Terry Pratchett

Łups!

Pierwsza rzecz, którą zrobił Tak, to spisał siebie.

Druga rzecz, którą zrobił Tak, to spisał Prawa.

Trzecia rzecz, którą zrobił Tak, to spisał Świat.

Czwarta rzecz, którą zrobił Tak, to spisał jaskinię.

Piąta rzecz, którą zrobił Tak, to spisał geodę, jajo z kamienia.

I oto w półmroku ujścia jaskini geoda pękła i narodzili się Bracia.

Pierwszy Brat poszedł w stronę światła i stanął pod otwartym niebem.

I od tego wyrósł za wysoko. Był to pierwszy Człowiek.

Nie znalazł żadnych praw i stał się oświecony.

Drugi Brat poszedł w stronę ciemności i stanął pod kamiennym sklepieniem.

I od tego zyskał prawidłowy wzrost. Był to pierwszy Krasnolud.

Znalazł Prawa spisane przez Taka i stał się ociemniony.

Ale część żyjącego ducha Taka pozostała uwięziona w kamiennym jaju i stała się pierwszym trollem, który wędruje po świecie nieproszony i niechciany, bez duszy ani celu, pojęcia ani zrozumienia. Bojąc się światła i ciemności, przez wieczność włóczy się w półmroku, nie wiedząc niczego, nie ucząc się niczego, nie tworząc niczego, będąc niczym…

fragment Gd Tak ‘Gar (Rzeczy, które spisał Tak),

przekł. prof. W.W.W. Wildblood, Wydawnictwa Niewidocznego Uniwersytetu, cena 8 AM$ (w oryginale ostatni paragraf cytowanego tekstu wydaje się dopisany o wiele później)

Jemu co góry kruszy jemu nie

Jemu co słońce jego zatrzyma jemu nie

Jemu co młot jego rozbija jemu nie

Jemu co ogień jego przerazi jemu nie

Jemu co głowę jego podnosi nad jego serce

Jemu diament

On diament

tłumaczenie trollowych piktogramów wyrytych na bazaltowym bloku, znalezionym na najniższym pokładzie ankhmorporskich kopalni melasy, w złożach melasy szacowanych na 500 000 lat

Łups!…

Taki dźwięk wydała ciężka maczuga, kiedy zderzyła się z głową. Ciało zadygotało i osunęło się na wznak.

I rzecz się stała, niewidziana i niesłyszana — doskonałe zakończenie, doskonałe rozwiązanie, doskonała opowieść.

Ale, jak mawiają krasnoludy, gdzie są kłopoty, zawsze znajdzie się trolla.

Troll widział.

* * *

Dzień zaczął się idealnie. Sam dobrze wiedział, że wkrótce przestanie być idealny, ale przez te kilka minut można było udawać, że nie.

Sam Vimes się golił. Był to jego codzienny akt buntu, potwierdzenie, że jest… no, zwykłym Samem Vimesem.

Owszem, golił się w swojej rezydencji, a kamerdyner czytał mu artykuły z „Pulsu”, ale to tylko… no, okoliczności. Nadal spoglądał na niego z lustra Sam Vimes. Zły będzie to dzień, kiedy zobaczy tam diuka Ankh. Diuk to tylko zakres obowiązków roboczych, nic więcej.

— Prawie wszystkie wiadomości dotyczą obecnej sytuacji… krasnoludziej, sir — rzekł Willikins.

Vimes zmagał się z tym trudnym regionem pod nosem. Nadal używał morderczej brzytwy swojego dziadka — to była jeszcze jedna kotwica mocująca go do rzeczywistości. Poza tym stal była wtedy o wiele lepsza od dzisiejszej. Sybil, przejawiająca dziwaczny entuzjazm dla nowoczesnych zabawek, sugerowała, że powinien używać jednej z tych nowych golarek, w których siedział taki mały czarodziejski chochlik z własnymi nożyczkami i bardzo szybko ścinał, co należy. Ale Vimes twardo odmawiał. Jeśli już ktoś ma wymachiwać ostrzem przy jego twarzy, to tylko on sam.

— Dolina Koom, dolina Koom… — mruczał do swojego odbicia. — Coś nowego?

— Właściwie nie — stwierdził Willikins i wrócił do pierwszej strony. — Jest artykuł o przemówieniu, jakie wygłosił grag Combergniot. Piszą, że potem nastąpiły zamieszki. Kilka krasnoludów i trolli odniosło rany. Przywódcy obu społeczności zaapelowali o spokój.

Vimes starł pianę z ostrza.

— Ha! Pewnie, że zaapelowali. Powiedz, Willikins, często się biłeś w młodości? Należałeś do jakiegoś gangu albo co?

— Miałem zaszczyt należeć do Niegrzecznych Chłopców z Fałszonogiej, sir — odparł kamerdyner.

— Poważnie? — Na Vimesie zrobiło to wrażenie. — Pamiętam, że to byli prawdziwi twardziele.

— Dziękuję, sir — rzekł spokojnie Willikins. — Muszę się pochwalić, że zwykle oddawałem trochę więcej, niż dostałem, kiedy musieliśmy rozstrzygać ciągle drażliwe kwestie terytorialne z młodymi ludźmi z Powroźniczej. O ile sobie przypominam, ich ulubioną bronią były sztauerskie haki.

— A waszą? — spytał zaciekawiony Vimes.

— Wyostrzone pensy wszyte w rondo kapelusza, sir. W nerwowych czasach zawsze przydatne narzędzie.

— Na bogów, człowieku! Czymś takim można kogoś pozbawić oka!

— Przy odpowiedniej staranności, sir, tak, istotnie. — Willikins bardzo skrupulatnie złożył ręcznik.

A teraz stoisz tutaj w tych swoich prążkowanych spodniach i kamerdynerskim surducie, błyszczący jak smalec i tłuściutki jak masło, myślał Vimes, docinając miejsca pod uszami. A ja jestem diukiem. Jak ten świat się zmienia…

— I czy kiedykolwiek słyszałeś, żeby ktoś powiedział: „Zróbmy jakieś zamieszki”?

— Nigdy, sir. — Willikins znów sięgnął po „Puls”.

— Ja też nie. To się zdarza tylko w azetach. — Vimes zerknął na bandaż na ręku. No cóż, mimo wszystko potrafią zamieszać… — Piszą tam, że szarżowałem osobiście?

— Nie, sir. Ale piszą, że przeciwne strony zostały rozdzielone dzięki mężnej postawie straży.

— Naprawdę użyli słowa „mężna”?

— Tak, sir, naprawdę.

— No to nieźle — przyznał niechętnie Vimes. — A czy napisali, że dwóch naszych funkcjonariuszy trafiło do Darmowego Szpitala, jeden w dość ciężkim stanie?

— Trudno to wytłumaczyć, sir, ale nie.

— Hm… Typowe. No trudno. Czytaj dalej.

Willikins chrząknął po kamerdynersku.

— Gdyby zechciał pan opuścić brzytwę, sir… Lady Sybil miała do mnie pretensje o to zeszłotygodniowe draśnięcie.

Vimes popatrzył, jak jego odbicie wzdycha, i opuścił brzytwę.

— No dobra, Willikins. Nie oszczędzaj mnie.

Azeta za jego plecami zaszeleściła profesjonalnie.

— Nagłówek na stronie trzeciej brzmi: „Wampirzy funkcjonariusz w straży?” — oznajmił kamerdyner i na wszelki wypadek cofnął się o krok.

— Niech to demony! Kto im powiedział?

— Nie mam pojęcia, sir. Piszą tu, że jest pan przeciwny wampirom w straży, ale dzisiaj będzie pan rozmawiał z rekrutem. I jeszcze, że sprawa jest źródłem żywych kontrowersji.

— Zajrzyj na stronę ósmą, dobrze? — poprosił Vimes.

Azeta zaszeleściła znowu.

— I co? — spytał. — Tam zwykle dają głupią karykaturę polityczną, zgadza się?

— Odłożył pan brzytwę, prawda? — upewnił się Willikins.

— Tak.

— Może byłoby lepiej, sir, gdyby zechciał się pan odsunąć od umywalki.

— Mnie narysowali, tak? — mruknął ponuro Vimes.

— Istotnie, sir. Rysunek przedstawia małego i zdenerwowanego wampira oraz pańską postać, jeśli wolno mi tak powiedzieć, większą niż w rzeczywistości, jak pochyla się nad biurkiem z ogromnym kołkiem w ręku. A podpis brzmi: „Liczysz na krwawe zbrodnie, co?”, sir, co jest humorystycznym nawiązaniem do znanych wampirzych apetytów…

— Tak, chyba udało mi się jakoś to zauważyć — rzekł ze znużeniem Vimes. — Jest jakaś szansa, że zdążysz tam pobiec i kupić oryginał, zanim zrobi to Sybil? Za każdym razem, kiedy wydrukują moją karykaturę, ściąga ją i wiesza w bibliotece.

— Pan, ehm, Fizz rzeczywiście potrafi uchwycić podobieństwo, sir — przyznał kamerdyner. — I z przykrością muszę poinformować, że lady Sybil już poleciła mi udać się do redakcji „Pulsu” w jej imieniu.

Vimes jęknął.

— Co więcej, sir — ciągnął Willikins — lady Sybil zasugerowała, by przypomnieć, że ona i Młody Sam spotkają się z panem w studiu sir Joshuy punktualnie o jedenastej, sir. Jak rozumiem, obraz znalazł się na ważnym etapie.

— Ale ja…

— Była bardzo stanowcza, sir. Powiedziała, że jeśli komendant straży nie może sobie wziąć wolnego, to kto może?

* * *

Tego dnia w roku 1802 malarz Methodia Rascal zbudził się ze snu, ponieważ z szuflady jego nocnej szafki rozlegał się gwar bitewny.

Znowu.

* * *

Jedna słaba lampka oświetlała piwnicę, czyli, inaczej mówiąc, nadawała ciemności inną fakturę i rozdzielała cienie od mroczniejszych cieni. Postacie były ledwie widoczne. Normalne oczy nie były w stanie poznać, która z nich się odzywa.

— To nie może się wydać, zrozumiano?

— Przecież on nie żyje!

To sprawa krasnoludów! Wiadomość nie powinna dotrzeć do Straży Miejskiej. Nie ma tu dla nich miejsca! Czy ktoś z nas chce ich tutaj, na dole?

— Wśród funkcjonariuszy mają krasnoludów…

— Ha… D’rkza. Za długo tkwią na słońcu. Teraz są już tylko niskimi ludźmi. Czy myślą po krasnoludzku? A Vimes będzie kopał i kopał, i wymachiwał tymi głupimi szmatami i śmieciami, które nazywają tu prawem. Dlaczego mamy dopuścić do takiego skandalu? Poza tym to przecież żadna zagadka. Tylko troll mógł tego dokonać, zgadzamy się chyba? Pytałem, czy się zgadzamy.

— To właśnie się stało — powiedziała jedna z postaci. Głos miała cienki, drżący i, prawdę mówiąc, niepewny.

— Rzeczywiście, to był troll — rozległ się inny głos, niemal identyczny z poprzednim, ale mówiący trochę bardziej pewnie.

Zapadła cisza, słychać było jedynie zawsze obecny odgłos pomp.

— To mógł być tylko troll — stwierdził głos, który wcześniej namawiał do zachowania tajemnicy. — Bo czyż nie jest powiedziane, że za każdą zbrodnią znajdzie się trolla?

* * *

Kiedy Sam Vimes dotarł do Pseudopolis Yard, przed komendą straży zebrał się niewielki tłumek. Do tej chwili trwał miły, słoneczny dzień. Teraz nadal był słoneczny, lecz już całkiem niemiły.

Ludzie trzymali plakaty. „Pijawki wynocha!”, przeczytał Vimes; „Żadnych kłów!”. Twarze zwracały się ku niemu z ponurym, na wpół zalęknionym wyzwaniem.

Zaklął pod nosem, ale nieprzesadnie cicho.

Otto Chriek, ikonografik z „Pulsu”, stał w pobliżu, trzymał parasol i wyglądał na przygnębionego. Pochwycił wzrok Vimesa i podszedł smętnie.

— Po co ci to, Otto? — spytał Vimes. — Przyszedłeś zrobić obrazek jakichś porządnych rozruchów?

— To vieści, komendancie — odparł Otto, wpatrując się w swoje bardzo błyszczące buty.

— Kto ci dał znać?

— Ja tylko robię obrazki, komendancie. — Otto spojrzał na Vimesa z urazą. — Zresztą gdybym navet viedział, i tak bym nie mógł poviedzieć. Z povodu Volności Prasy.

— Raczej wolności dolewania oliwy do ognia.

— Taka to już volność. Nikt nie tvierdził, że będzie miła.

— Ale… przecież ty też jesteś wampirem! Podoba ci się to, co widzisz? — Komendant machnął ręką na tłum.

— To jednak noviny, komendancie — stwierdził potulnie Otto.

Vimes raz jeszcze przyjrzał się protestującym. Byli to głównie ludzie. Stał wśród nich jeden troll, choć prawdopodobnie dołączył z powodów ogólnych, po prostu dlatego, że coś się działo. Wampir potrzebowałby wiertła do muru i ogromnej cierpliwości, żeby zrobić trollowi krzywdę. Mimo wszystko miało to pewną zaletę, jeśli można tak to określić — takie drobne przedstawienie odwracało uwagę od doliny Koom.

— Dziwne, że ty im jakoś nie przeszkadzasz, Otto — zauważył, już trochę uspokojony.

— Vie pan, ja nie jestem oficjalny — wyjaśnił Otto. — Nie mam miecza ani odznaki. Nie zagrażam. Tyram tylko, jak oni. I ich rozźmieżam.

Vimesowi nigdy wcześniej nie przyszło to do głowy, ale tak… mały, zapracowany Otto w swojej kamizelce z czerwoną podszewką i kieszeniami na cały osprzęt, z jego lśniącymi czarnymi butami, włosami wyciętymi w staranne V na czole i — nie najmniej ważnym — śmiesznym akcentem, który stawał się bardziej lub mniej wyraźny, zależnie od rozmówcy… Otto nie wydawał się groźny. Wydawał się zabawnym, jakby żartobliwym, wodewilowym wampirem. Dopiero dzisiaj Vimes odkrył, że może to on sobie żartuje. Niech się śmieją, to nie będą się bali.

Skinął mu głową i wszedł do środka. Sierżant Cudo Tyłeczek stała na skrzynce przy zbyt wysokim biurku dyżurnego, nowiutkie galony błyszczały jej na rękawie. Vimes zanotował w pamięci, żeby zrobić coś z tą skrzynką. Niektórzy z krasnoludzich funkcjonariuszy byli trochę przeczuleni na punkcie jej używania.

— Przydałoby się paru chłopców przed drzwiami, Cudo — powiedział. — Nic prowokacyjnego, po prostu dyskretne przypomnienie, że pilnujemy tu porządku.

— To chyba nie będzie potrzebne, panie Vimes.

— Nie chciałbym zobaczyć w „Pulsie” obrazka, na którym pierwszy rekrut spośród wampirów jest atakowany przez demonstrantów, kap… sierżancie — odparł surowo Vimes.

— Tak właśnie myślałam, że pan by nie chciał, sir. Dlatego poprosiłam sierżant Anguę, żeby ją wprowadziła. Weszły tylnymi drzwiami już pół godziny temu. Angua oprowadza ją po budynku. Teraz są chyba w szatni.

— Poprosiłaś o to Anguę? — Serce Vimesa zamarło.

— Tak, sir. — Cudo zaniepokoiła się nagle. — Eee… to jakiś problem?

Vimes patrzył na nią w milczeniu. To dobry, sprawny funkcjonariusz. I zasługiwała na awans, bogowie świadkami. Ale — przypomniał sam sobie — pochodzi przecież z Überwaldu, prawda? Powinna pamiętać o… sytuacji… między wampirami i wilkołakami. A może to moja wina? Cały czas im powtarzam, że strażnicy to tylko strażnicy…

— Co? Och, nie — powiedział. — Chyba nie.

Wampir i wilkołak w jednym pokoju, myślał, wspinając się po schodach do swojego gabinetu. No trudno, muszą sobie z tym jakoś poradzić. Zresztą to tylko jeden z naszych problemów.

— A pana Pesymala zaprowadziłam do pokoju przesłuchań, sir! — zawołała jeszcze Cudo.

Vimes znieruchomiał w pół stopnia.

— Pesymala?

— Ten rządowy inspektor, sir — podpowiedziała Cudo. — Ten, o którym mi pan mówił…

A tak, pomyślał Vimes. Drugi z naszych problemów.

* * *

Chodziło o politykę. Vimes nigdy jakoś nie mógł sobie poradzić z polityką, która była pełna pułapek na uczciwych ludzi. Ta zatrzasnęła się w zeszłym tygodniu, w gabinecie lorda Vetinariego, podczas zwykłego cotygodniowego spotkania…

— Ach, Vimes — rzekł jego lordowska mość, kiedy komendant straży stanął w progu. — Jak miło, że pan przyszedł. Czyż nie piękny mamy dziś dzień?

Aż do teraz, pomyślał Vimes, gdy zobaczył obecne w gabinecie dwie inne osoby.

— Wzywał mnie pan, sir? Krzemowa Liga przeciw Zniesławieniom zorganizowała marsz przez ulicę Wodną, więc musiałem zamknąć dla ruchu cały teren aż do Najmniejszej Bramy…

— Jestem pewien, że to może zaczekać, komendancie.

— Tak, sir. Na tym polega kłopot, sir. To właśnie robi.

Vetinari ze znużeniem machnął ręką.

— Wyładowane wozy blokujące ulice, Vimes, są znakiem postępu — oświadczył.

— Tylko w metaforycznym sensie, sir.

— No cóż, w każdym razie jestem pewien, że pańscy ludzie dadzą sobie radę. — Vetinari wskazał mu wolne krzesło. — Ma pan ich teraz tak wielu… Taki koszt… Niech pan siada, komendancie. Zna pan pana Johna Smitha?

Mężczyzna siedzący przy stole wyjął z ust fajkę i rzucił Vimesowi maniakalnie przyjazny uśmiech.

— Nie wwwydaje mi się, żebyśmy mieli tę przyjemność — rzekł, wyciągając rękę.

Wydawało się, że nie da się wymawiać „w” w taki sposób, niemal warcząco, ale John Smith to potrafił.

Podać rękę wampirowi? Nigdy w życiu, uznał Vimes, nawet taką okrytą rękawem niezbyt zręcznie robionego na drutach swetra. Zasalutował więc.

— Miło mi pana poznać, sir — rzekł, stając na baczność.

Ten sweter był naprawdę straszny. Miał przyprawiający o mdłości, zygzakowaty deseń w wielu dziwnych, nieszczęśliwych kolorach. Wyglądał jak coś, co zrobiła na prezent niewidoma ciotka — coś takiego, czego człowiek boi się wyrzucić na śmietnik, by śmieciarze nie śmiali się z niego i kopniakami nie przewracali mu pojemników.

— Pan Smith jest… — zaczął Vetinari.

— Prezesem Ankhmorporskiej Misji Überwaldzkiej Ligi Wstrzemięźliwości — dokończył Vimes. — Sądzę, że towarzysząca mu dama to pani Doreen Winkings, skarbnik tej samej misji. Chodzi o przyjęcie wampira do straży, prawda, sir? Znowu…

— Tak, Vimes, właśnie o to — zgodził się Patrycjusz. — I rzeczywiście znowu. Może jednak wszyscy usiądziemy? Vimes?

Osuwając się niechętnie na krzesło, Vimes wiedział, że nie ma ucieczki. I tym razem wiedział, że przegra. Vetinari zapędził go w ślepy zaułek.

Znał wszystkie argumenty za zatrudnianiem w straży różnych gatunków. To były dobre argumenty. Niektóre argumenty przeciwne były złymi argumentami. W straży służyły trolle, mnóstwo krasnoludów, jeden wilkołak, trzy golemy, Igor i — nie najmniej ważny — kapral Nobbs[1], więc czemu nie wampir. A liga wstrzemięźliwości była faktem. Wampiry noszące ligową czarną wstążeczkę („Ani kropli”) także były faktem. Owszem, te, które zrezygnowały z krwi, bywały czasem dziwaczne, ale też inteligentne i sprytne, a więc potencjalnie wartościowe dla społeczeństwa. Natomiast straż to najlepiej widoczna instytucja rządowa w mieście. Dlaczego nie może dać przykładu?

Ponieważ, odpowiedziała poharatana, ale wciąż działająca dusza Vimesa, nienawidzisz tych przeklętych wampirów. Żadnych fałszywych usprawiedliwień, żadnego mydlenia oczu w stylu „społeczeństwo tego nie zaakceptuje” czy „to nie jest odpowiedni moment”. Nienawidzisz tych piekielnych wampirów, a to jest twoja piekielna straż.

— Panie Vimes — zaczęła pani Winkings. — Trutno nam nie zauvażyć, że vciąż nie zaangażował pan v straży żatnego z naszych członków…

Czemu nie powiesz normalnie „zauważyć”, myślał Vimes. Wiem, że potrafisz. Niech ta dwudziesta czwarta litera alfabetu wkroczy w twoje życie. Poproś Johna Smitha, on ma ich w nadmiarze. Zresztą… wymyśliłem nowy argument. Bardzo policyjny.

— Pani Winkings — powiedział głośno. — Żaden wampir nie złożył prośby o przyjęcie do straży. Po prostu nie są psychicznie dostosowani do policyjnego stylu życia. I jestem komendantem Vimesem, bardzo dziękuję.

Małe oczka pani Winkings błysnęły słusznym gniewem.

— Aha, chce pan poviedzieć, że vampiry zą… głupie? — zapytała.

— Nie, pani Winkings, twierdzę, że są inteligentne. I tu napotykamy kłopot, właśnie w tym punkcie. Dlaczego mądra osoba miałaby się codziennie narażać na kopniaki w wo… głowę za trzydzieści osiem dolarów miesięcznie plus dodatki? Wampiry mają klasę, wykształcenie oraz von przed nazwiskiem. Mogą mieć setki zajęć o wiele ciekawszych niż łażenie po ulicach jako gliniarz. Niby jak chcecie to załatwić, siłą wcielić ich do sił policji?

— Czy nie zaproponowwwano by im stopnia oficerskiego? — spytał John Smith.

Twarz błyszczała mu od potu, a ten permanentny uśmiech wyglądał maniakalnie. Plotka głosiła, że dotrzymywanie Zobowiązania przychodzi mu z wyjątkową trudnością.

— Nie. Każdy zaczyna na ulicy. — Nie była to całkiem prawda, ale pytanie Vimesa uraziło. — I na nocnej zmianie. To dobra szkoła. Najlepsza z możliwych. Tydzień deszczowych nocy, kiedy podnoszą się mgły, woda ścieka za kołnierz, a z mroku rozbrzmiewają jakieś dziwne odgłosy… No więc wtedy właśnie odkrywamy, czy trafił nam się prawdziwy glina…

Zrozumiał, gdy tylko to powiedział. Wszedł prosto w pułapkę. Musieli znaleźć kandydata…

— No viętz śvietnie zię zkłada — oświadczyła pani Winkings i wyprostowała się z dumą.

Vimes miał ochotę nią potrząsnąć i krzyknąć: Nie jesteś wampirem, Doreen! Jesteś żoną wampira, owszem, ale został nim w wieku, w którym możliwość, że chciałby cię ukąsić, przekracza ludzkie wyobrażenie! Wszyscy prawdziwi czarnowstążkowcy starają się zachowywać normalnie i nie rzucać w oczy! Żadnych powiewających peleryn, żadnego wysysania i absolutnie żadnego zrywania krynolin z młodych dziewcząt! Wszyscy wiedzą, że John Wcale-Nie-Wampir-Skąd Smith był kiedyś hrabią Vargo St Gruet von Vilinus! Ale teraz pali fajkę, nosi te potworne swetry, kolekcjonuje banany i buduje z zapałek modele ludzkich organów, bo uważa, że hobby czynią go bardziej ludzkim! Ale ty, Doreen? Urodziłaś się na Kogudziobnej! Twoja matka była praczką! Nikt nie zdarłby z ciebie nocnej koszuli, chyba że dźwigiem! Ale tak bardzo… tak bardzo się starasz, co? To takie nieszczęsne hobby! Starasz się wyglądać na wampira bardziej niż wampiry! A nawiasem mówiąc, te sztuczne szpiczaste zęby stukają ci, kiedy mówisz…

— Vimes?

— Hm?

Vimes zdał sobie sprawę, że coś mówili.

— Pan Smith ma dobrą wiadomość — wyjaśnił Patrycjusz.

— Www samej rzeczy — zgodził się John Smith, maniakalnie rozpromieniony. — Mamy dla pana rekruta, komendancie! Wwwampira, który chce być www straży!

— I oczyviście notz nie ztanovi problemu — oświadczyła tryumfalnie Doreen. — My jezteśmy notzą!

— Chce mi pan powiedzieć, że muszę… — zaczął Vimes.

Vetinari przerwał mu natychmiast.

— Ależ skąd, komendancie. W pełni szanujemy pańską autonomię jako komendanta straży. To oczywiste, że musi pan zatrudniać tych, których uzna za odpowiednich. Proszę tylko, by kandydat został przesłuchany, zgodnie z duchem równych praw dla wszystkich.

Tak, akurat, myślał Vimes. A stosunki polityczne z Überwaldem staną się troszeczkę łatwiejsze, prawda, jeśli będziesz mógł powiedzieć, że mamy nawet czarnowstążkowca w straży. Za to jeśli go odrzucę, będę musiał wyjaśnić dlaczego. I podejrzewam, że „Po prostu nie lubię wampirów, jasne?” jednak nie wystarczy.

— Oczywiście — rzekł. — Proszę go przysłać.

— Właściwie to on jest nią — wyjaśnił lord Vetinari. Zajrzał do papierów. — Salacia Deloresista Amanita Trigestatra Zeldana Malifee… — Urwał, przerzucił kilka kartek i dodał: — Możemy chyba część opuścić, kończy się to na „von Humpeding”. Ma pięćdziesiąt jeden lat, ale… — dodał szybko, nim Vimes zdążył wykorzystać tę informację — …to żaden wiek dla wampira. Aha, i chce, żeby mówić do niej po prostu Sally.

* * *

Pomieszczenie szatni nie było dostatecznie duże. Nic by nie było dostatecznie duże. Sierżant Angua starała się nie nabierać powietrza.

Duża sala byłaby dobra. A otwarta przestrzeń jeszcze lepsza. Potrzebowała miejsca na oddech. A ściślej mówiąc, potrzebowała miejsca, żeby nie oddychać wampirem. Przeklęta Cudo! Ale przecież nie mogła jej odmówić, to by fatalnie wyglądało. Mogła tylko się uśmiechać, znosić to i tłumić narastającą pokusę, by zębami rozerwać dziewczynie gardło.

Musi przecież wiedzieć, że to robi, myślała. Muszą wiedzieć, że wydzielają tę atmosferę naturalnej swobody, pewni siebie w każdym towarzystwie, wszędzie na swoim miejscu, a u wszystkich innych wzbudzają poczucie skrępowania i niższej klasy. Och, jej… Proszę mnie nazywać Sally, też mi coś…

— Przepraszam za to — powiedziała, starając się zmusić włoski na karku, by nie stawały sztorcem. — Trochę tu duszno. — Zakaszlała. — No, w każdym razie to właśnie to. Nie przejmuj się, tutaj zawsze tak pachnie. I nie męcz się z zamykaniem szafki, wszystkie klucze są takie same, a zresztą większa część drzwiczek odskakuje, jeśli w odpowiedni sposób uderzyć w ramę. Nie trzymaj tam nic cennego, tutaj wszędzie jest pełno glin. I nie denerwuj się za bardzo, jeśli ktoś podrzuci ci drewniany kołek albo wodę święconą.

— Czy coś takiego jest prawdopodobne? — spytała Sally.

— Nie prawdopodobne — odparła Angua. — Pewne. Ja na przykład znajdowałam tu psie obroże i psie sucharki w kształcie kości.

— Poskarżyłaś się?

— Co? Nie! Nie skarżysz się na takie rzeczy! — warknęła Angua. Żałowała, że nie może przestać oddychać. I tak już była pewna, że jej włosy wyglądają okropnie.

— Ale myślałam, że straż jest…

— Słuchaj, to nie ma nic wspólnego z tym, kim jesteś… kim jesteśmy, jasne? Gdybyś była krasnoludem, znalazłabyś parę butów na platformach albo drabinę, albo jeszcze coś, chociaż ostatnio nie zdarza się to tak często. Zwykle próbują z każdym. To taka policyjna zabawa. A potem obserwują, co zrobisz, rozumiesz. Nikt się nie przejmuje, czy jesteś trollem, gnomem, zombi czy wampirem… — W każdym razie nie za bardzo, dodała w myślach. — Ale nie pozwól im uznać cię za marudę albo donosiciela. Zresztą te sucharki były całkiem niezłe, prawdę mówiąc… Aha, spotkałaś już Igora?

— Wiele razy — zapewniła Sally.

Angua uśmiechnęła się z przymusem. W Überwaldzie człowiek bez przerwy spotykał Igory. Zwłaszcza jeśli był wampirem.

— Ale tego tutaj? — spytała.

— Nie, raczej nie.

Aha. Dobrze. Angua starała się unikać laboratorium Igora, ponieważ zapachy, jakie stamtąd dolatywały, były albo boleśnie chemiczne, albo przeraźliwie, sugestywnie organiczne, ale teraz będzie je wąchać z ulgą. Podeszła do drzwi nieco szybciej, niż tego wymagała uprzejmość. Zastukała.

Drzwi otworzyły się ze skrzypieniem. Każde otwierane przez Igora drzwi skrzypiały. To taki dar…

— Cześć, Igor — rzuciła wesoło Sally. — Przybij szóstkę!

Angua zostawiła ich, zajętych pogawędką. Igory były naturalnie służalcze, wampiry naturalnie nie. Idealnie do siebie pasowali. A ona mogła przynajmniej wyjść na powietrze.

* * *

Otworzyły się drzwi.

— Pan Pesymal, sir — oznajmiła Cudo, wprowadzając do gabinetu Vimesa mężczyznę niewiele wyższego od niej. — A tu jest służbowy egzemplarz „Pulsu”.

Pan Pesymal był schludny. A właściwie przeszedł już poza schludność. Był osobnikiem z rodzaju układających. Garnitur miał tani, ale bardzo czysty, a jego małe buty aż się skrzyły. Włosy też mu błyszczały, jeszcze mocniej niż buty. Miały na środku przedziałek i były tak przylizane, że wyglądały jak namalowane na głowie.

Wszystkie działy miejskiej administracji od czasu do czasu podlegają kontroli, wyjaśnił Vetinari. Nie było powodów, by w tych procedurach omijać straż, prawda? W końcu bardzo intensywnie drenowała miejską szkatułę. Vimes zauważył, że rzeczy drenowane zwykle są wyrzucane. „Pomimo to”, powiedział wtedy Vetinari. Tylko „pomimo to”. Nie można się spierać z „pomimo to”.

Rezultatem okazał się pan Pesymal zbliżający się do Vimesa.

Błyszczał przy każdym kroku. Vimes nie potrafił inaczej tego opisać. Każdy jego ruch był… no, schludny. Portmonetka podkówka i okulary na tasiemce, pomyślał; mogę się założyć.

Pan Pesymal złożył się na krześle przed biurkiem Vimesa i z dwoma cichymi trzaskami otworzył klamry swojej teczki. Z pewną ceremonialnością założył okulary. Rzeczywiście, były na czarnej tasiemce.

— To mój list uwierzytelniający od lorda Vetinariego, wasza łaskawość — powiedział, podając kartkę papieru.

— Dziękuję, panie… A.E. Pesymal. — Vimes zerknął tylko i odłożył list na bok. — W czym mógłbym panu pomóc? A przy okazji: komendant Vimes, kiedy jestem w pracy.

— Potrzebny mi będzie gabinet, wasza łaskawość. I wgląd we wszystkie pańskie papiery. Jak pan wie, moim zadaniem jest przekazanie jego lordowskiej mości pełnego przeglądu oraz analizy kosztów/zysków straży, oraz wszelkich sugestii udoskonaleń na wszystkich jej polach działania. Pańska współpraca będzie przyjęta z wdzięcznością, ale nie jest konieczna.

— Sugestie udoskonaleń, tak? — rzekł jowialnym tonem Vimes. Tymczasem stojąca za krzesłem A.E. Pesymala sierżant Tyłeczek ze zgrozą przymknęła oczy. — Po prostu świetnie. Zawsze znany byłem ze swojej chęci do współpracy. Wspominałem już o tym diuku, prawda?

— Tak, wasza łaskawość — odparł sztywno A.E. Pesymal. — Pomimo to jest pan diukiem Ankh i niewłaściwe byłoby zwracanie się do pana w inny sposób. Świadczyłoby o braku szacunku.

— Rozumiem. A jak powinienem się zwracać do pana, panie Pesymal? — zapytał Vimes.

Kątem oka zauważył, że deska podłogi na drugim końcu pokoju unosi się ledwie dostrzegalnie.

— A.E. Pesymal będzie całkiem odpowiednie, wasza łaskawość — odparł inspektor.

— To A oznacza…? — Vimes na moment oderwał wzrok od deski.

— Po prostu A, wasza łaskawość — wyjaśnił cierpliwie A.E. Pesymal. — A.E. Pesymal.

— Chce pan powiedzieć, że nie dostał pan imienia, tylko inicjały?

— Otóż to, wasza łaskawość.

— A jak zwracają się do pana przyjaciele?

A.E. Pesymal wyglądał, jakby w tym zdaniu pojawiło się jedno ważne założenie, którego nie zrozumiał. Dlatego Vimesowi zrobiło się go trochę żal.

— No cóż, sierżant Tyłeczek się panem zajmie — zapewnił z udawaną serdecznością. — Sierżancie, znajdźcie panu A.E. Pesymalowi jakiś pokój. I pokażcie wszelkie papiery, jakich zażąda.

I to jak najwięcej, pomyślał. Zasypcie go nimi, byle trzymał się ode mnie z daleka.

— Dziękuję, wasza łaskawość. Będę też musiał odbyć rozmowy z niektórymi funkcjonariuszami.

— Po co? — zdziwił się Vimes.

— By zagwarantować, że mój raport będzie kompletny, wasza łaskawość — wyjaśnił spokojnie A.E. Pesymal.

— Mogę panu powiedzieć wszystko, czego chce się pan dowiedzieć.

— Tak, wasza łaskawość, ale nie tak przebiega kontrola. Muszę działać całkowicie niezależnie. Quis custodiet ipsos custodes, wasza łaskawość.

— To znam — stwierdził Vimes. — Kto pilnuje strażników? Ja, panie Pesymal.

— Ach, ale kto pilnuje waszej łaskawości? — spytał inspektor z przelotnym uśmiechem.

— Też ja. Przez cały czas. Może mi pan wierzyć.

— No tak, wasza łaskawość. Pomimo to muszę w tej sprawie reprezentować interes publiczny. Postaram się nie wchodzić w drogę.

— To miło z pańskiej strony, panie Pesymal — rzekł Vimes, kapitulując. Nie zdawał sobie sprawy, że ostatnio tak bardzo irytował Vetinariego. To wyglądało jak jedna z jego gierek. — No dobrze. Życzę panu miłego, i mam nadzieję, krótkiego pobytu u nas. Proszę mi wybaczyć, ale dzisiaj czeka mnie sporo pracy z całą tą przeklętą doliną Koom i w ogóle. Wejdź, Fred!

Tej sztuczki nauczył się od Vetinariego. Gościowi trudno było przedłużać pobyt w gabinecie, gdy wszedł już kolejny interesant. Poza tym Fred mocno się pocił przy tej pogodzie — a był mistrzem pocenia. A przez wszystkie te lata nigdy nie wpadł na to, że kiedy ktoś stanie przed drzwiami, deska podłogi przechylała się lekko na belce i unosiła akurat w miejscu, gdzie Vimes mógł to zauważyć.

Deska podłogowa opadła na miejsce i drzwi się otworzyły.

— Nie wiem, jak pan to robi, panie Vimes — stwierdził pogodnym tonem sierżant Colon. — Właśnie miałem zapukać.

Kiedy już znudzi ci się podsłuchiwanie, pomyślał Vimes. Ale z satysfakcją zauważył, że A.E. Pesymal marszczy nos.

— O co chodzi, Fred? — zapytał. — Nie, nie przejmuj się, pan Pesymal właśnie wychodził. Pamiętajcie, co mówiłem, sierżancie Tyłeczek. Miłego dnia, panie Pesymal.

Gdy tylko Cudo wyprowadziła inspektora za drzwi, Fred Colon zdjął hełm i otarł czoło.

— Znowu się robi upał — powiedział. — Jak nic będziemy mieli burzę z piorunami.

— Owszem, Fred. A jaką masz do mnie sprawę, konkretnie? — Vimes dał do zrozumienia, że co prawda Fred zawsze jest miłym gościem, ale akurat teraz chwila nie jest najlepsza.

— Eee… coś dużego toczy się po ulicy, sir — oświadczył Fred z powagą, tonem człowieka, który nauczył się tego zdania na pamięć.

Vimes westchnął.

— Fred, chcesz powiedzieć, że coś się dzieje?

— Tak, sir. To krasnoludy, sir. Chodzi mi o naszych chłopaków. Jest coraz gorzej. Cały czas rozmawiają w grupkach. Gdzie się spojrzy, sir, tam idzie takie grupowanie. Tylko że milkną, kiedy podejdzie ktoś inny. Milkną i rzucają mu spojrzenie, sir. A trolle robią się od tego nerwowe. Trudno się dziwić.

— Na tej komendzie nie będzie żadnego odgrywania doliny Koom, Fred — rzekł Vimes. — Wiem, że miasto aż się nią gotuje, bo zbliża się rocznica, ale spadnę jak tona prostokątnych rzeczy do budowania na każdego glinę, który spróbuje w szatni zabawy w rekreację historii. Wyleci na dupę, zanim się zorientuje. Dopilnuj, żeby wszyscy to rozumieli.

— Tajest. Ale mnie nie o takie sprawy chodzi, sir. Tyle wszyscy wiemy — zapewnił Fred Colon. — To coś innego, świeżego, od dzisiaj. Czuję coś niedobrego, sir, aż mnie ciarki przechodzą. Krasnoludy coś wiedzą. Coś, czego nie mówią.

Vimes się zawahał. Fred Colon — powolny, flegmatyczny, bez wielkiej wyobraźni — nie był największym darem dla służby policyjnej. Ale człapał po ulicach od tak dawna, że wyrył już na nich bruzdy, a gdzieś wewnątrz tej głupiej głowy kryło się coś bardzo sprytnego, co wąchało wiatr, słuchało brzęczenia ulicy i czytało napisy na ścianach, choć zapewne poruszając wargami.

— Pewnie ten przeklęty Combergniot znowu ich podburzył — uznał Vimes.

— Słyszę, jak w tej swojej mowie powtarzają jego nazwisko, sir, pewno, ale słowo daję, jest w tym coś więcej. Znaczy, naprawdę wyglądają niespokojnie, sir. To coś ważnego, sir. Czuję to w swojej wodzie…

Vimes rozważył możliwość dopuszczenia wody Freda Colona jako Dowodu Rzeczowego A. Nie było to coś, czym chciałby wymachiwać w sądzie, ale głębokie wewnętrzne przeczucie starego ulicznego potwora, takiego jak Fred, mocno się liczyło między glinami.

— Gdzie jest Marchewa? — zapytał.

— Ma wolne, sir. Był na służbie przez nocną i poranną zmianę, przy Kopalni Melasy. Wszyscy teraz ciągną na podwójnych dyżurach, sir — dodał Colon z wyrzutem.

— Przykro mi, Fred, ale sam wiesz, jak to jest. Jak tylko wróci, powiem, żeby się tym zajął. Jest krasnoludem, będzie wiedział, co w trawie piszczy.

— Obawiam się, że na tę trawę może być ciut za wysoki, sir — odparł Colon jakimś dziwnym tonem.

Vimes przechylił głowę w bok.

— Dlaczego tak mówisz, Fred?

Colon pokręcił głową.

— Takie przeczucie, sir. — A potem dodał głosem, w którym rozbrzmiewały wspomnienia i zniechęcenie: — Było nam lepiej, kiedy byliśmy tylko pan, sir, ja, Nobby i młody Marchewa, co? W tamtych czasach wszyscy wiedzieliśmy, kto jest kim. Wiedzieliśmy, co który myśli…

— Tak, Fred. Myśleliśmy: „Chciałbym, żebyśmy chociaż raz mieli przewagę”. Widzisz, Fred, ja wiem, że wszystko to trochę nas dołuje, ale właśnie dlatego potrzebuję was, doświadczonych funkcjonariuszy, żebyście się temu oparli. Jasne? Jak ci się podoba twój nowy gabinet?

Colon się rozpromienił.

— Bardzo ładny, sir. Tylko z tymi drzwiami trochę szkoda.

Znalezienie odpowiedniej niszy dla Freda Colona stanowiło poważny problem. Na pierwszy rzut oka wyglądał jak ktoś, kto — na przykład — spadając w przepaść, musi się zatrzymywać i pytać o drogę w dół. Freda Colona trzeba było znać. A nowsi gliniarze go nie znali. Widzieli tylko tchórzliwego, głupawego grubasa, co — prawdę mówiąc — było mniej więcej prawdą. Ale nie całą prawdą. Fred spojrzał emeryturze prosto w twarz i nie życzył sobie takich rzeczy. Vimes ominął ten kłopot, przydzielając mu stanowisko podoficera aresztowego, ku powszechnemu rozbawieniu[2], oraz gabinet w Ośrodku Szkoleniowym Straży po drugiej stronie uliczki, w miejscu, które było znane — i prawdopodobnie będzie znane już zawsze — jako dawna fabryka lemoniady. Dorzucił mu jeszcze funkcję podoficera łącznikowego, ponieważ nazwa dobrze brzmiała, a nikt nie wiedział dokładnie, co znaczy. Dołożył mu także kaprala Nobbsa — kolejnego niewygodnego we współczesnej straży dinozaura.

To działało. Nobby i Colon posiedli uliczną wiedzę o Ankh-Morpork dorównującą wiedzy samego Vimesa. Spacerowali sobie, na pozór bezcelowo i nikomu nie zagrażając, i nasłuchiwali miejskiego odpowiednika dżunglowych tam-tamów. A czasami tam-tamy przychodziły do nich. Kiedyś duszny pokoik Freda był miejscem, gdzie kobiety z nagimi ramionami mieszały wielkie porcje takich napojów jak Sarsaparilla, Malinowa Lawa czy Imbirowa Soda. Teraz zawsze grzał się tam czajnik i był to dom otwarty dla wszystkich kumpli, dawnych strażników i dawnych oszustów — czasami były to te same osoby. Vimes bez oporów podpisywał rachunki za pączki pochłaniane masowo, kiedy zaglądali tam, by wyrwać się spod nadzoru żon. Warto było. Dawni gliniarze mieli oczy szeroko otwarte, a plotkowali jak praczki. W teorii jedynym problemem życia Freda były drzwi.

— Gildia Historyków twierdzi, że powinniśmy zachować jak najwięcej ze starej fabryki, Fred — przypomniał Vimes.

— Wiem, sir, ale… Ale „Dyrdymalnia”, sir? No poważnie…

— Przecież to ładna mosiężna tabliczka, Fred. Podobno nazwa wzięła się od syropu będącego podstawą napojów. Ważny fakt historyczny. Mógłbyś zalepić napis kawałkiem papieru.

— Tak robimy, sir, ale chłopcy zrywają go i chichoczą.

Vimes westchnął.

— Załatw to jakoś, Fred. Doświadczony sierżant poradzi sobie z taką sprawą. To wszystko?

— No, niby tak, sir, właściwie… Ale…

— Daj spokój. Mam ciężki dzień.

— Słyszał pan o panu Błysku, sir?

— Czyści się nim oporne powierzchnie?

— Eee… co takiego, sir? — spytał Fred.

Nikt nie potrafił wyrazić osłupienia lepiej od Freda Colona. Vimes trochę się zawstydził.

— Przepraszam, Fred, Nie, nie słyszałem o panu Błysku. A czemu?

— No… nic takiego, właściwie. „Pan Błysk, on diament!”… Widziałem to ostatnio parę razy na murach. Trollowe graffiti. Wie pan, wyryte głęboko. Chyba budzi jakby brzęczenie wśród trolli. Może coś ważnego?

Vimes przytaknął. Napisy na murach można było ignorować na własne ryzyko. Czasami miasto starało się w ten sposób przekazać coś, co tkwi może nie w jego wrzącym umyśle, ale w pękającym sercu.

— Nasłuchuj, Fred. Polegam na tobie, że nie dopuścisz, by takie brzęczenie zmieniło się w żądlenie — rzekł Vimes z dodatkową dawką pewności, by poprawić sierżantowi samopoczucie. — A teraz muszę pogadać z naszym wampirem.

— Powodzenia, Sam. Obawiam się, że czeka nas ciężki dzień.

Sam, pomyślał Vimes, kiedy stary sierżant wyszedł. Bogowie świadkami, że sobie na to zasłużył, ale nazywa mnie Samem tylko wtedy, kiedy naprawdę się czymś martwi. My wszyscy się martwimy. Czekamy na pierwsze odgłosy burzy…

Rozłożył „Puls”, który Cudo zostawiła mu na biurku. Zawsze czytał go w pracy, żeby poznać wiadomości, które Willikins uznał za zbyt niebezpieczne przy goleniu.

Koom, dolina Koom… Przeglądał azetę i wszędzie widział dolinę Koom. Przeklęta dolina Koom. Oby bogowie rzucili klątwę na to paskudne miejsce, chociaż najwyraźniej już to zrobili — przeklęli ją, a potem opuścili. Z bliska było to jeszcze jedno skaliste pustkowie w górach, w teorii znajdujące się bardzo daleko. Jednak ostatnio zdawało się, że jest coraz bliżej. Dolina Koom nie była po prostu miejscem, już nie. Była stanem umysłu.

Nagie fakty wyglądały tak, że pewnego niesławnego dnia pod niełaskawymi gwiazdami w dolinie Koom krasnoludy wciągnęły w pułapkę trolle i/lub trolle wciągnęły w pułapkę krasnoludy. Pewnie, walczyły ze sobą od dnia Stworzenia, o ile Vimes to rozumiał, ale od bitwy w dolinie Koom ta wzajemna nienawiść stała się tak jakby oficjalna. A jako taka, stworzyła coś w rodzaju ruchomej geografii. Gdziekolwiek krasnolud walczył z trollem, tam była dolina Koom. Nawet jeśli chodziło o bójkę w barze, była to dolina Koom. Stała się elementem mitologii obu ras, zawołaniem bojowym, odwieczną przyczyną, dla której nie można wierzyć tym niskim i brodatym/wielkim i skalistym draniom.

Od tamtej pierwszej zdarzyło się bardzo wiele dolin Koom. Wojna między trollami i krasnoludami była starciem sił natury, jak wojna pomiędzy wiatrem i falami. Miała własny pęd.

W sobotę przypadał Dzień Doliny Koom i Ankh-Morpork było pełne trolli i krasnoludów. I ciekawostka: im dalej te trolle i krasnoludy odchodziły od gór, tym ważniejsza stawała się dla nich ta przeklęta, nieszczęsna dolina Koom. Parady były w porządku; straż nabrała wprawy w rozdzielaniu ich, a poza tym odbywały się zwykle rano, kiedy wszyscy byli mniej więcej trzeźwi. Ale kiedy wieczorami pustoszały trollowe bary i krasnoludzie bary, piekło wychodziło na przechadzkę z podwiniętymi rękawami.

Za dawnych lat straż znajdowała sobie zajęcie gdzie indziej i zjawiała się na miejscu, dopiero kiedy opadły emocje. Ściągali więźniarkę i aresztowali każdego trolla i krasnoluda, który był zbyt pijany, nieprzytomny albo martwy, żeby się ruszać. Prosta sprawa.

Tak było wtedy. Teraz mieli zbyt wiele krasnoludów i trolli — nie, poprawka, miasto wzbogaciły rosnące, dynamiczne społeczności krasnoludów i trolli — i coraz więcej unosiło się w powietrzu… tak, nazwijmy to jadem. Za dużo starożytnej polityki, za dużo uraz przekazywanych z pokolenia na pokolenie. I za dużo pijaństwa.

A potem, kiedy człowiek sądził już, że gorzej nie będzie, wyskakiwał nagle grag Combergniot i jego kumple, głębinowcy, jak ich nazywano, krasnoludy tak fundamentalistyczne jak skała macierzysta. Pojawili się miesiąc temu, zajęli jakiś stary dom przy Kopalni Melasy i zatrudnili miejscową ekipę, żeby otworzyć piwnice. To byli gragowie. Vimes dostatecznie dobrze znał krasnoludy, by wiedzieć, że grag oznacza uznanego mistrza krasnoludziej tradycji. Combergniot jednak opanował tę tradycję w swoim własnym, szczególnym stylu. Głosił wyższość krasnoludów nad trollami, i że obowiązkiem każdego krasnoluda jest podążanie śladem przodków i staranie się o usunięcie trollowego rodzaju z powierzchni Dysku. Podobno zostało to zapisane w jakiejś świętej księdze, a zatem było całkiem rozsądne i prawdopodobnie obowiązkowe.

Młode krasnoludy słuchały go, ponieważ mówił o historii, przeznaczeniu i używał wszystkich innych słów, które zawsze się wyciąga, żeby nadać rzeziom trochę blichtru. Te hasła uderzają do głowy, tyle że mózgi nie biorą w tym udziału. Tacy szkodliwi idioci jak on byli powodem, dla którego widywało się ostatnio krasnoludów chodzących po ulicach nie tylko z „kulturowym” toporem bojowym, ale w ciężkich kolczugach, z łańcuchami, morgensternami, mieczami… całe to głupie, wyzywające puszenie się, które określano „klangiem”.

Trolle słuchały także. Widywało się więcej mchu, więcej klanowego graffiti, więcej rzeźbień w ciele i wleczone po bruku o wiele, wiele większe maczugi.

Nie zawsze tak było. Przez ostatnie mniej więcej dziesięć lat napięcie bardzo spadło. Krasnoludy i trolle jako rasy nigdy pewnie nie byłyby przyjaciółmi, ale miasto przemieszało ich dokładnie i Vimes miał wrażenie, że jakoś to przeżyli z powierzchownymi tylko obtarciami.

A teraz w tyglu znowu pojawiły się grudy.

Niech demony porwą tego Combergniota. Vimesa aż ręce świerzbiały, żeby go aresztować. Formalnie nie robił nic złego, ale to przecież żadna przeszkoda dla gliniarza, który zna się na rzeczy. Z pewnością dałoby się go przymknąć za Zachowanie Grożące Zakłóceniem Spokoju Publicznego. Jednak Vetinari był temu przeciwny. Twierdził, że to tylko zaogni sytuację — ale jak bardzo może się ona pogorszyć?

Vimes przymknął oczy, przypominając sobie tę niewielką postać ubraną w grubą, skórzaną odzież i z kapturem, by nie popełnić zbrodni zobaczenia dziennego światła. Niewielka postać, ale pełna wielkich słów. Pamiętał je:

„Strzeż się trolla. Nie ufaj mu. Odpędź go od swoich drzwi. Jest niczym, jedynie przypadkowym działaniem sił, niezapisanym, nieczystym, bladym echem żywych, myślących istot w zazdrosnym świecie minerałów. W jego głowie skała, w sercu kamień. Nie buduje, nie kopie, nie sieje ani nie zbiera. Narodził się z kradzieży i kradnie wszędzie, gdzie zawlecze swoją maczugę. A gdy nie kradnie, planuje kradzież. Jedynym celem jego nędznego życia jest zakończenie go, uwolnienie tej nędznej skały od zbyt ciężkiego brzemienia myśli. Mówię to ze smutkiem. Zabicie trolla nie jest morderstwem. W najgorszym razie to akt miłosierdzia”.

Mniej więcej wtedy motłoch wdarł się do sali.

Tak właśnie może być gorzej… Vimes zamrugał, wpatrując się w azetę. Tym razem szukał czegokolwiek, co próbowałoby sugerować, że mieszkańcy Ankh-Morpork nadal żyją w świecie rzeczywistym.

— Niech to demon!

Poderwał się i zbiegł po schodach. Cudo skuliła się niemal, słysząc jego gniewne kroki.

— Wiedzieliśmy o tym? — zapytał, ciskając azetę na księgę meldunków.

— O czym, sir? — spytała Cudo.

Vimes dźgnął palcem w krótki, ilustrowany artykuł na stronie czwartej.

— Widzisz to? — warknął. — Ten ptasi móżdżek, ten idiota z poczty wypuścił znaczek z doliną Koom!

Krasnoludka nerwowo przeczytała artykuł.

— Dwa znaczki, sir — zauważyła.

Vimes przyjrzał się dokładniej. Wcześniej nie zwrócił uwagi na szczegóły, ponieważ czerwona mgła przesłoniła mu oczy. No tak, dwa znaczki. Były niemal identyczne. Oba ukazywały dolinę Koom — skalisty teren otoczony górami. Ale na jednym małe figurki trolli ścigały krasnoludy od prawej na lewą, a na drugim krasnoludy goniły trolle od lewej do prawej. Dolina Koom, gdzie trolle wciągnęły w zasadzkę krasnoludy, a krasnoludy wciągnęły w zasadzkę trolle. Vimes jęknął. Wybierz własną historię, dziesięć centów za skrawek, eksponat kolekcjonerski.

— Dolina Koom, wydanie pamiątkowe — przeczytał. — Ale przecież nie chcemy, żeby o niej pamiętali! Chcemy, żeby zapomnieli!

— To tylko znaczki, sir! Nie ma żadnego prawa zakazującego znaczków…

— Ale powinno być takie, które zakazuje bycia przeklętym durniem!

— Gdyby było, codziennie musielibyśmy brać nadgodziny — powiedziała z uśmiechem Cudo.

Vimes uspokoił się trochę.

— I nikt nie potrafiłby tak szybko dostawiać cel. Pamiętasz ten zeszłomiesięczny znaczek o zapachu kapusty?

— Wyślijcie przebywającym daleko synom i córkom znajome odory domowe?

— Zapalały się, jeśli ktoś położył za dużo w jednym miejscu.

— I wciąż nie mogę się pozbyć tego zapachu z ubrania, sir.

— Słyszałem, że są ludzie mieszkający setki mil stąd, którzy też nie mogą. Co w końcu zrobiłaś z tym paskudztwem?

— Schowałam do szafki na dowody rzeczowe numer 4 i zostawiłam klucz w zamku — wyjaśniła.

— Ale Nobby Nobbs zawsze kradnie wszystko, co… — zaczął Vimes.

— Zgadza się, sir — rozpromieniła się Cudo. — Nie widziałam ich już od tygodni.

Od strony bufetu rozległ się trzask, a po nim krzyki. Coś wewnątrz Vimesa — być może właśnie ta część, która czekała na pierwsze oznaki burzy — pchnęła go przez gabinet i korytarzem w dół, do drzwi bufetu, tak szybko, że pozostawił za sobą nad podłogą spirale kurzu. Przed sobą zobaczył scenę we wnętrzu w różnych odcieniach poczucia winy. Jeden ze stołów leżał przewrócony. Jedzenie i tanie cynowe nakrycia rozsypały się na podłodze. Po jednej stronie stołówki stał funkcjonariusz troll Mika, aktualnie przytrzymywany z obu stron przez funkcjonariuszy Bluejohna i Łupka. Po drugiej znalazł się funkcjonariusz krasnolud Złomotarcz, aktualnie podnoszony z podłogi przez kaprala prawdopodobnie człowieka Nobbsa oraz funkcjonariusza niewątpliwie człowieka Haddocka.

Przy innych stolikach siedzieli inni strażnicy, wszyscy pochwyceni w akcie wstawania. I w absolutnej ciszy, słyszalny tylko dla wyczulonych uszu człowieka, który go szukał, brzmiał dźwięk dłoni zatrzymywanych o cal nad ulubioną bronią i bardzo powoli opuszczanych.

— No dobra — powiedział Vimes w dźwięczącej próżni. — Kto będzie pierwszy, kto rzuci jakąś ściemą? Kapral Nobbs?

— No więc, panie Vimes… — zaczął Nobby, opuszczając milczącego Złomotarcza na podłogę — …eee… Ten tutaj Złomotarcz… wziął Miki… tak, wziął Miki kubek, przez pomyłkę, znaczy… No i… wszyscy zauważyliśmy, więc podskoczyliśmy, prawda… — Nobby przyspieszył, widząc, że udało mu się pokonać najbardziej dramatyczne bzdury. — I dlatego przewrócił się stół… No bo… — W tym miejscu twarz Nobby’ego przybrała wyraz cnotliwego imbecylizmu; widok był naprawdę przerażający. — Bo naprawdę by mu zaszkodziło, jakby tak sobie łyknął trollowej kawy, sir.

Vimes westchnął w duchu. Jak na głupie i kulawe wytłumaczenia, to nie było nawet takie złe. Przede wszystkim miało zaletę całkowitej niewiarygodności. Żaden krasnolud nawet by się nie zbliżył do kubka trollowego espresso, będącego mieszanką stopionych chemikaliów, posypanych na wierzchu rdzą. Wszyscy to wiedzieli — i tak samo wiedzieli, że Vimes zobaczył, jak Złomotarcz trzyma nad głową topór, a funkcjonariusz Bluejohn znieruchomiał w akcie wyrywania Mice maczugi. Wszyscy też wiedzieli, że w tym nastroju Vimes skłonny jest wyrzucić każdego nieszczęsnego idiotę, który wykona niewłaściwy ruch, a pewnie też wszystkich stojących blisko.

— Czyli to właśnie się stało, tak? — spytał Vimes. — Czyli nikt nie wygłosił żadnej złośliwej uwagi o którymś funkcjonariuszu i innych z jego rasy? Żadnej odrobiny głupoty, która dokłada się tylko do tego bałaganu, jaki mamy na ulicach?

— Ależ nic podobnego, sir — zapewnił Nobby. — Zwykła… pomyłka.

— Niemal groźny wypadek, tak?

— Tajest, sir.

— No więc nie chcemy tu groźnych wypadków, prawda, Nobby?

— Nie, sir!

— Nikt tutaj nie chciałby groźnych wypadków, jak podejrzewam. — Vimes rozejrzał się po sali. Niektórzy funkcjonariusze, co stwierdził z ponurą satysfakcją, pocili się z wysiłku, by się nie poruszyć. — A bardzo łatwo mogą się zdarzyć, jeśli nie jesteście całkowicie skoncentrowani na pracy. Zrozumiano?

Zabrzmiały niewyraźne pomruki.

— Nie słyszę was!

Tym razem rozległy się wyraźniejsze motywy na temat „Tajest, sir”.

— I dobrze — burknął Vimes. — A teraz wynoście się stąd i utrzymujcie spokój, bo niech mnie demony, tutaj tego nie zrobicie!

Rzucił specjalne spojrzenie na funkcjonariuszy Złomotarcza i Mikę, po czym wyszedł do głównej sali, gdzie niemal się zderzył z sierżant Anguą.

— Przepraszam, sir, właśnie przyprowadziłam… — zaczęła.

— Załatwiłem to, nie martw się — przerwał jej. — Ale niewiele brakowało.

— Niektóre krasnoludy naprawdę są rozdrażnione, sir. Czuję to — oświadczyła.

— Ty i Fred Colon…

— I nie wydaje mi się, że to tylko historia z Combergniotem. To coś… krasnoludziego.

— No więc nie mogę z nich tego wyciągnąć. I akurat kiedy dzień nie mógłby chyba gorzej się ułożyć, to jeszcze muszę porozmawiać z tym przeklętym wampirem.

Za późno zauważył ostrzegawcze spojrzenie Angui.

— Aha… Myślę, że chodzi o mnie — odezwał się wysoki głos za jego plecami.

* * *

Fred Colon i Nobby Nobbs, zmuszeni do zakończenia przydługiej przerwy na kawę, postanowili przewietrzyć trochę mundury i teraz szli wolno Broad-Wayem. Biorąc pod uwagę ostatnie wypadki, chyba lepiej było zniknąć na jakiś czas z Yardu.

Szli jak ludzie, którzy mają przed sobą cały dzień. Bo mieli cały dzień. Wybrali tę właśnie ulicę, ponieważ była tłoczna i szeroka, a w tej części miasta nie spotykało się zbyt wielu trolli i krasnoludów. Rozumowanie było bez zarzutu — obecnie w wielu regionach miasta krasnoludy i trolle włóczyły się grupami, a niekiedy stały w miejscu grupami, na wypadek gdyby te włóczące się dookoła dranie próbowały w tej okolicy rozrabiać. Od tygodni zdarzały się drobne starcia. W takich okolicach, uznawali Fred i Nobby, nie pozostało zbyt wiele spokoju, więc dbanie o te resztki byłoby tylko marnowaniem sił. Przecież nikt nie trzymałby owcy w miejscu, gdzie wszystkie owce zostały pożarte przez wilki, prawda? Rozsądek mówił jasno, że takie działanie byłoby głupie. Podczas gdy na wielkich ulicach, takich jak Broad-Way, było wiele spokoju, który naturalnie powinno się utrzymywać. Zdrowy rozsądek podpowiadał im, że to prawda. Była tak wyraźna, jak nos na twarzy, zwłaszcza na twarzy Nobby’ego.

— Marnie to wygląda — stwierdził Colon, idąc krok za krokiem. — Nigdy jeszcze nie widziałem takich krasnoludów.

— Tuż przed doliną Koom zawsze się robi ciężko, sierżancie — zauważył Nobby.

— Tak, ale Combergniot na poważnie doprowadził ich do wrzenia, nie ma co. — Colon zdjął hełm i wytarł czoło. — Powiedziałem Samowi o mojej wodzie i zrobiło to na nim wrażenie.

— No, nic dziwnego — zgodził się Nobby. — Na każdym by zrobiła wrażenie.

Colon stuknął palcem w bok nosa.

— Nadchodzi burza, Nobby.

— Na niebie nie ma ani chmurki, sierżancie.

— To takie powiedzenie, Nobby, takie powiedzenie. — Colon westchnął i zerknął na przyjaciela. Kiedy znów się odezwał, mówił z wahaniem, jak człowiek, którego dręczy jakiś problem. — Szczerze powiem, że jest pewna sprawa, o której jako takiej chciałem pogadać jak człowiek z… — wahał się tylko przez ułamek sekundy — …człowiekiem.

— Tak, sierżancie?

— Wiesz, Nobby, że zawsze interesowałem się twoją moralnością, jako że nie masz taty, który by cię pokierował na właściwą ścieżkę…

— To fakt, sierżancie. Błądziłbym bez końca, gdyby nie pan — zapewnił szlachetnie Nobby.

— No i wiesz, opowiadałeś mi o tej dziewczynie, z którą wychodzisz, zaraz, jak jej było…

— Płova, sierżancie.

