w obecności sera, o dobroczynnych i ryzykownych oddziaływaniach rezonansu morficznego na terenach o wysokim poziomie tła magicznego, prawda o jednojajowych bliźniakach oraz fakt, że jeśli prawdziwa jest fundamentalna maksyma okultyzmu „Jako w Górze, tak i na Dole”, to samo dotyczy „Jako w Dole, tak i na Górze”.

Ciszę, jaka potem zapadła, zakłócało tylko kapanie wody w Chluperze i odgłos ołówka byłego Owlswicka, który pracował z demonicznym talentem.

— Czy mógłbyś wrócić do seplenienia? — poprosił Hubert. — Sam nie wiem czemu, ale w ten sposób brzmi to jakby lepiej.

— Oczywifcie, fir.

— No dobrze. Więc tak naprawdę powiedziałeś, że możemy teraz zmienić sytuację ekonomiczną miasta, regulując Chlupera? Że on jest jak woskowa laleczka jakiejś wiedźmy, a ja mam wszystkie szpilki?

— Ma pan rację, fir. Bardzo ładna analogia.

Hubert patrzył na kryształowe arcydzieło. Światło w krypcie zmieniało się bez przerwy, gdy życie ekonomiczne miasta przepływało szklanymi rurkami, niektórymi cienkimi jak włos.

— To model ekonomii, który w rzeczywistości jest prawdziwą ekonomią?

— Są identyczne, fir.

— A zatem jednym uderzeniem młotka mogę pchnąć miasto w nieodwracalny krach ekonomiczny?

— Iftotnie, fir. Chce pan, żebym przyniófł młotek?

Hubert patrzył na tę płynącą, kapiącą, pieniącą się konstrukcję, będącą Chluperem, i oczy wychodziły mu z orbit. Zaczął chichotać, ale chichot szybko przerodził się w śmiech.

— Haha! Ahahaha!!! AHAHAHAHA!!!! Możesz mi podać szklankę wody? HAHAHAHA!!! Hahahahaha!! HAHA HAHA!!!

Śmiech urwał się nagle.

— To nie może być poprawne, Igorze.

— Doprawdy, fir?

— Absolutnie! Spójrz na naszą starą przyjaciółkę, Kolbę 244a! Widzisz? Jest pusta!

— Iftotnie, fir.

— Istotnie istotnie! — potwierdził Hubert. — Kolba 244a reprezentuje rezerwy złota w naszym własnym skarbcu, Igorze. A dziesięć ton złota nie może tak zwyczajnie wstać i wyjść! Co? HAHAHAHA!!! Możesz mi przynieść tę szklankę wody, o którą prosiłem? Hahaha aha!! HAHA HAHA!!!

* * *

Uśmiech igrał na wargach Cosmo, które były ryzykownym placem zabaw dla czegoś tak niewinnego jak uśmiechy.

— Wszyscy?

— W każdym razie wszyscy rachmistrze z kantoru — odparł Dotychczas. — Po prostu wybiegli na ulicę. Niektórzy zapłakani.

— To właściwie panika — mruknął Cosmo.

Zerknął na portret Vetinariego naprzeciwko biurka i był pewien, że Patrycjusz mrugnął do niego.

— Jak rozumiem, wystąpił jakiś problem z głównym kasjerem, sir.

— Panem Bentem?

— Podobno zrobił błąd, sir. Mówią, że mamrotał do siebie, a potem wybiegł z sali. Mówią też, że część personelu rozpoczęła poszukiwania.

— Mavolio Bent zrobił błąd? Nie sądzę — oświadczył Cosmo.

— Mówią, że uciekł, sir.

Cosmo o mało co uniósłby brew bez mechanicznego wspomagania — był już tak blisko.

— Uciekł? A czy niósł jakieś duże i ciężkie worki? Zwykle je niosą.

— O ile wiem, nie niósł, sir.

— To by było… pomocne.

Cosmo rozparł się w fotelu i po raz trzeci tego dnia ściągnął czarną rękawiczkę. Podziwiał swoją dłoń. Sygnet wyglądał imponująco, zwłaszcza na bladoniebieskim palcu.

— Widziałeś kiedyś szturm na bank, Drumknott? — zapytał. — Widziałeś tłumy walczące o swoje pieniądze?

— Nie, sir.

Dotychczas znów zaczynał się niepokoić. Ciasne buty były, no… zabawne, ale przecież palec nie powinien mieć takiego koloru…

— Przerażający widok. To jakby patrzeć na wieloryba wyrzuconego na plażę i żywcem pożeranego przez kraby. — Cosmo obracał dłonią, by światło lepiej ukazywało cieniste V. — Może się szarpać w agonii, ale istnieje tylko jedno możliwe zakończenie. Straszne widowisko, jeśli dobrze się je zorganizuje.

Tak właśnie myśli Vetinari, radowała się dusza Cosmo. Plany mogą się rozsypać. Nie można zaplanować przyszłości. Tylko człowiek arogancki planuje. Człowiek mądry steruje.

— Jako jeden z dyrektorów banku i oczywiście zatroskany obywatel… — oświadczył z rozmarzeniem — …napiszę teraz list do „Pulsu”.

— Tak, sir, oczywiście — zgodził się Dotychczas. — A ja poślę po jubilera, dobrze? Jak słyszałem, mają takie małe szczypce, którymi…

— Przez cierpienie do gwiazd, Drumknott. To wyostrza mój umysł.

Rękawiczka wróciła na miejsce.

— Ehm…

Po czym Dotychczas zrezygnował. Starał się jak najlepiej, ale Cosmo uparcie zmierzał ku własnej destrukcji. W tej sytuacji człowiek rozsądny mógł tylko wyciągnąć jak najwięcej pieniędzy, a potem zachować życie, by je wydawać.

— Znowu sprzyjało mi szczęście, sir… — zaryzykował.

Wolałby jeszcze trochę odczekać, ale było jasne, że czas już się kończy.

— Naprawdę? O co chodzi?

— O ten projekt, nad którym ostatnio pracuję…

— Wielkim kosztem? Co z nim?

— Sądzę, że mógłbym zdobyć laskę Vetinariego, sir.

— Chodzi ci o jego laskę z ukrytą klingą?

— Tak, sir. O ile mi wiadomo, nigdy nie wydobył tej klingi w gniewie.

— Jak rozumiem, zawsze ma tę laskę przy sobie.

— Nie powiedziałem, że to będzie łatwe, sir. Ani tanie. Ale po długich przygotowaniach widzę prostą drogę do sukcesu — zapewnił Dotychczas.

— Mówią, że stal tego ostrza powstała z żelaza wydobytego z krwi tysiąca ofiar…

— Tak słyszałem, sir.

— Widziałeś ją?

— Tylko przez moment, sir.

Po raz pierwszy w karierze Dotychczasowi zrobiło się żal Cosmo. W jego głosie była jakaś tęsknota… On nie chciał zająć miejsca Vetinariego — w mieście było wielu takich, którzy chcieliby zająć miejsce Vetinariego. Cosmo chciał być Vetinarim…

— Jak wyglądała?

Głos brzmiał błagalnie. Jady musiały już przedostać się do mózgu, uznał Dotychczas. Ale Cosmo wcześniej też miał jadowity umysł. Może się zaprzyjaźnią?

— Eee… No więc uchwyt i pochwa są całkiem jak w pańskiej lasce, sir, choć nieco wytarte. Jednak samo ostrze jest szare i wygląda…

— Szare?

— Tak, sir. Wygląda na stare i jakby nie całkiem gładkie. Ale tu i tam, kiedy pada na nie światło, pojawiają się drobne czerwone i złote plamki. Muszę przyznać, że to bardzo złowieszcza wizja.

— Te plamki światła to na pewno krew — stwierdził zamyślony Cosmo. — Albo… Tak, to możliwe… Możliwe, że to uwięzione dusze tych, którzy zginęli, by powstała ta straszna klinga.

— O tym nie pomyślałem, sir — przyznał Dotychczas, który spędził dwie noce z nową klingą, torbą hematytu, mosiężną drucianą szczotką i pewnymi chemikaliami. Udało mu się stworzyć broń, która wyglądała, jakby miała samodzielnie skoczyć człowiekowi do gardła.

— Mogę ją dostać jeszcze dziś wieczorem?

— Myślę, że tak, sir. To będzie niebezpieczne, sam pan rozumie.

— I wymaga dalszych wydatków, jak podejrzewam — stwierdził Cosmo bardziej wnikliwie, niż Dotychczas mógł się spodziewać w jego obecnym stanie.

— Tak wielu trzeba przekupić, sir… Nie będzie zadowolony, kiedy odkryje stratę, a nie chciałem ryzykować, gdyż wykonanie falsyfikatu na zamianę wymagałoby długiego czasu.

— Tak, rozumiem.

Cosmo znów zdjął rękawiczkę i przyjrzał się swojej dłoni. Zdawało się, że na palcu pojawił się zielonkawy odcień — zastanowił się, czy w stopie pierścienia nie występuje miedź. Ale sunące w górę ramienia różowe, prawie czerwone pasma wyglądały bardzo zdrowo.

— Tak. Zdobądź mi laskę — wymruczał i odwrócił dłoń, by sygnet pochwycił światło lamp. Dziwne, nie czuł już ciepła na palcu, ale to przecież bez znaczenia.

Wyraźnie widział przyszłość. Buty, mycka, sygnet, laska… To jasne, że w miarę wypełniania okultystycznej przestrzeni, zajmowanej przez Vetinariego, ten nieszczęśnik będzie coraz słabszy, coraz bardziej zagubiony, zacznie źle kojarzyć fakty i popełniać błędy…

— Zajmij się tym, Drumknott — polecił.

* * *

Havelock, lord Vetinari, rozmasował grzbiet nosa. Miał za sobą długi dzień, który wyraźnie zmieniał się w długi wieczór.

— Chyba potrzebuję chwili odpoczynku. Załatwmy to teraz — powiedział.

Drumknott podszedł do długiego stołu, na którym o tej porze leżały już egzemplarze kilku wydań „Pulsu”. Jego lordowska mość starał się śledzić to, o czym ludzie sądzili, że się dzieje.

Vetinari westchnął. Ludzie bez przerwy mówili mu różne rzeczy. Nawet w ciągu minionej godziny wielu mówiło mu o różnych rzeczach. Mówili mu te rzeczy z wielu powodów: by się zasłużyć, by zarobić, w celu wymiany przysług, ze złośliwości, dla żartu albo — co było podejrzane — z powodu deklarowanej troski o dobro publiczne. To, co w ten sposób powstawało, nie było informacją, ale jakąś ogromną, stuoką kulą drobnych, wijących się faktoidów, z której z wielką ostrożnością można było wyłuskać jakieś informacje.

Sekretarz położył przed nim azetę, starannie rozłożoną na właściwej stronie i w miejscu zajętym przez duży kwadrat wypełniony małymi kwadracikami; w niektóre wpisano liczby.

— Dzisiejsze Jikan no Muda, sir — powiedział.

Vetinari przyglądał się kwadratowi przez kilka sekund, po czym oddał azetę. Zamknął oczy i zaczął bębnić palcami o stół.

— Hm… 9 6 3 1 7 4… — Drumknott notował pilnie ciąg liczb, aż Patrycjusz zakończył: — …8 4 2 3. I jestem pewien, że takie samo zamieścili w zeszłym miesiącu. W poniedziałek, o ile pamiętam.

— Siedemnaście sekund, sir — powiedział Drumknott. Jego ołówek wciąż odrabiał dystans.

— Cóż, to był męczący dzień. I jaki to ma sens? Łatwo przechytrzyć liczby. Liczby nie mogą oddać. Za to ludzie układający krzyżówki… Ci są naprawdę podstępni. Kto mógłby wiedzieć, że „pysdx” oznaczało w starożytnym Efebie rzeźbioną w kości igielnicę?

— No więc pan, sir, oczywiście — odparł Drumknott, starannie układając teczki. — A także kustosz Starożytności Efebiańskich w Królewskim Muzeum Sztuki, „Zagadkowicz” z „Pulsu” oraz panna Grace Speaker, która prowadzi sklep zoologiczny na Błonnych Schodach.

— Powinniśmy mieć na oku ten jej sklep, Drumknott. Kobieta z takim umysłem zadowala się dostarczaniem psiej karmy? Nie wydaje mi się.

— Rzeczywiście, sir. Zanotuję to.

— Nawiasem mówiąc, miło mi słyszeć, że twoje nowe buty przestały skrzypieć.

— Dziękuję, sir. Bardzo dobrze się rozchodziły.

Vetinari w zamyśleniu patrzył na dzisiejsze raporty.

— Pan Bent, pan Bent… — powiedział. — Tajemniczy pan Bent… Bez niego Królewski Bank miałby kłopoty o wiele poważniejsze, niż miał w rzeczywistości. A teraz, gdy Benta zabrakło, upadnie. Bank obraca się wokół niego. Bije w rytmie jego pulsu. Jestem pewien, że stary Lavish bał się Benta. Powiedział, że jego zdaniem Bent jest…

Umilkł.

— Sir? — odezwał się Drumknott.

— Przyjmijmy po prostu do wiadomości, że okazał się pod każdym względem wzorowym obywatelem — rzekł Vetinari. — Przeszłość to niebezpieczna kraina, czyż nie?

— Nie mamy o nim żadnych danych.

— Nigdy nie zwrócił na siebie uwagi. Jedyne, co wiem na pewno, to że przybył tutaj jako dziecko, na wozie będącym własnością grupy wędrownych księgowych.

* * *

— Znaczy jak? Jak druciarze albo wróżki? — pytał Moist, gdy dorożka toczyła się po coraz węższych i coraz ciemniejszych ulicach.

— Zapewne można tak to określić — przyznała panna Drapes z lekką nutką dezaprobaty. — Wędrują trasami sięgającymi aż do gór, prowadzą księgi małych firm, pomagają ludziom przy podatkach i takie rzeczy. — Odchrząknęła. — Całe rodziny. To musi być cudowne życie.

— Codziennie nowe rejestry. — Moist z powagą pokiwał głową. — A wieczorami ci szczęśliwi, roześmiani księgowi piją piwo i przy muzyce akordeonów tańczą Polkę Podwójnej Księgowości.

— Naprawdę? — zapytała nerwowo panna Drapes.

— Nie wiem. Ale przyjemnie byłoby wierzyć, że tak. No cóż, to wyjaśnia pewne kwestie. Był oczywiście ambitny. A pewnie jedyne, na co mógł liczyć w drodze, to że pozwolą mu powozić.

— Miał trzynaście lat — przypomniała panna Drapes i głośno wytarła nos. — To takie smutne… — Zwróciła do Moista mokrą od łez twarz. — W jego przeszłości jest coś okropnego, panie Lipstick. Podobno któregoś dnia jacyś ludzie przyszli do banku i pytali…

— Jesteśmy na miejscu, pani Cake — oznajmił dorożkarz i zahamował ostro. — Należy się jedenaście pensów i nawet nie proście, żebym zaczekał, bo tutaj człowiek ani mrugnąć nie zdąży, jak ustawią mu konia na cegłach i zwiną podkowy.

Drzwi do domu noclegowego otworzyła najbardziej owłosiona kobieta, jaką Moist w życiu widział, ale w okolicach ulicy Wiązów człowiek uczył się nie zwracać uwagi na takie rzeczy. Pani Cake znana była z tego, że przyjmuje na kwaterę przybywających do miasta nieumarłych i oferuje im bezpieczny, pełen zrozumienia port, zanim staną na własnych nogach, nieważne ile ich mieli.

— Pani Cake? — zapytał.

— Mama jest w kościele. Kazała pana oczekiwać, panie Lipwig.

— O ile mi wiadomo, mieszka tutaj niejaki pan Bent.

— Bankier? Pokój numer siedem na drugim piętrze. Ale nie sądzę, żeby tam był. Nie ma żadnych kłopotów, mam nadzieję?

Moist wyjaśnił sytuację, cały czas świadom drzwi otwierających się odrobinę w cieniach za plecami kobiety. Powietrze ostro pachniało środkiem dezynfekcyjnym. Pani Cake wierzyła, że lepiej ufać czystości niż pobożności, a poza tym bez tej ostrej leśnej nuty połowę klientów doprowadziłby do szaleństwa zapach drugiej połowy.

A pośrodku tego wszystkiego tkwił milczący i bezosobowy pokój pana Benta, głównego kasjera. Młoda kobieta, która przedstawiła się jako Ludmilla, z wielkimi oporami otworzyła im drzwi uniwersalnym kluczem.

— Zawsze był dobrym lokatorem — zapewniła. — Nigdy ani chwili spóźnienia.

Jedno spojrzenie obejmowało wszystko: wąski pokoik, wąskie łóżko, ubrania wiszące równo na ścianach, malutki zestaw z dzbankiem i umywalką oraz nietypowo dużą szafę. Życie zwykle kolekcjonuje nieład, ale nie życie pana Benta. Chyba że, oczywiście, cały się mieścił w szafie.

— Większość waszych długoterminowych lokatorów to nieuma…

— …żywi inaczej — poprawiła surowo Ludmilla.

— Tak, naturalnie… No więc zastanawiam się, dlaczego… pan Bent się tutaj zatrzymał.

— Co pan sugeruje, panie Lipwick? — spytała panna Drapes.

— Musi pani przyznać, że to raczej zaskakujące — bronił się Moist.

A ponieważ i tak była już roztrzęsiona, nie dodał: Niczego nie muszę sugerować. To się samo sugeruje. Wysoki. Ciemna cera. Przychodzi przed świtem, wychodzi po zmroku. Pan Maruda na niego warczy. Ma obsesyjny przymus liczenia. I obsesję na punkcie szczegółów. Jego widok wywołuje lekki dreszcz, po którym człowiek czuje się trochę zawstydzony. Sypia w długim i wąskim łóżku. Wynajmuje pokój u pani Cake, gdzie zatrzymują się wampiry. Nietrudno połączyć razem to wszystko.

— Nie ma to chyba związku z tym człowiekiem, który był tu wczoraj wieczorem? — spytała Ludmilla.

— A co to za człowiek?

— Nie podał nazwiska. Powiedział, że jest przyjacielem. Cały w czerni, miał czarną laskę ze srebrną czaszką. Mama uznała, że to paskudny typek. Ale trzeba pamiętać — dodała Ludmilla — że mama mówi tak prawie o każdym. Miał czarny powóz.

— Chyba nie lord Vetinari?!

— Skąd! Vetinariego mama całkowicie popiera, tylko uważa, że powinien częściej wieszać ludzi. Nie, ten był niezłym tłuściochem, jak mówiła mama.

— Naprawdę? — zdziwił się Moist uprzejmie. — No cóż, bardzo pani dziękuję… Chyba powinniśmy już iść. A przy okazji, nie ma pani przypadkiem klucza do tej szafy?

— Nie ma klucza. Pan Bent nigdy nie sprawiał kłopotów, więc mama nie protestowała, kiedy rok temu wstawił nowy zamek. To jeden z takich magicznych, które sprzedają na Niewidocznym Uniwersytecie — tłumaczyła Ludmilla, kiedy Moist oglądał szafę.

Kłopot z nieszczęsnymi magicznymi zamkami polegał na tym, że praktycznie wszystko może być kluczem — od słowa po dotknięcie.

— To dosyć dziwne, że swoje ubrania wiesza na ścianach, prawda? — zapytał Moist.

Ludmilla rzuciła mu pełne dezaprobaty spojrzenie.

— W tym domu nie używamy słowa „dziwne”.

— Normalne inaczej? — zaproponował.

— Może być. — Oczy dziewczyny błysnęły ostrzegawczo. — Czy można określić, kto jest naprawdę normalny na tym świecie?

No cóż, pewnym kandydatem byłby ktoś, komu paznokcie nie wydłużają się tak wyraźnie, kiedy się zirytuje…

— Musimy już wracać do banku. Jeśli pan Bent się pojawi, proszę mu przekazać, że wiele osób go szuka.

— I martwi się o niego — dodała szybko panna Drapes, po czym zasłoniła dłonią usta i poczerwieniała.

Chciałem tylko robić pieniądze, myślał Moist, prowadząc pannę Drapes w okolice, do których ośmielały się już zajeżdżać dorożki. Sądziłem, że życie bankowca to zyskowna nuda przerywana grubymi cygarami. Zamiast tego okazało się normalne inaczej. Jedyną naprawdę normalną osobą w tym wszystkim jest Igor. No, może jeszcze rzepa, ale co do niej nie mam żadnej pewności.

Zostawił pociągającą nosem pannę Drapes przed jej mieszkaniem przy Radosnego Mydła, z obietnicą, że da jej znać, kiedy zbłąkany pan Bent wyjdzie z ukrycia. Sam natomiast pojechał dalej, do banku. Przyszli już strażnicy z nocnej zmiany, ale sporo pracowników kręciło się jeszcze w budynku. Najwyraźniej nie mogli się pogodzić z nową rzeczywistością. Pan Bent był elementem stałym, jak kolumny.

Cosmo go odwiedził. I na pewno to nie była towarzyska wizyta.

Ale co to było? Groźba? No cóż, nikt nie lubi być pobity. Ale może chodziło o coś bardziej wyrafinowanego. Może „powiemy ludziom, że jesteś wampirem”? Na co osoba rozsądna odpowiedziałaby: wsadź to sobie tam, gdzie słońce nie dochodzi. Coś takiego byłoby groźbą dwadzieścia lat temu, ale dziś? W mieście żyją bardzo liczne wampiry. Neurotyczne jak demon, noszą Czarną Wstążkę, by pokazać, że przyjęli Zobowiązanie, i generalnie radzą sobie ze swoim — z braku lepszego określenia — życiem. Ludzie w większości godzili się z tym. Dzień mijał za dniem bez żadnych kłopotów, a więc sytuację zaczęto uważać za normalną. Normalną inaczej, ale jednak.

No owszem, pan Bent zachowywał dyskrecję co do swej przeszłości, lecz to przecież nie powód do chwytania za widły. Na miłość bogów, od czterdziestu lat siedzi w banku i liczy…

Choć może on sam spoglądał na to inaczej. Człowiek może mierzyć zdrowy rozsądek linijką, ale inni czasem mierzą go ziemniakami.

Nie słyszał, jak zbliża się Gladys. Po prostu w pewnej chwili uświadomił sobie, że za nim stoi.

— Bardzo Się O Pana Niepokoiłam, Panie Lipwig — zadudniła.

— Dziękuję ci, Gladys — odparł ostrożnie.

— Zrobię Panu Kanapkę. Lubi Pan Moje Kanapki.

— Byłoby miło, Gladys, ale panna Dearheart zjawi się wkrótce i razem zjemy kolację na górze.

Blask w oczach golema przygasł na moment, po czym znów się rozjarzył.

— Panna Dearheart?

— Tak, była tu dziś rano.

— Dama?

— Jest moją narzeczoną, Gladys. Przypuszczam, że często będzie mnie tu odwiedzać.

— Narzeczoną — powtórzyła Gladys. — A Tak. Czytam Właśnie „Dwadzieścia Wskazówek, By Twoje Wesele Poszło Jak Z Płatka”.

Oczy jej przygasły. Odwróciła się i poczłapała do schodów.

Moist czuł się jak łajdak. Oczywiście był łajdakiem, ale dzięki temu wcale nie było mu lżej znieść to uczucie. Z drugiej strony ta… niech to demony… a Gladys była błędem mylnie skierowanej kobiecej solidarności. Co mógłby osiągnąć przeciw czemuś takiemu? Adora Belle będzie musiała coś z tym zrobić.

Zauważył jednego ze starszych księgowych, który grzecznie czekał, aż Moist zwróci na niego uwagę.

— Tak? — spytał. — W czym mógłbym pomóc?

— Co pan chce, żebyśmy robili, sir?

— Jak się nazywasz?

— Spittle, sir. Robert Spittle.

— No więc czemu mnie o to pytasz, Bob?

— Ponieważ prezes odpowiada tylko „hau”, sir. Należy zamknąć sejfy. Podobnie jak salę rejestrów. Pan Bent miał wszystkie klucze. I jednak Robert, jeśli pan pozwoli.

— Są klucze zapasowe?

— Może w gabinecie prezesa, sir.

— Posłuchaj mnie… Robercie. Chcę, żebyście poszli do domów i dobrze się wyspali. Jasne? Poszukam kluczy, a potem zamknę każdy zamek, jaki znajdę. Jestem przekonany, że jutro pan Bent znów będzie z nami, ale jeśli nie, zwołam posiedzenie starszych księgowych. Przecież musicie wiedzieć, jak to wszystko działa.

— No… tak. Oczywiście. Tylko że… no… ale… — Głos księgowego ucichł z wolna.

Ale nie ma pana Benta, dokończył w myślach Moist. A przekazywał innym swoje obowiązki z taką łatwością, z jaką ostrygi tańczą tango. Co my teraz zrobimy, do demona?

— Jeszcze są tutaj ludzie? To tyle, jeśli chodzi o bankierskie godziny pracy — odezwał się głos od strony wejścia. — Znowu kłopoty, jak słyszę.

To była Adora Belle i oczywiście chciała powiedzieć: „Hej! Miło cię zobaczyć”.

— Wyglądasz oszałamiająco — stwierdził Moist.

— Tak, wiem — zgodziła się. — Co się dzieje? Dorożkarz mówił, że z twojego banku wyszli wszyscy pracownicy.

Później Moist doszedł do wniosku, że właśnie wtedy wszystko zaczęło się psuć. Na rumaka Plotki trzeba wskakiwać, zanim wybiegnie z dziedzińca, tak żeby ewentualnie dało się ściągnąć wodze. Należało się zastanowić, jak to będzie wyglądać, kiedy personel ucieka z banku. Należało biec do redakcji „Pulsu”. Należało skoczyć na siodło i zawrócić go od razu.

Jednak Adora Belle rzeczywiście wyglądała oszałamiająco. Poza tym zdarzyło się tylko tyle, że jeden z pracowników dziwnie się poczuł i wyszedł z budynku. Co można z tego zrobić?

A odpowiedź brzmiała, naturalnie: Co tylko ktoś zechce.

Zdał sobie sprawę z czyjejś obecności za sobą…

— Panie Lipwig, fir…

Odwrócił się. Widok Igora był jeszcze mniej zabawny niż zwykle, kiedy poprzednim widokiem była Adora Belle.

— Igorze, to naprawdę nie pora… — zaczął Moist.

— Wiem, że nie powinienem wchodzić na górę, fir. Ale pan Clamp mówi, że fkończył fwój drugi ryfunek. Jeft bardzo dobry.

— O czym on mówi? — spytała Adora Belle. — Wydaje mi się, że zrozumiałam prawie dwa słowa.

— Och, na dole, w cudzo… w piwnicy siedzi człowiek, który projektuje dla mnie notę dolarową. Właściwie chodzi o papierowe pieniądze.

— Naprawdę? Bardzo bym chciała to zobaczyć.

— Poważnie?

* * *

Był prawdziwie cudowny. Moist przyglądał się projektowi frontu i tyłu banknotu dolarowego. Pod jaskrawym, białym światłem Igora wydawały się gęste jak śliwkowy pudding i bardziej skomplikowane niż krasnoludzi kontrakt.

— Zrobimy bardzo dużo pieniędzy — powiedział. — Znakomicie się spisałeś, Owls… panie Clamp.

— Wolałbym jednak zatrzymać Owlswicka — rzekł malarz. — To w końcu Jenkins się liczy.

— No fakt — zgodził się Moist. — Na pewno w mieście są dziesiątki Owlswicków. — Spojrzał na Huberta, który stał na drabinie i bezradnie przyglądał się rurkom. — Jak idzie, Hubercie? Pieniądze nadal przepływają?

— Co? Ach, świetnie. Świetnie, świetnie — mruczał Hubert, który niemal przewrócił drabinę, próbując jak najszybciej zejść na dół. Z oszołomieniem i zgrozą patrzył na Adorę Belle.

— To jest Adora Belle Dearheart — przedstawił ją Moist, na wypadek gdyby Hubert miał się rzucić do ucieczki. — Moja narzeczona. Jest kobietą — dodał, widząc jego niepewną minę.

Adora Belle wyciągnęła rękę.

— Witam, Hubercie.

Hubert wytrzeszczył oczy.

— Możesz spokojnie uścisnąć jej dłoń, Hubercie — zapewnił Moist. — Hubert jest ekonomistą. To jakby alchemik, tylko mniej wybuchowy.

— Czyli wiesz, jak przepływają pieniądze, Hubercie? — Adora Belle potrząsnęła bezwładną ręką.

W końcu Hubertowi zaświtała koncepcja mowy.

— Wykonałem zgrzewy na tysiąc dziewięćdziesięciu siedmiu złączach — pochwalił się. — I wydmuchałem prawo malejących przychodów.

— Nie sądzę, żeby komuś się to udało.

Hubert się rozchmurzył.

— To było łatwe — zapewnił. — Wie pani, nie robimy nic złego.

— Na pewno nie. — Adora Belle próbowała cofnąć dłoń.

— Mogę tu śledzić ruch każdego dolara w mieście. Możliwości są nieograniczone! Ale… ale… ale… Um… Oczywiście w żaden sposób niczego nie zakłócamy!

— Miło mi to słyszeć, Hubercie. — Adora Belle szarpnęła mocniej.

— Naturalnie w początkowej fazie zawsze pojawiają się problemy. Ale pracujemy tutaj z wyjątkową ostrożnością. Nic nie zniknęło z tego powodu, że zostawiliśmy otwarty zawór czy coś takiego!

— To bardzo ciekawe…

Adora Belle oparła wolną rękę o bark Huberta i wyrwała drugą z jego uścisku.

— Musimy już iść, Hubercie — powiedział Moist. — Ale pracuj dalej. Jesteśmy z ciebie dumni.

— Naprawdę? — ucieszył się Hubert. — Pan Cosmo mówił, że jestem wariatem, i chciał, żeby ciocia sprzedała Chlupera śmieciarzom!

— Typowo ograniczony, przestarzały sposób myślenia. Mamy w końcu Wiek Anchois. Przyszłość należy do takich ludzi jak ty, którzy potrafią nam wytłumaczyć, jak wszystko działa.

— Należy?

— Zapamiętaj moje słowa — rzekł Moist, stanowczo popychając Adorę Belle w stronę dalekiego wyjścia.

Kiedy zniknęli, Hubert powąchał swoją dłoń i zadrżał.

— Mili ludzie, prawda? — zapytał.

— Tak, jafnie panie.

Hubert patrzył na migotliwe, cieknące rurki Chlupera, falami i pływami wiernie odtwarzające ruch pieniądza w mieście. Jedno uderzenie mogło wstrząsnąć światem. To straszliwa odpowiedzialność.

Igor stanął przy nim. Stali w ciszy, zakłócanej jedynie pluskiem wymiany handlowej.

— Co powinienem zrobić, Igorze? — spytał Hubert.

— W Ftarym Kraju mamy takie przyfłowie — rzekł Igor.

— Co takiego?

— Przyflowie. Mawiamy: „Jefli nie chcef potwora, nie ciągnij za dźwignię”.

— Nie myślisz chyba, że zwariowałem, Igorze?

— Wielu ludzi wielkich nazywano wariatami, jafnie panie. Nawet doktor Hanf Forvord uważany był za faleńca. Ale zapytam: czy faleniec mógłby ftworzyć taki rewolucyjny ekftraktor żywego mózgu?

* * *

— Czy Hubert jest całkiem… normalny? — spytała Adora Belle, kiedy po marmurowych stopniach wspinali się w stronę kolacji.

— Według standardów ludzi ogarniętych obsesją, którzy rzadko wychodzą na świeże powietrze? — spytał Moist. — Powiedziałbym, że całkiem normalny.

— Ale zachowywał się, jakby nigdy dotąd nie widział kobiety!

— Nie jest przyzwyczajony do rzeczy, które nie mają instrukcji obsługi.

— Aha… Ciekawe, czemu tylko mężczyźni są tacy.

Zarabia malutką pensję, pracując dla golemów. Z powodu golemów znosi graffiti i wybijane okna. Biwakuje na pustkowiach i kłóci się z ludźmi potężnymi. Wszystko dla golemów.

Ale nic nie powiedział, ponieważ przeczytał instrukcję.

Dotarli na poziom kierownictwa i Adora Belle pociągnęła nosem.

— Czujesz to? Cudowne, prawda? — powiedziała. — Nawet królika zmieniłoby w mięsożercę.

— Barani łeb? — spytał ponuro Moist.

— Tylko żeby zrobić wywar — zapewniła Adora Belle. — Najpierw wyjmuje się z niego wszystkie te miękkie, galaretowane kawałki. Nie dałeś się chyba nabrać na ten stary żart?

— Jaki stary żart?

— No daj spokój. Chłopiec przychodzi do rzeźnika i mówi „Mama prosi o barani łeb, ale ma pan zostawić w nim oczy, żeby nas opatrzył na cały tydzień”. Rozumiesz? Wykorzystuje grę słów z patrzeniem…

— Wydaje mi się po prostu, że to trochę niesprawiedliwe wobec barana…

— Interesujące… Zjadasz smakowite, anonimowe kawałki zwierzęcia, ale zjadanie innych kawałków uważasz za niesprawiedliwe? Uważasz, że taka głowa sobie myśli „Ale przynajmniej nie zjadł mnie”? Tak formalnie, to im większą część zwierzęcia zjadamy, tym bardziej powinien się cieszyć jego gatunek, bo nie musimy zabijać tylu osobników.

Moist pchnął drzwi i atmosfera znowu wypełniła się dziwną błędnością.

Nie było Pana Marudy. Normalnie czekałby na swojej tacy, gotów rzucić się na Moista z radosnym, wilgotnym powitaniem. Ale taca była pusta.