— Trafiłeś tego… króliczka. Mówiłeś, że pracuje w klubie, tak?

— Zgadza się. To jakiś problem, sierżancie? — zapytał nerwowo Nobby.

— Nie jako taki. Ale kiedy miałeś dzień wolny, Nobby, mnie i funkcjonariusza Jolsona wezwali do Klubu Różowego Kociaka. Wiesz? Są tam tańce na drągu, tańce na stołach i tego rodzaju rzeczy. Znasz panią Spudding, co mieszka na Nowej Szewskiej?

— Stara pani Spudding z drewnianymi zębami, sierżancie?

— Ta sama, Nobby — potwierdził autorytatywnie Colon. — Ona tam sprząta. I kiedy przyszła o ósmej rano, jak już nikogo nie było, to wiesz, Nobby, nie chciałbym o tym mówić, ale chyba wpadło jej do głowy, żeby zakręcić się na drągu…

Milczeli przez chwilę, gdy Nobby wyświetlił ten obraz w kinie swojej wyobraźni i pospiesznie odesłał dużą jego część na podłogę pokoju montażowego.

— Przecież ona ma chyba z siedemdziesiąt pięć lat, sierżancie! — rzekł, z przerażoną fascynacją wpatrując się w pustkę.

— Dziewczyna może przecież marzyć, Nobby, może marzyć. Jasne, zapomniała, że nie jest już taka giętka jak za dawnych lat, a jeszcze stopa się jej zaplątała w długie reformy, no i kobita wpadła w panikę, kiedy sukienka opadła jej na głowę. Marnie z nią było, gdy wreszcie przyszedł kierownik, bo przez trzy godziny wisiała głową w dół, a jej sztuczne zęby wypadły na podłogę. Nie chciała też puścić tego drąga. Niezbyt piękny widok… Mam nadzieję, że nie muszę ci go dokładnie opisywać. W końcu Cennik Jolson musiał wyrwać ten drąg od góry i od dołu, dopiero wtedy ją zsunęliśmy. Miała mięśnie jak troll, słowo daję, Nobby. A potem, kiedy próbowaliśmy ją na zapleczu doprowadzić do przytomności, zjawia się taka młoda dama ubrana w dwa cekiny i sznurówkę, i mówi, że jest twoją przyjaciółką! Nie wiedziałem, gdzie oczy podziać!

— Nigdzie nie powinien ich pan podziewać, sierżancie. Powinny być przy panu, bo ochroniarze mogą pana wyrzucić.

— Nie mówiłeś mi, że ona tańczy na drągu, Nobby! — jęknął Fred.

— Niech pan nie mówi w ten sposób, sierżancie! — Nobby wydawał się trochę urażony. — To nowe czasy. A Płova ma klasę, nie ma co. Przynosi nawet własny drąg. Żadnych kantów.

— Ale przecież… znaczy… Pokazuje swoje ciało w sposób lubieżny, Nobby! Tańczy tam bez niczego na górze i prawie niczego na dole! Czy to odpowiednie zachowanie?

Nobby przyjrzał się temu głębokiemu, metafizycznemu problemowi pod wieloma kątami.

— No… tak? — spróbował.

— A poza tym myślałem, że ciągle chodzisz z Verity Pushpram. Całkiem miły ma ten straganik z owocami morza — stwierdził Colon, jakby usiłował kolegę przekonać.

— Och, Młot to miła dziewczyna, jeśli człowiek trafi na jej dobry dzień, sierżancie — zgodził się Nobby.

— Znaczy taki dzień, kiedy nie mówi ci, żebyś spadał, i nie goni cię po ulicy, ciskając krabami?

— Właśnie taki, sierżancie. Ale dobry czy zły, nie może się pozbyć zapachu ryby. I oczy ma za daleko od siebie. Chodzi o to, że trudno się spotykać z dziewczyną, która pana nie widzi, jeśli stanie pan przed nią…

— Ta twoja Płova też cię raczej z bliska nie zobaczy! — wybuchnął Colon. — Ma prawie sześć stóp wzrostu i łono jak… No, to duża dziewczyna, Nobby.

Czuł się zagubiony. Nobby Nobbs i tancerka z wielkimi włosami, wielkim uśmiechem i… i ogólnie wielkim wszystkim? No spójrzmy na ten wizerunek, a potem na ten… Człowiekowi głowa zaczyna dymić, naprawdę…

Brnął dalej.

— Powiedziała mi, Nobby, że była Miss Maja na rozkładówce „Panienek, Ploteczek i Podwiązek”. No więc…

— Ale o co panu chodzi, sierżancie? A tak w ogóle to nie była tylko Miss Maja, ale też pierwszego tygodnia czerwca — zauważył Nobby. — Tylko w ten sposób znaleźli dość miejsca.

— Eee, no więc chciałem, żebyś się zastanowił… — Fred się zająknął. — Czy dziewczyna, która za pieniądze pokazuje swoje ciało, będzie odpowiednią żoną dla gliny? Odpowiedz sobie na to.

Po raz drugi w ciągu pięciu minut to, co uchodziło za twarz Nobby’ego, zmarszczyło się w zamyśleniu.

— To jakieś podchwytliwe pytanie, sierżancie? — odezwał się w końcu. — Bo wiem z całą pewnością, że Haddock ma jej obrazek przypięty w swojej szafce i kiedy ją otwiera, mówi: „No popatrzcie na…”.

— A w ogóle to jak ją poznałeś? — przerwał mu szybko Colon.

— Co? No, nasze oczy się spotkały, kiedy wsuwałem jej weksel za podwiązkę, sierżancie — odparł rozpromieniony Nobby.

— I… nie oberwała akurat czymś po głowie albo co?

— Nie wydaje mi się, sierżancie.

— Nie jest… chora, jakby? — Fred Colon usiłował zbadać każdą możliwość.

— Nie, sierżancie!

— Jesteś pewien?

— Ona mówi, że może jesteśmy dwiema połówkami tej samej duszy, sierżancie — oświadczył Nobby rozmarzony.

Colon znieruchomiał ze stopą uniesioną nad chodnikiem. Wpatrywał się w pustkę i bezgłośnie poruszał wargami.

— Sierżancie… — odezwał się niespokojnie Nobby.

— Tak… no tak — mruczał Colon, praktycznie do siebie. — Tak, to możliwe. Pewnie, nie to samo w obu połówkach, raczej jakby… przesiane…

Stopa opadła.

— Do mnie!

Było to raczej beczenie niż krzyk, a dobiegło z drzwi Królewskiego Muzeum Sztuki. Wysoki, chudy człowiek machał na strażników, którzy zbliżyli się spokojnie.

— Słucham, sir? — zapytał Colon, unosząc dłoń do hełmu.

— Mieliśmy thu włamhanie, panie sthrażniku!

— Włam chamie? — oburzył się Nobby.

— Och, drogi panie… — Colon ostrzegawczo położył dłoń na ramieniu kaprala. — Coś zginęło?

— Thak. Myślę, że hwłaśnie dlathego tho włamhanie, wie pan.

Człowiek przypominał zatroskanego kurczaka, ale Fred Colon był pod wrażeniem. Ledwie potrafił go zrozumieć, taki był elegancki. Używał nie tyle mowy, ile raczej modulowanego ziewania.

— Jestem sir Reynold Szyty, kustosz działu Sztuk Pięknych, i szedłem sobie Głóhwną Galherią i… o bogowie, ukradli Rascala!

Spojrzał na dwie otępiałe twarze.

— Methodia Rascal — podpowiedział. — „Bitwa w dolinie Koom”. Bezcenne dzieło szthuki!

Colon podciągnął pas.

— Aha — rzekł. — Poważna sprawa. Lepiej się mu przyjrzymy. Eee… to znaczy miejscu, gdzie był umieszczony.

— Thak, thak, oczyhwiście — mamrotał sir Reynold. — Proszę thędy. Jak rozumiem, hwspółczesna sthraż wiele pothrafi się dohwiedzieć z samych oględzin miejsca, gdzie znajdohwał się obiekt, prawda?

— Na przykład że zniknął? — domyślił się Nobby. — O thak. W tym jesteśmy dobrzy.

— Ehm… No thak — rzekł sir Reynold. — Proszę thędy.

Strażnicy szli za nim. Oczywiście, byli już w muzeum. Jak większość obywateli w dni, kiedy nie pojawiało się nic ciekawszego. Pod rządami lorda Vetinariego muzeum prezentowało mniej wystaw sztuki nowoczesnej, gdyż jego lordowska mość żywił Opinie, ale powolny spacer między zakurzonymi gobelinami oraz pożółkłymi obrazami był miłym sposobem spędzenia popołudnia. No i zawsze przyjemnie jest popatrzyć na portrety dużych różowych kobiet bez żadnego ubrania.

Nobby wyraźnie czegoś nie rozumiał.

— O co tu chodzi, sierżancie? — szepnął. — To brzmiało, jakby on cały czas ziewał. Co to jest gal heria?

— Galeria, Nobby. To takie mówienie najwyższej klasy.

— Prawie go nie rozumiem!

— Tym właśnie pokazuje wysoką klasę, Nobby. Nie na wiele by się przydała, gdyby tacy jak ty potrafili wszystko zrozumieć, prawda?

— Słuszna uwaga, sierżancie — przyznał Nobby. — O tym nie pomyślałem.

— Wykrył pan kradzież dziś rano, sir? — zapytał Nobby, gdy szli za kustoszem przez galerię zastawioną drabinami i zasłoniętą pokrowcami.

— Thak, w isthocie!

— Więc kradzież nastąpiła w nocy?

Sir Reynold się zawahał.

— Ehm… niekońhecznie, niesthety. Osthatnio odnahwialiśmy Główną Galherię. Obraz był zbyt hwielki, by go przenieść, nathuralnie, więc przez osthatni miesiąc był przykryty grubymi zasłonami. A kiedy zdjęliśmy je dzisiaj rano, zosthała tylko rama! Spójrzcie!

Rascal zajmował — w przeszłości, bo już nie teraz, oczywiście — ramę wysokości około dziesięciu i szerokości pięćdziesięciu stóp, która to rama sama była niemal dziełem sztuki. Wciąż tam stała, ukazując w sobie jedynie nierówny i zakurzony tynk.

— Myślę, że ma go theraz jakiś bogaty prywatny kolekcjoner — jęczał sir Reynold. — Ale jak zdoła to zachować w thajemnicy? To płótno należy do najbardziej znanych obrazów na śhwiecie! Każdy cyhwilizowany człohwiek od razu się zorientuje!

— A jak wyglądał? — spytał Fred Colon.

Sir Reynold dokonał ostrej redukcji założeń, co było normalną reakcją na konwersację z przedstawicielami Chluby Ankh-Morpork.

— Zapehwne uda mi się znaleźć kopię, ale oryginał ma pięćdziesiąt sthóp długości. Nigdy pan go nie hwidział?

— No, niby pamiętam, że mi go pokazywali, jak byłem całkiem mały, ale po prawdzie to był za długi. Nie można go tak naprawdę zobaczyć. Znaczy, jak już człowiek dojdzie do końca, to zapomina, co było wcześniej, tak jakby.

— Niesthety, sierżancie, z bólem przyznaję, że to prahwda. A co rzeczyhwiście irythujące, to że cały remont służył themu, by zbudohwać specjalną okrągłą salę i umieścić tham Rascala. Jego ideą, jak hwiecie, było, aby patrzący sthał się całkohwicie otoczony przez mural i czuł się thak, jakby sthał w samym centhrum akcji, że thak pohwiem. Znalazłby się w dolinie Koom… Nazywał to sztuką panoskopiczną. Mówcie co chcecie o bieżącym hwzroście zaintheresohwania, ale dodathkowi goście umożlihwiliby hwystawienie obrazu thak, jak sądzimy, że chciałby go hwystawić. A tu coś thakiego!

— Jeśli chcieliście go przenieść, sir, to czemu nie zdjęliście go i nie wsadziliście gdzieś elegancko i bezpiecznie?

— Znaczy, żeby go zhwinąć? — Sir Reynold był wstrząśnięty. — Tho by spohwodowało sthraszne szkody! Och, zgroza! Nie, na przyszły thydzień planohwaliśmy bardzo ostrożną operację, hwykonywaną z najhwyższą osthrożnością. — Zadrżał. — Kiedy pomyślę, że kthoś zhwyczajnie hwyrżnął obraz z ramy, słabo mi się robi…

— Hej, to musi być ślad, sierżancie! — zawołał Nobby, który wrócił do swych zwykłych działań, polegających na włóczeniu się dookoła i szturchaniu różnych rzeczy w celu sprawdzenia, czy są wartościowe. — Proszę spojrzeć, ktoś wywalił tu stos cuchnących starych śmieci!

Stał przy cokole, na którym rzeczywiście ktoś chyba złożył stos łachmanów.

— Proszę thego nie dothykać! — Sir Reynold podbiegł nerwowo. — To „Nie mów mi o poniedziałku”! Najbardziej konthrohwersyjna praca Daniellariny Pouter! Niczego pan thu nie ruszał, prahwda? Dzieło jest dosłohwnie bezcenne, a ona ma osthry język!

— To tylko stare szmaty! — zaprotestował Nobby, cofając się niespokojnie.

— Szthuka jest czymś hwięcej niż zaledhwie sumą shwych mechanicznych składników, kapralu — upomniał go kustosz. — Przecież nie pohwie pan, że „Trzy duże różowe kobiety i jeden kawałek tiulu” Caravatiego to tylko, ehm, „kupa stharej farby”…

— No a co z tym? — Nobby wskazał sąsiedni postument. — To tylko wielki pal z wbitym w niego gwoździem! To też ma być sztuka?

— „Wolność”? Gdyby thrafiła na rynek, prahwdopodobnie uzyskałaby cenę trzydziestu thysięcy dolarów — stwierdził sir Reynold.

— Za kawałek drewna z wbitym gwoździem? — zdumiał się Fred Colon. — Kto zrobił takie coś?

— Po obejrzeniu „Nie mów mi o poniedziałku” lord Vetinari łaskahwie nakazał przybić panią Pouther za ucho do pala. Jednakże pod hwieczór zdołała się uhwolnić.

— Założę się, że była wściekła — uznał Nobby.

— Nie, kiedy już zdobyła za tho kilka nagród. O ile hwiem, planuje przybijać się theż do innych przedmiotów. To może być bardzo interesująca hwystawa.

— W takim razie coś szanownemu panu doradzę — powiedział usłużnie Nobby. — Może zostawi pan tę ramę na miejscu i da jej nową nazwę, na przykład „Kradzież sztuki”?

— Nie — odparł chłodno sir Reynold. — Tho by było niemądre.

Kręcąc głową nad szaleństwami współczesnego świata, Fred Colon podszedł wprost do ściany, tak okrutnie, czy też okruthnie pozbahwionej swej zasłony. Nie myślał zbyt szybko, ale pewna sprawa wydała mu się dziwna: jeśli ktoś miał na zwinięcie obrazu cały miesiąc, to czemu spaprał robotę? Fred miał policyjny pogląd na ludzkość — taki, który w pewnych istotnych punktach różnił się od poglądu kustosza. Nigdy nie mówił, że ludzie czegoś by nie zrobili, niezależnie od tego, jak dziwne by się to wydawało. Prawdopodobnie istnieli jacyś obłąkani i bogaci ludzie, którzy kupiliby obraz, nawet jeśli potem mogliby go oglądać jedynie w odosobnieniu własnej rezydencji. Ludzie tacy bywają. Świadomość, że to ich wielka tajemnica, budziła w nich pewnie ten cudowny dreszczyk…

Ale złodzieje wycięli obraz tak, jakby się wcale nie przejmowali możliwością sprzedaży. Pozostało kilka trójkątnych strzępów wzdłuż… Zaraz…

Fred się cofnął. Wskazówka. Była tam, tuż przed nim… Poczuł ten cudowny dreszczyk.

— Ten obraz — oznajmił. — Ten obraz… znaczy: ten obraz, którego tu nie ma, oczywiście, został ukradziony przez… trolla.

— Hwielkie nieba, skąd pan tho hwie? — zdumiał się sir Reynold.

— Cieszę się, że pan o to pyta, sir — odparł Fred Colon, który rzeczywiście się ucieszył. — Wydetektowałem, rozumie pan, że góra tego okrągłego murielu została ucięta bardzo blisko ramy. — Wskazał palcem. — Otóż troll bez trudu sięgnie tam nożem, prawda, i utnie wzdłuż brzegu ramy na górze i jeszcze trochę w dół po obu stronach. Ale troll nie umie się dobrze schylać, więc kiedy przyszło mu ciąć u dołu, prawda, trochę popsuł robotę i zostawił poszarpany brzeg. No i w końcu tylko troll mógłby ten obraz wynieść. Znaczy, nawet dywan na schodach jest ciężki, a zwinięty muriel byłby jeszcze o wiele cięższy. — Rozpromienił się.

— Brahwo, sierżancie — powiedział z uznaniem kustosz.

— Nieźle pomyślane, Fred — pochwalił Nobby.

— Dziękuję wam, kapralu — odparł łaskawie Colon.

— Albo mogło to być dwóch krasnoludów z drabiną — ciągnął uprzejmie Nobby. — Ci od remontu zostawili tu parę. Wszędzie stoją.

Fred Colon westchnął.

— Widzisz, Nobby — rzekł — takie właśnie publicznie wygłaszane komentarze są powodem, dla którego ja jestem sierżantem, a ty nie. Gdyby to były krasnoludy, cięłyby równo ze wszystkich stron. To oczywiste. Czy budynek jest na noc zamykany, panie sir Reynoldzie?

— Oczywiście. Mamy nie thylko dobre zamki, ale i kraty. Sthary John bardzo o to dba. Mieszka na sthrychu, hwięc może zmienić muzeum w prahwdziwą forthecę.

— To pewnie tutejszy dozorca? Będziemy musieli z nim porozmawiać.

— Ależ oczyhwiście, mogą panohwie — zapewnił nerwowo sir Reynold. — Theraz hwydaje mi się, że pehwne dane dothyczące dzieła możemy mieć w naszym magazynie. I… thego… pójdę i, no… poszukam.

Pospieszył do niskich drzwi.

— Zastanawiam się, jak go wynieśli — mruknął Nobby, kiedy zostali sami.

— A kto powiedział, że wynieśli? To wielki budynek, pełno tu strychów, piwnic i różnych zakamarków. No to czemu by nie wcisnąć gdzieś muriela i zaczekać? Rozumiesz, wchodzisz któregoś dnia jako gość, chowasz się pod płachtą, nocą zdejmujesz muriela, ukrywasz gdzieś, a następnego dnia wychodzisz z gośćmi. Proste, nie? — Fred Colon spojrzał z dumą na Nobby’ego. — Trzeba przechytrzyć umysł przestępcy, rozumiesz.

— Tylko że mogli też rozwalić drzwi i zwiać z tym murielem w środku nocy — zauważył Nobby. — Po co kombinować z chytrym planem, kiedy wystarczy całkiem prosty?

Fred westchnął.

— Widzę, że to będzie skomplikowana sprawa, Nobby.

— Powinieneś spytać Vimesa, czy możemy ją wziąć — odparł Nobby. — No wiesz, znamy już fakty, nie?

W powietrzu zawisło niewypowiedziane: Gdzie chciałbyś przebywać przez najbliższe kilka dni? Na ulicy, gdzie pewnie zaczną latać topory i maczugi, czy tutaj, bardzo starannie przeszukując wszystkie strychy i piwnice? Zastanów się. No i to nie będzie tchórzostwo, nie? Bo przecież taki sławny muriel na pewno jest częścią dziedzictwa narodowego, nie? Nawet jeśli to tylko obraz masy trolli i krasnoludów, które się tłuką.

— Chyba napiszę odpowiedni raport i zasugeruję panu Vimesowi, że to my powinniśmy się tym zająć — oświadczył wolno Fred Colon. — Sprawa wymaga uwagi doświadczonych funkcjonariuszy. Znasz się na sztuce, Nobby?

— Jeśli trzeba, sierżancie.

— Daj spokój, Nobby!

— No co? Płova twierdzi, że to, co robi, jest Sztuką, sierżancie. A ma na sobie więcej ubrania niż mnóstwo tych kobiet na ścianach tutaj, więc nie rozumiem, czemu na to wybrzydzać.

— No tak, ale… — Fred Colon zawahał się nieco. Coś w głębi serca mówiło mu, że kręcenie się głową w dół na drągu, w kostiumie o łącznej powierzchni małej chustki do nosa, stanowczo nie jest Sztuką, natomiast leżenie na łożu, mając na sobie jedynie niewielką kiść winogron, to Sztuka porządna i solidna. Ale dlaczego? Dokładne tłumaczenie wydawało się dość trudne.

— Nie ma urn — oświadczył w końcu.

— Jakich urn? — zdziwił się Nobby.

— Nagie kobiety są Sztuką tylko wtedy, kiedy gdzieś tam jest urna. — Nawet Colonowi argument wydawał się trochę słaby. — Albo cokół. Oczywiście najlepiej, jeśli oba. To taki sekretny znak, który tam umieszczają, żeby mówił: to Sztuka i można spokojnie na nią patrzyć.

— A co z rośliną doniczkową?

— Też może być, jeśli jest w urnie.

— A jeśli nie ma tam urny, postumentu ani rośliny doniczkowej?

— Masz coś na myśli, Nobby? — spytał podejrzliwie Fred.

— Tak. „Bogini Anoia[3] powstająca spomiędzy sztućców” — odparł Nobby. — Mają ją tutaj. Namalował ją gość z trzema „i” w nazwisku, co brzmi bardzo artystycznie, moim zdaniem.

— Liczba „i” jest ważna, Nobby — stwierdził z powagą sierżant Colon. — Ale w takich sytuacjach musisz sam siebie zapytać: gdzie jest cherubin? Jeśli znajdziesz tam małego, tłustego, różowego dzieciaka trzymającego lustro, wachlarz czy coś w tym rodzaju, to nadal wszystko w porządku. Nawet jeśli się uśmiecha. Oczywiście nie można wszędzie stawiać urn.

— No dobrze. Ale przypuśćmy… — zaczął Nobby.

Trzasnęły jakieś drzwi i po marmurowej posadzce zbliżył się sir Reynold z książką pod pachą.

— Ach, obahwiam się, że nie ma tu kopii obrazu — stwierdził. — Najhwyraźniej kopia, kthóra oddahwałaby dziełu sprahwiedliwość, byłaby thrudna do hwykonania. Ale, hm, then dość sensacyjny trakthat zahwiera sporo precyzyjnych szkiców. Obecnie prakthycznie każdy odhwiedzający ma egzemplarz. Czy hwiecie, że na podstawie zbroi albo znaków na ciele można zidentyfikhować ponad dhwa thysiące cztherysta dziewięćdziesiąt indyhwidualnych trolli i krasnoludów? Praca nad tym obrazem doprohwadziła nieszczęsnego Rascala do obłędu. Zajęła mu szesnaście lat!

— To jeszcze nic — wtrącił uprzejmie Nobby. — Ten oto Fred nie dokończył jeszcze malowania kuchni, a zaczął dwadzieścia lat temu!

— Dziękuję ci, Nobby — rzekł lodowatym tonem Colon. Wziął od kustosza książkę. Nosiła tytuł „Kodeks doliny Koom”. — Jakiego obłędu? — spytał.

— No hwięc zaniedbał inne shwoje prace. Bezusthannie zmieniał khwatery, poniehważ nie mógł zapłacić czynszu. Musiał zathem hwlec za sobą tho giganthyczne płóthno. Hwyobrażacie sobie? Musiał żebrać o farby na ulicy, co zajmohwato mu dużo czasu, jako że niehwielu przechodniów nosi przy sobie thubę umbry. Thwierdził też, że do niego przemahwia. Wszystko tho znajdziecie w książce. Mocno udramathyzowane, niestety.

— Obraz do niego przemawiał?

Sir Reynold skrzywił się nieco.

— Sądzimy, że tho miał na myśli. Ale thak naprahwdę nie hwiemy. Nie miał żadnych przyjaciół. Był przekonany, że jeśli nocą zaśnie, zmieni się w kurczaka. Zostahwiał dla siebie kartheczki, móhwiące „Nie jestheś kurczakiem”, choć czasami hwydawało mu się, że kłamie. Pohwszechnie uhważa się, że thak mocno się koncentrohwał na obrazie, aż dosthał czegoś w rodzaju gorączki. Pod koniec był już pehwien, że thraci rozum. Thwierdził, że słyszy bithwę.

— Skąd pan to wie? — zdziwił się Fred Colon. — Mówił pan, że nie miał przyjaciół.

— Ach, ten czujny umysł policjanta! — Sir Reynold uśmiechnął się lekko. — Zostahwiał do siebie liściki, sierżancie. Cały czas. Kiedy osthatnia gospodyni hweszła do jego pokoju, znalazła ich setki, wciśniętych w sthare hworki z ziarnem dla kur. Na szczęście nie umiała czythać, a poniehważ wbiła sobie w głohwę, że lokathor jest shwego rodzaju geniuszem, a zathem może mieć coś, co zdoła sprzedać, hwięc hwezwała sąsiadkę, pannę Adelinę Naszczęsną, która malohwała akhwarele, panna Naszczęsna zaś hwezwała przyjaciela, który oprahwiał obrazy, a then z kolei pospiesznie przyhwołał Efraima Dowstera, znanego pejzażystę. Od ohwego dnia uczeni sthudiują te notki, szukając jakiegoś zrozumienia udręczonego umysłu thego nieszczęśnika. Widzicie, one nie są poukładane kolejno. A niekthóre hwydają się… bardzo dzihwne.

— Dziwniejsze niż „Nie jesteś kurczakiem”? — upewnił się Fred.

— Tak — zapewnił sir Reynold. — Och, hwspomina tham o głosach, omenach, duchach… W dodathku pisał swój dziennik na przypadkohwych kahwałkach papieru, rozumiecie, i nigdy nic nie hwskazywało na dathę ani miejsce pobythu, żeby kurczaki go nie odnalazły. Używał też bardzo osthrożnych sformułowań, poniehważ nie chciał, by kurczaki coś odkryły.

— Przepraszam, ale mówił pan, że to on uważał się za kur… — zaczął Colon.

— Ktho zdoła zgłębić procesy myślowe człowieka smuthnie niezrównohważonego, sierżancie? — przerwał mu ze znużeniem sir Reynold.

— Eee… a czy ten obraz mówi? — zainteresował się Nobby Nobbs. — Zdarzały się dziwniejsze rzeczy, nie?

— Ahaha… nie. Przynajmniej nie za moich czasów. Odkąd hwydano thę książkę, w godzinach othwarcia zawsze sthoi thu sthrażnik i thwierdzi, że obraz nigdy nie hwymówił nahwet słohwa. Nathuralnie, nieodmiennie fascynuje ludzi. I nieodmiennie powtharzane są histhorie o ukrythym tham skarbie. Hwłaśnie dlathego ponohwnie hwydano tę książkę. Ludzie uhwielbiają sehkrety, prahwda?

— Nie my — stwierdził Colon.

— Nie wiem nawet, co się robi z takim suchym kretem. — Nobby kartkował „Kodeks”. — Zaraz… Słyszałem o tej książce. Mój kumpel Dave, który prowadzi sklep ze znaczkami, mówił mi, że to taka historia o krasnoludzie, tak, który przybył do miasteczka niedaleko doliny Koom ponad dwa tygodnie po bitwie, cały poharatany, bo wpadł w zasadzkę trolli, i wygłodzony, tak, tylko że nikt nie znał krasnoludziego, ale wydawało się, jakby chciał, żeby za nim poszli, i bez przerwy powtarzał to słowo, które jak się okazało, po krasnoludziemu znaczy „skarb”, tak, no więc oni poszli za nim do doliny, tylko że on umarł po drodze i nic nie znaleźli, tak, a potem ten malarz znalazł coś… no, coś znalazł w dolinie Koom, a miejsce, gdzie to znalazł, ukrył jakoś na obrazie, ale dostał od tego fioła. Jakby było nawiedzone, mówił Dave. I że rząd wyciszył sprawę.

— No tak, ale twój kumpel Dave zawsze powtarza, że rząd wszystko wycisza — przypomniał koledze Fred.

— Bo to prawda.

— Tylko że on zawsze o tym jakoś usłyszy, a jego nie wyciszają.

— Wiem, że zawsze lubi pan kłuć palcem drwiny, sierżancie, ale wiele dzieje się rzeczy, o których nie mamy pojęcia.

— A jakich konkretnie? — odparował Colon. — Wymień jedną rzecz, która się dzieje, a o której nie masz pojęcia. No właśnie, nie potrafisz, co?

Sir Reynold odchrząknął.

— Z pehwnością jest to jedna z theoryj — przyznał. Mówił wolno, jak często ludzie, którzy wysłuchali burzy argumentów Trustu Mózgowego Colon-Nobbs. — Niesthety, nothatki Methodii Rascala hwspierają prakthycznie każdą hwyobrażalną theoryę. Przyczyną obecnej popularności malohwidła jest, jak przypuszczam, fakt, iż książka isthotnie przypomina dawną opohwieść o ukrytym na płótnie hwielkim sekrecie.

— Jaki to sekret? — zainteresował się Fred Colon.

— Nie mam pojęcia. Pejzaż zosthał oddany w najdrobniejszych szczegółach. Może coś tam hwskazuje ukrythą jaskinię? Coś w ustahwieniu hwalczących? Krążą najróżniejsze theorye. Dość dziwaczne osoby zjahwiają się thu z thaśmami mierniczymi i niepokojąco skupionymi minami, ale nie sądzę, żeby coś znaleźli.

— Może któryś z nich zwinął obraz? — zgadywał Nobby.

— Hwątpię. Są tho dość skrythe indyhwidua. Przynoszą thermosy, kanapki i zosthają przez cały dzień. Tho ludzie, kthórzy kochają anagramy, thajemne znaki, mają shwoje małe theorye i pryszcze. Prawdopodobnie całkiem nieszkodliwi, chyba że względem siebie nawzajem. Zresztą po co kraść? Lubimy, kiedy ludzie intheresują się szthuką. Nie wydaje mi się, żeby kthoś thaki zabrał obraz do domu, bo jest za duży, żeby się zmieścił pod łóżkiem. Wiecie, panowie, Rascal napisał, że niekiedy nocą słyszał krzyki. Odgłosy bithwy, należy podejrzehwać. Bardzo smutna histhorya.

— Czyli nie jest to coś, co człowiek powiesiłby sobie nad kominkiem — uznał Fred Colon.

— Othóż tho, sierżancie. Nahwet gdyby można było mieć kominek szeroki na pięćdziesiąt sthóp.

— Dziękuję panu. I jeszcze jedno pytanie: ile drzwi prowadzi do tego budynku?

— Throje — odparł natychmiast sir Reynold. — Ale dwoje zawsze są zaryglowane.

— Gdyby jednak troll…

— …albo krasnoludy… — wtrącił Nobby.

— Albo, jak podpowiada mój młodszy kolega, krasnoludy, próbowały coś wynieść…

— Gargulce — oznajmił z dumą sir Reynold. — Dhwa na budynku naprzeciw bezusthannie obserhwują główne hwejście, a po jednym sthoi przy obu pozosthałych. No i w dzień są thu pracohwnicy.

— Panu to pytanie może się wydać niemądre… ale czy wszędzie szukaliście?

— Personel szukał przez cały ranek, sierżancie. To byłby bardzo hwielki i ciężki zwój. Jest thu mnósthwo zakamarków, ale coś thakiego raczej thrudno ukryć.

Colon zasalutował.

— Bardzo dziękuję. Rozejrzymy się zatem, jeśli nie ma pan nic przeciw temu.

— Rozejrzymy się za urnami — sprecyzował Nobby.

* * *

Vimes usadowił się w fotelu i spojrzał na przeklętego wampira. Dziewczynę można by wziąć za szesnastolatkę; naprawdę trudno było uwierzyć, że jest niewiele młodsza od Vimesa. Miała krótkie włosy, jakich nigdy jeszcze nie widział u wampira, i wyglądała jeśli już nie jak chłopak, to jak dziewczyna, która nie ma nic przeciwko temu, że ktoś ją z chłopcem pomyli.

— Przepraszam za… tę uwagę na dole — powiedział. — Mamy ciężki tydzień, a z godziny na godzinę jest gorzej.

— Nie musi pan być wystraszony — odparła Sally. — Jeśli to w czymś pomoże, mnie to się nie podoba tak samo jak panu.

— Nie jestem wystraszony — oświadczył surowo Vimes.

— Przykro mi, panie Vimes, ale pachnie pan wystraszeniem — oświadczyła. — Niezbyt mocno — dodała szybko — ale trochę. I puls ma pan przyspieszony. Przepraszam, jeśli uraziłam. Chciałam tylko pana rozluźnić.

Vimes oparł się w fotelu.

— Proszę nie starać się mnie rozluźniać, panno von Humpeding — rzekł. — Robię się nerwowy, kiedy ludzie tego próbują. Zresztą nie mam niczego zaciągniętego, co mógłbym rozluźniać. I proszę powstrzymać się od komentarzy na temat mojego zapachu. Będę wdzięczny. Aha, i proszę się do mnie zwracać: komendancie. Albo: sir. Zrozumiano? Nie: panie Vimes.

— A ja wolałabym, gdyby nazywał mnie pan: Sally — poinformowała wampirzyca.

Spoglądali na siebie, oboje świadomi, że spotkanie nie przebiega dobrze, oboje niepewni, czy mogą to jakoś naprawić.

— No więc… Sally… chcesz być gliną? — spytał Vimes.

— Policjantką? Tak.

— Miałaś w rodzinie jakieś tradycje pracy policyjnej?

To było standardowe pytanie otwierające. Zawsze lepiej, jeśli rekrut wnosił z domu jakieś pojęcie o pracy gliniarza.

— Nie, tylko gryzienie gardeł — odparła Sally.

Znowu zapadła cisza.

Vimes westchnął.

— Wiesz, chciałbym dowiedzieć się jednego: czy John Wcale-Nie-Wampir-Skąd Smith i Doreen Winkings cię w to wciągnęli?

— Nie — odparła Sally. — To ja się do nich zwróciłam. I jeśli ma to panu pomóc, sir, nie sądziłam, że narobię tyle zamieszania.

Vimes zrobił zdziwioną minę.

— Przecież chciałaś wstąpić…

— Tak, ale nie rozumiem, skąd się bierze takie… zainteresowanie.

— Nie do mnie te pretensje. To była wasza Liga Wstrzemięźliwości.

— Doprawdy? W codzienniku cytowali waszego lorda Vetinariego. Wszystko to o braku dyskryminacji gatunkowej należącym do najpiękniejszych tradycji straży.

— Ha! — burknął Vimes. — No więc to prawda. Jeśli o mnie chodzi, to gliniarz jest gliniarzem. Ale najpiękniejsze tradycje straży, panno von Humpeding, to przede wszystkim chowanie się gdzieś przed deszczem, kręcenie się przy barach w nadziei na darmowe piwo i koniecznie prowadzenie dwóch notesów!

— Czyli nie chce mnie pan? — spytała Sally. — Wydawało mi się, że potrzebujecie wszystkich rekrutów, jacy się wam trafią. Proszę posłuchać, jestem prawdopodobnie silniejsza niż ktokolwiek na waszej liście płac, kto nie jest trollem, jestem całkiem bystra, nie boję się ciężkiej pracy i doskonale widzę w ciemności. Mogę się przydać. Chcę się przydać.

— A potrafisz się zmienić w nietoperza?

To ją zaszokowało.

— Co to niby za pytanie?

— Chyba jedno z łatwiejszych. A poza tym może to być całkiem przydatna umiejętność. Potrafisz?

— Nie.

— No trudno, mniejsza z tym.

— Potrafię się zmienić w stado nietoperzy — poinformowała Sally. — Jeden nietoperz jest trudny, bo trzeba jakoś rozwiązać kwestię zmiany masy ciała, a to niemożliwe dla kogoś od pewnego czasu Zreformowanego. Poza tym głowa mnie od tego boli.

— Gdzie pracowałaś poprzednio?

— Nigdzie. Ale byłam muzykiem.

Vimes ucieszył się wyraźnie.

— Naprawdę? Niektórzy chłopcy mówili ostatnio o założeniu orkiestry straży.

— Przyda im się wiolonczela?

— Raczej nie.

Vimes zabębnił palcami o biurko. No cóż, nie rzuciła mu się jeszcze do gardła, prawda? Ale oczywiście na tym właśnie polegał problem. Wampiry są całkiem miłe aż do momentu, kiedy nagle już nie są. Ale prawdę mówiąc, w tej chwili musiał to przyznać: potrzebował każdego, kto potrafi stanąć prosto i dokończyć zdanie. Cała ta sytuacja zaczynała ich wyczerpywać. Potrzebował ludzi na ulicach przez cały czas tylko po to, żeby utrzymywali wrzenie pod pokrywką. Pewnie, w tej chwili chodziło tylko o jakieś przepychanki, rzucanie kamieniami, wybijanie szyb i ucieczkę, ale wszystko to spiętrzało się jak płatki śniegu na lawinowym zboczu. W takich chwilach ludzie powinni wszędzie widzieć gliny. Gliniarze dawali złudzenie, że nie cały świat popadł w szaleństwo.

A Liga Wstrzemięźliwości pilnowała i wspierała swoich członków. W ich wspólnym interesie leżało, by nikt nie znalazł się w obcej sypialni z uczuciem krępującej sytości. Będą na nią uważać…

— W straży nie ma miejsc dla pasażerów — rzekł. — Obecnie mamy zbyt wiele pracy, by zaproponować ci coś więcej niż to, co dowcipnie nazywamy szkoleniem na stanowisku roboczym. Od pierwszego dnia wychodzisz na patrole… Ehm… Jak sobie radzisz z dziennym światłem?

— Nie przeszkadza mi, jeśli mam długie rękawy i szerokie rondo. Zresztą noszę zestaw.

Vimes kiwnął głową. Mała szufelka, zmiotka, fiolka zwierzęcej krwi i kartka z napisem:

Pomóż. Rozsypałam się i nie mogę powstać. Proszę, zamieć mnie w stosik i rozbij fiolkę. Jestem czarnowstążkowcem i nie zrobię ci krzywdy. Z góry dziękuję.

Znowu zastukał o blat. Patrzyła na niego spokojnie.

— No dobra. Jesteś przyjęta — powiedział w końcu. — Na początek na okres próbny. Wszyscy tak zaczynają. Załatwisz wszystkie papiery z sierżant Tyłeczek na dole, potem zgłosisz się do sierżanta Detrytusa po ekwipunek i wykład motywacyjny. Staraj się nie śmiać. A teraz, kiedy dostałaś już to, czego chciałaś, i nie rozmawiamy oficjalnie… Wytłumacz mi dlaczego.

— Przepraszam?

— Wampir, który chce zostać gliną? — Vimes odchylił się do tyłu. — Trudno mi w to uwierzyć, Sally.

— Pomyślałam, że to ciekawa praca na świeżym powietrzu, dająca możliwość pomagania ludziom, komendancie.

— Hmm… Jeśli potrafisz to powiedzieć z poważną miną, może jednak będzie z ciebie glina. Witamy w straży, młodsza funkcjonariusz. Mam nadzieję, że…

Trzasnęły drzwi. Kapitan Marchewa zrobił dwa kroki do wnętrza pokoju, zauważył Sally i zawahał się.

— Młodsza funkcjonariusz von Humpeding właśnie do nas dołączyła, kapitanie — wyjaśnił Vimes.

— Eee… świetnie… bardzo mi miło, panienko… — powiedział szybko Marchewa, po czym zwrócił się do Vimesa. — Sir, ktoś zabił Combergniota!

* * *

Dwuosobowa Chluba Ankh-Morpork zmierzała wolno z powrotem do Yardu.

— Co ja bym zrobił? — rzekł Nobby. — Bym pociął malunek na małe kawałki, takie… no, po parę cali.

— W ten sposób można się pozbyć kradzionych diamentów, nie obrazu.

— No dobrze, to może tak… Tniemy tego muriela na kawałki wielkości normalnego obrazka, tak? A potem malujemy malunek na drugiej stronie każdego, wkładamy w ramy i wieszamy w całym budynku. Nikt nie zwróci uwagi na dodatkowe obrazy, nie? A potem można tam wejść i je zwinąć, kiedy już hałas ucichnie.

— A jak je wyniesiesz, Nobby?

— No więc najpierw trzeba mieć trochę kleju i bardzo długi kij, i…

Fred Colon pokręcił głową.

— Jakoś tego nie widzę, Nobby.

— No dobra, w takim razie zdobywamy trochę farby tego samego koloru co ściany, przyklejamy obraz do ściany gdzieś, gdzie pasuje, a potem zamalowujemy naszą farbą do ścian, tak że wygląda całkiem jak ściana.

— Myślisz o jakimś konkretnym kawałku ściany?

— Może we wnętrzu ramy, która już tam wisi, sierżancie?

Colon stanął jak wryty.

— Niech mnie licho, Nobby! To naprawdę sprytne!

— Dziękuję, sierżancie. Z pańskich ust te słowa wiele dla mnie znaczą.

— Ale przecież i tak musisz obraz wydostać…

— Pamięta pan te wszystkie pokrowce, sierżancie? Mogę się założyć, że za parę tygodni dwóch gości w kombinezonach będzie mogło wyjść z wielkim białym zwojem pod pachami i nikt nie zwróci na nich uwagi, bo przecież wszyscy będą wiedzieć, że muriela ktoś ukradł parę tygodni wcześniej.

Przez długą chwilę trwała cisza. Potem sierżant Colon oświadczył ściszonym głosem:

— Masz bardzo niebezpieczny umysł, Nobby. Naprawdę niebezpieczny. Ale jak się pozbędziesz nowej farby?

— Och, to łatwe. Wiem też, gdzie można zdobyć malarskie fartuchy.

— Nobby! — krzyknął zaszokowany Colon.

— No dobrze, sierżancie. Ale nie może pan mieć pretensji, że człowiek sobie marzy.

— Możemy z tego mieć pióro na kapeluszach, Nobby. A na pewno by się nam teraz przydało.

— Znowu się odezwała pańska woda, sierżancie?

— Możesz się śmiać, Nobby, ale wystarczy się rozejrzeć. Teraz mamy tylko walki gangów, ale będzie gorzej, zapamiętaj moje słowa. Wszystkie te bójki o coś, co się zdarzyło tysiące lat temu! Nie wiem, czemu nie wracają tam, skąd przyszli, jeśli tak im zależy!

— Teraz większość pochodzi stąd — przypomniał Nobby.

Fred parsknął niechętnie na ten zwykły fakt geograficzny.

— Wojna, Nobby… Ha! Na co ona komu? — zapytał.

— Nie wiem, sierżancie. Może żeby wyzwolić niewolników?

— Abso… No, możliwe.

— W obronie przed totalitarnym najeźdźcą?

— Dobra, przyznaję, ale…

— Ratowanie cywilizacji przed hordą…

— Na dłuższą metę nic dobrego nie przynosi, to właśnie chciałem powiedzieć, Nobby, gdybyś zechciał słuchać przez pięć sekund — rzucił surowo Fred Colon.

— Tak, ale na dłuższą metę co przynosi, sierżancie?

* * *

— Powiedz to jeszcze raz, zwracając uwagę na każde słowo, dobrze? — poprosił Vimes.

— Nie żyje, sir. Combergniot nie żyje. Krasnoludy są tego pewne.

Vimes zerknął na Sally.

— Wydałem wam rozkaz, młodsza funkcjonariusz Humpeding. Idźcie wstępować do straży, biegiem!

Kiedy dziewczyna wyszła, zwrócił się do Marchewy.

— Mam nadzieję, że też jesteście tego pewni, kapitanie.

— Wiadomość rozchodzi się wśród krasnoludów jak… — zaczął Marchewa.

— Alkohol? — podpowiedział Vimes.

— W każdym razie bardzo szybko — ustąpił Marchewa. — Podobno wczoraj w nocy jakiś troll wdarł się do jego mieszkania przy Melasowej i zatłukł Combergniota na śmierć. Słyszałem, jak niektórzy chłopcy o tym rozmawiają.

— Marchewa, przecież byśmy wiedzieli, gdyby coś takiego się stało, prawda?

Ale w myślach komendanta ponownie zabrzmiały kasandryczne przestrogi Angui i Freda Colona. Krasnoludy coś wiedzą. Krasnoludy są niespokojne.

— A nie wiemy, sir? Przecież właśnie panu powiedziałem.

— No to dlaczego ludzie nie krzyczą o tym na ulicach? Zabójstwo polityczne i takie tam? Czy nie powinni nawoływać do zemsty? Kto ci powiedział?

— Funkcjonariusz Żelazłom i kapral Ringfunder, sir. To solidne chłopaki. Ringfunder pewnie niedługo awansuje na sierżanta. Ehm… jest coś jeszcze, sir. Spytałem, dlaczego nie słyszeliśmy o tym oficjalnie, i Żelazłom powiedział… to się panu nie spodoba, sir… powiedział, że straż nie miała być powiadamiana.

Marchewa pilnie przyglądał się Vimesowi. Trudno było dostrzec zmianę wyrazu twarzy komendanta, ale niektóre drobne mięśnie zesztywniały.

— Z czyjego rozkazu? — zapytał Vimes.

— Kogoś, kto nazywa się Twardziec, podobno. Jest… tłumaczem Combergniota, tak chyba można go określić. Uważa, że to sprawa krasnoludów.

— Ale to jest Ankh-Morpork, kapitanie. A morderstwo to morderstwo.

— Tak jest, sir.

— A my jesteśmy Strażą Miejską — ciągnął Vimes. — Tak jest napisane na drzwiach.

— Właściwie to w tej chwili na drzwiach jest napisane głównie „Gliny to pranie”, ale posłałem już kogoś, żeby to oczyścił. No i…

— To znaczy, że jeśli ktoś zostaje zamordowany, my za to odpowiadamy.

— Rozumiem, o co panu chodzi, sir — zapewnił ostrożnie Marchewa.

— Vetinari wie?

— Nie wyobrażam sobie, żeby nie wiedział.

— Ja też nie. — Vimes zastanowił się. — A co z „Pulsem”? Pracuje u nich sporo krasnoludów.

— Byłbym zdziwiony, gdyby przekazały coś ludziom, sir. Ja dowiedziałem się tylko dlatego, że jestem krasnoludem, a Ringfunder bardzo chce awansować, no i szczerze mówiąc, podsłuchałem ich przypadkiem, ale nie wierzę, żeby krasnoludy z drukarni wspomniały o tym redaktorom.

— Chcecie mi wmówić, kapitanie, że krasnoludy w straży zachowałyby morderstwo w tajemnicy?

Marchewą wstrząsnęła taka sugestia.

— Ależ skąd, sir!

— To dobrze.

— Zachowałyby je w tajemnicy tylko przed ludźmi. Przykro mi, sir.

Najważniejsze, to żeby teraz nie wrzeszczeć, myślał Vimes. Żeby nie… jak oni to mówią? Nie dostać szału. Potraktujmy to jak interesujący projekt badawczy. Sprawdzimy, czemu świat nie jest taki, za jaki go uważaliśmy. Zbierzemy fakty, przetrawimy informacje, rozważymy wnioski. Dopiero potem dostaniemy szału. Ale precyzyjnie.

— Kapitanie, krasnoludy zawsze były praworządnymi obywatelami — oświadczył. — Płacą nawet podatki. I nagle przychodzi im do głowy, że można nie zawiadamiać o możliwym morderstwie?

Marchewa spostrzegł w oczach komendanta błysk stali.

— No więc chodzi o to… — zaczął.

— Tak?

— Bo widzi pan, sir, Combergniot jest głębinowym krasnoludem. Ale naprawdę głębinowym. Nienawidzi wychodzenia na powierzchnię. Podobno mieszka na poziomie podpodpodpiwniczenia…

— Wiem o tym. Więc?

— Więc jak głęboko sięga nasza jurysdykcja, sir? — spytał Marchewa.

— Co? Tak głęboko, jak chcemy!

— Eee… A czy to jest gdzieś napisane, sir? Większość tutejszych krasnoludów pochodzi z Miedzianki, z Llamedos i z Überwaldu. Te okolice mają prawa powierzchniowe i prawa podziemne. Wiem, że tutaj jest inaczej, ale… Oni tak widzą świat, sir. I oczywiście krasnoludy Combergniota to sami głębinowcy, a wie pan, sir, jak zwykłe krasnoludy takich traktują.

Są wściekle bliscy oddawania im czci, pomyślał Vimes. Roztarł grzbiet nosa i przymknął oczy. Po prostu jest coraz gorzej i gorzej…

— No dobrze, ale jesteśmy w Ankh-Morpork i mamy tutaj własne prawa. Nic się nie stanie, jeśli tylko sprawdzimy stan zdrowia brata Combergniota. Możemy zapukać do drzwi, prawda? Powiedzieć, że mamy powody, by pytać. Wiem, że to tylko plotka, ale jeśli wystarczająco wielu ludzi w taką plotkę uwierzy, nie zdołamy opanować sytuacji.

— Dobry pomysł, sir.

— Przekaż Angui, żeby poszła z nami. I jeszcze… no, Haddock. I może Ringfunder. Ty też, oczywiście.

— Ehm… A to nie jest dobry pomysł, sir. Przypadkiem wiem, że większość głębinowców jest trochę nerwowa w mojej kwestii. Uważają, że jestem za ludzki, żeby być krasnoludem.

— Naprawdę?

Sześć stóp i trzy cale w samych rajtuzach, myślał Vimes. Adoptowany i wychowany przez krasnoludy w niewielkiej górskiej kopalni. Jego krasnoludzie imię brzmi Kzad-bhat, to znaczy Łupacz Głową.

Odkaszlnął.

— Skąd mogło im przyjść do głowy coś takiego, nie rozumiem — stwierdził.

— No dobrze. Wiem, że jestem… technicznie człowiekiem, sir, ale wzrost nigdy nie był elementem krasnoludziej definicji krasnoluda. W każdym razie grupa Combergniota nie jest mną zachwycona.

— Przykro mi to słyszeć. W takim razie zabiorę Cudo.

— Czy pan zwariował, sir? Wie pan przecież, co oni sądzą o krasnoludzich kobietach, które się do tego przyznają…

— W porządku. Zabiorę sierżanta Detrytusa. W niego uwierzą bez problemów.

— To może być trochę prowokacyjne, sir… — zaczął z powątpiewaniem Marchewa.

— Detrytus jest ankhmorporskim gliną, kapitanie, jak pan albo ja. Mam nadzieję, że ja jestem do przyjęcia, co?

— Tak, sir, oczywiście. Myślę jednak, że trochę ich pan niepokoi.

— Tak? Hm… — Vimes zawahał się. — To nawet lepiej. A Detrytus jest przedstawicielem prawa. Wciąż mamy tu jakieś prawo. I jeśli o mnie chodzi, sięga ono w dół. Bardzo głęboko.

* * *

Idiotyczne hasło, myślał Vimes pięć minut później, kiedy maszerował po ulicy na czele swojego małego oddziału. Przeklinał się za to, że je wypowiedział.

Gliniarze zostawali przy życiu dzięki oszustwu. Tak to działało. Mieli te swoje komisariaty z niebieskimi latarniami na zewnątrz i dbali, żeby w ważnych miejscach publicznych zawsze kręcili się mocno zbudowani funkcjonariusze. Spacerowali po mieście takim krokiem, jakby byli właścicielami tych ulic. Ale nie byli — wszystko to tylko dym i lustra. Starali się wczarować małego policjanta do głowy każdego mieszkańca. Polegali na tym, że tamci ustąpią, że znają zasady. Ale w rzeczywistości setka dobrze uzbrojonych ludzi mogłaby zetrzeć z powierzchni Dysku całą straż. Kiedy jakiś szaleniec odkryje, że zaatakowany z zaskoczenia glina umiera tak samo jak każdy, czar zostanie złamany.

Krasnoludy Combergniota nie wierzyły w straż? To może okazać się problemem. Być może zabranie ze sobą trolla wydaje się prowokacyjne, ale Detrytus jest obywatelem, na bogów, tak samo jak każdy. Jeśli człowiek…

— Duddle-dum-duddle-dum-duddle-dum!

A tak. Nieważne, jak zła jest sytuacja, zawsze istnieje możliwość, by stała się o tę odrobinę gorsza…

Wyjął z kieszeni eleganckie brązowe pudełko i otworzył wieczko. Szpiczastouchy pyszczek małego zielonego chochlika spojrzał na niego z żałosnym, bezradnym uśmiechem, który — w rozmaitych wersjach — już rozpoznawał i nauczył się go obawiać.

— Dzień dobry, Wstaw Swoje Imię! Jestem De-Terminarz Mark Pięć, Gooseberry™. Jak mógłbym… — zaczął chochlik szybko, by przekazać jak najwięcej przed nieuniknionym przerwaniem.

— Przysiągłbym, że cię wyłączyłem — oświadczył Vimes.

— Groziłeś mi młotkiem! — rzekł oskarżycielskim tonem chochlik i potrząsnął kartą. — Słuchajcie wszyscy! Ten gość grozi młotkiem szczytowemu osiągnięciu technomancji! — zawołał. — Nie wypełnił nawet karty rejestracyjnej! Dlatego muszę go nazywać Wstaw Swo…

— Myślałam, że się pan go pozbył, sir — rzekła Angua, kiedy Vimes zatrzasnął wieczko. — Zdawało mi się, że miał… wypadek.

— Akurat! — dobiegł zduszony głos z pudełka.

— Sybil zawsze daje mi nowy. — Vimes skrzywił się niechętnie. — I lepszy. Ale jestem pewien, że ten był wyłączony.

Klapka odskoczyła.

— Włączam się na Alarmy! — pisnął chochlik. — Dziesięć dwukropek czterdzieści pięć, pozowanie do tego piekielnego portretu!

Vimes jęknął. Portret u sir Joshuy. Będzie miał kłopoty, to pewne. Opuścił już dwie sesje. Ale te krasnoludy… to ważna sprawa.

— Nie dam rady… — mruknął.

— W takim razie czy zechcesz skorzystać z wygodnej i prostej w użyciu Zintegrowanej Usługi Komunikacyjnej Bluenose™?

— A na czym to polega? — spytał podejrzliwie Vimes.

Ciąg posiadanych De-Terminarzy okazał się całkiem sprawny w prawie że rozwiązywaniu wszystkich problemów, które wynikały przede wszystkim z ich posiadania.

— No, w zasadzie na tym, że bardzo szybko biegnę z wiadomością do najbliższej wieży sekarowej — wyjaśnił z nadzieją chochlik.

— A potem wracasz? — W Vimesie także zbudziła się nadzieja.

— Absolutnie!

— Dziękuję, nie — odparł Vimes.

— A może zagrasz w Splong!™, grę specjalnie zaprojektowaną dla Modelu Piątego? — błagał chochlik. — Mam tu paletki… Nie? To może wolisz zawsze popularną Zgadnij Moją Wagę W Prosiakach? Albo mógłbym zagwizdać jedną z twoich ulubionych melodii? Moja funkcja i NUĆ™ pozwala zapamiętać do tysiąca pięciuset najbardziej…

— Mógłby się pan nauczyć go używać, sir — uznała Angua, gdy Vimes znowu zatrzasnął wieczko, ucinając głośne protesty.

— Używałem jednego.

— Tak. Jako odbojnika drzwi — zadudnił z tyłu Detrytus.

— Po prostu nie znam się na tej całej technomancji, jasne? — burknął Vimes. — Koniec dyskusji. Haddock, pobiegnij na aleję Księżycowego Stawu, co? Przekaż moje przeprosiny lady Sybil, która czeka tam w pracowni sir Joshuy. Powiedz, że bardzo mi przykro, ale wyszła ta sprawa i wymaga szczególnego traktowania.

To prawda, pomyślał, kiedy ruszyli dalej. Pewnie wymaga nawet więcej szczególnego traktowania, niż mam ochotę jej poświęcić. Ale do demona z tym. To już przesada, kiedy trzeba bardzo uważać nawet przy sprawdzaniu, czy w ogóle popełniono morderstwo.

Ulica Melasowa leżała w okolicy, jakie zwykle kolonizują krasnoludy — na granicy tych mniej przyjemnych części miasta, ale jeszcze nie tam. Człowiek łatwo dostrzegał krasnoludzie dzielnice: nierówno ustawione okna wskazywały, że dwukondygnacyjny budynek został przerobiony na trzykondygnacyjny, zachowując jednak dokładnie tę samą wysokość, pojawiała się spora liczba kucyków ciągnących wozy… no, bardzo niscy ludzie z brodami i w hełmach także stanowili wyraźną sugestię.

Krasnoludy kopały też w głąb. Jak zwykle krasnoludy. Tutaj w górze, daleko od rzeki, mogły prawdopodobnie dotrzeć poniżej poziomu piwnic, nie wpadając przy tym po szyję do wody.

Dzisiejszego ranka krążyło ich więcej niż zwykle. Nie byli jakoś specjalnie wzburzeni, o ile Vimes mógł cokolwiek określić, gdyż jedyny dostępny mimice obszar pomiędzy brwiami i wąsem miał ledwie kilka cali kwadratowych. Ale nieczęsto się zdarzało, żeby krasnoludy po prostu stały. Zwykle pracowały ciężko, na ogół dla siebie nawzajem. Nie, nie były wzburzone, ale były zaniepokojone. Nie trzeba widzieć twarzy, żeby to wyczuć.

Krasnoludy na ogół nie były zachwycone azetami, traktując tego rodzaju wieści mniej więcej tak, jak miłośnik pięknych winogron traktuje rodzynki. O nowinach dowiadywały się od innych krasnoludów, pewne, że są nowe, świeże, z charakterem, a w procesie opowiadania na pewno zyskały liczne uzupełnienia. Ten tłum niepewnie czekał na wiadomość, że ma się stać źródłem zamieszek.

Na razie jednak rozstępował się, by ich przepuścić. Obecność Detrytusa budziła falę pomruków, których troll rozsądnie postanowił nie słyszeć.

— Czuje pan to? — spytała Angua, kiedy szli ulicą. — Przez stopy?

— Nie mam waszych zmysłów, sierżancie — odparł Vimes.

— Takie nieustające „łups, łups!” pod ziemią. Ulica dygocze. To chyba pompa.

— Może osuszają kolejne poziomy piwnic? — zgadywał Vimes.

Wyglądało to na poważne przedsięwzięcie. Jak głęboko mogły zejść? Ankh-Morpork było przecież zbudowane głównie na Ankh-Morpork. Miasto leżało tutaj od zawsze.

Kiedy człowiek się przyjrzał, zauważał, że nie jest to przypadkowy tłum. To była kolejka stojąca wzdłuż ulicy i przesuwająca się bardzo powoli w stronę bocznych drzwi. Czekają na spotkanie z gragami… Proszę, przyjdź i wymów słowa śmierci nad moim ojcem… Doradź mi w sprawie sprzedaży mojego warsztatu… Prowadź mnie w interesach… Znalazłem się daleko od kości moich przodków, pomóż mi pozostać krasnoludem…

Chwila nie jest odpowiednia, by być d’rkza. Ściśle mówiąc, większość ankhmorporskich krasnoludów była d’rkza; znaczyło to „nie tak naprawdę krasnolud”. Nie mieszkali głęboko pod ziemią i wychodzili nie tylko nocą, nie wydobywali metalu, pozwalali córkom demonstrować przynajmniej kilka cech kobiecych, byli trochę niedbali, jeśli chodzi o niektóre ceremonie. Ale w powietrzu unosił się zapach doliny Koom i nastał czas, by być głównie krasnoludem. Dlatego należało pilnie słuchać gragów. Pomagali trzymać się czystej żyły.

I aż do teraz Vimesowi to nie przeszkadzało. Jednak aż do teraz gragowie w mieście powstrzymywali się od zachęcania do mordów.

Lubił krasnoludy. Byli z nich solidni funkcjonariusze i z natury szanowali prawo, w każdym razie pod nieobecność alkoholu. Ale teraz wszyscy na niego patrzyli. Czuł nacisk ich spojrzeń.

Stanie i gapienie się na ludzi stanowiło oczywiście główne zajęcie mieszkańców Ankh-Morpork — miasto było znaczącym eksporterem ponurych spojrzeń. Ale te należały do niewłaściwej odmiany. Odnosił wrażenie, że ulica jest nie tyle wroga, ile raczej obca. A przecież to ulica w Ankh-Morpork… Jak może czuć się tutaj obco?

Nie powinienem sprowadzać trolla, pomyślał. Ale do czego to doprowadzi? Wybierz sobie gliniarza z tabeli?

Przed domem Combergniota stały na warcie dwa krasnoludy. Były ciężej uzbrojone niż przeciętny krasnolud, o ile to w ogóle możliwe, ale przygaszenie nastrojów chyba powodowały czarne skórzane szarfy. Tym, którzy potrafili je rozpoznać, ogłaszały, że ci dwaj pracują dla głębinowych krasnoludów i przejmują cząstkę tej magii, many, szacunku czy lęku, jaki głębinowi wywołują w przeciętnym krasnoludzie łamiącym tradycje. Zaczęli obrzucać Vimesa wzrokiem typowym dla wszystkich wartowników gdziekolwiek, a oznaczającym w skrócie: sytuacja domyślna jest taka, że nie żyjesz; jedynie moja cierpliwość stoi temu na przeszkodzie. Ale Vimes był na to gotowy. W samym piekle wiedzieli, że sam tego wzroku skutecznie używał. Ripostował więc roztargnionym spojrzeniem kogoś, kto nie zauważył warty.

— Komendant Vimes, Straż Miejska — poinformował, pokazując swoją odznakę. — Muszę się natychmiast zobaczyć z gragiem Combergniotem.

— Nikogo nie przyjmuje — odparł jeden z wartowników.

— Aha. Czyli rzeczywiście nie żyje?

Wyczuł odpowiedź. Nie potrzebował nawet leciutkiego skinienia Angui. Krasnoludy bały się tego pytania i pociły obficie.

Ku ich zdumieniu, przerażeniu, a także trochę własnemu zaskoczeniu Vimes usiadł na schodach między nimi i wyjął z kieszeni paczkę tanich cygar.

— Nie poczęstuję was, chłopcy, bo wiem, że nie wolno wam palić na służbie — powiedział jowialnym tonem. — Moim chłopakom też na to nie pozwalam. Mnie to uchodzi tylko z tego powodu, że nie ma mi kto zabronić, cha, cha. — Dmuchnął smużką błękitnego dymu. — Otóż jak wam wiadomo, jestem dowódcą Straży Miejskiej. Tak?

Oba krasnoludy wpatrywały się prosto przed siebie, ale niemal niedostrzegalnie skinęły głowami.