Pokój wydawał się także większy, gdyż nie zawierał Gladys.

Na podłodze leżała mała niebieska obroża. Powietrze wypełniały zapachy kuchni.

Moist przebiegł korytarzem do kuchni, gdzie golem z wielką powagą stał przy piecu i obserwował podskakującą pokrywkę bardzo dużego garnka. Brudna piana wylewała się i spływała na płytę.

Gladys odwróciła się, słysząc Moista.

— Gotuję Pańską Kolację, Panie Lipwig.

Mroczne zalążki grozy rozpoczęły swoją paranoiczną grę w klasy po wewnętrznej stronie powiek.

— Proszę, odłóż chochlę i odsuń się od garnka — odezwała się Adora Belle.

— Gotuję Kolację Dla Pana Lipwiga — odparła Gladys odrobinę wyzywająco.

Moist miał wrażenie, że bąble szarej piany stają się większe.

— Tak. I wydaje się, że jest już prawie gotowa — powiedziała Adora Belle. — Dlatego Chciałabym Ją Zobaczyć, Gladys.

Zapadła cisza.

— Gladys?

Jednym ruchem Gladys wręczyła jej chochlę i odstąpiła — pół tony żyjącej gliny poruszało się lekko i bezgłośnie jak dym.

Adora Belle ostrożnie uchyliła pokrywkę i wsunęła chochlę w gęsty płyn.

Coś poskrobało but Moista. Spojrzał w dół, prosto w wyłupiaste oczy Pana Marudy.

A potem popatrzył na to, co wynurzało się z kotła, i uświadomił sobie, że minęło co najmniej trzydzieści sekund, odkąd ostatni raz nabrał tchu.

Wbiegła Peggy.

— Ach, tutaj jesteś! Niegrzeczny piesek! — zawołała, chwytając Pana Marudę na ręce. — Uwierzy pan, sam zszedł aż do chłodni! — Rozejrzała się i odgarnęła włosy z czoła. — Ach, Gladys, mówiłam ci, żeby przełożyć na zimny półmisek, kiedy już zacznie gęstnieć!

Moist patrzył na wynurzającą się chochlę i w przypływie ulgi do głowy wciskały się rozmaite kłopotliwe obserwacje.

Pracuję tutaj niecały tydzień. Człowiek, od którego prawie wszystko zależy, uciekł z krzykiem. Zostanę zdemaskowany jako przestępca. To jest barani łeb…

I — dzięki za pamięć, Aimsbury — nosi ciemne okulary.

Rozdział dziewiąty

Cribbins walczy z zębami — Porada teologiczna — Naprawdę niezła zabawa — Magiczna zabawka Pana Marudy — Książki sir Joshuy — Włamanie w bankowość — Umysły policjantów — Co ze złotem? — Cribbins się rozgrzewa — Powrót profesora Fleada, niestety — Moist liczy swe błogosławieństwa — Wilkołak ujawniony — Splot: dobroczynne działanie — Czas na modlitwę

— Niestety, muszę już zamknąć archiwum, wielebny… — Głos pani Houser wdarł się w marzenia Cribbinsa. — Otwieramy znowu jutro o dziewiątej rano — dodała kobieta z nadzieją.

Cribbins otworzył oczy. Ciepło i równe tykanie zegara sprowadziły na niego cudowną drzemkę. Teraz stała przed nim pani Houser, nie wspaniale naga i różowa, jak występowała niedawno w jego fantazjach, ale w gładkim brązowym płaszczu i niedopasowanym kapeluszu z piórami.

Gwałtownie rozbudzony, nerwowo sięgnął do kieszeni po protezy — wyjmował je zawsze, nie chcąc we śnie powierzać im władzy nad ustami. Odwrócił głowę w ataku gwałtownego a niezwykłego dla siebie zakłopotania, wsunął je z wysiłkiem, potem z jeszcze większym wysiłkiem wsunął je właściwą stroną do góry. Jak zawsze stawiały opór. Zrozpaczony, wyrwał je i raz czy dwa walnął mocno o poręcz krzesła, by złamać ich ducha walki, po czym wbił sobie do ust raz jeszcze.

— Wszg… — Uderzył się w twarz. — Bardżo pani dziękuję — powiedział i otarł wargi chusteczką. — Przepraszam ża to, ale jesztem ich ofiarą. Szłowo daję.

— Nie chciałam pana niepokoić — podjęła pani Houser, a na jej twarzy powoli zanikał wyraz przerażenia. — Na pewno potrzebował pan snu.

— Nie szpałem, droga pani, ale kontemplowałem. — Cribbins wstał. — Kontemplowałem upadek niewiernych i wyniesienie pobożnych. Czyż nie jeszt powiedziane, że Pierwsi będą Osztatnimi, a Osztatni Pierwszymi?

— Wie pan, wielebny, zawsze mnie to trochę niepokoiło — wyznała pani Houser. — No bo co się właściwie stanie z ludźmi, którzy nie są pierwsi, ale też nie całkiem ostatni? Wie pan, tak jakby… truchtają naprzód i starają się jak najlepiej?

Ruszyła do drzwi w sposób, który — nie tak subtelnie, jak sobie wyobrażała — zachęcał go, by jej towarzyszył.

— Rzeczywiście, to prawdziwa żagadka, Berenicze — zgodził się Cribbins i podążył za nią. — Święte tekszty o nich nie wszpominają, ale nie wątpię, że… — Zmarszczył czoło. Rzadko kiedy dręczyły go zagadnienia religijne, a to wyglądało na dość trudne. Jednak zmierzył się z nim niczym rasowy teolog. — Nie wątpię, że żnajdziemy ich nadal truchtajączych, ale być może w przeciwnym kierunku!

— Z powrotem ku Ostatnim? — zaniepokoiła się.

— Ależ droga pani, proszę pamiętać, że wtedy już będą Pierwszymi.

— No tak, o tym nie pomyślałam. To jedyny sposób, żeby coś takiego się udało, chyba że, oczywiście, oryginalni Pierwsi zaczekają, żeby Ostatni ich dogonili.

— To byłby prawdziwy czud — przyznał Cribbins, obserwując, jak zamyka za nimi drzwi. Wieczorne powietrze wydawało się ostre i nieprzyjemne po ciepłym pokoju archiwum, a perspektywę kolejnej nocy w taniej noclegowni przy Małpiatej czyniło podwójnie niemiłą. Potrzebował cudu — i miał przeczucie, że właśnie jakiś nadchodzi.

— Przypuszczam, wielebny, że trudno panu znaleźć jakąś kwaterę — odezwała się pani Houser.

W półmroku nie widział wyraźnie jej twarzy.

— Och, siosztro, nie traczę wiary… — zapewnił. — Jeśli Om nie przybywa, ższyła… Arrgh!

I to w takiej chwili! Sprężyna się zsunęła. To był wyrok!

Ale choć bolesne, zdarzenie mogło się okazać błogosławieństwem. Pani Houser zbliżała się z miną kobiety, która postanowiła czynić dobro za wszelką cenę. A jednak bolało — sprężyna strzeliła go prosto w język.

I nagle odezwał się ktoś z tyłu:

— Bardzo przepraszam, lecz trudno nie zauważyć… Czy mam może przyjemność z panem Cribbinsem?

Rozzłoszczony bolącym językiem, Cribbins odwrócił się z mordem w sercu, ale pani Houser powiedziała:

— To wielebny pan Cribbins, jeśli wolno… Wielebny!

Cribbins rozluźnił zaciśnięte pięści.

— To ja — mruknął.

Blady młody człowiek w staroświeckim garniturze niższego urzędnika przyglądał mu się badawczo.

— Nazywam się Dotychczas — oświadczył. — A jeśli pan jest Cribbinsem… znam pewnego bogatego człowieka, który chciałby się z panem spotkać. To może być pański szczęśliwy dzień.

— Tak sządzisz? — burknął Cribbins. — Jeśli ten człowiek nażywa się Coszmo, to ja też chczę się ż nim szpotkać. I to może być jego szczęśliwy dzień. Szczęściarze ż nasz, czo?

* * *

— Przez moment na pewno byłaś wystraszona — stwierdził Moist.

Usiedli w saloniku z marmurową posadzką. W każdym razie Adora Belle siedziała. Moist prowadził poszukiwania.

— Nie wiem, o co ci chodzi — odparła, kiedy otworzył kredens.

— Golemy nie były zbudowane do wolności. Nie wiedzą, jak sobie radzić.

— Nauczą się. A ona nie skrzywdziłaby psa. — Obserwowała, jak krąży po pokoju.

— Nie byłaś pewna. Słyszałem, jak do niej mówiłaś. W stylu „Odłóż tę chochlę i odwróć się bardzo powoli”. — Moist wysunął szufladę.

— Czy ty czegoś szukasz?

— Kluczy do banku. Gdzieś tutaj powinien być komplet.

Adora Belle przyłączyła się do niego. Miała do wyboru to albo dyskusję o Gladys. Poza tym w apartamencie stały bardzo liczne komody i szafy, więc miała się czym zająć, czekając na przygotowanie kolacji.

— A ten klucz jest do czego? — zapytała po zaledwie kilku sekundach.

Moist się obejrzał. Adora Belle trzymała srebrzysty klucz na kółku.

— To nie ten, powinno ich być o wiele więcej — stwierdził. — A właściwie gdzie go znalazłaś?

Wskazała wielkie biurko.

— Dotknęłam tu z boku i… O, tym razem nie wyszło…

Moist potrzebował ponad minuty, by znaleźć rygiel i wysunąć małą szufladkę. Zamknięta wtapiała się bez śladu w słoje drewna.

— Musi otwierać coś ważnego — stwierdził, ruszając do drugiego biurka. — Może reszta kluczy jest trzymana gdzie indziej? Spróbuj go wypróbować na wszystkim, co znajdziesz. Ja tu właściwie tylko biwakuję. Nie mam pojęcia, co jest w połowie tych szuflad.

Wrócił do biurka i przeglądał jego zawartość, kiedy usłyszał za sobą szczęknięcie i zgrzyt. A potem Adora Belle odezwała się całkiem spokojnie:

— Mówiłeś chyba, że sir Joshua bawił tutaj młode damy, tak?

— Zdaje się, że tak. A czemu?

— No więc to naprawdę była niezła zabawa…

Moist się odwrócił. Drzwiczki ciężkiego kredensu stały otworem.

— O nie… — powiedział. — Do czego to wszystko służy?

— Żartujesz?

— No tak, jasne, oczywiście. Ale wszystko jest takie… czarne.

— I skórzane — zauważyła. — Możliwe, że też gumowe.

Zbliżyli się do odkrytego właśnie muzeum zaawansowanej erotyki. Niektóre eksponaty, uwolnione wreszcie z zamknięcia, rozłożyły się, wysunęły, a w kilku przypadkach odskoczyły na podłogę.

— To jest… — Moist trącił coś, co zrobiło „brzdęk!” — …rzeczywiście gumowe. Stanowczo gumowe.

— I wszystko tutaj jest dość ozdobne — stwierdziła Adora Belle. — Musiały mu się kończyć pomysły.

— Albo to, albo nie zostały już żadne, na które mógłby wpadać. O ile pamiętam, miał osiemdziesiąt lat, kiedy umarł.

Sejsmiczny wstrząs spowodował, że kolejne sterty zsunęły się i ześliznęły w dół.

— Brawa dla niego — mruknęła Adora Belle. — O, są tam również półki z książkami — ciągnęła, badając mrok w głębi kredensu. — Tutaj, za tym dziwacznym siodłem i pejczem. Lektura do poduszki, jak sądzę.

— Chyba nie. — Moist wydobył oprawny w skórę tom i otworzył na przypadkowej stronie. — Patrz, to dzienniki staruszka. Lata i lata. Na bogów, całe dziesięciolecia!

— Opublikujmy je, to zarobimy majątek. — Adora Belle kopnęła stos eksponatów. — W gładkich szarych okładkach, oczywiście.

— Nie, nie zrozumiałaś! Tutaj może być coś na temat pana Benta! Jest w nim jakaś tajemnica… — Moist przesunął palcem po grzbietach. — Policzmy… Ma czterdzieści siedem lat, przybył tu, kiedy miał około trzynastu, parę miesięcy później zjawili się jacyś ludzie, którzy go szukali. Staremu Lavishowi się nie spodobali. Aha! — Wyjął kilka tomów. — Te powinny nam coś powiedzieć, są mniej więcej z właściwego okresu…

— Co to takiego i czemu brzęczą? — spytała Adora Belle, podnosząc jakieś dziwne aparaty.

— Skąd mam wiedzieć?

— Jesteś mężczyzną.

— No tak. I co z tego? Znaczy, nie używam takich rzeczy.

— Wiesz, wydaje mi się, że to trochę jak chrzan — stwierdziła z namysłem.

— Słucham?

— Jakby… No wiesz, chrzan jest dobry na kanapce z wołowiną, więc bierzesz trochę. Ale któregoś dnia jedna łyżeczka nie przebija musztardy…

— Można powiedzieć… — zgodził się zafascynowany Moist.

— …no i nakładasz sobie dwie, wkrótce potem trzy, w końcu masz już więcej chrzanu niż wołowiny, aż któregoś dnia odkrywasz, że wołowina całkiem wypadła, a ty nawet nie zauważyłeś.

— Nie wydaje mi się, żeby to było porównanie, o jakie ci chodziło. Przecież widziałem, jak przygotowujesz sobie kromkę chleba z chrzanem.

— Może faktycznie, ale nadal jest dobre. — Adora Belle schyliła się i podniosła coś z podłogi. — To pewnie twoje klucze. Chyba nigdy się nie dowiemy, co tutaj robiły… mam nadzieję.

Podała je Moistowi. Kółko było ciężkie od kluczy wszelkich rozmiarów.

— A co zrobimy z tym wszystkim? — Adora Belle znowu kopnęła stos. Zatrząsł się, a wewnątrz coś pisnęło.

— Włożymy z powrotem? — zaproponował Moist niepewnie.

Rozsypane, beznamiętne zabawki wyglądały smętnie i obco, niczym jakiś morski potwór z otchłani, bezceremonialnie wywleczony z rodzinnego mroku na światło słońca.

— Nie sądzę, żebym to wytrzymała — stwierdziła Adora Belle. — Po prostu zostawmy otwarte drzwi i niech samo tam wpełznie. Hej!

Ten okrzyk skierowany był do Pana Marudy, który wybiegł z pokoju, niosąc coś w zębach.

— Powiedz, że to tylko stara gumowa kość — jęknęła. — Proszę!

— Nie-e… — Moist pokręcił głową. — Sądzę, że to stanowczo niepoprawny opis. To było… była… niestara gumowa kość, właśnie tak!

* * *

— Ale zaraz… — powiedział Hubert. — Chybabyśmy wiedzieli, gdyby ktoś ukradł to złoto? Ludzie mówią o takich rzeczach! Jestem prawie pewien, że to awaria multizaworu krzyżowego, o tutaj… — Postukał w wąską szklaną rurkę.

— Nie fądzę, żeby Chluper źle wfkazywał, fir — stwierdził posępnie Igor.

— Ale chyba zdajesz sobie sprawę, Igorze, że jeśli Chluper się nie myli, to w naszym skarbcu praktycznie nie ma złota?

— Uważam, że Chluper fię nie myli, fir. — Igor wyjął z kieszeni dolara i podszedł do studni. — Zechce pan obferwować kolumnę Pieniędzy Zgubionych, fir…

Po czym rzucił monetę w ciemne wody. Błysnęła jeszcze i zatonęła poza wszelkie kieszenie Ludzkości.

Z zakątka splątanych szklanych rurek Chłupera popłynął w górę niebieski bąbelek powietrza; kołysząc się z lewa na prawo, wznosił się powoli, aż pękł na powierzchni z cichym „chlup!”.

— Ojoj… — szepnął Hubert.

* * *

Komiczna konwencja wymaga, by dwoje ludzi — kiedy spożywają posiłek przy stole przeznaczonym dla dwudziestu — siedziało na przeciwnych jego końcach. Moist z Adorą Belle jednak zajęli miejsca tuż obok siebie. Po przeciwnej stronie stała Gladys z serwetką przerzuconą przez rękę; jej oczy jarzyły się ponuro.

Barania czaszka nie poprawiała Moistowi nastroju. Peggy ustawiła ją na samym środku i otoczyła kwiatami, ale te modne ciemne okulary działały mu na nerwy.

— Czy golemy mają dobry słuch? — zapytał.

— Doskonały — odparła Adora Belle. — Ale się nie martw. Obmyśliłam plan.

— Świetnie.

— Nie, poważnie. Jutro z nią wyjdę.

— A nie możesz zwyczajnie… — Moist zawahał się, po czym dokończył bezgłośnie, samymi wargami: — …zmienić słów w jej głowie?

— Jest wolnym golemem! — oburzyła się Adora Belle. — Tobie by się to spodobało?

Moist przypomniał sobie Owlswicka i rzepę.

— Nie bardzo — przyznał.

— U wolnych golemów należy zmieniać umysły metodą perswazji. Sądzę, że mi się uda.

— Czy twoje złote golemy nie powinny dotrzeć tu jutro?

— Mam nadzieję.

— Czeka nas pracowity dzień. Ja wypuszczę papierowe pieniądze, a ty przepuścisz złoto ulicami.

— Nie mogliśmy ich zostawić pod ziemią. Zresztą wcale nie muszą być ze złota. Rano pójdę jeszcze spotkać się z Fleadem.

— My pójdziemy się z nim spotkać. Razem.

Poklepała Moista po ręku.

— Mniejsza z tym. Istnieją rzeczy gorsze od złotych golemów.

— Nie bardzo mogę je sobie wyobrazić — odparł Moist. Tej frazy miał potem żałować. — Chciałbym, żeby ludzie przestali myśleć o złocie…

Urwał, wpatrzony w barana, który przyglądał mu się obojętnie i enigmatycznie. Z jakiegoś powodu sprawiał wrażenie, jakby powinien jeszcze mieć saksofon i mały czarny beret.

— Na pewno sprawdzali w skarbcu — powiedział głośno Moist.

— Kto sprawdzał? — zdziwiła się Adora Belle.

— Tam właśnie by poszedł. Jedyne, na czym można polegać, prawda? Podstawa wszystkiego, co wartościowe.

— Kto by poszedł?

— Pan Bent jest w skarbcu ze złotem — stwierdził Moist i poderwał się tak gwałtownie, że przewrócił krzesło. — Ma przecież wszystkie klucze!

— Słucham? To ten człowiek, który zaczął wariować, bo się pomylił w liczeniu?

— Ten sam. On ma Przeszłość.

— Jedną z takich przez duże P?

— Właśnie taką. Chodź, zejdziemy tam na dół.

— Myślałam, że spędzimy razem romantyczny wieczór.

— Spędzimy. Jak tylko go wyciągniemy!

* * *

Jedynym dźwiękiem w komorze było stuk-stuk-stukanie stopy Adory Belle o posadzkę. Naprawdę irytował Moista, krążącego tam i z powrotem przed skarbcem złota, przy blasku świec w srebrnych lichtarzach, niedawno zdobiących nakryty stół.

— Mam tylko nadzieję, że Aimsbury nie pozwoli wywarowi ostygnąć — stwierdziła Adora Belle. Stuk-stuk, stuk-stuk.

— Słuchaj — rzekł Moist. — Po pierwsze, żeby otworzyć taki sejf, trzeba być jakimś Szpicbródką, a po drugie, te małe wytrychy nie nadają się do takich zamków.

— No to może poszukamy pana Szpicbródki? On pewnie ma odpowiednie.

Stuk-stuk, stuk-stuk.

— To na nic, bo po trzecie, prawdopodobnie nie istnieje taka osoba, a po czwarte, skarbiec jest zamknięty od wewnątrz i podejrzewam, że klucz został w zamku. Dlatego właśnie żaden z tych nie pasuje. — Pomachał kółkiem z kluczami. — Po piąte, usiłuję przekręcić klucz od tej strony szczypcami. To stara sztuczka, która, okazuje się, nie działa.

— Dobrze. Czyli możemy już wracać do stołu?

Stuk-stuk, stuk-stuk.

Moist raz jeszcze zajrzał przez mały wizjer w drzwiach. Z drugiej strony zasłonięto go ciężką płytą, ale dostrzegał błysk światła wokół brzegów. W środku była zapalona lampa. Natomiast nie było, o ile wiedział, żadnej wentylacji. Wyglądało na to, że skarbiec projektowano z myślą o wstrzymywaniu oddechu. Stanowił sztuczną grotę, zbudowaną, by skrywała coś, czego nie powinno się stamtąd wynosić. Złoto się nie dusi.

— Nie sądzę, żeby istniała taka możliwość — odparł. — Bo po szóste, jemu tam kończy się powietrze. Może nawet już nie żyje!

— Skoro nie żyje, możemy go zostawić do jutra? Strasznie tu zimno.

Stuk-stuk, stuk-stuk.

Moist spojrzał na strop. Zbudowany był ze starych dębowych belek spinanych żelaznymi taśmami. Wiedział, jaki może być stary dąb — jak stal, tylko gorszy. Tępi topory, a młoty odbija prosto w twarze pracujących.

— Może strażnicy by pomogli? — zaproponowała Adora Belle.

— Wątpię. Zresztą nie chciałbym im podsuwać pomysłu, że mogą spędzić noc, włamując się do skarbca.

— Ale to głównie Straż Miejska, prawda?

— I co? Kiedy człowiek wieje w stronę horyzontu, niosąc tyle złota, ile potrafi udźwignąć, nie przejmuje się specjalnie poprzednią pracą. Jestem przestępcą, możesz mi wierzyć.

Przeszedł do schodów, odliczając pod nosem.

— A teraz co robisz?

— Próbuję wyliczyć, jaka część banku jest bezpośrednio nad złotem — wyjaśnił Moist. — Ale wiesz co? Chyba już wiem. Skarbiec leży wprost pod jego biurkiem.

* * *

Płomyk w lampie jarzył się słabo, a gęsty dym wirował i opadał na worki, na których leżał zwinięty w kłębek pan Bent.

Z góry dobiegł jakiś dźwięk, jakieś głosy stłumione przez antyczny strop.

— Nie ruszę tego — powiedział jeden z nich. — Gladys, twoja kolej.

— Czy To Zachowanie Odpowiednie Dla Dobrze Wychowanej Panny? — zadudnił drugi głos.

— Oczywiście. Kwalifikuje się jako odsuwanie mebli — odparł głos, wyraźnie należący do kobiety.

— Bardzo Dobrze. Podniosę Je I Odkurzę Pod Spodem.

Przeraźliwie zgrzytnęło drewno przesuwane po drewnie i chmurka kurzu opadła na stosy sztabek.

— Istotnie Bardzo Zakurzone. Pójdę Po Miotłę.

— Prawdę mówiąc, Gladys, chciałbym, żebyś podniosła teraz podłogę — rzekł pierwszy głos.

— Pod Nią Też Może Być Kurz?

— Jestem tego pewny.

— Bardzo Dobrze.

Coś trzasnęło głucho kilka razy, aż zatrzeszczały stare belki. Po czym znów zadudniły słowa:

— W „Księdze Prowadzenia Gospodarstwa” Lady Waggon Nie Pisze O Odkurzaniu Pod Podłogą.

— Gladys, tam może umierać człowiek!

— Rozumiem. To By Było Nieporządne. — Belki zadygotały od ciosu. — Lady Waggon Pisze, Że Wszelkie Ciała Znalezione Podczas Week-Endowego Bankietu Powinny Być Usunięte Dyskretnie, By Uniknąć Skandalu.

Jeszcze trzy uderzenia i belka się rozpadła.

— Lady Waggon Twierdzi, Że Strażnicy Są Źle Wychowani I Nie Wycierają Swoich Brudnych Butów.

Pękła kolejna belka. Półmrok przebiła smuga światła. Wsunęła się dłoń wielkości łopaty, chwyciła żelazną obręcz, zerwała ją… Moist zajrzał w mrok. Dym unosił się z otworu.

— Jest na dole! Na bogów, ależ tu cuchnie!

Adora Belle pochyliła się nad jego ramieniem.

— Żyje?

— Mam nadzieję.

Moist przecisnął się między belkami i zeskoczył na skrzynki ze sztabkami.

— Wyczuwam puls! — zawołał po chwili. — I rzeczywiście, w zamku jest klucz. Możesz zejść tu po schodach i mi pomóc?

— Eee… Mamy gości — odpowiedziała Adora Belle.

W otworze pojawiły się kontury dwóch głów w hełmach. Niech to demony! Zatrudnianie strażników poza służbą to świetny pomysł, tylko że oni wszędzie zabierają ze sobą odznaki. I wyciągają pochopne wnioski jedynie dlatego, że znajdują człowieka stojącego w rozbitym skarbcu po godzinach pracy. Słowa „Mogę wszystko wytłumaczyć” stanęły już gotowe do wypowiedzenia, ale je zdusił. To był przecież jego bank.

— Tak? Czego chcecie? — zapytał.

Było to wystarczająco nieoczekiwane, by zbić ich z tropu. Jeden jednak szybko się opanował.

— Czy to pański skarbiec, sir? — zapytał.

— Jestem zastępcą prezesa, ty idioto! A tutaj, na dole, leży chory człowiek!

— Czy spadł tam, kiedy włamywaliście się do skarbca, sir?

Na bogów, nie da się zniechęcić urodzonego gliniarza. Zwyczajnie pytają dalej tym cierpliwym, irytującym tonem. Kiedy człowiek jest policjantem, wszystko staje się przestępstwem.

— Panie… Jest pan policjantem, prawda?

— Funkcjonariusz Haddock, sir.

— No więc, funkcjonariuszu, czy możemy najpierw wyciągnąć mojego kolegę na świeże powietrze? Już rzęzi. Otworzę tu drzwi.

Haddock skinął na drugiego strażnika, który pobiegł do schodów.

— Jeśli miał pan klucz, sir, po co się pan włamywał?

— Żeby go wyciągnąć, oczywiście!

— Więc jak…

— To wszystko jest całkiem proste — zapewnił Moist. — Jak tylko stąd wyjdę, wszyscy będziemy się z tego śmiali!

— Czekam niecierpliwie, sir — oświadczył Haddock. — Bo lubię się pośmiać.

* * *

Rozmowa ze strażą przypominała stepowanie na lawinie. Jeśli człowiek był zwinny, mógł nie upaść, ale sterować się nie dało, nie miał hamulców i po prostu wiedział, że nie zakończy tego bez szkód.

Rozmówcą nie był już funkcjonariusz Haddock. Przestał być funkcjonariuszem Haddockiem, gdy tylko funkcjonariusz Haddock odkrył, że kieszenie zarządcy Królewskiej Mennicy skrywają owinięte w aksamit wytrychy oraz małą pałkę. Wtedy zmienił się w sierżanta Detrytusa.

Wytrychy, o ile wiedział Moist, nie były oficjalnie nielegalne. Można było je posiadać. Problem z posiadaniem pojawiał się wtedy, gdy człowiek stał w cudzym mieszkaniu. Posiadanie ich w rozbitym bankowym skarbcu było problemem tak ogromnym, że zaczynała na niego wpływać krzywizna wszechświata.

Jak dotąd dla sierżanta Detrytusa wszystko było jasne. Jednakże jego rozumienie zawodziło w konfrontacji z faktem, że Moist całkiem legalnie posiadał też klucze do skarbca, do którego się włamał. Trollowi wydawało się to przestępstwem samym w sobie i przez jakiś czas zastanawiał się nawet nad oskarżeniem Moista o „marnowanie czasu straży poprzez włamywanie się, kiedy nie musi”[7]. Wyraźnie nie pojmował tej wewnętrznej potrzeby posiadania wytrychów. Trolle nie mają określenia dla machismo, tak samo jak kałuże nie mają określenia dla wody. Poza tym Detrytus nie całkiem mógł zrozumieć stan umysłu i działania prawie zmarłego pana Benta. Trolle się nie wściekają, tylko są wściekłe… Dlatego zrezygnował, a wtedy zmienił go kapitan Marchewa.

Moist znał go z dawnych czasów. Kapitan Marchewa był wysoki i pachniał mydłem, a jego twarz zwykle wyrażała błękitnooką niewinność. Moist nie potrafił zajrzeć poza tę przyjazną twarz — zwyczajnie nic tam nie widział. W większości ludzi mógł czytać jak w księdze, ale kapitan był zamkniętą księgą w zamkniętej biblioteczce.

I był zawsze bardzo uprzejmy w tym irytującym policyjnym stylu.

— Dobry wieczór — powiedział grzecznie, siadając naprzeciw Moista w małym gabinecie, który nagle zmienił się w pokój przesłuchań. — Pozwoli pan, sir, że zacznę od spytania o tych trzech ludzi w piwnicy? I o tę wielką szklaną… rzecz?

— To pan Hubert Turvy i jego asystenci — wyjaśnił Moist. — Studiują system ekonomiczny miasta. Nie są w to zamieszani. Jeśli się zastanowić, ja też nie jestem w to zamieszany. Właściwie nie ma żadnego tego. Tłumaczyłem to już sierżantowi.

— Sierżant Detrytus uważa, że jest pan za sprytny, panie Lipwig — odparł kapitan Marchewa, otwierając swój notes.

— No tak… Podejrzewam, że takie zdanie ma o większości ludzi, prawda?

Mina Marchewy nie zmieniła się ani odrobinę.

— Może mi pan wyjaśnić, dlaczego na dole jest golem ubrany w sukienkę, który ciągle poleca moim ludziom wytrzeć zabłocone buty?

— Nie tak, żeby nie wyjść na obłąkanego. Ale jaki to ma związek z czymkolwiek?

— Nie wiem, sir. Mam nadzieję się dowiedzieć. Kim jest lady Deirdre Waggon?

— Pisze raczej staroświeckie książki o etykiecie i prowadzeniu domu dla młodych panien chcących być takim typem kobiet, które mają czas na układanie kwiatów. Ale czy to jest takie ważne?

— Nie wiem, sir. Staram się ocenić sytuację… Może mi pan wytłumaczyć, dlaczego po budynku biega mały piesek będący w posiadaniu czegoś, co nazwałbym nakręcanym urządzeniem mechanicznym intymnej natury?

— Chyba dlatego, tak myślę, że moja równowaga psychiczna się sypie — odparł Moist. — Proszę posłuchać. Jedynym ważnym faktem jest to, że pan Bent miał… niemiłe przeżycie i zamknął się w skarbcu ze złotem. Musiałem go stamtąd szybko wyciągnąć.

— Tak, tak, skarbiec ze złotem — rzekł kapitan. — Możemy chwilę porozmawiać o złocie?

— A co ze złotem?

— Miałem nadzieję, że pan nam to powie, sir. O ile wiem, chciał pan je sprzedać krasnoludom.

— Co? A tak, rzeczywiście coś takiego powiedziałem, ale chciałem tylko zaakcentować swoją tezę…

— Tezę — powtórzył z powagą kapitan Marchewa i zanotował to.

— Wie pan, ja wiem, na czym to polega — rzekł Moist. — Pan tylko zachęca mnie do mówienia, w nadziei że się zapomnę i powiem coś głupiego i obciążającego. Tak?

— Bardzo panu dziękuję. — Kapitan Marchewa przewrócił kartkę w notesie.

— Za co pan mi dziękuje?

— Za wyjaśnienie, że wie pan, na czym to polega, sir.

Widzisz? — powiedział sobie Moist. Tak się dzieje, kiedy za bardzo się rozluźnisz. Tracisz tempo. Nawet gliniarz może cię przechytrzyć.

Kapitan uniósł głowę.

— Powiem panu, panie Lipwig, że część tego, co pan mówił, została potwierdzona przez bezstronnego świadka, który w żaden sposób nie mógł być wspólnikiem.

— Rozmawialiście z Gladys? — spytał Moist.

— A Gladys to…?

— To ta, która stale mówi o brudnych butach.

— Jak golem może być „nią”, sir?

— Aha, znam to. Prawidłowa odpowiedź brzmi: jak golem może być „nim”?

— Interesująca kwestia, sir. To by wyjaśniało sukienkę. A tak z ciekawości, jaki ciężar może pańskim zdaniem przenieść golem?

— Nie mam pojęcia. Może parę ton. Ale do czego pan zmierza?

— Nie wiem, sir — odparł uprzejmie Marchewa. — Komendant Vimes mawia, że kiedy życie podaje na talerzu splątane spaghetti, trzeba ciągnąć, aż trafi się na kawałek mięsa. No więc pańska wersja w zakresie, w jakim rozumiał pan wtedy zdarzenia, pokrywa się z wersją przekazaną nam przez Pana Marudę.

— Rozmawialiście z psem?

— Przecież jest prezesem banku, sir — przypomniał kapitan.

— Ale jak zrozumieliście, co… Ach, macie przecież wilkołaka, tak? — Moist się uśmiechnął.

— Nie potwierdzamy tego, sir.

— No ale wszyscy przecież wiedzą, że to Nobby Nobbs.

— Naprawdę, sir? Niech to licho… W każdym razie pańskie działania tego wieczoru są wyjaśnione.

— To dobrze. Dziękuję. — Moist zaczął się podnosić.

— Jednakże pańskie wcześniejsze działania tego tygodnia nie są.

Moist usiadł znowu.

— Tak? Nie muszę się z nich tłumaczyć. Prawda?

— To mogłoby nam pomóc.

— A jak by wam to pomogło?

— Pomogłoby nam zrozumieć, dlaczego w skarbcu nie ma złota, sir. To drobny szczegół w wielkim planie rzeczy, ale jednak zagadka.

W tym momencie gdzieś niedaleko zaczął szczekać Pan Maruda…

* * *

Cosmo Lavish siedział przy biurku, złożywszy palce w piramidkę przed twarzą, i przyglądał się jedzącemu Cribbinsowi. Niewielu ludzi, zdolnych do dokonania wyboru, kiedykolwiek robiło to dłużej niż trzydzieści sekund.

— Czy zupa jest smaczna? — zapytał.

Cribbins opuścił miskę po długim, finałowym siorbnięciu.

— Świetna, wasza lordowszka mość.

Wyjął z kieszeni szarą szmatę i…

Zamierza wyjąć swoje zęby tutaj, przy stole, pomyślał Cosmo. Zadziwiające. A tak, tkwią w nich jeszcze kawałki marchewki…

— Niech pana nie krępuje naprawianie swoich zębów — powiedział, kiedy Cribbins wyjął z kieszeni zgięty widelec.

— Przeż nie jesztem męczennikiem, sir — oświadczył Cribbins. — Przysięgam, że chczą mnie dorwać.

Sprężyny brzęczały, kiedy walczył z nimi widelcem, a potem, najwyraźniej usatysfakcjonowany, wcisnął je na szare dziąsła i zagryzł, wbijając na miejsce.

— Już lepiej — oznajmił.

— Dobrze — uznał Cosmo. — A teraz, wobec natury pańskich zarzutów, które ten oto Drumknott starannie zanotował, a pan podpisał, pozwoli pan, że zapytam: dlaczego nie poszedł pan do lorda Vetinariego?

— Znałem takich, czo się urwali że sztryczka — odparł Cribbins. — Nie jeszt to takie trudne, jak się ma gotówkę. Ale jeszcze nigdy nie szlyszałem, żeby który nasztępnego dnia doształ taką aliganczką robotę. Rządowa poszada, nie ma czo. A potem nagle się robi bankierem, jak nicz. Ktoś nad nim czuwa i nie sządżę, żeby to była jakaś piekielna wróżka. Jakbym tak poszedł do Vetinariego, trochę głupio bym żrobił, nie? Ale teraż on ma pańszki bank, a pan go nie ma. To szkoda. No więcz jesztem do dyszpożyczji, sir.

— Za odpowiednią cenę, nie wątpię.

— No czóż, jakiś żwrot kosztów bardżo by pomógł, rzeczywiście.

— Jest pan pewien, że Lipwig i Spangler są tym samym człowiekiem?

— To ten jego uśmiech, sir. Nie można go żapomnieć. I ma taki dar rożmawiania z ludźmi, szprawiania, że chczą robić to, na czym mu żależy. Czałkiem jakby czarował, paszkudny mały niewdzięcznik.

Cosmo przyjrzał mu się i powiedział:

— Daj wielebnemu pięćdziesiąt dolarów, Drum… Dotychczas, i skieruj go do dobrego hotelu. Takiego, w którym dostępna jest gorąca kąpiel.

— Pięćdziesiąt dolarów? — warknął Cribbins.

— A potem wróć do działań w sprawie naszego drobnego nabytku.

— Tak jest, sir. Oczywiście.

Cosmo przysunął sobie kartkę papieru, zanurzył pióro w kałamarzu i zaczął gorączkowo pisać.

— Pięćdziesiąt dolarów? — powtórzył Cribbins, wzburzony tak niską ceną grzechu.

Cosmo uniósł głowę i spojrzał na niego tak, jakby widział go po raz pierwszy i wcale nie był tym widokiem zachwycony.

— Ha… Tak. Pięćdziesiąt dolarów na razie, wielebny — uspokoił gościa. — A rankiem, jeśli pańska pamięć nadal będzie tak dobra, poszukamy bogatszej i praworządnej przyszłości. Niech pan nie pozwoli mi się zatrzymywać.

Wrócił do pisania.

Dotychczas chwycił Cribbinsa za ramię i siłą wyholował z pokoju. Widział, co pisze Cosmo.

VetinariVetinariVetinariVetinariVetinariVetinari

VetinariVetinariVetinariVetinariVetinariVetinari

VetinariVetinariVetinariVetinariVetinariVetinari

VetinariVetinariVetinariVetinariVetinariVetinari

Czas już na laskę z klingą, pomyślał. Przynieść ją, oddać, wziąć pieniądze i uciekać.

* * *

W Katedrze Komunikacji Post Mortem panował spokój. Nawet w najlepszych chwilach nie było tu hałasu, choć kiedy dźwięki Niewidocznego Uniwersytetu zsuwały się ku ciszy, zawsze było słychać piskliwe, brzęczące głosy jakby komarów sączące się z Tamtej Strony.

Kłopot polegał na tym, myślał Hicks, że zbyt wielu jego poprzedników nie miało żadnego życia poza katedrą, a tutaj talenty towarzyskie nie były priorytetem. I nawet martwi, nadal nie potrafili żyć normalnie. Dlatego kręcili się w pobliżu, nie chcąc odchodzić ze znajomych miejsc. Czasami, kiedy czuli się silni, a Trupa Sióstr Dolly szykowała nową produkcję, wypuszczał ich, żeby malowali dekoracje.

Westchnął. To właśnie komplikowało pracę w KKPM — człowiek nigdy naprawdę nie był szefem. Na zwykłych posadach ludzie odchodzili na emeryturę, parę razy jeszcze zaglądali do dawnej pracy, dopóki był tam ktoś, kto ich pamiętał, a potem rozpływali się w wiecznie pęczniejącej przeszłości. Ale tutaj dawni pracownicy jakoś nie odchodzili…

Jest takie powiedzenie: „Starzy nekromanci nigdy nie umierają”. Kiedy je cytował, ludzie mówili: „…i?”. A on musiał odpowiedzieć: „Obawiam się, że to już wszystko. Po prostu starzy nekromanci nie umierają”.

Właśnie sprzątał na noc, kiedy ze swojego ciemnego kąta odezwał się Charlie.

— Ktoś przechodzi… No, no, powiem krótko…

Hicks odwrócił się gwałtownie. Magiczny krąg jarzył się w mroku, a perłowy szpiczasty kapelusz wysuwał się już przez podłogę.

— Profesor Flead? — zapytał.

— Tak, i musimy się spieszyć, młody człowieku — odparł wciąż się wznoszący cień Fleada.

— Przecież pana wypędziłem! Użyłem Dziewięciokrotnej Kasacji. Przepędza wszystko!

— Sam ją napisałem — oświadczył Flead z dumą. — Nie, nie martw się. Jestem jedynym, na którego ona nie działa. Musiałbym być zupełnym durniem, żeby stwarzać zaklęcie, które działa na mnie samego. Co?

Hicks wyciągnął drżący palec.

— Ustawił pan ukryty portal, tak?

— Oczywiście. I to wściekle dobry. Nie martw się, jestem też jedynym, który wie, gdzie on jest. — Teraz już całość Fleada unosiła się nad kręgiem. — I nawet nie próbuj go szukać. Ktoś o twoich ograniczonych talentach nigdy nie znajdzie ukrytych run.

Flead rozejrzał się po pokoju.

— Nie ma tej pięknej młodej damy? — zapytał z nadzieją. — No trudno. Musisz mnie stąd wyciągnąć, Hicks. Chcę widzieć tę zabawę.

— Zabawę? Jaką zabawę? — zdziwił się Hicks, człowiek, który zamierzał przy pierwszej okazji bardzo, ale to bardzo starannie przyjrzeć się zaklęciu Dziewięciokrotnego Kasowania.

— Wiem, jakie golemy nadchodzą!

* * *

Kiedy Moist był dzieckiem, co wieczór modlił się przed snem. Jego rodzina była bardzo aktywna w Szczerym Kościele Ziemniaczanym, który odrzucił ekscesy Pradawnego i Ortodoksyjnego Kościoła Ziemniaczanego. Jego wyznawcy odchodzili w cień, pomysłowi i pracowici, i ich ścisłe stosowanie się do reguły lamp olejowych i wytwarzanych własnoręcznie mebli wyróżniało ich w regionie, gdzie większość używała świec i siadała na owcach.

Moist nie znosił modlitw. Miał wrażenie, że otwierają wielką czarną dziurę prowadzącą w przestrzeń i w każdej chwili coś może przez nią sięgnąć i go porwać. Może powodem było to, że typowa modlitwa wieczorna zawierała wers „Jeśli umrę przed zbudzeniem”, który w złe noce sprawiał, że usiłował siedzieć prosto aż do rana.

Zalecano mu także, by godziny przed zaśnięciem wykorzystywał na liczenie swych błogosławieństw.

Leżąc teraz w ciemnym banku, trochę zmarznięty i znacząco samotny, próbował jakieś znaleźć.

Miał zdrowe zęby i nie cierpiał na przedwczesne wypadanie włosów. No proszę! Wcale nie tak trudno, prawda?

No i straż go naprawdę nie aresztowała, nie tak oficjalnie. Ale troll pilnował skarbca oplecionego złowróżbnymi czarno-żółtymi sznurami.

W skarbcu nie ma złota… Lecz nawet to nie było do końca prawdą. Pozostało z pięć funtów kruszcu, co najmniej, pokrywające ołowiane sztabki. Ktoś bardzo się postarał… No i to jednak jakaś pociecha. Nie jest tak, że żadnego złota już nie ma.

Był sam, ponieważ Adora Belle trafiła do aresztu za atak na funkcjonariusza straży. Moist uważał, że to niesprawiedliwe. Oczywiście, zależnie od dnia, jaki miał za sobą strażnik, nie istniało działanie — poza przebywaniem fizycznie gdzie indziej — którego nie można by uznać za atak na funkcjonariusza. Jednak Adora Belle tak naprawdę nie zaatakowała sierżanta Detrytusa. Ona tylko spróbowała przebić butem jego wielką stopę, co poskutkowało złamanym obcasem i zwichniętą nogą w kostce. Kapitan Marchewa zapewnił, że zostało to wzięte pod uwagę.

Zegary miasta wybiły czwartą. Moist rozważył swoją przyszłość, zwłaszcza w kategoriach jej długości.

Spójrzmy na to od jaśniejszej strony… Mogą go zwyczajnie powiesić.

Powinien zajrzeć do skarbca już pierwszego dnia i zaciągnąć tam alchemika i prawnika. Czy w ogóle przeprowadzali czasem audyt skarbca? A może wykonywali to mili i porządni goście, którzy zaglądali do skarbców innych porządnych gości i podpisywali szybko, żeby nie spóźnić się na obiad? Przecież nie można wątpić w słowo takiego gościa, zwłaszcza jeśli się nie chce, żeby on wątpił w nasze…

Może zmarły sir Joshua przepuścił wszystko na egzotyczne artykuły skórzane i młode damy? Ile nocy w ramionach pięknych kobiet wart jest worek złota? Przysłowie mówi, że dobra kobieta warta jest rubinów, a więc umiejętnie zła powinna być warta o wiele więcej.

Usiadł i zapalił świecę. Jego wzrok padł na leżący na szafce dziennik sir Joshuy.

Trzydzieści dziewięć lat temu… No cóż, to był właściwy rok, a że w tej chwili i tak nie miał nic lepszego do roboty…

Szczęście, które przez cały dzień wyciekało mu z butów, teraz wróciło. I chociaż sam nie był pewien, czego szuka, znalazł to na szóstej przypadkowej stronie.

Dwóch zabawnie wyglądających ludzi przyszło dziś do banku. Pytali o tego chłopaka, Benta, ale kazałem personelowi ich odesłać. Chłopiec radzi sobie znakomicie. Zastanawiam się, jak wiele wycierpiał…

Duża część dziennika zapisana była czymś w rodzaju szyfru, ale natura tajnych symboli sugerowała, że sir Joshua pracowicie rejestrował każde miłosne spotkanie. Trzeba było podziwiać jego prostolinijność. Odkrył, czego oczekuje od życia, i zajął się zdobywaniem tego w możliwe dużych ilościach.

Moist musiał zdjąć przed nim czapkę z głowy.

A czego on sam chce od życia? Nigdy tak naprawdę nie usiadł i nie zastanowił się nad tym. Ale przede wszystkim chciał, żeby dzień jutrzejszy był inny od dzisiejszego.

Zerknął na zegarek. Czwarta piętnaście, a dookoła nikogo prócz ochrony. Strażnicy pilnowali głównych drzwi. Rzeczywiście nie został aresztowany, ale było to jedno z tych grzecznościowych ustaleń: nie jest aresztowany, dopóki nie spróbuje się zachowywać jak człowiek niearesztowany.

Ach, pomyślał, wciągając spodnie, spłynęło na mnie jeszcze jedno drobne błogosławieństwo: byłem przy tym, kiedy Pan Maruda zalecał się do wilkołaka…

…który wtedy balansował na jednej z wielkich, ozdobnych urn wyrastających jak muchomory na korytarzach banku. Kołysała się. Podobnie jak kapral Nobbs, który zaśmiewał się do rozpuku z…

…Pana Marudy, podskakującego rytmicznie z cudownie optymistycznym entuzjazmem. W zębach trzymał swoją nową zabawkę, która została tajemniczo nakręcona i łaskawy los sprawił, że w szczycie każdego podskoku jej odchylające działanie wprowadzało pieska w powolne salto.

Moist wtedy pomyślał: A więc wilkołak jest płci żeńskiej i ma odznakę straży na obroży, i widziałem już chyba ten kolor włosów… Ha!

Ale jego spojrzenie ściągał ku sobie Pan Maruda, który podskakiwał i fikał z wyrazem absolutnej błogości na mordce…

…aż kapitan Marchewa złapał go w powietrzu, wilkołak uciekł i przedstawienie dobiegło końca. Ale Moist zachował je w pamięci. Kiedy następnym razem spotka sierżant Anguę, zawarczy, chociaż prawdopodobnie będzie to uznane za atak na funkcjonariusza.

Teraz, całkiem ubrany, ruszył na przechadzkę po nieskończonych korytarzach.

Straż wystawiła w banku wiele nowych posterunków. Trzeba przyznać, że kapitan Marchewa okazał się sprytny — strażnicy byli trollami. Bardzo trudno przekonać trolle do swojego punktu widzenia.

Gdziekolwiek poszedł, wyczuwał, że go obserwują. Nie zauważył żadnego przy wejściu do krypty, ale radość nie trwała długo. Idąc w stronę plamy jaskrawego światła wokół Chlupera, zobaczył, że jeden z nich stoi przy drzwiach do wolności.

Owlswick leżał na materacu i chrapał z pędzlem w dłoni. Moist mu zazdrościł.

Hubert i Igor pracowali przy szklanej gęstwinie, która — mógłby przysiąc — z każdą jego tutaj wizytą wydawała się większa.

— Coś się stało?

— Stało? Nic. Nic się nie stało! — oświadczył Hubert. — Wszystko w porządku. Nic popsutego. Dlaczego pan myśli, że coś mogłoby się stać?

Moist ziewnął.

— Macie może kawę? Albo herbatę? — zapytał.

— Dla pana, panie Lipwig — rzekł Igor — przygotuję fplot.

— Splot? Prawdziwy splot?

— W famej rzeczy, fir — zapewnił z dumą Igor.

— Wiesz, tutaj nie można go kupić.

— Zdaję fobie z tego fprawę, fir. Zoftał też zakazany w więkfej częfci ftarego kraju — dodał Igor, przeszukując torbę.

— Zakazany? Został zakazany? Przecież to napój ziołowy! Moja babcia go parzyła!

— Rzeczywifcie, jeft bardzo tradycyjny. Włofy rofną od niego na pierfi.

— Owszem, skarżyła się na to.

— Czy to napój alkoholowy? — zapytał nerwowo Hubert.

— Absolutnie nie — uspokoił go Moist. — Moja babcia nawet nie dotykała alkoholu. — Zastanowił się chwilę, po czym dodał: — No, może w postaci płynu po goleniu… Splot parzy się z kory drzewa.

— Tak? Brzmi zachęcająco.

Igor zniknął w gąszczu swego ekwipunku i usłyszeli brzęk szkła. Moist usiadł na zawalonym pulpicie.

— Co słychać w twoim świecie, Hubercie? — zapytał. — Woda bulgocze jak należy?

— Jest świetnie! Doskonale! Wszystko w najlepszym porządku! Zupełnie nic się nie dzieje niedobrego! — Hubert spojrzał tępo, wyłowił z kieszeni notes, zajrzał do środka i schował z powrotem. — Co u pana słychać?

— U mnie? Wszystko świetnie. Tyle że w skarbcu powinno być dziesięć ton złota, a nie ma.

Od strony Igora dobiegł trzask pękającego szkła. Hubert spojrzał na Moista ze zgrozą.

— Ha? Hahahaha? — powiedział. — Ha ha ha ha a HAHAHA!! HAHAHA!!! HA HA…

Coś przemknęło obok — to Igor wskoczył na blat i przyciągnął Huberta do siebie.

— Przeprafam, panie Lipwig — rzucił przez ramię — ale to może trwać godzinami…

Dwa razy uderzył go mocno po twarzy i wyrwał z kieszeni słoik.

— Panie Hubercie… Ile palców pokazuję?

Hubert uspokoił się wolno.

— Trzynaście — wybełkotał.

Igor odetchnął i schował słoik.

— W oftatniej chwili. Bardzo dobrze, fir.

— Przepraszam… — zaczął Hubert.

— Nie przejmuj się, sam się trochę tak czuję — wyznał Moist.

— Ale… to złoto… Domyśla się pan, kto je zabrał?

— Nie, lecz to musiał być ktoś z banku. A teraz straż zrzuci to na mnie, podejrzewam.

— Czy to znaczy, że nie będzie pan już zarządzał? — zaniepokoił się Hubert.

— Wątpię, czy z Tant pozwolą mi kierować bankiem.

— Ojoj… — Hubert spojrzał na Igora. — Hm… A co by się stało, gdyby złoto znów się znalazło na miejscu?

Igor zakaszlał głośno.

— To raczej mało prawdopodobne, nie uważasz? — westchnął Moist.

— Tak, ale Igor mi mówił, że kiedy w zeszłym roku spalił się Urząd Pocztowy, sami bogowie zesłali panu pieniądze na odbudowę.

— Hrrumf — powiedział Igor.

— Wątpię, żeby zrobili to po raz drugi — odparł Moist. — I nie wydaje mi się, żeby istniał bóg bankowości.

— Któryś może się tym zająć dla reklamy — tłumaczył desperacko Hubert. — Może jednak sprawa warta jest modlitwy.

— Hrrumf — powtórzył Igor, tym razem głośniej.

Moist spoglądał to na jednego, to na drugiego. No dobra, pomyślał, coś się tu dzieje i raczej mi nie powiedzą co.

Modlić się do bogów o wielki stos złota? Kiedy to podziałało? No tak, w zeszłym roku podziałało, owszem, ale to dlatego, że już wcześniej wiedziałem, gdzie ten stos złota jest zakopany. Bogowie pomagają tym, którzy sami sobie pomagają, i słowo daję, wtedy bardzo sobie pomogłem.

— Myślisz, że to naprawdę ma sens? — zapytał.

Przed nim stanął nagle nieduży, parujący kubek.

— Panfki fplot, fir — oświadczył Igor.

Słowa „Proszę go wypić i iść sobie” towarzyszyły tej wypowiedzi w każdym aspekcie prócz wokalnego.

— Jak uważasz, Igorze, powinienem się modlić? — spytał Moist, pilnie obserwując jego twarz.

— Nie wiem. Igory sądzą o modlitwie tyle, że jest to nadzieja z dodanym rytmem.

Moist się pochylił.

— Igorze — szepnął — jak jeden überwaldzki chłopak drugiemu: przestałeś seplenić.

Igor zmarszczył brwi.

— Pfeprafam, fir. Mam trudne fprawy na głowie. — Wzrokiem wskazał zdenerwowanego Huberta.

— Moja wina, że niepokoję nocą dobrych ludzi — przyznał Moist ijednym haustem wychylił kubek. — Lada chwila dhdldlkp;kvyv vbdf[;jvjvf;llljvmmk;wbvlm bnxgcgbnme…

No tak, splot, pomyślał. Zawiera zioła i wyłącznie naturalne składniki. Ale belladona jest ziołem, a arszenik występuje naturalnie. Nie ma w nim alkoholu, bo alkohol nie mógłby przetrwać. Kubek gorącego splotu wyciągał ludzi z łóżka i gonił do pracy, kiedy na dworze leżało sześć stóp śniegu, a studnia zamarzła. Splot dawał człowiekowi czysty umysł i szybkość myślenia. Szkoda tylko, że język nie potrafił nadążyć.

Moist zamrugał raz czy dwa.

— Ughx… — powiedział.

Pożegnał się grzecznie, nawet jeśli „do widzenia” brzmiało jak „dnyrx”, i ruszył przez kryptę. Światło Chlupera pchało przed nim długi cień. Trolle przyglądały się podejrzliwie, gdy wspinał się na schody, usiłując nie dopuścić do odfrunięcia stóp. Mózg mu brzęczał, ale nie miał nic do roboty. Nie miał się czego chwycić, nie miał skąd wydumać rozwiązania. Za mniej więcej godzinę krajowe wydanie „Pulsu” znajdzie się na ulicy, a wkrótce potem on także. Nastąpi szturm na bank, co jest zjawiskiem w najlepszym razie przerażającym, a inne banki mu nie pomogą, bo nie jest porządnym gościem. Hańba, Potępienie i Pan Maruda patrzyli mu prosto w twarz, ale tylko jedno z nich ją lizało.

Czyli dotarł do gabinetu… Splot istotnie pozwalał zapomnieć o wszystkich drobnych problemach, ugniatając je w jeden wielki: utrzymania całego siebie na jednej planecie. Moist przyjął zaśliniony, rytualny pocałunek psiaka, podniósł się z kolan i dotarł aż do fotela.

No dobra… Teraz usiąść. Przecież potrafi to zrobić.

Niedługo zjawią się ludzie. Pozostało zbyt wiele pytań bez odpowiedzi. Co robić, co robić? Modlić się? Nie przepadał za modlitwą, nie dlatego, że myślał, iż bogowie nie istnieją, ale raczej obawiał się, że mogą istnieć. No owszem, Anoia sporo mu zawdzięczała, wczoraj zauważył jej błyszczącą nową świątynię z frontonem zawieszonym już wotywnymi krajarkami do jajek, trzepaczkami do kremu, chochlami, pędzelkami do smarowania stopionym masłem oraz wieloma innymi bezużytecznymi przyborami kuchennymi, złożonymi tam przez wdzięcznych wyznawców, których ominęła perspektywa życia z zablokowanymi szufladami. Anoia spełniała modlitwy, ponieważ się wyspecjalizowała. Nie udawała nawet, że obiecuje raj, odwieczne prawdy czy dowolnego rodzaju zbawienie. Dawała jedynie gładki przesuw oraz dostęp do widelców. Praktycznie nikt w nią nie wierzył, dopóki Moist nie wybrał jej całkiem przypadkowo jako jednego z bóstw, którym dziękował za niespodziewany dar. Czy będzie mu to pamiętać?

Gdyby w szufladzie utknęło mu jakieś złoto, to może. Ale przecież nie zmieni w złoto kuchennych utensyliów…

Mimo to człowiek zwraca się do bogów, jeśli prócz modlitwy nic mu już nie zostało.

Powędrował do kuchni i zdjął z kołka chochlę. Potem wrócił do gabinetu i wcisnął ją do szuflady biurka, gdzie utknęła, co jest podstawową funkcją chochli tego świata. Trzeba grzechotać szufladami, to najważniejsze. Najwyraźniej ściąga ją hałas.

— O Anoio — powiedział, ciągnąc za gałkę szuflady. — To ja, Moist von Lipwig, skruszony grzesznik. Nie wiem, czy mnie pamiętasz. Jesteśmy wszyscy, a ja najbardziej, zwykłymi przyborami, które utknęły w stwarzanych przez nas samych szufladach. Gdybyś w swoim napiętym harmonogramie znalazła wolną chwilę, by uwolnić mnie w tej godzinie próby, przekonasz się, że wdzięczność nie jest mi obca, o nie, kiedy już będziemy stawiać posągi bogów na dachu nowego budynku Urzędu Pocztowego. Nigdy mi się nie podobały te urny na starym. Pokryty złotymi liśćmi, ma się rozumieć. Z góry dziękując, amen.

Raz jeszcze szarpnął szufladę. Chochla wyskoczyła, brzęknęła w powietrzu jak łosoś nad wodą i roztrzaskała stojącą w kącie wazę.

Moist uznał, że to dobry znak. Teoretycznie powinno się wyczuć zapach papierosowego dymu, ale ponieważ Adora Belle spędziła w tym pokoju więcej niż dziesięć minut, nie warto nawet pociągać nosem.

Co dalej? No więc… Bogowie pomagają tym, którzy sami sobie pomagają. No i zawsze pozostawała jeszcze ostatnia przyjazna Lipwigowi opcja. Przepłynęła teraz przez jego umysł: improwizować!

Rozdział dziesiąty

Odejść z klasą — Prezes robi „hau” — Harry Król coś dokłada — Rozlegają się krzyki — Jeden całus, bez języczka — Rada wojenna — Moist przejmuje dowodzenie — Niewielkie czary ze znaczkami — Zaciekawianie profesora — Wizja raju

Improwizować! To jedyne wyjście. Pamiętasz złocony łańcuch? A to jest drugi koniec tej tęczy. Wyłgaj się z sytuacji, z której nie można się wyłgać. Sam się postaraj o szczęście. Daj przedstawienie. Jeśli spadniesz, niech pamiętają, jak wspaniale pikowałeś. Czasami najpiękniejszą godziną jest ta ostatnia.

Podszedł do garderoby i wyjął swój najlepszy złoty kostium, który wkładał tylko na wyjątkowe okazje. Potem odszukał Gladys stojącą przy oknie. Kilka razy musiał głośno wymówić jej imię, nim odwróciła się do niego bardzo powoli.

— Nadchodzą — powiedziała.

— Zgadza się — przyznał Moist. — Więc lepiej, żebym dobrze wyglądał. Możesz mi wyprasować te spodnie, proszę?

Gladys bez słowa wyjęła mu spodnie z ręki, przyłożyła do ściany i przeciągnęła po nich wielką dłonią, po czym oddała. Kantem można się było ogolić.

A potem wróciła do okna.

Moist stanął obok. Przed bankiem zbierał się tłum, a powozy zajeżdżały jeden po drugim. Wokół kręciło się też sporo strażników. Krótki błysk dowodził, że Otto Chriek z „Pulsu” robi już obrazki. A tak, formowała się też delegacja. Ludzie chcieli być przy katastrofie. Wcześniej czy później ktoś zacznie się dobijać do drzwi.

O nie. Nie mógł do tego dopuścić.

Umyć się, ogolić, wyciąć zapomniane włoski z nosa, wyczyścić zęby. Uczesać włosy, wypolerować buty. Włożyć kapelusz, zejść po schodach, otworzyć zamek bardzo powoli, żeby na zewnątrz nikt nie usłyszał szczęknięcia, zaczekać, aż kroki zabrzmią głośniej…

Gwałtownie otworzył drzwi.

— Słucham, panowie?

Cosmo Lavish zachwiał się, kiedy stuknięcie nie dotarło do celu. Ale odzyskał równowagę i podsunął mu pod nos kartkę.

— Audyt nadzwyczajny — oświadczył. — Ci dżentelmeni… — gestem wskazał stojących za nim kilku godnie wyglądających mężczyzn — …są przedstawicielami głównych gildii i kilku banków. To standardowa procedura i nie może pan im utrudniać pracy. Zauważył pan pewnie, że przyprowadziłem również komendanta Vimesa ze Straży Miejskiej. Kiedy już potwierdzimy, że w skarbcu rzeczywiście nie ma złota, polecę mu, by pana aresztował jako podejrzanego o kradzież.

Moist spojrzał na komendanta. Niespecjalnie go lubił i podejrzewał, że Vimes nie lubi go wcale. Natomiast był pewien, że Vimes bardzo niechętnie słucha poleceń takich osobników jak Cosmo Lavish.

— Jestem przekonany, że komendant zrobi to, co uzna za stosowne — odparł spokojnie. — Zna pan drogę do skarbca. Przykro mi, ale jest tam trochę bałaganu.

Cosmo odwrócił się trochę, by mieć pewność, że tłum usłyszy każde jego słowo.

— Jest pan złodziejem, panie Lipwig, oszustem, kłamcą i defraudantem. I nie potrafi się pan dobrze ubrać.

— To trochę zbyt surowa ocena — odparł Moist, kiedy delegacja przeszła obok. — Uważam, że ubieram się całkiem szykownie!

Został sam na schodach, twarzą w twarz z tłumem. Nie zmienili się jeszcze w tłuszczę, ale to mogła być tylko kwestia czasu.

— Czy mogę pomóc jeszcze komuś? — zapytał.

— Co z naszymi pieniędzmi?! — zawołał ktoś.

— A co z nimi? — zdziwił się Moist.

— Piszą w azecie, że nie masz pan złota! — oświadczył pytający.

Podsunął mu pod nos wilgotny jeszcze egzemplarz „Pulsu”. Codziennik okazał się dość powściągliwy. Moist spodziewał się oskarżycielskich nagłówków, lecz artykuł zajmował tylko jedną kolumnę na pierwszej stronie. Pełen był też „jak rozumiemy”, „wydaje się”, „»Puls« uzyskał informację” i wszystkich tych fraz, jakich codziennikarze używają, kiedy piszą o faktach dotyczących dużych sum pieniędzy — faktach, których naprawdę nie rozumieją, i nie są całkiem pewni, czy to, co usłyszeli, jest prawdą.

Spojrzał prosto w twarz Sacharissy Cripslock.

— Przepraszam — powiedziała. — Ale w nocy wszędzie tu stali strażnicy i ochrona, a nie mieliśmy czasu. No i szczerze mówiąc, ten… atak pana Benta to temat sam w sobie. Wszyscy wiedzą, że to on kieruje bankiem.

— Prezes kieruje bankiem — odparł sztywno Moist.

— Nie, Moist. Prezes mówi tylko „hau”. Słuchaj, nie podpisywałeś czegoś, kiedy obejmowałeś to stanowisko? Pokwitowania albo co?

— Może i tak. Była cała masa papierów. Podpisałem tam, gdzie mi kazali. Pan Maruda też.

— Na bogów, prawnicy będą z tym mieli zabawę. — W dłoni Sacharissy magicznie pojawił się notes. — I to wcale nie żart[8]. Może wylądować w więzieniu za długi.

— W budzie — poprawił ją Moist. — Robi „hau”, zapomniałaś? Zresztą nie dojdzie do tego.

Sacharissa schyliła się, by pogłaskać Pana Marudę po małym łebku, i zamarła zgięta wpół.

— Co on trzyma w…?

— Sacharisso, czy możemy wrócić do tego później? W tej chwili naprawdę nie mam czasu. Przysięgam na dowolnych trzech bogów, w których wierzysz, chociaż jesteś codziennikarką, że kiedy to się skończy, dam ci taką rozmowę, która wystawi na próbę nawet umiejętność „Pulsu” unikania tematów nieeleganckich i sugestywnych. Możesz mi wierzyć.

— No tak, ale to wygląda na…

— Aha, czyli wiesz, co to takiego, więc nie muszę tłumaczyć — rzekł Moist energicznie.

Oddal azetę jej niespokojnemu właścicielowi.

— Pan jest Cusper, prawda? — zapytał. — Ma pan u nas konto w kwocie 7 dolarów, o ile pamiętam. — Zrobił na tym człowieku wrażenie. Naprawdę miał dobrą pamięć do twarzy. — Mówiłem przecież, że nie dbamy tutaj o złoto — dokończył.

— No tak, ale… — zaczął pan Cusper. — Co to za bank, jeśli ludzie mogą tak sobie wynieść z niego złoto?

— Przecież to żadna różnica. Mówiłem to wam wszystkim.

Mieli raczej niepewne miny. W teorii powinni pędzić teraz po schodach, ale Moist wiedział, co ich powstrzymuje — nadzieja. Ten cichy wewnętrzny głos, mówiący: „To się naprawdę nie dzieje”. Ten głos skłania ludzi, żeby w poszukiwaniu zgubionych kluczy trzeci raz wywracali na lewą stronę tę samą kieszeń. To obłąkana wiara, że świat musi znowu zacząć działać poprawnie.

Jeśli naprawdę uwierzę, będą tam klucze…

To był głos, który mówił: „To się naprawdę nie dzieje” bardzo głośno, żeby zagłuszyć pełznący strach, którym był.

Moist miał około trzydziestu sekund, póki trwała nadzieja.

I nagle tłum się rozstąpił. Pucci Lavish nie potrafiła wejść efektownie, ale Harry Król potrafił. Kłębiąca się i niepewna ciżba otworzyła się niczym morze przed hydrofobicznym prorokiem, pozostawiając kanał, który nagle po obu stronach obstawili potężni, ogorzali mężczyźni ze złamanymi nosami i znaczącymi siatkami blizn. Wzdłuż tej nowo utworzonej alei przeszedł Harry Król, ciągnąc za sobą smugę dymu cygara. Moist zdołał się nie cofnąć, dopóki pan Król nie znalazł się o stopę od niego. I starał się patrzeć mu prosto w oczy.

— Ile pieniędzy wpłaciłem do pańskiego banku, panie Lipwig? — spytał Harry.

— Ehm… O ile pamiętam, pięćdziesiąt tysięcy dolarów, panie Król.

— Tak, rzeczywiście coś koło tego. A odgadnie pan, co mam zamiar zrobić teraz?

Moist nie zgadywał. Splot wciąż krążył mu w żyłach i odpowiedź zabrzmiała w mózgu niczym dzwon pogrzebowy.