— Dobrze — pochwalił Vimes. — A to znaczy, że wy obaj utrudniacie mi wykonywanie obowiązków. Co daje mi, ho, ho, cały zakres możliwości. Ta, o której teraz myślę, polega na wezwaniu funkcjonariusza Dorfla. Jest golemem. I możecie mi wierzyć, jemu nic nie przeszkodzi w wykonywaniu obowiązków. Przez całe tygodnie będziecie zbierać z podłogi odłamki tych drzwi. A na waszym miejscu nie próbowałbym stawać mu na drodze. Aha, i będzie to zgodne z prawem, co oznacza, że jeśli ktoś zacznie walczyć, zrobi się naprawdę ciekawie. No więc mówię wam o tym, bo przez długie lata odstałem swoje na warcie, i wiem, że są takie chwile, kiedy działa udawanie twardziela, a są takie… i ta, moim zdaniem, właśnie do nich należy… kiedy rozsądnym posunięciem jest pójście i spytanie kogoś w środku, co powinniście zrobić.

— Nie możemy zejść z posterunku — oświadczył krasnolud.

— Tym się nie przejmuj — uspokoił go Vimes, wstając. — Postoję za ciebie.

— Nie możesz!

Vimes schylił mu się do ucha.

— Jestem komendantem straży — syknął, już bez przyjaznych tonów. Wskazał kamienie bruku. — To jest moja ulica. Mogę stać, gdzie mi się podoba. A ty stoisz na mojej ulicy. To droga publiczna. Co oznacza, że jest przynajmniej dziesięć powodów, dla których mogę cię aresztować. Będą kłopoty, jasna sprawa, ale ty znajdziesz się w samym ich środku. Dlatego posłuchaj dobrej rady jednego strażnika dla drugiego: skocz szybko i pogadaj z kimś wyż… dalej w hierarchii, co?

Zobaczył niespokojne oczy wyglądające spomiędzy bujnych brwi i obfitych wąsów, i dostrzegł drobne oznaki, które już umiał rozpoznawać.

— No, dalej — dodał — droga pani.

Krasnolud załomotał w drzwi. Odsunęła się klapka. Wymieniono kilka szeptów. Drzwi się otworzyły. Krasnolud wśliznął się do wnętrza. Drzwi się zamknęły. Vimes odwrócił się, zajął stanowisko przed nimi i stanął na baczność trochę bardziej teatralnie, niż było to konieczne.

Zabrzmiały jeden czy dwa chichoty. W Ankh-Morpork ludzie — i krasnoludy też — zawsze chcieli zobaczyć, co stanie się potem.

— Nie wolno nam palić na służbie! — syknął drugi wartownik.

— Oj, przepraszam. — Vimes wyjął cygaro z ust i wsunął je za ucho, na później.

To wzbudziło kolejne chichoty. Niech się śmieją, pomyślał. Przynajmniej niczym nie rzucają.

Słońce świeciło. Tłum stał bez ruchu. Sierżant Angua spoglądała w niebo z twarzą starannie pozbawioną wyrazu. Detrytus zapadł w absolutny, skalny bezruch trolla, który chwilowo nie ma nic do roboty. Tylko Ringfunder był nieswój. Prawdopodobnie nie jest to najlepszy czas i miejsce dla krasnoluda z odznaką, myślał Vimes. Ale dlaczego? Przez ostatnie tygodnie nie robiliśmy nic prócz powstrzymywania dwóch band idiotów przed pozabijaniem się nawzajem.

A teraz jeszcze to… Dziś rano nieźle się nasłuchał, chociaż przecież Sybil nigdy nie krzyczała. Mówiła tylko ze smutkiem, co było o wiele gorsze.

Ten przeklęty portret rodzinny — to był cały kłopot. Wydawało się, że wymaga ogromnej liczby pozowań, ale tak nakazywała tradycja w rodzinie Sybil i koniec dyskusji. W każdym pokoleniu był to mniej więcej taki sam portret: szczęśliwa grupa rodzinna na tle panoramy ich falujących posiadłości. Vimes nie miał żadnych posiadłości, tylko obolałe stopy, ale jako dziedzic fortuny Ramkinów był też — jak odkrył — właścicielem Crundells, wielkiej i okazałej rezydencji za miastem. Jeszcze jej nawet nie widział. Osobiście nie miał nic przeciwko terenom wiejskim, jeśli tylko zachowywały się spokojnie i nie atakowały, ale lubił czuć bruk pod nogami i nie zależało mu, żeby wystąpić na portrecie jako jakiś ziemianin. Jak dotąd preteksty, by unikać tych nieskończonych sesji, wydawały się rozsądne, ale wiedział, że balansuje na krawędzi.

Mijał czas. Niektóre krasnoludy spośród gapiów sobie poszły. Vimes nie poruszył się, nawet kiedy klapka w drzwiach odsunęła się na moment, a potem zatrzasnęła znowu. Próbowali go przeczekać…

— Cza-cza-rym-cydle-tidle-midle-czam-czam!

Nie patrząc w dół, zachowując to nieruchome, tysiącmilowe spojrzenie wartownika, Vimes wyjął De-Terminarz z kieszeni i uniósł do ust.

— Wiem, że byłeś wyłączony — mruknął.

— Wyskakuję na Alarmy, nie pamiętasz?

— Jak mogę zrobić, żebyś przestał?

— Poprawna formuła słowna znajduje się w instrukcji, Wstaw Swoje Imię — odparł z godnością chochlik.

— A gdzie jest instrukcja?

— Wyrzuciłeś ją, Wstaw Swoje Imię. Zawsze wyrzucasz. Dlatego nigdy nie używasz właściwych poleceń i właśnie z tego powodu nie poszedłem wczoraj „wsadzić swojego głupiego łba w kaczy kuper”. Za pół godziny masz spotkanie z lordem Vetinari.

— Będę zajęty — wymamrotał Vimes.

— Chcesz, żeby przypomnieć ci ponownie za dziesięć minut?

— Powiedz, której części „wsadź swój głupi łeb w kaczy kuper” nie zrozumiałeś? — odparł Vimes i wsadził pudełko do kieszeni.

Czyli minęło pół godziny. Pół godziny wystarczy. Rozwiązanie będzie drastyczne, ale widział, jakim wzrokiem krasnoludy obrzucają Detrytusa. Plotka to straszna trucizna.

Zrobił krok naprzód, gotów pójść i przywołać Dorfla oraz wszystkie problemy, które wynikną z wzięcia tego budynku szturmem, kiedy za jego plecami otworzyły się drzwi.

— Komendant Vimes? Może pan wejść.

W progu stał krasnolud. Vimes ledwie rozróżniał w mroku jego sylwetkę. I po raz pierwszy zauważył symbol wykreślony kredą na murze nad wejściem: koło, a w nim poziomą linię.

— Sierżant Angua będzie mi towarzyszyć — oświadczył.

Znak wydał mu się odrobinę niepokojący; sprawiał wrażenie pieczęci właściciela, nieco bardziej empatycznej niż — na przykład — niewielka tabliczka z napisem „Mon Repos”.

— Troll zostaje na zewnątrz — oświadczyła stanowczo postać.

— Sierżant Detrytus stanie na straży, razem z kapralem Ringfunderem — odparł Vimes.

Przeformułowanie faktu zostało chyba zaakceptowane, co sugerowało, że krasnolud wiedział może nawet całkiem sporo o aronii, ale bardzo mało o ironii. Drzwi otworzyły się szerzej i Vimes wszedł do środka.

Korytarz był pusty, jeśli nie liczyć kilku ustawionych jedna na drugiej skrzynek. A pachniało tu… czym? Stęchłą żywnością… Starymi pustymi domami. Zamkniętymi pokojami. Strychem.

Cały budynek był strychem, myślał. To „łups, łups!” z dołu było tutaj wyraźnie słyszalne. Jak tętno.

— Tędy proszę. — Krasnolud wprowadził Vimesa z Anguą do bocznego pokoju. Tutaj też jedynym umeblowaniem były jakieś drewniane skrzynie i kilka mocno zużytych łopat. — Nieczęsto przyjmujemy gości. Proszę o cierpliwość — powiedział krasnolud i wycofał się. W zamku szczęknął klucz.

Vimes usiadł na skrzyni.

— Uprzejmie — oceniła z ironią Angua.

Vimes przyłożył dłoń do ucha, po czym wskazał kciukiem poplamiony, wilgotny tynk. Przytaknęła. Wymówiła bezgłośnie słowo „zwłoki” i wskazała w dół.

— Na pewno? — spytał Vimes.

Angua stuknęła się w nos. Nie można dyskutować z węchem wilkołaka.

Vimes oparł się o większą skrzynię. Była to wielka wygoda dla człowieka, który nauczył się spać oparty o jakikolwiek dostępny mur.

Tynk na przeciwległej ścianie się sypał, pozieleniały od wilgoci i przesłonięty zakurzonymi pajęczynami. Ktoś jednak wydrapał na nim symbol tak mocno, że wypadły kawałki zaprawy. Było to następne koło z dwoma liniami przecinającymi je po przekątnych. Włożono w niego pewną pasję — coś, czego człowiek nie spodziewał się u krasnoludów.

— Bardzo dobrze pan to przyjmuje, sir — przyznała Angua. — Musi pan wiedzieć, że to świadoma nieuprzejmość.

— Taka nieuprzejmość nie narusza prawa. — Vimes naciągnął hełm na oczy i spuścił głowę.

Małe demony! Chcą ze mną grać w durnia, tak? Próbują mnie nakręcić, tak? Nie zawiadamiać straży, co? W tym mieście nie ma zakazanych rewirów. Przypilnuję, żeby się o tym przekonali. O tak…

Ostatnio w Ankh-Morpork pojawiało się coraz więcej głębinowców, choć raczej nie spotykało się ich poza dzielnicami krasnoludów. Zresztą nawet tam nie widywało się ich jako takich — po prostu czasem można było zauważyć czarną zakurzoną lektykę dźwiganą wśród przechodniów przez cztery krasnoludy. Lektyki nie miały okien — na zewnątrz nie było nic, co taki głębinowiec mógłby zechcieć obejrzeć.

Miejskie krasnoludy traktowały ich z respektem, szacunkiem i — trzeba to przyznać — z pewnym zakłopotaniem, jak szacownego, ale trochę pomylonego krewniaka. Bo gdzieś w głębi umysłu każdego miejskiego krasnoluda rozbrzmiewał cichy głos, powtarzający: powinieneś żyć w kopalni, powinieneś siedzieć w górach, nie powinieneś chodzić pod otwartym niebem, powinieneś być prawdziwym krasnoludem. Inaczej mówiąc, nie powinieneś pracować u swojego wuja, w fabryce farb i barwników przy Siostrach Dolly. Jednakże, skoro już to robisz, mógłbyś chociaż postarać się myśleć jak porządny krasnolud. A porządny krasnolud słucha wskazówek głębinowców — tych najprawdziwszych z prawdziwych krasnoludów, którzy żyją mile pod powierzchnią i nigdy nie oglądają słońca. Tam w dole, w mroku, kryje się istota krasnoludzkości. Oni ją znają i mogą cię poprowadzić…

Vimes nie potępiał takiego myślenia. Miało nie mniej sensu niż cokolwiek, w co wierzyli ludzie, a krasnoludy były na ogół wzorowymi obywatelami, choćby i w skali dwa do trzech.

Ale uznanie, że morderstwo powinno zostać w rodzinie? — myślał. Nie w mojej straży!

Po dziesięciu minutach znowu szczęknął zamek i do środka wszedł inny krasnolud. Był ubrany jak ktoś, kogo Vimes określał mianem „standardowego krasnoluda miejskiego”, co oznaczało prosty hełm, skórę, kolczugę i topór bojowy lub oskard górniczy. Ten jednak trzymał nabijaną kolcami maczugę. Nosił też czarną szarfę. Wyglądał na wzburzonego.

— Komendancie Vimes! Cóż mogę powiedzieć? Najmocniej przepraszam za takie traktowanie!

Pewnie, że przepraszasz, pomyślał Vimes. Na głos.

— A kim pan jest?

— Przepraszam ponownie! Nazywam się Helmutłuk i jestem… najbliższe znaczeniowo określenie to chyba „dzienna twarz”… Pracuję ponad ziemią. Przejdźmy do mojego gabinetu, proszę.

I wyszedł, nie sprawdzając, czy pójdą za nim.

Gabinet mieścił się w piwnicy z kamiennymi ścianami i wyglądał całkiem przytulnie. Pod jedną ścianą leżały stosy skrzyń i worków. W głębokich jaskiniach trudno przecież o żywność; proste życie krasnoludów w głębinach okazywało się możliwe dzięki całkiem skomplikowanemu życiu bardzo wielu krasnoludów na powierzchni. Helmutłuk wydawał się kimś więcej niż tylko sługą, pilnującym, by jego pracodawcy mieli co jeść, ale też pewnie wyobrażał sobie, że jego praca jest o wiele ważniejsza. Zasłona w kącie pewnie skrywała łóżko; krasnoludy nie dbały o luksusy.

Papiery pokrywały całe biurko. Obok, na niedużym stoliku, stała ośmiokątna plansza zastawiona małymi figurkami. Vimes westchnął; nie cierpiał gier. Sprawiały, że świat wydawał się zbyt prosty.

— Grywa pan, komendancie? — spytał Helmutłuk z wygłodniałym wyrazem twarzy prawdziwego entuzjasty.

Vimes znał takie typy. Wystarczy okazać uprzejme zainteresowanie, a człowiek spędzi tu całą noc.

— Lord Vetinari grywa. Mnie to nigdy nie interesowało[4] — powiedział. — Helmutłuk nie jest często spotykanym nazwiskiem… Nie jest pan przypadkiem spokrewniony z Helmutłukami z Zaułka Łojowego?

Miała to być zaledwie niekontrowersyjna uwaga dla przełamania lodów, ale równie dobrze mógłby zakląć. Helmutłuk spuścił wzrok.

— Eee… tak — wymamrotał. — Ale dla… graga, nawet nowicjusza, cała krasnoludzkość jest… rodziną. Nie byłoby… nie było… — Zamilkł niepewnie, a wtedy jakaś inna część jego mózgu przejęła kontrolę. Ucieszony podniósł głowę. — Może kawy? Zaraz przyniosę.

Vimes już otwierał usta, by odmówić, ale zrezygnował. Krasnoludy parzyły dobrą kawę, a jej aromat napływał z sąsiedniego pomieszczenia. Poza tym Helmutłuk wypił jej chyba dość sporo, co sugerowała emanująca z niego nerwowość. Nie zaszkodzi go zachęcić, żeby napił się jeszcze. Zawsze powtarzał swoim funkcjonariuszom: jeśli tylko gliniarz zna się na swojej robocie, ludzie denerwują się w jego obecności, a ludzie roztrzęsieni za dużo zdradzają.

Kiedy krasnolud wyszedł, Vimes rozejrzał się dokładniej. Zauważył słowa „Kodeks doliny Koom” na grzbiecie książki, na wpół ukrytej pod papierami.

Znowu ta przeklęta dolina, tym razem z dodaną tajemniczością. Oczywiście Sybil kupiła tę książkę, podobnie jak większość umiejących czytać mieszkańców miasta, i zawlokła Vimesa do Królewskiego Muzeum Sztuki, żeby obejrzał obraz tego biedaka. Obraz z tajemnicą? Ach tak? A jak to się stało, że jakiś obłąkany, młody ludzki artysta sprzed stu lat znał sekret bitwy stoczonej tysiące lat wcześniej? Sybil mówiła, że — według książki — malarz znalazł coś na polu bitwy, ale było to nawiedzone i głosy wpędziły go w szaleństwo, więc uwierzył, że jest kurczakiem. Albo coś w tym rodzaju.

Helmutłuk przyniósł kubki, ale ręce mu drżały i odrobina kawy wylała się na biurko.

— Drogi panie, muszę się zobaczyć z gragiem Combergniotem — oznajmił Vimes.

— Przykro mi, ale to niemożliwe.

Odpowiedź była spokojna i obojętna, jakby krasnolud ćwiczył ją wcześniej. Ale Vimes dostrzegł błysk w jego oku i spojrzał w górę, na bardzo dużą kratkę w ścianie.

W tym momencie Angua zakaszlała lekko. No dobra, pomyślał Vimes; ktoś słucha.

— Panie Helmu… tłuk — rzekł. — Mam powody, by przypuszczać, że na terenie Ankh-Morpork zostało popełnione bardzo poważne przestępstwo. — I dodał: — To znaczy, ściślej mówiąc, pod nim. Ale jednak w Ankh-Morpork.

I znowu Helmutłuka zdradził dziwny spokój. Jednak spoglądał udręczonym wzrokiem.

— Przykro mi to słyszeć. Jak mógłbym pomóc w śledztwie?

No tak, pomyślał Vimes. Mówiłem, że nie lubię gier.

— Pokazując to martwe ciało, które trzymacie na dole — rzekł.

I doznał obscenicznej radości, widząc, że Helmutłuk oklapł. Czas ruszać do szturmu… Wyjął odznakę.

— Oto moje uprawnienia, panie Helmutłuk. Przeszukam ten budynek. Wolałbym to zrobić za pańskim pozwoleniem.

Krasnolud drżał — ze strachu albo złości, a prawdopodobnie i ze strachu, i ze złości.

— Wtargniecie na teren naszej posesji? Nie wolno wam! Krasnoludzie prawo…

— To jest Ankh-Morpork — odparł Vimes. — Do samej góry i do samego dołu. Wtargnięcie nie jest problemem. Naprawdę chce mi pan powiedzieć, że nie mogę przeszukać piwnic? Proszę mnie zaprowadzić do graga Combergniota czy kogoś innego, kto tu rządzi! Ale już!

— Ja… odmawiam spełnienia pańskiej prośby!

— To nie była prośba!

I oto dotarliśmy do własnej, małej doliny Koom, myślał Vimes, patrząc Helmutłukowi w oczy. Nie można się cofnąć. Obaj uważamy, że mamy rację. Ale on nie ma!

Jakiś ruch kazał mu spojrzeć w dół. Helmutłuk drżącym palcem rozmazał wylaną kawę — narysował pierścień, który potem przekreślił dwoma skośnymi liniami. Vimes spojrzał mu w oczy, wytrzeszczone z gniewu, lęku… i tylko sugestii czegoś jeszcze…

— Aha. Komendant Vimes, prawda? — odezwała się postać w drzwiach.

Równie dobrze mógł to powiedzieć Vetinari — ten sam obojętny ton wskazujący, że człowiek został dostrzeżony i że w pewien niezbyt istotny sposób jest koniecznym ciężarem. Lecz to nie był lord Vetinari, tylko krasnolud… prawdopodobnie, chociaż nosił sztywny, szpiczasty czarny kaptur, w którym wyrastał na wysokość przeciętnego człowieka.

Był całkowicie przesłonięty — to dobrze dobrane określenie — zachodzącymi na siebie łuskami z czarnej skóry, mającymi jedynie wąską szczelinę na wysokości oczu. Gdyby nie ta spokojna pewność głosu, postać stojącą przed Vimesem można by wziąć za bardzo posępną strzeżeniowiedźmową dekorację.

— A pan jest…? — spytał Vimes.

— Nazywam się Twardziec, komendancie. Helmutłuk, wracaj do swoich zajęć.

Kiedy „dzienna twarz” wyszła z pośpiechem, Vimes odwrócił się na siedzeniu tak, że przesunął dłonią po lepkim symbolu i starł go z blatu.

— I też chciałby pan pomóc? — upewnił się.

— Jeśli potrafię. Zechce pan pójść ze mną. Byłoby lepiej, gdyby sierżant panu nie towarzyszyła.

— Czemu?

— Z oczywistych powodów. Jest przecież tak otwarcie kobieca…

— I co z tego? Sierżant Angua stanowczo nie jest krasnoludem! Nie możecie wymagać, żeby wszyscy stosowali się do waszych reguł!

— Dlaczego nie? — zdziwił się Twardziec. — Pan to robi. Ale czy moglibyśmy razem przejść na chwilę do mojego gabinetu i porozmawiać?

— Mnie to nie przeszkadza, sir — zapewniła Angua. — To chyba najlepsze rozwiązanie.

Vimes spróbował zachować spokój. Wiedział, że sam siebie podkręca. Ci milczący gapie na ulicy działali mu na nerwy, a spojrzenie, jakie rzucił Helmutłuk, wymagało przemyślenia.

Ale…

— Nie — powiedział.

— Nie zgodzi się pan na niewielkie ustępstwo? — spytał Twardziec.

— Może mi pan wierzyć, że zgodziłem się już na kilka całkiem dużych.

Ukryte pod szpiczastym kapturem oczy przyglądały mu się przez kilka sekund.

— Bardzo dobrze — zdecydował w końcu Twardziec. — Proszę za mną.

Odwrócił się i otworzył drzwi za sobą, po czym wszedł do niedużego, kwadratowego pokoiku. Skinął na nich, a kiedy byli już wewnątrz, pociągnął dźwignię.

Pokoik zadygotał lekko, ściany zaczęły sunąć w górę.

— To jest… — zaczął Twardziec.

— …winda — przerwał mu Vimes. — Tak, wiem. Widziałem takie, kiedy byłem z wizytą u dolnego króla w Überwaldzie.

Wspomnienie o królu nie przyniosło spodziewanych efektów.

— Dolny król nie jest tu… szanowany — oświadczył Twardziec.

— Myślałem, że jest władcą wszystkich krasnoludów.

— To częste nieporozumienie. Aha, jesteśmy na miejscu.

Szarpnięcie windy było ledwie wyczuwalne.

Vimes wytrzeszczył oczy.

Ankh-Morpork było zbudowane na Ankh-Morpork, wszyscy o tym wiedzieli. Już dziesięć tysięcy lat temu budowano tutaj z kamienia. Jednak Ankh wylewała co roku, zostawiając kolejne warstwy mułu, więc miasto wznosiło się na swych murach, aż strychy stawały się piwnicami. Nawet na poziomie suteren, mówiono, człowiek z kilofem i dobrym wyczuciem kierunku mógłby przejść z jednego końca miasta na drugi, wybijając sobie drogę przez podziemne ściany — pod warunkiem że potrafiłby oddychać błotem.

Co było tu kiedyś? Pałac? Świątynia boga, który później jakoś wypadł wszystkim z pamięci? Pomieszczenie było rozległe i ciemne jak sadza, ale widzieli lśnienie, które zdołało ukazywać przepięknie sklepiony strop w górze. Dziwne lśnienie.

— Vurmy — wyjaśnił Twardziec. — Z głębokich jaskiń w górach wokół Llamedos. Przywieźliśmy je ze sobą, a one szybko się tutaj rozmnażają. Wasz muł okazał się dla nich bardzo pożywny. Jestem pewien, że bardziej błyszczą.

Lśnienie się przesuwało. Nie oświetlało zbyt wiele, ale pokazywało kształt rzeczy; przepływało w stronę windy, sunąc po tym pięknym sklepieniu.

— Kierują się do ciepła i ruchu, nawet teraz — stwierdził zakapturzony krasnolud.

— Dlaczego?

Twardziec zaśmiał się krótko.

— Na wypadek gdyby pan umarł, komendancie. Biorą pana za szczura czy małego jelonka, który zapuścił się do ich groty. Trudno w Głębinach znaleźć pożywienie. Powietrze, które pan wydycha, to żywność. A kiedy w końcu odda pan ducha, one… opadną. Są bardzo cierpliwe. Zostawią jedynie kości.

— Nie mam zamiaru oddawać tu ducha — zapewnił Vimes.

— Oczywiście, że nie. Chodźmy zatem.

Twardziec przeprowadził ich przez duże, okrągłe drzwi. Po drugiej stronie było takich drzwi więcej, a także kilka otwartych wylotów tuneli.

— Jak głęboko jesteśmy?

— Niezbyt. Około czterdziestu stóp. Dobrze nam idzie kopanie.

— W tym mieście? — zdumiał się Vimes. — To wszystko powinno być zalane wodą. Chociaż nazwanie tego wodą to naprawdę niezasłużona pochwała.

— Dobrze nam idzie także usuwanie wody. Niestety, o wiele gorzej wychodzi nam powstrzymywanie Samuela Vimesa. — Krasnolud wszedł do mniejszego pokoju, z grubą warstwą jaśniejących vurmów pod sufitem. Wskazał im dwa krzesła krasnoludzich wymiarów. — Proszę usiąść. Czy mogę czymś państwa poczęstować?

— Nie, dziękuję.

Vimes usiadł ostrożnie, unosząc kolana niemal pod brodę. Twardziec zajął miejsce za niewielkim biurkiem zbudowanym z kamiennych płyt. A potem, ku zdumieniu komendanta, zdjął nakrycie głowy. Wyglądał całkiem młodo i — co zaskakujące — miał przystrzyżoną brodę.

— Jak daleko sięgają te tunele? — zapytał Vimes.

— Nie zamierzam pana informować — odparł spokojnie Twardziec.

— Czyli podkopujecie moje miasto?

— Och, komendancie… Był pan w jaskiniach w Überwaldzie. Widział pan, jak potrafią budować krasnoludy. Jesteśmy fachowcami. Proszę się nie obawiać, pański dom się nie zapadnie.

— Ale przecież wy nie tylko budujecie tunele! Wykopujecie coś!

— W pewnym sensie. Powiedzmy, że szukamy dziur. Przestrzeń, komendancie, to jest to, co wykopujemy. Tak, szukamy dziur… Chociaż nasze świdry trafiły na głębokie złoża melasy, co pewnie uzna pan za interesujące…

— Nie możecie tego robić!

— Nie możemy? Ale robimy i tak — oświadczył chłodno krasnolud.

— Ryjecie pod własnością innych ludzi?

— Króliki ryją, komendancie. My kopiemy. I owszem, właśnie tak. Jak daleko w głąb sięga prawo własności? I jak daleko w górę?

Uspokój się, myślał Vimes. Nie zdołasz tego rozwiązać. To musi rozstrzygnąć Vetinari.

Trzymaj się tego, co wiesz. Trzymaj się tego, z czym sobie radzisz.

— Prowadzę śledztwo w sprawie doniesień o zgonie…

— A tak. Grag Combergniot. Straszne nieszczęście — stwierdził Twardziec ze spokojem, który doprowadzał do szału.

— Słyszałem, że było to brutalne morderstwo.

— Można to uznać za ścisły opis.

— Przyznaje pan? — upewnił się Vimes.

— Chcę wierzyć, że miał pan na myśli „Czy przyznaję, że miało miejsce morderstwo?”, komendancie. Tak, miało. I pracujemy nad tym.

— Jak?

— Dyskutujemy o wyznaczeniu zadkrdga — wyjaśnił Twardziec, splatając dłonie. — To znaczy „ten, który wytapia”. Ten, który znajduje czystą rudę prawdy w żużlu pozorów.

— Dyskutujecie? A czy zabezpieczyliście już miejsce przestępstwa?

— Wytapiacz może to nakazać, komendancie, ale już wiemy, że zbrodni dokonał troll.

Na twarzy Twardźca pojawił się wyraz wzgardliwego rozbawienia, który Vimes z radością by z niej starł.

— A skąd to wiecie? Byli świadkowie?

— Nie w ścisłym sensie. Ale obok ciała znaleziono trollową maczugę.

— I to wszystko, co macie? — Vimes wstał. — Dość tego. Sierżant Angua!

— Sir? — Angua stanęła przy nim.

— Idziemy! Trzeba zbadać miejsce przestępstwa, dopóki zostały tam jeszcze jakiekolwiek ślady!

— Nie macie nic do roboty w niższych regionach! — Twardziec poderwał się z miejsca.

— A jak mnie pan powstrzyma?

— A jak się pan przedostanie za zamknięte drzwi?

— A jak chcecie się dowiedzieć, kto zabił Combergniota?

— Przecież powiedziałem, że znaleziono przy nim trollową maczugę!

— I to wszystko? Znaleźliśmy maczugę, więc troll jest winien? Czy ktokolwiek w to uwierzy? Jesteście gotowi takim głupstwem wywołać wojnę w moim mieście? Może mi pan wierzyć, to właśnie nastąpi, jeśli wiadomość się rozejdzie. Proszę tylko spróbować mnie powstrzymać, a aresztuję pana!

— I wywoła pan wojnę w swoim mieście? — spytał Twardziec.

Krasnolud i człowiek patrzyli na siebie gniewnie, nerwowo łapiąc oddechy. Na suficie nad ich głowami zbierały się vurmy, ucztując na ślinie i wściekłości.

— Dlaczego ktokolwiek prócz trolla miałby zabić graga? — spytał Twardziec.

— Świetnie! Zadaje pan pytania! Jeśli naprawdę chce pan poznać odpowiedzi, proszę otworzyć te drzwi.

— Nie! Nie może pan tam wejść, dyżurny klasowy Vimes! — Nawet w słowa „morderca dzieci” krasnolud nie zdołałby włożyć więcej jadu.

Vimes wytrzeszczył oczy.

Dyżurny klasowy… Owszem, był nim, w małej szkółce ponad czterdzieści lat temu. Mama się uparła. Bogowie tylko wiedzieli, skąd zdobywała pensa dziennie, bo taki był koszt, choć pani Slightly na ogół chętnie przyjmowała zapłatę w używanej odzieży, drewnie na opał albo — najchętniej — w dżinie. Cyfry, litery, wagi i miary — trudno to nazwać bogatym programem nauczania. Vimes uczęszczał tam przez jakieś dziewięć miesięcy, dopóki ulice nie zażądały, by opanował trudniejsze i bardziej bolesne lekcje. Ale na pewien czas powierzono mu rozdawanie rysików i ścieranie tablicy. Och, to uderzające do głowy, oszałamiające poczucie władzy, kiedy człowiek ma sześć lat…

— Czy pan zaprzeczy? — pytał Twardziec. — Niszczył pan zapisane słowa? Przyznał się pan do tego wobec dolnego króla w Überwaldzie!

— To był żart — zapewnił Vimes.

— Tak? A więc pan zaprzecza?

— Co? Nie! Zrobiły na nim wrażenie moje tytuły, więc dorzuciłem jeszcze jeden dla… dla zabawy.

— Czyli wypiera się pan przestępstwa? — naciskał Twardziec.

— Przestępstwa? Ścierałem tablicę, żeby potem znowu na niej pisać! Jakie to przestępstwo?

— Nie przejmował się pan, gdzie trafiają słowa?

— Czym miałem się przejmować? To był tylko pył kredowy!

Twardziec westchnął i przetarł oczy.

— Ciężka noc? — spytał Vimes.

— Komendancie, rozumiem, że był pan młody i pewnie nie zdawał sobie sprawy, co robi. Ale musi pan wiedzieć, że dla nas wydaje się pan dumny ze współudziału w najbardziej ohydnej zbrodni: niszczeniu słów.

— Słucham? Ścieranie „Ala ma Asa” to taka wielka zbrodnia?

— Dla prawdziwego krasnoluda byłaby nie do pomyślenia.

— Doprawdy? Ale zyskałem zaufanie samego dolnego króla — oświadczył Vimes.

— Tak słyszałem. Ale pod nami jest jeszcze sześciu szacownych gragów, komendancie, i w ich oczach dolny król oddalił się od czystej żyły. Jest… — Twardziec wyrzucił z siebie staccato krasnoludzich słów, zbyt szybkie, by Vimes zrozumiał. A potem przetłumaczył: — Mdły. Niebezpiecznie liberalny. Płytki. Zobaczył światło.

Twardziec obserwował go uważnie.

Z tego, co Vimes zapamiętał, dolny król i jego krąg byli typami raczej zaskorupiałymi. A ci tutaj uważają ich za ckliwych liberałów.

— Mdły? — powtórzył.

— W istocie. Sugeruję, by z tego stwierdzenia wywnioskował pan coś na temat natury tych poniżej, którym służę.

Aha, pomyślał Vimes. Coś w tym jest. Tylko sugestia… Przyjaciel Twardziec to myśliciel.

— Kiedy mówi pan „zobaczył światło”, brzmi to, jakby chodziło panu o zepsucie.

— Coś w tym rodzaju, istotnie. Różne światy, komendancie. Tu, w dole, nierozsądnie byłoby ufać własnym metaforom. Zobaczyć światło to dać się oślepić. Wie pan, że w ciemności oczy otwierają się szerzej?

— Proszę mnie zaprowadzić do ludzi na dole — rzekł Vimes.

— Nie będą pana słuchać. Nawet na pana nie spojrzą. Nie mają nic wspólnego ze Światem Powyżej. Uważają, że to jakby zły sen. Nie ośmieliłem się opowiedzieć im o waszych azetach, drukowanych każdego dnia i wyrzucanych jak śmieci. Szok mógłby ich zabić.

Ale to krasnoludy zbudowały prasę drukarską, myślał Vimes. Tylko że najwyraźniej był to nieodpowiedni rodzaj krasnoludów. Widziałem też, jak Cudo wyrzuca azetę do kosza… Mam wrażenie, że prawie wszystkie krasnoludy są nieodpowiedniego rodzaju…

— Czym dokładnie się pan zajmuje, panie Twardziec?

— Jestem głównym łącznikiem ze Światem Powyżej. Przedstawicielem, można powiedzieć.

— Myślałem, że to praca Helmutłuka…

— Helmutłuk? Zamawia jedzenie, przekazuje moje polecenia, płaci górnikom i tak dalej. Załatwia te wszystkie uciążliwe obowiązki — wyjaśnił wzgardliwie Twardziec. — Jest nowicjuszem i jego praca polega na tym, by robić, co mu każę. To ja przemawiam w imieniu gragów.

— W imieniu gragów rozmawia pan ze złymi snami?

— Można chyba tak to określić. Ale gragowie nigdy nie pozwolą, by dumny morderca słów został wytapiaczem. Sam pomysł byłby obrzydliwy.

Patrzeli na siebie gniewnie.

I znowu trafiliśmy do doliny Koom, westchnął Vimes.

— Oni nie…

— Czy wolno zgłosić propozycję, sir? — odezwała się cicho Angua.

Dwie głowy odwróciły się w jej stronę. Dwoje ust powiedziało:

— No…

— Ten… wytapiacz. Poszukiwacz prawdy. Czy musi być krasnoludem?

— Oczywiście — zapewnił Twardziec.

— W takim razie co z kapitanem Marchewą? Jest krasnoludem.

— Wiemy o nim. Jest… anomalią. Jego krasnoludzkość jest… dyskusyjna.

— Ale większa część krasnoludów w mieście godzi się, że kapitan jest krasnoludem — odparła Angua. — I jest policjantem.

Twardziec opadł z powrotem na krzesło.

— Dla waszych tutejszych krasnoludów owszem, jest krasnoludem. Dla gragów będzie nieakceptowalny.

— Żadne krasnoludzie prawo nie stwierdza, że krasnolud nie może mieć więcej niż sześć stóp wzrostu.

— Gragowie są prawem, kobieto! — warknął Twardziec. — Interpretują zasady sięgające dziesiątków tysięcy lat w przeszłość.

— Nasze nie sięgają — przyznał Vimes. — Ale morderstwo wszędzie jest morderstwem. Wieści się rozeszły. Już teraz krasnoludy i trolle pięknie bulgoczą, a to doprowadzi ich do wrzenia. Chce pan wojny?

— Z trollami? To…

— Nie, z miastem. Uważa pan, że może istnieć miejsce wewnątrz murów, gdzie nie sięga prawo? Jego lordowska mość nigdy się na to nie zgodzi.

— Nie ośmieli się pan!

— Proszę mi spojrzeć w oczy — zaproponował Vimes.

— Krasnoludów jest o wiele więcej niż strażników — przypomniał Twardziec, ale z jego twarzy zniknął wyraz rozbawienia.

— Więc chce mnie pan przekonać, że prawo to tylko kwestia liczebności? — zdziwił się Vimes. — A myślałem, że wy, krasnoludy, wręcz wielbicie koncepcję prawa. Czyli tylko liczba jest istotna? W takim razie przyjmę więcej ludzi. Trolli również. Są obywatelami miasta, tak samo jak ja. Jest pan pewien, że każdy krasnolud stanie po waszej stronie? Powołam regimenty. Będę musiał. Wiem, jak wszystko działa w Llamedos i Überwaldzie, ale tutaj jest inaczej. Jedno prawo, panie Twardziec. Tyle mamy. Jeśli pozwolę, żeby ludzie zatrzaskiwali przed nim drzwi, równie dobrze mogę od razu rozwiązać straż. — Podszedł do drzwi. — To moja oferta. A teraz wracam do Yar…

— Proszę zaczekać!

Twardziec wpatrywał się w blat biurka, bębniąc o niego palcami.

— Nie mam tu… starszeństwa.

— Niech mi pan pozwoli spotkać się z waszymi gragami. Obiecuję, że nie będę ścierał żadnych słów.

— Nie! Nie będą z panem rozmawiać. Nie rozmawiają z ludźmi. Czekają na dole. Dostali już wiadomość o pańskim przybyciu. Są przestraszeni. Nie ufają ludziom.

— Dlaczego?

— Bo nie jesteście krasnoludami — wyjaśnił Twardziec. — Bo jesteście… jakby snem.

Vimes położył mu dłonie na ramionach.

— W takim razie zejdźmy na dół, gdzie może im pan opowiedzieć o koszmarach. I może pan wskazać, który z nich jest mną.

Przez długą chwilę trwała cisza.

— No dobrze — ustąpił wreszcie Twardziec. — Robię to pod przymusem, pan rozumie.

— Z radością zanotuję ten fakt. Dziękuję za pańską gotowość do współpracy.

Twardziec wstał i wyjął spod szaty kółko ze skomplikowanymi kluczami.

* * *

Vimes starał się zapamiętywać drogę, ale nie było to łatwe. Mijali zakręty i łuki, a w ciemnych tunelach wszystko wyglądało tak samo. Nigdzie nie zauważył nawet śladu wody. Jak daleko sięgały te korytarze? Jak głęboko?

Krasnoludy kuły tunele w granicie. Przez rzeczny muł mogły pewnie iść spacerkiem.

W większości miejsc zresztą krasnoludy nie tyle kopały, ile sprzątały domy, usuwając muł i przekuwając przejścia z jednego wilgotnego, pradawnego pokoju do następnego. I woda jakimś cudem znikała.

W ciemnych przejściach, które mijali, migotały jakieś przedmioty, prawdopodobnie magiczne. Słychać było dziwne śpiewy. Vimes znał krasnoludzi, choć raczej na poziomie „Topór mojej ciotki tkwi w twojej głowie”, ale te śpiewy wcale nie brzmiały podobnie. Brzmiały raczej jak słowa wyrzucane z wielką prędkością.

I za każdym zakrętem czuł, jak powraca gniew. Krążyli w koło, prawda? I bez żadnego powodu, tylko żeby go zirytować. Twardziec sunął przodem, a Vimes brnął za nim i od czasu do czasu uderzał się w głowę.

Wrzała w nim wściekłość. To były zwykłe wykręty! Krasnoludy nie przejmują się prawem, nim, światem na powierzchni. Podkopują nasze miasto i nie przestrzegają naszych praw! Popełniono morderstwo! On to przyznał! Dlaczego więc godzę się na to… to głupie przedstawienie?

Mijali kolejny wylot tunelu, tym razem zagrodzony przybitą w poprzek deską. Vimes wyciągnął miecz i wrzasnął:

— Ciekawe, co tam jest!

A potem wyłamał deskę i ruszył w głąb, mając za plecami Anguę.

— Czy to rozsądne, sir? — szepnęła.

— Nie. Ale pana Twardźca mam już po dziurki w nosie — burknął Vimes. — I mówię ci, jeszcze jeden kręty tunel, a wrócę tu z ciężko uzbrojoną grupą, polityka czy nie.

— Niech się pan uspokoi, sir.

— Przecież wszystko, co on robi i mówi, to obelga. Krew się we mnie gotuje! — Vimes maszerował naprzód i nie zwracał uwagi na krzyki Twardźca za sobą.

— Przed nami są jakieś drzwi, sir!

— Dobrze… Przecież nie jestem ślepy. Tylko półślepy.

Wyciągnął rękę. Duże okrągłe drzwi miały w środku koło i całe były pokryte wypisanymi kredą krasnoludzimi runami.

— Umiecie to przeczytać, sierżancie?

— „Śmiertelne niebezpieczeństwo! Grozi zalaniem! Nie wchodzić!” — odczytała Angua. — Mniej więcej. To hermetyczne drzwi, sir. Widziałam już takie w innych kopalniach.

— I umocowane łańcuchami. — Vimes wyciągnął rękę. — Wyglądają na lite żelazo… Au!

— Sir?

— Skaleczyłem się o gwóźdź!

Vimes wbił rękę do kieszeni, gdzie niezawodna Sybil dopilnowała, by codziennie wsuwano mu czystą chusteczkę.

— Gwoździe w żelaznych drzwiach, sir? — zdziwiła się Angua.

— No to nit. Nic nie widzę po ciemku. Po co oni…

— Musicie iść za mną. To jest kopalnia! Zdarzają się zagrożenia! — oświadczył Twardziec, który właśnie ich dogonił.

— Ciągle was zalewa? — spytał Vimes.

— Można było się tego spodziewać. Umiemy sobie radzić! A teraz trzymajcie się blisko mnie.

— Byłbym bardziej skłonny, żeby tak uczynić, drogi panie, gdybym wierzył, że idziemy prostą trasą — rzekł Vimes. — W przeciwnym razie mogę zacząć szukać skrótów.

— Jesteśmy już prawie na miejscu, komendancie — pocieszył go Twardziec, odchodząc. — Prawie na miejscu!

* * *

Bez celu, bez nadziei, wlókł się troll…

Nazywał się Cegła, ale w tej chwili o tym nie pamiętał. Głowa go bolała. Naprawdę bolała. Ten skrob tak go załatwił. Co to mówią? Jak kto spadnie tak, że zaczyna gotować skrob, to jest już tak nisko, że karaluchy muszą się schylać, żeby na niego napluć.

Wczoraj w nocy… Co się działo? Które kawałki widział, które kawałki zrobił, które kawałki były realne w tym łomoczącym, gorącym kotle jego mózgu? Ten kawałek z wielkimi włochatymi słoniami nie, one chyba nie były prawdziwe. Wiedział prawie na pewno, że w tym mieście nie ma żadnych wielkich włochatych słoni, bo jakby były, toby je zauważył, a jeszcze na ulicach by leżały wielkie i dymiące kupy, nie da się takich przegapić…

Nazywał się Cegła, ponieważ urodził się w mieście, a trolle, jako zbudowane ze skał metamorficznych, często przyjmują naturę miejscowych złóż. Skórę miał brudnopomarańczową, z siatką pionowych i poziomych linii. Gdyby stanął blisko muru, trudno byłoby go zauważyć. Ale większość ludzi i tak go nie zauważała. Sama jego egzystencja była obelgą dla porządnych ludzi, przynajmniej w ich opinii.

Ta kopalnia z krasnoludami… może ona była prawdziwa? Się idzie i się znajduje miejsce, żeby sobie poleżeć i pooglądać ładne obrazki, nie, i nagle się budzi w krasnoludziej dziurze? To nie mogła być prawda. Tylko… mówili na ulicach, że jakiś troll wlazł do krasnoludziej dziury, a teraz wszyscy go szukali i nie po to, żeby mu dłoń uścisnąć… Podobno Brekcja bardzo chce go znaleźć, i chyba nie są zadowoleni. Niezadowoleni, bo jakiegoś krasnoluda, co to źle gadał o klanach, załatwił jakiś troll. Powariowali? Chociaż właściwie to nieważne, powariowali czy nie, bo mieli sposoby zadawania pytań, które nie goiły się miesiącami, więc lepiej nie włazić im w drogę.

Z drugiej strony… krasnolud to przecież nie odróżni jednego trolla od drugiego, nie? A nikt inny go nie widział. Więc trzeba zachowywać się normalnie, jasne? Nic mu nie będzie. Nic mu nie będzie. A zresztą to przecież nie mógł być on…

Cegle — tak, to moje imię, cały czas żem pamiętał — przyszło do głowy, że wciąż ma jeszcze trochę białego proszku na dnie worka. Trzeba teraz znaleźć jeszcze wystraszonego gołębia i alkohol, całkiem dowolny alkohol, i będzie dobrze. Tak. Świetnie. Żadnych powodów do zmartwienia…

Ta…

* * *

Gdy Vimes wyszedł na jaskrawe światło dnia, przede wszystkim odetchnął głęboko. Zaraz potem wyciągnął miecz i skrzywił się, gdy boląca dłoń zaprotestowała.

Świeże powietrze, to najważniejsze. Pod ziemią trochę kręciło mu się w głowie, a drobne zadrapanie na dłoni swędziało jak obłąkane. Musi pokazać je Igorowi. W tym błocku na dole można pewnie coś złapać.

Aha, już lepiej. Powoli dochodził do siebie. Powietrze w tych tunelach powodowało, że czuł się naprawdę dziwnie.

Tłum teraz bardziej przypominał tłuszczę, ale drugi rzut oka przekonał go, że to raczej coś, co nazywał niedzielną tłuszczą. Nie trzeba wielu osób, żeby zaniepokojony, zalękniony tłum zmienić w coś takiego. Tu jakiś okrzyk, tam szturchnięcie… i przy pewnej staranności każdy wahający się, zdenerwowany osobnik zostaje wciągnięty do większości, która realnie nie istnieje.

Detrytus wciąż stał jak posąg, pozornie nieświadomy narastającego gwaru. Ale Ringfunder… Niech to demony! Kłócił się zapalczywie z ludźmi w pierwszych szeregach. Nie wolno się kłócić! Nie wolno dać się wciągać!

— Kapral Ringfunder! — ryknął. — Do mnie!

Krasnolud odwrócił się w chwili, kiedy nad głowami tłumu przeleciała połówka cegły i z brzękiem trafiła go w hełm. Zwalił się jak kłoda.

Detrytus ruszył tak szybko, że przebił się przez połowę tłumu, nim jeszcze krasnolud uderzył o bruk. Zanurzył rękę między ciała i wyciągnął wyrywającą się postać. Zawrócił przez lukę, która nie zdążyła się jeszcze zamknąć, i stanął obok Vimesa, zanim hełm Ringfundera znieruchomiał.

— Dobra robota, sierżancie — mruknął Vimes samym kącikiem ust. — Mieliście jakiś plan na potem?

— Żem jest taki bardziej taktyczny, sir.

No dobra. W takich chwilach człowiek nie dyskutuje i się nie cofa. Vimes wyjął i podniósł do góry odznakę.

— Ten krasnolud jest aresztowany za napaść na funkcjonariusza straży! — krzyknął. — Przepuśćcie nas w imieniu prawa!

Ku jego zdumieniu tłum ucichł jak grupa dzieci, które wyczuwają, że tym razem nauczyciel jest naprawdę, ale to naprawdę zły. Może to słowa na odznace, pomyślał Vimes. Nie da się ich zetrzeć.

I w tej ciszy krasnoludowi pod bardzo ścisłą strażą Detrytusa wypadła z dłoni druga połówka cegły. Po wielu latach Vimes wciąż mógł zamknąć oczy i słyszeć chrzęst, z jakim uderzyła o bruk.

Angua wyprostowała się, trzymając na rękach nieprzytomnego Ringfundera.

— Tylko wstrząs — poinformowała. — Sugeruję też, sir, żeby się pan obejrzał. Na chwilę.

Vimes zaryzykował szybki rzut oka. Twardziec — a przynajmniej przesłonięty skórą krasnolud, który mógłby nim być — stał w cieniu wejścia. Tłum patrzył tylko na niego.

— Pozwala nam odejść? — mruknął.

— Myślę, sir, że chodzi właśnie o odejście. Prawda?

— Słusznie, sierżancie. Detrytus, nie wypuszczaj tego pętaka. Wracamy na komendę, i to szybko.

Z ledwie słyszalnym pomrukiem tłum rozstąpił się, żeby ich przepuścić. A cisza podążała za nimi aż do komendy straży…

…gdzie na ulicy czekał Otto Chriek z „Pulsu” z gotowym do akcji ikonografem.

— O nie, Otto, nic z tego — powiedział Vimes, kiedy się do niego zbliżyli.

— Stoję na drodze publicznej, panie Vimes — wyjaśnił potulnie ikonografik. — Poproszę o uśmiech.

I zrobił obrazek funkcjonariusza trolla trzymającego w górze krasnoluda.

No tak, pomyślał Vimes. Pierwszą stronę mamy już załatwioną. I pewnie też satyryczny rysunek na końcu…

* * *

Jeden krasnolud w celi, jeden pod czułą opieką Igora, myślał Vimes, wspinając się po schodach do swojego gabinetu. A będzie tylko gorzej. Tamte krasnoludy słuchały Twardźca, tak? A co by zrobiły, gdyby pokręcił głową?

Rzucił się na fotel z takim impetem, że przesunął go o stopę do tyłu.

Spotkał już głębinowe krasnoludy — dziwaków, ale jakoś sobie z nimi radził. Dolny król był głębinowcem, a Vimes dogadywał się z nim całkiem dobrze, kiedy już przyjął do wiadomości, że ten bajkowy krasnolud z wiedźmikołajową brodą jest w rzeczywistości chytrym politykiem. Krasnoludem z wizją. Stawiał czoło światu. Ha, „widział światło”. Ale ci z nowej kopalni…

Nie widział ich, choć siedzieli w pomieszczeniu jaśniejącym ostrym światłem setek świec. Co wydawało się dziwne, ponieważ sami gragowie byli całkowicie przesłonięci czarną skórą. Ale może była to jakaś mistyczna ceremonia, a wtedy kto szukałby sensu? Może wśród światła zyskuje się więcej świętej ciemności? Im jaśniejsze światło, tym czarniejszy cień?

Twardziec mówił w języku, który przypominał krasnoludzi, a spod czarnych kapturów rozbrzmiewały odpowiedzi i pytania, wszystkie wywarkiwane takimi samymi ostrymi sylabami.

W pewnym momencie Vimesa poproszono, by streścił swoje oświadczenie, jakie wygłosił na górze, która wydawała się teraz bardzo odległa. Zrobił to i rozgorzała długa dyskusja w języku, który zaczął w myślach określać jako „głęboki krasnoludzi”. I przez cały czas czuł, że pilnie obserwują go oczy, których nie widzi. Nie pomagało, że wściekle bolała głowa, a ostre ukłucia bólu przesuwały się w górę i w dół wzdłuż ramienia.

I to było wszystko. Zrozumieli go? Nie wiadomo. Twardziec powiedział, że zgodzili się, choć z wyraźnymi oporami. Czy rzeczywiście? Nie miał pojęcia, żadnego pojęcia o tym, co rzeczywiście zostało uzgodnione. Czy Marchewa uzyska dostęp do miejsca zbrodni i nikt nie będzie się mieszał do jego pracy? Hm, mruknął Vimes. Jak myślicie, chłopcy i dziewczęta?

Ścisnął grzbiet nosa, a potem przyjrzał się prawej dłoni. Igor bardzo długo opowiadał mu o „maleńkich niewidzialnych ftworzonkach” i użył jakiejś zjadliwej maści, która prawdopodobnie zabiła wszystko, niezależnie od rozmiaru i widzialności. Przez piętnaście minut szczypała jak siedem piekieł, ale potem to minęło i chyba zabrało też ból. W każdym razie najważniejsze było to, że straż oficjalnie prowadziła dochodzenie.

Zauważył kartkę leżącą na szczycie stosu w tacy dokumentów przychodzących[5]. Stęknął, podnosząc ją do oczu.

Do: Jego łaskawości sir Samuela Vimesa, komendanta Straży Miejskiej

Od: p. A.E. Pesymala, prowadzącego inspekcję Straży Miejskiej

Wasza łaskawość,

Mam nadzieję, że zechce pan możliwie szybko przekazać mi odpowiedzi na następujące pytania:

1. Czemu służy kapral „Nobby” Nobbs? Dlaczego zatrudnia pan znanego złodziejaszka?

2. Obserwowałem dwóch funkcjonariuszy na Broad-Wayu i w okresie jednej godziny nie dokonali ani jednego aresztowania. Dlaczego należy to uznać za ekonomiczne wykorzystanie ich czasu?

3. Stopień przemocy używanej przez funkcjonariuszy trolli wobec aresztowanych trolli wydaje się nadmierny. Czy zechce pan to skomentować?

…i tak dalej. Czytał z rozdziawionymi ustami. No dobra, ten gość nie jest gliną — stanowczo nie — ale przecież ma działający mózg. Wielkie nieba, zauważył nawet comiesięczną niezgodność stanu gotówki w pudełku na drobne wydatki! Czy A.E. Pesymal zrozumie, jeśli Vimes mu wyjaśni, że zasługi Nobby’ego przez lata z nadwyżką rekompensowały te przypadkowe niewielkie kradzieże, które człowiek traktował jako rodzaj drobnej niedogodności? Czy byłoby to ekonomiczne wykorzystanie mojego czasu? Nie sądzę.

Kiedy odkładał kartkę, zauważył tę leżącą pod spodem, zapisaną pismem Cudo. Sięgnął po nią i przeczytał.

Dwa krasnoludy i jeden troll oddały dziś rano swoje odznaki, powołując się na „powody rodzinne”. Szlag… W tym tygodniu straciliśmy już siedmiu funkcjonariuszy. Przeklęta dolina Koom wciskała się wszędzie. Pewnie, to żadna zabawa, bogowie świadkami, kiedy jest się trollem i odpiera bandę innych trolli, broniąc takiego krasnoluda jak zmarły Combergniot. Prawdopodobnie nie jest to zabawniejsze niż bycie krasnoludem i dowiedzenie się, że jakiś uliczny gang trolli pobił twojego brata z powodu tego, co ten idiota powiedział. Niektórzy pewnie pytaliby, po czyjej stronie stoisz. Jeśli nie jesteś z nami, jesteś przeciw nam. Ha. Jeśli nie jesteś jabłkiem, to jesteś bananem…

Marchewa wszedł cicho i położył na biurku talerz.

— Angua mi opowiedziała, sir — rzekł. — Dobra robota, sir.

— Co to znaczy, dobra robota? — Vimes spojrzał na kanapkę pełniącą funkcję zdrowego drugiego śniadania. — O mało nie doprowadziłem do wojny!

— Ale oni nie wiedzieli, że pan blefuje.

— Bo prawdopodobnie nie blefowałem.

Vimes ostrożnie uniósł górną część kanapki z bekonem, sałatą i pomidorem, i uśmiechnął się w myślach. Dobra, niezawodna Cudo. Wiedziała, o co chodzi w BSP Vimesa. Chodziło o to, że trzeba unieść całkiem sporo kruchutkiego bekonu, żeby znaleźć smętne, skulone jarzyny. Można nawet wcale ich nie zauważyć.

— Zabierzcie ze sobą na dół Anguę — powiedział. — I… tak, młodszą funkcjonariusz Humpeding. Naszą małą Sally. Akurat zajęcie dla wampira, który szczęśliwym przypadkiem trafił do nas w odpowiednim momencie, co? Przekonamy się, czy jest dobra.

— Tylko je obie, sir?

— No tak. Obie bardzo dobrze widzą w ciemności. — Vimes spojrzał na kanapkę i wymamrotał: — Nie możemy zabierać na dół sztucznego światła.

— Dochodzenie w sprawie morderstwa w ciemności, sir?

— Nie miałem wyboru — tłumaczył gorączkowo Vimes. — Potrafię poznać drażliwy punkt, kapitanie. Żadnego sztucznego światła. No więc jeśli chcą grać ze mną w durnia, nie ma sprawy. Znacie się na kopalniach, a obie panie mają wbudowane nocne widzenie. No, wampir ma, a Angua praktycznie widzi nosem. I tyle. Korytarze są pełne tych demonicznych lśniących robaków. Powinny pomóc.

— Mają vurmy? — zdziwił się Marchewa. — Aha. No cóż, znam parę sztuczek z vurmami, sir.

— Dobrze. Słyszałem, że wielki troll to zrobił i uciekł. Zrób z tym, co chcesz.

— Mogą być jakieś protesty co do Sally, sir — zauważył Marchewa.

— Czemu? Wykryją, że jest wampirem?

— Nie, sir, nie wydaje mi się…

— Więc im nie mów. Jesteś… wytapiaczem. Od ciebie zależy, jakich, ehm, narzędzi używasz. Widziałeś to?

Pomachał raportem o trzech funkcjonariuszach, o których starał się nie myśleć jak o dezerterach.

— Tak, sir. Zamierzałem z panem o tym porozmawiać. Może by pomogło, gdybyśmy trochę zmienili skład patroli.

— O co ci chodzi?

— Łatwo byłoby ustawić patrole w taki sposób, żeby trolle i krasnoludy nie musiały wychodzić razem, sir. No bo… Niektórzy chłopcy mówią, że byliby trochę bardziej zadowoleni, gdyby nie musieli…

Zdanie cichło powoli pod kamiennym wzrokiem.

— Przy układaniu planu służb nigdy nie zwracaliśmy uwagi na gatunek funkcjonariusza, kapitanie — rzekł zimno Vimes. — Oprócz gnomów, naturalnie.

— Czyli jest jednak precedens… — zaczął Marchewa.

— Nie bądźcie durniem, kapitanie. Typowy pokój gnoma ma rozmiar mniej więcej dwóch pudełek po butach. Przecież sami rozumiecie, że ten pomysł to szaleństwo. W dodatku niebezpieczne szaleństwo. Musielibyśmy posyłać na patrole trolle z trollami, krasnoludy z krasnoludami i ludzi z ludźmi…

— Niekoniecznie, sir. Ludzie mogliby patrolować z jednymi i drugimi.

Vimes pochylił się do przodu razem z fotelem.

— Nie, nie mogliby! Tu nie chodzi o rozsądek, tu chodzi o strach. Jeśli troll zobaczy człowieka z krasnoludem na patrolu, pomyśli „To wrogowie, dwóch na jednego”. Nie widzicie, do czego to prowadzi, kapitanie? Kiedy glina znajdzie się w trudnej sytuacji i dmuchnie w gwizdek, wzywając wsparcie, nie chcę, żeby wymagał odpowiedniego kształtu tego wsparcia! — Uspokoił się trochę. Wyjął notatnik i rzucił go na blat. — A skoro już o kształtach mowa, wiecie, co to znaczy? Zauważyłem to w kopalni, a krasnolud Helmutłuk wyrysował to rozlaną kawą… I wiecie, chyba nie do końca zdawał sobie sprawę, że to robi.

Marchewa przez chwilę uważnie przyglądał się symbolowi.

— Górniczy znak, sir — powiedział. — Oznacza „Nadchodząca ciemność”.

— A co to znaczy?

— No, że sytuacja na dole jest dość paskudna, sir — wyjaśnił z powagą Marchewa. — Ojojoj…

Odłożył notatnik bardzo powoli, jakby się bał, że wybuchnie.

— Przecież mieli tam morderstwo, kapitanie — przypomniał Vimes.

— Tak jest, sir. Ale to może oznaczać coś gorszego, sir. Górnicze znaki to bardzo dziwne zjawisko.

— Podobny znak był też nad drzwiami, z tym że tam była tylko jedna kreska i biegła poziomo — dodał Vimes.

— Och, pewnie runa Długiej Ciemności, sir — odparł z lekceważeniem Marchewa. — To tylko symbol kopalni. Nie ma powodu do zmartwienia.

— Ale przy tym drugim są powody? Czy ma to coś wspólnego z gragami siedzącymi w pokoju w otoczeniu płonących świec?

Zawsze przyjemnie było zaskoczyć Marchewę, a tym razem wyglądał na zdumionego.

— Jak pan to odgadł, sir?

— To tylko słowa, kapitanie. — Vimes machnął ręką. — „Nadchodząca ciemność” nie brzmi dobrze. Może to właściwy czas, żeby siedzieć w świetle? Kiedy się z nimi spotkałem, byli otoczeni świecami. Pomyślałem, że może to jakaś ceremonia.

— Możliwe — zgodził się ostrożnie Marchewa. — Dziękuję za informację, sir. Pójdę przygotowany.

I kiedy otwierał już drzwi, Vimes rzucił za nim:

— Jeszcze jedno, kapitanie!

— Tak, sir?

Vimes nie podniósł wzroku znad kanapki, w której delikatnie oddzielał kawałki S i P od smakowitego B.

— Pamiętaj, że jesteś gliną — powiedział.

* * *

Sally wiedziała, że coś jest nie w porządku, kiedy tylko weszła do szatni w swoim nowym, błyszczącym napierśniku i hełmie w kształcie talerza. Gliniarze różnych gatunków stali dookoła i usiłowali wyglądać nonszalancko. Gliniarzom nigdy to nie wychodzi.

Przyglądali się, jak podchodzi do swojej szafki. Wobec tego otworzyła drzwiczki ostrożnie.

Na półce leżał stos czosnku.

Aha. Zaczyna się, i to tak szybko! Dobrze, że była przygotowana…

Tu i tam za sobą słyszała delikatne kaszlnięcia i chrząknięcia ludzi, którzy bardzo starają się nie śmiać. Były też wzgardliwe uśmieszki; jeśli człowiek się wsłucha, taki uśmieszek także wydaje delikatny odgłos.

Oburącz sięgnęła w głąb szafki i wyjęła dwie wielkie główki. Wszyscy gliniarze patrzyli na nią, wszyscy stali nieruchomo, a ona przeszła wolno dookoła pokoju.

Odór czosnku był silny na młodym funkcjonariuszu, którego szeroki uśmiech nagle w kącikach ust zadrżał nerwowo. Wyglądał jak typowy dureń, który zrobi wszystko, by rozśmieszyć kolegów.

— Przepraszam, funkcjonariuszu, jak się nazywacie? — spytała grzecznie.

— Eee… Fittly, panienko.

— To od was? — spytała. Pozwoliła, by kły wydłużyły jej się akurat tyle, by to zauważył.

— No… to taki żart, panienko…

— Nie ma w tym nic zabawnego — oświadczyła słodko Sally. — Lubię czosnek. Kocham czosnek. Wy nie?

— Eee… tak — zapewnił nieszczęsny Fittly.

— To dobrze.

Tak szybko, że aż drgnął wystraszony, wbiła sobie główkę czosnku do ust i ugryzła mocno. Przez chwilę w szatni słychać było tylko chrupanie.

Przełknęła.

— Ojej, gdzie moje maniery, funkcjonariuszu… — Podała mu drugą główkę. — Ta jest dla was.

Zabrzmiały śmiechy. Gliny są jak każda inna grupa. Sytuacja się odwróciła, a z tej strony okazała się jeszcze zabawniejsza. W końcu można się trochę pośmiać, prawda? Nic w tym złego.

— No, Fittly — odezwał się ktoś. — Bądźmy uczciwi! Ona swój zjadła!

A ktoś inny, bo ktoś taki zawsze się znajdzie, zaczął klaskać i zachęcać:

— Jedz! Jedz!

Inni podjęli wołanie, zachęceni tym, że twarz Fittly’ego nabrała jaskrawoczerwonej barwy.

— Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz! Jedz!

Fittly nie miał wyboru. Chwycił główkę czosnku, wcisnął sobie do ust i zagryzł przy akompaniamencie oklasków. W chwilę później Sally zobaczyła, że wytrzeszcza oczy.

— Młodsza funkcjonariusz Humpeding?