— Chce pan wpłacić jeszcze więcej, prawda, panie Król?

Harry Król się rozpromienił, jakby Moist był psem, który właśnie pokazał nową sztuczkę.

— Zgadza się, panie Lipwig. Pomyślałem sobie: Harry, tak pomyślałem, te pięćdziesiąt tysięcy czuje się trochę samotnie, więc przyszedłem, żeby zaokrąglić je do sześćdziesięciu tysięcy.

Na to hasło za Harrym stanęło jeszcze kilku ludzi dźwigających ciężkie skrzynie.

— Większość to srebro i złoto, panie Lipwig — wyjaśnił Harry. — Ale wiem, że ma pan wielu sprytnych młodych ludzi, którzy je dla pana policzą.

— Bardzo pan łaskaw, panie Król — przyznał Moist. — Lecz lada chwila wrócą tu audytorzy i bank znajdzie się w bardzo poważnych kłopotach. Nie mogę przyjąć pańskich pieniędzy.

Harry pochylił się do Moista, otaczając go chmurą dymu z nutą gnijącej kapusty.

— Wiem, że coś pan kombinuje — szepnął, stukając się w bok nosa. — Ci dranie chcą pana dorwać, to oczywiste! Ale umiem poznać zwycięzcę, kiedy go widzę. I wiem, że chowa pan coś w rękawach.

— Tylko swoje ręce, panie Król. Tylko ręce.

— I obyś pan długo je tam trzymał. — Harry klepnął go po ramieniu.

Jego ludzie wyminęli Moista i ustawili skrzynki na podłodze.

— Nie potrzeba mi pokwitowania — zapewnił Harry. — Zna mnie pan, panie Lipwig. Wie pan, że można mi ufać. Tak jak i ja wiem, że mogę ufać panu.

Moist zamknął oczy — jedynie na chwilę. Pomyśleć tylko, martwił się, że pod koniec dnia będzie wisiał…

— Pańskie pieniądze są u mnie bezpieczne, panie Król.

— Wiem — mruknął Harry Król. — A kiedy już pan wygra, przyślę młodego Wallace’a, żeby sobie pogawędził z pańską małpką o tym, jaki procent dostanę od tej sumki. Zgoda? Uczciwa propozycja?

— Z całą pewnością, panie Król.

— Tak jest. A teraz idę kupić trochę ziemi.

Kiedy się oddalił, w tłumie rozległy się niepewne pomruki. Nowy depozyt trochę nimi wstrząsnął. Wstrząsnął też Moistem. Ludzie się zastanawiali, co takiego wie Harry Król. Moist również. To straszne, kiedy w człowieka wierzy ktoś taki jak Harry.

Tłum wyewoluował rzecznika, który zapytał:

— Co się właściwie dzieje? Czy złoto zniknęło, czy nie?

— Nie wiem — odparł Moist. — Nie sprawdzałem dzisiaj.

— Mówisz tak, jakby to nie miało znaczenia — zdziwiła się Sacharissa.

— Przecież tłumaczyłem. Miasto nadal tu jest. Bank nadal stoi. Ja tu jestem… — Spojrzał na szerokie, oddalające się plecy Harry’ego Króla. — Chwilowo. Więc chyba nie potrzebujemy jeszcze złota, żeby nam zajmowało miejsce.

W drzwiach za plecami Moista stanął Cosmo Lavish.

— A więc, panie Lipwig, okazuje się, że jednak jest pan oszustem.

— Słucham? — zdziwił się Moist.

Pozostali członkowie doraźnej komisji kontrolnej przeciskali się na zewnątrz, wyraźnie zadowoleni z siebie. W końcu zbudzono ich wczesnym rankiem, a ci, których budzą bardzo wcześnie, spodziewają się, że przed śniadaniem dopadną zdobycz.

— Już panowie skończyli? — spytał Moist.

— Z pewnością wie pan, po co nas tu sprowadzono — odparł jeden z bankierów. — Zdaje pan sobie sprawę, że zeszłej nocy Straż Miejska nie znalazła złota w pańskim skarbcu. Możemy potwierdzić ten tragiczny stan rzeczy.

— Och, wiecie, jak to jest z pieniędzmi — rzekł Moist. — Człowiek myśli już, że jest przegrany, a tu się okazuje, że przez cały czas miał je w drugich spodniach.

— Dość żartów, panie Lipwig. To z pana będziemy sobie żartować — stwierdził Cosmo. — Ten bank to fikcja. — Podniósł głos. — Radziłbym wszystkim inwestorom, których wprowadził pan w błąd, żeby wycofali pieniądze, póki jeszcze mogą!

— Nie! Oddział do mnie!

Komendant Vimes przecisnął się między zaskoczonymi bankierami. Równocześnie sześciu funkcjonariuszy trolli, tupiąc, wbiegło po schodach i ustawiło się ramię w ramię przed podwójnymi drzwiami.

— Czy jest pan przeklętym durniem, sir? — zapytał Vimes, nos w nos z Cosmo. — Bo to brzmiało jak podżeganie do rozruchów! Bank zostaje zamknięty do odwołania.

— Jestem dyrektorem tego banku, komendancie — oświadczył Cosmo. — Nie może mnie pan nie wpuszczać.

— No to niech mnie pan sprawdzi… I sugeruję, żeby swoje skargi kierował pan bezpośrednio do jego lordowskiej mości. Sierżant Detrytus!

— Tajest, sir!

— Nikomu nie wolno wchodzić bez przepustki podpisanej przeze mnie. A pan, panie Lipwig, ma nie opuszczać miasta. Zrozumiano?

— Tak, komendancie. — Moist zwrócił się do Cosmo. — A pan nie wygląda dobrze — zauważył. — To nie jest zdrowa cera, o nie…

— Dość już słów, Lipwig. — Cosmo się pochylił. Z bliska jego twarz wyglądała jeszcze gorzej: jak oblicze woskowej figury, gdyby woskowe figury mogły się pocić. — Spotkamy się w sądzie. To już koniec drogi, panie Lipwig. Czy może powinienem się do pana zwracać… panie Spangler?

O bogowie… Powinienem coś zrobić w sprawie Cribbinsa, pomyślał Moist. Ale za bardzo byłem zajęty, próbując robić pieniądze…

Zjawiła się Adora Belle, prowadzona przez dwóch strażników, którzy służyli jej też za kule. Vimes zbiegł po schodach, jakby jej oczekiwał.

Moist zdał sobie sprawę, że dźwiękowe tło miasta staje się coraz głośniejsze. Tłum także to zauważył. Gdzieś działo się coś niezwykłego, a ta drobna konfrontacja była jedynie pobocznym widowiskiem.

— Myśli pan, że jest pan sprytny, panie Lipwig? — zapytał Cosmo.

— Nie. Ja wiem, że jestem sprytny. Myślę, że miałem pecha — odparował Moist.

A pomyślał: Przecież nie miałem aż tylu klientów. Słyszę krzyki!

Cosmo wołał coś tryumfalnie, ale Moist przecisnął się na dół, do Adory Belle i grupki strażników.

— Twoje golemy, tak? — zapytał.

— Wszystkie golemy w mieście przestały się poruszać — odpowiedziała.

Spojrzeli sobie w oczy.

— Nadchodzą — stwierdził Moist.

— Tak, chyba tak.

— Kto taki? — spytał podejrzliwie Vimes.

— Ehm… Oni? — Moist wyciągnął rękę.

Kilka osób wypadło zza rogu Pały i przebiegło obok grupy przed bankiem. Byli jednak tylko strzępkami piany, pędzonymi przed wielką falą ludzi uciekających z rejonu rzeki — a ta fala załamała się na banku, jakby był skałą stojącą na drodze przypływu.

Lecz na morzu głów, jeśli tak można je określić, unosiło się okrągłe płótno średnicy jakichś dziesięciu stóp — takie, jakich się używa, by łapać ludzi rozsądnie wyskakujących z płonących budynków. Pięciu mężczyzn, którzy nieśli płótno, okazało się doktorem Hicksem i czterema innymi magami; a kiedy człowiek ich już rozpoznał, zauważał też wyrysowane kredą koło i magiczne symbole. Pośrodku tego przenośnego magicznego kręgu siedział profesor Flead i bezskutecznie popędzał magów swoją eteryczną laską. Zatrzymali się przy schodach, a reszta tłumu pognała dalej.

— Przepraszam za to — wysapał Hicks — ale tylko tak mogliśmy go tu dostarczyć, a upierał się, och, jak się upierał…

— Gdzie ta młoda dama?! — krzyknął Flead. Jego głos był ledwie słyszalny w jasnym świetle dnia.

Adora Belle przecisnęła się między policjantami.

— Tak, profesorze Flead?

— Znalazłem dla ciebie odpowiedź! Rozmawiałem z kilkoma Umnianami!

— Myślałam, że wszyscy umarli przed tysiącami lat!

— No ale to przecież katedra nekromancji — odparł Flead. — Choć muszę przyznać, że byli odrobinę niewyraźni, nawet jak dla mnie. Mogę dostać całusa? Jeden całus, jedna odpowiedź.

Adora Belle zerknęła na Moista, który wzruszył ramionami. Wydarzenia całkiem mu się wymykały. Nie frunął już, ale dawał się nieść wichurze.

— No dobrze — zgodziła się Adora Belle. — Ale bez języczka.

— Języczek? — westchnął smutnie Flead. — Chciałbym.

Nastąpiło najkrótsze cmoknięcie, lecz widmowy nekromanta się rozpromienił.

— Cudowne — stwierdził. — Czuję się co najmniej o sto lat młodszy.

— Zakończył pan tłumaczenie? — spytała Adora Belle.

I w tym momencie Moist poczuł wibracje gruntu…

— Co? Ach, to… — rzucił Flead. — To te złote golemy, o których mówiłaś…

…a potem kolejne drżenie, dostatecznie mocne, by wywołać uczucie niepokoju w trzewiach…

— …chociaż okazuje się, że to słowo w tym kontekście wcale nie oznacza złotego. Istnieje ponad sto dwadzieścia pojęć, jakie można mu przypisać, ale w tym przypadku, w koniunkcji z pozostałą częścią akapitu, oznacza tysiąc.

Ulica znowu zadrżała.

— Cztery tysiące golemów, jak pewnie wkrótce się przekonasz — stwierdził radośnie Flead. — O, już tutaj są.

* * *

Szły ulicą po sześć w rzędzie, od ściany do ściany, wysokie na dziesięć stóp. Spływała z nich woda i błoto. Miasto dygotało echem ich kroków.

Nie deptały ludzi, ale zwykłe stragany czy powozy rozpadały się w drzazgi pod ich masywnymi stopami. Rozstępowały się, idąc, rozchodziły po mieście, głośno maszerowały bocznymi uliczkami w stronę bram, które w Ankh-Morpork zawsze były otwarte, gdyż nie warto zniechęcać klientów.

Były też konie, może nie więcej niż dwadzieścia w całej kroczącej masie, z siodłami wbudowanymi w glinę grzbietów. Wyprzedzały dwunogie golemy, a każdy mężczyzna, który je zobaczył, musiał pomyśleć: Gdzie mogę takiego zdobyć?

Jeden człekokształtny golem stanął samotny na środku placu Sator, wzniósł pięść jakby w salucie, opadł na kolano i znieruchomiał. Konie czekały przy nim, jakby czekały na jeźdźców.

Pozostałe golemy maszerowały z gromowym łoskotem poza miasto. A kiedy Ankh-Morpork o wielu murach zyskało dodatkowy, poza bramami, zatrzymały się. Jak jeden uniosły zaciśnięte prawe pięści. Ramię przy ramieniu, otaczając miasto, golemy… strzegły. Zapadła cisza.

Na placu Sator komendant Vimes spojrzał na wzniesioną pięść, a potem na Moista.

— Czy jestem aresztowany? — zapytał Moist.

Vimes westchnął.

— Panie Lipwig, nie ma takiego słowa, które by opisywało, kim pan jest.

* * *

Wielka sala narad na parterze pałacu była pełna. Większość obecnych musiała stać. Każda gildia, każda grupa interesów i wszyscy, którzy po prostu chcieli potem mówić, że tam byli, tam byli. Tłum wylewał się na pałacowy dziedziniec i na ulice. Dzieci wspinały się na golema na placu, mimo wysiłków pilnujących go strażników[9].

W blacie stołu tkwił wbity wielki topór. Moist zauważył, że siła uderzenia rozszczepiła drewno. Było jasne, że topór tkwi tutaj od dłuższego czasu, może jako rodzaj ostrzeżenia, może jako symbol. To przecież była narada wojenna, chociaż bez wojny.

— Jednakże otrzymujemy już niezwykle groźne noty od innych miast — poinformował lord Vetinari. — Więc jest to tylko kwestia czasu.

— Dlaczego? — zdziwił się nadrektor Ridcully z Niewidocznego Uniwersytetu, który zdobył miejsce siedzące, zwyczajnie unosząc z niego protestującego użytkownika. — Przecież nic nie robią, tylko stoją dookoła poza murami, tak?

— Rzeczywiście — przyznał Vetinari. — Jest to nazywane agresywną obroną. A ta stanowi praktycznie wypowiedzenie wojny. — Westchnął smutnie: oznaka mózgu redukującego bieg. — Może przypomnę państwu słynną dewizę generała Tacticusa: „Ci, którzy pragną wojny, szykują się do wojny”. Nasze miasto otoczone jest murem stworzeń, z których każde, jak rozumiem, może zostać powstrzymane jedynie machiną oblężniczą. Panna Dearheart… — przerwał, by rzucić Adorze Belle surowy uśmieszek — …była uprzejma sprowadzić do Ankh-Morpork armię zdolną podbić świat, choć z przyjemnością akceptuję jej zapewnienie, że nie miała takiego zamiaru.

— Więc czemu tego nie zrobimy? — odezwał się lord Downey, przewodniczący Gildii Skrytobójców.

— Ach, lord Downey… Tak właśnie myślałem, że ktoś to powie — rzekł Vetinari. — Panno Dearheart? Pani badała te golemy.

— Miałam pół godziny! — zaprotestowała Adora Belle. — I skakałam na jednej nodze, muszę dodać.

— Mimo to jest pani naszym ekspertem. I miała pani pomoc sławnego zmarłego profesora Fleada.

— Cały czas próbował zajrzeć mi pod sukienkę.

— Bardzo proszę…

— Nie mają chemu, do którego mogłabym się dostać — oświadczyła Adora Belle. — Nie ma sposobu, by otworzyć im głowy. O ile potrafimy to określić, wprowadzono im tylko jeden nadrzędny imperatyw, którym jest strzeżenie miasta. I to wszystko. To jest wręcz wyryte w ich glinie.

— Istnieje coś takiego jak obrona uprzedzająca. Można ją uznać za rodzaj „strzeżenia”. Czy w pani opinii, zaatakowałyby inne miasto?

— Nie sądzę. A na jakim mieście chciałby je pan wypróbować, wasza lordowska mość?

Moist zadrżał. Czasami Adora Belle zwyczajnie niczym się nie przejmowała.

— Na żadnym — zapewnił Vetinari. — Dopóki jestem Patrycjuszem, nie będziemy tu mieli żadnego nowego imperium. Dopiero niedawno udało nam się usunąć pozostałości poprzedniego. Profesorze Flead, czy był pan w stanie przekazać im jakiekolwiek instrukcje?

Wszyscy zwrócili głowy ku Fleadowi i jego przenośnemu magicznemu kręgowi, który leżał przy drzwiach — z powodu absolutnej niemożności wciśnięcia go głębiej do sali.

— Co? Nie. Jestem pewien, że rozumiem główne formy umniańskiego, lecz tego na placu nie mogę zmusić, żeby przesunął się choćby o krok. Wypróbowałem wszystkie sensowne rozkazy, ale bez skutku! To wybitnie irytujące. — Machnął laską na doktora Hicksa. — No dalej, przydajcie się na coś! Spróbujemy jeszcze raz!

— Myślę, że potrafiłbym się z nimi porozumieć — rzekł Moist, wpatrując się w topór. Ale jego głos zatonął w ogólnym gwarze i protestach, kiedy niechętni studenci usiłowali wynieść przenośny krąg magiczny na zewnątrz.

Niech tylko się zastanowię dlaczego. Tak… tak. To właściwie… proste. O wiele za proste dla komitetu.

— Jako przewodniczący, Gildii Kupców’ panowie, chciałbym zauważyć że, te stworzenia reprezentują cenną, dla miasta’ siłę roboczą… — oznajmił pan Robert Parker[10].

— Nie ma niewolników w Ankh-Morpork! — zawołała Adora Belle i wskazała Vetinariego palcem. — Zawsze pan to mówił!

Vetinari uniósł na nią brew. Potem przytrzymał tę brew i uniósł drugą. Lecz Adora Belle była nieugięta.

— Panno Dearheart, sama pani tłumaczyła, że nie mają chemu. Nie może ich pani wyzwolić… Postanawiam zatem, że są narzędziami, a że uważają się za sługi miasta, za takich będę ich uznawał. — Uniósł obie dłonie, by uciszyć hałas, po czym kontynuował: — Nie będą sprzedawane i będziemy je dobrze traktować, jak powinno się traktować narzędzia. Będą pracować dla dobra miasta i…

— Nie, to fatalnie zły pomysł!

Biały fartuch przeciskał się przed tłum. Był zwieńczony żółtym sztormowym kapeluszem.

— A pan jest…? — spytał Vetinari.

Osobnik zdjął kapelusz, rozejrzał się i zesztywniał. Jęk wydobył się z jego ust.

— Czy nie jest pan Hubertem Turvy? — spytał Vetinari. Twarz Huberta pozostała maską przerażenia, więc Patrycjusz dodał łagodniejszym tonem: — Czy potrzebuje pan czasu, żeby się zastanowić nad ostatnim pytaniem?

— Ja… dopiero co… usłyszałem… o… — zaczął Hubert. Przebiegł wzrokiem po setkach twarzy wokół siebie i zamrugał.

— Pan Turvy, alchemik finansów? — podpowiedział Vetinari. — Może jest to gdzieś wypisane na pańskim ubraniu?

— Chyba mogę pomóc — oświadczył Moist i używając łokci, przecisnął się do onieśmielonego ekonomisty. — Hubercie — rzekł, kładąc mu dłoń na ramieniu. — Ci ludzie są tutaj, ponieważ chcą wysłuchać twojej zadziwiającej teorii, która wykazuje niecelowość wykorzystywania siły roboczej nowych golemów. Nie chcesz ich chyba zawieść? Wiem, że rzadko spotykasz się z ludźmi, ale wszyscy tu słyszeli o twoich znakomitych osiągnięciach. Czy pomożesz im zrozumieć to, co przed chwilą wykrzyczałeś?

W umyśle Huberta narastający strach przed tłumem został pokonany pragnieniem, by głosić wiedzę nieświadomym, która to grupa obejmowała wszystkich oprócz niego. Złapał się za klapy surduta i odchrząknął.

— No cóż, problem polega na tym, że w kategorii siły roboczej golemy są w stanie wykonać dziennie pracę stu dwudziestu tysięcy ludzi.

— Pomyślcie, ile mogą zrobić dla miasta! — wykrzyknął pan Cowslick z Gildii Mechaników.

— No tak. Przede wszystkim pozbawią pracy sto dwadzieścia tysięcy ludzi — odparł Hubert. — Ale to dopiero początek. Nie potrzebują jedzenia, ubrania ani mieszkań. Większość ludzi wydaje swoje pieniądze na żywność, schronienie, odzież, rozrywki oraz, nie najmniejszą część, na podatki. Na co wydałyby je golemy? Popyt na wiele produktów by spadł, co skutkowałoby wzrostem bezrobocia. Albowiem kluczowa jest cyrkulacja. Pieniądze krążą, po drodze generując bogactwo.

— Twierdzi pan, mam wrażenie, że te stwory zmienią nas w żebraków — zdziwił się Vetinari.

— Nastąpią… trudne czasy — przyznał Hubert.

— A więc jaki kierunek działań pan proponuje, panie Turvy?

Hubert był wyraźnie zaskoczony.

— Nie wiem, sir. Nie wiedziałem, że mam także znaleźć rozwiązanie.

— Dowolne inne miasto napadłoby na nas, gdyby zdobyło te golemy — oświadczył lord Downey. — A przecież o ich miejsca pracy nie musimy się martwić, prawda? Może więc warto przedsięwziąć jakieś niewielkie podboje?

— Może stworzyć niewielką imperietkę? — mruknął kwaśno Vetinari. — Wykorzystamy naszych niewolników, by kreować następnych niewolników? Ale czy chcemy zbrojnie zmierzyć się z całym światem? Najlepsze, na co można wtedy liczyć, to że niektórzy z nas przeżyją. Najgorsze, to że zwyciężymy. Zwyciężymy i zgnijemy. Taką lekcję daje nam historia, lordzie Downey. Czy nie jesteśmy dostatecznie bogaci?

To wzbudziło nową erupcję zgiełku.

Moist wymknął się niezauważony, przecisnął się przez zwarty tłum i dogonił doktora Hicksa z zespołem. Nadal przebijali się z powrotem do golema.

— Mogę iść z wami? — poprosił. — Chcę coś wypróbować.

Hicks skinął głową. Ale kiedy przenośny krąg został wywleczony na ulicę, uprzedził:

— Wydaje mi się, że panna Dearheart próbowała już wszystkiego.

Profesor był zachwycony.

— Jest coś, czego nie próbowała. Może mi pan wierzyć. A skoro już o tym mowa, kim są ci chłopcy, którzy trzymają płachtę?

— Moi studenci — odparł Hicks, starając się ustabilizować krąg.

— I chcą studiować nekro… znaczy, komunikację post mortem? Czemu?

— Najwyraźniej pomaga w kontaktach z dziewczętami. — Hicks westchnął.

Dały się słyszeć ciche parsknięcia.

— W katedrze nekromancji? Jakie dziewczęta mogą tam poznać?

— Nie, to dlatego, że po dyplomie mogą nosić czarną szatę z kapturem i pierścień z czaszką. O ile pamiętam, któryś z nich użył określenia „magnes na laski”.

— Ale przecież magom nie wolno się żenić!

— Małżeństwo? — zdziwił się Hicks. — Nie sądzę, żeby myśleli o małżeństwie.

— Za moich czasów nigdy nie myśleliśmy! — zawołał Flead, potrząsany intensywnie na przeciąganym przez ciżbę kręgu. — Hicks, mógłbyś porazić niektórych tutaj Czarnym Płomieniem? Przecież jesteś nekromantą, na siedem piekieł! Nie powinieneś być uprzejmy! Teraz, kiedy zobaczyłem, co się dzieje, będę chyba musiał spędzać w katedrze o wiele więcej czasu!

— Mogę prosić pana na słówko, doktorze? — szepnął Moist do Hicksa. — Chłopcy przecież sami sobie poradzą. Niech pan im powie, żeby nas dogonili przy wielkim golemie.

Ruszył naprzód szybkim krokiem i nie zdziwił się, widząc, że Hicks podbiega, by go dogonić. Wciągnął właściwie-nie-nekromantę pod osłonę bramy.

— Ufa pan swoim studentom? — zapytał.

— Oszalał pan…?

— Chodzi o to, że mam plan, jak rozwiązać ten problem. Jednak jego wadą jest to, że profesor Flead nie będzie już dostępny w katedrze.

— Niedostępny to znaczy…?

— Niestety, nie zobaczy pan go już nigdy — wyjaśnił Moist. — A wiem, że będzie to ciężki cios.

Hicks zakaszlał.

— Ojej… W ogóle nie będzie w stanie wrócić?

— Myślę, że nie.

— Jest pan pewien? — upewnił się Hicks z wielką ostrożnością. — Żadnej możliwości?

— Praktycznie żadnej.

— Hm… Cóż, rzeczywiście będzie to prawdziwy cios…

— Ciężki cios. Bardzo ciężki — zgodził się Moist.

— Nie chciałbym, oczywiście, żeby… coś mu się stało.

— Absolutnie. Absolutnie. — Moist usiłował się nie roześmiać.

Nam, ludziom, naprawdę świetnie wychodzi takie pokrętne myślenie, uznał.

— No i przecież miał swoje dobre okresy, trudno ukryć.

— Dwa, jeśli się chwilę zastanowić.

— Ale czego pan od nas oczekuje? — zapytał Hicks, słysząc już dalekie wrzaski profesora strofującego studentów.

— O ile mi wiadomo, istnieje coś takiego jak… insorcyzm?

— Nie wolno nam tego wykonywać! To całkowicie sprzeczne z regułami uniwersytetu!

— Wie pan, noszenie czarnej szaty i pierścienia z czaszką do czegoś zobowiązuje, prawda? Pańscy poprzednicy przewróciliby się w swoich ciemnych trumnach, gdyby wiedzieli, że nie chce się pan zgodzić na tę drobną niegrzeczność, którą mam na myśli…

I Moist w jednym zdaniu wytłumaczył, o co mu chodzi. Głośniejsze krzyki i przekleństwa wskazywały, że przenośny krąg jest już niemal przy nich.

— A więc, doktorze? — spytał Moist.

Po twarzy doktora Hicksa przemknęło złożone spektrum min.

— No, przypuszczam…

— Tak, doktorze?

— No, to jakby wysłać go do raju, prawda?

— Otóż to! Sam bym tego lepiej nie ujął!

— Każdy mógłby to ująć lepiej od tego pozera! — zawołał Flead tuż za nim. — Katedra mocno się stoczyła od moich czasów, a on do tego dopuścił! No ale zobaczymy, co da się z tym zrobić.

— Ale zanim pan zobaczy, profesorze, muszę porozmawiać z golemem — powiedział Moist. — Czy może pan dla mnie tłumaczyć?

— Mogę, ale nie chcę — burknął Flead.

— Ale wcześniej starał się pan pomóc pannie Dearheart!

— Ona jest atrakcyjna. Dlaczego miałbym dzielić się wiedzą, której zdobycie zajęło mi setkę lat?

— Bo w pałacu są durnie, którzy chcą wykorzystać te golemy i rozpocząć wojnę.

— W ten sposób zmniejszy się liczba durniów!

Przed nimi tkwił teraz samotny golem. Nawet kiedy klęczał, jego twarz znajdowała się na poziomie oczu Moista. Głowa odwróciła się i spojrzała na niego bez wyrazu. Za to strażnicy wokół patrzyli z głęboką podejrzliwością.

— Chcemy tu przeprowadzić niewielkie działania magiczne, panowie — poinformował Moist.

Dowodzący strażnikami kapral wyglądał, jakby ten plan nie zyskał jego aprobaty.

— Mamy go pilnować — odparł, spoglądając na czarne szaty i migoczącego profesora Fleada.

— Nie szkodzi, możemy działać zza kordonu. Zostańcie, oczywiście, jestem pewien, że nie ma wielkiego ryzyka.

— Ryzyka? — zaniepokoił się kapral.

— Choć może lepiej by było, gdybyście się rozstawili i nie dopuszczali tu gapiów — ciągnął Moist. — Nie chcielibyśmy przecież, żeby coś się przytrafiło przypadkowym osobom. Gdybyście może odsunęli tłum na jakieś pięćdziesiąt sążni…

— Kazali nam stać tutaj — odparł kapral. Zmierzył Moista badawczym wzrokiem i zniżył głos. — Pan chyba jest naczelnym poczmistrzem?

Moist rozpoznał to spojrzenie i ten ton. No to dalej…

— Rzeczywiście — przyznał.

Strażnik ściszył głos jeszcze bardziej.

— No więc, tego… Nie ma pan przypadkiem jakiegoś niebieskiego…

— W tym nie mogę pomóc — przerwał mu szybko Moist, sięgając do kieszeni. — Ale całkowitym przypadkiem mam tutaj bardzo rzadki dwudziestopensowy kapuścianozielony z bardzo zabawnym „błędem”, który w zeszłym roku wywołał sporo zamieszania, o ile pan pamięta. To jedyny, jaki jeszcze pozostał. Cenny egzemplarz.

W jego dłoni pojawiła się mała koperta. I błyskawicznie zniknęła w kieszeni kaprala.

— Nie możemy pozwolić, żeby coś się przytrafiło przypadkowym osobom. Lepiej odsuńmy ich na jakieś pięćdziesiąt sążni do tyłu!

— Bardzo rozsądnie — pochwalił Moist.

Po kilku minutach miał już cały plac dla siebie — strażnicy szybko zrozumieli, że im dalej odepchną gapiów od zagrożenia, tym dalej od rzeczonego zagrożenia znajdą się sami.

A teraz, pomyślał Moist, Chwila Prawdy. Chociaż w miarę możliwości lepsza byłaby Chwila Wiarygodnych Kłamstw, jako że ludziom one bardziej odpowiadają.

Umniańskie golemy były większe i cięższe od tych, które spotykało się w mieście, ale były piękne. Oczywiście, że tak — prawdopodobnie zbudowały je golemy. Twórcy dali im pozór mięśni oraz spokojne, smutne oblicza. Jednak w ciągu ostatniej mniej więcej godziny, mimo obecności straży, kochane dzieciaczki z miasta zdołały temu golemowi domalować czarny wąs.

No… dobra. Teraz profesor…

— Niech pan powie, profesorze, podoba się panu bycie martwym? — zapytał Moist.

— Podoba się? A co tu jest do podobania, głupku jeden? — warknął Flead.

— Nie ma pan wiele rozrywek, co?

— Młody człowieku, słowo „rozrywka” w ogóle nie ma zastosowania do egzystencji pozagrobowej.

— I dlatego kręci się pan w pobliżu katedry?

— Oczywiście! Pewnie, dzisiaj kierują nią amatorzy, ale jednak stale coś się odbywa.

— Pewnie, pewnie. Tylko zastanawiam się, czy ktoś o pańskich… zainteresowaniach nie czułby się lepiej w miejscu, gdzie stale czegoś ubywa.

— Nie rozumiem, co pan ma na myśli.

— Niech pan powie, profesorze, czy słyszał pan o klubie Różowego Kociaka?

— Nie, nie słyszałem. Ale koty w obecnych czasach nie są zwykle różowe, prawda?

— Rzeczywiście? Może jednak opowiem panu o klubie Różowego Kociaka — zaproponował Moist. — Proszę nam wybaczyć, doktorze Hicks…

Gestem odesłał Hicksa, który mrugnął porozumiewawczo i poprowadził swoich studentów w tłum gapiów. Moist objął Fleada za widmowe ramiona. Trochę niewygodnie było trzymać tam rękę bez żadnych materialnych ramion, które podtrzymywałyby ciężar, ale w takich sytuacjach styl jest najważniejszy.

Popłynęły gorączkowe szepty. Po chwili Flead zapytał:

— To znaczy, że jest… sprośny?

Sprośny, powtórzył w myślach Moist. On naprawdę jest stary.

— O tak. Powiedziałbym nawet, że prowokujący.

— A one pokazują swoje… kostki? — Fleadowi błysnęły oczy.

— Kostki… — powtórzył Moist. — Tak, tak. Rzeczywiście, jestem pewien, że pokazują. — Na bogów, jęknął w duchu, ale aż tak stary?!

— Cały czas?

— Dwadzieścia cztery godziny na dobę. Nigdy ich nie zakrywają. A czasami kręcą się na drągu głową w dół. Może mi pan wierzyć, profesorze, dla pana nawet wieczność może nie wystarczyć.

— A pan chce tylko, żebym przetłumaczył kilka słów?

— Niewielki zestaw instrukcji.

— Potem będę mógł iść?

— Tak!

— Daje pan słowo?

— Może mi pan wierzyć. Wytłumaczę to tylko doktorowi Hicksowi. Chyba trzeba go będzie przekonać.

Moist przeszedł do grupki ludzi, którzy wcale nie byli nekromantami. Reakcja postmortemalnego komunikatora okazała się inna, niż się spodziewał. Pojawiło się wahanie.

— Nie jestem pewien, czy słusznie postępujemy, wypuszczając go w klubie tańca na drągu — oświadczył z powątpiewaniem Hicks.

— Nikt go nie zobaczy. A dotykać nie może. Oni tam bardzo pilnują niedotykania, jak słyszałem.

— No tak. Przypuszczam, że będzie mógł tylko wlepiać wzrok w młode kobiety.

Studenci chichotali.

— Co z tego? Płacą im za to, żeby wlepiać w nie wzrok — odparł Moist. — To zawodowe wlepki. We wlepiającym lokalu. Dla wlepiaczy. A sam pan słyszał, co się dzieje w pałacu. Nim minie dzień, możemy się znaleźć w stanie wojny! Czy pan im wierzy? A mnie może pan wierzyć.

— Często używa pan tej frazy, panie Lipwig — zauważył Hicks.

— Co z tego? Jestem bardzo wiarygodny. Gotowi? Trzymajcie się z tyłu, dopóki was nie zawołam, a potem możecie go zabrać na miejsce ostatniego spoczynku.

* * *

W tłumie byli ludzie z ciężkimi młotami. Niełatwo rozbić golema, jeśli on sam tego nie chce, ale lepiej wyprowadzić je stąd możliwie szybko.

Prawdopodobnie się nie uda. To zbyt proste. Lecz Adora Belle to przeoczyła, a profesor Flead także. Kapral, tak mężnie powstrzymujący teraz gapiów, pewnie by nie przeoczył, bo przecież chodziło o rozkazy, ale nikt go nie pytał. A wystarczyło się chwilę zastanowić.

— No chodź tu, młodzieńcze! — zawołał Flead, wciąż w miejscu, gdzie zostawili go nosiciele. — Bierzmy się do rzeczy, co?

Moist nabrał tchu.