Odwróciła się. W progu stał młody człowiek o boskich proporcjach ciała[6]. W przeciwieństwie do mundurów innych funkcjonariuszy, jego napierśnik błyszczał, a kolczuga była całkiem pozbawiona rdzy.

— Wszystko w porządku?

Młody człowiek zerknął na Fittly’ego, który osunął się na kolana i wykaszliwał czosnek na cały pokój. Jednak jakoś zupełnie nie zdołał go zauważyć.

— Eee… Doskonałym, sir — zapewniła zdziwiona Sally, gdy Fittly zaczął wymiotować.

— Już się poznaliśmy. Wszyscy nazywają mnie kapitanem Marchewą. Proszę za mną.

Kiedy wyszli, Marchewa zatrzymał się i odwrócił.

— No dobrze, młodsza funkcjonariusz… Mieliście wcześniej przygotowaną główkę, tak? Nie patrzcie tak na mnie, na placu stoi dziś wózek z warzywami. Nietrudno się domyślić.

— No… Sierżant Angua mnie ostrzegła…

— Więc?

— Więc wyrzeźbiłam czosnek z rzodkiewki, sir.

— A ta główka, którą daliście Fittly’emu?

— Och, to też rzeźbiona rzodkiewka. Staram się nie dotykać czosnku, sir — wyjaśniła Sally.

O bogowie, jest naprawdę atrakcyjny.

— Doprawdy? Tylko rzodkiewka? Wyglądał, jakby mu zaszkodziła.

— Włożyłam do niej nasiona świeżego chili. Myślę, że ze trzydzieści.

— Tak? A czemu to zrobiliście?

— No wie pan, sir… — Sally aż promieniała niewinnością. — W końcu można się trochę pośmiać, prawda? Nic w tym złego.

Wydawało się, że kapitan rozważa te słowa.

— W takim razie zostawmy tę sprawę — uznał w końcu. — A teraz, młodsza funkcjonariusz, powiedzcie: widzieliście kiedyś martwe ciało?

Sally czekała, by się przekonać, czy mówił poważnie. Najwyraźniej tak.

— Ściśle mówiąc, nie, sir — odparła.

* * *

Vimes denerwował się przez całe popołudnie. Oczywiście, czekały papiery. Zawsze czekały papiery. Tace na biurku były tylko początkiem. Całe stosy papierów wyrastały oskarżycielsko pod ścianą i zlewały się z wolna[7]. Wiedział, że musi się nimi zająć. Nakazy, wezwania, rozkazy, podpisy… wszystko to, co czyniło straż formacją policyjną, a nie bandą dość brutalnych, dociekliwych z natury typów. Papiery… Musi ich być dużo. I wszystkie podpisane przez niego.

Podpisał dziennik aresztowań, dziennik zgłoszeń oraz księgę rzeczy zagubionych. Księga rzeczy zagubionych! Za dawnych czasów nigdy czegoś takiego nie mieli. Jeśli zjawiał się ktoś ze skargą, że stracił jakiś drobiazg, trzeba było tylko potrząsnąć Nobbym trzymanym głową w dół, a potem posortować to, co wypadło.

Jednak w tej chwili nie znał prawie dwóch trzecich gliniarzy, których zatrudniał — nie znał w takim sensie, że nie wiedział, kiedy wytrzymają, a kiedy uciekną, nie rozpoznawał drobnych zachowań zdradzających, kiedy kłamią, a kiedy są śmiertelnie przerażeni. To już nie była naprawdę jego straż. To Straż Miejska. On nią tylko kierował.

Przejrzał raporty podoficerów dyżurnych, raporty z patroli, raporty chorobowe, raporty dyscyplinarne, rozliczenia kasowe…

— Duddle-dum-duddle-dum-duddle…

Vimes cisnął terminarz na biurko i chwycił nieduży bochenek krasnoludziego chleba, który od kilku lat służył mu za przycisk do papierów.

— Wyłącz się albo giń! — warknął.

— No… Widzę, że jesteś trochę zdenerwowany — rzekł chochlik, patrząc od dołu na wiszący w powietrzu bochenek. — Ale chciałbym cię prosić, żebyś spojrzał na to z mojego punktu widzenia. To moja praca. Tym właśnie jestem. Jestem, więc myślę. A myślę, że moglibyśmy rewelacyjnie się dogadywać, gdybyś tylko przeczytał instru… Proszę, nie! Naprawdę mogę ci pomóc!

Vimes znieruchomiał w połowie ciosu, po czym ostrożnie odłożył bochenek.

— Jak? — zapytał.

— Źle dodajesz liczby — oświadczył chochlik. — Nie zawsze przenosisz dziesiątki.

— A niby skąd to wiesz?

— Bo mruczysz do siebie.

— Podsłuchiwałeś!

— To moja praca! Nie potrafię wyłączyć sobie uszu! Muszę słuchać! Dzięki temu wiem o umówionych spotkaniach!

Vimes podniósł rozliczenie kasowe i spojrzał na nierówne kolumny liczb. Zawsze był dumny z umiejętności robienia tego, co od dzieciństwa nazywał sumami. Owszem, zdawał sobie sprawę z tego, że tu i ówdzie się zaplątał, ale w końcu dotarł do celu.

— Myślisz, że potrafiłbyś lepiej? — zapytał.

— Wypuść mnie tylko i daj ołówek! — odparł chochlik.

Vimes wzruszył ramionami. W końcu dzień i tak był już dziwny. Otworzył małe drzwiczki klatki.

Chochlik był bladozielony i półprzezroczysty, zbudowany prawie wyłącznie z zabarwionego powietrza — ale zdołał chwycić króciutki ogryzek ołówka. Potem przebiegł w górę i w dół kolumny liczb w księdze kasowej, cały czas — czego Vimes słuchał z satysfakcją — mrucząc do siebie.

— Brakuje trzech dolarów i pięciu pensów — zameldował po kilku sekundach.

— No to w porządku.

— Ale pieniądze nie są rozliczone!

— Owszem, są — odparł Vimes. — Zostały wykradzione przez Nobby’ego Nobbsa. Jak zawsze. Nigdy nie kradnie więcej niż cztery dolary pięćdziesiąt.

— Czy mam wprowadzić termin na rozmowę dyscyplinarną? — zapytał z nadzieją chochlik.

— Oczywiście, że nie. Zamykam sprawę. No i… dziękuję. Czy możesz podsumować inne rozliczenia?

— Absolutnie! — rozpromienił się chochlik.

Vimes zostawił go, jak bazgrał radośnie, i podszedł do okna. Nie uznają naszego prawa i podkopują nasze miasto. To nie jest zwykła banda głębinowców, którzy przybywają, żeby inne krasnoludy utrzymywać na drodze cnoty. Jak daleko sięgają te tunele? Krasnoludy kopią jak szalone. Ale czemu tutaj? Czego szukają? To pewne jak demony z dowolnie wybranego piekła, że pod miastem nie ma ukrytego skarbu, nie ma śpiącego smoka ani zaginionego królestwa. Jest tylko woda, błoto i ciemność.

Jak daleko sięgają? Ile… Zaraz, przecież my wiemy, wiemy to, prawda? Znamy dane i liczby w dzisiejszych raportach…

— Chochlik!

— Tak, Wstaw Swoje Imię?

— Widzisz ten wielki stos papierów w kącie? — Vimes wskazał palcem. — Gdzieś tam są raporty straży przy bramach z ostatnich sześciu miesięcy. Możesz je porównać z zeszłotygodniowymi? Porównaj liczbę szambiarek opuszczających miasto.

— Nie znaleziono „szambiarka” w Słowniku Głównym. Przeszukuję Słownik Slangu. Mip… mip… mip… Szambiarka, rzecz.: wóz służący do usuwania nocnych nieczystości (por. także szambowóz, giewóz, nocny ekspres, gongwóz i ich warianty) — powiedział chochlik.

— Zgadza się — potwierdził Vimes, który „nocnego ekspresu” jeszcze nie znał. — Możesz?

— Oczywiście! Dziękuję za skorzystanie z De-Terminarza Mark Pięć „Gooseberry”, najbardziej zaawansowanego…

— Nie ma o czym mówić. Sprawdź dane z Bramy Osiowej. Jest najbliżej Melasowej.

— W takim razie sugeruję, Wstaw Swoje Imię, żebyś się cofnął.

— Dlaczego?

Chochlik skoczył na stos. Coś zaszeleściło, wybiegła para myszy — i papiery eksplodowały. Vimes wycofał się pospiesznie, kiedy arkusze wzleciały w powietrze, unoszone na bardzo bladej zielonkawej chmurze.

Vimes wprowadził rejestrację ruchu przez bramy nie dlatego, że bardzo go interesowały wyniki, ale żeby dać chłopakom coś do roboty. Przecież te dyżury nie miały wpływu na bezpieczeństwo. Ankh-Morpork było otwarte tak szeroko, że aż się rozdziawiało. Ale spis wozów okazał się przydatny. Nie pozwalał strażnikom spać na posterunku i dawał im pretekst, by byli wścibscy.

Trzeba wywozić nieczystości. To ważne. To jest miasto. A w miejscach dalekich od rzeki najlepszym sposobem były wozy. Niech to, pomyślał. Powinienem go poprosić, żeby sprawdził, czy nie nastąpił wzrost liczby ładunków kamienia i drewna… Kiedy już wykopie się dziurę w błocie, trzeba jakoś utrzymać ją otwartą.

Wirujące, fruwające papiery opadły z powrotem na stosy. Zielona mgła skurczyła się z cichym „zzzp” i w jej miejscu stanął mały chochlik, gotów eksplodować z dumy.

— Dodatkowe jeden przecinek jeden szambiarki na noc powyżej wyników sprzed sześciu miesięcy! — oznajmił. — Dziękuję, Wstaw Swoje Imię! Cogito ergo sum, Wstaw Swoje Imię. Istnieję, więc sumuję!

— Tak, dobrze, dziękuję ci — mruknął Vimes.

Hm… Trochę powyżej jednego wozu co noc? Mieści się na nich po parę ton, maksimum. To nie wystarczy na wiele… Może ludzie mieszkający w okolicach tej bramy ostatnio mocno chorowali na żołądki? Ale… Co by właściwie zrobił, gdyby był na miejscu krasnoludów?

Na pewno nie wysyłałby urobku przez najbliższą bramę, to jasne. Na bogów, jeśli ryli tunele w innych miejscach, mogli to błoto wywalać gdziekolwiek!

— Chochliku, czy mógłbyś… — Zawahał się. — Słuchaj, nie masz jakiegoś imienia?

— Imienia, Wstaw Swoje Imię? — zdziwił się chochlik. — Ależ nie. Jestem stwarzany na tuziny, Wstaw Swoje Imię. Prawdę mówiąc, imię byłoby trochę głupie.

— W takim razie nazwę cię Gooseberry. No więc, Gooseberry, możesz mi podać te same wyliczenia dla wszystkich miejskich bram? A także liczbę wozów z drewnem i kamieniem?

— To trochę potrwa, Wstaw Swoje Imię, ale tak. Będę zachwycony!

— A przy okazji sprawdź, czy są tam jakieś meldunki o osunięciach gruntu. Padające mury, pękające budynki, takie rzeczy.

— Oczywiście, Wstaw Swoje Imię. Możesz na mnie polegać, Wstaw Swoje Imię!

— To bierz się do roboty!

— Tak jest, Wstaw Swoje Imię! Dziękuję, Wstaw Swoje Imię! O wiele lepiej myślę poza pudełkiem, Wstaw Swoje Imię!

Zzzp! Papiery pofrunęły do góry.

No, kto by się spodziewał, myślał Vimes. Ta przeklęta zabawka może się jednak na coś przydać…

Świsnęła rura komunikacyjna. Zdjął ją z haka.

— Vimes — powiedział.

— Mam tu wieczorne wydanie „Pulsu” — poinformował stłumiony głos sierżant Tyłeczek. Wydawała się zaniepokojona.

— Dobrze. Przyślij je na górę.

— Są też dwie osoby, które chcą z panem porozmawiać, sir.

Tym razem w jej głosie zabrzmiał ton ostrożności.

— I mogą cię słyszeć? — domyślił się Vimes.

— Zgadza się, sir. Trolle. Upierają się, żeby pomówić z panem osobiście. Mówią, że mają dla pana wiadomość.

— Zapowiadają kłopoty?

— W każdym calu, sir.

— Już schodzę.

Vimes odwiesił rurę. Trolle z wiadomością. Trudno się spodziewać, że będzie to zaproszenie na podwieczorek literacki.

— Gooseberry! — zawołał.

I znowu zielonkawa mgła skondensowała się w rozpromienionego chochlika.

— Znalazłem liczby, Wstaw Swoje Imię. Teraz nad nimi pracuję.

— Dobrze, ale właź z powrotem do pudełka, co? Wychodzimy.

— Naturalnie, Wstaw Swoje Imię! Dziękuję, że wybrałeś…

Vimes wcisnął pudełko do kieszeni i zszedł na dół. Główna sala mieściła nie tylko biurko dyżurnego, ale też kilka mniejszych, przy których siadali strażnicy, kiedy musieli się zająć naprawdę trudną częścią pracy policyjnej, jak na przykład poprawne stosowanie interpunkcji. Z salą łączyły się liczne pokoje i korytarze. Każde zdarzenie tutaj natychmiast zwracało uwagę wielu osób, co było bardzo wygodne.

Jeśli dwa trolle, rzucające się w oczy na środku, zamierzały sprawiać jakieś kłopoty, to wybrały sobie zły moment. Właśnie zmieniały się dyżury. W tej chwili bez sukcesu usiłowały zachowywać się zawadiacko, stojąc w miejscu, obserwowane podejrzliwie przez siedmiu czy ośmiu funkcjonariuszy o różnych kształtach.

Same to na siebie ściągnęły. Bo to były baaardzo złe trolle. A przynajmniej chciały, by każdy tak myślał. Tyle że wszystko pokręciły. Vimes widywał już złe trolle i te nawet nie były podobne. Próbowały. Och, starały się… Mech porastał ich głowy i ramiona. Klanowe graffiti zdobiło ciała, a jeden miał nawet rzeźbione ramię, co musiało boleć. Wszystko, by robić wrażenie twardego, luzackiego trolla. Noszenie tradycyjnego pasa z ludzkich albo krasnoludzich czaszek skutkowałoby tym, że pięty nosiciela ryłyby bruzdy aż do najbliższego posterunku, a czaszki małpie narażały na wciągnięcie w zasadzkę przez krasnoludy bez żadnej wiedzy o antropologii kryminologicznej. Zatem te trolle… Vimes uśmiechnął się lekko. Ci chłopcy zrobili, co mogli, z… oj… czaszkami owiec i kóz. Brawo, chłopaki, jesteście naprawdę przerażające.

Właściwie to smutne. Dawne złe trolle nie dbały o takie szczegóły. Po prostu tłukły kogoś w głowę jego ramieniem, aż zrozumiał, o co im chodzi.

— Słucham, panowie — odezwał się. — Jestem Vimes.

Trolle stoczyły pojedynek spojrzeń poprzez plątaninę mchu i jeden z nich przegrał.

— Pan Chryzopraz chce cię widzieć — oznajmił ponuro.

— Doprawdy?

— Chce cię widzieć już — dodał troll.

— Przecież wie, gdzie mieszkam — odparł Vimes.

— Tak. Wie dobrze.

Trzy słowa walnęły ciszę jak ołów. Chodziło o sposób, w jaki troll je wymówił. Sposób samobójczy.

Zazgrzytały rygle wsuwające się na miejsca, a potem głośno szczęknęło. Trolle się obejrzały. Sierżant Detrytus wyjmował klucz z zamka w wielkich, grubych podwójnych drzwiach komendy straży. A potem odwrócił się i jego wielkie łapska opadły trollom na ramiona.

Westchnął.

— Chłopcy — powiedział. — Gdyby przyznawali doktorat za bycie tępakiem, i tak byście nie mogli znaleźć ołówka.

Troll, który wygłosił tamtą niezbyt zawoalowaną groźbę, popełnił kolejny błąd. Zapewne jego ręce przesunęła groza albo tępy odruch demonstracyjnej odwagi. Nikt mający w mózgu choć jeden działający neuron nie wybrałby takiej właśnie chwili, żeby unieść ręce do tego, co dla trolli było pozycją ataku.

Pięść Detrytusa rozmazała się od szybkości, a trzask jej zetknięcia z czaszką trolla sprawił, że zadygotały meble.

Vimes otworzył usta — i zamknął je znowu. Trollowy był językiem bardzo fizycznym. No a przecież trzeba szanować tradycje kulturowe, prawda? Nie tylko krasnoludom wolno je mieć. Poza tym czaszki trolla nie da się rozbić nawet młotem i dłutem. A on groził twojej rodzinie, usłyszał jeszcze Vimes głos rozsądku. Sam się prosił.

Poczuł ukłucie z rany na dłoni, a po nim uderzenie bólu głowy. Do demona… Przecież Igor mówił, że to paskudztwo zadziała…

Trafiony troll kołysał się przez sekundę czy dwie, a potem runął do przodu, sztywno i nieruchomo.

Detrytus podszedł do Vimesa, w przejściu kopnąwszy leżącego.

— Przepraszam za to, sir — powiedział, a jego dłoń brzęknęła o hełm w salucie. — Nie mają manier.

— No dobrze, wystarczy. — Vimes zwrócił się do drugiego, nagle bardzo samotnego posłańca. — Po co Chryzopraz chce mnie widzieć?

— By tego przecież nie powiedział braciom tępolom, nie? — Detrytus uśmiechnął się przerażająco.

W posłańcu nie pozostało już ani śladu zawadiactwa.

— Żeśmy tylko wiedzieli, że idzie o zabicie tego horuga — wymamrotał, szukając ucieczki w zgryźliwości.

Na dźwięk tego słowa oczy wszystkich patrzących krasnoludów zmrużyły się trochę bardziej — to było bardzo niedobre słowo.

— Oj chłopie, oj chłopie, oj… — Detrytus się zawahał.

— …chłopie — rzucił Vimes samym kącikiem ust.

— …chłopie — dokończył tryumfalnie Detrytus. — Znajdujesz sobie przyjaciół jak nie wiem co…

— Gdzie to spotkanie? — spytał Vimes.

— W składzie przyszłej wieprzowiny — odparł troll. — Ty masz przyjść sam… — Urwał, gdy dotarła do niego świadomość własnej sytuacji. — Jeśli można prosić — dokończył.

— Idź i powiedz swojemu szefowi, że może zechcę się przespacerować w tamtej okolicy — rzekł Vimes. — A teraz wynoś się. Wypuśćcie go, sierżancie.

— I zabierz swoje śmieci! — ryknął Detrytus.

Zatrzasnął drzwi za trollem zgiętym pod ciężarem nieprzytomnego towarzysza.

— No dobra — rzucił Vimes, kiedy napięcie opadło. — Słyszeliście tego trolla. Zatroskany obywatel chce pomóc straży. Pójdę sprawdzić, co takiego…

Zauważył pierwszą stronę rozłożonego na biurku „Pulsu”. Niech to demony, pomyślał ze znużeniem. No to mamy… W takiej chwili! Funkcjonariusz troll trzyma krasnoluda, który nogami nie sięga ziemi…

— Dobry obrazek Detrytusa, sir — zauważyła nerwowo sierżant Tyłeczek.

— „Długie ramię prawa” — przeczytał głośno Vimes. — To niby ma być zabawne?

— Pewnie jest dla tych, którzy piszą tytuły — stwierdziła Cudo.

— „Combergniot zamordowany. Straż prowadzi śledztwo”. — Podniósł azetę. — Skąd oni to biorą? Kto im mówi? Niedługo będę musiał przeczytać „Puls”, żeby się dowiedzieć, co tego dnia zrobię…

Rzucił azetę na biurko.

— Coś ważnego, o czym powinienem teraz wiedzieć? — zapytał.

— Sierżant Colon melduje, że dokonano kradzieży w Królewskim… — zaczęła Cudo, ale Vimes machnął tylko ręką.

— Chodziło mi o coś poważniejszego niż kradzieże.

— Ehm… Jeszcze dwóch funkcjonariuszy zrezygnowało od czasu, kiedy przesłałam panu notatkę, sir — oznajmiła Cudo. — Kapral Ringfunder i funkcjonariusz Łupek na Flaku. Obaj mówią, że to, no… z powodów osobistych, sir.

— Łupek był dobrym strażnikiem… — zahuczał Detrytus i pokręcił głową.

— Wygląda na to, że postanowił być raczej dobrym trollem — mruknął Vimes.

Wyczuł za sobą poruszenie — nadal miał słuchaczy. Cóż, pora na przemówienie.

— Wiem, jak trudno jest teraz funkcjonariuszom krasnoludom i trollom — powiedział, zwracając się do wszystkich obecnych. — Wiem, że przyłożenie pałką komuś ze swojej rasy, bo próbuje kopnąć was w rozkrok, może budzić uczucie, że pomagacie nieprzyjaciołom. Dla ludzi to też nie jest zabawne, ale dla was gorsze. Odznaka wydaje się trochę ciężka, co? Widzicie, jak wasi patrzą na was i zastanawiają się, po czyjej stronie stoicie. Prawda? No więc stoicie po stronie ludzi, czyli tam, gdzie powinno być prawo. I mam na myśli wszystkich ludzi, którzy stoją tam za motłochem, którzy są wystraszeni, nie rozumieją, co się dzieje, i boją się wychodzić po zmroku. Zabawne, ale ci idioci, którzy stoją przed wami i zmuszają do samoobrony, też są ludźmi. Jednak wyraźnie o tym nie pamiętają, więc cóż, wyświadczycie im przysługę, kiedy trochę ich ostudzicie. Pamiętajcie o tym i trzymajcie się razem. Myślicie, że lepiej byłoby zostać w domu i dopilnować, żeby nic się nie stało waszej mamie? Ale co poradzicie przeciwko motłochowi? Razem możemy nie dopuścić, by sprawy zaszły tak daleko. Sytuacja sama się uspokoi. Wiem, że jesteście zmęczeni, ale w tej chwili potrzebuję każdego, a w zamian dostaniecie dżem jutro i darmowe piwo na dodatek. Może nawet na chwilę stracę wzrok przy podpisywaniu kwitów z nadgodzin. Jasne? Ale chcę, żebyście wszyscy, kimkolwiek jesteście, wiedzieli jedno: nie mam cierpliwości dla idiotów, którzy wloką dawne urazy przez pięćset mil i tysiąc lat. Jesteśmy w Ankh-Morpork! To nie jest dolina Koom. Wiecie, że czeka nas ciężka noc. Ja będę na służbie. Jeśli wy także, chcę mieć pewność, że mogę na was polegać, kiedy będziecie pilnować moich pleców, a ja waszych. Jeśli nie, to nie chcę was widzieć przy sobie. Jakieś pytania?

Zapadła krępująca cisza, jak zwykle w takich sytuacjach. Po chwili podniosła się ręka. Należała do krasnoluda.

— Czy to prawda, że troll zabił graga? — Wśród strażników rozległ się gwar, a krasnolud dokończył, już nie tak nieśmiało: — No przecież sam prosił.

— Kapitan Marchewa prowadzi śledztwo — odparł Vimes. — W tej chwili jeszcze błądzimy w ciemności. Ale jeśli rzeczywiście miało miejsce zabójstwo, to niezależnie od tego, jakiego morderca jest rozmiaru i kształtu, kim jest i gdzie może się ukrywać, dopilnuję, żeby dosięgła go sprawiedliwość. Macie na to moją osobistą gwarancję. Wystarczy?

Ogólna zmiana atmosfery powiedziała mu, że tak.

— Teraz idźcie i bądźcie glinami — rzekł.

Sala opustoszała. Pozostali tylko ci, którzy nadal męczyli się z trudnym problemem, gdzie należy postawić przecinek.

— Mogę coś powiedzieć, sir? — Detrytus podszedł bliżej.

Vimes patrzył na niego i myślał: Kiedy pierwszy raz cię spotkałem, byłeś przykuty łańcuchem do ściany, jak pies podwórzowy, i niewiele się odzywałeś poza stęknięciami. Rzeczywiście, lampart może się pozbyć swoich cętek.

— Tak, oczywiście.

— Nie mówi pan poważnie, co? Nie chce pan naprawdę biegać za takim koprolitem jak Chryzopraz, sir, prawda?

— A co najgorszego może mi zrobić?

— Urwać panu głowę, sir, przemielić, a z kości ugotować zupę — odpowiedział troll. — A gdyby pan był trollem, to jeszcze kazałby wybić panu zęby i zrobił sobie z nich spinki.

— Tylko czemu miałby to robić właśnie teraz? Myślisz, że chce z nami wojny? To nie w jego stylu. Zresztą raczej nie umawiałby się ze mną na zabójstwo, prawda? Chce ze mną porozmawiać. To musi mieć jakiś związek ze sprawą. Może coś wiedzieć. Nie ośmielę się nie iść. Ale chcę mieć cię ze sobą. Dobierz oddział, co?

Oddział będzie rozsądny, przyznał w myślach. Ulice są w tej chwili trochę… nerwowe. Ustąpił Detrytusowi i zabrał ze sobą wszystkich, którzy akurat nic nie robili.

O straży można powiedzieć, że jest reprezentatywna. Jeśli ktoś opiera swoją politykę na tym, jak wyglądają ludzie drugiej strony, to nie może twierdzić, że straż stoi po stronie jakiegokolwiek kształtu. I warto się tego trzymać.

Na zewnątrz wydawało się spokojniej; widzieli mniej ludzi niż zwykle. Nie był to dobry znak. Ankh-Morpork potrafiło wyczuwać kłopoty z wyprzedzeniem, tak jak pająki jutrzejszy deszcz.

* * *

Co to takiego?

Stworzenie pływało w umyśle. Widziało już tysiące umysłów od początku wszechświata, ale w tym było coś dziwnego.

Wyglądał jak miasto. Widmowe, falujące budynki pojawiały się wśród nocnej mżawki. Oczywiście, żadne dwa umysły nie były takie same…

Stworzenie było stare, choć dokładniejsze byłoby stwierdzenie, że istniało od bardzo długiego czasu. Gdy na początku wszechrzeczy pierwotne chmury myśli skupiły się w bogów, demony i dusze wszelkich poziomów, ono znalazło się wśród tych, które nie spłynęły w pobliże znaczącego przyrastania. Wkroczyło więc do wszechświata bez celu, bez funkcji ani przynależności — pływający swobodnie strzęp istnienia, dopasowujący się, gdzie to możliwe — rodzaj skomplikowanej myśli szukającej odpowiedniego umysłu.

Obecnie — to znaczy od jakichś dziesięciu tysięcy lat — znajdowało pracę jako przesąd.

A teraz znalazło się w tym dziwnym, mrocznym mieście. Wokół trwał ruch. To miejsce żyło. I padał deszcz.

Przez moment, właśnie wtedy, stworzenie wyczuło otwarte drzwi, spazm wściekłości, którego mogło użyć. Ale kiedy skoczyło, by skorzystać z okazji, coś niewidzialnego i mocnego złapało je i odrzuciło.

Dziwne.

Z machnięciem ogona zniknęło w zaułku.

* * *

Magazyn przyszłej wieprzowiny był… jedną z tych rzeczy — to znaczy rzeczy tego rodzaju, jakie się pojawiają, kiedy miasto zbyt długo żyje z magią. Argumentacja okultystyczna, jeśli można w ten sposób ją określić, brzmiała tak: wieprzowina jest istotnym dla miasta towarem. Przyszła wieprzowina, a być może też wieprzowina jak dotąd nienarodzona, rutynowo staje się przedmiotem handlu. A zatem musi gdzieś istnieć. I tak zaistniał magazyn przyszłej wieprzowiny o lodowato zimnym wnętrzu, gdzie wieprzowina dryfuje pod prąd czasu. Było to popularne miejsce dla zamrażania różnych rzeczy, a także dla trolli, które chciały szybko myśleć.

Nawet tutaj, z daleka od wzburzonych regionów, ludzie na ulicy byli… czujni. Teraz obserwowali, jak Vimes i jego naprędce zebrany oddział rozstawiają się przy jednej z bram.

— Uważam, że przynajmniej jeden by powinien z panem iść — zadudnił Detrytus, opiekuńczy niczym kwoka. — Chryzopraz nie przyjdzie sam, to się mogę założyć.

Zdjął z pleców Piecmakera, kuszę, jaką własnoręcznie zbudował z dawnej machiny oblężniczej. Wystrzeliwane z niej wiązki bełtów miały tendencję do rozpadania się w powietrzu wskutek samych naprężeń przyspieszenia. Potrafiły usunąć drzwi nie tylko z futryny, ale też ze świata obiektów większych niż zapałka. Częścią uroku Piecmakera był też wyjątkowy brak celności. Reszta oddziału bardzo szybko stanęła za plecami trolla.

— W takim razie wy, sierżancie — zdecydował Vimes. — Reszta wchodzi, tylko jeśli usłyszy krzyk. To znaczy mój krzyk. — Zawahał się, po czym wyjął Gooseberry’ego, który nadal nucił pod nosem. — I żadnego gadania, jasne?

— Tak jest, Wstaw Swoje Imię. Hmm, hum, hmm…

Vimes otworzył drzwi. Z jego ust wraz z oddechem natychmiast buchnęły kłęby pary. Wokół popłynęło martwe, lodowate powietrze. Gruba warstwa szronu skrzypiała pod nogami.

Nienawidził magazynu przyszłej wieprzowiny. Wiszące w powietrzu półprzejrzyste płaty jeszcze nie mięsa, z każdym dniem nabierające realności, budziły w nim dreszcze, niemające nic wspólnego z temperaturą. Chrupiący bekon uważał za samodzielną grupę pożywienia, a widok jej podróżującej wstecz przez czas wywracał mu żołądek na niewłaściwą stronę.

Zrobił kilka kroków i rozejrzał się w wilgotnej, zimnej szarości.

— Komendant Vimes — poinformował, czując się trochę jak głupiec.

Tutaj, z daleka od drzwi, lodowata mgła sięgała kolan. Dwa trolle brnęły przez nią w jego stronę. Więcej mchu, jak zauważył. Więcej klanowego graffiti. Więcej owczych czaszek.

— Tu zostawić broń — zahuczał jeden.

— Beee! — odpowiedział Vimes i przeszedł między nimi.

Za sobą usłyszał szczęk stali i delikatną melodię stalowych linek, naprężonych, ale tęskniących za wolnością. Detrytus przyłożył kuszę do ramienia.

— Możecie próbować mi ją zabrać, jakbyście tak chcieli — zaproponował.

Głębiej w kłębach mgły Vimes zauważył grupę trolli. Jeden czy dwóch wyglądało na wynajętych osiłków. Za to pozostałe… westchnął tylko. Gdyby Detrytus wystrzelił w tamtym kierunku, spora część zorganizowanej przestępczości miasta zostałaby bardzo zdezorganizowana, podobnie jak Vimes, jeśli nie zdążyłby paść na ziemię. Ale nie mógł na to pozwolić. Istniały zasady sięgające głębiej niż prawo. A poza tym czterdziestostopowa dziura w ścianie magazynu wymagałaby pewnych wyjaśnień.

Chryzopraz siedział na oszronionej skrzyni. Nawet w tłumie zawsze można było go rozpoznać. Nosił garnitury, kiedy niewiele trolli aspirowało do czegoś więcej niż jakiś strzęp skórzanej przepaski. Nosił też krawat z diamentową spinką. A dzisiaj nawet narzucił na ramiona futro. Pewnie na pokaz, bo przecież trolle lubią niskie temperatury. Szybciej potrafią myśleć, kiedy ich mózgi stygną. Właśnie dlatego Chryzopraz tutaj wyznaczył spotkanie. No dobra, pomyślał Vimes, starając się opanować szczękanie zębów; kiedy nastąpi moja kolej, spotkamy się w saunie.

— Pan Vimes! Miło, żeś pan przyszedł — odezwał się dobrodusznie Chryzopraz. — Ci dżentelmeni to szanowani ludzie interesu, moi znajomi. I pewnie potrafi pan dopasować nazwiska do twarzy.

— Tak. Brekcja.

— No ale panie Vimes, przecież pan wiesz, że ona nie istnieje — oświadczył niewinnie troll. — Tylko zbieramy się razem, coby poprzez liczne akcje dobroczynne promować w mieście interesy trolli. Można powiedzieć, że jesteśmy przywódcami społeczności. Nie ma powodów, by tak brzydko nas określać.

Przywódcy społeczności, myślał Vimes. Ostatnio wiele się mówiło o przywódcach społeczności, jak na przykład „przywódcy społeczności zaapelowali o spokój” — tej frazy „Puls” używał tak często, że drukarze pewnie zostawiali ją złożoną. Zastanawiał się czasem, kim oni są i jak się ich wyznacza, a także czy „apelowanie o spokój” nie oznacza mrugania i mówienia: „Nie używajcie tych błyszczących nowych toporów bojowych, schowanych w tamtej szafie… Nie, nie tamtej, tej obok”. Combergniot był przywódcą społeczności.

— Mówiłeś, że chcesz ze mną porozmawiać sam na sam — rzucił i skinął w stronę niewyraźnych postaci. Niektóre starały się ukrywać twarze.

— Tak jest. Ach, ci dżentelmeni za mną? Zaraz nas zostawią. — Chryzopraz machnął na nich ręką. — Są tu, cobyś pan zrozumiał, że jeden troll, czyli pański szczerze oddany, mówi za wielu. A też pański dzielny sierżant, a mój stary przyjaciel Detrytus, pewnie wyjdzie zapalić, żem zgadł? Ta rozmowa jest między nami albo jej nie ma.

Vimes odwrócił się i skinął na Detrytusa. Z wahaniem, rzuciwszy Chryzoprazowi groźne spojrzenie, sierżant się wycofał. Tak samo jak trolle. Buty zachrzęściły na szronie, a potem zatrzasnęły się wrota.

Vimes i Chryzopraz spoglądali na siebie w dosłownie lodowatej ciszy.

— Słyszę, jak dzwonią panu zęby — stwierdził Chryzopraz. — To miejsce jest dobre dla trolla, ale w panu to ono zamrozi wszystko, co? Dlatego żem przyniósł to futro. — Zsunął je z ramion. — Jesteśmy tylko my dwa, nie?

Duma to jedna sprawa, ale nie czuć własnych palców to całkiem inna. Vimes otulił się pięknym, ciepłym futrem.

— Dobrze. Nie ma co gadać z kimś, komu zamarzły uszy, nie? — Chryzopraz wyjął ogromną cygarnicę. — Pierwsze: żem słyszał, że jeden z moich chłopaków nie pokazał uszanowania. Żem słyszał, że sugerował, że jestem takim trollem, co to chowa osobiste urazy, co to by rękę podniósł na pańską piękną damę i malucha, co tak pięknie rośnie. Czasami rozpacz mnie ogarnia, kiedy patrzę na dzisiejsze młode trolle. Nie mają szacunku. Nie mają stylu. Nie mają finezji. Jak pan chce nowy skalny ogródek przed domem, wystarczy jedno słowo.

— Co? Dopilnuj tylko, żebym go więcej nie oglądał — odparł krótko Vimes.

— To nie problem.

Troll wskazał ustawione za skrzynką nieduże pudło, mniej więcej stopę na stopę. Było o wiele za małe, żeby pomieścić całego trolla.

Vimes starał się je ignorować, co nie było łatwe.

— Tylko po to chciałeś mnie widzieć?

Usiłował powstrzymać wyobraźnię, by na wewnętrznych powierzchniach gałek ocznych nie pokazywała mu amatorskich horrorów.

— Cygaro, panie Vimes? — Chryzopraz otworzył cygarnicę. — Te po lewej są dobre dla ludzi. Najlepszy gatunek.

— Mam swoje. — Vimes wyjął z kieszeni pomięte pudełko. — O co chodzi? Mam mało czasu.

Chryzopraz zapalił cygaro. Zapachniało paloną cyną.

— Tak, bardzo mało, bo ten krasnolud martwy — stwierdził, nie patrząc na Vimesa.

— I co?

— Nie troll to zrobił.

— Skąd wiesz?

Troll spojrzał prosto na komendanta.

— Gdyby tak, to już bym się dowiedział. Żem zadawał pytania.

— My też.

— Ja żem zadawał głośniej. I dostawałem odpowiedzi. Dużo. Czasem dostaję odpowiedzi na pytania, co ich jeszcze nie zadałem.

Nie dziwię się, pomyślał Vimes. Ja muszę przestrzegać reguł.

— Dlaczego cię interesuje, kto zabił krasnoluda?

— Panie Vimes… Żem jest uczciwym obywatelem. Zainteresowanie to mój obywatelski obowiązek! — Chryzopraz obserwował twarz Vimesa, żeby sprawdzić, jak to działa. Wyszczerzył zęby. — Cała ta gupia dolina Koom źle robi na interesy. Ludzie się denerwują, wtykają nosy, pytają. I ja też siedzę i się robię nerwowy. I nagle słyszę, że mój przyjaciel, pan Vimes, prowadzi sprawę, i tak sobie myślę, że ten pan Vimes bywa czasem bardzo nieczuły na nie-anse trollowej kultury, ale jest prosty jak strzała i nie ma na nim much. On zobaczy, gdzie ten tak zwany troll zostawił po sobie swoją maczugę, i pewnie pęka ze śmiechu, takie to przejrzyste jak szkło! Jakiś krasnolud to zrobił i chce, żeby trolle źle wyglądały. Kuu Ee Dee. — Wyprostował się.

— Jaką maczugę? — zapytał cicho Vimes.

— Co?

— Nic nie mówiłem o maczudze. W azecie nic nie pisali o trollowej maczudze.

— Drogi panie Vimes, tak mówią te trawnikowe ozdoby.

— I krasnoludy mówią to tobie, co?

Troll w zamyśleniu spojrzał w górę i dmuchnął dymem.

— W końcu tak… — powiedział. — Ale to szczegół. Tak między nami, tu i teraz. My rozumiemy te sprawy. To jasne jak cokolwiek, że te powariowane krasnoludy się pobiły albo ten krasnolud umarł od tego, że za długo był żywy, albo…

— …albo zadałeś mu kilka pytań?

— To naprawdę niepotrzebne, panie Vimes. Ta maczuga to tylko dla zmyłki. Krasnoludy ją tam podłożyły.

— Albo troll dokonał morderstwa, rzucił maczugę i uciekł — powiedział Vimes. — Albo był sprytny i pomyślał: Nikt nie uwierzy, żeby troll był taki głupi i zostawił maczugę, więc jeśli ją zostawię, to wszystko będzie na krasnoludy.

— Dobrze, że tutaj tak zimno, byłbym całkiem nie nadążył! — roześmiał się Chryzopraz. — Ale wtedy ja pytam: Troll włazi do gniazda tych paskudnych głębinowców i załatwia tylko jednego? A w życiu… Przywaliłby tylu, ilu by zdążył, łups, łups!

Zauważył zdziwienie Vimesa i westchnął.

— Rozumiesz pan: troll, który tam wpadnie, to będzie szalony troll. Wie pan, jak te dzieciaki są nakręcone? Ludzie karmili ich historiami z honorem, chwałą i przeznaczeniem, taki koprolit przeżera mózg szybciej niż slab. A nawet szybciej niż spad. Z tego, co słyszałem, krasnolud oberwał fachowo, szybko i cicho. My tak nie robimy, panie Vimes. Grał pan w to, wie pan. Troll w środku kupy krasnoludów to jak lis w tym… z tymi rzeczami ze skrzydłami, co znoszą te rzeczy takie okrągłe…

— Lis w kurniku?

— A tu to jak… wie pan, futro, duże uszy…

— Królik?

— Właśnie. Walnąć jednego i uciec? Troll na jednym nie skończy, panie Vimes. To jak wy, ludzie, i fistaszki. Ta gra dobrze to pokazuje.

— Jaka to gra?

— Nigdy pan nie grał w łupsa? — Chryzopraz zdziwił się wyraźnie.

— Ach, to… Nie, nie lubię gier. A co do slabu, to przecież ty prowadzisz największy kanał dostawczy. Tylko między nami, tu i teraz.

— Nie, rzucam już to wszystko. — Chryzopraz lekceważąco machnął cygarem. — Można powiedzieć, żem zrozumiał swoje błędy. Od tej chwili czyste życie bez zbaczania na boki. Nieruchomości i usługi finansowe, to jest właściwa droga.

— Miło słyszeć.

— Poza tym dzieciaki mi wchodzą w interes — ciągnął troll. — Osadowe śmiecie. Mieszają slab ze złymi siarczanami, doprawiają chlorkiem żelazowym i innymi paskudztwami. Żeś pan myślał, że slab jest zły? No to niech pan sprawdzi spad. Po slabie troll idzie sobie, siada i gapi się na te wszystkie śliczne kolory, cicho i spokojnie. Ale po spadzie czuje się jak taki najsilniejszy, najmocniejszy troll na świecie, spania mu nie trzeba, jedzenia mu nie trzeba… A po paru tygodniach życia też mu nie trzeba. To nie dla mnie.

— Słusznie, po co zabijać klientów?

— Niski cios, panie Vimes, bardzo niski. Nie, te nowe dzieciaki połowę czasu same łażą na spadzie. Za dużo walk, za dużo braku szacunku. — Zmrużył oczy i pochylił się. — Znam imiona i miejsca.

— Więc twoim obowiązkiem, jako uczciwego obywatela, jest powiedzieć mi o nich — rzekł Vimes. Na bogów, za kogo on mnie bierze? Ale potrzebuję tych nazwisk. Z opisu sądząc, ten spad to straszne świństwo. W tej chwili trolle w bitewnym szale są nam potrzebne jak dziura w głowie, z którą pewnie skończymy.

— Nie mogę powiedzieć. To cały kłopot. Pora nie jest dobra. Pan wie, co się tam dzieje. Jak te głupie krasnoludy chcą się bić, to my potrzebujemy każdego trolla. To właśnie mówię. Powtarzam swoim: Dajmy szansę panu Vimesowi. Bądźcie dobrzy obywatele, nie bujajcie pod łodzią. Ludzie ciągle jeszcze słuchają mnie i moich… partnerów. Ale to już nie za długo. Mam nadzieję, że pan kierujesz tą sprawą, panie Vimes?

— Kapitan Marchewa prowadzi śledztwo.

Chryzopraz znowu zmrużył oczy.

— Marchewa Żelaznywładsson? Wielki krasnolud? Miły chłopak, bystry jak strumyk, ale powiem szczerze, dla trolli nie będzie to dobrze wyglądać.

— Dla krasnoludów też nie wygląda dobrze, jeśli już o tym mowa. Ale to moja straż. Nikt mi nie będzie mówił, kogo mam przydzielić do sprawy.

— Pan mu ufa?

— Tak!

— No dobra, on kombinuje, on błyskotliwy. Ale… Żelaznywładsson? Krasnoludzie imię. I to jest problem. A imię Vimes… Takie imię dużo znaczy. Nie da się przekupić, kiedyś aresztował Patrycjusza, nie najostrzejszy nóż w szufladzie, ale uczciwy jak nie wiem co, i nie przestanie kopać. — Zauważył minę Vimesa. — Tak mówią. Chciałbym, coby Vimes wziął się za tą sprawę, bo jest jak ja, chłopak z ulicy. I szybko wygrzebie prawdę. A jemu powiadam: Żaden troll tego nie zrobił, nie tak.

Nie myśl o tym, że gada ulicznym trollowym, upominał sam siebie Vimes. Wydaje się porządnym starym trollem. Ale to Chryzopraz. Wykurzył stąd gangsterów starej daty, którzy sami byli całkiem ostrymi graczami, a Gildię Złodziei powstrzymuje jedną ręką. I to nawet nie siedząc w zaspie śnieżnej. Ale… nie najostrzejszy nóż w szufladzie? No, dziękuję uprzejmie!

A kapitan Marchewa jest błyskotliwy, tak? Umysł Vimesa zawsze szukał powiązań i teraz podpowiedział:

— Kim jest pan Błysk?

Chryzopraz siedział absolutnie nieruchomo. Tylko smużka zielonkawego dymu unosiła się spiralą z czubka cygara. Kiedy wreszcie się odezwał, mówił nietypowo dobrodusznie.

— On? Och, to taka historyjka dla dzieciaków. Jakby trollowa legenda z dalekich, przyszłych czasów[8].

— Taki ludowy bohater?

— Coś w tym rodzaju, tak. Taka głupota, co to ludzie ją sobie opowiadają, kiedy czasy są trudne. Ale to taki błąd ognika, nieprawdziwy. To nowoczesne czasy.

I to chyba było wszystko.

Vimes wstał.

— No dobrze. Słyszałem, co mówiłeś — oświadczył. — A teraz muszę iść do pracy.

Chryzopraz zaciągnął się cygarem i strzepnął popiół na szron. Zaskwierczało.

— Pan wraca na komendę przez Kolejnego Zakrętu?

— Nie, to całkiem nie… — Vimes urwał. W głosie trolla zabrzmiał cień sugestii.

— Niech pan przekaże wyrazy uszanowania tej damie obok cukierni.

— Tak zrobię, prawda? — odparł trochę zaskoczony Vimes. — Sierżancie!

Wrota na końcu hali otworzyły się z trzaskiem i wbiegł Detrytus z kuszą gotową do strzału. Vimes — świadom, że jedną z niewielu wad trolla jest niezdolność do rozumienia wszystkich implikacji terminu „bezpiecznik” — powstrzymał przerażające pragnienie, by rzucić się na ziemię.

— Idzie czas, kiedy wszyscy musimy wiedzieć, gdzie stoimy — mruczał Chryzopraz, jakby zwracał się do słuchającej widmowej wieprzowiny. — I kto stoi obok nas. — A kiedy Vimes szedł już do wyjścia, dodał jeszcze: — Daj pan futro swojej pani, panie Vimes. Z życzeniami ode mnie.

Vimes stanął jak wryty i spojrzał na płaszcz wiszący mu na ramionach. Uszyty był z jakiegoś srebrzystego futra, cudownie ciepłego, ale nie tak, jak wzbierająca w nim wściekłość. Prawie że wyszedł w tym płaszczu. Tak niewiele brakowało…

Strząsnął płaszcz z ramion i zwinął go w kulę. Zapewne aby go uszyto, zginęło kilkadziesiąt rzadkich i piszczących zwierzątek. A teraz Vimes mógł dopilnować, by ich śmierć — w pewnym sensie — nie poszła na marne.

Cisnął zawiniątko w górę, krzyknął „Sierżancie!” i rzucił się na ziemię. Usłyszał szczęk kuszy, głos roju oszalałych pszczół, „brzdęk, brzdęk, brzdęk!” — to odłamki strzał zmieniały krąg metalowego dachu w sito. Poczuł zapach palonej sierści.

Wstał. Wokół niego opadało coś w rodzaju włochatego śniegu. Spojrzał na Chryzopraza.

— Próba przekupstwa funkcjonariusza straży to poważne przestępstwo — oświadczył.

Troll mrugnął.

— Uczciwy jak nie wiem co, tak im mówię. To była miła pogawędka, panie Vimes.

Kiedy byli już na zewnątrz, Vimes wciągnął Detrytusa do zaułka, o ile wciąganie trolla dokądkolwiek w ogóle było możliwe.

— Co wiesz o spadzie? — zapytał.

Trollowi błysnęły oczy.

— Żem słyszał plotki…

— Pójdziecie na Kopalni Melasy, sierżancie, i zbierzecie grupę uderzeniową. Potem ruszycie do alei Kolejnego Zakrętu, za Szorami. Jest tam taki piekarz tortów weselnych, o ile pamiętam. Macie nosa do narkotyków. Powtykajcie go tu i tam.

— Tajest — odparł Detrytus. — Coś się pan dowiedział, sir?

— Powiedzmy tyle, że szczerze próbowano mnie przekonać o dobrych intencjach.

— To dobrze, sir. A kto się szczerzył?

— No… Ktoś, kogo znamy, chce nam pokazać, jakim jest dobrym obywatelem. Bierz się do tego.

Detrytus zarzucił sobie kuszę na ramię, by łatwiej ją przenosić, i poczłapał szybko przed siebie. Vimes oparł się o mur. To będzie długi dzień… A teraz…

Na murze, trochę powyżej wysokości głowy, jakiś troll wyrysował schematyczny obrazek diamentu. Łatwo można było rozpoznać trollowe graffiti — robili je paznokciem i zawsze sięgało przynajmniej na cal głęboko w mur.

Obok diamentu wypisano BŁYSK.

— Ehm… — odezwał się cichy głos z jego kieszeni.

Vimes westchnął i ciągle wpatrując się w litery, sięgnął po Gooseberry’ego.

— Tak?

— Mówiłeś, żeby ci nie przeszkadzać… — zaczął ostrożnie chochlik.

— I co? Co masz mi do powiedzenia?

— Jest za jedenaście minut szósta, Wstaw Swoje Imię — oświadczył chochlik zalękniony.

— Na bogów! Czemu nic nie mówiłeś?

— Bo powiedziałeś, że mam ci nie przeszkadzać! — pisnął chochlik.

— Tak, ale nie… — Vimes urwał. Jedenaście minut. Nie dobiegnie na czas, nie o tej porze. — Szósta jest… ważna.

— Tego mi nie mówiłeś! — Chochlik złapał się za głowę. — Powiedziałeś tylko, żeby nie przerywać! Naprawdę, naprawdę bardzo mi przykro!

Zapominając o Błysku, Vimes rozejrzał się po okolicznych budynkach. Tutaj, gdzie dzielnica rzeźni stykała się z dokami, mało kto potrzebował sekarów, ale zauważył dużą wieżę semaforową nad budynkiem dyrekcji doków.

— Biegnij tam! — rozkazał, otwierając pudełko. — Powiedz, że przychodzisz ode mnie i że wiadomość ma najwyższy priorytet, jasne? Mają przekazać do Pseudopolis Yardu, skąd wyruszam. Przekroczę rzekę Bezprawnym Mostem i dalej pójdę przez Dumy! W Yardzie będą wiedzieli, o co chodzi! Biegnij!

Chochlik natychmiast przeskoczył od rozpaczy do entuzjazmu.

— Tak jest! Zintegrowana Usługa Komunikacyjna Bluenose™ nie zawiedzie cię, Wstaw Swoje Imię! Natychmiast przeprowadzę połączenie!

Zeskoczył i zmienił się w znikającą zieloną smugę.

Vimes zbiegł na nabrzeże i ruszył wzdłuż rzeki, mijając statki. W dokach zawsze był tłok, a droga przypominała tor przeszkód z belami, linami i stosami skrzyń, i z kłótniami co pięć sążni. Ale Vimes był urodzonym biegaczem i znał wszystkie sposoby pozwalające poruszać się po zatłoczonych ulicach miasta. Pochylał się, przeskakiwał, kluczył i wymijał, a w razie konieczności przepychał. Potknął się o linę, przetoczył i wstał. Zderzył się z dokerem, powalił go jednym ciosem i popędził dalej, na wypadek gdyby tamten miał w pobliżu kumpli.

To było ważne…

Z Małpiatej wyjechała lśniąca czterokonna karoca; z tyłu stało dwóch lokajów. Vimes przyspieszył w rozpaczliwym zrywie, złapał uchwyt, podciągnął się między nimi, wpełzł na rozkołysany dach i zeskoczył na kozioł obok młodego woźnicy.

— Straż Miejska! — oznajmił i błysnął odznaką. — Jedź prosto!

— Ale powinienem przecież skręcić w lewo na… — zaczął młody człowiek.

— I zakręć no batem, jeśli można — przerwał mu Vimes. — To ważne!

— Ach, jasne! Przerażający pościg z najwyższą prędkością? — U woźnicy wzbierał entuzjazm. — Pewno! Do tego się nadam! Trafił pan na właściwego człowieka, sir! Wie pan, potrafię przejechać tą karocą dwadzieścia pięć sążni na dwóch kołach! Tylko starsza panna Robinson mi nie pozwala. Prawa strona czy lewa, proszę tylko powiedzieć słowo! Heja! Heja!

— Posłuchaj, wystarczy… — zaczął Vimes, gdy bat strzelił mu nad głową.

— Oczywiście, prawdziwa sztuka to zmusić konie do biegu na dwóch nogach. Właściwie to raczej podskakują, można powiedzieć — ciągnął woźnica. Odwrócił czapkę na głowie, by do minimum zmniejszyć opór powietrza. — Chce pan zobaczyć pełny zwrot?

— Niespecjalnie. — Vimes patrzył prosto przed siebie.

— Spod kopyt mniej strzelają iskry, poważnie. Heja!

Pejzaż się rozmywał. Przed nimi był przejazd na Dok Dwuipółkwartowy. Zwykle prowadził tam zwodzony most… Zwykle.

W tej chwili był podniesiony. Vimes widział maszty statku odnotowywanego od nabrzeża na rzekę.

— Proszę się tym nie przejmować, sir! — krzyknął woźnica. — Przejedziemy nabrzeżem i przeskoczymy!

— Nie da się skoczyć czterokonnym powozem nad dwumasztowcem!

— Na pewno się da, jeśli wymierzyć między maszty! Heja! Heja!

Przed karocą przechodnie rozbiegali się na boki. Z tyłu lokaje zaczęli sobie szukać innego zajęcia. Vimes pchnął chłopaka na bok, porwał lejce, oparł obie stopy o dźwignię hamulca i szarpnął.

Koła się zablokowały. Konie zaczęły skręcać. Karoca wpadła w poślizg, żelazne obręcze kół wysłały strumienie iskier, chrapliwie zazgrzytał metal. Konie skręciły jeszcze kawałek. Karoca sunęła dalej, ciągnąc je za sobą, kręcąc jak wierzchowcami w wesołym miasteczku. Ich kopyta kreśliły na bruku ogniste smugi. W tym momencie Vimes puścił wszystko, jedną ręką chwycił siedzenie od spodu, drugą złapał poręcz, zamknął oczy i czekał, aż ucichnie hałas.

I na szczęście ucichł. Rozbrzmiewał jeszcze tylko jeden cichy dźwięk, zirytowane stukanie o dach karocy, powodowane zapewne przez laskę. Dał się słyszeć gderliwy, starczy damski głos:

— Johnny? Znowu jechałeś za szybko, młodzieńcze?

— Zwrot przemytnika… — szepnął Johnny, spoglądając na zaprzęg czterech parujących koni, skierowanych teraz w stronę, skąd przyjechały. — Jestem pod wrażeniem…

Odwrócił się do Vimesa, którego już tam nie było.

Ludzie holujący statek rzucili liny i rozbiegli się na widok karocy z zaprzęgiem sunącej drogą w ich stronę. Wyjście z doku było wąskie. Człowiek łatwo mógł wdrapać się po linie na pokład, przebiec do drugiej burty i zjechać na bruk po przeciwnej stronie. I właśnie to człowiek zrobił…

Biegnący Vimes widział, że Bezprawny Most będzie problemem. Przeładowany wóz z sianem zaklinował się między szopami, które stały po obu stronach, zerwał czyjeś pięterko i równocześnie zgubił część ładunku. Trwała kłótnia między furmanem a niewzruszonym właścicielem nowego bungalowu. Cenne sekundy minęły na przeciskaniu się nad i przez bele siana, aż wreszcie Vimes znowu biegł obok czekających wozów na przeciwny koniec mostu. Przed sobą widział szeroką arterię, znaną jako Dumy, zastawioną pojazdami i cały czas prowadzącą pod górę.

Nie uda się… Na pewno minęła już za pięć szósta…

Sama myśl o tym, wspomnienie małej buzi…

— Panie Vimes!

Obejrzał się. Dyliżans pocztowy właśnie wyjechał za nim na drogę i zbliżał się truchtem. Marchewa siedział obok woźnicy i machał do niego gorączkowo.

— Proszę na stopień, sir! — krzyknął. — Nie ma pan dużo czasu!

Vimes raz jeszcze ruszył biegiem, a kiedy dyliżans go dogonił, wskoczył na schodek przy drzwiach i chwycił się mocno.

— Czy to nie pocztowy do Quirmu?! — zawołał, gdy woźnica popędził konie do kłusa.

— Zgadza się, sir! — potwierdził Marchewa. — Wyjaśniłem, że chodzi o sprawę najwyższej wagi.

Vimes wzmocnił uchwyt. Dyliżanse miały zawsze dobre konie. Szprychy kół, niezbyt od niego odległe, już teraz rozmazywały się od prędkości.

— Jak się tu dostaliście tak szybko?! — wrzasnął.

— Skrótem przez Aptekarskie Ogrody, sir!

— Co? Ta ścieżka nad rzeką? Przecież jest za wąska na taki powóz!

— Trochę było ciasno, sir, rzeczywiście. Zrobiło się łatwiej, kiedy ścięło nam lampy!

Vimes przyjrzał się, w jakim stanie jest burta dyliżansu. Na całej długości miała zdartą farbę.

— Dobrze! — krzyknął. — Powiedz woźnicy, że pokryję koszty, oczywiście! Ale to na nic, Marchewa! O tej porze aleja Parkowa jest zablokowana na głucho!

— Proszę się nie martwić, sir! Na pańskim miejscu bym się mocno trzymał, sir!

Vimes usłyszał strzał z bata. To był prawdziwy pocztowy dyliżans — worki z pocztą nie dbają o wygody. Czuł przyspieszenie.

Aleja Parkowa jest już niedaleko. Vimes niewiele widział, gdyż oczy mu łzawiły od pędu powietrza, ale przed dyliżansem znajdował się jeden z najpopularniejszych korków miasta. O każdej porze dnia wyglądał fatalnie, lecz wieczorami stawał się wyjątkowo straszny, a to dzięki zakorzenionemu w Ankh-Morpork przekonaniu, że pierwszeństwo jest przywilejem najcięższego pojazdu albo najbardziej bojowego woźnicy. Drobne stłuczki zdarzały się bez przerwy, prowadząc nieodmiennie do blokady przejazdu przez oba powozy, gdy woźnice zeskakiwali z kozłów i przystępowali do dyskusji na tematy bezpieczeństwa ruchu drogowego z odwołaniami do pierwszej broni, jaka wpadła im w ręce. I właśnie w ten maelstrom przeciskających się koni, przebiegających pieszych i przeklinających woźniców pędził dyliżans pocztowy, najwyraźniej w pełnym galopie.

Vimes zamknął oczy, ale po chwili — słysząc zmianę dźwięku kół — zaryzykował uchylenie powiek.

Dyliżans przemknął skrzyżowaniem. Vimes przez moment widział ogromną kolejkę, wściekłą i krzyczącą na parę nieruchomych funkcjonariuszy trolli. Potem pędzili już dalej, do alei Scoone’a.

— Zamknąłeś ulicę? Zamknąłeś ulicę! — wrzasnął, przekrzykując wiatr.

— I Królewską Drogę także, sir! Na wszelki wypadek! — zawołał Marchewa.

— Zablokowałeś dwie główne trasy? Dwie piekielne trasy? W godzinie szczytu?

— Tak, sir! To był jedyny sposób!

Vimes wisiał u drzwiczek oniemiały. Czy on sam by się na to odważył? To właśnie cały Marchewa — mieli problem, a teraz już go nie było. Owszem, w tej chwili całe miasto jest zablokowane wozami, ale to już całkiem inny problem.

Dotrze do domu na czas. Czy jedna minuta miałaby znaczenie? Zapewne nie, chociaż zdawało się czasem, że Młody Sam dysponuje bardzo dokładnym wewnętrznym zegarem. Może i dwie minuty nie zaszkodzą. Nawet trzy. Niewykluczone, że można to przeciągnąć do pięciu. Ale to już koniec. Jeśli można dojść do pięciu minut, to można i do dziesięciu, potem do pół godziny, do kilku godzin… i nie zobaczyć syna przez cały wieczór. Tak że już nie dłużej. Punktualnie o szóstej. Codziennie. Czytać Młodemu Samowi. Żadnych usprawiedliwień. Absolutnie żadnych. Kiedy człowiek ma jakieś dobre usprawiedliwienie, otwiera drzwi złym usprawiedliwieniom.

Miał koszmary o tym, że się spóźnia.

Miał wiele koszmarów dotyczących Młodego Sama. Zawierały puste łóżeczka i ciemność.

To było za… za dobre. W ciągu kilku krótkich lat on, Sam Vimes, wzniósł się do góry niczym balon. Został diukiem, komendantem Straży Miejskiej, miał władzę, był mężem kobiety, na której współczucie, miłość i zrozumienie nie zasługiwał, na dodatek był też bogaty jak Kreozot. Fortuna sypała szczęściem, a on okazał się człowiekiem z wielką chochlą. I wszystko to wydarzyło się tak szybko…

A potem pojawił się Młody Sam. Z początku wszystko układało się świetnie. Niemowlak był… no, jak niemowlak: bezwładna głowa, odbijanie po jedzeniu, niezogniskowany wzrok, całkowite uzależnienie od matki. Aż nagle, pewnego dnia, syn odwrócił się i spojrzał wprost na Vimesa oczami, które dla ojca błyszczały mocniej niż wszystkie latarnie świata. I w życie Sama Vimesa potężną falą wlała się trwoga. Cała ta radość, całe szczęście… Z pewnością wszechświat nie może pozwolić, by tyle dobrego spotkało jednego człowieka; z pewnością przedstawi mu rachunek. Gdzieś tam wzbiera ogromna ciemna fala, a kiedy załamie się nad jego głową, porwie wszystko. W niektóre dni był pewien, że słyszy jej odległy ryk.

Wykrzykując niezborne podziękowania, zeskoczył, gdy tylko konie zwolniły, zamachał rękami, by utrzymać równowagę, i ostro skręcił na podjazd. Drzwi frontowe otwierały się już, gdy pędził ku nim, wyrzucając spod butów żwir; w progu stał Willikins i trzymał w ręku książkę. Vimes porwał ją i pognał schodami w górę w chwili, kiedy na mieście zegary zaczęły wybijać różne przybliżenia godziny szóstej.

Sybil twardo się upierała, że nie potrzebują opiekunki. Vimes przynajmniej ten jeden raz jeszcze bardziej się upierał, że potrzebują, a także jakiejś dziewczyny na główną jaskiniową, która zajmie się rodowodowymi smokami w zagrodach. W końcu człowiek nie może sam robić wszystkiego.

Wygrał. Kiedy wpadł do pokoju, Purity — która wydawała się porządną dziewczyną — właśnie kończyła układać Młodego Sama w łóżeczku. Zdążyła zareagować mniej więcej jedną trzecią dygu, nim zauważyła jego zbolałą minę i przypomniała sobie zeszłotygodniowy, zaimprowizowany wykład o prawach człowieka. Wybiegła pospiesznie. To ważne, by nie było tu nikogo innego. Ten moment w czasie zarezerwowany był wyłącznie dla Samów.

Młody Sam podciągnął się o poręcz łóżeczka i powiedział:

— Da!

Słowo zabrzmiało miękko.

Vimes pogładził syna po włosach. Właściwie to zabawne. Cały dzień wrzeszczał, krzyczał, mówił i ryczał — a tutaj, w tej spokojnej chwili, pachnącej (dzięki Purity) mydłem, nigdy nie wiedział, co powiedzieć. W towarzystwie czternastomiesięcznego dziecka słowa więzły mu w gardle. Wszystko, co przychodziło mu do głowy — w stylu „No i gdzie jest tatusiowy synuś?” — brzmiało przerażająco fałszywie, jakby uczył się takich zdań z podręcznika. Nie miał nic do powiedzenia ani też — w tym cichym, pastelowym pokoju — niczego mówić nie musiał.

Coś stęknęło pod łóżeczkiem — drzemał tam Śliniak, smok. Bardzo stary, całkiem bez ognia, z wystrzępionymi skrzydłami i bezzębny, codziennie wspinał się po schodach i obejmował swój posterunek. Nikt nie wiedział dlaczego. Pogwizdywał cicho przez sen.

Szczęśliwa cisza otuliła Vimesa, ale nie mogła trwać długo. Musiał przedsięwziąć Czytanie Książki z Obrazkami. Taki był sens godziny szóstej.

To była wciąż ta sama książeczka, każdego dnia. Stronice rzeczonej książeczki stały się zaokrąglone i miękkie w miejscach, gdzie Młody Sam je przeżuł, ale dla jednej osoby w tym pokoju stanowiła ona księgę ksiąg, najwspanialszą historię, jaką opowiedziała ludzkość. Vimes nie musiał już czytać — znał ją na pamięć.

Miała tytuł: „Gdzie jest moja krówka?”.

Niezidentyfikowany skarżący zgubił gdzieś krowę. I to właściwie cała historia.

Pierwsza strona zaczynała się obiecująco.

Gdzie jest moja krówka?

Czy to moja krówka?

Mówi „Beee!”.

To owieczka!

To nie moja krówka!

Potem autor zaczynał mierzyć się z materią opowieści.

Gdzie jest moja krówka?

Czy to moja krówka?

Mówi „Ihaha!”.

To konik!

To nie moja krówka!

W tym momencie autor osiągał stan twórczej agonii i zaczynał pisać z udręczonych głębi własnej duszy.

Gdzie jest moja krówka?

Czy to moja krówka?

Mówi „Hruumgh!”.

To hipopotam!

To nie moja krówka!

To był dobry wieczór. Młody Sam uśmiechał się już szeroko i gaworzył wraz z postępami fabuły.

W końcu krówka zostanie znaleziona. Tylko to mogło porwać czytelnika. Oczywiście, pewne napięcie wzmagał fakt, że wszystkie pozostałe zwierzęta przedstawiono w sposób, który mógłby prawdopodobnie zmylić kociaka dorastającego w ciemnym pokoju. Koń stał przed wieszakiem na kapelusze, jak przecież często robią konie, a hipopotam jadł ze żłobu, o który stały oparte odwrócone widły. Oglądany z niewłaściwego kąta, mógł przez sekundę przypominać krowę…

Ale Młody Sam ją uwielbiał. Była to chyba najbardziej tulona książka na świecie.

Niepokoiła jednak Vimesa, chociaż naprawdę dobrze oddawał dźwięki i w swej prezentacji „Hrumgh!” mógłby zmierzyć się z każdym. Ale czy to książka odpowiednia dla miejskiego dziecka? Kiedy Młody Sam w ogóle usłyszy takie odgłosy? W mieście jedynym dźwiękiem wydawanym przez wymienione zwierzęta było skwierczenie. Jednakże pokój dziecinny pełen był dowodów powszechnego spisku — zewsząd spoglądały beee-owieczki, pluszowe misie i puchate kaczuszki.

Pewnego wieczoru, po ciężkim dniu, wypróbował Vimesowską wersję uliczną:

Gdzie jest mój tatuś?

Czy to jest mój tatuś?

Mówi „Demoniszcze! Tysiącletnia wskazówka i krewetki!”.

To Paskudny Stary Ron!

To nie mój tatuś!

Szło całkiem dobrze, gdy nagle Vimes usłyszał znaczące ciche chrząknięcie od drzwi, gdzie stała Sybil. Następnego dnia Młody Sam, z bezbłędnym dziecięcym wyczuciem takich kwestii, powiedział do Purity „demoisce”. I to był koniec, chociaż Sybil nigdy nie poruszała tego tematu, nawet gdy byli sami. Od tego dnia Sam trzymał się ściśle wersji autoryzowanej.

Wyrecytował ją dzisiaj, gdy wiatr stukał okiennicami, a mały świat dziecinnego pokoju — ze swym różowo-niebieskim spokojem, ze stworzonkami, które były bardzo miękkie, kudłate i puszyste — zdawał się obejmować ich obu. Na zegarze mała wełnista owieczka huśtała się, odmierzając sekundy.

Ocknął się w półmroku, z postrzępionymi pasmami mrocznych snów wciąż wypełniającymi umysł. Patrzył wokół, nic nie rozumiejąc. Ogarnęła go panika. Co to za miejsce? Skąd się tu wzięły te wszystkie uśmiechnięte zwierzęta? Co leży mu na stopie? Kto zadaje te pytania i dlaczego jest przykryty niebieskim kocem w kaczuszki?

A potem napłynęły błogosławione wspomnienia. Młody Sam spał mocno, tuląc do siebie hełm Vimesa jak pluszowego misia. Śliniak, zawsze szukający ciepłego miejsca do drzemki, oparł głowę na Vimesowym bucie — skórę pokrywała już lepka ślina.

Vimes ostrożnie zabrał synowi hełm, otulił się kocykiem i zwlekł na dół, do głównego holu. Zobaczył światło pod drzwiami do biblioteki, więc pchnął je, ciągle jeszcze trochę zamroczony.

Dwoje strażników wstało natychmiast. Sybil odwróciła się na fotelu przed kominkiem. Vimes poczuł, że kaczuszki wolno zsuwają mu się z ramion i kończą w kłębku na podłodze.

— Pozwoliłam ci spać, Sam — oświadczyła lady Sybil. — Dziś rano wróciłeś dopiero o trzeciej…

— Wszyscy mają podwójną służbę, moja droga — odparł, wzrokiem rzucając Marchewie i Sally wyzwanie, by choćby pomyśleli o zdradzeniu komukolwiek, że widzieli szefa owiniętego niebieskim kocykiem w kaczuszki. — Muszę dawać dobry przykład.

— Jestem pewna, że próbujesz, Sam, ale wyglądasz raczej jak przerażające ostrzeżenie. Kiedy ostatnio jadłeś?

— Zjadłem kanapkę z sałatą, pomidorem i bekonem, moja droga — odparł, próbując tonem zasugerować, że bekon był tylko dodatkiem, a nie grubym plastrem, ledwie przykrytym kromką chleba.

— Tak, zjadłeś — rzekła Sybil, nieco wyraźniej wyrażając tonem fakt, że nie wierzy w ani jedno słowo. — Kapitan Marchewa chce ci coś przekazać. Siadajcie, a ja sprawdzę, co się stało z kolacją.

Wyszła energicznym krokiem, a Vimes spojrzał na swych podwładnych i przez moment się zastanawiał, czy nie uśmiechnąć się z zakłopotaniem i nie przewrócić oczami, co między mężczyznami oznacza zwykle „Ech, te kobiety”. Zrezygnował jednak, ponieważ grupa podwładnych składała się z młodszej funkcjonariusz Humpeding, która uznałaby go za durnia, oraz kapitana Marchewy, który by nie zrozumiał, o co chodzi.

Ograniczył się zatem do:

— No więc?

— Zrobiliśmy, co było można, sir — rzekł Marchewa. — Miałem rację. Ta kopalnia jest bardzo nieszczęśliwym miejscem.

— Miejsca zbrodni zwykle takie są, to prawda.

— Szczerze mówiąc, nie sądzę, żebyśmy odnaleźli miejsce zbrodni, sir.

— Nie widzieliście ciała?

— Widzieliśmy, sir. Tak myślę. Doprawdy, sir, powinien pan tam być…

* * *

— Chyba tego nie wytrzymam — syknęła Angua, kiedy znów szli Melasową.

— A o co chodzi? — spytał Marchewa.

Angua wskazała kciukiem ponad ramieniem.

— O nią. Wampiry i wilkołaki to złe towarzystwo.

— Przecież jest czarnowstążkowcem — zaprotestował delikatnie Marchewa. — Na pewno nie…

— Ona nie musi niczego robić! Ona po prostu jest! Dla kogoś z nas przebywać w pobliżu wampira to jak przeżywać dzień, kiedy włosy całkiem cię nie słuchają. A wierz mi, wilkołaki wiedzą, na czym to polega.

— Zapach?

— Nie jest dobry, ale chodzi o coś więcej. Jest taka… opanowana. Taka perfekcyjna. Podchodzę do niej i czuję się… zarośnięta. Nic nie poradzę, to sięga tysięcy lat w przeszłość! Chodzi o wizerunek. Wampiry zawsze są takie rozluźnione, takie zrównoważone, gdy tymczasem wilkołaki to tępe zwierzęta. Pętaki.

— Przecież to nieprawda! Wielu czarnowstążkowców to totalni neurotycy. A ty jesteś taka wrażliwa, dobrze wychowana i…

— Nie wtedy, kiedy znajdę się przy wampirach. One coś we mnie uwalniają! Możesz przestać być w tej kwestii logiczny, co? Nie cierpię, kiedy jesteś w stosunku do mnie logiczny! Dlaczego pan Vimes ustąpił? Dobrze, dobrze, panuję nad tym. Ale jest mi ciężko i tyle.

— Jestem pewien, że jej także nie jest łatwo… — zaczął Marchewa.

Angua rzuciła mu Spojrzenie. Cały on, uznała. On naprawdę tak myśli. Tylko że nie rozumie, kiedy powiedzenie czegoś takiego jest naprawdę fatalnym pomysłem. Nie jest jej łatwo? A mnie kiedyś było? Ona przynajmniej nie musi chować ubrań na zmianę po całym mieście! Pewnie, przejście na zimnego nietoperza nie jest przyjemne, ale my zaliczamy zimnego nietoperza co miesiąc! A kiedy w ogóle mogę rozerwać jakieś gardło? Poluję na kury! I jeszcze z góry za nie płacę. Czy ona cierpi na ZNPT? Nie wydaje mi się! Bogowie, już przecież sporo po pierwszej kwadrze i czuję, jak rośnie mi sierść! Przeklęte wampiry! Tyle robią zamieszania z tego, że nie są już morderczymi krwiopijcami! I zdobywają ogólną sympatię! Nawet jego!

Wszystko to przemknęło jej przez myśli w jednej sekundzie, ale powiedziała:

— Zejdźmy tam na dół, załatwmy sprawę i wyjdźmy, co?

W pobliżu wejścia wciąż tkwił tłum gapiów. Wśród nich krążył Otto Chriek, który powitał Marchewę lekkim wzruszeniem ramion.

Wartownicy stali na posterunku, lecz było jasne, że ktoś już z nimi porozmawiał. Kiwnęli głowami trójce nowo przybyłych, a jeden nawet bardzo grzecznie otworzył przed nimi drzwi.

Marchewa skinął na obie strażniczki.

— Wszystko, co tu powiemy, będzie podsłuchane, jasne? — uprzedził. — Wszystko. Więc bądźcie ostrożne. I pamiętajcie, jeśli o nich chodzi, to w ciemności nic nie widzicie.

Wprowadził je do środka. Za progiem czekał Helmutłuk, rozpromieniony i zdenerwowany.

— Witaj, Łupaczu Głową — powiedział.

— Ehm… Jeśli mówimy po morporsku, wolałbym kapitan Marchewa — odparł Marchewa.

— Jak sobie życzysz, wytapiaczu — zgodził się krasnolud. — Winda już czeka.

Po chwili jechali już w dół.

— Co ją napędza, jeśli wolno spytać?

— Mechanizm — odparł Helmutłuk. Duma pokonała jego zdenerwowanie.

— Naprawdę? Dużo tu macie mechanizmów?

— Piastę i sztabę średniującą.

— Sztaba średniująca? Nigdy takiej nie widziałem, tylko o nich słyszałem.

— Mamy szczęście. Z radością ci pokażę. Jest nieoceniona przy szykowaniu jedzenia — paplał Helmutłuk. — A w dole mamy też trochę sześcianów o różnej mocy. Niczego nie wolno ukrywać przed wytapiaczem. Nakazano mi pokazać ci wszystko, co zechcesz zobaczyć, i wyjawić wszystko, co chcesz wiedzieć.

— Dziękuję — rzekł Marchewa, gdy winda zatrzymała się w czerni rozjaśnianej tylko trupim lśnieniem vurmów. — Jak rozległe są tutaj wasze chodniki?

— Tego ci powiedzieć nie mogę — odparł szybko Helmutłuk. — Nie wiem. Ach, jest Twardziec. Wrócę na górę…

— Nie, Helmuduku, zostań z nami, proszę — odezwał się ciemniejszy cień w mroku. — Ty również powinieneś to zobaczyć. Witam, kapitanie Marchewa i was… — Angua wyczuła pewien element niesmaku — … panie. Proszę za mną. Przepraszam za brak światła. Być może, oczy wam się przyzwyczają. Z przyjemnością opiszę wam każdy obiekt, którego dotkniecie. A teraz poprowadzę was do miejsca, gdzie to straszne zdarzenie… się zdarzyło.

Gdy szli, Angua rozglądała się w tunelu. Zauważyła, że Marchewa musi w marszu uginać lekko kolana.

Łupacz Głową, co? Zabawne, że nigdy nie wspominasz o tym chłopakom…

Mniej więcej co pięć sążni Twardziec zatrzymywał się przed okrągłymi drzwiami, nieodmiennie otoczonymi przez vurmy, i przekręcał koło. Drzwi skrzypiały i otwierały się z powolnością sugerującą wielki ciężar. Tu i tam w tunelach mijali… mechaniczne obiekty wiszące na ścianach najwyraźniej w jakimś celu. Wokół nich świeciły vurmy. Nie miała pojęcia, do czego te obiekty służą, ale Marchewa przyglądał się im z entuzjastyczną radością, jak uczniak.

— Macie tu dzwony powietrzne i wodne buty, panie Twardziec! Dotąd tylko o nich słyszałem!

— Wychowywał się pan w porządnych skałach Miedzianki, kapitanie, prawda? Kopanie na tej podmokłej równinie przypomina wiercenie tuneli w morzu.

— A te żelazne drzwi są wodoszczelne, prawda?

— Tak, rzeczywiście. Wodoszczelne także.

— Zadziwiające! Bardzo chciałbym znów odwiedzić to miejsce, kiedy już skończy się ta paskudna sprawa. Krasnoludzia kopalnia pod miastem? Nie tak łatwo uwierzyć!

— Jestem przekonany, że uda się to zorganizować, kapitanie.

Tak właśnie pracował Marchewa. Potrafił mówić tonem tak niewinnym, tak przyjaznym, tak… głupim, w stylu szczeniaka, a potem nagle zmieniał się w wielki blok stali i człowiek na niego wpadał. Sądząc po zapachu, Sally obserwowała go z zaciekawieniem.

Bądź rozsądna, tłumaczyła sobie Angua. Nie pozwól, żeby wampir wyprowadził cię z równowagi. Nie zacznij wierzyć, że jesteś głupia i owłosiona. Myśl jasno. Przecież masz mózg.

Ludzie chyba dostają obłędu, żyjąc w tym mroku… Angua odkryła, że jest łatwiej, jeśli zamknąć oczy. Tu, w dole, nos działał lepiej, jeśli nic nie odwracało jej uwagi. Przy zamkniętych oczach przez jej mózg wolno tańczyły słabe kolory. Jednak bez smrodu tego przeklętego wampira mogłaby wykryć więcej. Skażał każde wrażenie.

Nie, czekaj, nie myśl w ten sposób, pozwalasz, żeby umysł myślał za ciebie… nie, coś nie tak…

W kącie następnej komory, całkiem sporej, zauważyła słaby kontur. Wyglądał jak… jak kontur. Kredowy. Lśniący kredowy kontur.

— Jak rozumiem, to przyjęta metoda — wyjaśnił Twardziec. — Wie pan z pewnością o nocnej kredzie, kapitanie? Robi się ją ze sproszkowanych vurmów. Lśnienie trwa mniej więcej dzień. Na podłodze tutaj zobaczycie, a raczej wyczujecie maczugę, którą zadano śmiertelny cios. Prosto pod pana ręką, kapitanie. Jest na niej krew. Przykro mi z powodu tej ciemności, ale nie dopuszczaliśmy tu vurmów. Zaczęłyby się żywić, rozumie pan.

Angua zobaczyła, jak Marchewa — wyrysowany permanentnym zapachem mydła — wymacuje sobie drogę przez komorę. Jego ręka trafiła na kolejne metalowe drzwi.

— Dokąd one prowadzą, drogi panie? — zapytał, stukając w nie palcem.

— Do innych pomieszczeń.

— Czy były otwarte, kiedy troll zaatakował graga?

Naprawdę zakładasz, że troll to zrobił? — zastanowiła się Angua.

— Myślę, że tak — uznał Twardziec.

— W takim razie chciałbym otworzyć je i teraz, proszę.

— Nie mogę się zgodzić na tę prośbę, kapitanie.

— To nie miała być prośba, panie Twardziec. Po ich otworzeniu chcę wiedzieć, kto był w kopalni w chwili, kiedy wdarł się tu troll. Chcę z nimi porozmawiać. A także z tym, kto odkrył zwłoki. Hara’g, j’kargra.

Dla Angui zapach Twardźca pod licznymi warstwami odzieży się zmienił. Krasnoluda ogarnęła niepewność. Sam się w to wpakował… Teraz wahał się przez kilka sekund, nim odpowiedział:

— Postaram się spełnić twoją pro… żądanie, wytapiaczu. Teraz cię opuszczę. Chodźmy, Helmutłuk.

— Grz dava’j? — odezwał się Marchewa. — K’zakra’j? D’j h’ragna ra’d’j!

Twardziec się zbliżył; jego niepewność rosła. Wyciągnął przed siebie ręce dłońmi w dół. Przez moment, nim rękaw się zsunął, Angua zauważyła na prawym przegubie jaśniejący słabo symbol. Każdy głębinowiec nosił draht jako osobisty dowód tożsamości w tym świecie zasłoniętych postaci. Słyszała, że wykonują je metodą tatuażu krwią vurmów. Zapewne było to dość bolesne.

Marchewa ujął na moment jego ręce, po czym je wypuścił.

— Dziękuję — powiedział, jakby to krasnoludzie interludium w ogóle nie miało miejsca.

Oba krasnoludy odeszły spiesznie.

Strażnicy zostali sami w głębokim mroku.

— O co w tym chodziło? — spytała Angua.

— Chciałem tylko dodać mu otuchy — odparł z satysfakcją Marchewa. Sięgnął do kieszeni. — Teraz, kiedy już dotarliśmy na miejsce, przyda nam się trochę światła, prawda?

Angua wyczuła, że jego ręka przesuwa się energicznie po ścianie raz i drugi, jakby coś malował. Uniósł się aromat… wieprzowiny?

— Zaraz będzie widniej — stwierdził.

— Kapitanie Marchewa, to nie jest… — zaczęła Sally.

— Wszystko w swoim czasie, młodsza funkcjonariusz — przerwał jej stanowczo. — Na razie tylko obserwujcie.

— Ale muszę powiedzieć…

— Później, młodsza funkcjonariusz — rzekł Marchewa odrobinę głośniej. Vurmy płynęły przez otwarte drzwi, przez które tu weszli, i ponad kamieniem. — A przy okazji, Sally… czy nie będzie ci przeszkadzać, jeśli obejrzymy ciało?

Pewno, pomyślała Angua; troszcz się o nią. Ja codziennie mam do czynienia z krwią. Spróbuj przejść milę z moją wrażliwością na zapachy!

— Stara krew to nie problem, sir — zapewniła Sally. — I jest jej tu trochę. Ale…

— Przypuszczam, że zorganizowali kostnicę — powiedział szybko Marchewa. — Rytuały śmierci są dość skomplikowane.

Kostnica? Dla ciebie to jak dom z dala od domu, moja droga, warknął wewnętrzny wilk Angui.

Vurmy rozprzestrzeniały się, wyraźnie celowo pełzły po ścianie…

Przykucnęła, by zbliżyć nos do podłogi. Wyczuwam krasnoludy, dużo krasnoludów, myślała. Trudno wywąchać trolle, zwłaszcza pod ziemią. Krew na maczudze niczym kwiat. Krasnoludzi zapach na maczudze, ale krasnoludzi zapach jest wszędzie… Wyczuwam… Zaraz, to coś znajomego…

Podłoga pachniała głównie mułem i iłem. Wyróżniały się odciski stóp Marchewy, a także jej. Było dużo zapachu krasnoludów i nadal potrafiła słabo wyczuć ich niepokój. Czy zatem tutaj znaleźli ciało? Ale ta plama błota, o tam, jest inna. Została wdeptana w podłoże, lecz pachniała całkiem jak ciężka glina z okolic alei Kamieniołomów. Kto mieszkał przy alei Kamieniołomów? Głównie trolle…

Ślad.

Uśmiechnęła się w szarzejącym wolno mroku. A cały kłopot ze śladami, jak mawia często pan Vimes, polega na tym, że tak łatwo je zostawić. Kilkanaście takich łobuzów można spokojnie nosić w kieszeni.

Ciemność odpływała, ponieważ światło było mocniejsze. Angua uniosła głowę.

Wielki, jasny symbol jarzył się na ścianie w miejscu, gdzie wcześniej dotykał jej Marchewa. Przejechał po niej mięsem, pomyślała. I przybyły na ucztę…

Wrócił Twardziec, z wlokącym się z tyłu Helmutłukiem.

Dotarł aż do:

— Drzwi tutaj można znowu otworzyć, ale niestety…

…i urwał.

To były szczęśliwe vurmy. Według skali zielonkawego lśnienia były wręcz jaskrawe. Za Marchewą pojawiło się teraz jaśniejące koło przecięte dwoma ukośnymi liniami. Oba krasnoludy patrzyły na nie jak zaczarowane.

— No więc może się przyjrzymy? — zaproponował Marchewa, najwyraźniej nie dostrzegając nic nadzwyczajnego w ich zachowaniu.

— My, niestety, woda… woda… nie całkiem szczelne… te drugie drzwi… troll spowodował zalania… — mamrotał Twardziec, nie odrywając wzroku od światła.

— Ale mówicie, że możemy przynajmniej tamtędy przejść? — Marchewa grzecznie wskazał zamknięte drzwi.

— Eee… No tak. Tak. Oczywiście.

Helmutłuk wyjął klucz. Odblokowane koło dało się przekręcić bez trudu. Angua aż nadto wyraźnie dostrzegała, jak mięśnie na gołych ramionach Marchewy napięły się i poruszyły, kiedy odciągał metalowe drzwi.

Och, nie, jeszcze nie, na pewno! Powinna mieć jeszcze co najmniej dzień. To ten wampir, to przez nią — stoi tam i tak niewinnie wygląda… Niektóre części ciała Angui chciały zmienić się w wilka, natychmiast, żeby się bronić…

Po drugiej stronie drzwi była sala podparta słupami. Pachniała wilgocią i niedokończeniem. Pod sufitem świeciły vurmy, ale podłoże było błotniste i mlaskało pod stopami.

Angua zauważyła następne krasnoludzie drzwi na drugim końcu i po jednych w obu bocznych ścianach.

— Wykopaną ziemię wynosimy na wysypisko — wyjaśnił Twardziec. — Hm… sądzimy, że troll dostał się właśnie tamtędy. To niewybaczalne przeoczenie z naszej strony.

Wciąż był wyraźnie zdenerwowany.

— I nikt tego trolla nie widział? — zdziwił się Marchewa, kopiąc nogą w błoto.

— Nie. Te komory są już ukończone. Kopacze odeszli gdzie indziej, ale po zdarzeniu przybiegli jak najszybciej. Uważamy, że grag przybył tu, szukając samotności. Żeby zginąć z przypadkowej ręki ohydztwa…

— Ten troll miał szczęście, prawda? — wtrąciła ostrym tonem Angua. — Przypadkiem się tu zabłąkał i akurat trafił na Combergniota?

Marchewa butem zaczepił o coś metalicznego. Odgarnął jeszcze trochę błota.

— Położyliście tory? — zdziwił się. — Musieliście przerzucać sporo ziemi.

— Lepiej pchać, niż dźwigać — stwierdził krótko Twardziec. — Przygotowałem…

— Zaraz, a co to takiego? — przerwał mu Marchewa. Przykucnął i pociągnął coś jasnego. — Wygląda jak kawałek kości. Na sznurku.

— Tu jest mnóstwo starych kości — odparł Twardziec. — Teraz…

Kość z mlaśnięciem wysunęła się z błota i wyszczerzyła do nich w słabym świetle.

— Nie wygląda na bardzo starą — stwierdził Marchewa.

Angui wystarczył jeden wdech.

— To czaszka owcy — oświadczyła. — Martwej od jakichś trzech miesięcy.

Następny ślad, dodała w myślach. Wyraźny i bardzo wygodny, akurat do znalezienia.

— Mógł ją zgubić troll — stwierdził Marchewa.

— Troll? — Twardziec cofnął się lękliwie.

Nie takiej reakcji spodziewała się Angua. Twardziec już wcześniej był zdenerwowany, ale teraz, pod tymi wszystkimi warstwami, jego stan zbliżał się do paniki.

— Przecież mówił pan, że graga zaatakował troll…

— Ale nigdy… nigdy tego nie widzieliśmy! Dlaczego nie znaleźliśmy tej czaszki wcześniej? Może on wrócił?

— Wszystkie drzwi są zamknięte — przypomniał cierpliwie Marchewa. — Prawda?

— Może zamknęliśmy go tutaj z nami. — Głos Twardźca to był praktycznie skrzek.

— Ale wiedzielibyście przecież! Trolle tak jakby… wystają.

— Muszę wezwać straże! — oświadczył Twardziec, cofając się ku jedynym otwartym drzwiom. — On może być wszędzie!

— W takim razie może pan właśnie biegnie w jego stronę — zauważyła Angua.

Twardziec znieruchomiał na moment, po czym wydał z siebie cichy jęk i pognał w ciemność. Helmutłuk biegł tuż za nim.

— No więc jak waszym zdaniem nam poszło? — spytała Angua z przerażającym uśmiechem. — I co właściwie powiedziałeś mu po krasnoludziemu? „Wiesz, że jestem krasnoludem w braterstwie wszystkich krasnoludów”?

— Ehm… „Z empatyczną pewnością znasz mnie. Przestrzegam rytuałów krasnoludów. Czym/kim jestem? Jestem Braćmi zjednoczonymi” — powiedziała wolno Sally.

— Brawo, młodsza funkcjonariusz! — pochwalił Marchewa. — To znakomite tłumaczenie.

— Tak. Ukąsiłaś kogoś mądrego? — spytała Angua.

— Jestem czarnowstążkowcem, sierżancie — odparła grzecznie Sally. — I mam wrodzone zdolności językowe. A skoro zostaliśmy sami, kapitanie, czy mogę powiedzieć coś jeszcze?

— Naturalnie — zgodził się Marchewa, sprawdzając koło rygla na zamkniętych drzwiach.

— Wydaje mi się, sir, że bardzo wiele rzeczy się tu nie zgadza. Jest coś bardzo dziwnego w reakcji Twardźca na tę czaszkę. Skąd wziął mu się pomysł, że ten troll ciągle tu jest, choć minęło tyle czasu?

— Troll, który dostanie się do krasnoludziej kopalni, może narobić wielkich szkód, zanim zostanie powstrzymany — wyjaśnił Marchewa.

— Twardziec naprawdę nie spodziewał się tej czaszki, sir — upierała się Sally. — Słyszałam, jak szybko bije mu serce. Był przerażony. Ehm… i coś jeszcze, sir. Jest tu wielu miejskich krasnoludów, sir. Dziesiątki. Ich serca też wyczuwam. I sześciu gragów. Ich serca biją bardzo powoli. Są też inne krasnoludy. Dziwne. I tylko kilka. Może dziesięciu.

— Dobrze to wiedzieć, młodsza funkcjonariusz. Bardzo dziękuję.

— Pewnie. Nie wiem, jak sobie radziliśmy, zanim przyszłaś — burknęła Angua.

Szybko przeszła na drugi koniec wilgotnej komory, żeby nie mogli zobaczyć jej twarzy. Potrzebowała świeżego powietrza, nie tego wszechobecnego, zatęchłego smrodu piwnicy. W myślach krzyczała bezgłośnie. Liga Wstrzemięźliwości? „Ani kropli”? Czy ktokolwiek wierzył w to choćby przez chwilę? Tylko że każdy chciał dać się oszukać, bo przecież wampiry są takie czarujące. Pewnie, że są! To element bycia wampirem! Jedyna metoda skłonienia kogoś, żeby został na noc w straszliwym zamczysku! Każdy wie, że lampart nie może się pozbyć swoich cętek. Ale tutaj to co innego, wystarczy przypiąć sobie tę głupią czarną wstążeczkę, nauczyć się słów „Kropla herbaty wystarczy” i ludzie za każdym razem dają się nabrać. A wilkołaki? Cóż, to tylko smutne monstra, prawda? Nieważne, że życie jest codzienną walką z wewnętrznym wilkiem, nieważne, że przy każdej latarni trzeba się zmuszać, by przejść obok, nieważne, że przy każdym irytującym sporze trzeba z wysiłkiem tłumić chęć, by rozstrzygnąć go jednym kłapnięciem zębów… Nieważne, ponieważ wszyscy wiedzą, że stworzenie będące połączeniem człowieka i wilka to coś w rodzaju psa. Psy powinny być grzeczne. Część jej umysłu krzyczała, że to nieprawda, że to tylko ZNPT i zwykłe efekty obecności wampira w pobliżu, ale jakoś teraz, kiedy zapach wokół niej stawał się tak silny, że niemal dotykalny, nie chciała słuchać. Chciała wąchać świat, więc praktycznie wpełzała do własnego nosa. Przecież właśnie dlatego znalazła się w straży, prawda? Ze względu na swój nos.

Nowy zapach, nowy zapach…

Wyraźne poszarzałe błękity mchów, brązy i purpury starego ścierwa, odcienie drewna i skóry… nawet jako pełny wilk nigdy nie smakowała powietrza tak analitycznie jak teraz. Coś jeszcze, ostre i chemiczne… Powietrze wypełniał zapach wilgoci i krasnoludów. Ale te niewielkie ślady przebijały się jak głos trąbki przez requiem i formowały jedno…

— Troll — wychrypiała. — Troll. Troll z pasem czaszek i głowlokami. Na slabie albo czymś podobnym! Troll! — Niemal szczekała na zamknięte drzwi. — Otworzyć! Tędy!

Praktycznie nie potrzebowała oczu — ale zauważyła, że na metalowej powierzchni drzwi ktoś wyrysował węglem koło przekreślone dwoma ukośnymi liniami.

Nagle obok znalazł się Marchewa. Miał przynajmniej tyle przyzwoitości, żeby nie pytać „Jesteś pewna?”, ale od razu szarpnął za wielkie koło. Drzwi były zamknięte.

— Nie sądzę, żeby za nimi była woda — stwierdził.

— Naprawdę? — wykrztusiła Angua. — Wiesz przecież, że… nie chcieli nas tam dopuścić…

Marchewa odwrócił się i zobaczył, jak biegnie w ich stronę oddział krasnoludów. Kierowały się ku drzwiom, jakby wcale nie dostrzegając obecności strażników.

— Nie pozwól im wejść pierwszym — syknęła Angua przez zaciśnięte zęby. — Trop jest… słaby!

Marchewa dobył miecza, a drugą ręką uniósł do góry odznakę.

— Straż Miejska! — huknął. — Opuśćcie broń, jeśli można prosić! Dziękuję!

Oddział zwolnił, co oznaczało — zgodnie z naturą rzeczy — że ci z tyłu wpadli na tych wahających się w przednich szeregach.

— To miejsce przestępstwa — oznajmił Marchewa. — A ja nadal jestem wytapiaczem! Panie Twardziec, jest pan tam? Ma pan wartowników po tamtej stronie drzwi?

Twardziec przecisnął się między krasnoludami.

— Nie, raczej nie — powiedział. — Czy ten troll nadal się za nimi chowa?

Marchewa zerknął na Sally, która wzruszyła ramionami. Wampiry nigdy nie wyrobiły w sobie umiejętności nasłuchiwania trollowych serc. To nie miało sensu.

— Możliwe, ale nie sądzę — rzekł Marchewa. — Proszę je otworzyć. Możemy jeszcze znaleźć tam jakiś trop.

— Kapitanie Marchewa, wie pan chyba, że najważniejsze jest zawsze bezpieczeństwo kopalni! — oświadczył Twardziec. — To oczywiste, że musi pan podjąć pościg. Ale najpierw trzeba otworzyć te drzwi i upewnić się, że nie ma za nimi żadnego zagrożenia. Musi pan dać nam tę możliwość.

— Pozwól — szepnęła Angua. — Będę mieć wyraźniejszy zapach. Nic mi nie grozi.

Marchewa kiwnął głową.

— Dobra robota — szepnął w odpowiedzi.

Pod skórą poczuła, że ogon ma ochotę zamerdać. Chciała Marchewę polizać po twarzy. Teraz psia jej część zajmowała się myśleniem. Dobry pies. To ważne, żeby być dobrym psem.

Marchewa odciągnął ją na bok, kiedy dwa krasnoludy stanowczym krokiem podeszły do drzwi.

— Ale on już dawno zniknął — mruknęła, kiedy zbliżyły się dwa następne. — Zapach ma co najmniej dwanaście godzin…

— Co oni robią? — mruknął ze zdziwieniem Marchewa, głównie do siebie.

Te dwa nowe krasnoludy od stóp do głów okrywała skóra, jak Twardźca, ale oba nosiły na wierzchu kolczugi; pozbawione wszelkich ozdób hełmy osłaniały im całe twarze i głowy, pozostawiając otwartą tylko wąską szczelinę na oczy. Każdy z nich miał na plecach duży czarny pakunek, a przed sobą trzymał lancę.

— Och, nie… — jęknął Marchewa. — Chyba nie tutaj…

Padł krótki rozkaz i drzwi otworzyły się, odsłaniając jedynie ciemność.

Lance plunęły ogniem — długimi, żółtymi językami płomienia, a czarne krasnoludy szły za nimi powoli. Powietrze wypełnił ciężki, tłusty dym.

Angua zemdlała.

* * *

Ciemność…

Sam Vimes brnął pod górę, śmiertelnie zmęczony.

Było ciepło, cieplej, niż się spodziewał. Pot szczypał go w oczy. Woda chlupała pod nogami i buty ślizgały się w błocie. A przed nim, w górze zbocza, krzyczało dziecko.

Wiedział, że sam też krzyczy. Słyszał oddech świszczący w krtani, czuł, że porusza wargami, ale nie słyszał słów, które powtarzał raz za razem.

Ciemność oblewała go jak zimny tusz. Jej wici ciągnęły jego umysł i ciało, spowalniały go, wlokły z powrotem… A teraz zaatakowały płomieniami…

Vimes zamrugał i zorientował się, że patrzy w kominek. Płomienie falowały spokojnie.

Zaszeleściła suknia — to Sybil wróciła do pokoju, usiadła i sięgnęła po robótkę. Vimes przyglądał się jej tępo. Cerowała jego skarpety. Mieli służące, a ona cerowała mu skarpety. Zresztą przecież nie brakłoby im pieniędzy, gdyby nawet codziennie kupował nową parę. Ale Sybil jakoś wbiła sobie do głowy, że to obowiązek żony, więc cerowała. Z jakiegoś niezrozumiałego powodu było to krzepiące. Szkoda tylko, że tak naprawdę cerowanie jej nie wychodziło, więc w skarpetach Sama pięty były wielkimi szramami wypełnionymi przecinającymi się włóknami wełny. Nosił je jednak i nigdy o tym nie wspominał.

— Broń, która strzela ogniem — powiedział wolno.

— Tak, sir — przyznał Marchewa.

— Krasnoludy mają broń, która strzela ogniem.

— Głębinowcy używają takich lanc, żeby powodować wybuchy gazu kopalnianego — wyjaśnił kapitan. — Nie myślałem, że zobaczę je tutaj.

— To jest broń, jeśli jakiś drań z niej do mnie celuje! — stwierdził Vimes. — Ile gazu spodziewają się znaleźć pod Ankh-Morpork?

— Sir, nawet rzeka się zapala w czasie letnich upałów.

— No dobrze, dobrze, przyznaję — zgodził się niechętnie Vimes. — Proszę dopilnować, by rozeszła się taka wiadomość. Do każdego, kogo zobaczymy z czymś takim na powierzchni, będziemy najpierw strzelać, a potem nie będzie już sensu o nic pytać. Na bogów, tego tylko nam trzeba… Macie jeszcze coś do przekazania, kapitanie?

— No więc potem pokazali nam ciało Combergniota — powiedział Marchewa. — Co mogę powiedzieć? Na przegubie miał draht, który go identyfikował, a jego skóra była blada. Miał potworną ranę w tyle głowy. Mówili, że to Combergniot. Nie mogę tego udowodnić. Mogę tylko stwierdzić, że nie zginął tam, gdzie powiedzieli, że zginął, ani wtedy, kiedy powiedzieli, że zginął.

— Dlaczego? — zdziwił się Vimes.

— Krew, sir — wyjaśniła Sally. — Tam wszędzie powinna być krew. Przyjrzałam się ranie. To, co trafiła w głowę ta maczuga, było już trupem. I nie zginął w tym tunelu.

Vimes kilka razy odetchnął głęboko. Dowiedział się tylu niedobrych rzeczy, że powinien przyjmować je po jednej zgrozie naraz.

— Niepokoję się, kapitanie — rzekł. — Wie pan dlaczego? Bo mam przeczucie, że całkiem niedługo zostanę poproszony, by potwierdzić istnienie dowodów na to, iż troll popełnił ten czyn. A to, przyjacielu, będzie jak ogłoszenie wybuchu wojny.

— Kazał nam pan zbadać tę sprawę…

— Tak, ale nie spodziewałem się, że przyjdziecie z niewłaściwymi rezultatami! Cała ta sprawa śmierdzi! Glina z alei Kamieniołomów była tam podrzucona, co?

— Musiała być. Trolle rzadko wycierają nogi, ale nosić błoto na podeszwach przez cały dzień? Nie ma szans.

— No i nie zostawiają swoich maczug — mruknął Vimes. — Czyli sprawa jest ustawiona. A tymczasem okazuje się, że tam naprawdę był troll! Angua była pewna?

— Oczywiście, sir — zapewnił Marchewa. — Zawsze ufaliśmy jej nosowi. Proszę o wybaczenie, sir, ale musiała iść zaczerpnąć świeżego powietrza. Wytężała wszystkie zmysły, a potem wciągnęła pełne płuca tego dymu.

— Wyobrażam sobie.

Niech to piekło, myślał Vimes. Byliśmy już na takim etapie, na którym mogłem powiedzieć Vetinariemu, że wszystko to wygląda jak źle przygotowana robota od wewnątrz, upozorowana na atak trolla. I nagle odkrywamy, że był tam troll. Ha! Oto jak można wierzyć dowodom…

Sally chrząknęła uprzejmie.

— Twardziec był zaskoczony i przerażony, kiedy kapitan znalazł czaszkę, sir — powiedziała. — Nie udawał. Jestem tego pewna. Bliski omdlenia ze zgrozy. Tak samo zresztą Helmutłuk, przez cały czas.

— Dziękuję wam, młodsza funkcjonariusz — rzucił ponuro Vimes. — Podejrzewam, że czułbym się tak samo, gdybym zszedł tam z megafonem i wrzasnął: „Hej, chłopaki, witamy w powtórce doliny Koom! Chodźcie, rozegramy ją tutaj, w mieście!”.

— Nie wydaje mi się, żeby to było dobre porównanie, sir — uznał Marchewa.

— No tak. Skoro już pan o tym wspomniał, to pewnie starałbym się być bardziej subtelny.

— I byłaby to przynajmniej szesnasta z określanych jako „bitwa w dolinie Koom” — ciągnął Marchewa. — A nawet siedemnasta, jeśli doliczyć tę na przełęczy Vilinus, choć to była raczej potyczka. Tylko trzy z nich miały miejsce w oryginalnej dolinie Koom, tej uwiecznionej na obrazie Rascala. Podobno jest całkiem dokładny. Oczywiście, Rascal malował go przez wiele lat.

— Niezwykłe dzieło — zauważyła Sybil, nie unosząc wzroku znad cerowania. — Wiecie, należało kiedyś do mojej rodziny, zanim przekazaliśmy je muzeum.

— Czyż postęp nie jest czymś cudownym, kapitanie? — spytał Vimes, wlewając w te słowa możliwie dużo sarkazmu, ponieważ Marchewa z trudem go rozpoznawał. — Kiedy będziemy mieli własną dolinę Koom, nasz przyjaciel Otto w ciągu ułamka sekundy wykona kolorowy ikonogram. Cudownie. Wiele czasu minęło, odkąd ostatni raz to miasto zostało spalone do gołej ziemi.

Powinien rzucić się do akcji. Dawno temu pewnie by tak zrobił. Ale teraz powinien może wykorzystać cenne chwile, by jeszcze przed rzuceniem się pomyśleć, co chce zrobić.

Próbował. Nie myśl o tej sytuacji jak o jednym wielkim wiadrze pełnym węży. Myśl o jednym wężu naraz. Spróbuj jakoś je rozplątać. A więc co zrobić najpierw?

Wszystko.

No dobrze, spróbujemy inaczej.

— O co chodzi z tymi znakami górniczymi? — zapytał. — Helmutłuk tak jakby narysował taki dla mnie. Widziałem podobne na ścianie. I pan też taki zrobił.

— „Następująca ciemność”. Tak. Jest nabazgrany wszędzie w korytarzach.

— Co oznacza?

— Ostrzeżenie, że stanie się coś strasznego — wyjaśnił z powagą Marchewa.

— No więc jeśli któryś z tych małych drani choćby wyjrzy na powierzchnię z tą ogniową bronią w ręku, będzie to prawda. Ale chce pan powiedzieć, że rysują ostrzeżenie na ścianach?

Marchewa przytaknął.

— Musi pan zrozumieć, czym jest krasnoludzia kopalnia, sir. To jakby…

…emocjonalna cieplarnia — tak Vimes to pojmował, chociaż żaden krasnolud tak by jej nie określił. Ludzie dostaliby obłędu, gdyby musieli tak żyć: w ciasnocie, bez żadnej prywatności, bez prawdziwej ciszy, widząc codziennie te same twarze, przez lata. A że wszędzie leżało sporo ostrej broni, tylko kwestią czasu było, by sklepienia zaczęły ociekać krwią.

Krasnoludy nie dostawały obłędu. Pozostawały zamyślone, poważne, skupione na pracy. Ale rysowały znaki.

Przypominało to nieoficjalne głosowanie poprzez graffiti. Wyrażenie swojej opinii o tym, co się dzieje. W ciasnocie kopalni każdy problem był problemem wszystkich, napięcie przeskakiwało od krasnoluda do krasnoluda. Znaki były uziemieniem. Dawały ujście, uwolnienie, sposób okazania swoich uczuć bez drażnienia nikogo (z powodu tej ostrej broni).

Następująca Ciemność — ze strachem oczekujemy tego, co nastąpi. Inne tłumaczenie mogłoby brzmieć: Okażcie skruchę, grzesznicy!

— Setki run oznaczają ciemność — mówił Marchewa. — Niektóre oczywiście należą do zwykłego krasnoludziego, na przykład Długa Ciemność. Jest ich bardzo wiele. Ale niektóre są…

— Mistyczne? — podpowiedział Vimes.

— Niewyobrażalnie mistyczne, sir. Powstały o nich księgi, wiele ksiąg. A to, jak krasnoludy myślą o księgach i słowach, i runach… No, nie uwierzyłby pan, sir. No… Uważają, że świat był spisany. Wszystkie słowa mają ogromną moc. Zniszczenie książki jest dla głębinowca gorsze niż morderstwo…

— Domyśliłem się tego — zapewnił Dyżurny Klasowy Vimes.

— I niektórzy głębinowcy wierzą, że te mroczne znaki są prawdziwe.

— No wiesz, skoro widzimy napis na ścianie…

— Prawdziwe w sensie żywe, sir — uściślił Marchewa. — Jakby istniały gdzieś w głębi, w ciemności pod światem, i to one sprawiały, że zostają napisane. Jest Czekająca Ciemność… to ciemność, która wypełnia nowy szyb. Zamykająca Ciemność… o tej nic nie wiem, ale jest również Otwierająca Ciemność. Oddychająca Ciemność, raczej rzadka. Wołająca Ciemność, bardzo niebezpieczna. Mówiąca Ciemność, Chwytająca Ciemność… Tajemna Ciemność… tę widziałem. Wszystkie mogą być. Ale Następująca Ciemność to bardzo niedobry znak. Słyszałem kiedyś, jak starsze krasnoludy o tym rozmawiały. Mówiły, że może pogasić lampy i jeszcze gorzej. Jeśli ludzie zaczynają rysować ten znak, sytuacja stała się bardzo niedobra.

— To wszystko bardzo ciekawe, ale…

— W tej kopalni wszyscy są zdenerwowani jak demony. Napięci jak liny. Angua mówiła, że potrafi to wyczuć, ale i ja potrafiłem, sir. Dorastałem w kopalni. Kiedy coś jest nie tak, każdy to łapie. W takie dni, sir, mój ojciec zwykle przerywał wszystkie prace górnicze. Zbyt wiele zdarza się wtedy wypadków. I powiem szczerze, sir, tutaj krasnoludy szaleją z niepokoju. Wszędzie widać znaki Następującej Ciemności. Prawdopodobnie górnicy, których zatrudnili po przybyciu tutaj, czują, że jest coś bardzo niedobrego, a jedyną możliwą dla nich reakcją jest taki znak.

— Hm, zabili ich głównego graga…

— Wyczuwam atmosferę kopalni, sir. Każdy krasnolud wyczuwa. Ona aż cuchnie strachem, grozą i straszną niepewnością… A są w Głębi rzeczy jeszcze gorsze od Następującej Ciemności.

Vimes przez moment miał wizję mściwej ciemności wzbierającej w jaskiniach jak fala, szybciej niż zdoła uciekać człowiek…

To głupie. Przecież ciemności nie widać.

Chociaż zaraz… Czasami widać. Za dawnych czasów, kiedy ciągle miał nocne służby, poznał wszystkie odcienie ciemności. I czasami trafiała się tak gęsta, aż człowiek miał wrażenie, że musi się przez nią przeciskać. To były te noce, kiedy konie się płoszyły, psy skomlały, a w dzielnicy rzeźni zwierzęta wyrywały się z zagród. Pojawiały się niewytłumaczalnie, tak samo jak noce całkiem jasne i srebrzyste, chociaż na niebie nie świecił księżyc. Vimes nauczył się wtedy, by nie używać swojej małej strażniczej latarenki. Tylko oślepiała. Człowiek patrzył w ciemność, dopóki nie mrugnęła. Wygrywał pojedynek spojrzeń.

— Trochę się w tym gubię, kapitanie — przyznał Vimes. — Nie wychowywałem się w kopalni. Czy te znaki się pojawiają, ponieważ krasnoludy myślą, że wydarzy się coś złego i chcą temu zapobiec, czy myślą, że kopalnia zasługuje na coś złego, czy może chcą, żeby coś złego się wydarzyło?

— To może być wszystko naraz. — Marchewa się skrzywił. — Kiedy w kopalni źle się dzieje, uczucia bywają bardzo gwałtowne.

— Wielkie nieba!

— Och, bywa strasznie, sir. Może mi pan wierzyć. Ale nikt nigdy nie narysowałby najgorszego ze znaków, chcąc, by się zdarzył. Zresztą samo rysowanie nic nie da. Trzeba pragnąć, by to się stało, pragnąć do ostatniego tchu.

— A jaki to znak?

— Och, nie chce pan tego wiedzieć, sir.

— Chcę, przecież spytałem.

— Nie. Naprawdę pan nie chce, sir. Naprawdę.

Vimes miał już zacząć krzyczeć, ale powstrzymał się i zastanowił.

— Właściwie nie, chyba faktycznie nie chcę — ustąpił. — Tu chodzi o histerię i mistycyzm. To tylko dziwaczny folklor. Krasnoludy w to wierzą. Ja nie. Zatem, kapitanie… jak pan skłonił vurmy, żeby ułożyły ten znak?

— To łatwe, sir. Wystarczy posmarować ścianę kawałkiem mięsa. Dla vurmów to prawdziwa uczta. Chciałem trochę potrząsnąć Twardźcem. Chciałem, żeby się zdenerwował, tak jak mnie pan uczył. I pokazać, że wiem o znakach. Jestem przecież krasnoludem.

— Kapitanie, pora nie jest chyba odpowiednia, żeby pana przekonywać, lecz…

— Och, wiem, że ludzie się śmieją. Sześciostopowy krasnolud? Ale wie pan, sir, być człowiekiem znaczy po prostu mieć ludzkich rodziców. To łatwe. Być krasnoludem to niekoniecznie mieć krasnoludzich rodziców, choć to niezły początek. Chodzi raczej o pewne ceremonie. Przestrzegałem ich. Dlatego jestem człowiekiem i krasnoludem. Głębinowcom trudno się z tym pogodzić.

— Znowu mistyka, co? — zapytał ze znużeniem Vimes.

— O tak, sir.

Marchewa zakaszlał. Vimes rozpoznał to szczególne kaszlnięcie. Oznaczało, że kapitan ma złe wieści i zastanawia się, jak je ułożyć, by zmieściły się w dostępnej w głowie komendanta przestrzeni jeszcze-niedostawania-szału.

— Proszę mówić, kapitanie.

— Ehm… Pojawił się ten maluch.

Marchewa otworzył dłoń. Chochlik Gooseberry usiadł.

— Pędziłem przez całą drogę, Wstaw Swoje Imię — oznajmił z dumą.

— Zauważyliśmy go, jak biegł wzdłuż rynsztoka — wyjaśnił Marchewa. — Nietrudno było, bo jarzył się bladozielono…

Vimes wyjął z kieszeni pudełko i położył je na podłodze. Chochlik wlazł do środka.

— Ooo, jak przyjemnie — westchnął. — Nie mówicie mi tylko o szczurach i kotach!

— Goniły cię? — zdziwił się Vimes. — Przecież jesteś istotą magiczną!

— One tego nie wiedzą! — burknął chochlik. — Co to ja… A tak. Pytałeś mnie o usuwanie nocnych nieczystości, Wstaw Swoje Imię. Przez ostatnie trzy miesiące ładunek dodatkowych szambowozów dawał średnio czterdzieści ton co noc.

— Czterdzieści ton? To by wypełniło duży pokój! Czemu nic o tym nie wiedzieliśmy?

— Wiedziałeś, Wstaw Swoje Imię. Tylko że one wyjeżdżały wszystkimi bramami, więc prawdopodobnie żaden strażnik nie widział nigdy więcej niż jednego czy dwóch dodatkowych wozów.

— No tak, ale co noc pojawiały się w raportach! Dlaczego nie zauważyliśmy?

Zapadło niezręczne milczenie. Chochlik odchrząknął.

— Nikt tych raportów nie czyta, Wstaw Swoje Imię. Są chyba tym, co w naszym fachu nazywamy dokumentami tylko do zapisu.

— Ale ktoś chyba powinien je czytać! — zirytował się Vimes.

Znowu zapadła cisza.

— Wydaje mi się, że ty, kochanie — powiedziała Sybil, skupiona na cerowaniu.

— Ja tam dowodzę! — zaprotestował Vimes.

— Tak, kochanie. O to właśnie chodzi.

— Nie mogę całego czasu poświęcać na przekładanie papierów!

— Więc wyznacz kogoś innego, żeby to robił, kochanie.

— Mogę?

— Tak jest, sir — potwierdził Marchewa. — Pan dowodzi.

Vimes zerknął na chochlika, który uśmiechnął się z entuzjazmem.

— Czy mógłbyś przejrzeć moją tacę z dokumentami przychodzącymi…

— Podłogę — mruknęła Sybil.

— …i powiedzieć, co tam jest ważnego?

— Z radością, Wstaw Swoje Imię. Mam tylko jedno pytanie, Wstaw Swoje Imię. Co jest ważne?

— No… fakt, że szambonurkowie wywożą z miasta o wiele więcej nieczystości, jest naprawdę ważny, nie myślisz?

— Nie mam pojęcia, Wstaw Swoje Imię — odparł chochlik. — Ja w sensie ścisłym nie myślę. Ale przypuszczam, że gdybym miesiąc temu zwrócił na ten fakt twoją uwagę, kazałbyś mi wetknąć głowę w kaczy kuper.

— To prawda. — Vimes pokiwał głową. — Pewnie bym kazał. Kapitanie?

— Sir! — Marchewa wyprostował się na krześle.

— Jaka jest sytuacja na ulicach?

— Gangi trolli włóczyły się po mieście przez cały dzień. Teraz liczne krasnoludy kręcą się w okolicach placu Sator, a znaczna liczba trolli gromadzi się przy placu Pękniętych Księżyców.

— O jak wielkich grupach mówimy?

— Około tysiąca, licząc ogólnie. Wszyscy pili, naturalnie.

— Czyli akurat w nastroju do bójki?

— Tak, sir. Akurat dosyć pijani, by zachowywać się głupio, ale zbyt trzeźwi, by się przewracać.

— Interesujące spostrzeżenie, kapitanie — mruknął Vimes w zadumie.

— Tak, sir. Podobno mają zacząć o dziewiątej. Jak rozumiem, dokonano pewnych ustaleń.

— W takim razie uważam, że przed zmierzchem bardzo dużo glin powinno się znaleźć na Chrupie, pomiędzy nimi. Jak sądzisz? Przekażcie wiadomość na komisariaty.

— Już to zrobiłem, sir — zapewnił Marchewa.

— I postarajcie się o jakieś barykady.

— Zorganizowałem to, sir.

— Wezwaliście specjalnych?

— Godzinę temu przesłałem wiadomość, sir.

Vimes się zawahał.

— Muszę tam być, kapitanie.

— Powinniśmy mieć wystarczającą liczbę ludzi, sir.

— Ale nie będziecie mieli wystarczającej liczby komendantów — odparł Vimes. — Kiedy jutro Vetinari przeciągnie mnie po rozżarzonych węglach z powodu poważnych rozruchów w centrum miasta, nie chcę mu tłumaczyć, że właśnie spędzałem cichy wieczór w domu. — Obejrzał się na żonę. — Przepraszam, Sybil.

Lady Sybil westchnęła.

— Chyba porozmawiam z Havelockiem na temat godzin pracy, do jakich cię zmusza — oświadczyła. — To wcale na ciebie dobrze nie wpływa. Sam wiesz.

— Taka praca, moja droga. Przykro mi.

— Kazałam w kuchni przygotować ci termos zupy.

— Naprawdę?

— Oczywiście. Znam cię, Sam. I jeszcze torbę z kanapkami. Kapitanie Marchewa, ma pan dopilnować, żeby zjadł jabłko i banana. Doktor Lawn twierdzi, że musi jeść co najmniej pięć owoców albo warzyw dziennie!

Vimes patrzył nieruchomo na Marchewę i Sally, starając się przekazać ostrzeżenie, że pierwszego funkcjonariusza, który się uśmiechnie albo wspomni komuś o tym kiedykolwiek, kiedykolwiek… czekają naprawdę ciężkie chwile.

— A przy okazji, keczup nie jest warzywem — dodała Sybil. — Nawet ten zaschnięty na czubku butelki. No… na co jeszcze czekacie?

* * *

— Jest coś jeszcze, sir… Nie chciałem o tym mówić przy lady Sybil — powiedział Marchewa, gdy szybko szli w stronę Yardu. — Ehm… Hitherto nie żyje.

— Kto to jest Hitherto?

— Młodszy funkcjonariusz Horacy Hitherto, sir. Wczoraj wieczorem uderzony w tył głowy. Kiedy byliśmy na tym mityngu. Kiedy nastąpiły, te… zamieszki. Wysłany do Darmowego Szpitala.

— O bogowie… — westchnął Vimes. — Wydaje się, że minął już tydzień. Był w straży dopiero parę miesięcy…

— W szpitalu powiedzieli, że jego mózg umarł, sir. Jestem pewien, że zrobili wszystko, co możliwe.

A czy my także? — zastanawiał się Vimes. Ale to była ogólna bijatyka, brukowiec nadleciał znikąd. Mógł trafić mnie, mógł trafić Marchewę. Ale trafił tego dzieciaka. Co powiem jego rodzicom? Zginął podczas pełnienia obowiązków? Ale te obowiązki nie powinny obejmować powstrzymywania bandy zidiociałych obywateli przed wymordowaniem innej bandy zidiociałych obywateli.

Wszystko wymknęło się spod kontroli. Jest nas za mało. A teraz jest nas jeszcze o paru mniej.

— Muszę jutro iść pogadać z jego mamą i ta… — zaczął, a wtedy jego ociężała pamięć wreszcie zaskoczyła. — Czy on ma… miał brata w straży?

— Tak, sir — potwierdził Marchewa. — Młodszy funkcjonariusz Hektor Hitherto, sir. Zaciągnęli się razem. Pracuje na Flaku.

— Więc złap jego sierżanta i przekaż, że Hektor ma dzisiaj zakaz wychodzenia na ulicę, jasne? Chcę, żeby się zapoznał z rozkoszami dokumentacji. W piwnicy, jeśli to możliwe. I w bardzo grubym hełmie na głowie.

— Rozumiem, sir.

— Co z Anguą?

— Dojdzie do siebie, kiedy trochę poleży, sir. Ta kopalnia mocno nią wstrząsnęła.

— Naprawdę, naprawdę mi przykro… — zaczęła Sally.

— Nie wasza wina, młodsza funkcjonariusz… Sally — uspokoił ją Vimes. — Moja. Wiedziałem, co się dzieje między wampirami i wilkołakami, ale potrzebowałem na dole was obu. To jedna z tych trudnych decyzji… Sugeruję, żebyście wzięli sobie wolny wieczór. Nie, to rozkaz. Dobrze się spisaliście pierwszego dnia. A teraz złóżcie gdzieś głowę… czy co tam jeszcze.

Odprowadzili ją wzrokiem, nim ruszyli dalej.

— Jest bardzo dobra, sir — przyznał Marchewa. — Szybko się orientuje.

— Tak, bardzo szybko. Widzę, że będzie przydatna — przyznał zamyślony Vimes. — Czy nie wydaje się to panu dziwne, kapitanie? Wyskakuje znikąd, akurat kiedy jest potrzebna?

— Mieszka w Ankh-Morpork od kilku miesięcy — przypomniał Marchewa. — A Liga za nią ręczy.

— Kilka miesięcy to mniej więcej taki sam okres, jaki przebywał tutaj Combergniot — zauważył Vimes. — A gdyby ktoś chciał się czegoś dowiedzieć, to nie jesteśmy złą instytucją, w której warto się znaleźć. Możemy oficjalnie wtykać nosy w różne sprawy.

— Sir, nie sądzi pan chyba…

— Och, nie wątpię, że jest czarnowstążkowcem, lecz wątpię, by jakiś wampir zjawił się tu aż z Überwaldu tylko po to, żeby grać na wiolonczeli. No ale jednak, jak sam pan mówił, robi dobrą robotę. — Przez chwilę Vimes wpatrywał się w pustkę, po czym zapytał: — Czy jeden z naszych specjalnych nie pracuje dla kompanii sekarowej?

— To będzie Andy Hancock, sir.

— Na bogów… Chodzi panu o Dwumiecznika?

— O niego, sir. Ostry chłopak.

— Tak, widziałem kwity. Manekin szkoleniowy wytrzymuje zwykle parę miesięcy, kapitanie. Nikt nie powinien w pół godziny porąbać trzech!

— Będzie teraz w Yardzie, sir. Chce pan z nim porozmawiać?

— Nie. Ty z nim porozmawiasz.

Vimes zniżył głos. Marchewa również. Szeptali przez chwilę. Potem Marchewa odezwał się głośniej:

— Czy to ściśle legalne, sir?

— Nie widzę powodów. Przekonajmy się, co? Nie prowadziliśmy tej krótkiej rozmowy, kapitanie.

— Zrozumiano, sir.

Na bogów, było o wiele lepiej, kiedy stawaliśmy tylko we czterech przeciwko temu wściekle wielkiemu smokowi, myślał Vimes, kiedy szli dalej ulicą. Pewnie, parę razy niewiele brakowało, żeby nas spalił żywcem, ale przynajmniej nic się nie komplikowało. To był naprawdę ogromny smok. Widzieliśmy, że się zbliża. Nie wyskakiwał nagle z polityką.

Zanim dotarli do Pseudopolis Yard, zaczął padać drobny, przenikliwy deszcz. Vimes z najwyższą niechęcią musiał przyznać, że Marchewa jest dobrym organizatorem. Na komendzie panował ruch. Z dawnej fabryki lemoniady wyjeżdżały całe wozy żółto-czarnych barier. Strażnicy docierali tu wszystkimi ulicami.

— Tym razem naprawdę przygotowałem wszystkie środki, sir — zapewnił Marchewa. — Uznałem, że to ważne.

— Słusznie, kapitanie — pochwalił go Vimes, kiedy tak stali niby ostatnie wyspy w powodzi. — Ale chyba pozostał pewien drobiazg dotyczący planowania na przyszłość, który mógł pan przeoczyć.

— Naprawdę, sir? — zdziwił się Marchewa. — Myślę, że zająłem się wszystkim.

Vimes klepnął go w ramię.

— Prawdopodobnie nie tym — powiedział.

I dodał, ale już tylko do siebie: Ponieważ, kapitanie, nie jest pan draniem.

* * *

W oszołomieniu i bez celu troll wędruje po świecie…

W głowie Cegły naprawdę dzwoniło. Nie chciał tego robić, ale wpadł w złe towarzystwo. Często wpadał w złe towarzystwo, uświadomił sobie, choć czasami cały dzień musiał go szukać. Bo był absolutną ofiarą. Troll bez klanu czy gangu, nawet przez inne trolle uważany za tępaka, musiał korzystać z każdego złego towarzystwa, na jakie zdołał trafić. W tym przypadku spotkał Totalnie Szlakę, Tłucznia i Dużego Marmura, no i łatwiej było się z nimi zabrać, niż postanowić, że nie, a potem oni spotkali się z innymi trollami i teraz…

Można na to popatrzeć tak, myślał, kiedy człapał z nimi i śpiewał pieśni gangów, trochę spóźniając rytm, bo nie znał słów… Pewno, że tkwić w środku tego tłumu trolli to nie to, co się ukrywać, jasna sprawa. Ale Totalnie Szlaka powiedział, że podobno straż też szuka trolla, co był na dole w tej kopalni, nie? A jak tak dobrze pomyśleć, to najlepsza kryjówka dla trolla, nie, jest w kupie innych trolli. No bo straż będzie pchać nosy do tych piwnic, gdzie siedzą prawdziwe złe trolle, nie, a tutaj nie będą szukać. A jakby tak chcieli, nie, i jakby ruszyli go choćby palcem, to ci bracia trolle mu pomogą.