— Niech mi pan powie, jak będzie po umniańsku „Słuchaj mnie i tylko mnie. Sformujcie szeregi po cztery i odmaszerujcie dziesięć mil od miasta w kierunku osiowym. Idźcie powoli”.

— Hi, hi… Chytrus z pana, panie Lipstick! — zawołał Flead z głową wypełnioną kostkami. — Ale to się nie uda, wie pan. Już tego próbowaliśmy.

— Potrafię być przekonujący.

— Nic z tego nie będzie, mówię. Nie znalazłem ani jednego słowa, na które by reagowały.

— No cóż, profesorze, tu nie chodzi o to, co się mówi, ale jak się mówi. Prawda? Wcześniej czy później to zawsze kwestia stylu.

— Ha! Dureń z ciebie, młody człowieku!

— Myślałem, że zawarliśmy umowę, profesorze. Będę też potrzebował kilku innych wyrażeń. — Spojrzał na konie-golemy, nieruchome jak posągi. — Jedna z fraz, jaka bardzo mi się przyda, to odpowiednik „Szybciej”, a skoro już przy tym jesteśmy, to także „Wio”. A może woli pan wrócić do miejsca, gdzie nigdy nie słyszeli o tańcu na drągu?

Rozdział jedenasty

Golemy odchodzą — Prawdziwa wartość — Słudzy prawd wyższych przy pracy — Znowu w kłopotach — Piękny motyl — Szaleństwo Vetinariego — Pan Bent się budzi — Tajemnicze wymagania

W sali konferencyjnej dyskusja stawała się coraz gorętsza. Dla Vetinariego nie stanowiło to problemu. Głęboko wierzył, że należy pozwolić, by słyszany był tysiąc głosów, gdyż oznaczało to, że słuchać musi tak naprawdę tylko tych, które mają do powiedzenia coś użytecznego. „Użyteczność” definiował w klasycznym stylu służby cywilnej jako „potwierdzające mój punkt widzenia”. Doświadczenie mówiło, że zwykle jest to liczba nie wyższa niż dziesięć. Ludziom, którzy chcieli tysiąca, tak naprawdę chodziło o to, by słyszany był ich własny głos, a pozostałe 999 ignorowane — i dla takich celów bogowie stworzyli komitety. Vetinari doskonale sobie radził w komitetach, zwłaszcza kiedy Drumknott protokołował. Czym dla głupich tyranów była Żelazna Dziewica, tym dla lorda Vetinariego był komitet — tylko trochę bardziej kosztowny[11], ale też bardziej higieniczny, dający lepsze efekty, a co najlepsze, do Żelaznej Dziewicy trzeba ludzi wpychać siłą.

Już miał z dziesięciu najbardziej hałaśliwych osób uformować Komitet ds. Golemów, który powinien zamknąć się na obrady w jakimś odległym gabinecie, kiedy pojawił się jeden z mrocznych referentów — jakby wynurzył się z cienia. Wyszeptał coś Drumknottowi do ucha. Sekretarz pochylił się do swego pracodawcy.

— Aha, okazuje się, że golemy odeszły — oświadczył z satysfakcją Vetinari, kiedy sumienny Drumknott odstąpił.

— Odeszły? — zdziwiła się Adora Belle, próbując przez salę spojrzeć w okno. — Co to znaczy: odeszły?

— To znaczy, że już ich tu nie ma — odparł Vetinari. — Jak się wydaje, pan Lipwig je stąd zabrał. W sposób uporządkowany opuszczają najbliższą okolicę miasta.

— Nie może ich zabrać! — rozgniewał się lord Downey. — Nie zdecydowaliśmy jeszcze, co z nimi zrobić!

— On jednak zdecydował — zauważył z satysfakcją Vetinari.

— Nie wolno mu pozwolić odejść z miasta! Jest rabusiem bankowym! Komendancie Vimes, niech pan czyni swoją powinność i aresztuje go!

To krzyczał Cosmo. A Vimes wzrokiem zmieniłby w kamień człowieka zdrowszego na umyśle.

— Wątpię, żeby odszedł daleko… sir — rzekł. — Co wasza lordowska mość poleci?

— No cóż, nasz pomysłowy pan Lipwig ma chyba jakiś cel — stwierdził Vetinari. — Może więc powinniśmy udać się za nim i sprawdzić, jakiż to?

Tłum ruszył do drzwi, w których utknął i rozpoczął walki wewnętrzne. Kiedy wreszcie wylał się na ulicę, Vetinari splótł ręce za głową i odchylił się do tyłu, zamykając oczy.

— Kocham demokrację. Mógłbym jej słuchać całymi dniami. Wyprowadź powóz, Drumknott, dobrze?

— Jest właśnie wyprowadzany, sir.

— Pan go do tego namówił?

Vetinari otworzył oczy.

— Ach, panna Dearheart… Jak zawsze to prawdziwa przyjemność — wymruczał, odganiając dłonią dym. — Myślałem, że pani wyszła. Proszę sobie wyobrazić moją radość z odkrycia, że jednak nie.

— Namówił go pan? — powtórzyła Adora Belle.

Jej papieros skrócił się wyraźnie, kiedy się zaciągnęła. Paliła, jakby był to rodzaj działań wojennych.

— Panno Dearheart, nie sądzę, żebym był w stanie namówić Moista von Lipwiga do czegoś bardziej niebezpiecznego od rzeczy, którymi zajmuje się z własnej i nieprzymuszonej woli. Kiedy pani nie było, zaczął dla zabawy wspinać się po ścianach budynków, otwierał wytrychami wszystkie zamki w Urzędzie Pocztowym, a także zaczął się zadawać z towarzystwem od Kichania Ekstremalnego, a to po prostu wariaci. Aby uczynić życie wartym przeżywania, koniecznie potrzebuje ekscytującego powiewu zagrożenia.

— Nigdy nie robi takich rzeczy, kiedy tu jestem!

— Rzeczywiście. Mogę panią zaprosić do mojego powozu?

— Co pan miał na myśli, mówiąc w taki sposób „rzeczywiście”? — spytała podejrzliwie Adora Belle.

Vetinari uniósł brew.

— W tej chwili… jeśli opanowałem już zdolność oceny sposobu myślenia pani narzeczonego… powinniśmy zobaczyć wielki dół…

* * *

Będziemy potrzebować kamieni, myślał Moist, gdy golemy kopały. Masy kamieni. Czy potrafią robić zaprawę? Oczywiście, że potrafią. Są jak lancrańskie scyzoryki wojskowe.

To, jak kopały, budziło lęk, nawet tutaj, na tej zużytej, beznadziejnej glebie. W powietrze strzelały gejzery ziemi. Pół mili dalej stara wieża maga, punkt orientacyjny przy drodze do Sto Lat, stała zadumana nad obszarem karłowatych krzaków i nieużytków — niezwykłych na intensywnie uprawianych równinach. Dawno temu uwolniono tu mnóstwo magii. Rośliny wyrastały poskręcane albo wcale. Sowy nawiedzające te ruiny dbały o to, by ich posiłki pochodziły ze sporej odległości.

Było to idealne miejsce. Nieużytki — ale przecież nieużytki nie powinny leżeć nieużytecznie.

Co za broń, myślał, kiedy jego koń-golem okrążał kopiących. W jeden dzień mogłyby zburzyć miasto. Jaką straszliwą siłą stałyby się w niewłaściwych rękach.

Dzięki bogom, że są w moich.

Tłum utrzymywał dystans, ale stawał się coraz większy. Miasto zjawiło się, by popatrzeć. Prawdziwy obywatel Ankh-Morpork nigdy nie przegapił przedstawienia… Co do Pana Marudy, to stojąc na głowie konia, przeżywał najpiękniejsze chwile życia. Mały pies niczego nie lubi tak bardzo, jak stać gdzieś wysoko i ujadać wściekle na ludzi. Chociaż nie, istniało jednak coś takiego… Prezes wklinował swoją zabawkę między gliniane ucho i łapę, po czym przerywał szczekanie, by zawarczeć za każdym razem, kiedy Moist ostrożnie próbował ją chwycić.

— Panie Lipwig!

Biegła Sacharissa, wymachując notesem. Jak ona to robi? — zastanawiał się Moist, patrząc, jak przedstawicielka „Pulsu” wśród spadających grud ziemi omija szeregi kopiących golemów. Dotarła tu nawet przed strażą.

— Ma pan konia-golema, jak widzę! — zawołała, kiedy do niego dobiegła. — Wygląda przepięknie.

— To trochę jak jazda na doniczce, którą nie można kierować! — Moist musiał krzyczeć, by słyszała go wśród zgiełku. — Siodło też przydałoby się czymś obić. Ale dobre są, trzeba przyznać! Zauważyłaś, że się bez przerwy kołyszą, całkiem jak prawdziwe konie?

— Dlaczego golemy się zakopują?

— Bo im kazałem.

— Ale są niezwykle cenne!

— Owszem. Dlatego powinniśmy je trzymać w bezpiecznym miejscu, prawda?

— Przecież one należą do miasta!

— Nie sądzisz, że zajmowały strasznie dużo miejsca? Zresztą nie przejmuję ich na własność.

— Mogłyby zrobić dla miasta wspaniałe rzeczy. Prawda?

Przybywali kolejni gapie i wszyscy patrzyli na człowieka w złotym kostiumie, ponieważ zawsze warto było go oglądać.

— Na przykład wciągnąć nas w wojnę albo stworzyć armię żebraków? Mój sposób jest lepszy.

— Na pewno nam pan wyjaśni, na czym polega! — krzyknęła Sacharissa.

— Chcę oprzeć na nich naszą walutę! Chcę je przerobić na pieniądze! Złoto, które samo siebie pilnuje! I nie można go sfałszować!

— Chce pan wprowadzić u nas pieniądz oparty na golemach?

— Pewnie! Spójrz tylko na nie! Ile są warte?! — zakrzyknął Moist, a jego koń bardzo przekonująco stanął dęba. — Mogą budować kanały, stawiać tamy, zrównywać góry i budować drogi! Jeśli tego zechcemy, tak zrobią! A jeśli nie, to pomogą nam się wzbogacić, nic nie robiąc! Dolar będzie tak mocny, że da się nim odbijać trolle!

Koń z niezwykłym wyczuciem efektu znów stanął dęba, a Moist wskazał na masy pracujące.

— To jest wartość! To cena! Ile jest warta złota moneta w porównaniu ze zręcznością ręki, która ją trzyma? — Powtórzył w myślach to zdanie i dodał: — To będzie dobry tekst pod nagłówkiem na pierwszej stronie, nie sądzisz? Aha, Lipwig się pisze przez „g”!

Sacharissa parsknęła śmiechem.

— Pierwsza strona jest już zapełniona! Co się stanie z tymi stworami?

— Zostaną tutaj, dopóki chłodne umysły nie postanowią, co dalej!

— A przed czym konkretnie strzegą miasta w tej chwili?

— Przed głupotą!

— Jeszcze jedno, Moist. Pan jedyny rozwiązał tajemnicę golemów, tak?

— Trudno uwierzyć, ale wydaje się, że tak właśnie jest!

— Ale dlaczego?

— Przypuszczam, że jestem osobą o wielkiej zdolności przekonywania!

Roześmiała się znowu.

— Która przypadkiem dowodzi wielką i niepowstrzymaną armią? Jakie żądania pan przedstawi?

— Żadnych! Chociaż nie, po namyśle napiłbym się kawy. Nie jadłem śniadania!

Ludzie wybuchnęli o wiele głośniejszym śmiechem.

— Czy obywatele powinni być zadowoleni, że to właśnie pan siedzi w siodle, tak to określę?

— Tak, u licha! Możecie mi wierzyć. — Moist zeskoczył z glinianego konia i zdjął niechętnego Pana Marudę.

— No, pan chyba wie najlepiej, panie Lipwig. — Tym zyskała brawa. — Nie ma pan ochoty wyjaśnić, gdzie się podziało złoto z banku? Co?

— Ma je na sobie! — wrzasnął jakiś dowcipniś ku ogólnej radości.

— Panno Cripslock, pani cynizm jak zawsze przebija mi serce! — odparł Moist. — Zamierzałem dzisiaj rozgryźć tę sprawę, ale wiadomo, nawet najlepsze plany i w ogóle. Zwyczajnie nie jestem w stanie nawet uprzątnąć biurka.

I to zdanie wzbudziło śmiech, chociaż wcale nie było zabawne.

— Panie Lipwig, proszę, żeby poszedł pan ze mną… — Komendant Vimes przecisnął się przez tłum, a za nim materializowali się inni strażnicy.

— Jestem aresztowany?

— Tak, do demona. Opuścił pan miasto.

— Chyba może rozsądnie argumentować, komendancie, że miasto przyszło za nim.

Wszyscy odwrócili głowy. Przed lordem Vetinarim otworzyło się przejście — jak często otwiera się przed ludźmi mającymi w piwnicach lochy. Adora Belle przekuśtykała obok, rzuciła się na Moista i zaczęła tłuc go pięściami po piersi.

— Jak się do nich przebiłeś? — krzyczała. — Jak je zmusiłeś, żeby zrozumiały? Powiedz mi zaraz, bo już nigdy za ciebie nie wyjdę!

— Jakie pan ma zamiary, panie Lipwig? — zapytał Patrycjusz.

— Planowałem przekazać je Powiernictwu Golemów, wasza lordowska mość — odparł Moist, możliwie delikatnie powstrzymując ataki Adory Belle.

— Planował pan?

— Ale nie konie. Założę się, że są szybsze od wszystkich istot z krwi i kości. Jest ich dziewiętnaście. Jeśli wasza lordowska mość posłucha mojej rady, podaruje jednego królowi krasnoludów, który w tej chwili pewnie trochę się gniewa. Sam pan zdecyduje, co zrobić z pozostałymi, chciałbym jednak prosić o sześć sztuk dla Urzędu Pocztowego. A na razie cała reszta będzie bezpieczniejsza pod ziemią. Chcę zrobić z nich podstawę naszej waluty, gdyż…

— Tak, trudno było nie usłyszeć — przerwał mu Vetinari. — Brawo, panie Lipwig. Widzę, że pan to sobie przemyślał. Zaprezentował pan nam bardzo rozsądne wyjście. Ja także zastanawiałem się nad sytuacją i jedyne, co mi jeszcze pozostało…

— Ależ podziękowania nie są konieczne…

— …to powiedzieć: Proszę aresztować tego człowieka, komendancie! Niech pan go przykuje do jakiegoś krzepkiego funkcjonariusza i wsadzi do mojego powozu.

— Co? — zdumiał się Moist.

— Co?! — wrzasnęła Adora Belle.

— Rada Królewskiego Banku oskarża pana i prezesa o defraudację, panie Lipwig. — Vetinari schylił się i podniósł Pana Marudę za skórę na karku. Piesek kołysał się wolno w uchwycie Patrycjusza, wytrzeszczone oczy wytrzeszczał ze zgrozy jeszcze bardziej, a nowa zabawka wibrowała mu przepraszająco w pyszczku.

— Nie może pan przecież na poważnie o cokolwiek go oskarżać! — zaprotestował Moist.

— Przykro mi, ale jest prezesem, panie Lipwig. Jego łapa jest na wszystkich dokumentach.

— Jak pan może to robić Moistowi po wszystkim, co się stało? — poskarżyła się Adora Belle. — Przecież właśnie uratował sytuację.

— Możliwe, chociaż nie jestem pewien, dla kogo ją uratował. Musimy przestrzegać prawa, panno Dearheart. Nawet tyrani muszą przestrzegać prawa. — Patrycjusz przerwał zamyślony, a po chwili podjął: — Nie, skłamałem. Tyrani nie muszą przestrzegać prawa, oczywiście, ale muszą dbać o pozory. Przynajmniej ja dbam.

— Przecież on nie zabrał… — zaczęła Adora Belle.

— Jutro o dziewiątej w Wielkiej Sali — przerwał jej Vetinari. — Wszystkie zainteresowane strony proszę o uczestnictwo. Dotrzemy do sedna sprawy. — Uniósł głos. — Czy jest tu ktoś z dyrektorów Królewskiego Banku? Ach, pan Lavish. Dobrze się pan czuje?

Cosmo Lavish dość chwiejnie przecisnął się przez tłum, podtrzymywany przez młodego człowieka w brązowej szacie.

— Kazał go pan aresztować? — zapytał.

— Jedyny bezsporny fakt jest taki, że pan Lipwig, w imieniu Pana Marudy, formalnie przejął odpowiedzialność za złoto.

— Rzeczywiście przejął. — Cosmo spojrzał wrogo na Moista.

— Ale w obecnych okolicznościach wydaje mi się, że powinienem zbadać wszelkie aspekty sytuacji.

— W pełni się zgadzam — zapewnił Cosmo.

— W tym celu przyślę moich rewidentów, by wieczorem wkroczyli do banku i sprawdzili rejestry — dokończył Vetinari.

— Nie mogę się zgodzić na pańską prośbę — oświadczył Cosmo.

— Na szczęście to nie była prośba. — Vetinari wcisnął Pana Marudę pod pachę i mówił dalej: — Jak pan widzi, towarzyszy mi pan prezes. Komendancie Vimes, proszę odprowadzić pana Lipwiga do mojego powozu. I proszę zadbać, by panna Dearheart bezpiecznie trafiła do domu, dobrze? Rano wszystko rozstrzygniemy.

Spojrzał na kolumnę kurzu spowijającą pracowite golemy.

— Wszyscy mamy za sobą pracowity dzień — dodał.

* * *

W zaułku na tyłach klubu Różowego Kociaka natarczywa, rytmiczna muzyka była nieco przytłumiona, ale nadal przenikliwa. Czaiły się ciemne postacie…

— Panie doktorze…

Szef Katedry Komunikacji Post Mortem przerwał kreślenie skomplikowanej runy wśród mniej złożonych zwyczajnych graffiti i spojrzał na zaniepokojonego studenta.

— Tak, Barnsforth?

— Czy to na pewno zgodne z regulaminem uniwersytetu?

— Oczywiście, że nie! Pomyśl, co by się stało, gdyby coś takiego wpadło w niepowołane ręce! Trzymaj wyżej tę latarnię, Goatly, tracimy światło.

— A czyje ręce by to były?

— No, technicznie biorąc, nasze. Ale wszystko jest w najlepszym porządku, jeśli tylko senat niczego nie odkryje. A oczywiście, że nie odkryje. Mają ciekawsze rzeczy do roboty niż włóczenie się i odkrywanie różnych rzeczy.

— Czyli, formalnie biorąc, to jednak jest nielegalne?

— No cóż… — Hicks wyrysował glif, który na moment rozjarzył się błękitem. — Kto pośród nas, jeśli się dobrze zastanowić, może powiedzieć, co jest dobre, a co złe?

— Senat uczelni? — zasugerował Barnsforth.

Hicks rzucił kredę i wyprostował się.

— Posłuchajcie mnie wszyscy czterej! Insorcyzmujemy tu Fleada, jasne? Ku jego wiecznej satysfakcji i trudnemu do pominięcia dobru naszej katedry, możecie mi wierzyć! To trudny rytuał, ale jeśli mi pomożecie, pod koniec semestru będziecie doktorami komunikacji post mortem. Po piątce dla każdego, i oczywiście pierścień z czaszką. Ponieważ do tej pory udało się wam oddać jedną trzecią pracy na wszystkich, uważam, że to niezły interes. Zgodzisz się, Barnsforth?

Student zamrugał niepewnie wobec mocy tak postawionego pytania, ale z pomocą przyszedł mu wrodzony talent. Odchrząknął w dziwnie akademickim stylu.

— Myślę, że pana zrozumiałem, panie doktorze — oświadczył. — To, co tutaj robimy, sięga poza przyziemne definicje dobra i zła, prawda? Służymy wyższej prawdzie.

— No świetnie, Barnsforth, daleko zajdziesz. Wszyscy słyszeli? Wyższa prawda! Niezłe. A teraz wywalmy tu starego zrzędę i znikajmy, zanim ktoś nas zobaczy.

* * *

Trudno zignorować funkcjonariusza trolla. Trolle po prostu się wznoszą… Może to był taki żarcik Vimesa? Sierżant Detrytus siedział obok Moista i praktycznie wprasowywał go w siedzenie. Vetinari i Drumknott zajęli miejsca naprzeciwko. Jego lordowska mość trzymał oburącz laskę ze srebrną gałką i opierał brodę na dłoniach. Uważnie przypatrywał się Moistowi.

Krążyły pogłoski, że klingę ukrytą w lasce wykonano z żelaza uzyskanego z krwi tysiąca ofiar. To chyba marnotrawstwo, pomyślał Moist. Jeszcze trochę pracy i można by zyskać dość, by wykuć lemiesz. Zresztą kto wymyśla takie historie?

Co prawda u Vetinariego wydawało się to możliwe, choć trochę niehigieniczne.

— Niech pan posłucha. Jeśli pozwoli pan Cosmo… — zaczął Moist.

— Pas devant le gendarme — przerwał mu lord Vetinari.

— To znaczy, żeby nie gadać przy mnie — przetłumaczył uprzejmie sierżant Detrytus.

— Czy w takim razie możemy porozmawiać o aniołach? — zaproponował Moist po chwili milczenia.

— Nie, nie możemy. Panie Lipwig, wydaje się pan jedynym człowiekiem potrafiącym komenderować największą armią od czasów imperium. Myśli pan, że to dobry pomysł?

— Wcale tego nie chciałem! Ja tylko wymyśliłem, jak to robić!

— Wie pan, panie Lipwig, zabicie pana w tej chwili rozwiązałoby ogromną liczbę problemów.

— Nie planowałem tego! No… w każdym razie nie w taki sposób.

— Nie planowaliśmy imperium. Po prostu stało się złym nawykiem. No więc, panie Lipwig, skoro ma pan już swoje golemy, co zamierza pan z nimi zrobić?

— Postawić po jednym do zasilania wież sekarowych. Te ośle kołowroty nigdy porządnie nie działały. Inne miasta też nie będą protestować, to przecież zysk dla całego człowie… dla wszystkich. A osły też się nie sprzeciwią, podejrzewam.

— To da zastosowanie kilku setkom. A reszta?

— Planuję zmienić je w złoto, sir. I myślę, że rozwiąże to wszystkie nasze kłopoty.

Vetinari zdziwiony uniósł brew.

— Wszystkie?

* * *

Ból znowu się przebijał, ale w pewien sposób dodawał mu otuchy. Z całą pewnością stawał się już Vetinarim. Ten ból był dobry. To był dobry ból. Zwiększał koncentrację, pomagał myśleć.

W tej chwili Cosmo myślał, że Pucci naprawdę powinna zostać uduszona w niemowlęctwie, co — według rodzinnych legend — starał się osiągnąć. Wszystko w niej było irytujące. Była samolubna, arogancka, chciwa, próżna, okrutna, uparta i całkowicie pozbawiona taktu oraz śladowego choćby samokrytycyzmu.

W ich klanie cech tych nie uważano za wady — trudno byłoby zdobyć fortunę, gdyby człowiek bez przerwy się zastanawiał, czy to, co robi, jest słuszne, czy nie. Ale Pucci uważała się za piękność i to działało mu na nerwy. Miała niezłe włosy, to prawda, ale te wysokie obcasy! Wyglądała jak balon na uwięzi. Figura była do przyjęcia jedynie dzięki cudom gorseciarstwa. Co prawda słyszał, że grube dziewczyny mają wspaniałe osobowości, ale ona miała tylko obfitą i w całości lavishową.

Z drugiej strony była w jego wieku i przynajmniej miała jakieś ambicje oraz cudowną zdolność do nienawiści. Nie była leniwa, jak cała reszta. Tamci całe życie spędzali zwinięci w kłębek wokół pieniędzy. Nie mieli wizji. Pucci była kimś, z kim potrafił rozmawiać. Spoglądała na wszystko z delikatniejszej, kobiecej perspektywy.

— Powinieneś zlikwidować tego Benta — oświadczyła. — Jestem pewna, że coś wie. Powieśmy go za kostki nóg z któregoś mostu. Tak właśnie robił zwykle dziadziuś. Czemu ciągle nosisz tę rękawiczkę?

— Był lojalnym sługą banku — odparł Cosmo, ignorując ostatnie pytanie.

— I co? Co to ma do rzeczy? Coś ci się stało w tę rękę?

— Nic jej nie dolega — zapewnił Cosmo, gdy kolejna czerwona róża bólu rozkwitła aż do ramienia. Jestem już tak blisko, myślał. Tak blisko! Vetinari sądzi, że mnie ma, ale to ja go trzymam! O tak! Mimo to… może czas trochę posprzątać.

— Poślę Żurawinę, żeby dziś wieczorem spotkał się z panem Bentem — rzekł. — Nie jest mi już potrzebny, skoro mam Cribbinsa.

— Dobrze. Potem Lipwig trafi do więzienia, a my odzyskamy bank. Ale wiesz, nie wyglądasz najlepiej. Jesteś bardzo blady.

— Blady jak Vetinari? — zapytał Cosmo, wskazując portret.

— Co? O czym ty mówisz? Nie bądź głupi — rzekła Pucci. — A w ogóle jakoś dziwnie tu pachnie. Coś zdechło?

— Moje myśli są klarowne. Jutro będzie ostatnim dniem Vetinariego jako Patrycjusza. Zapewniam cię.

— Znowu wygadujesz głupstwa. I strasznie się pocisz, muszę dodać — stwierdziła Pucci. — Poważnie, kapie ci z brody. Weź się w garść!

— Wyobrażam sobie, że gąsienica sądzi, iż umiera, kiedy zaczyna przemianę w pięknego motyla — powiedział z rozmarzeniem Cosmo.

— Co? Co? Jaki to ma związek z czymkolwiek? — zirytowała się Pucci. — A zresztą to wcale nie tak działa. Posłuchaj, bo to ciekawe: gąsienica zdycha, rozumiesz, i robi się taka papkowata, a potem jakaś jej cząstka, jakby nerka czy coś takiego, budzi się nagle i zjada tę zupę z gąsienicy, i to właśnie wychodzi potem jako motyl. Prawdziwy cud natury. A ciebie chyba bierze grypa. Nie bądź dzieckiem. Mam randkę, zobaczymy się rano.

I wyszła zamaszyście, zostawiając go samego, jedynie z Żurawiną, który w kącie czytał książkę.

Cosmo przyszło do głowy, że tak naprawdę bardzo mało o nim wie. Jako Vetinari, oczywiście, wkrótce będzie wiedział wszystko o wszystkich.

— Byłeś w szkole Skrytobójców, prawda, Żurawina? — zapytał.

Żurawina wyjął z kieszeni na piersi niedużą srebrną zakładkę, umieścił ją starannie na stronie i zamknął książkę.

— Tak, sir. Stypendysta.

— A tak… Pamiętam ich. Bez przerwy się tam kręcili. Zwykle ich dręczyliśmy.

— Owszem, sir. Ale niektórzy z nas przeżyli.

— Ja cię nigdy nie dręczyłem, prawda?

— Nie, sir. Na pewno bym pamiętał.

— To dobrze. To dobrze. A jak ci na imię, Żurawina?

— Nie wiem, sir. Byłem podrzutkiem.

— To smutne. Twoje życie musiało być bardzo trudne.

— Tak, sir.

— Świat bywa czasem okrutny.

— Tak, sir.

— Czy byłbyś tak dobry i zabił dziś wieczorem pana Benta?

— Zanotowałem to w pamięci, sir. Wezmę ze sobą współpracownika i wykonamy to zadanie na godzinę przed świtem. Większość lokatorów pani Cake będzie w tym czasie przebywała poza domem, a mgła osiągnie najwyższą gęstość. Szczęśliwie sama pani Cake zostanie dziś na noc u swojej starej przyjaciółki, pani Harms-Beetle przy ulicy Radosnego Mydła. Sprawdziłem to wcześniej, przewidując taką ewentualność.

— Jesteś prawdziwym fachowcem, Żurawina, co stwierdzam z podziwem.

— Bardzo dziękuję, sir.

— Widziałeś gdzieś Dotychczasa?

— Nie, sir.

— Zastanawiam się, gdzie się podział. Idź teraz i zrób sobie kolację. Ja nie będę dzisiaj jadł.

Kiedy za Żurawiną zamknęły się drzwi, oznajmił:

— Jutro się zmienię.

Sięgnął w dół i wydobył klingę. Była naprawdę piękna.

Na swoim portrecie naprzeciwko lord Vetinari uniósł brew i powiedział:

— Jutro będziesz pięknym motylem.

Cosmo się uśmiechnął. Był już prawie u celu. Vetinari zupełnie oszalał.

* * *

Bent otworzył oczy i spojrzał na sufit.

Po kilku sekundach ten niezbyt porywający widok przesłonił ogromnych rozmiarów nos, a w pewnej odległości za nim reszta niespokojnej twarzy.

— Obudził się pan!

Pan Bent zamrugał, zogniskował wzrok i spojrzał na pannę Drapes, cień w świetle lampy.

— Miał pan taki zabawny atak, panie Bent — powiedziała tym powolnym, ostrożnym głosem, jakiego ludzie używają podczas rozmów z psychicznie chorymi, staruszkami i osobami niebezpiecznie uzbrojonymi.

— Zabawny atak? Zrobiłem coś zabawnego? — Uniósł głowę z poduszki i pociągnął nosem. — Nosi pani naszyjnik z czosnku, panno Drapes? — zdziwił się.

— To… środek zabezpieczający — odparła panna Drapes, wyraźnie zawstydzona. — Przeciwko… przeziębieniom, tak, przeziębieniom. Nigdy dość ostrożności. Jak się pan czuje wewnętrznie?

— Co się działo, panno Drapes?

— Och, nie chce się pan tym denerwować — zapewniła panna Drapes z nerwową serdecznością.

— Wydaje mi się, że chcę, panno Drapes.

— Doktor mówił, że nie wolno się panu ekscytować, panie Bent.

— O ile mi wiadomo, nigdy w życiu nie byłem podekscytowany, panno Drapes.

Kiwnęła głową. Niestety, łatwo było w to uwierzyć.

— Zna pan pana Lipwiga? Mówią, że wykradł całe złoto ze skarbca!

Popłynęła opowieść. W wielu punktach uzupełniały ją spekulacje, zarówno nowe, jak i zasłyszane wcześniej. A ponieważ panna Drapes była wierną czytelniczką „Tantańskiej Fanfary”, opowieść została przedstawiona stylem i językiem, w jakim zwykle prezentuje się historie przerażających morderstw.

Zaszokowało ją, że Bent leży tak spokojnie. Raz czy dwa razy poprosił, by wróciła do jakiegoś szczegółu, ale nie zmieniał wyrazu twarzy. Próbowała dodać nieco sensacji, zamalowała ściany wykrzyknikami, a on nawet nie drgnął.

— …teraz siedzi w Tantach — dokończyła. — Mówią, że zawiśnie za szyję, póki nie umrze. Wydaje mi się, że zawisnąć to nawet gorzej, niż być powieszonym.

— Ale nie mogą znaleźć złota… — szepnął Mavolio Bent i opuścił głowę na poduszkę.

— Zgadza się! Niektórzy mówią, że zostało wywiezione przez niebezpiecznych wspólników. Podobno obciążające informacje przekazał pan Lavish.

— Jestem człowiekiem potępionym, panno Drapes. Osądzonym i potępionym! — oświadczył pan Bent, patrząc w ścianę.

— Pan, panie Bent? Nie może pan tak mówić! Pan, który nigdy nie popełnił błędu?

— Ale zgrzeszyłem. Och, zgrzeszyłem ciężko. Oddawałem cześć fałszywym bożkom!

— No cóż, czasami nie da się znaleźć prawdziwych. — Panna Drapes poklepała go po ręku, zastanawiając się, czy wołać kogoś na pomoc. — Jeśli szuka pan rozgrzeszenia, to słyszałam, że ionianie odpuszczają w tym tygodniu dwa grzechy w cenie jednego…

— Dopadł mnie — wyszeptał Bent. — Na bogów, panno Drapes! Coś we mnie wzbiera i chce się wydostać!

— Proszę się nie martwić, mam tu wiadro! — uspokoiła go.

— Nie! Powinna pani wyjść! To będzie straszne!

— Nigdzie nie pójdę, panie Bent — oświadczyła z mocą panna Drapes. — Ma pan tylko zabawny atak i tyle.

— Ha! — rzekł pan Bent. — Ha… ha… haha…

Śmiech wznosił się w jego krtani niczym coś wypełzającego z krypty.

Jego szczupłe ciało zesztywniało nagle i wygięło się w łuk, jak gdyby unosiło się nad materacem. Panna Drapes rzuciła się na łóżko, ale było już za późno. Bent wolno podniósł drżącą dłoń i wskazał palcem szafę.

— Jesteśmy znowu! — wrzasnął.

Szczęknął zamek. Drzwi stanęły otworem.

W szafie leżał stos ksiąg rejestrowych i coś jeszcze… coś spowitego w całun. Pan Bent uniósł powieki i spojrzał prosto w oczy panny Drapes.

— Przywiozłem to ze sobą — powiedział jakby do siebie. — Tak bardzo tego nienawidziłem, ale przywiozłem ze sobą. Dlaczego? Kto kieruje cyrkiem?

Panna Drapes milczała. Wiedziała tylko, że będzie śledzić wydarzenia aż do końca. W końcu spędziła noc w męskiej sypialni, a lady Deirdre Waggon miała wiele do powiedzenia na ten temat. Technicznie biorąc, panna Drapes była Kobietą Upadłą, co wydawało się niesprawiedliwe, ponieważ — jeszcze bardziej technicznie biorąc — nie była nią.