W największej głębi serca nie był pewien tego ostatniego. Jego zapewne ujemne IQ, całkowity brak wiarygodności na ulicy, a przede wszystkim niezmienna skłonność, by wciągać, wsysać, połykać albo gryźć wszystko, co obiecywało, że mózg mu zaiskrzy, oznaczały, że był odrzucany nawet przez gang Nie Mamy Pomysłu na Nazwę z ulicy Dziesiątego Jajka, podobno tak ociężały umysłowo, że jeden z ich członków był kawałkiem betonu na linie. Nie, trudno sobie wyobrazić trolla, który by się przejmował losem Cegły. Ale w tej chwili byli braćmi, a dodatkowo jedyną zabawą w mieście.

Szturchnął trolla z czaszkami na szyi, zdobionego graffiti, porośniętego mchem i wlokącego ciężką maczugę, maszerującego stoicko obok.

— Szaclun, bro — powiedział, zaciskając pokrytą strupami pięść.

— Czemu nie pójdziesz się ghugh, Cegła, ty kawałku koprolitu? — wymruczał troll.

— Już lecę! — zgodził się Cegła.

* * *

Główna sala była gęsto zatłoczona, ale Vimes, rozpychając się i pokrzykując, dotarł do biurka dyżurnego, które znajdowało się w stanie oblężenia.

— To wygląda gorzej, niż jest, sir! — zawołała Cudo, przekrzykując gwar. — Detrytus i funkcjonariusz Bluejohn są teraz na Chrupie, razem z trzema golemami. Zaczęliśmy rozstawiać bariery! Obie grupy są za bardzo zajęte wzmacnianiem bojowego nastroju!

— Dobra robota, sierżancie!

Cudo pochyliła się do niego i zniżyła głos. Vimes musiał trzymać się biurka, by nie porwał go tłum.

— Fred Colon rejestruje specjalnych w starej fabryce lemoniady, sir. A o pana pytał pan de Worde z „Pulsu”.

— Przepraszam, sierżancie, ale nie dosłyszałem ostatniej kwestii! — odpowiedział głośno Vimes. — Fabryka lemoniady, tak? W porządku!

Odwrócił się i niemal potknął o pana A.E. Pesymala, który trzymał równy plik papierów.

— Ach, wasza łaskawość, mam tu kilka drobnych spraw, które chciałbym z panem omówić.

Vimes rozdziawił usta.

— I uważa pan, że to odpowiednia chwila? — wykrztusił w końcu, wyrwany z osłupienia zderzeniem z funkcjonariuszem niosącym wiązkę mieczy.

— No więc tak, gdyż natrafiłem na kilka problemów proceduralnych i finansowych — odparł spokojnie A.E. Pesymal. — I uważam, że to niezwykle istotne, bym dokładnie zrozumiał, co…

Vimes uśmiechnął się przerażająco i chwycił go za ramię.

— Tak! Słusznie! Absolutnie! — zawołał. — Mój drogi panie Pesymal, co ja myślę? Musi mnie pan zrozumieć! Proszę za mną!

Na wpół wywlókł oszołomionego inspektora tylnymi drzwiami, po drodze przez podwórze uniósł go z ziemi i odsunął z drogi toczącego się wózka, a potem wepchnął na dziedziniec starej fabryki, gdzie przygotowywali się specjalni.

Formalnie byli obywatelską milicją, ale — jak zauważył Fred Colon — „lepiej niech zsikują się tutaj, niż żeby byli tam i sikali na nas”. Funkcjonariusze specjalni byli mężczyznami — zwykle — którzy mogli pełnić służbę jako gliny w sytuacjach bezpośredniego zagrożenia, ale zostali wykluczeni z formalnego członkostwa w straży z powodu kształtu, zawodu, wieku albo niekiedy mózgu.

Wielu zawodowców za nimi nie przepadało, Vimes jednak doszedł ostatnio do wniosku, że kiedy naprawdę trzeba pchnąć sprawy naprzód, lepiej, żeby współobywatele pchali razem z nimi. A skoro tak, to lepiej ich nauczyć, jak się trzyma miecz, aby odcięta niezręcznie ręka nie należała do niego.

Vimes ciągnął A.E. Pesymala za sobą, aż dotarł do Freda Colona. Sierżant wydawał hełmy jednego rozmiaru, które wcale nie pasowały na wszystkich.

— Mam dla ciebie nowego człowieka, Fred — oznajmił Vimes. — Pan A.E. Pesymal albo po prostu A.E., jeśli zdoła się z kimś zaprzyjaźnić. Jest rządowym inspektorem. Wydaj mu ekwipunek, pełen zestaw, i nie zapomnij o tarczy. Nasz A.E. chce zrozumieć policję, więc uprzejmie zgłosił się jako pełniący obowiązki funkcjonariusza przy barierach, razem z nami.

A ponad głową A.E. Pesymala mrugnął do Freda bardzo wyraźnie i znacząco.

— Aha, to świetnie.

W migotliwym blasku płomieni Fred uśmiechnął się niewinnie — jak człowiek, który ma właśnie zmienić czyjeś życie w niewielki tygiel bulgoczącej zgrozy. Pochylił się nad blatem.

— Wiecie, jak się używa miecza, pełniący obowiązki funkcjonariusza Pesymal? — zapytał i opuścił inspektorowi na głowę hełm, który aż się zakręcił.

— No więc ja właściwie… — zaczął inspektor, kiedy sierżant przysunął mu bardzo stary miecz, a po nim ciężką pałkę.

— No a tarcza? Jak sobie radzicie z tarczą? — Fred pchnął za mieczem taki właśnie duży element wyposażenia.

— Ja właściwie nie chciałem… — powtórzył A.E. Pesymal, próbując utrzymać miecz i pałkę, i upuszczając jedno i drugie, a potem miecz, pałkę i tarczę, i upuszczając wszystko.

— A dacie radę przebiec pięćdziesiąt sążni w dziesięć sekund? W tym? — ciągnął Fred.

Poszarpana kolczuga niczym worek węży zsunęła się powoli z blatu i wylądowała na błyszczących bucikach A.E. Pesymala.

— Uhm, nie sądzę…

— A stać bez ruchu i biegać do toalety bardzo szybko? — spytał Fred. — Zresztą nieważne, szybko się nauczycie.

Vimes obrócił inspektora, podniósł trzydzieści pięć funtów przeżartej rdzą kolczugi i rzucił mu w ramiona, aż A.E. Pesymal zgiął się wpół.

— Przedstawię pana niektórym obywatelom, którzy będą dzisiaj walczyć z panem ramię w ramię, dobrze? — zaproponował, gdy mały człowieczek kuśtykał za nim nerwowo. — To jest Willikins, mój kamerdyner. Żadnych zaostrzonych pensów w kapeluszu, Willikins?

— Nie, sir — zapewnił Willikins, przyglądając się walczącemu z ekwipunkiem A.E. Pesymalowi.

— Miło to słyszeć. To jest pełniący obowiązki funkcjonariusza Pesymal. — Vimes mrugnął.

— To zaszczyt was poznać, pełniący obowiązki funkcjonariusza, sir — rzekł z powagą Willikins. — Teraz, kiedy sir jest z nami, jestem przekonany, że niegodziwcy szybko znikną. Czy sir miał już okazję walczyć sir-na-jednego z trollem? Zatem drobna rada, sir. Najważniejsze to stanąć przed nim i uchylić się przed pierwszym ciosem. One zawsze się odsłaniają, więc sir może wtedy skoczyć szybko naprzód i wybrać odpowiedni dla sira cel.

— Eee… A co jeśli… jeśli nie jestem przed nim, kiedy próbuje mnie zaatakować? — spytał A.E. Pesymal, jakby zahipnotyzowany tym opisem. Znowu upuścił miecz. — A jeśli zdarzy się tak, że on będzie za mną?

— No cóż, obawiam się, że w takim przypadku sir musi się wrócić i zacząć od początku.

— A jak… no, jak się to robi?

— Tradycyjnie pierwszym krokiem są narodziny, sir. — Willikins potrząsnął głową.

Vimes skinął mu i pociągnął drżącego Pesymala dalej przez rozgadany tłum. Padał drobny deszcz, unosiła się mgła i migotały pochodnie.

— Dobry wieczór, sir! — rozległ się wesoły głos.

Stał tam… tak, to specjalny funkcjonariusz Hancock, przyjazny brodacz z przyjaznym uśmiechem i mający na sobie tyle sztućców, że zagrażało to zdrowiu psychicznemu Vimesa. Na tym polegał problem z niektórymi specjalnymi: okazywali autentyczny entuzjazm. Kupowali własny sprzęt, który zawsze był lepszy od służbowego ekwipunku straży. Niektórzy dzwonili nawet głośniej od krasnoludów, nosząc patentowane kajdanki, skomplikowane pałki, wygodne wyściełane hełmy i ołówki, które piszą pod wodą. A specjalny funkcjonariusz Hancock miał dwa przypięte na plecach, zakrzywione agatejskie miecze. Ci, którzy ośmielili się zajrzeć na plac szkoleniowy, kiedy ich używał, twierdzili, że robią wrażenie. Vimes słyszał, że agatejski ninja potrafi ogolić i ostrzyc muchę w locie, ale wcale nie czuł się od tego lepiej.

— O, witaj… Andy — powiedział. — Myślę…

— Rozmawiałem z kapitanem Marchewą. — Specjalny funkcjonariusz Hancock mrugnął porozumiewawczo. — Zajmę się tym!

— To dobrze. — Vimes był przerażająco świadom, że znalazł się w trudnej sytuacji związanej z koniecznością zasugerowania, iż może jeden miecz by wystarczył. — Ehm… Staniecie przeciwko trollom, przynajmniej na początku. Nie zapominajcie tylko, że obok was są ludzie, co? Pamiętajcie o specjalnym funkcjonariuszu Piggle’u, co?

— Ale przyzna pan uczciwie, sir, że to było czyste cięcie — bronił się Hancock. — Igor mówił, że nigdy niczego tak łatwo mu się nie przyszywało.

— Mimo to dzisiaj używamy tylko pałek, Andy, dopóki nie wydam innego rozkazu. Jasne?

— Oczywiście, panie komendancie. Prawdę mówiąc, właśnie przyniosłem nową pałkę.

Jakiś szósty zmysł kazał Vimesowi powiedzieć:

— Naprawdę? Mogę ją zobaczyć?

— Proszę, sir. — Hancock wyjął coś, co dla Vimesa wyglądało całkiem jak dwie pałki połączone kawałkiem łańcucha. — To agatejskie numknuty, sir. Żadnych ostrych krawędzi.

Vimes machnął na próbę i uderzył się w łokieć. Oddał je pospiesznie.

— Lepiej ty niż ja, chłopcze. Ale mam wrażenie, że nawet trolla skłonią, żeby zatrzymał się i zastanowił.

Pesymal patrzył ze zgrozą, której nie najmniej ważnym powodem było to, że kapryśne drewno minęło go o włos.

— Aha, to jest pan Pesymal, Andy — przedstawił inspektora Vimes. — Chce zobaczyć, jak tu pracujemy. Pan Hancock to jeden z naszych… najostrzejszych funkcjonariuszy specjalnych, panie Pesymal.

— Bardzo mi miło, panie Pesymal — powiedział Hancock. — Gdyby potrzebował pan jakichś katalogów, proszę od razu do mnie!

Vimes szybko ruszył dalej, na wypadek gdyby Hancock znów wyciągnął miecze. I wpadł na trochę bardziej pokrzepiającą postać.

— A tutaj mamy pana Boggisa — powiedział. — Miło pana widzieć. Pan Boggis jest przewodniczącym Gildii Złodziei, panie Pesymal.

Pan Boggis zasalutował dumnie. Przyjął od Freda kolczugę, ale żadna siła z tego świata nie zmusiłaby go do rozstania z brązowym melonikiem. Dowolna siła, która jednak chciałaby spróbować, musiałaby zmierzyć się z dwoma mężczyznami o zmrużonych oczach i wysuniętych szczękach, stojących po obu stronach Boggisa. Obaj zrezygnowali z wszelkiej broni czy pancerzy… Jeden właśnie czyścił brzytwą paznokcie. W niezwykły, ale bardzo wyraźny sposób wyglądali na o wiele groźniejszych niż specjalny funkcjonariusz Hancock.

— Mamy też tutaj, jak widzę, Vinny’ego „Bezuchego” Ludda i Harry’ego „Nie Pamiętam Jego Ksywy” Jonesa — ciągnął Vimes. — Przyprowadził pan swoją ochronę, panie Boggis?

— Vinny i Harry lubią czasem wyjść na świeże powietrze, panie Vimes — wyjaśnił Boggis. — A pan też ma tu swojego ochroniarza? — Spojrzał rozpromieniony na A.E. Pesymala. — Trzeba uważać na takich kogucików, panie Vimes, mogą w mig wyciąć człowiekowi nos z twarzy. O tak, na pierwszy rzut oka potrafię rozpoznać zabójcę… Życzę powodzenia, panie Pesymal.

Vimes pociągnął oszołomionego inspektora za sobą, zanim bóg przesady porazi pana Boggisa na miejscu. I niemal zderzył się z jednym specjalnym, który na pewno nie będzie mówił za wiele.

— A tutaj, panie Pesymal, mamy uniwersyteckiego bibliotekarza — powiedział. — Dobry podczas walki w tłumie, co?

— Przecież to nie jest człowiek! To orangutan! Pongo-pongo, żyjący na BhangBhangduc i okolicznych wyspach!

— Uuk! — stwierdził bibliotekarz, poklepał pana Pesymala po głowie i wręczył mu skórkę od banana.

— Brawo, panie Pesymal — pochwalił go Vimes. — Niewielu potrafi to rozpoznać.

Wlókł inspektora przez tłum mokrych i uzbrojonych ludzi, przedstawiając go na prawo i lewo. Potem wepchnął go w kąt i mimo zduszonych, niepewnych protestów, przeciągnął mu kolczugę przez głowę.

— Proszę się trzymać tuż za mną, panie Pesymal — powiedział, gdy inspektor spróbował się poruszyć. — Później może się zrobić trochę ciasno. Trolle są na Pękniętych Księżycach, a krasnoludy na Sator. Jedni i drudzy piją dla dodania sobie odwagi do porządnej bijatyki. Dlatego właśnie ustawimy się na Chrupie, akurat między nimi. Takie cienkie brązowe pasmo, cha, cha. Krasnoludy preferują topory, trolle wolą maczugi. Naszą bronią pierwszoliniową będą pałki, a bronią ostatniej szansy nasze nogi. Inaczej mówiąc, wiejemy jak najszybciej.

— Ale, ale… macie miecze — wykrztusił pan Pesymal.

— Mamy miecze, pełniący obowiązki funkcjonariusza, zgadza się. Ale wykluwanie dziur w obywatelach to brutalność straży, a tego przecież w tej chwili nie chcemy, prawda? No, ruszajmy. Nie chciałbym niczego przegapić.

I znów pociągnął inspektora za sobą, na ulicę, gdzie kolumna strażników zmierzała na Chrup. Poza tym było pusto. Mieszkańcy Ankh-Morpork mieli instynkt pozostawania w domach, kiedy na zewnątrz pojawiało się za wiele toporów i maczug z kolcami.

Chrup był po prostu bardzo, bardzo szeroką drogą, kiedyś przeznaczoną na ceremonialne defilady — smętna pozostałość z czasów, kiedy miasto miało wiele powodów do ceremonii. Teraz wypełniała ją tylko mżawka, która niewiele robiła poza zwilżaniem chodników i odbijaniem świateł pochodni wzdłuż barier.

Bariery… W straży nazywali je barykadami. Ha! Kawałki drewna pomalowane w czarno-żółte pasy i ułożone na kozłach to żadne barykady, nie dla kogoś, kto stał za taką prawdziwą, zbudowaną z gruzu, mebli, beczek, strachu i skręcającego jelita wyzwania. Nie, te proste obiekty były fizycznym symbolem idei. Były linią na piasku. Mówiły: dotąd i nie dalej. Mówiły: tu właśnie jest prawo. Przekrocz tę linię, a znajdziesz się poza prawem. Spróbujcie przekroczyć tę linię ze swoimi masywnymi toporami, wielkimi morgensternami i ciężkimi, bardzo ciężkimi kolczastymi maczugami, a my nieliczni, my szczęśliwi nieliczni, którzy stoimy tu z naszymi drewnianymi pałkami, my… my…

…może lepiej nie przekraczajcie tej linii, co?

Czarno-żółte granice prawa ustawiono w dwóch liniach, jakieś dwanaście stóp od siebie, co dawało dość miejsca dla dwóch szeregów strażników stojących twarzami na zewnątrz.

Vimes wciągnął pana Pesymala na sam środek Chrupu, pomiędzy szeregi, i tutaj wypuścił.

— Jakieś pytania? — rzucił, kiedy spóźnieni nowo przybyli przebiegli obok, by zająć stanowiska.

Mały człowieczek spojrzał ku Pękniętym Księżycom, gdzie trolle rozpaliły wielkie ognisko. Potem odwrócił się w drugą stronę, do placu Sator, gdzie krasnoludy rozpaliły kilka ognisk. Z daleka słychać było śpiewy.

— A tak, najpierw śpiewają. W tym momencie chodzi tylko o to, żeby krew płynęła szybciej, rozumie pan — tłumaczył Vimes. — Pieśni o bohaterach, wielkich zwycięstwach, zabijaniu swoich wrogów i piciu z ich ciepłych czaszek. Takie tam.

— A może obejdą nas bokiem, co? — zapytał z nadzieją A.E. Pesymal.

— Wątpię. Nie będą w nastroju do wąskich uliczek. Będą myśleli w liniach prostych. Pędź i wrzeszcz, powiedzą, boś nie leszcz.

— Ach, tam przecież stoi uniwersytet — oświadczył A.E. Pesymal, jakby pierwszy raz w życiu zauważył potężną bryłę Niewidocznego Uniwersytetu. — Magowie na pewno mogą…

— …magicznie wyrwać im broń z rąk, być może pozostawiając wszystkie palce? Przenieść ich czarami do aresztu? Zmienić we fretki? A co potem, panie Pesymal? — Vimes zapalił cygaro, osłaniając zapałkę dłońmi tak, że płomyk na moment rozjaśnił jego twarz. — Czy podążymy tam, gdzie nas prowadzi magia? Machniemy różdżką, żeby odkryć, kto jest winien i jakiego przestępstwa? Zaczarujemy ludzi, żeby byli dobrzy? Niewinni nie mieliby się czego obawiać, myśli pan? Nie postawiłbym na to nawet pensa, panie Pesymal. Magia jest taka trochę żywa, trochę podstępna. I kiedy już pan myśli, że trzyma ją za gardło, ona gryzie pana w tyłek. Żadnej magii w mojej straży, panie Pesymal. Używamy tylko dobrej, staroświeckiej roboty policyjnej.

— Ale ich jest bardzo dużo, komendancie.

— Razem około tysiąca, jak oceniam — odparł spokojnie Vimes. — Plus kto wie, ilu jeszcze, którzy się włączą, jeśli stracimy kontrolę nad sytuacją. W tej chwili to tylko zapaleńcy i gangi.

— Ale… ale nie może pan, no… zostawić ich, żeby to załatwili między sobą?

— Nie, panie Pesymal, ponieważ nastąpiłoby to, co w straży nazywamy „całkowitym i absolutnym krwawym chaosem”. A ten chaos by trwał i bardzo szybko się rozprzestrzeniał. Nie, musimy to skończyć od razu, więc…

Od placu Pękniętych Księżyców dobiegł głuchy huk. Był dostatecznie głośny, by odbić się echem od ścian budynków.

— Co to było? — Pan Pesymal rozejrzał się nerwowo.

— Och, można się było tego spodziewać — odparł Vimes.

Pan Pesymal uspokoił się trochę.

— Można?

— Tak. To gahanka, trollowy rytm wojenny. Podobno dziesięć minut po jego usłyszeniu człowiek jest martwy.

Za plecami Pesymala Detrytus uśmiechnął się szeroko, a światło pochodni zmieniło jego diamentowe zęby w rubiny.

— To prawda? — zapytał inspektor niepewnie.

— Nie wydaje mi się. A teraz przepraszam na chwilę, pełniący obowiązki funkcjonariusza Pesymal. Zostawiam was w dobrych rękach sierżanta Detrytusa, muszę pogadać z moimi ludźmi. Usztywnić im ścięgna, że tak powiem.

Vimes odszedł pospiesznie. Powtarzał sobie, że nie powinien tego robić inspektorowi — to tylko urzędnik i prawdopodobnie nie jest złym człowiekiem. Kłopot polegał na tym, że trolle na Pękniętych Księżycach też nie były złymi trollami, a krasnoludy na Sator — złymi krasnoludami. Ludzie, którzy prawdopodobnie nie są źli, mogą zabić.

Trollowy rytm zahuczał nad miastem w chwili, kiedy Vimes stanął obok Freda Colona.

— Widzę, że postanowili dać nam gahanka, panie Vimes — stwierdził sierżant z nerwową dobrodusznością.

— Tak. Pewnie niedługo ruszą do szturmu.

Vimes zmrużył oczy, próbując dostrzec wokół dalekiego ognia jakieś postacie. Trolle nie szturmowały szybko, ale kiedy już ruszały, wyglądało to jak sunący mur.

Jeśli wyciągnie się rękę i stanowczym głosem krzyknie „Stać!”, to prawdopodobnie nie wystarczy.

— Myśli pan o innej barykadzie, panie Vimes? — spytał Fred.

— Hmm… — mruknął Vimes, odsuwając myślową wizję siebie wprasowanego w ulicę.

— Barykady, sir — podpowiedział Colon. — Ponad trzydzieści lat temu…

Vimes sztywno skinął głową. O tak, pamiętał Wspaniałą Rewolucję. Tak naprawdę to nie była rewolucja, a za wspaniałą mógłby ją uznać tylko ktoś, kto uważa, że przedwczesny grób jest wspaniały. I ludzie też tam ginęli z powodu innych ludzi, którzy — poza jednym czy dwoma — prawdopodobnie nie byli złymi ludźmi…

— Tak — przyznał. — Wydaje się, że to było wczoraj.

Każdego dnia, pomyślał, wydaje się, że to było wczoraj.

— A pamięta pan sierżanta Keela? Tamtej nocy wykręcił parę sztuczek.

Głos sierżanta Colona, podobnie jak wcześniej pana Pesymala, brzmiał dziwnie zachęcająco. Vimes przytaknął.

— A przypadkiem nie chowa pan jednej czy dwóch w rękawie, sir? — ciągnął Fred, z nagą już i bezwstydną nadzieją.

— Znasz mnie, Fred. Zawsze chętnie się czegoś uczę — odpowiedział dość niejasno Vimes.

Poszedł dalej. Skinieniem pozdrawiał strażników, których znał, innych klepał po plecach i starał się nie dać pochwycić żadnemu spojrzeniu. Każda twarz była w jakimś sensie odbiciem twarzy Freda Colona. Praktycznie widział ich myśli, gdy w bębenki walił jak młotem huk pięciuset maczug uderzających równocześnie o kamienie.

Wymyślił pan coś, prawda, panie Vimes? Nie będziemy tu tkwić ściśnięci jak mięso w kanapce, prawda? To jakaś sztuczka, prawda? Sztuczka, sir? Sir?

Mam nadzieję, że tak, myślał Vimes. Ale sztuczka czy nie, straż musi tu być. I taka jest prawda.

Coś się zmieniło w rytmie gahanka. Trzeba było uważnie się wsłuchać, lecz niektóre maczugi uderzały o ziemię odrobinę za szybko albo trochę spóźnione. Aha…

Dotarł do Cuda i Marchewy, którzy wpatrywali się w dalekie ogniska krasnoludów.

— Chyba uzyskujemy rezultat, sir — zauważył Marchewa.

— Mam nadzieję, do demona! Co się dzieje z krasnoludami?

— Mniej śpiewają, sir — zameldowała Cudo.

— Miło to słyszeć.

— Ale dalibyśmy im radę, prawda, sir? — zapytał Marchewa. — Z funkcjonariuszami golemami po naszej stronie? Gdyby przyszło co do czego?

Oczywiście, że nie, podsunął odpowiedź umysł Vimesa. Moglibyśmy najwyżej zginąć bohatersko. Widziałem ginących bohatersko ludzi. To nie ma przyszłości.

— Nie chcę, żeby coś przychodziło do czegoś, kapitanie…

Vimes urwał. Zobaczył ciemniejszy cień w mroku.

— Podaj hasło! — zawołał pospiesznie.

Niewyraźna postać w obszernej pelerynie z kapturem zawahała się.

— Hafło? Momencik, gdzief je fobie zapifałem… — zaczęła.

— W porządku, Igorze, możesz przechodzić — rzucił Marchewa.

— Fkąd pan wiedział, że to ja, fir? — zdziwił się Igor, schylając się pod barierą.

— Twój płyn po goleniu — wyjaśnił Vimes, mrugając do kapitana. — Jak poszło?

— Tak jak pan fądził, fir. — Igor zrzucił kaptur. — A przy okazji, dobrze zefkrobałem blat, a mój kuzyn Igor czeka gotów do pomocy. Gdyby zafło cof nieprzewidzianego, fir…

— Dziękuję, że o tym pomyślałeś, Igorze — rzekł Vimes, tak jakby Igory w ogóle myślały o czymś innym. — Mam nadzieję, że nie będzie potrzebny…

Spojrzał w obie strony Chrupu. Deszcz padał gęściej. Przynajmniej raz ten dobry przyjaciel gliny pojawił się wtedy, kiedy naprawdę mógł się przydać. Deszcz zwykle tłumi bojowy zapał.

— Ktoś widział Nobby’ego?

— Jestem, panie Vimes — odezwał się głos z ciemności. — Stoję tu od pięciu minut.

— To czemu nic nie gadasz?

— Nie mogłem sobie przypomnieć hasła, sir. Pomyślałem, że zaczekam i podsłucham, jak Igor je mówi.

— No to właź. Jak poszło?

— Lepiej, niż mógłby pan sobie wyobrazić, sir — zapewnił Nobby. Deszcz ściekał mu z peleryny.

Vimes popatrzył wokół.

— No dobra, chłopcy, to by było tyle. Marchewa i Cudo, wy prowadzicie do krasnoludów, ja i Detrytus weźmiemy trolle. Znacie zasady. Szeregi mają się przesuwać powoli. I żadnej ostrej broni. Powtarzam: żadnej ostrej broni, chyba że zagrozi nam śmierć. Załatwimy to po policyjnemu, jasne? Na mój sygnał!

Pospieszył z powrotem wzdłuż podwójnej linii barier tak szybko, jak sunęło poruszenie w szeregach strażników. Detrytus czekał ze stoickim spokojem.

— Maczugi właśnie wzięły przestały, sir — zameldował.

— Słyszałem, sierżancie. — Vimes zdjął naoliwiony skórzany płaszcz i powiesił na barierze. Musiał mieć wolne ręce. — A przy okazji, jak poszło na Kolejnego Zakrętu?

— Och, cudownie, sir — odparł rozmarzony Detrytus. — Sześciu alchemików i pięćdziesiąt funtów świeżego spadu. Wejście, wyjście, szybko i miło, wszyscy siedzą na Tantach.

— Nie wiedzieli nawet, co ich trafiło, co?

Detrytus zrobił lekko urażoną minę.

— No nie, sir — powiedział. — Żem dopilnował, coby wiedzieli, żem to ja ich trafił.

Vimes zauważył pana Pesymala, w miejscu gdzie go zostawił. Twarz inspektora była bladym kręgiem w mroku. No, wystarczy już tej zabawy. Może ten mały dureń czegoś się nauczył, tkwiąc na deszczu i czekając, aż znajdzie się między dwoma grupami wściekłego motłochu. Może miał czas pomyśleć, jak to jest, kiedy życie staje się ciągiem właśnie takich chwil. To trochę trudniejsze od przesuwania papierów, co?

— Na pańskim miejscu zaczekałbym tutaj, panie Pesymal — powiedział możliwie łagodnie. — Tam może się miejscami zrobić groźnie.

— Nie, komendancie. — A.E. Pesymal uniósł wzrok.

— Co?

— Uważałem na to, co zostało powiedziane, i chcę zmierzyć się z wrogiem, komendancie — oświadczył A.E. Pesymal.

— Proszę posłuchać, panie Pe… Posłuchaj mnie, A.E. — rzekł Vimes, kładąc mu dłoń na ramieniu. I urwał. A.E. Pesymal trząsł się tak bardzo, że jego kolczuga lekko podzwaniała. Jednak Vimes nie zrezygnował. — Lepiej idź do domu, co? To nie jest twoje miejsce.

Kilka razy klepnął to ramię, całkiem zakłopotany.

— Komendancie Vimes! — rzekł stanowczo inspektor.

— Słucham.

A.E. Pesymal zwrócił do niego twarz bardziej wilgotną, niż mógł to usprawiedliwić deszcz.

— Jestem pełniącym obowiązki funkcjonariusza, prawda?

— No tak, wiem, że tak mówiłem, ale nie sądziłem, że potraktuje to pan poważnie…

— Jestem poważnym człowiekiem, komendancie. I nie ma takiego miejsca, w którym wolałbym teraz być zamiast tutaj — zapewnił pełniący obowiązki funkcjonariusza Pesymal, szczękając zębami. — I takiej chwili, w której chciałbym być tutaj, zamiast teraz. Załatwmy to należycie, dobrze?

Vimes zerknął na Detrytusa, który wzruszył potężnymi ramionami. Coś się tam działo w głowie małego człowieczka, któremu pewnie jedną ręką mógłby przetrącić kark.

— No dobrze, skoro się upierasz — mruknął Vimes bezradnie. — Słyszeliście inspektora, sierżancie. Załatwmy to.

Detrytus kiwnął głową. Odwrócił się w stronę dalekiego obozowiska trolli, uniósł dłonie do ust i wykrzyknął ciąg trollowych słów rozbrzmiewających głośno między ścianami budynków.

— Może coś, co byśmy wszyscy rozumieli? — zaproponował Vimes, kiedy ucichły echa.

A.E. Pesymal wystąpił naprzód i nabrał tchu.

— No chodźcie, jeśli wam się wydaje, że jesteście twardzi! — wrzasnął na całe gardło.

Vimes odchrząknął.

— Dziękuję, panie Pesymal — rzekł słabym głosem. — Sądzę, że to powinno wystarczyć.

* * *

Księżyc chował się gdzieś za chmurami, lecz Angua nie musiała go widzieć. Marchewa zamówił kiedyś dla niej na urodziny specjalny zegar. Z małym księżycem, który obracał się na zmianę ciemną i jasną stroną, co dwadzieścia osiem dni. Musiał sporo kosztować i Angua nosiła go teraz na obroży — jedynym elemencie odzieży, którego mogła używać przez cały miesiąc. Nie powiedziała Marchewie, że zegar nie jest jej potrzebny. I tak wiedziała, w jakiej księżyc jest fazie.

W tej chwili też bardzo dobrze to wiedziała, ponieważ myślała nosem. To był problem z tym czasem wilka: nos przejmował kontrolę.

Przeszukiwała zaułki wokół ulicy Melasowej, oddalając się po spirali od wejścia do kopalni krasnoludów. Krążyła przez świat kolorów; zapachy nachodziły na siebie, dryfowały i utrzymywały się.

Nos jest także jedynym organem, który potrafi spojrzeć wstecz przez czas.

Odwiedziła już stos odpadków na wysypisku i odkryła zapach trolla. Wydostał się tamtędy, ale nie warto było podążać za tropem tak wystygłym. Przecież setki ulicznych trolli nosiły ostatnio mech i czaszki. Ale to ohydne, oleiste paliwo… ten zapach tkwił jej w pamięci. Te małe demony musiały mieć jakieś inne wejścia, prawda? I jakoś trzeba przemieszczać powietrze w kopalni. Więc ślad tego oleju wydostanie się na zewnątrz razem z powietrzem. Zapach nie będzie mocny, ale nie potrzebowała mocnego. Wystarczy najmniejszy ślad. Wystarczy z nawiązką.

Kiedy biegła przez zaułki i przeskakiwała przez mury na ciemne dziedzińce, trzymała ściśniętą w paszczy niedużą skórzaną sakwę, niezbędną każdemu wilkołakowi, który musi pamiętać, że ubranie nie podąża za nim magicznie.

W torbie była lekka jedwabna sukienka i duża butelka płynu do ust, który Angua uważała za największy wynalazek ostatnich stu lat.

To, czego szukała, znalazła za Broad-Wayem: wyróżniało się na tle znajomych, organicznych zapachów miasta jak wąska czarna wstążeczka smrodu, która pozostawiała w powietrzu zygzaki, kiedy przeciągały ją tu i tam przypadkowe podmuchy wiatru i przejeżdżające wozy.

Zaczęła poruszać się ostrożniej. Ta okolica nie przypominała ulicy Melasowej; tutaj mieszkali ludzie z pieniędzmi, a te pieniądze często wydawali na wielkie psy i tabliczki „Nieproporcjonalna reakcja” na podjazdach. Rzeczywiście, Angua słyszała brzęki łańcucha i od czasu do czasu skomlenie. Nie cierpiała, kiedy atakował ją agresywny pies. Zawsze zostawał bałagan, a woda do ust nigdy potem nie była dostatecznie mocna.

Ślad smrodu płynął przez parkany Empirycznego Sierpu, jednego z wielkich półszlachetnych kamieni architektury. Trudno było znaleźć ludzi skłonnych tu zamieszkać, mimo że okolica należała do atrakcyjnych. Lokatorzy rzadko zostawali dłużej niż kilka miesięcy, wyprowadzali się pospiesznie, często zostawiając wszystkie swoje rzeczy[9].

Bezgłośnie i swobodnie przeskoczyła nad parkanem i wylądowała na czterech łapach na tym, co kiedyś było żwirową ścieżką. Mieszkańcy uliczki rzadko kiedy pracowali w ogrodzie, bo nawet jeśli człowiek posadził cebulki, nigdy nie wiedział, w czyim ogrodzie wyrosną.

Angua podążyła za wskazaniami nosa do grządki wybujałych ostów. Było tam kilka ułożonych w krąg popękanych cegieł — pozostałości studni.

Oleisty smród wisiał tu ciężko, ale pojawił się też świeższy, o wiele bardziej złożony zapach, od którego Angui zjeżyły się włosy na karku. Tam w dole był wampir.

Ktoś odciągnął na bok zielsko i odpadki, wśród nich gnijący materac i rozpadający się fotel[10]. Sally? Co by tutaj robiła?

Z murszejącej cembrowiny Angua wyjęła cegłę i pozwoliła jej spaść. Zamiast plusku usłyszała wyraźny, drewniany stuk.

No cóż… Wróciła do człowieczeństwa, by zejść na dół; pazury są wygodne, lecz z pewnymi rzeczami małpy radzą sobie lepiej. Ściany były oczywiście oślizłe, ale przez lata wypadło z nich tak wiele cegieł, że zejście okazało się nadspodziewanie łatwe. Studnia miała tylko sześćdziesiąt stóp głębokości; zbudowano ją w czasach, gdy ludzie powszechnie wierzyli, że woda, w której żyje wiele malutkich wąsatych stworzonek, musi być zdrowa.

Na dnie leżały świeże deski. Ktoś — a przecież mogły to być tylko krasnoludy — przebił się do studni od dołu i położył tu parę desek. Dokopały się tak daleko i przerwały. Dlaczego? Z powodu studni?

Tuż pod deskami była brudna woda. Albo wodopodobna ciecz. Tunel trochę się rozszerzał, a krasnoludy były tu — pociągnęła nosem — kilka dni temu, nie więcej. Tak. Krasnoludy trafiły tutaj, pogrzebały dookoła, a potem odeszły wszystkie naraz. Nawet nie zadały sobie trudu, żeby sprzątnąć. Wyczuwała to, jakby widziała obraz.

Sunęła naprzód; mapa tuneli rysowała się w jej nozdrzach. Nie były tak solidnie wykończone jak te, po których poruszał się Twardziec. Były nierówne, z całym mnóstwem zygzaków i ślepych zaułków. Szorstkie deski i belki powstrzymywały cuchnące błoto równin, które jednak i tak przesączało się wszędzie. Te tunele nie miały przetrwać długo. Powstały dla jakiejś szybkiej i stanowczo brudnej roboty; miały wytrzymać, dopóki nie zostanie wykonana.

No więc… Kopacze czegoś szukali, ale nie byli pewni, gdzie to jest, dopóki nie znaleźli się w odległości… jakiej? Około dwudziestu stóp, a wtedy… wyczuwali to? Wykrywali? Ostatni odcinek do studni był idealnie prosty. Czyli wtedy wiedziały już, dokąd idą.

Angua przekradała się coraz dalej, zgięta wpół, by zmieścić się pod niskim stropem. W końcu zrezygnowała i wróciła do formy wilka. Tunel znowu się wyprostował. Od czasu do czasu mijała boczne odgałęzienia, ale ignorowała je, choć pachniały jak długie. Zapach wampira wciąż był irytującym tematem nosowej symfonii i niemal zacierał odór sączącej się ze ścian brudnej wody. Tu i tam sklepienie skolonizowały vurmy. I nietoperze.

I nagle, kiedy przechodziła obok wylotu tunelu, pojawił się nowy zapach. Był dość słaby, ale rozróżniła w nim wyraźny powiew zgnilizny. Świeża śmierć…

Trzy świeże śmierci. Na końcu krótkiego bocznego tunelu leżały ciała dwóch, nie, trzech krasnoludów, na wpół zalane błotem. Jarzyły się. Vurmy nie miały zębów, jak tłumaczył jej Marchewa. Czekały, aż ich przyszły posiłek sam z siebie stanie się niemal płynny. A póki czekały, świętowały ten najszczęśliwszy traf, na jaki mogły liczyć. Tutaj, w świecie bardzo dalekim od ulic, krasnoludy rozpuszczały się w świetle.

Pociągnęła nosem. Raczej bardzo świeże…

— Coś znalazły — odezwał się głos za nią. — A potem to ich zabiło.

Angua skoczyła.

* * *

Skok nie był zamierzony. Tyłomózgowie zrealizowało go całkiem samodzielnie. Płaty czołowe, które wiedziały, że sierżanci nie powinni bez prowokacji wypruwać flaków młodszym funkcjonariuszom, próbowały zatrzymać ten skok w powietrzu, ale tutaj rządziła już prosta balistyka. Angua zdołała tylko skręcić ciało w locie i uderzyła o miękką ścianę ramieniem.

Niedaleko zatrzepotały skrzydła i zabrzmiał przeciągły organiczny dźwięk niosący sugestię, że człowiek w rzeźni miał pewne problemy z niewygodnym fragmentem chrząstki.

— Wam, wilkołakom, łatwiej — mówiła Sally, jakby nic się nie wydarzyło. — Zostajecie w jedynym ciele i masa tego ciała nie sprawia wam kłopotów. Czy wie pani, sierżancie, w ile nietoperzy muszę się zmienić przy mojej wadze? Ponad sto pięćdziesiąt, nic mniej. I zawsze trafi się jeden, który poleci nie w tę stronę albo gdzieś się zgubi. Nie da się myśleć rozsądnie, dopóki nie zbierze się wszystkich swoich nietoperzy. I nawet nie zamierzam poruszać kwestii reasymilacji. To jakby największe kichnięcie, jakie można sobie wyobrazić. Wstecz.

W tych ciemnościach na dole skromność nie miała sensu. Angua zmusiła się do przemiany powrotnej — wszystkie neurony w jej mózgu wspólnymi silami starały się przegłosować kły i pazury. Gniew pomagał.

— Dlaczego tu jesteś, do demona? — spytała, kiedy miała już działające usta.

— Nie mam służby. Pomyślałam, że zobaczę, co da się znaleźć. — Sally wynurzyła się z mroku. Była całkiem naga.

— Nie mogłaś mieć takiego szczęścia — warknęła Angua.

— Och, nie mam pani nosa, sierżancie. — Sally uśmiechnęła się słodko. — Ale korzystałam ze stu pięćdziesięciu pięciu całkiem niezłych latających, a one potrafią zbadać spory teren.

— Myślałam, że wampiry potrafią rematerializować odzież — stwierdziła Angua. — Otto Chriek potrafi!

— Kobiety nie potrafią. Nie wiemy czemu. To pewnie ma jakiś związek z przejrzystymi koszulami nocnymi. I tu znowu pani ma przewagę. Kiedy jest się w ciałach stu pięćdziesięciu nietoperzy, trudno pamiętać, by zmusić dwa do zabierania pary spodni. — Sally spojrzała w górę i westchnęła. — Słuchaj, wiem, do czego to prowadzi. Pojawi się kwestia kapitana Marchewy, tak?

— Widziałam, jak się do niego uśmiechałaś!

— Przepraszam! Bywamy całkiem sympatyczne. Wampiry już takie są.

— Chciałaś zrobić na nim wrażenie, co?

— A ty nie? To taki człowiek, na którym każdy chciałby zrobić wrażenie!

Przyglądały się sobie czujnie.

— Wiesz, że on jest mój — oświadczyła Angua, czując pod paznokciami ucisk rodzących się pazurów.

— Ty jesteś jego, chciałaś powiedzieć. Wiesz, że tak to działa. Włóczysz się za nim!

— Przykro mi, ale wilkołaki już takie są! — wrzasnęła Angua.

— Zaczekaj! — Sally w geście pokoju wyciągnęła przed siebie ręce. — Jest coś, co powinnyśmy załatwić, zanim ta sprawa rozwinie się dalej!

— Tak?

— No tak. Obie nie mamy nic na sobie, stoimy w czymś, co, jak pewnie zauważyłaś, coraz bardziej zmienia się w błoto, i szykujemy się do walki. W porządku. Ale czegoś tu brakuje, prawda?

— A to coś to…?

— Publiczność płacąca za bilety. Mogłybyśmy zbić majątek. — Sally mrugnęła. — Albo możemy zająć się tym, co nas tu sprowadziło.

Angua z wysiłkiem rozluźniła mięśnie. Ona powinna to powiedzieć — przecież była sierżantem, prawda?

— Dobra, dobra — mruknęła. — Zostawmy to. Mówiłaś, że krasnoludy zabiło jakieś… coś ze studni?

— Możliwe. Ale jeśli tak, użyło topora. Przyjrzyj się, zdrap trochę błota. Sączy się na nich, odkąd przyszłam. Pewnie dlatego to przeoczyłaś — dodała Sally wielkodusznie.

Angua wydobyła jednego z krasnoludów z jaśniejącej mazi.

— Widzę — stwierdziła i puściła ciało. — Ten jest martwy od niecałych dwóch dni. Ale zauważyłam, że nikt specjalnie nie starał się ich ukryć.

— Czemu miał się przejmować? Przestali wypompowywać wodę z tych tuneli, szalunki wyglądają na prowizoryczne, błoto wlewa się z powrotem. A kto byłby tak głupi, żeby tu schodzić?

Fragment ściany zsunął się w dół i plasnął o ziemię z lepkim, organicznym dźwiękiem krowiego placka. Wszędzie rozbrzmiewały ciurkania i pluśnięcia — podziemia Ankh-Morpork stopniowo odzyskiwały to, co do nich należało.

Angua skoncentrowała się, zamknęła oczy. Odór mazi, zapach wampira i woda, głęboka już do kostek, starały się odwrócić jej uwagę, ale nadeszła chwila próby. Nie mogła pozwolić, by wampir objął przewodnictwo. To byłoby takie… tradycyjne.

— Były tu inne krasnoludy — wymruczała. — Dwa… nie, trzy… eee… cztery. Wyczuwam… czarny olej. Daleką krew. W głębi tunelu. — Wyprostowała się tak gwałtownie, że o mało nie uderzyła głową w strop. — Chodźmy!

— Robi się trochę niebezpiecznie…

— Możemy rozwiązać tę sprawę! Chodź! Chyba nie boisz się umrzeć? — Angua ruszyła tunelem.

— A tobie się wydaje, że spędzenie paru tysięcy lat pod szlamem będzie takie zabawne?! — zawołała Sally, ale zwracała się już tylko do kapiącej wody i cuchnącego powietrza.

Zawahała się, jęknęła i pobiegła za Anguą.

Dalej w głębi od głównego tunelu odchodziły kolejne chodniki. Po obu stronach wypływały z nich już rzeki błota niby zimna lawa. Brodząc, Sally przeszła obok czegoś, co wyglądało jak wielka mosiężna trąbka wirująca delikatnie w nurcie.

Tunel był tu zbudowany solidniej niż fragmenty bliższe studni. A tam, na jego końcu, jarzyło się blade światło. Angua przykucnęła przy dużych, okrągłych krasnoludzich drzwiach. Sally nie zwracała na nią uwagi. Ledwie zerknęła na krasnoluda siedzącego bezwładnie z plecami opartymi o dół drzwi.

Patrzyła na symbol nabazgrany na metalowej powierzchni. Był wielki, prymitywny i mógł przedstawiać okrągłe, wytrzeszczone oko z ogonem. Lśnił zielonkawym blaskiem vurmów.

— Narysował to krwią — stwierdziła Angua, nie podnosząc głowy. Zostawili go jak trupa. Umierał. Doczołgał się aż tutaj, ale zabójcy zatrzasnęli drzwi. Drapał o nie… tu zapach… i starł sobie paznokcie. A potem narysował ten znak własną krwią i zaciskając ranę, patrzył, jak przybywają vurmy. Moim zdaniem nie żyje od jakichś osiemnastu godzin. Hm?

— Powinnyśmy natychmiast się stąd wynieść — stwierdziła Sally i cofnęła się o krok. — Wiesz, co to za symbol?

— Wiem, że to znak górniczy, nic więcej. A ty go znasz?

— Nie, ale wiem, że to jeden z tych naprawdę niedobrych. I źle jest go tutaj zobaczyć. Co robisz? — Sally cofnęła się dalej.

— Próbuję odkryć, kim był — odparła Angua, przeszukując ubranie krasnoluda. — Rozumiesz, w straży robimy takie rzeczy. Nie stoimy bezczynnie i nie martwimy się bazgrołami na ścianach. O co chodzi?

— W tej chwili? — mruknęła wampirzyca. — On… trochę cieknie.

— Skoro ja mogę to wytrzymać, ty też możesz. W tej robocie często widuje się krew. Nie próbuj jej pić, to moja rada. — Angua wciąż szukała. — Aha… Ma runiczny wisior. I jeszcze… — Wyjęła rękę z kaftana zabitego krasnoluda. — Nie bardzo da się to obejrzeć, ale wyczuwam atrament, czyli to może być list. No dobra. Wynośmy się stąd. — Obejrzała się na Sally — Słyszysz mnie?

— Ten znak wyrysował ktoś konający — stwierdziła wampirzyca.

— I co?

— W takim razie to prawdopodobnie klątwa.

— Co z tego? Nie myśmy go zabiły.

— Myślisz, że ją to obchodzi? — spytała rzeczowo Sally.

Angua wstała z pewną trudnością. Płynne błoto sięgało jej do kolan.

— Nie. Ale wydaje mi się, że przez ten ostatni tunel, który minęłyśmy, może prowadzić inna droga na zewnątrz. — Angua wyciągnęła rękę. Kolumna vurmów ze ślepą determinacją pełzła po kapiącym stropie niemal tak szybko jak płynące w dole błoto. Jaśniejącym strumieniem sunęła do bocznego tunelu.

Sally wzruszyła ramionami.

— Warto spróbować, nie?

Odeszły, a mlaskanie ich kroków szybko ucichło. Wkrótce błoto podniosło się wyżej, szumiąc w ciemności. Linia vurmów powoli gasła w górze. Jednak te, które tworzyły znak, pozostały, ponieważ taka uczta była warta, by dla niej zginąć. Lśnienie gasło stopniowo, jeden vurm po drugim.

Ciemność pod światem pieściła znak, który rozbłysnął czerwienią i umarł.

Ciemność pozostała.

* * *

Tego dnia roku 1802 malarz Methodia Rascal próbował wcisnąć to pod stos starych worków, na wypadek gdyby zbudziło kurczaki. Dokończył ostatniego trolla, używając najcieńszego pędzelka, by namalować oczy.

* * *

Była piąta rano. Deszcz spływał z nieba — niezbyt gęsto, ale z delikatnym uporem. Na placu Sator i na placu Pękniętych Księżyców syczał na białych popiołach ognisk, niekiedy odsłaniając pomarańczowy żar, który przez chwilę skwierczał i pryskał.

Rodzina gnolli węszyła dookoła, a każde wlokło za sobą wózek. Kilku funkcjonariuszy miało na nich oko. Gnolle nie były wybredne w kwestii tego, co zbierały, pod warunkiem że się nie broniło, a nawet jeśli… krążyły różne pogłoski. Ale tolerowano je. Nic nie sprzątało tak dobrze jak gnolle.

Z tego miejsca przypominały małe trolle, każdy z wielkim stosem kompostu na plecach. Ten stos stanowił cały ich majątek, a cały ich majątek w większości gnił.

Sam Vimes skrzywił się, czując ból w boku. Zwykły pech. Dwóch gliniarzy rannych w całej tej nieszczęsnej akcji, i akurat on musiał być jednym z nich? Igor zrobił, co mógł, ale połamane żebra to połamane żebra, więc minie tydzień czy dwa, zanim podejrzana zielona maść zrobi jakąś różnicę.

Mimo to grzał się w ciepłym blasku satysfakcji. Sprawdziła się metoda dobrej, staroświeckiej policyjnej roboty, a że dobrzy, staroświeccy policjanci są nieodmiennie w mniejszości, zastosował też dobre, staroświeckie metody sprytu, przebiegłości i dowolnej broni, jaka wpadnie w rękę.

Właściwie trudno to nazwać starciem. Krasnoludy głównie siedziały i śpiewały ponure pieśni, ponieważ przewracały się, kiedy próbowały wstać, a teraz leżały i chrapały. Trolle za to głównie stały, ale padały, kiedy się je pchnęło. Jeden czy dwa, nie tak bardzo otumanione, próbowały stanąć do ociężałej i śmiechu wartej walki, jednak runęły po wykorzystaniu najbardziej staroświeckiej ze wszystkich policyjnych metod: dobrze wymierzonego buta. No, w każdym razie większość z nich. Vimes zmienił pozycję, by stłumić ból w boku; powinien tego jednego zauważyć.

No, ale wszystko dobre, co się dobrze kończy, prawda? Żadnych ofiar, a żeby dołożyć wisienkę do tortu, miał właśnie w ręku poranne wydanie „Pulsu”, w którym autor wiodącego artykułu rozpaczał nad gangami krążącymi po mieście i zastanawiał się, czy straż zdoła oczyścić ulice.

No więc uważam, że zdoła, ty nadęty dupku. Vimes uderzył zapałką o cokół i zapalił cygaro dla uczczenia tego niewielkiego, ale posępnie satysfakcjonującego tryumfu. Bogowie świadkami, że go potrzebowali. Straż zbierała cięgi w całej tej sprawie doliny Koom, dobrze więc dać chłopakom coś, z czego — dla odmiany — mogą być dumni. W końcu bez wątpienia osiągnęli sukces.

Patrzył na cokół. Nie pamiętał, jaki posąg na nim stał. Teraz stanowił pamiątkę po generacji artystów graffiti.

Zdobił go element trollowego graffiti, zacierający wszystko, czego dokonali twórcy korzystający ze zwykłej farby. Vimes przeczytał:

PAN BŁYSK

ON DIAMENT

Górniczy znak, miejski napis, pomyślał. Sytuacja źle się układa i ludzie odczuwają potrzebę pisania na murach.

— Komendancie!

Odwrócił się. Kapitan Marchewa w błyszczącym pancerzu spieszył ku niemu, a jego twarz jak zwykle promieniała stuprocentowo czystym zapałem.

— Zdawało mi się, że wszystkim funkcjonariuszom poza pełniącymi służbę w areszcie kazałem trochę się przespać, kapitanie — przypomniał Vimes surowo.

— Chciałem tylko wyczyścić parę spraw, sir — odparł Marchewa. — Lord Vetinari przesłał do Yardu wiadomość. Oczekuje raportu. Pomyślałem, sir, że lepiej panu to przekażę.

— Tak się zastanawiam, kapitanie — rzekł serdecznym tonem Vimes. — Może wmurujemy jakąś niedużą tablicę? Mogłaby stwierdzać coś w rodzaju: „W tym miejscu 5 grune’a roku Krewetki nie stoczono bitwy w dolinie Koom”. A może namówić ich, żeby wydali jakiś znaczek? Jak sądzicie?

— Myślę, że pan też powinien się przespać, komendancie. I oficjalnie Dzień Doliny Koom wypada dopiero w sobotę.

— Naturalnie, pomniki bitew, które nie miały miejsca, są ideą trochę naciąganą, ale znaczek…

— Lady Sybil naprawdę się o pana martwi, sir. — Marchewa wręcz ociekał zatroskaniem.

Szum w głowie Vimesa przycichł. Jakby zbudzeni wspomnieniem o Sybil, wierzyciele jego ciała ustawili się w kolejce, wymachując swoimi zaległymi wekslami; stopy: śmiertelnie zmęczone i pragnące kąpieli; brzuch: burczący; żebra: w ogniu; plecy: obolałe; mózg: pijany własnymi truciznami. Kąpiel, sen, jedzenie… dobre pomysły. Ale miał jeszcze to i owo do załatwienia.

— Jak tam nasz pan Pesymal? — zapytał.

— Już poskładany przez Igora, sir. Trochę jest zdziwiony całym zamieszaniem. Sir, ja wiem, że nie mogę panu rozkazać iść na spotkanie z jego lordowską mością…

— Nie, nie może pan, ponieważ to ja jestem komendantem, kapitanie. — Vimes ciągle odczuwał lekkie zamglenie umysłu i oszołomienie będące skutkiem wyczerpania.

— …ale jego lordowska mość może i to zrobił, sir. A kiedy tylko pan wyjdzie, przed pałacem będzie czekała pańska kareta. To rozkaz lady Sybil, sir. — Marchewa odwołał się do władzy wyższej.

Vimes obejrzał się na brzydką bryłę pałacu. Czysta pościel wydała mu się tak cudownym pomysłem…

— Nie mogę tam pójść w takim stanie — mruknął.

— Rozmawiałem z sekretarzem Drumknottem, sir. W pałacu będą czekały gorąca woda, brzytwa i duży kubek kawy.

— Pomyślałeś o wszystkim, Marchewa…

— Mam nadzieję, sir. A teraz proszę…

— Ale ja też o czymś pomyślałem, co? — Vimes kołysał się radośnie. — Lepiej pijany do nieprzytomności niż pobity do nieprzytomności, co?

— To klasyczny podstęp, sir — zapewnił Marchewa. — Nadaje się do podręczników historii. A teraz proszę ruszać, sir. Ja sam będę musiał poszukać Angui. Nie spała w swoim łóżku.

— Ale w tym okresie miesiąca…

— Wiem, sir. Nie spała też w swoim koszyku.

* * *

W wilgotnej piwnicy, która kiedyś służyła za strych, a teraz była na wpół wypełniona błotem, vurmy wylewały się przez niewielki otwór w przegniłych deskach.

Pięść przebiła je od dołu. Wilgotne drewno rozpadło się i rozkruszyło.

Angua podciągnęła się w nową ciemność, po czym sięgnęła w dół, by pomóc Sally.

— No to następne bagno… — stwierdziła wampirzyca.

— Miejmy nadzieję — odparła Angua. — Myślę, że musimy się przedostać przynajmniej o jeszcze jeden poziom wyżej. Tam jest przejście. Chodź!

Miały za sobą już zbyt wiele ślepych zaułków, zapomnianych i cuchnących sal, fałszywych nadziei, a przede wszystkim o wiele za dużo paskudnej mazi.

Przechodziły i przedzierały się od jednego śmierdzącego pomieszczenia do następnego, na zabłoconych ścianach szukając ukrytych drzwi, wypatrując choćby maleńkiego punkciku światła na sufitach obwieszonych interesującymi, ale obrzydliwymi porostami. Po pewnym czasie zapach stał się niemal dotykalny, a potem udało mu się zmienić w jeszcze jeden element ciemności.

Teraz usłyszały muzykę. Pięć minut brnięcia i ślizgania doprowadziło je do zamurowanego przejścia, ale że zamurowano je przy użyciu bardziej nowoczesnej ankhmorporskiej zaprawy z piasku, końskiego nawozu i obierek, kilka cegieł zdążyło już wypaść. Sally jednym ciosem usunęła większość pozostałych.

— Przepraszam za to — powiedziała. — Wampiry już takie są.

Piwnica za zdemolowaną ścianą skrywała kilka beczek i wyglądała, jakby była regularnie używana. Miała też normalne drzwi. Spomiędzy desek stropu sączyła się powolna, monotonna muzyka. Była tam klapa.

— No dobra — mruknęła Angua. — Na górze są ludzie. Wyczuwam ich…

— Naliczyłam pięćdziesiąt siedem bijących serc — stwierdziła Sally.

Angua rzuciła jej Spojrzenie.

— Wiesz, na twoim miejscu tę szczególną umiejętność zachowałabym raczej dla siebie.

— Przepraszam, sierżancie.

— To nie jest coś, co ludzie chcieliby słyszeć — ciągnęła Angua. — Rozumiesz, ja bez trudu mogę zgnieść w szczękach czaszkę człowieka, ale nie przechwalam się tym dookoła.

— Zapamiętam to sobie, sierżancie — obiecała Sally z pokorą, całkiem możliwe, że udawaną.

— No dobrze… Jak wyglądamy? Jak potwory z bagien?

— Tak, sierżancie. Pani włosy są straszne. Jak wielka bryła zielonego śluzu.

— Zielonego?

— Obawiam się, że tak.

— A moja sukienka awaryjna leży gdzieś tam na dole… I jest już po wschodzie słońca. Czy możesz, ehm… przejść w nietoperze?

— W świetle dnia? Sto pięćdziesiąt pięć moich zdezorientowanych kawałków? Nie. Ale pani, sierżancie, mogłaby wyjść jako wilk, prawda?

— Tylko że wolałabym nie być potworem z bagien, który przebija się przez podłogę, jeśli ci to nie przeszkadza.

— Tak, rozumiem… Taka reklama się nie opłaca. — Sally strzepnęła bryłkę śluzu. — Fuj, ależ to paskudztwo.

— Czyli możemy tylko mieć nadzieję, że kiedy zaczniemy uciekać, nikt nas nie rozpozna — stwierdziła Angua i zgarnęła z włosów grudę trzęsącej się zielonej materii. — Przynajmniej… Och, nie!

— Co się stało? — zapytała Sally.

— Nobby Nobbs! Jest na górze! Wyczuwam go!

— Kapral Nobbs? — upewniła się Sally. — Mały, z pryszczami?

— Chyba nie jesteśmy pod komisariatem… — Angua rozejrzała się przerażona.

— Raczej nie. Sądząc po odgłosach, ktoś tam tańczy. Ale jak może pani wywąchać jednego człowieka w takim… wszystkim?

— Uwierz mi, to się zapamiętuje na zawsze.

Zapachy starej kapusty, maści na trądzik i niezłośliwej choroby skórnej w kapralu Nobbsie ulegały transmutacji w dziwny odór, który kładł się na nosie jak piła na harfie. Nie był nieprzyjemny w ścisłym sensie, ale przypominał swojego właściciela: dziwaczny, przenikliwy i piekielnie trudny do zapomnienia.

— To przecież także funkcjonariusz, prawda? Pomoże nam chyba?

— Jesteśmy nagie, młodsza funkcjonariusz!

— Tylko w sensie technicznym. To błoto jest strasznie lepkie.

— Chodzi mi o pod błotem — warknęła Angua.

— No tak, ale w ubraniu też pod nim jesteśmy nagie! — zauważyła Sally.

— To nie jest odpowiednia chwila na logikę! To jest chwila, żeby nie widzieć, jak Nobby się do mnie szczerzy!

— Ale przecież widział panią w postaci wilka, prawda?

— I co z tego?

— No więc technicznie jest pani wtedy naga…

— Nigdy mu tego nie mów!

* * *

Nobby Nobbs — cień w ciepłym, czerwonawym półmroku — szturchnął sierżanta Colona.

— Nie musi pan zamykać oczu, sierżancie — szepnął. — Wszystko jest legalne. Chodzi o artystyczną celebrację kobiecego ciała, jak mówi Płova. A zresztą jest przecież ubrana.

— Dwa frędzle i złożona chustka do nosa to nie ubranie, Nobby — oświadczył Fred, kuląc się na krześle.

Różowy Kociak! Trzeba uczciwie przyznać: Fred służył w wojsku i w straży, a nie da się spędzić tylu lat w mundurze, żeby człowiek nie zobaczył przy tym jednego czy drugiego… albo i trzeciego, jak sobie właśnie przypomniał. To prawda, jak zauważył Nobby, że tancerki w operze też niewiele pozostawiały wyobraźni, w każdym razie nie Nobby’ego. Jednak człowiek musi dojść do wniosku, że balet to sztuka, nawet jeśli trochę w nim brakuje cokołów i urn, a to dlatego, że oglądanie go jest raczej kosztowne, no i baleriny nie kręcą się głową w dół. A co najgorsze, zdążył już wypatrzyć wśród widzów dwóch znajomych. Na szczęście go nie zauważyli, bo kiedy tylko dyskretnie na nich zerkał, obaj patrzyli w zupełnie przeciwnym kierunku.

— Teraz będzie naprawdę trudny kawałek — szepnął swobodnie Nobby.

— Naprawdę? — Fred Colon znowu zamknął oczy.

— O tak. Nazywa się potrójna śruba…

— Słuchaj, czy kierownictwo nie ma nic przeciw temu, że tu przychodzisz? — wyszeptał Fred, zsuwając się jeszcze niżej na siedzeniu.

— Nie, skąd. Odpowiada im, kiedy na sali jest strażnik. — Nobby nie odrywał wzroku od sceny. — Uważają, że ludzie się lepiej zachowują. Zresztą przychodzę, tylko żeby potem odprowadzić Betty do domu.

— A Betty to…?

— Płova to jej pseudonim nadrągowy. Mówi, że nikt by się nie zainteresował egzotyczną tancerką, która ma na imię Betty. Bo uważa, że to brzmi tak, jakby lepiej jej szło z wyrabianiem ciasta.

Colon znów zamknął oczy, próbując usunąć myślowe skojarzenie tej opalonej, giętkiej postaci na scenie oraz misy z ciastem.

— Chyba przyda mi się trochę świeżego powietrza — wykrztusił.

— Nie, jeszcze chwilę, sierżancie! Następna będzie Brokoli. Ona potrafi dotknąć się stopą z tyłu głowy…

— Nie wierzę! — oświadczył Colon.

— Potrafi, sierżancie, sam widziałem…

— Nie wierzę, że jest tancerka, która się nazywa Brokoli…

— No, kiedyś się nazywała Candi, ale potem ktoś jej powiedział, że brokuły są zdrowe…

— Kapralu Nobbs!

Zdawało się, że głos dobiegł spod stołu.

Nobby popatrzył na Freda Colona, po czym spojrzał w dół.

— Tak? — zapytał ostrożnie.

— Tu sierżant Angua — oznajmiła podłoga.

— Och… — odparł Nobby.

— Co to za lokal?

— Klub Różowego Kociaka, sierżancie — poinformował Nobby posłusznie.

— O bogowie… — Z dołu dobiegły odgłosy rozmowy, po czym Angua zapytała: — Są tam jakieś kobiety?

— Tak, sierżancie. Eee… Co pani tam robi, sierżancie?

— Wydaję ci rozkazy, Nobby. Czyli są tam kobiety?

— Tak, sierżancie. Mnóstwo.

— Dobrze. Poproś którąś, żeby zeszła do piwnicy z piwem. Potrzebujemy dwóch wiader ciepłej wody i ręczników. Zrozumiałeś?

Nobby zauważył, że orkiestra przestała grać, a Płova znieruchomiała w połowie zjazdu z rozwarciem. Wszyscy słuchali gadającej podłogi.

— Tak, sierżancie. Zrozumiałem — zapewnił.

— I jakieś czyste ubrania. I… — Znowu podziemne szepty. — Może lepiej czterech wiader wody. I szczotki. I grzebienia. I drugiego grzebienia. I więcej ręczników. Aha, i dwóch par butów, rozmiar sześć i… cztery i pół? Poważnie? No dobrze. I czy jest z tobą Fred Colon, czy to może głupie pytanie?

Fred odchrząknął.

— Jestem tu, sierżancie — przyznał. — Ale przyszedłem tylko dlatego…

— Dobrze. Chcę pożyczyć komplet pańskich pasków. Mam nieprzyjemne przeczucie, że przez najbliższe kilka godzin będzie mi zależało, by nikt nie zapomniał o tym, że jestem sierżantem. Zapamiętaliście wszystko obaj?

— Jest pełnia — szepnął Fred do Nobby’ego, jak mężczyzna do mężczyzny. A potem powiedział głośno: — Tak, sierżancie. To może chwilę potrwać…

— Nie! Nie potrwa! Bo macie tu na dole wilkołaka z wampirem, jasne? Mnie zupełnie się włosy nie słuchają, a ją bolą zęby. W takim klubie z dziewczynkami na pewno nie ma buraków! Co? No dobrze, a jabłko wystarczy? Nobby, młodsza funkcjonariusz Humpeding pilnie potrzebuje jabłka. Albo czegoś innego, co może ukąsić. A teraz rusz się!

* * *

Kawa była jedynie sposobem kradzieży czasu, który zgodnie z prawem powinien należeć do trochę starszego Vimesa. Vimes wypił dwa kubki, umył się i przynajmniej spróbował ogolić, dzięki czemu poczuł się zasadniczo człowiekiem, o ile tylko ignorował te swoje części, które wydawały się napełnione ciepłą watą. W końcu uznał, że lepiej już się czuł nie będzie i że prawdopodobnie jest w stanie rozumieć dość długie pytania — i został wprowadzony do Podłużnego Gabinetu Patrycjusza Ankh-Morpork.

— Ach, komendancie… — Po odpowiednio długim milczeniu lord Vetinari uniósł głowę i odsunął na bok jakieś papiery. — Dziękuję, że pan przyszedł. Jak słyszałem, gratulacje byłyby jak najbardziej na miejscu. Tak mi mówiono.

— A to czemu, sir? — Vimes przybrał specjalny, tępy wyraz twarzy, używany do rozmów z Vetinarim.

— Niech pan da spokój, Vimes. Wczoraj wydawało się, że w samym środku miasta wybuchnie wojna międzygatunkowa, i nagle jej nie ma. Te gangi były całkiem groźne, jak rozumiem.

— W większości spali, kiedy przybyliśmy, sir — stwierdził Vimes. — Musieliśmy ich tylko uprzątnąć.

— W samej rzeczy — zgodził się Vetinari. — To było doprawdy zadziwiające. Niech pan siądzie, nawiasem mówiąc. Naprawdę nie ma powodu, żeby stał pan tu przede mną jak kapral na służbie.

— Nie wiem, o co panu chodzi, sir — oznajmił Vimes i z wdzięcznością zwalił się na krzesło.

— Nie? Mówiłem, Vimes, o szybkości, z jaką obie grupy zdołały w tym samym czasie pozbawić się sił za pomocą mocnych trunków.

— Nic mi o tym nie wiadomo, sir.

To była reakcja automatyczna. Dzięki niej życie stawało się łatwiejsze.

— Nie? Wydaje się, Vimes, że szykując się do nadchodzącej potyczki, i trolle, i krasnoludy weszły w posiadanie czegoś, co, jak zakładam, uważały za piwo…?

— Przez cały dzień starały się na… upić, sir.

— Istotnie, Vimes. Może właśnie dlatego grupa krasnoludów była mniej niż ostrożna podczas obfitego spożywania piwa, które zostało znacząco… wzmocnione? Pewne obszary na placu Sator, jak rozumiem, lekko pachną jabłkami, Vimes. Można zatem dojść do wniosku, że to, co piły, było raczej mieszanką mocnego piwa i jabłkownika, który, jak pan wie, jest destylowany z jabłek…

— Głównie z jabłek, sir — podpowiedział Vimes.

— Rzeczywiście. Koktajl taki znany jest podobno jako Puszek. Co do trolli, można się domyślać, że trudno znaleźć coś, co uczyniłoby ich piwo jeszcze groźniejszym, niż chyba jest normalnie. Nie wiem jednak, czy pan słyszał, Vimes, że mieszanina rozmaitych soli metali tworzy napój zwany luglarr albo Wielki Młot?

— Trudno powiedzieć, żebym słyszał, sir.

— Vimes, niektóre kamienie brukowe na placu są wytrawione przez tę ciecz!

— Bardzo mi przykro, sir.

Vetinari zabębnił palcami po stole.

— Co by pan zrobił, Vimes, gdybym zadał panu bezpośrednie pytanie?

— Odpowiedziałbym oczywistym kłamstwem, sir.

— A więc tego nie zrobię. — Vetinari uśmiechnął się blado.

— Dziękuję, sir. Ja również nie.

— Gdzie są więźniowie?

— Rozprowadziliśmy ich na dziedzińce komisariatów, sir — wyjaśnił Vimes. — Kiedy się budzą, spłukujemy ich do czysta wodą, zapisujemy nazwiska, wydajemy pokwitowanie na odebraną broń oraz coś gorącego do picia, a potem wyrzucamy ich na ulicę.

— Ta broń ma dla nich wielkie znaczenie kulturowe — stwierdził Vetinari.

— Tak. Wiem o tym, sir. Osobiście jestem silnie kulturowo uprzedzony wobec rozwalenia mojego mózgu i odrąbania mi kolan. — Vimes stłumił ziewnięcie i syknął cicho, gdy zaprotestowały połamane żebra.

— No tak… Czy w starciu ponieśliśmy jakieś straty?

— Nic, co się nie zagoi, sir. Muszę jednak zameldować, że pan A.E. Pesymal doznał złamania ręki i licznych stłuczeń.

Vetinari naprawdę wyglądał na zdumionego.

— Inspektor? Co on robił?

— Hm… atakował trolla, sir.

— Przepraszam, ale… pan Pesymal atakował trolla?

— Tak, sir.

— Całego trolla?

— Tak jest, sir. Zębami, sir.

— A.E. Pesymal? — Vetinari wciąż nie mógł uwierzyć.

— Właśnie on, sir.

— Pan A.E. Pesymal? Jest pan pewien? Niewysoki? Bardzo czyste buty?

— Tak jest, sir.

Vetinari porwał sensowne pytanie z ich gromadzącego się tłumu.

— Dlaczego?

Vimes odchrząknął.

— No więc, sir…

* * *

Tłum trolli przypominał nieruchomy obraz. Trolle stały, siedziały albo leżały tam, gdzie się znalazły, kiedy uderzył Wielki Młot. Było wśród nich kilku wolniej absorbujących, które stawiały słaby opór, a jeden, któremu została butelka ukradzionej sherry, walczył do jej ostatniej kropli, aż w końcu funkcjonariusz golem Dorfl podniósł go i parę razy uderzył jego głową o ziemię.

Vimes szedł przez to wszystko, a oddział wlókł albo przetaczał drzemiące trolle i ustawiał w równe rzędy, by czekały na wozy. I wtedy…

Dzień wcale nie wydawał się coraz lepszy. Cegła wypił piwo. No, może nawet więcej niż jedno. Ale co niby w tym złego?

A teraz, akurat przed nim, w takim paskudnym hełmie i wszystkim, stał… tak, to mógł być krasnolud, o ile skwierczące, szumiące ścieżki jego mózgu w ogóle były zdolne do rozpoznania czegokolwiek. Ale niech to piekło pochłonie, uznał, to przecież nie troll, a o to właśnie chodzi, nie? A tu zaraz była jego maczuga, akurat w ręku…

Wiedziony instynktem Vimes odwrócił się i zobaczył czerwone ślepia trolla, który zamachnął się maczugą. Za wolno, za wolno próbował odskoczyć, poczuł, jak maczuga trafia go w bok, unosi w górę i rzuca na ziemię. Słyszał krzyki, gdy troll potoczył się naprzód ze wzniesioną maczugą, by uczynić Vimesa jednością ze skałą macierzystą.

Cegła uświadomił sobie, że coś go atakuje. Przerwał to, czym się zajmował, i poprzez skwierczące w mózgu iskry spojrzał na prawe kolano. Jakiś mały gnom czy coś innego uderzało go tępym mieczem, kopało i wrzeszczało jak jakieś wariactwo. Pomyślał, że to przez picie, tak samo jak to uczucie, że wypuszcza uszami płomienie. No więc strzepnął tego gnoma jednym machnięciem ręki.

Bezradny Vimes patrzył, jak A.E. Pesymal turla się po placu, a troll wraca do bezpośredniego walenia maczugą. Ale pojawił się Detrytus, chwycił trolla jedną ręką wielkości łopaty i zaraz, niczym gniew boży, nadleciała pięść Detrytusa.

Dla Cegły zapadła ciem…

* * *

— Chce pan, abym uwierzył, że pan A.E. Pesymal własnoręcznie zaatakował trolla? — rzekł lord Vetinari.

— Użył obu własnych rąk, sir. I stóp także. Wydaje mi się również, że usiłował go gryźć.

— Czy to nie oznacza pewnej śmierci?

— Zdawało się, że go to nie martwi, sir.

Kiedy ostatnio Vimes go widział, A.E. Pesymal był opatrywany przez Igora. Uśmiechał się na wpół świadomie. Strażnicy podchodzili przez cały czas, żeby powiedzieć coś w rodzaju „Nieźle, chłopie!” i klepnąć go w plecy.

Dla A.E. Pesymala świat się odwrócił.

— Czy mogę spytać, Vimes, dlaczego jeden z moich najbardziej skrupulatnych i bardzo stanowczo cywilnych urzędników znalazł się na pozycji umożliwiającej mu takie działanie?

Vimes poruszył się niepewnie.

— Prowadził inspekcję. Chciał się wszystkiego o nas dowiedzieć, sir.

Rzucił Vetinariemu spojrzenie, które mówiło: Jeśli posuniesz się dalej, będę musiał kłamać.

Vetinari odpowiedział mu takim, które mówiło: Wiem!

— A pan nie jest poważnie ranny? — zapytał Patrycjusz.

— Tylko kilka otarć, sir — odparł Vimes.

Vetinari rzucił mu spojrzenie mówiące: Połamane żebra. Jestem pewien.

Vimes odpowiedział mu takim, które mówiło: Nic.

Vetinari podszedł do okna i spojrzał na budzące się miasto. Przez pewien czas milczał, a potem westchnął.

— Taka szkoda, moim zdaniem, że wielu z nich tutaj się urodziło — stwierdził.

Vimes milczał. Zwykle to wystarczało.

— Może powinienem podjąć jakieś działania przeciwko temu nieszczęsnemu krasnoludowi? — ciągnął Vetinari.

— Tak, sir.

— Myśli pan? Rozsądny władca dwa razy się zastanowi, nim zastosuje wobec kogoś przemoc tylko dlatego, że nie podoba mu się, co ów ktoś mówi.

Vimes nadal powstrzymywał się od komentarzy. Osobiście codziennie i z pewną dozą entuzjazmu stosował przemoc wobec ludzi tylko dlatego, że nie podobało mu się, co mówią — na przykład „Oddaj mi swoje pieniądze!” albo „No i co mi zrobisz, glino?”. Ale może władcy muszą myśleć w inny sposób.

— Ktoś inny się nie zastanawiał — powiedział głośno.

— Dziękuję za to, Vimes. — Patrycjusz odwrócił się gwałtownie. — A odkryliście już, kto to był?

— Śledztwo wciąż trwa, sir. Ta sprawa z ostatniej nocy chwilowo je przerwała.

— Czy są jakieś dowody, że zrobił to troll?

— Są… zagadkowe dowody, sir. My… układamy łamigłówkę, można powiedzieć.

Tylko że nie mieli żadnych krawędzi, a pomogłoby, gdyby znaleźli wieko pudełka, dodał do siebie. A że na twarzy Vetinariego wciąż dostrzegał wyraz zachłanności, mówił dalej:

— Jeśli spodziewa się pan, sir, że wyciągnę z hełmu magicznego królika, to będzie ugotowany. Krasnoludy są pewne, że to troll. Nie potrzebują dowodów. Mówią im to tysiące lat historii. A trolle nie uważają, że to troll, ale pewnie by tego chciały. Tu nie chodzi o morderstwo, sir. Coś w nich przeskoczyło i nadeszła pora, by wszyscy dzielni ludzie… wie pan, sir, o co mi chodzi… stanęli do walki w dolinie Koom. W tej kopalni dzieje się coś jeszcze. Wiem o tym. Coś poważniejszego niż morderstwo. Po co im te tunele? I kłamstwa… Umiem wyczuć kłamstwa, a jest ich tam pełno.

— Wiele od tego zależy, Vimes — oświadczył Vetinari. — Ta sprawa jest poważniejsza, niż mógłby pan sądzić. Dziś rano odebrałem sekara od Rhysa Rhyssona, dolnego króla. Oczywiście, każdy polityk ma swoich wrogów. Działają, tak je nazwijmy, frakcje, które nie zgadzają się z nim, z jego polityką wobec nas, jego pojednawczym podejściem do klanów trolli, stanowiska zajmowanego wobec całej tej nieszczęsnej sprawy Ha’ak… A teraz krążą pogłoski, że troll zabił graga, a także, owszem, że straż groziła krasnoludom…

Vimes otwierał już usta, by zaprotestować, ale Vetinari uniósł bladą dłoń.

— Musimy poznać prawdę, Vimes. Prawdę komendanta Sama Vimesa. Może się liczyć bardziej, niż pan sobie wyobraża. Na Równinach, naturalnie, ale i o wiele dalej. Ludzie pana znają, komendancie. Potomek strażnika, który wierzył, że jeśli skorumpowany sąd nie skaże złego króla na ścięcie, strażnik powinien własnymi rękami…

— To był tylko jeden król! — zaprotestował Vimes.

— Sam Vimes aresztował mnie kiedyś za zdradę — przypomniał chłodno Vetinari. — I aresztował kiedyś smoka. Sam Vimes powstrzymał wybuch wojny między dwoma państwami, aresztując oba sztaby. To aresztujący gość. Gołymi rękami zabił wilkołaka. I niesie przed sobą prawo jak światło…

— Skąd pan to wszystko wziął, sir?

— Strażnicy z połowy kontynentu uważają że Sam Vimes jest prosty jak strzała, nie da się przekupić ani powstrzymać, nigdy nie wziął łapówki. Proszę mnie posłuchać. Jeśli Rhys upadnie, następny dolny król nie będzie skłonny do rozmów z trollami. Czy mogę wyjaśnić to panu w prosty sposób? Klany, których przywódcy rozmawiali z Rhysem, najprawdopodobniej uznają, że zrobiono z nich durniów, obalą tych przywódców i zastąpią ich trollami zbyt wojowniczymi i głupimi, by być durniami. I wybuchnie wojna, Vimes. Dotrze aż tutaj. To nie będzie potłuczka gangów, do jakiej nie dopuścił pan ostatniej nocy. Nie zdołamy trzymać pozycji ani zachować neutralności, ponieważ mamy własnych głupców, o czym z pewnością pan wie, którzy będą nalegać, byśmy stanęli po którejś ze stron. Dolina Koom będzie wszędzie. Znajdźcie mi mordercę, Vimes. Wytropcie go i wyciągnijcie na światło dnia. Troll, krasnolud czy człowiek, to bez znaczenia. Wtedy przynajmniej będziemy znali prawdę i możemy jakoś ją wykorzystać. W tej chwili naszymi wrogami są plotka i niepewność. Tron dolnego króla drży, Vimes, a wraz z nim drżą fundamenty naszego świata.

Vetinari przerwał i starannie wyrównał papiery na swoim biurku, jakby ogarnęło go uczucie, że posunął się za daleko.

— Jednakże nie chcę wywierać na pana jakichkolwiek nacisków, komendancie — zakończył.

W zamglonym, letnim mózgu Vimesa na powierzchnię wypłynęło jedno słowo.

— Potłuczka?

Sekretarz lorda Vetinariego pochylił się i szepnął coś do ucha zwierzchnika.

— Ach, zapewne miałem na myśli potyczkę — wyjaśnił spokojnie Patrycjusz.

Vimes wciąż usiłował jakoś przyswoić ten skrót informacji międzynarodowych.

— Wszystko to z powodu jednego morderstwa? — zdziwił się, usiłując stłumić ziewnięcie.

— Nie, Vimes. Sam pan powiedział, tu chodzi o tysiące lat napięć, walk o władzę i politycznych starć. W ostatnich latach sprawy ułożyły się w pewien określony sposób, powodując zmianę układu sił. Są tacy, którzy chcieliby przesunąć je z powrotem, nawet jeśli dawny układ powróci na fali krwi. Kogo obchodzi jeden krasnolud? Ale jeśli jego śmierć można wykorzystać jako casus belli… — w tym miejscu lord Vetinari spojrzał w senne oczy Vimesa i podjął gładko: — …czyli powód do wojny, to nagle ten jeden staje się najważniejszym krasnoludem na świecie. Kiedy ostatnio porządnie się pan wyspał, Vimes?

Vimes wymamrotał coś na temat „całkiem niedawno”.

— To proszę przespać się jeszcze trochę. A potem znaleźć mi mordercę. Szybko. Życzę miłego dnia.

Nie tylko trony drżą, zdołał pomyśleć Vimes. Twój stołek też się trochę kołysze. Niedługo ludzie zaczną pytać: Kto w ogóle wpuścił tutaj tych krasnoludów? Podkopują nasze miasto i nie przestrzegają naszych praw. I te trolle! Kiedyś trzymaliśmy je na łańcuchu jak psy podwórzowe, a teraz pozwala się im chodzić po ulicach i grozić prawdziwym ludziom!

Pewnie już się gromadzą — intryganci, ludzie, którzy na przyjęciach rozmawiają cicho po kątach, ludzie, którzy wiedzą, jak przekuwać opinie w sztylety. Nocna awantura zmieniła się w komedię, która pewnie zniechęciła tych ludzi, ale drugi raz ta sztuczka się nie uda. Kiedy już konflikt zacznie się rozlewać, kiedy zginie kilka osób, nie trzeba już będzie rozmawiać za zamkniętymi drzwiami. Motłoch będzie wrzeszczał w imieniu tych ludzi.

Podkopują nasze miasto i nie przestrzegają naszych praw…

Wspiął się do powozu na nogach, które tylko marginalnie były pod jego kontrolą. Wymamrotał polecenie, by jechać do Pseudopolis Yardu, i zasnął.

* * *

W mieście nieustannego deszczu wciąż panowała noc. Nigdy nie było tutaj nienocy. Nie wschodziło żadne słońce.

Istota leżała zwinięta w zaułku.

Coś się tu bardzo poważnie nie zgadzało. Istota spodziewała się oporu. Zawsze pojawiał się opór, a ona zawsze go pokonywała. Ale nawet teraz, kiedy niewidoczna krzątanina miasta zwolniła, nadal nie było drogi wejścia. Raz za razem miała już pewność, że znalazła jakiś punkt zaczepienia, jakiś przypływ wściekłości, który może wykorzystać… i raz za razem odbijało ją z powrotem tutaj, do tego ciemnego zaułka z przelewającymi się rynsztokami.

To nie był zwyczajny umysł. Istota walczyła. Ale żaden umysł jeszcze jej nie pokonał. Zawsze istniał sposób…

* * *

Przez gruzy świata brnie troll…

Cegła wytoczył się z komisariatu przy Siostrach Dolly. Jedną ręką trzymał się za głowę, w drugiej ściskał woreczek zawierający tyle jego zębów, ile tylko Detrytus zdołał odnaleźć. Sierżant zachował się bardzo przyzwoicie, uznał Cegła. Detrytus wytłumaczył mu też dokładnie, co by się wydarzyło, gdyby trafił człowieka drugim ciosem, bardzo obrazowo sugerując, że szukanie zębów Cegły byłoby kwestią wtórną wobec szukania głowy, by je tam wstawić.

Ale za to potem powiedział jeszcze, że w straży może się znaleźć miejsce dla każdego trolla, który potrafi ustać po Wielkim Młocie, i że Cegła mógłby kierować swoim przyszłym zachowaniem, mając to w pamięci.

Czyli, myślał Cegła — o ile można użyć tego określenia dla dowolnej aktywności mózgowej w ciągu dwóch dni po Wielkim Młocie — przyszłość rysowała się tak jasna, że musiał iść z zamkniętymi oczami… Chociaż to pewnie znowu za sprawą Wielkiego Młota.

Ale…

Słyszał, co mówią trolle. I strażnicy też. Całe to gadanie o trollu, co zabił krasnoluda w tej ich nowej kopalni… No więc Cegła był pewny, że żadnego krasnoluda nie zabił, nawet po pół uncji skrobu. Raz po raz odtwarzał sytuację w tym, co obecnie pozostało z jego umysłu. Problem w tym, że straż miała dzisiaj takie chytre sztuczki, znaczy, aż potrafili zgadnąć, co kto jadł na śniadanie, jak tylko popatrzyli na jego talerz. W dodatku był pewny, że zgubił na dole czaszkę. Znaczy, wystarczy im ją powąchać i będą wiedzieć, że to on! Tylko że to nie on, jasne? Bo przecież mówili, że troll rzucił maczugę, a on ciągle miał swoją maczugę, no bo przyłożył nią temu strażnikowi, czyli może to jest coś, co oni nazywają alli-bi? Nie?

Mimo mózgowego bulgotu Wielkiego Młota, odpływającego z wyższych funkcji mózgu, Cegła podejrzewał, że jednak nie. Zresztą jak oni szukają trolla, co to zrobił, i się dowiedzą, żem tam był, żem stracił czaszkę i w ogóle, a ja powiem dobra, żem był, ale żem w ogóle żadnemu krasnoludowi nie przywalił, to oni powiedzą, weź rzuć czym innym, ten ma dzwonki.

W tym miejscu, w tym momencie Cegła poczuł się bardzo samotnym trollem.

Nic się nie da zrobić. Tylko jedna osoba mogła mu teraz pomóc. Za dużo myślenia jak na jednego trolla…

Przemykając się zaułkami, przyciskając do murów, z opuszczoną głową, unikając wszystkich żywych istot, Cegła zaczął szukać pana Błyska.

* * *

Angua zdecydowała, by wracać prosto do Pseudopolis Yardu, a nie do najbliższego komisariatu. Tam w końcu znajdował się sztab główny, a poza tym zawsze trzymała w swojej szafce zapasowy mundur.

Irytujące było to, że Sally tak swobodnie szła na sześciocalowych obcasach. Jak to wampiry… Angua swoje musiała zdjąć i niosła w ręku — w przeciwnym razie pewnie skręciłaby nogę. Klub Różowego Kociaka dysponował dość ograniczonym wyborem obuwia. Co do odzieży, jej zakres też był raczej wąski, jeśli pod słowem „odzież” rozumieć coś, co rzeczywiście próbuje cokolwiek zakrywać.

Angua była zaskoczona odkryciem, że ta dziwna garderoba zawiera też damski uniform straży, ale ze skąpym pancerzem z papier mâché i spódniczką o wiele za krótką, by cokolwiek osłaniała. Płova wyjaśniła dość ostrożnie, że mężczyźni lubią czasem popatrzeć na ładną dziewczynę w mundurze. Dla Angui, która dobrze wiedziała, że zatrzymywani mężczyźni nigdy się nie cieszą na jej widok, był to materiał do przemyślenia. Na razie wybrała złocistą, wyszywaną cekinami sukienkę, która jednak wyraźnie się nie sprawdzała. Sally zdecydowała się na coś prostego w błękicie i z rozcięciem do uda, co oczywiście wyglądało oszałamiająco od chwili, gdy to włożyła.

Kiedy więc Angua weszła przed Sally do głównej sali i zatrzasnęła za sobą drzwi, zabrzmiał ironiczny gwizd, a nierozsądny strażnik odkrył, że jest odpychany do tyłu, aż uderzył plecami o ścianę. Poczuł przyciśnięte do szyi dwa ostre szpice.

Angua zawarczała:

— Chciałbyś tu wilka, co? Powiedz: Nie, sierżancie Angua.

— Nie, sierżancie Angua!

— Nie? Czyli pewnie mi się wydawało, że gwizdnąłeś?

Dwa ostrza nacisnęły mocniej. W wyobraźni strażnika twarde jak stal pazury miały właśnie rozerwać mu tętnicę.

— Nie jestem pewien, sierżancie Angua!

— Nerwy mam teraz ciut napięte — zaskowyczała Angua.

— Nie zauważyłem, sierżancie Angua!

— Wszyscy jesteśmy dosyć zdenerwowani, co?

— To zawsze jest prawda, sierżancie Angua!

Angua pozwoliła, by strażnik butami dotknął podłogi. W jego bezwładne dłonie wcisnęła parę czarnych, lśniących i wyraźnie zaostrzonych szpilek.

— Czy mógłbyś wyświadczyć mi naprawdę wielką przysługę i zanieść je do Klubu Różowego Kociaka? — spytała słodko. — Należą chyba do kogoś, kto nazywa się Cudnee. Będę wdzięczna…

Odwróciła się i podeszła do biurka dyżurnego, skąd z rozdziawionymi ustami obserwował ją Marchewa. Zdając sobie sprawę z rozbrzmiewających wokół szeptów, przeszła obok zaszokowanej widowni i rzuciła na księgę raportów zabłocony wisior.

— Cztery krasnoludy zamordowane przez inne krasnoludy na dole w Długiej Ciemności — poinformowała. — Własny nos za to daję. To należało do jednego z nich. Miał też to… — Obok wisiora upadła brudna koperta. — Trochę jest upaprana, ale da się przeczytać. Pan Vimes dostanie szału. — Spojrzała w błękitne oczy Marchewy. — Gdzie on jest?

— Śpi na materacu w swoim gabinecie. — Marchewa wzruszył ramionami. — Lady Sybil wiedziała, że nie wróci do domu, więc przysłała Willikinsa, żeby tutaj przygotował mu posłanie. Nic się wam nie stało?

— Wszystko w porządku, sir — zapewniła Sally.

— Zaczynałem się poważnie martwić…

— Cztery trupy, kapitanie — przerwała mu Angua. — Krasnoludy z miasta. Raczej tym powinien się pan martwić. Trzy na wpół zalane błotem, jeden się odczołgał.

Marchewa wziął wisior i odczytał runy.

— Lars Mocnogi — mruknął. — Chyba znam tę rodzinę. Jesteś pewna, że został zamordowany?

— Poderżnięte gardło. Trudno uznać to za samobójstwo. Ale nie umarł od razu. Dotarł do tych przeklętych drzwi, które zatrzasnęli, i własną krwią wyrysował jeden z tych ich znaków. Potem siedział i czekał, aż umrze w ciemności. W tej piekielnej ciemności, Marchewa! To były pracujące krasnoludy! Miały łopaty i taczki! Tam na dole wykonywały swoją robotę, a kiedy nie były więcej potrzebne, ktoś je załatwił! Pociął i zostawił w błocie! Może ten jeden żył jeszcze, kiedy pan Vimes i ja tam zeszliśmy! Konał za tymi piekielnie grubymi drzwiami! A wiesz, co to znaczy?

Wyjęła spod gorsu złożoną kartkę i wręczyła Marchewie.

— Menu drinków? — zdziwił się.

— Otwórz — warknęła Angua. — Przepraszam, musiałam rysować szminką. Nie znalazłyśmy nic lepszego.

Marchewa otworzył kartę.

— Kolejny mroczny symbol? — zdziwił się. — Tego chyba nie znam.

W sali było jeszcze kilku funkcjonariuszy krasnoludów. Marchewa podniósł kartkę do góry.

— Czy ktokolwiek tutaj wie, co to oznacza?

Kilka głów w hełmach poruszyło się przecząco, a kilka krasnoludów się cofnęło. Za to od drzwi zabrzmiał głęboki głos:

— Tak, kapitanie Marchewa, przypuszczam, że wiem. Czy wygląda jak oko z ogonem?

— Tak… eee… sir. — Marchewa wytrzeszczył oczy.

Cień się przesunął.

— Został nakreślony w ciemności? Przez konającego krasnoluda? Jego własną krwią? To Przyzywająca Ciemność, kapitanie, i będzie się przemieszczać. Dzień dobry panu. Jestem pan Błysk.

Marchewa otworzył usta; strażnicy odwrócili się wszyscy, by spojrzeć na przybysza. Stał przy drzwiach, niemal równie szeroki jak wysoki, w czarnym płaszczu z kapturem, który ukrywał twarz.

— Ten pan Błysk? — upewnił się.

— Niestety tak, kapitanie. I czy mogę prosić o dopilnowanie, żeby nikt w tym pomieszczeniu nie wychodził przez kilka minut po moim odejściu? Chciałbym, by moje poruszenia pozostały… sprawą osobistą.

— Nie sądziłem, że jest pan rzeczywisty, sir!

— Uwierz mi, młody człowieku, naprawdę żałuję, że nie udało się utrzymać cię w tym szczęśliwym stanie umysłu — stwierdził zakapturzony osobnik. — Jednakże nie miałem wyboru.

Pan Błysk wszedł dalej, ciągnąc za sobą wychudłą postać. To był troll, którego ponure, wyzywające spojrzenie nie mogło całkiem zamaskować trzęsącej kolanami grozy.

— To jest Cegła, kapitanie. Oddaję go z powrotem pod osobistą opiekę waszego sierżanta Detrytusa. Posiada użyteczne dla was informacje. Wysłuchałem jego opowieści. Wierzę mu. Musicie działać szybko. Przyzywająca Ciemność zapewne znalazła już reprezentanta. Co jeszcze…? A tak, proszę dopilnować, by symbol nie był przechowywany w ciemnym miejscu. Przez cały czas niech pada na niego światło. A teraz, jeśli wybaczy pan te teatralne efekty…

Czarny płaszcz zafalował. Ostre, białe, oślepiające światło na moment zalało salę, a kiedy zgasło, nie było już pana Błyska. Na brudnej podłodze został tylko duży, jajowaty kamień.

Marchewa zamrugał, ale szybko wziął się w garść.

— Słyszeliście wszyscy — powiedział, zwracając się do ożywionej nagle sali. — Nikomu nie wolno iść za panem Błyskiem, zrozumiano?

— Iść za nim, kapitanie? — odezwał się jakiś krasnolud. — Nie zwariowaliśmy.

— Zgadza się — potwierdził troll. — Mówią, że on może tak niby sięgnąć komuś do środka i mu zatrzymać serce!

— Pan Błysk? — spytała Angua. — To ten, o którym piszą na murach?

— Na to wygląda — odparł krótko Marchewa. — I powiedział, że nie mamy wiele czasu. Pan… Cegła, tak?

Trolle Chryzopraza potrafiły zawadiacko stać w miejscu, natomiast Cegła zdołał tłoczyć się jednoosobowo. Zwykle trzeba do tego co najmniej dwóch osób, ale oto stał przed nimi troll, który próbował się za sobą schować. Inna rzecz, że nikt nie zdołałby się ukryć za Cegłą — jak na trolla był chudy jak patyk, do granic guzowatości. Mech miał tani i poplątany, wcale nie ten prawdziwy, ale pewnie zrobiony z łodyg brokułów gdzieś w bocznych zaułkach alei Kamieniołomów. Pas z czaszkami przynosił mu wstyd — niektóre były wyraźnie zabawkami z papier mâché, jakie można kupić w każdym sklepie z przebraniami. Jedna miała czerwony nos.

Rozejrzał się nerwowo. Maczuga wypadła mu z ręki z głośnym stuknięciem.

— Żem jest w głębokim kopro, nie? — zapytał.

— Na pewno musimy z tobą porozmawiać — odparł Marchewa. — Chcesz dostać adwokata?

— Nie, już jadłem.

— Zjadasz adwokatów? — zdziwił się kapitan.

Cegła patrzył na niego tępo, dopóki nie zmobilizował do pracy odpowiednio dużej części mózgu.

— A jak się nazywa to, co się tak jakby kruszy, jak się to zjada? — zapytał.

Marchewa spojrzał na Detrytusa i Anguę, sprawdzając, czy z ich strony nadejdzie jakaś pomoc.

— Może być adwokat — przyznał.

— Się robi takie namoknięte, jak je w coś wsadzić — tłumaczył Cegła, jakby referował wyniki analizy kryminologicznej.

— To chyba raczej biszkopty — zasugerował Marchewa.

— Może być. Takie paczki w papierze. Tak, biszkopty.

— Chodziło mi o to — wyjaśnił Marchewa — że kiedy będziemy z tobą rozmawiali, czy chcesz, żeby ktoś był po twojej stronie?

— Tak, proszę. Wszyscy — odparł natychmiast Cegła.

Znalezienie się w centrum uwagi całej sali strażników było jego najgorszym koszmarem… Nie, zaraz, najgorszy to raczej będzie wtedy, kiedy wziął ten faktycznie brudny slab, co go zmieszali z azotanem amonu? Uuuch… Żegnajcie, płaty! Tak! No więc to jest jego drugi najgorszy kosz… Nie! Bo jak się zastanowić, to raczej wtedy, kiedy wziął ten towar, co go Tłuczeń rąbnął Jednookiemu Przeklętowi, juuu, tak! Kto wie, co tam było! Wszystkie te tańczące zęby! No więc to był jego… Czekaj no, a wtedy, co żeś jadł skroba i ręce ci odleciały? Jasne, wtedy było paskudnie, więc teraz jest… Nie, moment, nie można zapomnieć tego, kiedy żeś się naćpał skrawka i wciągnąłeś nosem proszek cynku i żeś myślał, że wyrzygasz własne stopy?

Aaargh, a potem znowu idzie ten czas, kiedy żeś… aaargh, nie, kiedy żeś… Aaargh…

Cegła doszedł aż do dziewiętnastego najgorszego koszmaru, nim głos Marchewy uciął ten wątek.

— Panie Cegła?

— Eee… to ciągle ja? — upewnił się Cegła.

Naprawdę, ale naprawdę przydałoby mu się trochę slabu…

— Na ogół adwokat to jedna osoba — tłumaczył Marchewa. — Musimy zadać panu kilka trudnych pytań. Ma pan prawo wskazać kogoś, kto będzie panu pomagał. Może mógłby pan wezwać kogoś z przyjaciół?

Cegła rozważył tę kwestię. Jedynymi osobami, które przychodziły mu do głowy w takim kontekście, byli Totalnie Szlaka i Wielki Marmur, choć tak dokładnie to wpadali raczej do kategorii tych, co nie rzucali w niego niczym i czasem pozwalali walnąć trochę slabu. W tej chwili to nie były chyba idealne kwalifikacje.

Wskazał sierżanta Detrytusa.

— On — oświadczył. — Pomógł mi z zębami.

— Nie jestem pewien, czy funkcjonariusz w czynnej służbie jest… — zaczął Marchewa.

— Zgłaszam się na ochotnika do tej roli, kapitanie — odezwał się cienki głos.

Marchewa wyjrzał nad brzegiem biurka.

— Pan Pesymal? Chyba nie powinien pan jeszcze wstawać z łóżka.

— Uhm… Jestem właściwie pełniącym obowiązki młodszego funkcjonariusza, kapitanie — poprawił go A.E. Pesymal uprzejmie, ale stanowczo. Przyszedł o kulach.

— Co? A tak. Nadal jednak uważam, że powinien pan być w łóżku.

— Mimo to musimy przestrzegać zasad sprawiedliwości.

Cegła pochylił się i przyjrzał inspektorowi.

— To ten gnom z wczoraj w nocy — powiedział. — Nie chcę go!

— Nikt ci nie przychodzi do głowy? — spytał Marchewa.

Cegła zastanowił się i wreszcie trochę poweselał.

— Pewno, że przychodzi — oświadczył. — To łatwe. Ktoś, żeby mi pomagał odpowiadać na te pytania, tak?

— Zgadza się.

— Prosta sprawa. Jakbyście tak ściągnęli tego krasnoluda, co żem go widział w tej nowej krasnoludziej kopalni, toby mi pomógł.

W sali zapadła martwa cisza.

— A dlaczego miałby to zrobić? — zapytał ostrożnie Marchewa.

— By powiedział, czemu walił tego drugiego krasnoluda po głowie — wyjaśnił Cegła. — Znaczy się, ja nie wiem. Ale pewnie by nie przyszedł, a to dlatego, żem jest trollem. No więc będę się trzymał sierżanta, jak to wam nie przeszkadza.

— Myślę, że tego już zbyt wiele, kapitanie! — zaprotestował pan Pesymal.

W ciszy, jaka potem zapadła, odpowiedź Marchewy wydała się bardzo głośna.

— Myślę, panie Pesymal, że to jest ten punkt, w którym budzimy komendanta Vimesa.

* * *

Jest takie stare wojskowe powiedzenie, którego używał Fred Colon, by opisać absolutne oszołomienie i zagubienie. Osobnik w takim stanie, według Freda, „nie potrafił odróżnić własnej dupy od pory śniadaniowej”.

To stwierdzenie zawsze wydawało się Vimesowi zagadkowe. Zastanawiał się, czy dokonano jakichkolwiek badań. Nawet w tej chwili, gdy czuł w ustach smak odgrzanego dnia wczorajszego, a wszystko w polu widzenia wydawało się dziwnie ostre, uważał, że łatwo by poznał różnicę. Na przykład tylko jedna z tych możliwości zawierałaby kubek kawy.

Właśnie trzymał taki w ręku, a zatem była to pora śniadaniowa. Bliższa raczej obiadowej, ale szczegóły nie miały znaczenia.

Troll, znany wszystkim — a czasem nawet i sobie — jako Cegła, siedział w jednej z dużych cel przeznaczonych dla trolli. Jednak w uznaniu faktu, że nikt nie potrafił powiedzieć, czy jest, czy nie jest więźniem, drzwi celi zostawiono otwarte. Ogólne założenie było takie, że jeśli tylko nie spróbuje wyjść, nikt nie będzie mu wyjścia utrudniał. Cegła pochłaniał właśnie trzecią miskę bogatego w minerały błota, które — dla trolla — było pożywną zupą.

— Co to jest skrob? — zapytał Vimes, siadając wygodniej w jedynym zapasowym krześle w tym pomieszczeniu i patrząc na Cegłę tak jak zoolog na fascynujący, ale wysoce nieprzewidywalny nowy gatunek. Kamienne jajo od tajemniczego pana Błyska położył na stole obok miski, by sprawdzić, czy wywoła jakąś reakcję, ale troll nie zwracał na nie uwagi.

— Skrob? Nieczęsto się go teraz widuje, jak slab jest taki tani — zadudnił Detrytus, który spoglądał na swoje nowe znalezisko z miną właściciela, tak jak kwoka mogłaby patrzyć na kurczaka, który właśnie ma opuścić gniazdo. — To jest to, co się wyskrobuje, tak? Trochę slabu jakości rynsztokowej, gotowane w puszce z alkoholem i odchodami gołębi. Coś takiego robią uliczne trolle, jak im braknie forsy i… czego jeszcze im braknie, Cegła?

Łyżka znieruchomiała.

— Onym brakuje szacunku do siebie, sierżancie — odpowiedział Cegła jak ktoś, komu przez dwadzieścia minut wykrzykiwano tę lekcję prosto do ucha.

— Na Io, załapał! — ucieszył się Detrytus i klepnął chudego Cegłę w plecy tak mocno, że młody troll upuścił łyżkę w dymiącą papkę. — Ale ten chłopak mi obiecał, że wszystko już za nim i teraz jest całkiem czysty, a to z powodu mojego jednostopniowego programu! Dobrze mówię, Cegła? Dla tego chłopaka już koniec ze slabem, skrobem, skibą, spadem, spławem, ssawą i skrawkiem, tak?

— Tak, sierżancie — zgodził się posłusznie Cegła.

— Sierżancie, dlaczego nazwy trollowych narkotyków wszystkie zaczynają się na S? — spytał Vimes.

— No, coby łatwiej było zapamiętać. — Detrytus z mądrą miną pokiwał głową.

— Ach, rzeczywiście. Nigdy bym nie odgadł. — Vimes zwrócił się do Cegły. — Czy sierżant Detrytus wyjaśnił ci, dlaczego nazywa to programem jednostopniowym?

— Eee… Bo nie mam okazji źle postawić nogi, sir? — odpowiedział Cegła, jakby czytał z kartki.

— A Cegła ma panu jeszcze coś do powiedzenia, co, Cegła? — zapytał macierzyński Detrytus. — No już, powiedz panu Vimesowi.

Cegła wpatrywał się w blat stołu.

— Przepraszam, żem próbował pana zabić, pani Vimes — wyszeptał.

— No, pomyślimy o tym, prawda — rzekł Vimes z braku lepszych pomysłów. — A przy okazji, chodziło ci pewnie o pana Vimesa, ale wolę, kiedy panem Vimesem nazywają mnie tylko ci, którzy walczyli razem ze mną.

— No, technicznie to Cegła walczył… — zaczął Detrytus.

Vimes energicznie odstawił kubek. Żebra go bolały.

— Nie. Walczył razem ze mną, to znaczy obok mnie, a nie przeciwko mnie. To nie to samo, sierżancie. Poważnie.

— To naprawdę nie jego wina — tłumaczył Detrytus. — To była pomylona to-że-samość.

— Sugerujecie, że nie wiedział, kim jestem? — upewnił się Vimes. — To jakoś go nie…

— Nie, sir. Nie wiedział, kim on jest, sir. Myślał, że jest kupą świateł i fajerwerków. Proszę mi wierzyć, sir. Ale chyba coś mógłbym z niego jeszcze zrobić. Sir, był po Wielkim Młocie, a jednak chodził!

Vimes patrzył przez chwilę na Detrytusa, a potem zerknął na Cegłę.

— Panie Cegła, proszę mi opowiedzieć, jak się pan dostał do kopalni, dobrze? — powiedział.

— Żem mówił temu drugiemu polisantowi… — zaczął Cegła.

— A teraz gadaj panu Vimesowi! — warknął Detrytus. — Już!

Trwało to dłuższą chwilę, z przerwami na to, by fragmenty mózgu Cegły wsunęły się na miejsca, ale Vimes poskładał coś takiego:

Nieszczęsny Cegła przyszykował skrob z kilkoma innymi rynsztokowymi trollami w starym składzie, gdzieś w labiryncie uliczek za aleją Parkową. Zawędrował do piwnicy, szukając chłodnego miejsca, żeby tam oglądać pokaz, a podłoga się pod nim załamała. Po odgłosach sądząc, spadał bardzo daleko, ale oceniając po naturalnym stanie trolla, prawdopodobnie spłynął w dół lekko jak motyl. Skończył w tunelu, takim jak w kopalni, znaczy, z całym tym drewnem trzymającym sufit, no i powlókł się nim, bo miał nadzieję, że doprowadzi go z powrotem na powierzchnię albo do czegoś jadalnego.

Zaczął się martwić dopiero wtedy, kiedy dotarł do tunelu o wiele wspanialszego, a słowo „krasnoludy” osiągnęło te części jego mózgu, które nie miały nic lepszego do roboty, niż słuchać.

Troll w krasnoludziej kopalni zaczyna szerzyć zniszczenie. To jeden z pewników — niczym byk w składzie porcelany. Ale Cegła wydawał się odświeżająco wolny od nienawiści do kogokolwiek. Jeśli tylko świat dostarczał wystarczającej ilości rzeczy zaczynających się na S, od których głowa robiła „bzzz!” — a w mieście ich nie brakowało — to nie przejmował się specjalnie, co robił poza tym. Cegła w rynsztoku spadł poniżej nawet takiego horyzontu, więc nic dziwnego, że ludzie Chryzopraza nie zdołali go schwytać. Cegła był czymś, nad czym się przestępuje.

Kiedy stał tak w ciemności, słysząc w dali głosy krasnoludów, mogło mu nawet przyjść do głowy, żeby się bać. Ale potem zobaczył przez duże, okrągłe drzwi, jak jeden krasnolud trzyma drugiego i wali go po głowie. Panował jaskiniowy mrok, lecz trolle dobrze widzą w nocy, a poza tym zawsze są też vurmy. Troll nie rozpoznał zbyt wielu szczegółów, ale też specjalnie się nie przypatrywał. Kogo obchodzi, co krasnoludy robią sobie nawzajem? Dopóki nie robiły tego jemu, nie widział problemów. Ale potem krasnolud, który bił, zaczął krzyczeć, a wtedy pojawił się problem wielki jak życie.

Duże metalowe drzwi obok otworzyły się nagle i uderzyły go w twarz. Kiedy zza nich wyjrzał, zobaczył, jak obok przebiega kilka uzbrojonych krasnoludów. Nie interesowało ich, co może się chować za drzwiami, w każdym razie jeszcze nie. Robili to, co zwykle robią wszyscy, to znaczy biegli w stronę źródła krzyków. Cegłę za to interesowało jedynie jak najszybsze oddalenie się od krzyków, a tuż obok miał otwarte drzwi. Skorzystał z nich i pobiegł, i nie zatrzymywał się, póki nie dotarł na świeże powietrze.

Nie było pogoni. Vimesa to nie zdziwiło. Żeby być wartownikiem, niezbędny jest szczególny rodzaj umysłu. Umysłu gotowego przebywać w ciele, które stoi i na nic właściwie nie patrzy, często przez długie godziny. Taki umysł nie zarabia wysokich pensji. Taki umysł raczej nie zacznie poszukiwań od sprawdzenia tunelu, którym właśnie przybył. Nie będzie najostrzejszym nożem w szufladzie.

I tak, bezcelowo, bez takiego zamiaru, bez złej woli czy choćby ciekawości, wędrowny troll zawędrował do krasnoludziej kopalni, z zabarwionymi narkotykiem zmysłami był świadkiem morderstwa, a potem wywędrował na powierzchnię. Kto mógłby coś takiego zaplanować? Gdzie w tym logika? Gdzie sens?

Vimes przyjrzał się wodnistym oczom, przypominającym sadzone jajka, zabiedzonej sylwetce, strużce bogowie wiedzą czego ściekającej z zaskorupiałego nozdrza. Cegła nie kłamał. Cegła miał dość kłopotów z tym, co nie zostało wymyślone.

— Opowiedz panu Vimesowi o wukwuk — zachęcił go Detrytus.

— A tak… W tej jaskini był wielki wukwuk.

— Odnoszę wrażenie, że tracę jakiś ważny wątek… — mruknął Vimes.

— Wukwuk to takie coś, co się robi z drzewnego wungla, saletry i slabu — wyjaśnił sierżant. — Wszystko zwinięte w papier jak cygaro, wie pan… Mówił, że…

— Nazywamy je wukwuk, bo one wyglądają jak… no, jak wukwuk — wtrącił Cegła z zakłopotanym uśmiechem.

— Tak, mam już ogólny obraz — rzucił Vimes ze znużeniem. — I próbowałeś to wypalić?

— Nie, psze pana… Wielkie było. Całe zwinięte w tej ich jaskini, akurat przy tym paskudnym tunelu, co żem do niego wpadł.

Vimes usiłował jakoś wkomponować to w swoje wnioskowania, ale na razie zostawił na boku. Czyli… zrobił to krasnolud? Jasne. W tej chwili wierzył Cegle, choć kubeł żab byłby pewnie lepszym świadkiem niż chudy troll. I nie ma sensu mocniej go naciskać, przynajmniej w tej chwili.

— No dobra. — Schylił się i podniósł kamień, który tajemniczy przybysz zostawił na podłodze w komendzie. Kamień miał jakieś osiem cali średnicy, ale był dziwnie lekki. — Opowiedz mi o panu Błysku. To twój przyjaciel?

— Pan Błysk jest wszędzie! — zapewnił gorączkowo Cegła. — On diament!

— No, pół godziny temu przebywał w tym budynku — przypomniał Vimes. — Detrytus?

— Sir? — odpowiedział sierżant z miną winowajcy.

— Co wiecie o panu Błysku?

— Eee… on to jest trochę jak taki bóg trolli — wymamrotał Detrytus.

— Zasadniczo bogowie tutaj nie bywają. Ktoś zwinął sekret ognia, czy nie widzieliście moich złotych jabłek? Aż dziwne, jak często nie widzimy takich przestępstw w raportach. Jest trollem, tak?

— No, taki… król — powiedział Detrytus tonem, jakby każde słowo wyrywano z niego przemocą.

— Myślałem, że trolle nie mają królów. Wydawało mi się, że każdy klan sam się rządzi.

— Zgadza się, zgadza — przyznał Detrytus. — Rozumie pan, panie Vimes, on pan Błysk. Nie mówimy o nim dużo. — Na twarzy trolla malowało się cierpienie i bunt równocześnie.

Vimes postanowił uderzyć w słabszy cel.

— Gdzie go znalazłeś, Cegła? Chcę tylko…

— On przyszedł, coby panu pomóc! — warknął Detrytus. — Co pan robi, panie Vimes? Czemu pan ciągle pyta? Z krasnoludami to na paluszkach, nie można zezłościć, o nie, ale co pan robi, jak to trolle, co? Z kopa wziąć nie problem! Pan Błysk daje Cegłę, daje dobrą radę, a pan rozmawia, jakby to był zły troll! Słyszę, jak kapitan Marchewa opowiada krasnoludom — on Dwaj Bracia. I pan myśli, że się cieszę? My znamy te kłamliwe krasnoludzie kłamstwa, o tak! I jęczymy na te kłamstwa, tak! Pan chce spotkać pana Błyska, pan okazuje pokorę, okazuje szacunek, tak!

Znowu dolina Koom, pomyślał Vimes. Nigdy jeszcze nie widział Detrytusa tak rozzłoszczonego, przynajmniej na niego. Troll zawsze był na miejscu, zawsze pewny i godny zaufania.

W dolinie Koom spotkały się dwa plemiona i nikt nie mrugnął.

Vimes mrugnął.

— Przepraszam — powiedział. — Nie wiedziałem. Nie chciałem nikogo urazić.

— Słusznie! — rzekł Detrytus i potężną pięścią walnął w biurko.

Łyżka wyskoczyła z pustej miski Cegły. Tajemnicza kamienna kula z nieuniknionym cichym turkotem przetoczyła się po blacie, spadła na podłogę i pękła na dwoje.

Vimes przyjrzał się równym częściom.

— Jest pełen kryształów — zauważył.

Schylił się. W jednej z migotliwych półkul zauważył kawałek papieru.

Podniósł go i przeczytał:

Pointer Pickles, Kryształy, Minerały i Artykuły Toczące,

ul. Dziesiątego Jajka 3, Ankh-Morpork

Ostrożnie odłożył karteczkę i podniósł obie części kamienia. Złożył je razem i połączył; pozostała tylko cieniutka rysa i ani śladu, by stosowano wcześniej jakiś klej.

Spojrzał na Detrytusa.

— Wiedziałeś, że coś takiego się stanie?

— Nie — odparł troll. — Ale se myślę, że pan Błysk wiedział.

— Podał mi swój adres, sierżancie.

— Tak. Może chce, żeby go pan odwiedził — przyznał Detrytus. — Wielki zaszczyt, nie ma co. To nie pan znajduje pana Błyska. To pan Błysk znajduje pana.

— A jak znalazł pana, panie Cegła? — zainteresował się Vimes.

Cegła rzucił Detrytusowi przerażone spojrzenie. Sierżant wzruszył ramionami.

— Zabrał mnie któregoś dnia, dał jeść — wymamrotał Cegła. — Pokazał, gdzie iść po jeszcze. Mówił, żeby nie brać towaru. Ale…

— Tak…? — zachęcił go Vimes.

Cegła zamachał parą chudych ramion. Ten gest mówił o wiele wyraźniej, niż potrafiłby on sam, że po jednej stronie stał cały wszechświat, a po drugiej samotny Cegła i co można zrobić przy takiej przewadze?

I dlatego został przekazany Detrytusowi. A to trochę wyrównywało szanse.

Vimes wstał i spojrzał na Detrytusa.

— Powinienem coś zabrać, sierżancie?

Troll się zastanowił…

— Nie. Ale może trochę myślenia by pan mógł zostawić tutaj.

* * *

To ja powinienem prowadzić szturm na kopalnię, myślał Vimes. Bo możemy jednak doprowadzić do wojny i ludzie na pewno chcieliby wiedzieć, że ktoś z góry był na miejscu, kiedy to się wydarzyło. No więc czemu uważam, że jest ważniejsze, bym się spotkał z panem Błyskiem?

Kapitan Marchewa nie marnował czasu. Miejskie krasnoludy go lubiły. Dlatego zrobił coś, czego nie mógłby zrobić Vimes — a przynajmniej nie mógłby tego zrobić dobrze. To znaczy zabrał zabłocony wisior na Nową Szewską i opowiedział parze krasnoludzich rodziców, gdzie go znaleziono. Potem wszystko działo się już szybko. Kolejnym powodem do pośpiechu był fakt, że kopalnia została zamknięta. Wartownicy, robotnicy i krasnoludy szukające duchowego przewodnictwa na ścieżce krasnoludzkości zastali zamknięte drzwi. Pieniądze nie zostały zapłacone, a krasnoludy mają bardzo stanowcze poglądy w kwestii takich zjawisk jak kontrakty. Spora część bogatej krasnoludziej tradycji poświęcona jest kontraktom. Powinny być dotrzymywane.

Dość polityki, powiedział sobie Vimes. Ktoś zabił czterech krasnoludów, naszych, nie jakiegoś obłąkanego podżegacza, i zostawił ich tam w ciemności. Nie obchodzi mnie, kto to był — wywlekę go na światło dnia. Postawię przed obliczem sprawiedliwości. Do samego dołu i do samej góry.

Ale muszą to załatwić krasnoludy. Krasnoludy wejdą do tej studni i jeszcze raz wykopią to błoto. I przyniosą dowód.

Wszedł do głównej sali. Był tam Marchewa i sześciu funkcjonariuszy krasnoludów. Mieli ponure miny.

— Wszystko gotowe? — spytał Vimes.

— Tak, sir. Spotkamy się z pozostałymi na Empirycznym Sierpie.

— Macie dosyć kopaczy?

— Wszystkie krasnoludy są kopaczami, sir — zapewnił z powagą Marchewa. — Jedzie już do nas drewno i wyciągarki. Niektórzy górnicy, jacy się do nas przyłączyli, pomagali kopać ten tunel, sir. Znali tych chłopaków. Są trochę zdezorientowani i rozgniewani.

— Trudno się dziwić. Czyli nam wierzą, tak?

— No… mniej więcej, sir. Ale jeśli nie znajdziemy ciał, wpadniemy w poważne kłopoty.

— To prawda. Czy twoi chłopcy wiedzą, czego tamci szukali?

— Nie, sir. Dostawali tylko rozkazy od tych czarnych krasnoludów. I różne zespoły kopały w różnych kierunkach. Bardzo daleko w różnych kierunkach. Sądzą, że aż do alei Forsołapki i ulicy Buławników.

— To spory kawał miasta!

— Tak, sir. Ale było w tym coś dziwnego.

— Proszę mówić dalej, kapitanie — zachęcił go Vimes. — Jesteśmy przyzwyczajeni do dziwności.

— Co jakiś czas wszyscy musieli przerwać pracę, a te cudzoziemskie krasnoludy nasłuchiwały przy ścianach z taką dużą… no, takim czymś podobnym do trąbki. Sally znalazła coś podobnego, kiedy była na dole.

— Nasłuchiwały? W tym mokrym błocie? Czego? Śpiewających dżdżownic?

— Krasnoludy nie wiedzą, sir. Sądzili, że szukali uwięzionych górników. To dość sensowne. Duża część tuneli prowadziła przez stare mury i pewnie jest możliwe, by inni górnicy ugrzęźli gdzieś, gdzie jest powietrze.

— Ale przecież nie przetrwaliby całych tygodni, prawda? I po co kopać w różne strony?

— To prawdziwa łamigłówka, sir, trudno zaprzeczyć. Ale szybko dotrzemy do rozwiązania, sir. Wszyscy są pełni zapału.

— Dobrze. Ale niech straż będzie dyskretna. Mamy tu grupę zaniepokojonych obywateli, którzy starają się odszukać swoich bliskich, gdyż uzyskali informację o katastrofie w kopalni. Jasne? Strażnicy tylko im pomagają.

— Chce pan powiedzieć, żebym pamiętał, że jestem krasnoludem, sir?

— Dziękuję ci za to, Marchewa. Właśnie tak. A teraz idę spotkać się z legendą, która nazywa się jak puszka pasty do polerowania.

Kiedy wychodził, zauważył jeszcze symbol Przyzywającej Ciemności. Karta drinków z Klubu Różowego Kociaka została starannie ustawiona na półce przy oknie, gdzie miała najwięcej światła. Lśnił. Może dlatego, że Oszroniona Róża Gorących Warg została zaprojektowana tak, by zobaczyć ją w zatłoczonym barze przy słabym oświetleniu… ale znak zdawał się pływać nad och, jakże śmiesznymi nazwami drinków, takimi jak Tylko Seks, Pussy Galore czy Bezmózgowiec, które wskutek tego wydawały się wyblakłe i nierzeczywiste.

Ktoś — a nawet kilku ktosiów, można przypuszczać — na czas nocy zapalił przed znakiem świece.

Nie może pozostawać w mroku, pomyślał Vimes. Ja też bym tak chciał.

* * *

Lokal Pointer Pickles wydawał się przede wszystkim zakurzony. Kurz był podstawowym tonem sklepu. Vimes musiał tędy przechodzić z tysiąc razy — był to właśnie taki sklep, obok którego się przechodzi. Kurz i martwe muchy leżały w niedużym oknie wystawowym, na którym jednak dostrzegł w głębi kawały skał, także pokryte kurzem.

Kiedy wszedł do mrocznego wnętrza, dzwonek nad drzwiami wydał zakurzone brzęknięcie. Dźwięk ucichł i pojawiło się wyraźne wrażenie, że oznaczał koniec rozrywek na dzisiaj. Po chwili w głębokiej ciszy narodziło się odległe szuranie. Okazało się, że jego źródłem jest bardzo stara kobieta, która na pierwszy rzut oka wydawała się równie zakurzona jak te kamienie, które zapewne sprzedawała. Vimes miał pewne wątpliwości nawet w tej kwestii — tego rodzaju sklepy często traktowały sprzedaż towaru jak zdradę świętego powiernictwa.

Jakby na potwierdzenie jego wątpliwości, dźwigała maczugę z wbitym gwoździem. Kiedy zbliżyła się dostatecznie dla prowadzenia rozmowy, odezwał się Vimes.

— Przyszedłem, aby…

— Czy wierzysz w uzdrawiającą moc kryształów, młodzieńcze? — warknęła, groźnie unosząc maczugę.

— Co? Jaka uzdrawiająca moc? — zdziwił się Vimes.

Starucha uśmiechnęła się krzywo i opuściła maczugę.

— Dobrze — pochwaliła. — Lubimy, jak nasi klienci traktują geologię z powagą. W tym tygodniu mamy trochę trollitu.

— Świetnie, ale…

— To jedyny minerał, który przesuwa się w czasie do tyłu.

— Przyszedłem, żeby się spotkać z panem Błyskiem — wyjaśnił Vimes.

— Panem jakim? — Staruszka przyłożyła dłoń do ucha.

— Panem Błyskiem — powtórzył, czując, jak gaśnie w nim nadzieja.

— Nigdy o nim nie słyszałam, kochany.

— Dał mi to. — Vimes pokazał jej dwie połówki kamiennego jaja.

— Ametystowa geoda. Bardzo ładny egzemplarz. Dam ci za niego siedem dolarów, młodzieńcze — zaproponowała staruszka.

— Jest pani, hm, Pickles czy Pointer? — Vimes uznał, że nie pozostało mu już nic więcej.

— Jestem panną Pickles, kochany. Panna Poin…

Urwała. Zmienił się wyraz jej twarzy, stała się trochę młodsza i wyraźnie bardziej czujna.

— A ja jestem panną Pointer, kochany — przedstawiła się. — Nie przejmuj się Pickles, ona tylko kieruje tym ciałem, kiedy ja mam inne zajęcia. Komendant Vimes?

Vimes wytrzeszczył oczy.

— Chce pani powiedzieć, że jest pani dwoma osobami? W jednym ciele?

— Tak, kochany. Podobno to choroba, ale chcę zaznaczyć, że zawsze żyłyśmy w zgodzie. Ale nie mówiłam jej o panu Błysku. Nigdy dość ostrożności. Chodźmy tędy.

Poprowadziła go między zakurzonymi kryształami i kamiennymi bryłami na tył sklepu, skąd biegł szeroki korytarz z półkami na ścianach. Kryształy wszelkich rozmiarów mrugały do niego.

— Trolle zawsze interesowały geologów, jako że są zbudowane ze skał metamorficznych — mówiła swobodnym tonem panna Pointer/Pickles. — A pan nie jest przypadkiem kolekcjonerem, komendancie?

— Zdarzało się, że niekiedy rzucano we mnie jakimś kamieniem — przyznał Vimes. — Ale nigdy nie chciało mi się sprawdzać, jaki to rodzaj.

— Ha. Jaka szkoda, że mieszkamy tutaj na iłach — westchnęła kobieta. Cichy gwar głosów się nasilił. Otworzyła drzwi i odsunęła się na bok. — Wynajmuję im salę — wyjaśniła. — Proszę wejść.

Vimes zobaczył kilka stopni schodów prowadzących w dół. A niech to, pomyślał, znów schodzimy do podziemia. Ale w dole widział światło, a gwar rozbrzmiewał głośniej.