Patrzyła, jak pan Bent się… przemienia. Był na tyle przyzwoity, by robić to odwrócony do niej plecami, ale na wszelki wypadek i tak zamknęła oczy. A potem przypomniała sobie, że jest Upadła, więc nie ma to większego sensu, prawda?

Otworzyła je znowu.

— Panno Drapes? — odezwał się sennie pan Bent.

— Tak, panie Bent? — odpowiedziała przez szczękające zęby.

— Musimy znaleźć… cukiernię.

Żurawina i jego współpracownik wkroczyli do pokoju i stanęli jak wryci. Czegoś takiego ich plan nie przewidywał.

— I może też drabinę — dodał pan Bent.

Wyjął z kieszeni pasek różowej gumy i skłonił się nisko.

Rozdział dwunasty

Żadnej pomocy z wysokości — Drumknott melduje — Możliwy żart — Pan Maruda wkracza na scenę — Dziwne obiekty w powietrzu — Powrót pana Benta — „Uwaga, on ma stokrotkę!” — Wielka chwila Pucci — Pomocna dłoń dla Cosmo

W celi Moista leżało czyste siano i był prawie pewien, że nikt nie napluł mu do zupy, która zawierała coś, co do czego — gdyby był zmuszony to nazwać — musiałby przyznać, że jest mięsem. W jakiś sposób rozeszły się wieści, że to dzięki niemu Bellyster już tu nie pracuje. Nawet inni klawisze nie znosili tego wrednego drania, więc Moist mógł bez proszenia liczyć na dokładkę, wyczyszczone buty, a rankiem grzecznościowy egzemplarz „Pulsu” w celi.

Maszerujące golemy zepchnęły kłopoty banku na stronę piątą. Zajęły całą pierwszą stronę, a sporą część kolejnych zapełniały wypowiedzi „zwykłych ludzi” — to znaczy ludzi z ulicy, którzy wprawdzie o niczym nie mieli pojęcia, ale chętnie przekazywali prasie, co wiedzą — oraz dłuższe artykuły napisane przez ludzi, którzy także nic nie wiedzieli, ale potrafili ładnie to ująć w 250 słowach.

Wpatrywał się właśnie w krzyżówkę[12], kiedy ktoś grzecznie zapukał do celi. Był to dozorca, który miał nadzieję, że pan Lipwig zadowolony jest z krótkiego pobytu tutaj, chciałby odprowadzić pana Lipwiga do powozu i liczył na to, że pan Lipwig znowu zechce zawitać w ich gościnne progi, gdyby ponownie pojawiła się chwilowa wątpliwość co do jego uczciwości. A tymczasem będzie wdzięczny, jeśli pan Lipwig zechce uprzejmie nosić te lekkie kajdany, wyłącznie dla zachowania pozorów, a kiedy zostaną mu zdjęte, co niewątpliwie nastąpi po wykazaniu nieskazitelności jego charakteru, czy mógłby łaskawie przypomnieć osobie odpowiedzialnej, że są własnością więzienia, bardzo będziemy wdzięczni…

Przed bramą więzienia zebrał się spory tłumek, choć gapie trzymali się z daleka od wielkiego golema, który czekał tam, przyklęknąwszy na jedno kolano i z wyciągniętą w górę pięścią. Pojawił się w nocy, tłumaczył dozorca, i gdyby pan Lipwig miał jakiś sposób, żeby skłonić go do odejścia, wszyscy byliby naprawdę wdzięczni. Moist próbował wyglądać, jakby się tego spodziewał. Rzeczywiście polecił Czarnemu Wąsowi czekać na dalsze rozkazy, ale na coś takiego nie liczył.

Golem tymczasem pomaszerował za powozem aż do pałacu. Trasę gęsto obstawiła straż, zdawało się też, że na każdym dachu tkwi postać w czerni. Vetinari chyba rzeczywiście nie chciał ryzykować jego ucieczki. Jeszcze więcej strażników czekało na tylnym dziedzińcu — więcej, niż nakazywał rozsądek. Moist zauważył to od razu, ponieważ człowiek szybko myślący czasem łatwiej potrafi się wymknąć dwudziestu strażnikom niż pięciu. Ktoś jednak chciał dać Coś do Zrozumienia. Nieważne, co takiego, byle robiło wrażenie.

Poprowadzono go mrocznymi korytarzami w nagłą jasność zatłoczonego Wielkiego Holu. Tu i tam rozległy się oklaski, jeden czy dwa okrzyki oraz głośne buczenie ze strony Pucci, siedzącej z bratem w pierwszym rzędzie czworoboku krzeseł.

Moist stanął na niewielkim podium, które miało pełnić funkcję ławy oskarżonych. Mógł stamtąd zobaczyć przywódców gildii, starszych magów, ważnych kapłanów i przedstawicieli Wielkich i Dobrych, a przynajmniej Dużych i Krzykliwych. Widział z tyłu uśmiech Harry’ego Króla oraz obłok dymu, który świadczył o obecności Adory Belle i… tak, nową najwyższą kapłankę Anoi w błyszczącej koronie pogiętych łyżek, mocno ściskającą w dłoni ceremonialną chochlę, z twarzą zesztywniałą z nerwów i poczucia własnej ważności. Jesteś mi coś winna, dziewczyno, pomyślał Moist; rok temu musiałaś wieczorami pracować w barze, żeby się utrzymać, Anoia zaś była jedną z pół tuzina półbogiń, dzielących wspólny ołtarz, który — powiedzmy uczciwie — był twoim kuchennym stołem, tyle że nakrytym obrusem. Wobec tego wszystkiego czym będzie jakiś niewielki cud?

Zaszeleściła szata i nagle lord Vetinari znalazł się w swoim fotelu, a Drumknott stanął przy nim. Gwar rozmów ucichł, gdy Patrycjusz rozejrzał się po sali.

— Dziękuję za przybycie, panie i panowie — powiedział. — Przejdźmy do rzeczy, dobrze? Nie jest to rozprawa sądowa jako taka. To komisja śledcza, którą powołałem, by zbadała okoliczności zniknięcia dziesięciu ton złotych sztabek z Królewskiego Banku Ankh-Morpork. Grozi to zakwestionowaniem dobrego imienia banku, rozważymy więc wszelkie zdarzenia, dotyczące tej…

— Dokądkolwiek by to prowadziło?

— Istotnie, panie Lavish. Dokądkolwiek by to prowadziło.

— Mamy na to pańską gwarancję? — upierał się Cosmo.

— Wydaje mi się, że już jej udzieliłem, panie Lavish. Możemy zaczynać? Na prowadzącego dochodzenie wyznaczyłem uczonego pana Slanta z kancelarii Morecombe, Slant i Honeyplace. Będzie prowadził przesłuchania i zadawał pytania, jakie uzna za stosowne. Wszyscy chyba zdajemy sobie sprawę z faktu, że pan Slant cieszy się głębokim szacunkiem całej profesji prawniczej naszego miasta.

Pan Slant ukłonił się Vetinariemu, a jego spokojne spojrzenie przebiegło po sali. Na dłuższy czas zatrzymało się na rzędach Lavishów.

— Przede wszystkim sprawa złota — rzekł Vetinari. — Przedstawiam Drumknotta, mojego sekretarza i głównego rewidenta, który nocą kierował zespołem księgowych kontrolujących bank…

— Czy jestem tutaj oskarżonym? — zapytał Moist.

Vetinari zerknął na niego i zajrzał do papierów.

— Mam pański podpis na pokwitowaniu przejęcia dziesięciu ton złota — oświadczył. — Czy kwestionuje pan jego autentyczność?

— Nie, ale sądziłem, że to zwykła formalność!

— Dziesięć ton złota to formalność, tak? A czy później włamał się pan do skarbca?

— No tak, technicznie rzecz biorąc, tak. Nie mogłem go otworzyć, ponieważ pan Bent zemdlał wewnątrz, a zostawił klucz w zamku.

— A tak, pan Bent. Główny kasjer. Jest dzisiaj z nami?

Szybka analiza doprowadziła do wniosku, że sala jest całkowicie bezBentowa.

— Jak rozumiem, pan Bent znalazł się w stanie szoku, ale nie doznał poważnych urazów — rzekł lord Vetinari. — Komendancie Vimes, niech pan uprzejmie pośle kilku ludzi do jego mieszkania, dobrze? Chciałbym, żeby do nas dołączył.

Wrócił do Moista.

— Nie, panie Lipwig, na razie nie jest to pański proces. Zanim postawi się kogoś przed sądem, dobrze jest mieć do tego jakiś rozsądny powód. Powszechnie się uważa, że tak jest bardziej elegancko. Muszę jednak zaznaczyć, że formalnie przejął pan odpowiedzialność za złoto, które, musimy zakładać, było wtedy złotem i znajdowało się w skarbcu. Aby jednak zyskać pełne zrozumienie sytuacji banku w owym czasie, poprosiłem mojego sekretarza, by przeprowadził kontrolę bankowych transakcji, co wraz ze swoim zespołem uczynił tej nocy…

— Jeśli zatem nie jestem w tej chwili oskarżonym, czy mógłbym pozbyć się tych kajdan? Tak jakby sugerują moją winę…

— Istotnie. Zgoda. Straże, zajmijcie się tym. A teraz pan, panie Drumknott, jeśli wolno…

Rzucą mnie na pożarcie, myślał Moist, kiedy Drumknott zaczął mówić. W co tu gra Vetinari?

Patrzył na zebrany tłum, słuchając Drumknotta recytującego monotonną litanię o księgowości. Na samym froncie, w wielkiej i ciemnej masie, zasiadła rodzina Lavishów. Z tego miejsca wyglądali jak stado sępów. Sądząc po równym, poważnym głosie Drumknotta, relacja potrwa długo. Spróbują mnie wrobić, a Vetinari nie bę… No ale tak, potem w jakimś dyskretnym gabinecie usłyszę: „Panie Lipwig, gdyby zechciał pan uprzejmie wyjaśnić, w jaki sposób kierował pan tymi golemami”…

Zamieszanie przy drzwiach przyniosło chwilę wytchnienia. Sierżant Colon, a za nim jego nieodłączny partner kapral Nobbs praktycznie płynęli wśród tłumu. Vimes przeciskał się ku nim, a jego śladem sunęła Sacharissa. Nastąpiła pospieszna rozmowa i po sali przetoczyła się fala lękliwego podniecenia.

Moist pochwycił słowo: „Zamordowany!”.

Vetinari wstał; uderzenie laski o stół zabrzmiało niczym znak interpunkcyjny bogów. Gwar ucichł.

— Co się stało, komendancie? — zapytał.

— Zwłoki, sir. W kwaterze pana Benta!

— Został zamordowany?

— Nie. — Vimes pospiesznie i nerwowo naradził się z sierżantem. — Ciało zostało wstępnie zidentyfikowane jako należące do profesora Żurawiny, sir, który nie jest prawdziwym profesorem, ale okrutnym zabójcą do wynajęcia. Myśleliśmy, że uciekł z miasta. Wydaje się, że drugi denat to Jack Żebro, który został skopany na śmierć…

Znowu nastąpiła pospieszna, prowadzona szeptem wymiana zdań. Jednak komendant Vimes zwykle podnosił głos, kiedy się denerwował.

— …czym? Na drugim piętrze?! Nie bądź durniem! Więc co załatwiło Żurawinę? Jak? Naprawdę chodzi ci o to, co wydaje mi się, że powiedziałeś?

Wyprostował się.

— Przepraszam, sir, ale chyba muszę tam pójść i sam się przekonać. Mam wrażenie, że ktoś tu robi sobie żarty.

— A ten biedny Bent? — zapytał Patrycjusz.

— Nie ma po nim śladu, sir.

— Dziękuję, komendancie. — Vetinari machnął ręką. — Proszę szybko wracać, kiedy już dowie się pan czegoś więcej. Nie możemy pozwolić na żarty. Dziękuję ci, Drumknott. Jak rozumiem, nie znaleźliście niczego niewłaściwego poza brakiem złota. Jestem pewien, że to ulga dla nas wszystkich. Pańska kolej, panie Slant.

Prawnik wstał, roztaczając aurę godności i naftaliny.

— Proszę wyjaśnić, panie Lipwig, czym się pan zajmował, zanim przybył pan do Ankh-Morpork — rzekł.

No dobra, pomyślał Moist, patrząc na Vetinariego. Rozumiem już, o co chodzi. Jeśli będę grzeczny i powiem, co trzeba, mogę przeżyć. Za odpowiednią cenę. Ale nie, dziękuję. Przecież chciałem tylko zrobić trochę pieniędzy.

— Pańskie zajęcie, panie Lipwig? — ponaglił Slant.

Moist spojrzał na rzędy patrzących i dostrzegł Cribbinsa, który mrugnął porozumiewawczo.

— Hmm?

— Spytałem, jakie było pańskie zajęcie, zanim pojawił się pan w mieście.

W tym właśnie momencie Moist usłyszał znajome niestety terkotanie, a ze swego podwyższenia pierwszy zauważył, jak prezes Królewskiego Banku wysuwa się zza kotary na końcu sali, ściskając mocno swoją wspaniałą nową zabawkę. Jakaś sztuczka wibracji popychała Pana Marudę do tyłu po lśniącym marmurze.

Ludzie w sali wyciągnęli szyje, a merdający ogonem piesek przesunął się za krzesłem Vetinariego i zniknął za kotarą po drugiej stronie.

Żyję w świecie, gdzie coś takiego właśnie się wydarzyło, pomyślał Moist. I nagle doznał poczucia całkowitego uwolnienia.

— Panie Lipwig, zadałem panu pytanie — przypomniał Slant.

— Tak, przepraszam. Byłem oszustem…

I wtedy pofrunął. To było to. O wiele lepsze niż wisieć na ścianie jakiegoś starego budynku! Wystarczy popatrzeć na minę Cosmo! Na Cribbinsa! Wszystko sobie zaplanowali, a on im to wyrwał! Miał ich w ręku… i leciał!

Slant się zawahał.

— Pod słowem „oszust” rozumie pan…

— Kanciarza. Naciągacza. Czasami fałszerza. Prawdę mówiąc, wolę o sobie myśleć jak o łobuzie.

Zauważył spojrzenia, jakie rzucają sobie Cosmo z Cribbinsem, i przepełniła go radość. To nie powinno się zdarzyć, prawda? A teraz będziecie musieli biec, żeby dotrzymać kroku…

Pan Slant także chyba miał pewne kłopoty w tym zakresie.

— Czy dobrze zrozumiałem? Zarabiał pan na życie, łamiąc prawo?

— Zwykle wykorzystywałem chciwość innych, panie Slant. Myślę, że był w tym również element edukacyjny.

Pan Slant ze zdumieniem potrząsnął głową, co sprawiło, że z jego ucha — z doskonałym wyczuciem chwili — wypadł skorek.

— Edukacyjny?

— Tak. Wiele osób się nauczyło, że nikt nie sprzedaje pierścionka z brylantem za dziesiątą część jego wartości.

— A potem objął pan jedno z najwyższych stanowisk publicznych w naszym mieście? — zapytał pan Slant, przekrzykując śmiechy.

To była reakcja ulgi. Ludzie za długo wstrzymywali oddech.

— Musiałem. Miałem do wyboru to albo dać się powiesić — wyjaśnił Moist i dodał: — Znowu.

Pan Slant chyba się zdenerwował. Spojrzał na Patrycjusza, który uśmiechał się lekko.

— Wasza lordowska mość na pewno sobie życzy, żebym kontynuował?

— Ależ tak — zapewnił Vetinari. — Do samej śmierci, panie Slant.

— Ehm… Był pan już kiedyś powieszony? — Slant zwrócił się do Moista.

— Tak. I nie chciałem, żeby mi to weszło w nawyk.

Znowu śmiechy…

Pan Slant obejrzał się na wciąż uśmiechniętego Patrycjusza.

— Czy to prawda, wasza lordowska mość?

— Istotnie — odparł spokojnie Vetinari. — Pan Lipwig trafił na szubienicę w zeszłym roku jako Albert Spangler. Jednak okazało się, że ma bardzo sztywny kark, co odkryto, kiedy składano go do trumny. Zapewne jest pan świadom, panie Slant, pradawnej zasady Quia ego sic dico. Człowiekowi, który przeżył stryczek, bogowie najwyraźniej zgotowali inne przeznaczenie, jak dotąd niespełnione. A że szczęście wyraźnie mu sprzyjało, postanowiłem zwolnić go warunkowo i powierzyć odbudowę Urzędu Pocztowego, które to zadanie pochłonęło już życie czterech moich urzędników. Gdyby mu się udało, to dobrze. Gdyby przegrał, miasto by zaoszczędziło na kosztach powtórnej egzekucji. Był to okrutny żart, ale z satysfakcją stwierdzam, że zrykoszetował ku powszechnej korzyści. Nie sądzę, by ktoś tutaj chciał zaprzeczyć tezie, iż Urząd Pocztowy stał się prawdziwym klejnotem naszego miasta. Istotnie więc, lampart może zrzucić swoje cętki!

Pan Slant odruchowo pokiwał głową, opanował się, usiadł i zaczął przerzucać notatki. Trochę się pogubił.

— A teraz przejdziemy do… ehm… sprawy banku…

— Pani Lavish, dama, którą wielu z nas miało zaszczyt poznać, niedawno zwierzyła mi się, że umiera — tłumaczył energicznie Vetinari. — Poprosiła mnie o radę w kwestii przyszłości banku, ponieważ jej bezpośredni spadkobiercy byli, według jej własnych słów, „tak paskudną bandą chytrych szczurów, jakiej człowiek ma nadzieję nie spotkać”…

Wszystkich trzydziestu jeden prawników Lavishów poderwało się i przemówiło równocześnie, narażając swoich klientów na łączny koszt 119,28 AM$.

Pan Slant spojrzał na nich groźnie.

Wbrew temu, co zostało powiedziane, nie cieszył się szacunkiem ankhmorporskich prawników. Budził w nich strach. Śmierć nie osłabiła jego encyklopedycznej pamięci, podstępności, umiejętności pokrętnego rozumowania i żrącego jak kwas wzroku. Nie wchodźcie mi dzisiaj w drogę, doradzał prawnikom ten wzrok. Nie wchodźcie mi w drogę, bo obgryzę wasze kości i wyssę szpik. Pamiętacie te oprawne w skórę tomy, jakie trzymacie na półkach w gabinetach, żeby robić wrażenie na klientach? Przeczytałem je wszystkie, a połowę sam napisałem. Nie zaczynajcie ze mną. Nie jestem w dobrym nastroju…

Prawnicy jeden po drugim usiedli[13].

— Mogę kontynuować? — upewnił się Vetinari. — Jak rozumiem, pani Lavish odbyła potem rozmowę z panem Lipwigiem i uznała, że znakomicie pokieruje bankiem, zgodnie z najlepszymi tradycjami rodziny Lavishów, oraz że będzie idealnym opiekunem dla psa, Pana Marudy, zgodnie ze zwyczajem pełniącego funkcję prezesa banku.

Cosmo podniósł się wolno i wyszedł na środek.

— Stanowczo protestuję przeciwko sugestii, że ta kanalia działa zgodnie z najlepszymi tradycjami…

Pan Slant poderwał się z miejsca jak wyrzucony sprężyną. Ale choć był szybki, nie wyprzedził Moista.

— Protestuję!

— Jak śmiesz protestować? — wyrzucił z siebie Cosmo. — Skoro sam przyznałeś, że jesteś aroganckim kryminalistą…

— Protestuję przeciwko sugestii lorda Vetinariego, jakobym miał cokolwiek wspólnego ze wspaniałymi tradycjami rodziny Lavishów! — Moist patrzył Cosmo prosto w oczy, które w tej chwili wydawały się ronić zielone łzy. — Na przykład nigdy nie byłem piratem ani handlarzem niewolników…

Nastąpiło ogólne powstanie prawników.

Pan Slant spojrzał groźnie. Nastąpiło ogólne siadanie.

— Oni się do tego przyznają — wyjaśnił Moist. — Wszystko to jest w oficjalnej historii banku!

— To prawda, panie Slant — potwierdził Vetinari. — Sam czytałem. Wyraźnie ma tu zastosowanie Volenti non fit injuria.

Terkot zabrzmiał ponownie — Pan Maruda wracał zza kotary. Moist zmusił się, by nie patrzeć.

— Och, to nieuczciwy atak! — warknął Cosmo. — Czyja przeszłość przetrwałaby tego rodzaju złą wolę?

Moist uniósł rękę.

— Ooo, nie. Znam to zagranie — rzekł. — Moja na przykład. Najgorsze, co w życiu robiłem, to okradałem ludzi, którzy sądzili, że okradają mnie. Ale nigdy nie stosowałem przemocy i wszystko oddałem. No fakt, obrabowałem kilka banków, a raczej zdefraudowałem ich pieniądze, ale tylko dlatego, że było to takie łatwe…

— Oddał pan…? — Slant czekał na jakąś reakcję Vetinariego.

Ale Patrycjusz spoglądał ponad głowami gapiów, prawie co do jednego pochłoniętych przejściem Pana Marudy. Podniósł tylko palec na znak potwierdzenia czy też lekceważenia.

— Tak. Może pan pamięta, że zrozumiałem swe błędy w zeszłym roku, kiedy bogowie… — zaczął Moist.

— Obrabowałeś kilka banków?! — zawołał Cosmo. — Vetinari, czy mamy wierzyć, że świadomie oddał pan najważniejszy bank miasta w ręce znanego rabusia?

Zmasowane szeregi Lavishów powstały, zjednoczone w obronie pieniędzy. Vetinari wciąż patrzył w sufit.

Moist uniósł wzrok. Jakiś obiekt, jakby biały dysk, frunął w powietrzu pod sklepieniem. Opadł, wirując, i trafił Cosmo między oczy. Drugi przemknął, pikując, nad ręką Moista i wylądował na piersiach Lavishów.

— A powinien oddać go w ręce nieznanych?! — wykrzyknął ktoś, gdy rzucony z flanki tort z budyniem trafił we wszystkie eleganckie czarne surduty. — Jesteśmy znowu!

Druga fala tortów mknęła już po trajektoriach, które prowadziły ku przepychającym się Lavishom. Niezwykła postać wyrwała się z tłumu przy akompaniamencie stęknięć tych, którzy chwilowo stanęli jej w drodze. A to dlatego, że jeśli komuś nawet udało się umknąć przed zdeptaniem wielkimi butami, padał ścięty trzymaną przez nowo przybyłego drabiną. On sam obejrzał się niewinnie, by sprawdzić, jaki zamęt spowodował, a powracająca drabina powaliła wszystkich zbyt powolnych, by usunąć się z jej zasięgu. Była w tym jakaś metoda, myślał Moist; klaun puścił drabinę i odstąpił, pozostawiając czterech ludzi uwięzionych w jej szczeblach w taki sposób, że próba uwolnienia każdego z nich musiała sprawić ogromny ból pozostałej trójce, a w przypadku jednego ze strażników — także poważnie ograniczyć jego perspektywy matrymonialne.

Z czerwonym nosem, w pomiętym kapeluszu, klaun w podskokach wbiegł na środek; ogromne buty kłapały o podłogę z każdym znajomym krokiem…

— Pan Bent? — zdziwił się Moist. — To pan?

— Mój dobry przyjaciel Lipwig! — zawołał klaun. — Myślisz, że kto rządzi na arenie, ten kieruje cyrkiem, tak? Ale tylko za zgodą klaunów, Lipwig! Tylko za zgodą klaunów!

Bent zamachnął się i cisnął tortem w Vetinariego.

Moist wybił się w górę, zanim jeszcze tort wystartował do lotu. Jego mózg ze sporą stratą zajął trzecie miejsce i przekazał wszystkie myśli naraz, mówiąc to, co nogi najwyraźniej odkryły samodzielnie: że godność ludzi wielkich rzadko potrafi przetrwać z twarzą w budyniu, a ikonogram zabudyniowanego Patrycjusza na pierwszej stronie „Pulsu” wstrząśnie polityczną równowagą sił w mieście. A przede wszystkim, że w tym post-Vetinarowskim świecie on, Moist, nie zobaczy jutra, co było jego życiową ambicją.

Jak w bezgłośnym śnie sunął w stronę nadlatującej nemezis, w ślimaczym tempie sięgając palcami, a tort mknął, wirując, na spotkanie z historią…

I trafił go w twarz.

Vetinari nawet nie drgnął. Budyń się rozprysnął i czterysta zafascynowanych oczu śledziło grudę pędzącą ku Patrycjuszowi, który chwycił ją w wyciągniętą rękę. Ciche plaśnięcie o dłoń było jedynym słyszalnym w sali dźwiękiem.

Lord Vetinari przyjrzał się złapanemu budyniowi. Wsunął w niego palec i skosztował. Z namysłem wzniósł oczy, a sala wstrzymała zbiorowy oddech.

— Chyba ananasowy — stwierdził w zadumie.

Zagrzmiały brawa. Musiały — nawet jeśli ktoś nie znosił Vetinariego, nie mógł nie podziwiać jego wyczucia chwili.

A teraz Patrycjusz schodził po stopniach i zbliżał się do nieruchomego, wystraszonego klauna.

— Moim cyrkiem nie kierują klauni, drogi panie. — Chwycił go za wielki czerwony nos i odciągnął mocno, na ile pozwalała gumka. — Czy to jasne?

Klaun wyjął trąbkę z przyczepionym pęcherzem i zatrąbił żałośnie.

— Dobrze. Miło, że się pan zgadza. Jeśli można, chciałbym porozmawiać z panem Bentem.

Tym razem odpowiedziały mu dwa skrzeknięcia trąbki.

— Ależ jest — stwierdził Vetinari. — Może pokażemy go chłopcom i dziewczynkom? Ile wynosi 15,3 procent od 59,66?

— Zostawcie go w spokoju! Wszyscy zostawcie go w spokoju!

Ciężko doświadczony tłum rozstąpił się po raz kolejny, przepuszczając rozczochraną pannę Drapes, gniewną i wzburzoną niczym kwoka. Do skromnego łona przyciskała coś ciężkiego i Moist zauważył, że to plik rejestrów.

— O to chodziło! — oznajmiła tryumfalnie i szeroko rozłożyła ręce. — To nie jego wina! Wykorzystali go!

Oskarżycielsko wskazała kapiące budyniem szeregi Lavishów. Gdyby boginiom wojny wolno było nosić bluzki z kołnierzykiem i włosy uciekające gwałtownie z ciasnego koku, panna Drapes mogłaby liczyć na deifikację.

— To oni! Sprzedali złoto już przed laty!

Co wzbudziło ogólne i entuzjastyczne krzyki ze wszystkich stron, które nie zawierały Lavishów.

— Ma być cisza! — krzyknął Vetinari.

Prawnicy się poderwali. Pan Slant spojrzał. Prawnicy opadli.

A Moist w samą porę zdążył zetrzeć z oczu ananasowy budyń.

— Uwaga! On ma stokrotkę! — zawołał i pomyślał: właśnie zawołałem „Uwaga! On ma stokrotkę!” i chyba do końca życia będę pamiętał, jakie to krępujące.

Lord Vetinari przyjrzał się nieprawdopodobnie wielkiemu kwiatkowi w klapie klauna. Maleńka kropla wody lśniła w prawie dobrze ukrytej dyszy.

— Tak — powiedział. — Wiem. A teraz, drogi panie, rzeczywiście uważam, że jest pan Bentem. Rozpoznałem pański chód, widzi pan. Jeśli pan nie jest panem Bentem, to wystarczy nacisnąć. A mnie wystarczy na to pozwolić. Powtarzam: chcę mówić z panem Bentem.

Czasami bogowie zwyczajnie nie mają wyczucia sytuacji, uznał Moist. Powinien zahuczeć grom, zagrzmieć werbel, powinna brzęknąć struna napięcia, niech pojawi się jakieś niebiańskie potwierdzenie, że oto nadszedł moment pra…

— 9,12798 — powiedział klaun.

Vetinari uśmiechnął się i poklepał go po ramieniu.

— Witamy z powrotem — rzekł.

Rozejrzał się i wyszukał w tłumie doktora Białolicego z Gildii Błaznów.

— Doktorze, proszę się zaopiekować panem Bentem, dobrze? Chyba powinien być teraz wśród swoich.

— To będzie zaszczyt, wasza lordowska mość. Siedem tortów równocześnie w powietrzu i czteroosobowy splot w drabinie? Perfekcyjne! Kimkolwiek jesteś, bracie, oto ucieszny powitalny uścisk dłoni…

— Nigdzie nie pójdzie beze mnie! — oświadczyła groźnie panna Drapes, kiedy zbliżył się do nich klaun z białą twarzą.

— Rzeczywiście, kto mógłby sobie coś takiego wyobrazić? — zgodził się Vetinari. — Proszę, doktorze, by pańska gildia udzieliła gościny także młodej damie pana Benta — dodał ku jej zdumieniu i radości.

Choć bowiem panna Drapes każdego dnia starała się trzymać tej „damy”, już wiele lat temu niechętnie rozstała się z „młodą”.

— Może też ktoś uwolni tych ludzi z drabiny? Chyba niezbędna będzie piła — ciągnął Vetinari. — Drumknott, zbierz, proszę, księgi, które tak uprzejmie dostarczyła nam młoda dama pana Benta. I wydaje mi się, że pan Lavish wymaga opieki medycznej…

— Wcale… nie… — Ociekający budyniem Cosmo starał się utrzymać pozycję stojącą. Samo patrzenie na niego sprawiało ból. Gniewnym, ale drżącym palcem zdołał wskazać leżące księgi. — To — oznajmił — jest własnością banku.

— Panie Lavish, to oczywiste, że jest pan bardzo chory… — zaczął Vetinari.

— Tak, chciałby pan, żeby wszyscy w to uwierzyli. Prawda… oszuście? — odparł Cosmo, wyraźnie się chwiejąc. W jego wyobraźni tłum wiwatował.

— Królewski Bank Ankh-Morpork… — rzekł Vetinari, nie spuszczając go z oka — …szczyci się swymi księgami oprawnymi w czerwoną skórę, nieodmiennie zdobionymi wytłoczoną w złotej folii pieczęcią miasta. Drumknott?

— Te są tanie, oprawne w karton, wasza lordowska mość. Wszędzie można takie kupić. Ale bez wątpienia wypełnione kaligraficznym pismem pana Benta.

— Jesteś pewien?

— O tak. Pisze piękną kursywą.

— Fałsz — oświadczył Cosmo tak, jakby jego język miał cal grubości. — Wszystko sfałszowane. I kradzione!

Moist przyglądał się publiczności i u wszystkich zauważył podobny wyraz twarzy. Niezależnie od tego, co kto o nim myślał, nieprzyjemnie było patrzeć, jak człowiek rozpada się na kawałki. Dwóch strażników przesuwało się ostrożnie w stronę Cosmo.

— Nigdy w życiu niczego nie ukradłam! — oznajmiła panna Drapes tak wzburzona, że powinna nadawać ostrzeżenie sztormowe. — Leżały u niego w szafie… — Zawahała się i postanowiła, że woli raczej być szkarłatna niż szara. — I nie obchodzi mnie, co uważa lady Deirdre Waggon! Zajrzałam do nich! Pański ojciec zabrał złoto, sprzedał, a jego zmusił, żeby ukrył to w liczbach! A to jeszcze nawet nie połowa!

— …Piękny mot’l… — wybełkotał Cosmo, mrugając na Vetinariego. — Już nie jesteś mną… Przeszedłem milę w tw’ich butach!

Moist także przesuwał się ostrożnie ku niemu. Cosmo wyglądał jak człowiek, który w każdej chwili może wybuchnąć albo runąć, albo możliwe, że rzucić się Moistowi na szyję i mamrotać niewyraźnie: „Jesteś moim najlepszym kumplem, powaga, ty i ja przeciwko światu, kumplu”.

Zielonkawy pot spływał mu po twarzy.

— Powinien się pan chyba położyć, panie Lavish — poradził Moist z sympatią.

Cosmo usiłował skupić na nim wzrok.

— …dobry ból — wyznał. — Mam tę czapeczkę, mam miecz z tysiąca ofiar…

I z cichym szeptem stali wysunęła się szara klinga z okrutnym czerwonym połyskiem i wymierzyła Moistowi między oczy. Nie chwiała się. Cosmo dygotał i trząsł się za nią, ale miecz trzymał sztywno i nieruchomo.

Zbliżający się strażnicy zwolnili nieco. W tej pracy mieli emeryturę.

— Proszę, żeby nikt, ale to nikt się nie ruszał. Myślę, że sobie poradzę — poprosił Moist, zezując wzdłuż ostrza. Nadeszła pora na nieco delikatności.

— Och, to przecież głupota — oświadczyła Pucci, ze stukiem obcasów występując naprzód. — Nie mamy się czego wstydzić. To przecież nasze złoto, prawda? Kogo obchodzi, co on zapisał w księgach?

Falanga Lavishowych prawników podniosła się niepewnie, gdy tymczasem dwóch zatrudnionych przez Pucci zaczęło szeptać jej coś nerwowo. Nie przejmowała się nimi. Wszyscy teraz patrzyli na nią, nie na jej brata. Wszyscy właśnie jej poświęcali uwagę.

— Czy może się pani uciszyć, panno Lavish? — rzucił Moist.

Nieruchomość klingi go niepokoiła. Jakaś cząstka Cosmo funkcjonowała naprawdę sprawnie.

— O tak, spodziewałam się, że spróbujesz zamknąć mi usta! Ale nic z tego! — oświadczyła Pucci ze złośliwą radością. Jak Moist, kiedy stawał wobec otwartego notesu, tak i ona rzuciła się na łeb, na szyję, nie dbając o ostrożność. — Nie możemy ukraść tego, co już do nas należy, zgadza się? Ojciec zrobił lepszy użytek z tego nieszczęsnego złota! Ono tam tylko leżało! Poważnie, dlaczego jesteście tacy tępi? Wszyscy tak robią! Przecież to nie kradzież! To złoto nadal istnieje w pierścieniach i różnych takich… Nie jest tak, że ktoś je zamierza wyrzucić. A kogo obchodzi, gdzie jest konkretnie?

Moist stłumił chęć, by spojrzeć na innych bankierów w sali. Wszyscy tak robią? W tym roku na Strzeżenie Wiedźm Pucci nie dostanie zbyt wielu kartek z życzeniami.

Brat przyglądał się jej ze zgrozą. Reszta klanu, która akurat nie była zajęta debudynizacją, sprawiała wrażenie, jakby widziała Pucci po raz pierwszy w życiu. Kim jest ta wariatka? — mówiły ich miny. Kto ją tu wpuścił? O czym ona mówi?

— Sądzę, że pani brat jest bardzo chory, panienko — powiedział Moist.

Pucci lekceważąco potrząsnęła swymi rzeczywiście pięknymi włosami.

— Nie martw się o niego, on się tylko wygłupia — stwierdziła. — Robi to, żeby zwrócić na siebie uwagę. Głupie chłopięce gadanie, że chce być Vetinarim, jak gdyby ktokolwiek przy zdrowych zmysłach mógł…

— Kapie na zielono — zauważył Moist.

Ale nic nie mogło przerwać tej kanonady słów. Popatrzył na wyczerpaną twarz Cosmo i nagle wszystko nabrało sensu. Broda… Mycka… Miecz… tak jest, prymitywne wyobrażenie tego, jak wygląda klinga z żelaza wydobytego z krwi tysiąca ofiar… Zamordowano człowieka, który robił pierścienie…

Co skrywała ta cuchnąca rękawiczka?

To jest mój świat. Wiem, jak się to robi…

— Najmocniej przepraszam! Jest pan lordem Vetinarim, prawda? — zapytał.

Cosmo wyprostował się na chwilę i oczy błysnęły mu władczo.

— Tak, w samej rzeczy — odparł, unosząc brew, która zaraz opadła. I obrzękła twarz obwisła wraz z nią. — Mam pierścień… Sygnet Vetinariego… — wymamrotał. — Mój właściwie… Dobry ból…

Miecz także opadł.

Moist chwycił jego lewą dłoń i zdarł rękawiczkę. Zsunęła się z mlaśnięciem i niewyobrażalnie ohydnym, zatykającym nos smrodem. Najbliższy strażnik zwymiotował.

Tyle kolorów, pomyślał Moist. Tyle… wijących się rzeczy.

I gdzieś tam, wciąż widoczne w ropiejącej masie, charakterystyczne i posępne lśnienie stygium.

Moist chwycił Cosmo za drugą rękę.

— Myślę, panie, że powinieneś wyjść na zewnątrz, skoro jesteś już Patrycjuszem — powiedział głośno. — Musisz spotkać się z ludem…

Raz jeszcze jakiś wewnętrzny Cosmo opanował się dostatecznie, by wymówić śliniącymi się ustami:

— Tak, to bardzo ważne. — Ale zaraz potem wrócił do: — Źle się czuję. Palec dziwnie wygląda…

— Słońce dobrze mu zrobi — zapewnił Moist i pociągnął go delikatnie. — Możesz mi wierzyć, panie.

Rozdział trzynasty

Gladys Robi To Dla Siebie — Dom Radości — Historia pana Benta — Zakwestionowana użyteczność klaunów jako pielęgniarek — Owlswick spotyka się z aniołem — Złoty sekret (wcale nie smocza magia) — Powrót zębów — Vetinari spogląda w przyszłość — Bank Tryumfujący — Podarunek Chlupera — Jak popsuć piękny dzień

Pierwszego dnia reszty swojego życia Moist von Lipwig się obudził — co było miłe, gdyż każdego dnia pewna liczba osób się nie budzi. Ale obudził się sam, co było mniej przyjemne.

Nadeszła szósta rano, mgła wyglądała jak przyklejona do okien i tak gęsta, że powinna zawierać grzanki. Ale lubił te chwile, zanim fragmenty wczorajszego dnia zdążyły ułożyć się w całość.

Zaraz… To przecież nie jego apartament, prawda? To pokój w Urzędzie Pocztowym, zapewniający cały luksus i wygodę, jakie zwykle kojarzy się z pojęciem służby cywilnej.

Odłamek minionego dnia wskoczył na miejsce. No tak, Vetinari kazał zamknąć bank, dopóki jego referenci nie sprawdzą tym razem wszystkiego. Moist życzył im powodzenia przy specjalnym kredensie sir Joshuy.

Nie było Pana Marudy, niestety. Człowiek nie docenia porannego ślinienia, dopóki go nie zabraknie. Nie było też Gladys, co budziło pewien niepokój.

Nie pojawiła się, kiedy się ubierał. Nie było na biurku egzemplarza „Pulsu”. A garnitur wymagał prasowania.

Znalazł ją w końcu, jak popychała wózek z pocztą do sortowni. Niebieska sukienka zniknęła, zastąpiona szarą, która — według rodzących się standardów krawiectwa golemów — wyglądała całkiem elegancko.

— Dzień dobry, Gladys — powitał ją. — Jest szansa na wyprasowanie spodni?

— W Szatni Listonoszy Zawsze Jest Gorące Żelazko, Panie Lipwig.

— Tak? Aha. Rzeczywiście. A… „Puls”?

— Każdego Ranka Do Gabinetu Pana Groata Dostarczane Są Cztery Egzemplarze, Panie Lipwig — przypomniała Gladys z wyrzutem.

— Podejrzewam, że kanapka w ogóle nie…

— Naprawdę Muszę Wracać Do Swoich Obowiązków, Panie Lipwig — oświadczył golem.

— Wiesz, Gladys, nie mogę się pozbyć wrażenia, że coś się w tobie zmieniło — oświadczył Moist.

— Tak! Robię To Dla Siebie. — Jej oczy się rozjarzyły.

— A co konkretnie robisz?

— Jeszcze Tego Nie Ustaliłam, Ale Jestem Dopiero Na Dziesiątej Stronie Książki.

— Ach, czytasz nową książkę? Ale domyślam się, że autorką nie jest lady Waggon.

— Nie, Ponieważ Nie Pasuje Do Nowoczesnego Stylu Myślenia. Śmieję Się Z Niej Ze Wzgardą.

— Tak, pewnie nie pasuje — przyznał z namysłem Moist. — Zgaduję, że tę książkę dała ci panna Dearheart?

— Tak. Nosi Tytuł „Dlaczego Mężczyźni Plączą Się Pod Nogami” Autorstwa Releventii Flout — poinformowała z powagą Gladys.

A zaczynamy w najlepszych zamiarach, myślał Moist: znajdujemy je, wykopujemy, dajemy wolność. Ale nie wiemy, co właściwie robimy i komu.

— Gladys, z książkami jest tak… no więc jest… To, że coś jest napisane, nie znaczy jeszcze… chciałem powiedzieć, że to przecież nie musi być… trzeba pamiętać, że każda książka to…

Urwał.

One wierzą w słowa. Słowa dają im życie. Nie mogę jej powiedzieć, że podrzucamy słowa jak żonglerzy, że zmieniamy ich znaczenie, by nam odpowiadało…

Poklepał Gladys po ramieniu.

— No cóż, przeczytaj je wszystkie i sama zdecyduj, co?

— To Było Bardzo Niewłaściwe Dotknięcie, Panie Lipwig.

Moist parsknął śmiechem, ale zamilkł, widząc jej poważną minę.

— Eee… Podejrzewam, że jedynie dla pani Flout — zapewnił i poszedł wziąć egzemplarz „Pulsu”, zanim wszystkie rozkradną.

Dla wydawcy musiał to być kolejny gorzko-słodki dzień. Niestety, mógł wydrukować tylko jedną pierwszą stronę. W końcu wcisnął tam wszystko: hasło „Chyba ananasowy” plus obrazek z ociekającymi Lavishami w tle oraz… tak, całą mowę Pucci ze wszystkimi szczegółami. Była cudowna. I mówiła, i mówiła… Z jej punktu widzenia wszystko było całkiem oczywiste: ona miała rację, a inni to głupcy. Tak była zakochana we własnym głosie, że strażnicy musieli wypisać na kartce oficjalne ostrzeżenie i przytrzymać jej przed nosem, zanim ją odprowadzili, ciągle mówiącą…

Ktoś zrobił też obrazek sygnetu Cosmo, chwytającego promienie słońca. To niemal idealna amputacja, powiedzieli w szpitalu, i pewnie ocaliła mu życie, powiedzieli, ale skąd Moist wiedział, co robić, powiedzieli, skoro cała jego medyczna wiedza zawierała się w przekonaniu, że na palcu nie powinny rosnąć zielone grzyby…

Ktoś wyrwał mu azetę z rąk.

— Co zrobiłeś z profesorem Fleadem? — zapytała groźnie Adora Belle. — Wiem, że coś mu zrobiłeś! Nie kłam!

— Nic mu nie zrobiłem — zaprotestował Moist i szybko przemyślał to sformułowanie. Tak, technicznie to prawda.

— Byłam w Katedrze Komunikacji Post Mortem.

— I co oni mówią?

— Nie mam pojęcia! Taka wielka kałamarnica blokuje drzwi! Ale coś zrobiłeś, jestem pewna! To on zdradził ci sekret, jak przemówić do golemów, tak?

— Nie.

Absolutna prawda. Adora Belle się zawahała.

— Nie zdradził?

— Nie. Przetłumaczył mi kilka zdań, ale to żaden sekret.

— Czy to będzie skuteczne także dla mnie?

— Nie.

W tej chwili to prawda.

— Przyjmują rozkazy tylko od mężczyzn? Założę się, że o to chodzi!

— Nie wydaje mi się.

Właściwie prawda.

— Więc gdzie tkwi sekret?

— To nie jest naprawdę sekret. Flead nam powiedział. Po prostu nie wiedział, że to sekret.

Prawda.

— Czy to jakieś słowo?

— Nie.

Prawda.

— Słuchaj, ale dlaczego nie chcesz powiedzieć? Wiesz, że możesz mi ufać.

— Tak. Oczywiście. Ale czy będę mógł ci ufać, kiedy ktoś przystawi ci nóż do gardła?

— Czemu miałby to zrobić?

Moist westchnął.

— Bo będziesz wiedziała, jak komenderować najpotężniejszą armią, jaka istnieje. Wyglądałaś na zewnątrz? Widziałaś tych wszystkich gliniarzy? Pojawili się zaraz po przesłuchaniu!

— Jakich gliniarzy?

— Trolle układające nowy bruk… Jak często widujesz coś takiego? Rząd dorożek, które nie interesują się pasażerami. Batalion żebraków. A na dziedzińcu na tyłach pełno jest różnych takich, co się tam kręcą i gapią w okna… Właśnie tych gliniarzy. To się nazywa kocioł, a ja jestem w nim mięsem.

Zabrzmiało pukanie do drzwi. Moist je rozpoznał: starało się zwrócić uwagę, ale nie przeszkadzać.

— Wejdź, Stanley — powiedział.

Drzwi się otworzyły.

— To ja, sir — oznajmił Stanley, który szedł przez życie z ostrożnością człowieka czytającego instrukcję tłumaczoną z obcego języka.

— Tak, Stanley?

— Szef wydziału znaczków, sir — dodał Stanley.

— Słucham, Stanley.

— Lord Vetinari jest na dziedzińcu i ogląda nowy automatyczny mechanizm odbierający. Mówi, że nie ma pośpiechu.

— Mówi, że nie ma pośpiechu — powtórzył Moist, zwracając się do Adory Belle.

— Czyli lepiej biegnijmy?

— Właśnie.

* * *

— Zaskakująco podobne do szubienicy — stwierdził lord Vetinari.

Za jego plecami przyjeżdżały i odjeżdżały dyliżanse.

— To pozwoli szybkim powozom bez zatrzymywania odbierać worki z pocztą — wyjaśnił Moist. — Dzięki temu listy z małych wiejskich punktów pocztowych mogą podróżować ekspresowo, nie opóźniając dyliżansu. A to na dłuższych trasach pozwoli zaoszczędzić po kilka minut.

— I oczywiście, jeśli pozwolę panu zatrzymać kilka koni-golemów, dyliżanse będą mogły jeździć i sto mil na godzinę, jak mi powiedziano. Zastanawiam się, czy te rozżarzone oczy widzą w mroku.

— Możliwe, wasza lordowska mość. No i w rzeczywistości już mam konie-golemy. Wszystkie.

Vetinari spojrzał na niego chłodno.

— Ha! — rzekł. — I ma pan również wszystkie swoje uszy! O jakim kursie wymiany mówimy?

— Proszę mi wierzyć, nie chcę zostać Władcą Golemów… — zaczął Moist.

— Porozmawiamy w drodze, jeśli można. Zechcecie towarzyszyć mi w powozie…

— A dokąd jedziemy?

— Bardzo blisko. Odwiedzimy pana Benta.

* * *

Klaun, który uchylił przesuwaną furtkę w potężnych wrotach Gildii Błaznów, przyjrzał się kolejno Vetinariemu, Moistowi i Adorze Belle. Wyraźnie się nie ucieszył na widok żadnego z nich.

— Przyszliśmy na spotkanie z doktorem Białolicym — oświadczył Vetinari. — Żądam, żebyś nas wpuścił przy minimum wesołości.

Drzwiczki zasunęły się z trzaskiem. Nastąpiły gorączkowe szepty, jakiś brzęk, a potem jedno skrzydło wrót uchyliło się odrobinę — akurat tyle, by dało się przejść pojedynczo. Moist ruszył naprzód, ale Vetinari przytrzymał go za ramię i wskazał laską do góry.

— To jest Gildia Błaznów — przypomniał. — Należy się spodziewać… uciechy.

Na krawędzi wrót ustawiono wiadro. Vetinari pchnął je laską. Z drugiej strony usłyszeli brzęk i plusk.

— Nie rozumiem, czemu się przy tym upierają, naprawdę nie rozumiem — mruczał, przechodząc przez wrota. — To wcale nie jest zabawne i ktoś może ucierpieć. Uważajcie na budyń.

Z ciemności za bramą dobiegło stęknięcie.

— Według doktora Białolicego pan Bent przyszedł na świat jako Charlie Benito. — Vetinari sunął przez namiot zajmujący dziedziniec budynku gildii. — I urodził się klaunem.

Dziesiątki klaunów przerwały codzienne ćwiczenia, by patrzeć, jak przechodzą. Torty czekały nieciśnięte, spodnie nie napełniały się farbą, niewidzialne psy nieruchomiały w akcie siusiania.

— Urodził się klaunem? — powtórzył Moist.

— W samej rzeczy, panie Lipwig. Wybitny klaun z rodu klaunów. Widział go pan wczoraj. Charakteryzacja Charliego Benito jest przekazywana z pokolenia na pokolenie od stuleci.

— Myślałem, że on oszalał!

— A według doktora Białolicego odzyskał rozsądek. Jak rozumiem, młody Bent miał bardzo trudne dzieciństwo. Dopiero w trzynastym roku życia się dowiedział, że jest klaunem. A matka, dla swoich własnych powodów, zwalczała w nim wszelkie przejawy klaunowości.

— Ale kiedyś musiała lubić klaunów — zauważyła Adora Belle.

Rozejrzała się. Wszyscy klauni pospiesznie odwrócili wzrok.

— Kochała klaunów — zgodził się Vetinari. — Czy raczej należy powiedzieć: jednego klauna. Przez jedną noc.

— Ach, rozumiem — mruknął Moist. — A potem cyrk odjechał.

— Jak to zwykle cyrki, niestety. Jak podejrzewam, później raczej unikała mężczyzn z czerwonymi nosami.

— Skąd pan to wszystko wie? — zdziwił się Moist.

— Część to uzasadnione hipotezy, ale panna Drapes wiele od niego wydobyła przez ostatnie kilka dni. To dama o wielkiej determinacji i sile charakteru.

Po drugiej stronie wielkiego namiotu były drzwi, a w progu czekał już na nich przewodniczący gildii.

Był cały biały — biały kapelusz, białe buty, biały kostium i biała twarz, a na niej wykreślone cienką czerwoną kredką kontury uśmiechu, sięgającego poza twarz rzeczywistą, która była zimna i dumna jak oblicze księcia piekieł.

Doktor Białolicy skinął Vetinariemu głową.

— Wasza lordowska mość…

— Doktorze… — powitał go Patrycjusz. — Jak się czuje pacjent?

— Och, gdyby tylko dotarł do nas w młodym wieku! — westchnął Białolicy. — Jakim byłby wspaniałym klaunem! Co za koordynacja! A przy okazji, normalnie nie wpuszczamy żeńskich gości do głównego budynku, ale w tych szczególnych okolicznościach zawieszamy ten przepis.

— Tak się cieszę — rzekła Adora Belle, a kwas wytrawiał każdą sylabę.

— Chodzi po prostu o to, że niezależnie od twierdzeń grupy Prawo Żartu dla Kobiet kobiety zwyczajnie nie są śmieszne.

— Straszliwa przypadłość — zgodziła się Adora Belle.

— Tak naprawdę to interesująca dychotomia, ponieważ klauni też nie są — zauważył Vetinari.

— Zawsze tak mi się wydawało — przyznała.

— Są tragiczni — tłumaczył Vetinari. — I śmiejemy się z ich tragedii tak, jak śmiejemy się z własnej. Wymalowane uśmiechy szczerzą się do nas z ciemności, drwiąc z naszej obłąkanej wiary w porządek, logikę, system, realność rzeczywistości. Maska wie, że rodzimy się na skórce banana, za którą jest tylko otwarta klapa zguby, i jedyne, na co możemy liczyć, to brawa widowni.

— A jak tu pasują zwierzątka z piszczących baloników? — spytała Adora Belle.

— Nie mam pojęcia. Ale jak rozumiem, kiedy do jego pokoju wdarli się niedoszli zabójcy, pan Bent udusił jednego z nich bardzo udanym, zabawnym różowym słoniem zrobionym z balonów.

— Wyobrażam sobie ten hałas — rzuciła kpiąco Adora Belle.

— Tak! Co za sprawność! I to bez żadnego przeszkolenia! A ta akcja z drabiną? Czysty klauning bojowy! Rewelacja! — zachwycał się Białolicy. — Teraz wiemy już wszystko, Havelock. Kiedy matka umarła, ojciec wrócił i oczywiście zabrał go do cyrku. Każdy klaun poznałby od razu, że chłopak jest zabawny aż do kości. Te stopy! Powinni przysłać go do nas! U chłopca w tym wieku sprawa jest ryzykowna! Ale nie, wcisnęli go w stary ekwipunek po dziadku i wypchnęli na arenę w jakimś malutkim miasteczku. No i tam właśnie klauning utracił prawdziwego króla.

— Dlaczego? Co się stało? — spytał Moist.

— A jak pan myśli? Śmiali się z niego…

* * *

Padał deszcz i chłostały go mokre gałęzie, kiedy biegł przez las w workowatych spodniach, jeszcze ociekających białą farbą. Same spodnie też podskakiwały w górę i w dół na elastycznych szelkach, od czasu do czasu uderzając go w brodę.

Za to buty były znakomite. Zadziwiające buty. Jedyne w jego życiu, które pasowały.

Ale matka wychowała go, jak należy. Ubranie powinno być elegancko szare, śmiech jest nieprzyzwoity, a makijaż to grzech.

No cóż, kara nadeszła szybko.

O świcie znalazł stodołę. Zeskrobał zakrzepły budyń i zaschniętą farbę z twarzy, a potem umył się w kałuży. Ach, a twarz… Szeroki nos, wielgachne usta, domalowana biała łza… Wiedział, że ten widok będzie go nawiedzać w sennych koszmarach.

Przynajmniej miał jeszcze własną koszulę i kalesony, zakrywające wszystkie ważne części. Już miał wyrzucić całą resztę, ale coś go powstrzymało. Matka umarła i nie potrafił przeszkodzić komornikom w zabraniu wszystkiego, nawet mosiężnej obrączki, którą codziennie polerowała. Ojca nigdy już nie zobaczy… Musiał więc coś zatrzymać, musiał coś mieć, by pamiętać, kim był i dlaczego, skąd pochodzi, a nawet czemu odszedł. W stodole znalazł dziurawy worek. Znienawidzony strój wepchnął do środka.

Później tego dnia natrafił na kilka wozów mieszkalnych stojących pod drzewami. Ale nie były to jaskrawe wozy cyrkowe. Prawdopodobnie religijne, uznał; mama pochwalała spokojniejsze wyznania, pod warunkiem że bogowie nie byli zagraniczni.

Nakarmili go potrawką z królika. A kiedy człowiekowi siedzącemu w milczeniu przy składanym stoliku spojrzał przez ramię, zobaczył księgę pełną wypisanych ręcznie liczb. Lubił liczby. Zawsze miały sens w świecie, który sensu nie miał. Potem bardzo grzecznie zapytał tego człowieka, co to za liczba na samym dole.

— To coś, co nazywamy sumą — brzmiała odpowiedź.

A on stwierdził:

— Nie, to nie jest suma, jest o trzy ćwiartki mniejsza od sumy.

— Skąd wiesz? — spytał ów człowiek.

Więc odpowiedział mu:

— Widzę.

— Przecież dopiero co spojrzałeś! — zdziwił się tamten.

A on na to:

— No tak, przecież stąd właśnie wiadomo.

Wtedy otworzyli więcej ksiąg. Ludzie zebrali się dookoła i kazali mu dodawać, a wszystko było takie łatwe…

To była zabawa, jakiej nie mógł dać cyrk. No i nie pojawiał się budyń. W ogóle.

* * *

Otworzył oczy i zobaczył obok niewyraźne sylwetki.

— Będę aresztowany?

Moist zerknął na Vetinariego, który obojętnie machnął ręką.

— Niekoniecznie — odparł ostrożnie Moist. — Wiemy o złocie.

— Sir Joshua zagroził, że wszyscy się dowiedzą o mojej… rodzinie.

— Tak, wiemy.

— Ludzie by się śmiali. Nie mógłbym tego znieść. A potem chyba… Wiecie, chyba sam siebie przekonałem, że złoto jest tylko snem. Że jeśli nigdy nie będę sprawdzał, to ono nadal tam będzie. — Przerwał, jak gdyby przypadkowe myśli ustawiały się w kolejce, by skorzystać z jego ust. — Doktor Białolicy był tak uprzejmy, że pokazał mi historię twarzy Charliego Benito… — Kolejna pauza. — Słyszałem, że z niezwykłą dokładnością rzucałem tortami z budyniem. Może moi przodkowie byliby dumni.

— Jak się pan teraz czuje? — spytał Moist.

— Och, całkiem dobrze sam w sobie — odparł Bent. — Cokolwiek to znaczy.

— To dobrze. W takim razie jutro chciałbym zobaczyć pana w pracy, panie Bent.

— Nie może pan żądać, żeby tak szybko wracał do banku! — zaprotestowała panna Drapes.

Moist zwrócił się do Białolicego i Vetinariego.

— Czy zechcieliby panowie zostawić nas samych?

Pierwszy klaun zrobił urażoną minę, która wyglądała jeszcze gorzej z powodu permanentnego radosnego uśmiechu, ale po chwili zamknęły się za nimi drzwi.

— Proszę posłuchać, panie Bent — zaczął Moist z naciskiem. — Jesteśmy w trudnej sytuacji…

— Wie pan, wierzyłem w złoto — wyznał Bent. — Nie wiedziałem, gdzie jest, ale wierzyłem.

— Dobrze. Zresztą ono pewnie nadal istnieje, choćby w szkatułce z biżuterią Pucci — odparł Moist. — Ale jutro chcę znowu otworzyć bank, a ludzie Vetinariego zbadali w nim każdy świstek papieru i może pan sobie wyobrazić, jaki zostawili po sobie bałagan. Jutro chcę też wystartować z notami. Wie pan, to te pieniądze, które nie potrzebują złota. Bank też nie potrzebuje złota. Wiemy o tym. Od lat pracował ze skarbcem pełnym złomu! Ale bank potrzebuje pana, panie Bent. Lavishowie mają poważne kłopoty, Cosmo siedzi gdzieś zamknięty, personel się rozbiegł, a jutro, panie Bent, bank wraca do pracy i pan musi tam być. Proszę… Aha, pan prezes łaskawie wyszczekał zgodę na podwyższenie pańskiej pensji do sześćdziesięciu pięciu dolarów miesięcznie. Wiem, że nie jest pan człowiekiem, który da się przekonać pieniędzmi, ale taka podwyżka warta jest rozważenia dla kogoś, kto planuje, hm… zmianę warunków mieszkaniowych…

To nie był strzał w ciemności. To był strzał w świetle, jaskrawym i oślepiającym. Panna Drapes była wyraźnie kobietą z planem, a ten plan musiał przewidywać coś lepszego niż reszta życia spędzona w wąskim pokoiku przy ulicy Wiązów.

— To pańska decyzja, oczywiście — zakończył Moist, wstając. — Dobrze go tu traktują, panno Drapes?

— Tylko dlatego, że przy nim jestem — odpowiedziała natychmiast. — Dziś rano przyszło trzech klaunów z grubą liną i małym słoniem, i próbowali wyrwać mu ząb. A ledwie ich przegoniłam, zjawiło się dwóch następnych i zaczęło bielić pokój, bardzo niewprawnie moim zdaniem! Wyrzuciłam ich od razu, słowo daję!

— Brawo, panno Drapes.

Vetinari czekał przed budynkiem w powozie z otwartymi drzwiczkami.

— Wsiadajcie, proszę — rzucił.

— Prawdę mówiąc, jest całkiem niedaleko…

— Niech pan wsiada, panie Lipwig. Pojedziemy ładniejszą drogą.

Powóz ruszył.

— Wydaje mi się, że traktuje pan nasze relacje jak grę — odezwał się Vetinari po chwili. — Wierzy pan, że wszystkie grzechy będą wybaczone. Dlatego pozwoli pan, że wręczę panu to…

Sięgnął po czarną laskę zakończoną srebrną czaszką i pociągnął za uchwyt.

— Ten interesujący przedmiot był w posiadaniu Cosmo Lavisha — wyjaśnił, kiedy wysunęło się ostrze.

— Wiem. To nie jest replika pańskiego? — spytał Moist.

— Och, doprawdy? Czy jestem władcą pasującym do „miecza z krwi tysiąca ofiar”? Następna będzie pewnie korona z czaszek… Sądzę, że Cosmo kazał zrobić coś takiego.

— Czyli jest to replika plotki?

Przed powozem otwierały się jakieś wrota.

— W samej rzeczy — potwierdził Vetinari. — Kopia czegoś, co nie istnieje. Można tylko mieć nadzieję, że nie jest pod każdym względem autentyczna.

Drzwiczki powozu uchyliły się i Moist wysiadł w pałacowych ogrodach. Wyglądały jak zwykle takie miejsca: równe, zadbane, dużo żwiru, szpiczastych drzewek i żadnych jarzyn.

— Gdzie jesteśmy? — zdziwiła się Adora Belle. — Tu chodzi o golemy, prawda?

— Panno Dearheart, co nasze miejscowe golemy myślą o tej nowej armii?

— Nie lubią ich. Uważają, że sprowadzą kłopoty. Nie mają chemu, który można by zmienić. Są gorsze niż zombi.

— Dziękuję pani. Następne pytanie: czy mogą zabijać?

— Historycznie biorąc, twórcy golemów nauczyli się nie budować takich, które zabijają…

— Czy to znaczy: nie?

— Nie wiem!

— Robimy postępy. Czy możliwe jest wydanie im takiego rozkazu, którego nie będzie mogła zmienić inna osoba?

— No, hm… Chyba tak, jeśli nikt inny nie zna sekretu…

— A ten sekret to…? — Vetinari zwrócił się do Moista i wysunął klingę.

— To musi być sposób, w jaki wydaję im rozkaz — tłumaczył Moist, znowu zezując na ostrze. Rzeczywiście połyskiwało krwawo.

Był gotów na to, co ma się zdarzyć, ale zdarzyło się to całkiem niewłaściwie.

Vetinari wręczył mu ostrze.

— Panno Dearheart — powiedział. — Naprawdę bym wolał, żeby nie opuszczała pani miasta na dłużej. Wtedy bowiem ten człowiek zaczyna szukać niebezpieczeństw. Niech pan nam zdradzi ten sekret, panie Lipwig.

— To może być zbyt niebezpieczne, wasza lordowska mość.

— Panie Lipwig, czy naprawdę potrzebuję odznaki z napisem „tyran”?

— Możemy zawrzeć umowę?

— Oczywiście. Jestem człowiekiem rozsądnym.

— A dotrzyma jej pan?

— Nie. Ale zaproponuję inną. Urząd Pocztowy może zatrzymać sześć koni-golemów. Inni wojownicy-golemy będą uznani za podopiecznych Powiernictwa Golemów. Wykorzystanie czterystu z nich do usprawnienia działania systemu sekarowego z pewnością zyska międzynarodową aprobatę. Jako podstawę naszej waluty zastąpimy złoto golemami, co pan z wielką elokwencją sugerował. Dzięki wam dwojgu sytuacja międzynarodowa stała się bardzo… interesująca…

— Przepraszam, ale dlaczego właściwie to ja trzymam miecz? — zdziwił się Moist.

— …więc zdradzi nam pan ten sekret, a co najlepsze, zachowuje pan życie — dokończył Vetinari. — I kto przedstawi lepszą ofertę?

— No dobrze — ustąpił Moist. — Wiedziałem przecież, że do tego dojdzie. Golemy słuchają mnie, bo…

— …bo nosi pan złoty strój, a zatem w ich oczach musi pan być umniańskim kapłanem. Bo dla pełnego zrozumienia rozkazu właściwa osoba musi wymówić właściwe słowa do właściwego słuchacza. A ja byłem pojętnym uczniem. To kwestia rozumowania. Ale niech pan nie kontynuuje tego stania z otwartymi ustami.

— Wiedział pan już?

— To w końcu nie jest smocza magia.

— A dlaczego dał mi pan ten okropny miecz?

— Bardzo niegustowny, prawda? — Vetinari odebrał mu broń. — Można sobie wyobrazić, że należy do kogoś o imieniu Krax Mocarny… Chciałem po prostu zobaczyć, jak jest pan bardziej wystraszony, kiedy go pan trzyma. Nie lubi pan przemocy, prawda?

— To nie było konieczne! — zaprotestował Moist.

Adora Belle uśmiechnęła się szeroko.

— Panie Lipwig, panie Lipwig, czy nigdy się pan nie nauczy? — westchnął Vetinari i wsunął klingę do laski. — Jeden z moich poprzedników skazywał ludzi na rozerwanie przez dzikie żółwie. Nie była to szybka śmierć. Uważał, że to świetny żart. Proszę wybaczyć, że moje rozrywki są bardziej umysłowej natury. Ale do rzeczy… Jaka to była ta druga sprawa?… Aha, z żalem muszę pana poinformować, że niejaki Owlswick Clamp nie żyje.

Było coś w tonie, jakim to mówił…

— Czy odwiedził go anioł?

— Bardzo prawdopodobne, panie Lipwig. A gdyby pojawiła się potrzeba kolejnych projektów, jestem pewien, że znajdę w pałacu kogoś, kto może pomóc.

— Widać takie było jego przeznaczenie — stwierdził Moist. — Cieszę się, że trafił do lepszego miejsca.

— Na pewno mniej wilgotnego. Żegnam teraz. Mój powóz jest do waszej dyspozycji. Musi pan otworzyć bank! Świat kręci się dalej, a dziś rano kręci się na moim biurku. Chodźmy, Panie Marudo.

— Czy wolno zgłosić propozycję, która mogłaby pomóc? — spytał Moist, gdy Vetinari już się odwrócił.

— Jakaż to?

— Może warto przekazać złoty sekret innym rządom na Równinach? To by oznaczało, że nikt nie zdoła użyć tych golemów jako żołnierzy. Zmniejszy się napięcie.

— Hmm… Interesujące. Zgadza się pani, panno Dearheart?

— Tak! Nie chcemy przecież armii golemów! To doskonały pomysł!

Vetinari schylił się i dał Panu Marudzie psiego sucharka. Gdy się znowu wyprostował, w wyrazie jego twarzy nastąpiła niemal niezauważalna zmiana.

— Zeszłej nocy — oznajmił — jakiś zdrajca przesłał złoty sekret władcom wszystkich większych miast na Równinach. Uczynił to przekazem sekarowym, którego pochodzenie wydaje się niemożliwe do wyśledzenia. To chyba nie był pan, panie Lipwig?

— Ja? Nie!

— Ale właśnie pan to zaproponował, prawda? Nawiasem mówiąc, niektórzy nazwaliby to zdradą stanu.

— Dopiero co o tym wspomniałem — zaprotestował Moist. — Nie wrobi mnie pan w coś takiego. A zresztą to naprawdę dobry pomysł — dodał, unikając wzroku Adory Belle. — Jeśli pan pierwszy nie pomyśli o nieużywaniu pięćdziesięciostopowych golemów-zabójców, zrobi to ktoś inny.

Usłyszał, jak Adora Belle chichocze — pierwszy raz.

— Znalazła pani teraz czterdziestostopowych golemów-zabójców, panno Dearheart? — spytał Vetinari surowo, jakby chciał dodać: „Mam nadzieję, że przyniosła pani dosyć dla wszystkich!”.

— Nie, wasza lordowska mość. Nie ma takich — zapewniła Adora Belle, starając się zachować powagę, ale bez sukcesów.

— Mniejsza z tym. Jestem pewien, że jakaś pomysłowa osoba w końcu jakieś dla pani zbuduje. A jeśli to nastąpi, proszę się nie wahać i zrezygnować ze sprowadzania ich do domu. Tymczasem mamy to nieszczęsne fait accompli. — Vetinari potrząsnął głową z czymś, co zdaniem Moista było szczerze udawaną irytacją, po czym mówił dalej: — Armia, która posłucha każdego w błyszczącym surducie, z megafonem i wiedzącego, jak będzie po umniańsku „Wykopcie dół i się w nim zasypcie”, zmieniłaby wojnę w dość zabawną farsę. Może pan być pewny, że powołam komitet śledczy. A komitet nie spocznie, poza regulaminowymi przerwami na herbatę i ciasteczka, dopóki nie znajdzie winnego. Osobiście będę się interesował jego działaniami.

Pewnie, że tak, myślał Moist. I wiem, że wielu ludzi słyszało, jak wykrzykuję umniańskie rozkazy. Ale mogę przecież wierzyć człowiekowi, który sądzi, że wojna to niedopuszczalna utrata klientów. Człowiekowi, który jest lepszym oszustem, niż ja będę kiedykolwiek, który uważa komitety za rodzaj koszy na śmieci, który codziennie umie zmienić skwierczenie w kiełbaski…

Moist i Adora Belle popatrzyli na siebie nawzajem. Ich spojrzenia zgadzały się ze sobą: to on. Oczywiście, że to on. Downey i cała reszta będą wiedzieli, że to on. Rzeczy żyjące na wilgotnych ścianach będą wiedziały, że to on. Ale nikt nigdy tego nie udowodni.

— Może pan na nas polegać — zapewnił Moist.

— Tak, wiem — odparł Vetinari. — Chodźmy, Panie Marudo. Może trafi się ciasteczko.

* * *

Moist nie miał ochoty na kolejną przejażdżkę powozem. W tej chwili powozy budziły w nim niemiłe skojarzenia.

— Wygrał, prawda? — spytała Adora Belle, gdy wokół nich kłębiła się mgła.

— No cóż, prezes je mu z ręki…

— Wolno mu tak robić?

— Myślę, że wynika to z zasady Quia ego sic dico.

— A co to znaczy?

— Chyba „Bo ja tak mówię”.

— To nie wygląda na prawdziwą zasadę!

— To jedyna, jakiej potrzebuje. Ogólnie biorąc, potrafi…

— Jeszteś mi pan winien pięć kawałków, panie Szpangler!

Jakaś postać wynurzyła się nagle z mgły i jednym skokiem znalazła za plecami Adory Belle.

— Żadnych sztuczek, panienko, a to ż powodu tego noża — rzucił Cribbins, a Moist usłyszał, jak Adora Belle gwałtownie nabiera tchu. — Twój koleś mi je obieczał ża to, że cię wszypię, ale szam siebie wszypałeś, a jego poszłałeś do czubków, to szobie myślę, że teraż ty mi jeszteś winien, nie?

Wolno sunąca ręka Moista trafiła do kieszeni, ale nie znalazła tam ratunku. Jego mali pomocnicy zostali skonfiskowani — w Tantach nie lubili, kiedy człowiek przynosił własną pałkę i wytrychy. Powinien je kupować od dozorców, jak wszyscy. — Odłóż nóż, to możemy pogadać — zaproponował.

— Akurat, pogadać! Lubisz gadanie, czo? Masz taki magiczny jężor i tyle! Widziałem! Machasz nim i żosztajesz żłotym chłopakiem! Mówisz im, że ich obrobisz, a oni się śmieją! Jak ci się to udaje, czo?

Mlaskał i pluł z wściekłości. W gniewie ludzie popełniają błędy, ale to żadna pociecha, kiedy trzymają nóż o parę cali od nerek twojej dziewczyny. Adora Belle mocno pobladła i Moist musiał wierzyć, że się domyśli, by w takiej chwili nie tupać nogą. Ale przede wszystkim musiał się powstrzymać od spoglądania ponad ramieniem Cribbinsa, bo był pewien, że na samej granicy pola widzenia ktoś się skrada.

— To nie czas na pochopne działania! — powiedział głośno.

Cień we mgle chyba się zatrzymał.

— Właśnie dlatego do niczego nie doszedłeś, Cribbins — ciągnął Moist. — Naprawdę myślisz, że mam przy sobie taką forsę?

— Pełno tu przytulnych miejszcz, gdzie możemy żaczekać, czo nie?

Głupi, myślał Moist. Głupi, ale niebezpieczny. A kolejna myśl mówiła: to mózg przeciwko mózgowi. A broń, której nie potrafi użyć, należy do ciebie. Przyciśnij go.

— Wycofaj się, a zapomnimy, że cię widzieliśmy — powiedział. — To najlepsza oferta, na jaką możesz liczyć.

— Chczesz się ż tego wyłgać, przymilny szukinszynu! Jak ci żaraż…

Dało się słyszeć głośne brzęknięcie. Cribbins wydał z siebie dziwny dźwięk — głos człowieka, który chciałby krzyczeć, ale nawet krzyk jest zbyt bolesny. Moist chwycił Adorę Belle, a napastnik zgiął się wpół, zasłaniając rękami usta. Brzdęknęło, na jego policzku pojawiła się krew. Zaskamlał i zwinął się w kłębek. Wciąż rozbrzmiewały kolejne dźwięki, kiedy zdobyte dawno protezy, przez lata maltretowane i dręczone, wreszcie wyzionęły ducha, który wyraźnie usiłował zabrać ze sobą znienawidzonego Cribbinsa. Lekarz stwierdził później, że jedna ze sprężyn przebiła się nawet do zatok.

Kapitan Marchewa i Nobby Nobbs wybiegli z mgły i stanęli nad mężczyzną, który dygotał przy każdym „ping!”.

— Przepraszam, sir, ale zgubiliśmy pana w półmroku — powiedział Marchewa. — Co mu się stało?

Moist mocno przyciskał do siebie Adorę Belle.

— Jego protezy eksplodowały — wyjaśnił.

— Jak mogło do tego dojść, sir?

— Nie mam pojęcia, kapitanie. Może zrobi pan dobry uczynek i zabierze go do szpitala?

— Chce pan wnieść oskarżenie, panie Lipwig? — Marchewa ostrożnie podniósł jęczącego Cribbinsa.

— Chcę się napić brandy — odparł Moist.

I pomyślał: Może Anoia czekała na odpowiedni moment… Pójdę do jej świątyni i zawieszę tam taką wielką, bardzo wielką chochlę. Lepiej nie wyjść na niewdzięcznika…

* * *

Sekretarz Drumknott wszedł na palcach do gabinetu.

— Dzień dobry — powitał go jego lordowska mość. — Mgła ma dziś rano bardzo przyjemny odcień żółci. Jakieś wieści o Dotychczasie?

— Straż w Quirmie go szuka, sir — odparł Drumknott, kładąc na biurku miejskie wydanie „Pulsu”.

— Dlaczego?

— Kupił bilet do Quirmu.

— Ale na pewno kupił drugi od woźnicy dyliżansu do Genoi. Chce uciec jak najdalej. Wyślij krótkiego sekara do naszego człowieka w Genoi.

— Mam nadzieję, że ma pan rację, sir.

— Naprawdę? Ja mam nadzieję, że się mylę. Dobrze mi to zrobi. Ach… Ahaha.

— Wasza lordowska mość?

— Widzę, że „Puls” znowu wydrukował pierwszą stronę w kolorze. Front i tył banknotu dolarowego.

— Rzeczywiście, sir. Bardzo ładne.

— I to w rzeczywistych rozmiarach. — Vetinari wciąż się uśmiechał. — Jak widzę, chodzi o to, żeby zaznajomić czytelników z jego wyglądem. Już teraz, Drumknott, już w tej chwili uczciwi obywatele starannie wycinają obie strony i sklejają je razem.

— Czy mam porozmawiać z redaktorem, sir?

— Lepiej nie. Zabawniej będzie pozwolić sprawom toczyć się własnym torem.

Vetinari oparł się wygodnie i z westchnieniem przymknął oczy.

— No dobrze, Drumknott. Czuję się dostatecznie silny, żeby wysłuchać, jak wygląda polityczny komentarz rysunkowy.

Zaszeleścił papier, gdy Drumknott szukał właściwej strony.

— No więc jest tu całkiem udatnie narysowany Pan Maruda.

Pod fotelem Vetinariego pies otworzył oczy na dźwięk swego imienia. Podobnie jego nowy pan, choć ten bardziej nerwowo.

— Ale chyba nie trzyma nic w zębach?

— Nie, sir — odparł spokojnie Drumknott. — To przecież „Puls Ankh-Morpork”, sir.

Vetinari znowu się rozluźnił.

— Mów dalej.

— Jest na smyczy, sir, i wygląda nietypowo drapieżnie. Pan trzyma jego smycz, sir. Przed nim, cofając się nerwowo, stoi grupa bardzo tłustych kotów. Noszą cylindry, sir.

— Jak zwykle koty, tak.

— I mają na sobie wypisane słowo „Banki” — dodał Drumknott.

— Bardzo subtelne!

— Pan tymczasem, sir, wymachuje na nich garścią papierowych pieniędzy, a w dymku jest napisane…

— Nie mów… „TO nie smakuje jak ananas!”.

— Brawo, sir. A przy okazji, tak się złożyło, że prezesi pozostałych banków w mieście chcieliby spotkać się z panem w dogodnym czasie.

— Dobrze. W takim razie dzisiaj po południu.

Vetinari wstał i podszedł do okna. Mgła się przerzedzała, ale jej dryfujący obłok nadal przesłaniał miasto.

— Pan Lipwig jest bardzo… popularnym młodym człowiekiem, nieprawdaż, Drumknott? — spytał Vetinari, spoglądając w mrok.

— O tak, sir. — Jego sekretarz złożył azetę. — Niezwykle.

— I bardzo pewnym siebie, jak podejrzewam.

— Tak bym to określił.

— I lojalnym?

— Wziął na siebie tort przeznaczony dla waszej lordowskiej mości.

— Czyli umie myśleć szybko i taktycznie.

— O tak.

— Biorąc pod uwagę, że i jego przyszłość zależała od tego tortu…

— Jest z pewnością wyczulony na prądy polityczne, co do tego nie ma wątpliwości, sir. — Drumknott sięgnął po swój stos teczek.

— I jak sam stwierdziłeś, popularny — dodał Vetinari, wciąż jako chuda sylwetka na tle mgły.

Drumknott czekał. Moist nie był jedynym, który wyczuwał prądy polityczne.

— Prawdziwy skarb dla miasta — dodał po chwili Patrycjusz. — I nie powinniśmy go marnować. Chociaż oczywiście powinien zostać w Królewskim Banku tak długo, by go ukształtować ku swej satysfakcji.

Zadumał się.

Drumknott milczał, ale niektóre z teczek ułożył w przyjemniejszym porządku. Jakieś nazwisko rzuciło mu się w oczy, więc przeniósł akta na sam wierzch.

— Oczywiście wtedy znowu zacznie go dręczyć niepokój. Stanie się zagrożeniem dla innych i dla siebie…

Drumknott uśmiechnął się do swych teczek. Jego dłoń zawisła nad nimi…

— A propos niczego, ile lat ma pan Creaser?

— Główny poborca podatkowy? Jest po siedemdziesiątce, sir. — Drumknott otworzył teczkę, którą przed chwilą wybrał. — Tak, mam tu napisane, że siedemdziesiąt cztery.

— Nie tak dawno rozważaliśmy jego metody, prawda?

— Istotnie, sir, rozważaliśmy.

— Jak podejrzewam, nie jest to człowiek o elastycznych poglądach. Trochę zagubiony w nowoczesnym świecie. Trzymanie kogoś głową w dół nad wiadrem i solidne potrząsanie nie jest drogą postępu. Nie będę miał żalu, jeśli postanowi przejść na zaszczytną i zasłużoną emeryturę.

— Tak, sir. A kiedy powinien podjąć taką decyzję? — zapytał Drumknott.

— Nie ma pośpiechu — zapewnił Patrycjusz. — Nie ma pośpiechu.

— Czy wasza lordowska mość myślał już o jego następcy? Na tym stanowisku raczej się nie zyskuje przyjaciół. Wymaga ono dość szczególnego typu człowieka.

— Rozważę tę kwestię — obiecał Vetinari. — Nie wątpię, że w końcu wypłynie jakaś kandydatura.

* * *

Personel banku przybył do pracy wcześnie i przeciskał się przez tłum wypełniający ulicę, ponieważ a) był to kolejny akt przedstawienia w tym wspaniałym ulicznym teatrze, jakim jest Ankh-Morpork, oraz b) jeśli okaże się, że przepadły ich pieniądze, to zacznie się prawdziwa awantura.

Na razie jednak nie było ani pana Benta, ani panny Drapes.

Moist był w Mennicy. Ludzie pana Spoolsa, no cóż, starali się jak najlepiej. Ta przepraszająca fraza zwykle oznacza, że rezultat jest o krok ponad miernotą. Ale w ich przypadku oznaczała wielki skok powyżej znakomitości.

— Na pewno możemy je jeszcze poprawić — zapewnił tryumfującego Moista pan Spools.

— Są doskonałe, panie Spools.

— Na pewno nie. Ale miło, że pan tak mówi. Jak dotąd mamy zrobione siedemdziesiąt tysięcy.

— O wiele za mało…

— Z całym szacunkiem, przecież nie drukujemy tu azety. Ale jesteśmy coraz lepsi. Wspominał pan o innych nominałach…?

— A tak. Na początek dwa, pięć i dziesięć dolarów. Piątki i dziesiątki będą mówić.

O wiele za mało, powtórzył w myślach, gdy kolory pieniędzy przepływały mu przez palce. Ludzie będą się po nie ustawiać w kolejkach. Kiedy zobaczą coś takiego, nie zechcą już brudnych, ciężkich monet! Oparte na golemach! Czym jest moneta wobec ręki, która ją trzyma? To jest wartość! To ma znaczenie! I tak, trzeba zapamiętać to hasło, będzie dobrze wyglądać na banknocie dwudolarowym.

— Pieniądze… będą mówić? — zapytał niepewnie pan Spools.

— Chochliki — wyjaśnił Moist. — Są tylko rodzajem inteligentnego zaklęcia. Nie muszą nawet mieć kształtu. Wydrukujemy je na wyższych nominałach.

— Myśli pan, że uniwersytet się na to zgodzi?

— Tak, ponieważ na pięciodolarówce zamierzam umieścić głowę Ridcully’ego. Pójdę porozmawiać z Myślakiem Stibbonsem. Wygląda to na zadanie wręcz stworzone dla niewskazanych zastosowań magii.

— A co powiedzą takie pieniądze?

— Cokolwiek zechcemy. Na przykład: „Czy ten zakup jest naprawdę niezbędny?” albo „Czemu nie zaoszczędzisz mnie na trudne dni?”. Możliwości są nieograniczone.

— Do mnie mówią zwykle „Żegnaj” — stwierdził drukarz, budząc rytualne rozbawienie.

— Może uda się zrobić takie, które prześlą panu całusa — rzekł Moist, po czym zwrócił się do Ludzi z Szop, rozpromienionych i dumnych w poczuciu swej nowej ważności. — Gdyby ktoś z was, dżentelmeni, pomógł mi przenieść to wszystko do banku…

Wskazówki zegara ścigały się ku pełnej godzinie, kiedy do sali wkroczył Moist. Nadal nie było ani śladu pana Benta.

— Czy zegar chodzi dokładnie? — zapytał, gdy wskazówki rozpoczęły spokojny spacer do wpół.

— O tak, sir — zapewnił go urzędnik. — Pan Bent nastawia go dwa razy dziennie.

— Możliwe, ale nie było go tutaj już ponad…

A wtedy drzwi się otworzyły i oto był. Z jakiegoś powodu Moist spodziewał się kostiumu klauna, ale zobaczył gładkiego, promiennego, starannie wyprasowanego pana Benta w surducie, spodniach w prążki i…

…z czerwonym nosem. I prowadzącego pod rękę pannę Drapes.

Personel patrzył na to zbyt zaszokowany, by zareagować.

— Panie i panowie — rzekł Bent, a jego głos zabrzmiał dźwięcznie w nagłej ciszy. — Winien wam jestem liczne przeprosiny. Popełniłem wiele błędów. Właściwie całe moje życie było pomyłką. Uważałem, że prawdziwa wartość kryje się w bryłach metalu. Tymczasem wiele z tego, w co wierzyłem, okazało się bezwartościowe, ale pan Lipwig uwierzył we mnie, a więc jestem tu dzisiaj. Róbmy pieniądze oparte nie na geologicznym przypadku, ale na pracowitości rąk i umysłów. A teraz…

Przerwał, gdyż panna Drapes ścisnęła go za rękę.

— A tak, jak mogłem zapomnieć… — podjął. — Obecnie wierzę z całego serca w to, że w sobotę panna Drapes poślubi mnie w Kaplicy Uciech w Gildii Błaznów, gdzie ceremonię poprowadzi wielebny brat „Rewel” Whopply. Oczywiście wszyscy jesteście zaproszeni…

— …tylko uważajcie, w co się ubierzecie, bo to bielony ślub — dodała panna Drapes nieśmiało, choć raczej tylko sądziła, że nieśmiało.

— A teraz pozostaje mi… — próbował kontynuować Bent, ale personel banku uświadomił sobie, co właśnie usłyszał, i ruszył do narzeczonych.

Kobiety otoczyły już-wkrótce-nie-pannę Drapes, ściągane ku niej przez legendarnie wysoką grawitację pierścionka zaręczynowego. Mężczyźni przeszli od poklepywania pana Benta po ramieniu do rzeczy niewyobrażalnych, które obejmowały też podniesienie go na ramiona i marsz wokół sali.

W końcu Moist musiał unieść dłonie do ust i zakrzyknąć:

— Spójrzcie na zegar, panie i panowie! Nasi klienci czekają! Nie stawajmy na drodze finansów! Nie możemy blokować przepływu pieniądza!

…i zastanowił się, co teraz robi Hubert…

* * *

Wysuwając w skupieniu czubek języka, Igor wyjął z bulgoczących trzewi Chlupera cienką rurkę. Kilka bąbelków wzniosło się zygzakiem w centralnym zespole wodnym i z chlupnięciem pękło na powierzchni.

Hubert odetchnął z ulgą.

— Dobra robota, Igorze. Jeszcze tylko jedna… Igorze?

— Tu jeftem, fir — odezwał się Igor, wychodząc zza jego pleców.

— Wydaje się, że to działa, Igorze. Dobry stary dywizowany krzem… Ale jesteś pewien, że potem nadal będzie działał jako model ekonomiczny?

— Tak jeft, fir. Jeftem pewien nowej macierzy zaworów. Miafto będzie wpływało na Chlupera, jefli pan zechce, ale już nie na odwrót.

— Nawet wtedy byłoby straszne, gdyby wpadł w niepowołane ręce, Igorze. Zastanawiam się, czy powinienem zaprezentować Chlupera rządowi. Jak sądzisz?

Igor zastanowił się chwilę. Doświadczenie mówiło mu, że według podstawowej definicji „niepowołane ręce” oznaczały właśnie „rząd”.

— Myflę, że powinien pan korzyftać z okazji i częfciej ftąd wychodzić — stwierdził łagodnie.

— Tak, chyba rzeczywiście się przepracowuję — przyznał Hubert. — Hm… Co do pana Lipwiga…

— Tak?

Hubert wyglądał jak ktoś, kto zmaga się z własnym sumieniem i właśnie dostał kolanem w oko.

— Chciałbym oddać złoto do skarbca. To by zakończyło wszystkie kłopoty.

— Przecież zoftało fkradzione już dawno, fir — tłumaczył cierpliwie Igor. — To nie była pańfka wina.

— Nie, ale zarzucali to panu Lipwigowi, który zawsze był dla nas dobry.

— O ile wiem, obronił fię przed tym, fir.

— Ale przecież możemy je oddać — upierał się Hubert. — Wróciłoby wtedy z tego miejsca, gdzie je zabrano, prawda?

Z cichym metalicznym zgrzytem Igor poskrobał się po głowie. Obserwował wydarzenia staranniej, niż miał ochotę Hubert. O ile dobrze zrozumiał, Lavishowie już wiele lat temu przehulali brakujące złoto. Pan Lipwig wpadł w kłopoty, ale Igor miał wrażenie, że kłopoty trafiały pana Lipwiga jak wielka fala stado kaczek. Po chwili fali już nie było, ale kaczek jakoś nie ubywało.

— Być może — przyznał.

— Czyli byłoby to słuszne, Igorze, prawda? — nalegał Hubert. — On był dla nas taki miły… Jesteśmy mu winni jakąś przysługę.

— Nie wydaje mi fię…

— To jest rozkaz, Igorze!

Igor uśmiechnął się promiennie. Nareszcie! Cała ta uprzejmość działała mu już na nerwy. On czekał na obłąkane rozkazy. Dla nich każdy Igor się rodził (a w pewnym zakresie był budowany). Wykrzyczany rozkaz, by zrobić coś wątpliwego moralnie, o nieprzewidywalnych konsekwencjach? Fłodkie!

Oczywiście, gromy i błyskawice byłyby bardziej odpowiednie. Tutaj słyszał jedynie bulgotanie Chlupera i ciche, szklane brzęki, które zawsze budziły w nim uczucie, że trafił do fabryki agatejskich dzwonków. Ale czasem trzeba po prostu improwizować.

Uzupełnił małą kolbę Rezerw Złota do znacznika dziesięciu ton, przez minutę czy dwie majstrował przy błyszczącej macierzy zaworów, po czym odstąpił.

— Kiedy przekręcę to kółko, jafnie panie, Chluper złoży w fkarbcu analog dziefięciu ton złota, a potem zamknie łącze.

— Bardzo dobrze, Igorze.

— Ehm… Nie miałby pan ochoty czegof krzyknąć, fir?

— Na przykład czego?

— No, fam nie wiem… Na przykład „Powtarzali stale… przepraszam, ftale… przeprafam… że jeftem faleńcem, ale teraz im pokażę!”.

— Jakoś to do mnie nie pasuje…

— Nie? — zmartwił się Igor. — To może jakif fmiech?

— A to pomoże?

— Tak jeft, fir. Mnie pomoże.

— No dobrze. Jeśli tak ci zależy…

Hubert łyknął wody z dzbanka, którego przed chwilą użył Igor, i przepłukał gardło.

— Ha… — powiedział. — Ehm… hahahh hah HA HA HA HA HA HA…

Jakże marnuje się ten wspaniały talent, pomyślał Igor i przekręcił gałkę.

Chlup!

* * *

Nawet tutaj, w skarbcu, słychać było szum gorączkowej aktywności w głównej hali banku.

Moist uginał się pod skrzynią banknotów — ku irytacji Adory Belle.

— Dlaczego nie możesz ich schować do sejfu?

— Bo sejfy są pełne monet. Zresztą musimy na razie trzymać je tutaj, dopóki wszystkiego nie uporządkujemy.

— Tak naprawdę chodzi ci o demonstrację! Tryumf nad złotem!

— Trochę tak.

— Znowu ci się udało.

— Nie ująłbym tego w taki sposób. Gladys stara się o posadę mojej sekretarki.

— Dobra rada: nie pozwalaj jej siadać sobie na kolanach.

— Mówię poważnie! Ona jest straszna! Prawdopodobnie zechce teraz zająć moje miejsce! Wierzy we wszystko, co przeczyta!

— No to masz rozwiązanie. Wielkie nieba, Gladys to najmniejszy z twoich problemów.

— Każdy problem to okazja — oświadczył z godnością Moist.

— No więc jeśli znowu zirytujesz Vetinariego, będziesz miał absolutnie niepowtarzalną okazję, by już nigdy nie potrzebować kapelusza.

— Nie… Wydaje mi się, że on lubi opozycję.

— A potrafisz przewidzieć, jak bardzo?

— Nie. To właśnie mi się podoba. Z punktu bez powrotu roztacza się wspaniały widok.

Moist otworzył skarbiec i ustawił skrzynię na półce. Wyglądała na nieco zagubioną i samotną, ale wyczuwał drgania oznaczające, że ludzie pana Spoolsa w mennicy pracują ciężko, by zapewnić jej towarzystwo.

Adora Belle oparła się o framugę i przyglądała mu się uważnie.

— Podobno kiedy mnie nie było, znajdowałeś sobie różne ryzykowne zajęcia. To prawda?

— Lubię igrać z niebezpieczeństwem.

— Ale nie robisz nic takiego, kiedy jestem w pobliżu — zauważyła. — Czyli budzę dostatecznie silny dreszcz emocji?

Zbliżyła się. Obcasy pomagały, naturalnie, ale Igła potrafiła się poruszać jak kołysząca się kobra. Te surowe, wąskie i demonstracyjnie skromne sukienki wszystko pozostawiały wyobraźni, co jest o wiele bardziej podniecające niż niepozostawianie niczego. Spekulacje zawsze są ciekawsze od faktów.

— O czym teraz myślisz? — spytała.

Rzuciła niedopałek i przybiła go obcasem.

— O skarbonkach — odparł natychmiast Moist.

— Skarbonkach?

— Tak. W kształcie banku i mennicy. Żeby uczyć dzieci zalet oszczędzania. Pieniądze można wrzucać do szczeliny w miejscu, gdzie jest Zły Szeląg…

— Naprawdę myślisz o skarbonkach?

— E… Nie. Znowu igram z niebezpieczeństwem.

— To już lepiej.

— Chociaż musisz przyznać, że to naprawdę…

Adora Belle chwyciła go za ramiona.

— Moiście von Lipwig, jeśli natychmiast mnie nie pocałujesz, i to porządnie… Au! Macie tu pchły?

To było jak grad. Powietrze w skarbcu wypełniło się złotą mgłą, która wyglądałaby ślicznie, gdyby nie była taka ciężka. Kłuła tam, gdzie opadała.

Moist chwycił Adorę Belle za rękę i wyciągnął ze skarbca w chwili, gdy rój cząstek zmienił się w ulewę. Na zewnątrz zdjął kapelusz — już tak ciężki, że stał się zagrożeniem dla uszu — i strząsnął na posadzkę niewielką fortunę w złocie. Skarbiec był już w połowie pełny.

— No nie… — jęknął. — Akurat kiedy już tak dobrze szło…

Epilog

Biel, chłód, zapach krochmalonego płótna.

— Dzień dobry, wasza lordowska mość.

Cosmo otworzył oczy. Z góry spoglądała na niego kobieca twarz pod białym czepkiem.

Aha… Czyli się udało. Wiedział, że tak będzie.

— Czy wasza lordowska mość zechce wstać? — spytała kobieta i cofnęła się o krok.

Za nią stało dwóch mocno zbudowanych mężczyzn, także w bieli. Tak właśnie być powinno.

Spojrzał w dół, na miejsce, gdzie kiedyś był cały palec, ale zobaczył tylko owinięty bandażem kikut. Nie całkiem pamiętał, jak do tego doszło. Nie szkodzi. W końcu aby się zmienić, trzeba także coś stracić, nie tylko zyskać. Doskonale. To szpital. Doskonale.

— To jest szpital. Tak? — zapytał, siadając na posłaniu.

— Brawo, wasza lordowska mość. Ściślej mówiąc, jest pan na oddziale lorda Vetinariego.

Doskonale, pomyślał Cosmo. Na pewno kiedyś ufundowałem ten oddział. To było bardzo przewidujące z mojej strony.

— A ci ludzie to moja ochrona? — zapytał, ruchem głowy wskazując dwóch mężczyzn.

— No cóż, mają dopilnować, żeby nic złego się panu nie stało — odparła pielęgniarka. — Więc chyba rzeczywiście.

W długiej sali byli także inni pacjenci, wszyscy w białych fartuchach; niektórzy siedzieli i grali w jakieś gry, kilku zajęło miejsca przy wielkim oknie i wyglądało na zewnątrz. Wszyscy stali w identycznych pozach, z rękami założonymi z tyłu. Cosmo przyglądał im się przez chwilę.

Później zwrócił uwagę na nieduży stolik, przy którym siedzieli naprzeciw siebie dwaj mężczyźni i najwyraźniej na zmianę mierzyli sobie czoła. Przez chwilę musiał pilnie ich obserwować, nim odgadł, co się dzieje. Ale lord Vetinari starał się nie wyciągać pochopnych wniosków.

— Przepraszam, siostro — powiedział, a pielęgniarka podeszła szybko. Skinął, by się zbliżyła.

Wraz z nią podeszli też dwaj potężni mężczyźni, którzy przyglądali mu się uważnie.

— Wiem, że ci ludzie nie są całkiem zdrowi na umyśle — szepnął Cosmo. — Im się wydaje, że są lordem Vetinarim, mam rację? A ci dwaj urządzili sobie konkurs unoszenia brwi!

— Wasza lordowska mość ma absolutną rację! — przyznała pielęgniarka. — Brawo.

— Czy nie są zdziwieni, kiedy widzę siebie nawzajem?

— Właściwie nie, wasza lordowska mość. Każdy uważa, że jest jedynym prawdziwym.

— Czyli nie wiedzą, że to ja jestem prawdziwy?

Jeden z ochroniarzy pochylił się dyskretnie.

— Nie, sir, trzymamy to w tajemnicy — wyjaśnił i mrugnął znacząco do kolegi.

Cosmo pokiwał głową.

— Bardzo dobrze. To doskonałe miejsce, żeby tu wracać do zdrowia. I wręcz idealne do zachowania incognito. Kto próbowałby mnie szukać w tej sali pełnej nieszczęsnych i smutnych szaleńców?

— Taki właśnie był plan, sir.

— A wiecie, jakaś makieta panoramy miasta na pewno uatrakcyjniłaby widok tym biedakom przy oknie — zauważył.

— Och, od razu widać, że to pan jest prawdziwy, sir — stwierdził ochroniarz.

Cosmo się rozpromienił. A dwa tygodnie później, kiedy wygrał konkurs unoszenia brwi, był szczęśliwy jak jeszcze nigdy.

* * *

Klub Różowego Kociaka był wypełniony do ostatniego miejsca — z wyjątkiem miejsca numer siedem (pierwszy rząd, w środku).

Absolutny rekord siedzenia na miejscu numer siedem wynosił dziewięć sekund. Zdziwione kierownictwo kilka razy wymieniało tapicerkę i sprężyny, ale bez żadnego efektu. Z drugiej strony wszystko inne zaskakująco dobrze się układało, a w lokalu panowała świetna atmosfera, zwłaszcza wśród tancerek, które wyjątkowo się starały, gdyż wymyślono wreszcie pieniądze, które da się wtykać za podwiązkę. Czyli wszyscy są zadowoleni, uznało kierownictwo. A to warte jest jednego fotela, zwłaszcza wobec wszystkiego, co się działo, kiedy usiłowali go wynieść…

Przypisy

1

Periodyk publikowany na Równinach, znany z relacjonowania morderstw (w miarę możliwości strasznych), procesów, ucieczek z więzień oraz tego świata, który zwykle otoczony jest kredowym konturem. Bardzo popularny.

2

Pomysł, z którego Moist byt bardzo dumny. Mieszkańcy Ankh-Morpork mieli do pisania listów podejście bardzo prostolinijne, sprowadzające się do tezy: jeśli ja wiem, o co mi chodzi, to inni też powinni wiedzieć. W rezultacie do urzędu pocztowego trafiały listy zaadresowane „Muj brat John, szy moście” albo „P. Smith czy jak tam, Siorsty Dolly”. Bystre i odrobinę niepokojące intelekty, zatrudnione w Biurze Nieczytelnych Adresów, lubiły takie wyzwania, a w czasie przerwy śniadaniowej rozgrywały partie szachów w pamięci.

3

Krasnoludom nie przyszło do głowy, by je policzyć i sprawdzić, czy żaden nie został. Nie zrobiłoby to żadnej różnicy, ale później król by tak na nich nie krzyczał.

4

Rozważanie implikacji i interwencja z odpowiednim wyjaśnieniem: 12,98$.

5

Zapewne wybuchnęliby też śmiechem, gdyby ktoś powiedział „po suszy jest sucho”. W ogóle często wybuchali śmiechem.

6

Na szczęście tak jest rzeczywiście.

7

„Marnowanie czasu straży” to wykroczenie popełniane przez obywateli, którzy znaleźli takie sposoby marnowania wyżej wspomnianego czasu, jakich sama straż jeszcze nie odkryła.

8

Dziwną cechą tego, z czym prawnicy mają zabawę, jest to, że nikt inny nie uważa tego za żart.

9

Kto był pilnowany i przed kim, nie było w tym momencie ani pewne, ani istotne. Ważne, że proces pilnowania trwał.

10

Jako członek Pradawnego i Szacownego Obrządku Sprzedawców Warzyw, pan Parker był honorowo zobowiązany, by nigdy nie wstawiać znaków przestankowych w należne im miejsca.

11

Właściwie jedyny realny koszt to herbata i ciasteczka w połowie posiedzenia, które w Żelaznej Dziewicy pojawiały się rzadko.

12

1 pionowo: Wstrząśnięty dusiciel prowadzi ostrzał (8 liter). Lord Vetinari tylko się uśmiechał szyderczo.

13

Koszt całkowity, obejmujący stracony czas i wypłatę należności: 253,16 AM$.

Content

Terry Pratchett
Świat finansjery

Informacja od autora

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

TO SIĘ LICZY.

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Epilog

Przypisy