Piwnica okazała się duża i chłodna. Wszędzie stały stoliki, a przy każdym siedziały dwie osoby pochylone nad kraciastą planszą. Sala gier? Graczami były krasnoludy, trolle i ludzie, ale wszystkich łączyło wyraźnie widoczne skupienie. Niektórzy spoglądali obojętnie na Vimesa, który zatrzymał się w połowie schodów, a potem wracali do rozgrywki.

Po chwili zszedł do poziomu podłogi. To pewnie jest ważne, prawda? Pan Błysk chciał mu to pokazać. Ludzie — to znaczy ludzie, trolle i krasnoludy — grają w gry. Od czasu do czasu któraś dwójka spoglądała na siebie i podawała sobie ręce. Po czym jeden z graczy przechodził do innego stolika.

— Co pan tu zauważył, panie Vimes? — odezwał się głęboki głos za jego plecami.

Vimes zmusił się, by odwrócić się powoli. Postać siedząca w cieniu obok schodów była całkowicie okryta czernią. Wydawała się o dobrą głowę wyższa od Vimesa.

— Wszyscy są młodzi? — próbował zgadnąć. I dodał: — Pan Błysk?

— Otóż to! A jeszcze więcej młodych przychodzi wieczorami. Ale proszę usiąść.

— Dlaczego przyszedłem się z panem spotkać, panie Błysk?

— Ponieważ chce się pan dowiedzieć, dlaczego pan przyszedł się ze mną spotkać — odparła mroczna postać. — Ponieważ błądzi pan w ciemności. Ponieważ pan Vimes, ze swoją odznaką i swoją pałką, jest pełen gniewu. To znaczy bardziej niż zwykle. Niech pan uważa na ten gniew, panie Vimes.

Mistyka, pomyślał Vimes.

— Chciałbym zobaczyć, z kim rozmawiam — oświadczył. — Kim pan jest?

— Nie zobaczyłby mnie pan, gdybym zdjął kaptur — odparł pan Błysk. — W kwestii tego, kim jestem, zadam panu pytanie: Czy to prawda, że kapitan Marchewa, choć zadowolony ze stanowiska oficera straży, jest w rzeczywistości prawowitym królem Ankh-Morpork?

— Mam pewne kłopoty z terminem „prawowity”.

— Tak słyszałem. To może być jeden z powodów, dla których jeszcze nie zdecydował się ujawnić. Ale to nieistotne. No więc jestem prawowitym… proszę wybaczyć… i bezdyskusyjnym królem trolli.

— Doprawdy? — mruknął Vimes. Nie była to może najlepsza odpowiedź, ale w tych okolicznościach nie miał zbyt wielu opcji.

— Tak. I kiedy mówię, że bezdyskusyjnym, dokładnie to mam na myśli. Ukrywający się ludzcy królowie muszą wykorzystywać magiczne miecze i legendarne czyny, by odzyskać swoje dziedzictwo. Ja nie. Mnie wystarczy to, że jestem. Słyszał pan o koncepcji skał metamorficznych?

— Chodzi panu o to, że trolle wyglądają jak pewne odmiany skał?

— Tak jest. Łupek, Mika, Iłołupek i tak dalej. Nawet Cegła, ten biedny młody Cegła… Nikt nie wie, dlaczego tak się dzieje, a użyto tysięcy słów, by to powiedzieć. Zresztą do demona z tym, jak zwykł pan mawiać. Zasłużył pan na spojrzenie. Proszę osłonić oczy. Ja, panie Vimes…

Wyciągnęło się ramię w czarnej szacie, zsunęła się czarna aksamitna rękawica. Vimes zdążył zamknąć oczy, ale wewnętrzne strony powiek rozjarzyły się czerwienią.

— …jestem diamentem — dokończył pan Błysk.

Blask przygasł nieco i Vimes zaryzykował leciutkie uchylenie powiek. Rozróżnił kształt dłoni, a każdy poruszający się palec migotał jak pryzmat. Gracze unieśli głowy, ale już to widywali.

— Szron szybko osiada — zauważył pan Błysk.

Kiedy Vimes odważył się spojrzeć, dłoń migotała jak samo serce zimy.

— Ukrywa się pan przed jubilerami? — zapytał poruszony.

— Ha! Trzeba przyznać, że to miasto jest idealnym miejscem dla tych, którzy nie chcą być widziani, panie Vimes. Mam tu przyjaciół. I mam zdolności. Przekonałby się pan, jak trudno mnie znaleźć, jeśli chcę pozostać niedostrzegalny. Jestem również, wyznam szczerze, inteligentny, i to inteligentny przez cały czas. Nie potrzebuję składu przyszłej wieprzowiny. Mogę odbijać ciepło i w ten sposób regulować temperaturę mózgu. Diamentowe trolle są bardzo rzadkie, a kiedy już się pojawiamy, królestwo jest naszym przeznaczeniem.

Vimes czekał. Odnosił wrażenie, że pan Błysk — który właśnie wciągał z powrotem rękawicę — ma chyba jakieś plany. Najrozsądniej będzie pozwolić mu mówić, aż wszystko nabierze sensu.

— A wie pan, co się dzieje, kiedy już zostajemy królami? — spytał pan Błysk, znowu bezpiecznie okryty.

— Dolina Koom? — domyślił się Vimes.

— Brawo. Trolle się jednoczą i mamy znowu tę samą starą wojnę, a po niej całe wieki starć. To smętna, bezsensowna historia trolli i krasnoludów. A tym razem wojna ogarnie też Ankh-Morpork. Wie pan, że populacja trolli i krasnoludów w mieście pod władzą Vetinariego ogromnie wzrosła.

— No dobrze, ale jeśli jest pan królem, nie może pan zwyczajnie zawrzeć pokoju?

— Tak po prostu? Do tego trzeba czegoś więcej. — Kaptur pochylił się ze smutkiem. — Tak naprawdę niewiele pan o nas wie, panie Vimes. Widzi pan nas na równinach, kiedy powłóczymy nogami i mówimy „żem”. Nie wie pan o śpiewie historii, o Długim Tańcu ani o kamiennej muzyce. Widzi pan tylko zgarbionego trolla, który wlecze maczugę. To właśnie zrobiły dla nas krasnoludy, dawno temu. Zmieniły nas, w waszych umysłach, w bezmózgie potwory.

— Proszę na mnie nie patrzyć, kiedy pan to mówi — oburzył się Vimes. — Detrytus to jeden z moich najlepszych funkcjonariuszy!

Zapadła cisza. Po chwili znowu odezwał się pan Błysk.

— Czy mam powiedzieć, czego moim zdaniem szukały krasnoludy, panie Vimes? Czegoś należącego do nich. To rzecz, która mówi. Znalazły tę rzecz i sądzę, że to, co miała do powiedzenia, stało się bezpośrednią przyczyną pięciu zgonów. Wydaje mi się, że wiem, jak odkryć tajemnicę doliny Koom. Za kilka tygodni każdy zdoła to zrobić. Ale wtedy, jak sądzę, będzie już za późno. Pan również musi rozwiązać tę zagadkę, zanim wojna ogarnie nas wszystkich.

— Skąd pan to wie?

— Ponieważ jestem magiczny — odpowiedział głos spod kaptura.

— No cóż, jeśli tak pan…

— Cierpliwości, komendancie. Ja tylko… uprościłem. Proszę więc uznać, że jestem bardzo… bystry. Mam analityczny umysł. Studiowałem historię i tradycje moich dziedzicznych wrogów. Mam przyjaciół, którzy są krasnoludami. Bardzo mądrymi krasnoludami. Całkiem… potężnymi krasnoludami, którzy tak samo jak ja chcą zakończyć tę głupią waśń. A także kocham gry i łamigłówki. Kodeks nie był zbyt trudnym wyzwaniem.

— Jeśli ma mi to pomóc znaleźć zabójców tych krasnoludów w kopalni, powinien mi pan powiedzieć, co wie!

— Ale czemu ma pan wierzyć w to, co powiem? Jestem trollem, jestem stronniczy. Może zechcę skierować pańskie domysły na błędną ścieżkę.

— A może już pan to zrobił! — odpowiedział gniewnie Vimes. Wiedział, że robi z siebie durnia, i złościło go to jeszcze bardziej.

— Dobrze, oto bojowy duch! — pochwalił go pan Błysk. — Proszę sprawdzać wszystko, co panu mówię! Gdzie byśmy się znaleźli, gdyby komendant Vimes opierał się na magii? Nie, tajemnica doliny Koom musi być odkryta poprzez obserwację, analizę i fakty, fakty, fakty. Może pomagam panu odkryć ją odrobinę szybciej. Musi pan myśleć o wszystkim, co pan wie, komendancie. A tymczasem zagramy partyjkę? — Podniósł stojące obok krzesła pudło i wysypał zawartość na stół. Małe kamienne figurki potoczyły się po blacie.

— To jest łups, panie Vimes. Krasnoludy przeciwko trollom. Osiem trolli i trzydzieści dwa krasnoludy nieustannie toczące swoje małe bitwy w kartonowej dolinie Koom.

Zaczął rozstawiać figury. Dłonie w czarnych rękawicach poruszały się z nietrollową szybkością. Vimes odsunął krzesło.

— Miło się rozmawiało, ale słyszę od pana tylko zagadki i…

— Proszę usiąść, komendancie. — Cichy głos miał w sobie nauczycielskie tony, od których pod Vimesem ugięły się nogi. — Dobrze — rzekł pan Błysk. — Osiem trolli, trzydzieści dwa krasnoludy. Krasnoludy zawsze zaczynają. Krasnolud jest mały i szybki, więc może się przesunąć przez dowolną liczbę kwadratów w dowolnym kierunku. Troll… ponieważ jesteśmy głupie i wleczemy ze sobą maczugi, jak wszyscy wiedzą… porusza się tylko o jedno pole w dowolnym kierunku. Są też inne typy posunięć, ale co pan rozumie do tej pory?

Vimes próbował się skupić. Nie było to łatwe — to przecież gra. To nie jest naprawdę. Poza tym odpowiedź była tak oczywista, że nie mogła być prawidłowa.

— Wygląda na to, że za każdym razem muszą wygrać krasnoludy — spróbował.

— No tak, to naturalne podejrzenie. Podoba mi się. Jednakże wśród najlepszych graczy panuje opinia o lekkiej przewadze trolli. Przede wszystkim dlatego, że w odpowiednich okolicznościach troll może wyrządzić wielkie szkody. A przy okazji, jak pańskie żebra?

— Świetnie. Dzięki, że pan zapytał — odparł kwaśnym tonem Vimes.

Zapomniał o nich na dwadzieścia błogosławionych minut, a teraz znów go bolały.

— To dobrze. Cieszę się, że Cegła trafił na Detrytusa. Ma niezły mózg, jeśli tylko da się przekonać, żeby go co pół godziny nie wysmażać. Wracajmy jednak do naszej gry. Otóż przewaga którejkolwiek ze stron nie ma właściwie znaczenia, ponieważ pełna gra składa się z dwóch bitew. Jedną musi pan rozegrać krasnoludami, drugą trollami. Jak można się spodziewać, krasnoludom łatwo jest grać stroną krasnoludów, wymagającą strategii i metod ataku, które przychodzą im naturalnie. To samo stosuje się do trolli. Ale aby wygrać, musi pan zagrać po obu stronach. Musi pan myśleć jak pański odwieczny wróg. Naprawdę zdolny gracz… Proszę spojrzeć, komendancie. Niech pan popatrzy o tam, gdzie mój przyjaciel Fyllit toczy rozgrywkę z Nilsem Mysiomłotem.

Vimes się odwrócił.

— Na co mam patrzeć?

— Na to, co pan widzi.

— No więc ten troll, tam daleko, nosi coś, co wygląda jak wielki krasnoludzi hełm…

— Tak, dostał go od jednego gracza krasnoluda. Mówi też całkiem nieźle po krasnoludziemu.

— I pije z rogu, tak jak krasnoludy…

— Zamówił taki zrobiony z metalu. Trollowe piwo rozpuściłoby naturalny róg. Nils natomiast potrafi zaśpiewać całkiem sporo trollowych śpiewów historii. Proszę spojrzeć na Gabro, o tam. Dobry trollowy chłopak, ale wie też praktycznie wszystko o krasnoludzim pieczywie bojowym. Wydaje mi się wręcz, że przy nim na stoliku leży bumerangowy croissant. Wyłącznie do celów ceremonialnych, naturalnie. Komendancie?

— Hm? — mruknął Vimes. — Co takiego?

Krasnolud drobnej budowy, siedzący przy jednym ze stolików, obserwował go z zaciekawieniem, jakby Vimes był jakimś fascynującym stworem.

Pan Błysk parsknął śmiechem.

— Aby studiować przeciwnika, musi pan wejść w jego skórę. A kiedy jest pan już w jego skórze, zaczyna pan widzieć świat jego oczami. Gabro tak dobrze gra krasnoludami, że cierpi na tym jego trollowa rozgrywka. Zamierza wybrać się do Miedzianki i uczyć się u tamtejszych krasnoludzich łupsmajstrów. Mam nadzieję, że mu się uda i nauczą go grać jak troll. Żaden z tych chłopców nie był wczoraj na zewnątrz i nie próbował walczyć po pijanemu. W taki sposób wyrównujemy góry. Woda ścieka na kamień, rozpuszcza go i wypłukuje. Kropla za kroplą zmieniają kształt świata. Woda na kamieniu, komendancie. Woda płynąca pod ziemią i wypływająca w niespodziewanych miejscach.

— Obawiam się, że potrzebny będzie silniejszy strumień — stwierdził Vimes. — Nie sądzę, żeby grupka ludzi grających w jakąś grę zdołała w rozsądnym czasie zniwelować górę.

— Zależy od tego, gdzie upadnie kropla. Z czasem może uda się im przynajmniej wypłukać dolinę. Powinien pan sam siebie zapytać, czemu tak panu zależało, żeby dostać się do tej kopalni.

— Bo tam popełniono morderstwo!

— To był jedyny powód? — zapytał pan Błysk.

— Oczywiście!

— A wszyscy wiedzą, że krasnoludy to straszni plotkarze. No cóż, na pewno zrobi pan wszystko, co możliwe, komendancie. I mam nadzieję, że schwyta pan morderców, zanim dopadnie ich XCiemność.

— Panie Błysk, niektórzy z moich funkcjonariuszy zapalili świece przy tym nieszczęsnym symbolu!

— Dobry pomysł, uważam.

— Więc naprawdę pan wierzy, że to jakieś zagrożenie? A niby skąd pan tyle wie o znakach górniczych?

— Studiowałem je. Akceptuję fakt ich istnienia. Niektórzy z pańskich ludzi w nie wierzą. Większość krasnoludów wierzy gdzieś w głębi ich sękatych duszyczek. Szanuję to. Można wyprowadzić krasnoluda z ciemności, ale nie da się usunąć ciemności z krasnoluda. Te symbole są bardzo stare. Mają prawdziwą moc. Kto wie, jakie pradawne zło istnieje w głębokiej ciemności pod górami? Żadna inna ciemność jej nie dorówna.

— Ale gliniarzy też da się nabrać — stwierdził Vimes.

— Panie Vimes, miał pan ciężki dzień. Tyle się działo, a tak mało było czasu na myślenie. Pora na refleksję nad wszystkim, co pan wie. Ja sam jestem osobą skłonną do refleksji.

— Komendant Vimes? — Głos należał do panny Pickles/Pointer stojącej w połowie schodów. — Taki wielki troll o pana pyta.

— Jaka szkoda — westchnął pan Błysk. — To na pewno sierżant Detrytus. Obawiam się, że nie ma dobrych wieści. Gdybym miał zgadywać, powiedziałbym, że trolle posłały taka-taka. Musi pan iść, panie Vimes. Jeszcze się spotkamy.

— Nie sądzę, żebym się z panem zobaczył — rzekł Vimes. Wstał. — Jeszcze tylko jedno pytanie, dobrze? Tylko żadnych pokrętnych odpowiedzi. Dlaczego pomógł pan Cegle? Czemu się pan przejął jakimś naćpanym rynsztokowym trollem?

— A czemu pan się przejmował zabitymi krasnoludami? — zapytał pan Błysk.

— Bo ktoś musi!

— No właśnie. Do widzenia, panie Vimes.

Vimes wbiegł po schodach i wszedł za panną Pickles/Pointer do sklepu. Detrytus stał między kawałkami minerałów i wydawał się niepewny jak człowiek w kostnicy.

— O co chodzi? — spytał Vimes.

Detrytus niepewnie przestąpił z nogi na nogę.

— Przepraszam, panie Vimes, ale żem był jedyny, co wiedział, gdzie…

— Tak, w porządku. Chodzi o taka-taka?

— Skąd pan to wie, sir?

— Nie wiem. Co to jest taka-taka?

— To taka sławna wojenna maczuga trolli.

Vimes, wciąż jeszcze myśląc o tym, co widział na dole, zapytał odruchowo:

— A jak nie ma czuga, to co ma?

Jednak takie hasła marnowały się przy Detrytusie. On dowcipy uważał za ludzką aberrację, którą można pokonać, mówiąc powoli i cierpliwie.

— Nic, sir. Kiedy klany trolli przesyłają sobie taka-taka, to jest wezwaniem na wojnę.

— Niech to… Dolina Koom?

— Tak, sir. I żem słyszał, że dolny król i krasnoludy z Überwaldu są już w drodze do doliny Koom. W mieście wszyscy o tym mówią.

— Ehm… dzyń, dzyń, dzyń…? — odezwał się cichy, nerwowy głosik.

Vimes wyjął Gooseberry’ego i spojrzał groźnie. W takiej chwili…

— Co jest? — warknął.

— Jest dwadzieścia dziewięć minut po piątej, Wstaw Swoje Imię — odparł niepewnie chochlik.

— Więc?

— Pieszo, o tej porze, musisz ruszyć już teraz, żeby zdążyć na szóstą do domu.

— Patrycjusz chce pana widzieć, sir, i sekary przychodzą, i w ogóle — nalegał Detrytus.

Vimes patrzył nieruchomo na wyraźnie zakłopotanego chochlika.

— Idę do domu — oznajmił i ruszył naprzód.

Ciemne chmury przewalały się po niebie, zwiastując kolejną letnią burzę.

— Znaleźli trzy zabite krasnoludy niedaleko studni, sir — opowiadał Detrytus, człapiąc za nim. — Wygląda, że te inne krasnoludy ich pozabijały, jasna sprawa. Wszystkie gragi zniknęły. Kapitan Marchewa ustawił straże przy wszystkich wyjściach, co je znalazł…

Ale oni kopali, myślał Vimes. Kto wie, dokąd sięgnęły tunele?

— …i prosi o zgodę na wywalenie tych wielkich żelaznych drzwi przy Melasowej, sir — ciągnął Detrytus. — Bo tamtędy się mogą dostać do ostatniego krasnoluda.

— A co na to krasnoludy? — rzucił przez ramię Vimes. — Znaczy te żywe?

— No, dużo ich widziało, jakżeśmy wynosili zabite krasnoludy. Se myślę, że większość to mu chętnie poda łom.

Zróbmy przedstawienie dla motłochu. Chwyćmy go za sentymentalne serce. A zresztą nadchodzi burza, nie ma co się martwić o dodatkową kroplę deszczu.

— No dobra — rzekł. — Przekaż mu, że wiem, że na pewno jest tam Otto z tym swoim przeklętym obrazkowym pudełkiem, więc kiedy wyrwą te drzwi, niech to robią krasnoludy, jasne? Obrazek pełen krasnoludów?

— Tajest, sir!

— A jak tam młody Cegła? Złoży zeznanie pod przysięgą? Zrozumie, o co chodzi?

— Se myślę, że może, sir.

— Przed krasnoludami?

— Tak, jak go poproszę, sir — stwierdził Detrytus. — Tyle mogę obiecać.

— Dobrze. I niech ktoś pchnie sekarami wiadomość do każdej straży miejskiej i każdego wiejskiego posterunku stąd do gór. Niech wypatrują grupy czarnych krasnoludów. Jestem pewien, że znalazły to, czego szukały, a teraz próbują uciec.

— Pan chce, żeby oni ich zatrzymali? — spytał sierżant.

— Nie! Niech nikt nawet nie próbuje! Przekaż, że mają broń, która strzela ogniem! Niech tylko dadzą znać, dokąd tamci się kierują.

— Tak im powiem, sir.

A ja idę do domu, powtórzył w myślach Vimes. Każdy czegoś chce od Vimesa, chociaż nie jestem najostrzejszym nożem w szufladzie. Do demona, pewnie jestem raczej łyżką. Ale mam zamiar być Vimesem, a o szóstej Vimes czyta Młodemu Samowi „Gdzie jest moja krówka?”. Ze wszystkimi odgłosami.

Dotarł do domu raźnym krokiem, wykorzystując wszystkie znane sobie niewielkie skróty. Jego umysł falował wte i wewte jak rzadka zupa, a żebra szturchały go od czasu do czasu, by powiedzieć: Tak, nadal tu jesteśmy i kłujemy. Stanął przed drzwiami w chwili, gdy Willikins je otworzył.

— Przekażę lady Sybil, że już pan wrócił, sir! — zawołał, gdy Vimes biegł na górę po schodach. — Czyści zagrody smoków.

Młody Sam stał w swoim łóżeczku i obserwował drzwi. Dzień Vimesa stał się miękki i różowy.

Na krześle leżały ulubione chwilowo zabawki — szmaciana piłeczka, nieduża obręcz i wełniany wąż z jednym okiem z guzika. Vimes zepchnął je na dywan, usiadł i zdjął hełm. A potem ściągnął wilgotne buty. Kiedy Sam Vimes ściągał buty, nie trzeba już było ogrzewać pokoju. Na ścianie tykał zabawkowy zegar, a z każdym Łyknięciem i Łaknięciem nad parkanem przeskakiwała tam i z powrotem mała owieczka.

Sam otworzył mocno wyssaną i mocno przeżutą książeczkę.

— Gdzie jest moja krówka? — oznajmił, a Młody Sam zachichotał. Deszcz bębnił o szyby.

Gdzie jest moja krówka?

Czy to moja krówka?

…Rzecz, która mówi, myślał, gdy oczy i usta wykonywały najpilniejsze zadanie. Muszę się więcej dowiedzieć. Dlaczego sprawiła, że krasnoludy chciały się wzajemnie pozabijać?

Robi „Beee!”.

To owieczka!

…Dlaczego poszliśmy do tej kopalni? Bo słyszeliśmy, że popełniono tam morderstwo, dlatego!

To nie moja krówka!

…Wszyscy wiedzą, że krasnoludy plotkują. Głupio było kazać im zachować to przed nami w tajemnicy! To właśnie cali głębinowcy — wydaje im się, że wystarczy coś powiedzieć, a to już staje się prawdą!

Gdzie jest moja krówka?

…woda ściekająca na kamień…

Czy to moja krówka?

Gdzie ja ostatnio widziałem taką planszę do łupsa?

Robi „Ihaha!”.

A tak, u Helmutłuka. Bardzo się denerwował, prawda?

To konik!

On miał planszę. Powiedział, że jest zapalonym graczem.

To nie moja krówka!

Ten krasnolud żył w napięciu, trudno nie zauważyć. Wyglądał, jakby wręcz umierał z chęci powiedzenia mi czegoś…

Gdzie jest moja krówka?

To jego spojrzenie…

Czy to moja krówka?

Byłem taki wściekły! Nie mówić straży? Czego oni się spodziewali? Można by sądzić, że będą wiedzieli…

Robi „Hruumgh!”.

Wiedział, że dostanę szału!

To hipopotam!

On chciał, żebym się rozzłościł!

To nie moja krówka!

Do demona, on chciał, żebym się rozzłościł!

Vimes prychał i parskał przez całą resztę zoo, nie pomijając ani jednego warknięcia czy piśnięcia, a na końcu ułożył syna i pocałował go na dobranoc.

Z dołu dobiegł brzęk tłuczonego szkła. O, ktoś upuścił szklankę, stwierdziły czołowe płaty mózgu. Ale tylna część mózgu, która od ponad pięćdziesięciu lat sterowała nim bezpiecznie po wrogich ulicach, szepnęła: Akurat, upuścił!

Kucharz miał wolny wieczór, Purity jest pewnie w swoim pokoju, Sybil karmi smoki. Pozostawał zatem Willikins. Kamerdynerzy niczego nie upuszczają.

Z dołu dobiegło ciche „ugh!”, a potem „łups!” czegoś uderzającego w mięso.

Miecz Vimesa wisiał na haku na drugim końcu holu, ponieważ Sybil nie lubiła, kiedy nosił go w domu.

Jak najciszej rozejrzał się po pokoju, szukając czegoś, czegokolwiek, co mogłoby służyć za broń. Niestety, wybierając zabawki dla Młodego Sama, całkowicie zaniedbali cały obszar twardych przedmiotów o ostrych krawędziach. Króliczki, ludki i prosiaczki były licznie reprezentowane, ale… Aha! Vimes zauważył coś, co mogło się nadać, wyrwał to i ścisnął mocno.

Sunąc bezgłośnie na grubych, grubo pocerowanych skarpetach, zszedł schodami na dół.

Drzwi do piwnicy z winem były otwarte. Vimes już teraz nie pił, ale Willikins, wypełniając kamerdynerskie zobowiązania wobec pokoleń, które dopiero się pojawiły albo dopiero nadejdą, dbał o nią i uzupełniał niekiedy o obiecujące roczniki.

Czy to chrzęst deptanego szła? Zaraz się przekona.

Dotarł do sklepionej piwniczki i ostrożnie wysunął się poza plamę światła wpadającego tu z korytarza. Teraz wyczuwał lekki odór czarnego oleju.

Małe dranie! W dodatku widzą w ciemności, tak? Grzebał w kieszeni, szukając zapałek, a puls dudnił mu w uszach. Palce natrafiły na zapałkę. Nabrał tchu.

Jakaś dłoń chwyciła go za przegub, a kiedy szaleńczo uderzył ciemność tylną nogą konia na biegunach, ona także została mu wyrwana. Kopnął odruchowo i usłyszał stęknięcie. Poczuł, że ręce ma wolne, a gdzieś sponad podłogi rozległ się głos Willikinsa, dosyć zduszony:

— Proszę wybaczyć, sir, ale chyba wpadłem na pańską stopę.

— Willikins? Co się tu dzieje, do demona?

— Kilku krasnoludzich dżentelmenów złożyło wizytę, kiedy był pan na górze, sir. — Kamerdyner prostował się powoli. — Zjawili się przez ścianę piwnicy. Z przykrością stwierdzam, że uznałem za konieczne potraktowanie ich dość surowo. Obawiam się, że jeden z nich może być martwy.

Vimes rozejrzał się dookoła.

— Może być martwy? A oddycha jeszcze?

— Tego nie wiem, sir. — Willikins z wielką ostrożnością przytknął zapałkę do małego ogarka. — Słyszałem, jak bulgocze, ale teraz wydaje się, że przestał. Przepraszam, lecz spotkali się ze mną, kiedy opuszczałem komórkę z lodem, zostałem więc zmuszony, by bronić się pierwszą rzeczą, jaka wpadła mi w rękę.

— To znaczy?

— Nożem do lodu, sir — odparł spokojnie Willikins. Uniósł osiemnaście cali ostrej zębatej klingi przeznaczonej do cięcia lodu w poręczne bloki. — Tego drugiego dżentelmena zawiesiłem na haku na mięso, sir.

— Chyba nie… — zaczął przerażony Vimes.

— Tylko za ubranie, sir. Przepraszam, że podniosłem na pana rękę, sir, ale obawiałem się, że ten paskudny olej może być palny. Mam nadzieję, że dostałem ich wszystkich. I chciałbym skorzystać z okazji i przeprosić za bałagan…

Vimes był już w połowie piwnicznych schodów.

W holu poczuł, że serce mu zamarło. Niska czarna figura na szczycie schodów właśnie znikała w drzwiach pokoju dziecinnego.

Szerokie, okazałe schody wznosiły się przed nim — stopnie na sam szczyt nieba. Pognał nimi, słysząc własne wrzaski:

— Zabijęcięzabijęcięzabijęcięzabijęzabiję zabij zabij zabij…

Dławiła go straszliwa furia, wściekłość i przerażenie rozpalały płuca, a schody wciąż się rozwijały. Nie miały końca. Ciągnęły się w nieskończoność, gdy on tymczasem spadał w dół, do piekła. Ale piekło wynosiło go, dawało skrzydła wściekłości, posyłało z powrotem…

Aż wreszcie, gdy oddech był już tylko długim bluźnierczym krzykiem, dotarł do ostatniego stopnia…

Krasnolud wybiegł z drzwi sypialni Sama tyłem, uderzył w balustradę, przełamał ją i runął na podłogę w dole. Vimes biegł dalej, ślizgając się po wypolerowanym drewnie, z poślizgiem skręcił do pokoju dziecinnego, bojąc się, co zobaczy…

Zobaczył Młodego Sama, który spał spokojnie. Mała owieczka na ścianie odmierzała czas nocy.

Sam Vimes podniósł syna, otulił niebieskim kocykiem i osunął się na kolana. Nie nabierał oddechu przez cały ten bieg po schodach i teraz jego ciało realizowało weksle, w potężnych, szarpiących szlochach zasysając powietrze i odkupienie. Łzy płynęły mu z oczu; dygotał…

Przez tę rozmazaną, wilgotną mgłę zauważył coś na podłodze. Na dywanie, tam gdzie upadły, leżały szmaciana piłka, obręcz i wełniany wąż.

Piłka przetoczyła się mniej więcej na środek obręczy. Wąż leżał częściowo rozwinięty, z głową na jej brzegu.

Razem, w słabym świetle, mogły się wydawać wielkim okiem z ogonem.

— Sir! Czy wszystko w porządku?

Vimes uniósł głowę i skupił wzrok na zaczerwienionej twarzy Willikinsa.

— Eee… tak… co? Tak… dobrze… dzięki… — wykrztusił, przywołując rozbiegane zmysły. — W porządku, Willikins, dziękuję.

— Któryś musiał mnie jakoś ominąć w ciemności…

— Hę? Tak, to wyjątkowa niedbałość. — Vimes podniósł się, wciąż tuląc do siebie syna. — Założę się, że większość kamerdynerów w tej okolicy załatwiłaby wszystkich trzech jednym trzepnięciem ściereczki do kurzu, co?

— Dobrze się pan czuje, sir? Bo…

— Ale ty uczęszczałeś do Fałszonogiej Szkoły Karmerdynerów! — Vimes zachichotał. Kolana mu drżały. Część jego umysłu zdawała sobie sprawę, co zaszło. Po zgrozie nadchodziło uczucie upojenia, kiedy człowiek uświadamiał sobie, że nadal żyje, i wszystko wydawało mu się śmieszne. — No wiesz, inni kamerdynerzy zwyczajnie wiedzą, jak powalić kogoś jednym spojrzeniem, ale ty, Willikins, wiesz, jak ich powalić…

— Proszę posłuchać, sir! On jest na dworze, sir! — przerwał mu niespokojnie Willikins. — Lady Sybil również!

Uśmiech Vimesa stężał.

— Czy mam wziąć młodego panicza? — Willikins wyciągnął ręce.

Vimes cofnął się. Troll z łomem i beczką smaru nie wyrwałby mu syna z rąk.

— Nie! Ale daj mi ten nóż! A potem idź i sprawdź, czy nic się nie stało Purity!

Przyciskając do siebie Młodego Sama, biegł na dół, przez hol i do ogrodu. To było głupie, głupie, głupie. Tak powiedział sobie później. Ale w tej chwili myślał tylko w kolorach podstawowych. Było mu trudno, bardzo trudno wejść do pokoju dziecinnego, wobec tych wszystkich obrazów, jakie tłoczyły się w jego wyobraźni. Nie miał zamiaru już nigdy tego przeżywać. I wściekłość napłynęła znowu, już łatwo, już pod kontrolą… Gładka jak rzeka ognia. Znajdzie ich wszystkich, wszystkich co do jednego, i będą płonąć…

Do największej smoczej szopy dało się teraz dotrzeć, tylko zygzakując między trzema wielkimi, odlanymi z żelaza deflektorami płomieni, ustawionymi ledwie dwa miesiące temu. Hodowla smoków nie jest zajęciem dla maminsynków ani ludzi, którym przeszkadza to, że od czasu do czasu muszą odnawiać całą boczną ścianę domu. Po obu stronach szopy znajdowały się duże żelazne wrota. Vimes skierował się do bliższych, wpadł do wnętrza i zaryglował je za sobą.

Tutaj zawsze było ciepło, ponieważ smokom stale się odbijało — gdyby nie to, wybuchałyby, co zresztą także niekiedy się zdarzało. Sybil w pełnym kombinezonie do opieki nad smokami szła wolno między zagrodami z wiadrami w obu rękach. Za nią przeciwne drzwi otwierały się powoli i pojawiła się niska ciemna postać, i trzymała pręt z malutkim płomykiem zapłonu na końcu, i…

— Uważaj! Za tobą! — krzyknął Vimes.

Żona popatrzyła na niego, odwróciła się, upuściła wiadra i zaczęła coś wołać.

I wtedy rozkwitł płomień. Trafił Sybil w pierś, trysnął nad zagrodami i zgasł nagle. Krasnolud spojrzał w dół i zaczął rozpaczliwie stukać w rurę.

Kolumna ognia, która była lady Sybil, powiedziała stanowczym głosem, który nie dopuszczał żadnego sprzeciwu:

— Połóż się, Sam. Natychmiast.

Po czym sama opadła na piaszczyste klepisko, a w całej linii zagród na długich smoczych szyjach unosiły się smocze głowy. Nozdrza im falowały. Smoki nabierały tchu. Zostały wyzwane. Zostały obrażone. A właśnie jadły kolację.

— Grzeczne chłopaki — powiedziała Sybil z ziemi.

Dwadzieścia sześć strumieni odwetowego smoczego ognia nie zawiodło oczekiwań. Vimes, leżący na ziemi tak, by ciałem osłaniać Młodego Sama, czuł, jak przypalają mu włoski na karku.

To nie była przydymiona czerwień krasnoludziego ognia — to było coś, co daje się wytworzyć tylko w żołądku smoka. Płomienie wydawały się prawie niewidoczne. Przynajmniej jeden z nich musiał trafić broń krasnoluda, ponieważ nastąpiła eksplozja i coś wyleciało przez dach. Smocze szopy były zbudowane jak fabryka sztucznych ogni — bardzo grube mury i dach możliwie cienki, by zapewnić łatwiejsze przejście do nieba.

Kiedy ucichł huk ognia, zastąpiony wielokrotną podnieconą czkawką, Vimes zaryzykował rzut okiem. Sybil podnosiła się trochę niezgrabnie z powodu odzieży ochronnej, którą nosi każdy hodowca smoków[11].

Żelazo dalszych drzwi jarzyło się czerwono wokół czarnej sylwetki krasnoluda. A kawałek przed nimi para żelaznych butów stygła od białego żaru w kałuży roztopionego piasku.

Brzęknął metal.

Lady Sybil uniosła dłonie w ciężkich rękawicach i zdusiła płomyki kilku plam oleju na swym skórzanym fartuchu. Potem zdjęła hełm. Z głuchym stukiem wylądował na piasku.

— Och, Sam — powiedziała cicho.

— Nic ci się nie stało? Młody Sam jest cały i zdrowy. Musimy się stąd wydostać.

— Och, Sam…

— Sybil! Musisz go wziąć ode mnie! — Vimes mówił powoli i wyraźnie, by przebić się przez szok. — Mogą tu być jeszcze inni!

Oczy lady Sybil się zogniskowały.

— Oddaj mi go. A sam weź Raję!

Vimes spojrzał w miejsce, gdzie wskazywała. Zamrugał do niego młody smok z obwisłymi uszami i wyrazem lekko oszołomionego dobrego humoru. To był złocisty wouter, rasa o płomieniu tak mocnym, że jednego z nich użyli kiedyś złodzieje, by wytopić sobie przejście do bankowego skarbca.

Vimes podniósł go ostrożnie.

— Dołóż mu węgla — poleciła Sybil.

To chyba dziedziczne, myślał Vimes, wsuwając bryły antracytu w łakomą gardziel Rai. Przodkinie Sybil mężnie wspierały swych mężów w oblężonych dalekich ambasadach, rodziły na grzbietach wielbłądów albo w cieniu powalonych słoni, częstowały czekoladkami w złotej folii, gdy trolle próbowały wedrzeć się do rezydencji, albo po prostu zostawały w domach i pielęgnowały te fragmenty mężów i synów, które zdołały powrócić z niezliczonych drobnych wojen. Rezultatem była taka odmiana kobiety, która na wezwanie obowiązku zmieniała się w litą stal.

Vimes drgnął, gdy Raja czknął cicho.

— To był krasnolud, prawda? — spytała Sybil, kołysząc na rękach Młodego Sama. — Jeden z tych głębinowych?

— Tak.

— Dlaczego próbował mnie zabić?

Jeśli ludzie próbują cię zabić, to znaczy, że robisz coś, jak należy. To była reguła, według której żył Sam Vimes. Ale to… Nawet prawdziwy kamienny zabójca, taki jak Chryzopraz, nie próbowałby czegoś takiego. To przecież szaleństwo. Będą płonąć. Będą płonąć!

— Myślę, że przestraszyli się tego, co mogę odkryć — stwierdził. — Wszystko im poszło nie tak i teraz usiłują mnie powstrzymać.

Czy mogą być aż tak głupi? — zastanowił się. Zabita żona? Zabite dziecko? Wyobrażali sobie, że mnie to choć na chwilę powstrzyma? A teraz, kiedy złapię tego, kto to zlecił, mam nadzieję, że będzie ze mną ktoś, kto mnie powstrzyma. Bo będą płonąć za to, co zrobili.

— Och, Sam — szepnęła Sybil; jej żelazna maska zsunęła się na moment.

— Przepraszam. Nie spodziewałem się czegoś takiego.

Odstawił smoka i objął ją ostrożnie, niemal lękliwie. Wściekłość była tak wielka… Obawiał się wręcz, że wyrosną mu kolce albo że popęka w ostre odłamki. W dodatku ból głowy powracał niby kawał ołowiu przybity tuż nad oczami.

— Co się stało z tym całym, no wiesz, z hej-ho, hej-ho i z opiekowaniem się biednymi, błądzącymi po lesie sierotkami? — szepnęła Sybil.

— Willikins jest w domu — powiedział. — Purity też.

— No to chodźmy ich poszukać. — Sybil uśmiechnęła się trochę łzawo. — Wolałabym, żebyś nie przynosił pracy do domu, Sam.

— Tym razem sama za mną przyszła — odparł ponuro. — Ale możesz mi wierzyć, załatwię to szybko.

Będą pło… Nie. Będą wytropieni w każdej dziurze, w której spróbują się ukryć, i wyciągnięci, by stanęli przed obliczem sprawiedliwości. Chyba że (och, błagam!) spróbują stawiać opór przy aresztowaniu…

Purity stała w holu obok Willikinsa. Bez większego przekonania ściskała w dłoniach zdobyczny klatchiański miecz. Kamerdyner uzupełnił swój ekwipunek o dwa tasaki do mięsa, które trzymał z niepokojącą wprawą.

— Na bogów, człowieku! Cały jesteś we krwi! — wykrzyknęła Sybil.

— Tak, wasza łaskawość — zgodził się Willikins. — Chciałbym dodać dla uspokojenia, że nie należy ona do mnie.

— Krasnolud był w szopie dla smoków — oświadczył Vimes. — Jakieś ślady innych?

— Nie, sir. Ten w piwnicy posiadał urządzenie do wyrzucania ognia, sir.

— Ten, którego widzieliśmy, też takie miał. Nie na wiele mu się przydało.

— Doprawdy, sir? Osobiście zaznajomiłem się z jego obsługą, sir, i sprawdziłem swoje zrozumienie, odpalając je do tunelu, którym przybyli, dopóki nie skończył się jego ogniotwórczy sok, sir. Na wszelki wypadek, gdyby było ich tam więcej. Z tego właśnie powodu, jak przypuszczam, płoną w tej chwili krzaki pod numerem piątym.

Vimes nie spotkał Willikinsa, kiedy obaj byli młodzi. Ryczące Chłopaki z Kogudziobnej mieli układ z Fałszonogą, co pozwalało im ignorować tę flankę i koncentrować się na powstrzymaniu agresji terytorialnej Gangu Zdechłej Pazurczatki ze Świńskiej Górki. Teraz cieszył się, że nie stanął naprzeciw młodego Willikinsa.

— Pewnie przebili się tam na powierzchnię, żeby doprowadzić powietrze — stwierdził. — Jeffersonowie są na wakacjach.

— Cóż, jeśli nie są przygotowani na takie wypadki, to w ogóle nie powinni sadzić rododendronów — orzekła Sybil. — Co teraz, Sam?

— Przeniesiemy się na noc do Pseudopolis Yardu — zdecydował Vimes. — I nie kłóć się.

— Ramkinowie nigdy przed nikim nie uciekali — oznajmiła Sybil.

— A Vimesowie wiali przez cały czas — odparł Vimes, dyplomatycznie nie wspominając przodków, którzy wracali do domu w kawałkach. — To znaczy, że walczysz tam, gdzie chcesz walczyć. Teraz wszyscy pójdziemy, zapakujemy się do karety i pojedziemy do Yardu. Kiedy już tam będziemy, przyślę tu ludzi po rzeczy. Tylko na jedną noc, zgoda?

— Co mam zrobić z gośćmi, sir? — zapytał Willikins, zerkając z ukosa na lady Sybil. — Jeden istotnie nie żyje. Jak pan pamięta, musiałem pchnąć go nożem do lodu, który akurat trzymałem, gdyż wycinałem lód do kuchni — dodał z nieruchomą twarzą.

— Wrzuć go na dach powozu.

— Ten drugi także wydaje się martwy, sir. Przysiągłbym, że nic mu nie dolegało, kiedy go wiązałem, sir, gdyż przeklinał mnie w swojej mowie.

— Nie uderzyłeś go chyba za mocno… — zaczął Vimes i urwał.

Gdyby Willikins chciał kogoś zabić, nie brałby go do niewoli. To musiała być paskudna niespodzianka — przebić się do piwnicy i spotkać kogoś takiego jak Willikins. Zresztą do demona z nimi!

— Po prostu… umarł? — zapytał.

— Tak, sir. Czy krasnoludy mają naturalnie zieloną ślinę?

— Co?

— Pozieleniał wokół ust. Moim zdaniem to może być ślad.

— No dobra, jego też wrzuć na dach. Ruszajmy już.

Vimes musiał nalegać, żeby Sybil jechała w środku. Zwykle stawiała na swoim, a on bez sprzeciwów ustępował, ale niewypowiedziana umowa między nimi była taka, że kiedy mu naprawdę zależało, słuchała. To takie małżeńskie sprawy.

Vimes jechał na koźle obok Willikinsa. Kazał mu się zatrzymać w połowie drogi ze wzgórza, gdzie jakiś człowiek sprzedawał wieczorne wydanie „Pulsu”, wilgotne jeszcze, prosto spod prasy.

Obrazek na pierwszej stronie ukazywał tłum krasnoludów. Wyważali te wielkie, okrągłe, żelazne drzwi kopalni, które wisiały już wyrwane z zawiasów. Pośrodku grupy, trzymając brzeg drzwi, stał kapitan Marchewa z naprężonymi muskularni, lśniący od potu i bez koszuli.

Vimes mruknął coś z satysfakcją, złożył azetę i zapalił cygaro. Drżenie nóg było już ledwie zauważalne. Ognie straszliwej furii przygasły, ale wciąż się żarzyły.

— Wolna prasa, Willikins. Nie da się jej pokonać — stwierdził.

— Często słyszałem z pańskich ust takie uwagi, sir — odparł Willikins.

* * *

Istota pełzła po mokrych od deszczu ulicach. Znowu nic! A już się przebijała — wiedziała to dobrze! Została usłyszana! Ale za każdym razem, kiedy próbowała podążyć za słowami, coś ją odrzucało. Przejście blokowały kraty, otwarte drzwi ryglowały się, gdy podchodziła. I co to niby takiego? Jakiś marnej klasy żołnierz! Normalnie miałaby już berserkerów rozgryzających tarcze na połowy!

Ale nie na tym polegał główny problem. Była obserwowana. A coś takiego nie zdarzyło się jeszcze nigdy.

* * *

Przed Yardem kłębił się tłum krasnoludów. Nie wyglądały wojowniczo — to znaczy nie bardziej wojowniczo, niż normalnie wygląda gatunek, którego przedstawiciele tradycyjnie noszą wielkie i ciężkie hełmy, kolczugi i żelazne buty, a także topory. Ci jednak sprawiali wrażenie zagubionych, zdezorientowanych i niepewnych, co właściwie tu robią.

Vimes kazał Willikinsowi wjechać przez bramę na dziedziniec i zanieść ciała napastników Igorowi, który znał się na takich kwestiach jak ludzie konający z zielonymi ustami.

Sybil, Purity i Młody Sam zostali zaprowadzeni do czystego gabinetu. To ciekawe, myślał Vimes, patrząc, jak Cudo i grupa funkcjonariuszy krasnoludów zachwyca się Młodym Samem. Nawet teraz — a właściwie zwłaszcza teraz, kiedy w napiętej atmosferze wszyscy wracali do dawnych pewników — nie był pewien, ile ma w straży krasnoludzich kobiet. Wielkiej odwagi bowiem musiała być kobieta ujawniająca ten fakt w społeczeństwie, w którym noszenie choćby przyzwoitej, długiej do ziemi sukni z kolczugi zamiast nogawic stawiało człowieka moralnie daleko poza Płovą i jej ciężko pracującymi koleżankami z Klubu Różowego Kociaka. Ale wystarczy wprowadzić do pokoju gaworzące dziecko, a można je rozpoznać natychmiast, mimo wszystkich groźnych brzęków metalu i mimo bród, w których mógłby zabłądzić szczur.

Marchewa przecisnął się do niego i zasalutował.

— Wiele się wydarzyło, sir!

— Coś takiego! Rzeczywiście? — spytał Vimes z maniakalnym entuzjazmem.

— Tak, sir. Wszyscy byli mocno… zagniewani, kiedy wynieśliśmy z kopalni zabitych krasnoludów, a w rezultacie otworzenie tych wielkich drzwi przy Melasowej okazało się bardzo popularne. Głębinowcy zniknęli, sir, oprócz jednego…

— To pewnie Helmutłuk. — Vimes skierował się do swojego gabinetu.

Marchewa zdziwił się wyraźnie.

— Zgadza się, sir. Siedzi w celi. Jeśli można, chciałbym, żeby pan na niego spojrzał. Płakał, jęczał i dygotał w kącie, cały obstawiony zapalonymi świecami.

— Znowu świece? Może się boi ciemności?

— Możliwe, sir. Igor uważa, że ma kłopoty z głową.

— Nie pozwól, żeby próbował przyszyć mu nową! — uprzedził szybko Vimes. — Zejdę tam jak najszybciej.

— Próbowałem z nim rozmawiać, ale on tylko patrzy tępo, sir. Skąd pan wiedział, że właśnie jego znajdziemy?

— Mam już parę fragmentów brzegów i kilka kawałków o ciekawych kształtach — odparł Vimes, siadając za biurkiem. A ponieważ Marchewa nie rozumiał, musiał wyjaśnić: — Z układanki, kapitanie. Ale jest bardzo dużo kawałków nieba. Jednak sądzę, że jestem już blisko celu, bo chyba dostałem narożnik. Co mówi pod ziemią?

— Sir?

— Wiemy przecież, że krasnoludy nasłuchiwały czegoś pod ziemią. Zastanawiał się pan, czy może ktoś został uwięziony w korytarzu, prawda? Ale czy istnieje… bo ja wiem… coś stworzonego przez krasnoludy, co potrafi mówić?

Marchewa zmarszczył czoło.

— Nie pyta pan chyba o sześcian, prawda?

— Nie wiem. A pytam? Niech pan mi to powie.

— Głębinowcy mieli kilka w swojej kopalni, sir, ale jestem pewien, że żadna nie jest zakopana tutaj. Na ogół znajduje się je w twardych skałach. Zresztą nie dałoby się ich znaleźć, nasłuchując. Nigdy nie słyszałem, żeby sześcian mówił, kiedy się go znajdzie. Niektóre krasnoludy poświęciły lata, ucząc się używać choćby jednego!

— Co to jest sześcian? — zapytał Vimes, zerkając na stos dokumentów. Dobrze; nie było żadnych notatek od A.E. Pesymala.

— Hm… jest jakby książką, sir. Która mówi. Myślę, że to coś takiego jak pański terminarz Gooseberry. Większość zawiera interpretacje krasnoludzich tradycji, omawiane przez starożytnych mędrców. To bardzo stara… magia, jak przypuszczam.

— Przypuszcza pan?

— No, technomantyczne Mechanizmy wyglądają na coś, co zostało zbudowane, wie pan, z…

— Kapitanie, wolniej, bo się zgubiłem. Co to za Mechanizmy i dlaczego wymawia je pan przez duże M?

— Sześciany to typ Mechanizmu, sir. Nikt nie wie, kto je skonstruował i w jakim oryginalnie celu. Mogą być starsze niż świat. Znajduje się je w wulkanach i w najgłębszych skałach. Większość jest w posiadaniu głębinowców. Trafiają się w różnych…

— Chwileczkę. To znaczy, że kiedy się je wykopie, są w nich głosy krasnoludów sprzed milionów lat? Przecież krasnoludy nie…

— Nie, sir. Krasnoludy wkładają tam swoje głosy dopiero później. Nie orientuję się za dobrze. Wydaje mi się, że zaraz po znalezieniu większość zawiera dźwięki naturalne: płynącą wodę, ptaki, przesuwające się skały. Gragowie znajdują sposób, żeby się tego pozbyć i zrobić miejsce dla słów. Tak myślę. Słyszałem o takim, w którym były odgłosy lasu. Dziesięć lat głosu w sześcianie o krawędzi poniżej dwóch cali.

— I te Mechanizmy są cenne?

— Niewiarygodnie cenne, sir, zwłaszcza sześciany. Warte przekopania całej góry granitu, jak u nas mówią… Ehm… To było krasnoludzie „nas”, nie policyjne, sir.

— Czyli przekopanie paru tysięcy ton ankhmorporskiego błota by się opłacało?

— Żeby zdobyć sześcian? Tak! O to chodziło? Ale jak on się tu znalazł? Przeciętny krasnolud może przez całe życie żadnego nie zobaczyć. Używają ich tylko gragowie i wielcy wodzowie! I dlaczego miałby mówić? Wszystkie krasnoludzie można ożywić jedynie kluczowym słowem.

— Nie mam pojęcia. A jak one wyglądają? Poza tym, że są pewnie sześcienne?

— Widziałem tylko kilka, sir. Mają krawędź długości do sześciu cali, przypominają stary brąz i migoczą.

— Zielono i niebiesko? — spytał ostro Vimes.

— Tak, sir. Mieli ich kilka w kopalni przy Melasowej.

— Chyba je widziałem. I przypuszczam, że teraz mają o jeden więcej. Głosy z przeszłości, tak? A jak to się stało, że jeszcze o nich nie słyszałem?

Marchewa się zawahał.

— Jest pan bardzo zajętym człowiekiem, sir. Nie może pan wiedzieć wszystkiego.

Vimes wyczuł w tym odrobinę cząsteczki wyrzutu.

— Chce pan powiedzieć, że jestem człowiekiem o ograniczonych horyzontach, kapitanie?

— Ależ nie, sir. Interesują pana wszystkie aspekty pracy policyjnej i kryminologii.

Czasami z twarzy kapitana niczego nie dało się odczytać. Vimes nawet nie próbował.

— Coś tu mi ucieka — przyznał. — Ale chodzi o dolinę Koom, wiem o tym. Proszę powiedzieć, jaka jest tajemnica doliny Koom.

— Nie wiem, sir. Nie wydaje mi się, żeby była jakaś tajemnica. Przypuszczam, że wielka zagadka to ta, która strona zaatakowała pierwsza. Jak pan wie, sir, obie twierdzą, że zostały wciągnięte w pułapkę przez przeciwników.

— Czy to takie strasznie ciekawe? Czy teraz miałoby znaczenie?

— Kto zaczął? Myślę, że tak, sir! — oświadczył Marchewa.

— Wydawało mi się, że walczyli od początku czasu…

— Tak. Ale dolina Koom była pierwszym oficjalnym starciem, sir.

— Kto wygrał?

— Sir?

— To nie jest trudne pytanie, prawda? Kto wygrał pierwszą bitwę w dolinie Koom?

— Chyba można powiedzieć, że przerwał ją deszcz, sir.

— Przerwali takie starcie z powodu deszczu?

— Z powodu strasznego deszczu, sir. Rozpętała się burza w górach ponad doliną, rwące potoki niosły głazy, powalały walczących i porywały z prądem. Pioruny waliły…

— To popsuło cały dzień — uznał Vimes. — No dobrze. Kapitanie, czy mamy pojęcie, dokąd dranie mogli uciec?

— Mieli przygotowany tunel ucieczkowy…

— Jasne.

— …i zawalili go za sobą. Wysłałem ludzi do kopania…

— Niech pan ich wycofa. Bandyci mogą teraz siedzieć w jakiejś kryjówce, mogą uciekać wozem… Do demona, przecież mogą nosić hełmy i kolczugi, udawać zwykłe miejskie krasnoludy! Dość tego, bo wykończymy naszych ludzi. Dajmy na razie spokój. Myślę, że uda się odnaleźć ich znowu.

— Tak, sir. Gragowie uciekli tak szybko, że zostawili inne Mechanizmy. Zabezpieczyłem je dla miasta. Musieli być bardzo wystraszeni. Wzięli tylko sześciany i uciekli. Dobrze się pan czuje, sir? Wygląda pan na trochę wzburzonego.

— Prawdę mówiąc, kapitanie, jestem w niewytłumaczalnie dobrym nastroju. Chce pan posłuchać, jak minął mój dzień?

* * *

Całe miasto mówiło o prysznicach na komendzie straży. Vimes sam za nie zapłacił, kiedy Vetinari wygłosił jakąś kąśliwą uwagę na temat kosztów. Wyglądały dość prymitywnie i tak naprawdę były to sitka konewek podłączone do paru zbiorników z wodą piętro wyżej. Ale po nocy spędzonej w podziemiach Ankh-Morpork myśl o prawdziwej czystości wydawała się bardzo atrakcyjna. Mimo to Angua się wahała.

— Cudownie! — westchnęła Sally, obracając się powoli pod strumieniem wody. — Co z tobą?

— Radzę sobie, jasne? — burknęła Angua stojąca tuż poza zasięgiem prysznica. — Jest pełnia, tak? No więc wilk jest dosyć silny.

Sally przerwała szorowanie.

— Ach, rozumiem… Tu chodzi o K.Ą.P.I.E.L.?

— Musiałaś to powiedzieć, prawda? — Angua zmusiła się, by stanąć na kafelkach.

— No a jak to robisz normalnie? — Sally podała jej mydło.

— Zimną wodą i udaję, że to deszcz. I nie próbuj nawet się śmiać. Zmieniamy temat, ale już!

— Dobrze, dobrze. Co myślisz o tej dziewczynie Nobby’ego?

— O Płovej? Sympatyczna. Ładna.

— Może raczej: perfekcyjne fizyczne piękno? Oszałamiające proporcje? Żywa klasyczna rzeźba?

— No… tak. Właściwie tak — przyznała Angua.

— I jest dziewczyną Nobby’ego Nobbsa?

— Ona chyba tak uważa.

— Nie wmówisz mi, że zasługuje na Nobby’ego — oświadczyła Sally.

— Wiesz, Verity Pushpram też nie zasługuje na Nobby’ego, chociaż ma dziwacznego zeza, ramiona jak tragarz i utrzymuje się z gotowania małży. Tak już bywa.

— To jego poprzednia dziewczyna?

— Tak zwykle mówił. O ile wiem, fizyczna strona ich związku polega na tym, że ile razy Nobby spróbuje się do niej zbliżyć, ona tłucze go mokrymi rybami.

Angua wycisnęła z włosów resztkę mazi. Niełatwo było się jej pozbyć. Niektóre kawałki walczyły, by nie spłynąć do ścieku.

Wystarczy. Nie lubiła długo siedzieć pod P.R.Y.S.Z.N.I.C.-em. Jeszcze sześć, może siedem sesji, a zapach całkiem zniknie. Teraz trzeba pamiętać, żeby użyć ręcznika, a nie otrzepywać się do sucha.

— Myślisz, że zeszłam na dół, żeby zrobić wrażenie na kapitanie Marchewie, prawda? — odezwała się z tyłu Sally.

Angua znieruchomiała z głową owiniętą ręcznikiem. No cóż, prędzej czy później musiało do tego dojść…

— Nie — powiedziała.

— Twoje bicie serca mówi co innego — stwierdziła ostrożnie Sally. — Ale nie martw się. Nie miałabym żadnych szans. Jego serce bije szybciej, gdy jesteś obok, a twoje traci rytm, kiedy go zobaczysz.

No dobrze, więc to teraz, uznał wilk, który nigdy nie był zbyt daleko. Rozstrzygniemy to od razu, pazury przeciwko kłom… Nie! Nie słuchaj wilka! Ale byłoby łatwiej, gdyby ta głupia suka przestała słuchać nietoperza.

— Trzymaj się z daleka od cudzych serc — warknęła.

— Nie mogę. Ty też nie możesz wyłączyć nosa, prawda? Prawda?

Chwila wilka minęła. Angua rozluźniła się trochę. Serce bije mu szybciej, tak?

— Nie — przyznała. — Nie mogę.

— Czy kapitan kiedyś cię widział bez munduru?

Bogowie! — pomyślała Angua i podeszła do ubrania.

— No… pewnie… — wymamrotała.

— Chodziło mi o to, czy wkładasz czasem coś innego. Na przykład… sukienkę? — ciągnęła Sally. — Daj spokój, każdy glina spędza trochę czasu poza mundurem. Dzięki temu wiesz, że nie jesteś na służbie.

— Ale to właściwie robota na dwadzieścia cztery godziny, osiem dni w tygodniu. Zawsze jest…

— Chcesz powiedzieć, że jest taka dla niego, bo on tak lubi, a ty się go trzymasz? — spytała wampirzyca i te słowa przebiły się przez osłony Angui.

— To moje życie! Dlaczego mam słuchać rad wampira?

— Bo jesteś wilkołakiem — odparła Sally. — Tylko wampir ośmieli się ci ich udzielić. Nie musisz chodzić mu przy nodze przez cały czas.

— Już to przerabiałam, rozumiesz? Takie już są wilkołaki. To nasza natura!

— Natura? Pomyśl o mnie! Czarnej wstążeczki nie dostaje się za podpisanie zobowiązania. I ona nie oznacza, że nie pragnę już krwi. Po prostu nic w tej kwestii nie robisz. Nocami gonisz kury.

Zapadła lodowata cisza. Po chwili odezwała się Angua:

— Wiesz o kurach?

— Tak.

— Płacę za nie, rozumiesz…

— Jestem pewna, że tak.

— I przecież nie każdej nocy…

— Jestem tego pewna. Ale wiesz, że żyją tu ludzie, którzy by chętnie i z własnej woli… dotrzymali wampirowi towarzystwa przy kolacji? Pod warunkiem że wszystko odbędzie się w odpowiednim stylu? I to nas uważają za dziwacznych… — Pociągnęła nosem. — A przy okazji, czym umyłaś włosy?

— „Grzeczna Dziewczynka!”, szampon przeciwpchelny braci Willard. Wzmacnia połysk — wyjaśniła niechętnie Angua. — Posłuchaj, wyjaśnijmy to sobie od razu, co? Przez całe godziny łaziłyśmy w błocie pod miastem, no i rzeczywiście, parę razy wzajemnie uratowałyśmy sobie życie, ale to nie znaczy, że się przyjaźnimy, jasne? Po prostu przypadkiem… byłyśmy tam w tym samym czasie.

— Potrzebujesz trochę wolnego — uznała Sally. — I tak chciałam postawić drinka Płovej, żeby jej podziękować, a Cudo ma ochotę się przyłączyć. Co ty na to? Na razie nas wycofali. Może się trochę zabawimy?

Angua usiłowała zapanować nad wrzącymi, sprzecznymi emocjami. Płova była bardzo miła i pomogła im o wiele bardziej, niż mogły oczekiwać od kogoś noszącego sześć cali obcasów i cztery cale kwadratowe ubrania.

— No chodź — zachęcała Sally. — Nie wiem, jak u ciebie, ale ja będę musiała się dobrze postarać, żeby usunąć z ust smak tego błota.

— Niech będzie! Ale to nie znaczy, że nawiązujemy bliskie stosunki.

— Jasne. Jasne.

— Nie jestem stosunkową osobą — dodała Angua.

— Tak, tak — zgodziła się Sally. — To widzę.

* * *

Vimes wpatrywał się w swój notes. Zapisał w nim: „Mówiący sześcian” i zakreślił kółkiem.

Kątem ucha słyszał szum budzącej się straży — gwar na dziedzińcu dawnej fabryki lemoniady, gdzie na wszelki wypadek znowu zbierali się specjalni; turkot więźniarki; ogólny pomruk głosów spod podłogi…

Po chwili namysłu dopisał: „Stara studnia” i też zakreślił.

Razem z innymi dzieciakami podkradał śliwki w ogrodach przy Empirycznym Sierpie. Połowa domów stała pusta i nikt się nimi nie przejmował. Owszem, była tam studnia, ale od bardzo dawna zasypana różnymi śmieciami, nawet wtedy. Trawa ją zarosła. Znaleźli cegły obmurowania tylko dlatego, że ich szukali.

Powiedzmy więc, że cokolwiek zagrzebanego na samym dnie, dokąd zmierzały krasnoludy, musiało być tam wyrzucone, no… jakieś pięćdziesiąt, sześćdziesiąt lat temu.

Nawet czterdzieści lat temu w Ankh-Morpork rzadko widywało się krasnoludy, zresztą absolutnie nie były tak bogate ani potężne, by mieć własny sześcian. Pracowały ciężko w nadziei — a nuż się uda… — na lepsze życie. Zatem: jaki człowiek wyrzuciłby warte górę złota mówiące pudełko? Musiałby być totalnie obłąkany…

Vimes siedział sztywno, wpatrzony w gryzmoły na kartce. Z oddali dobiegły krzyki Detrytusa wydającego jakieś rozkazy.

Czuł się jak człowiek, który przekracza rzekę po kamieniach. Dotarł już prawie do połowy, ale następny kamień, leżący odrobinę za daleko, mógłby osiągnąć jedynie kosztem poważnego naprężenia pachwin. Mimo to jego stopa kołysała się już w powietrzu. Albo to, albo kąpiel…

Napisał: „Rascal” i zakreślił to słowo kilka razy; ołówek wbijał się w papier.

Rascal musiał być w dolinie Koom. Przypuśćmy, że znalazł tam sześcian, kto wie, w jaki sposób… Tak sobie leżał? W każdym razie przywiózł go do domu. Namalował swój obraz i wpadł w obłęd, ale gdzieś po drodze sześcian zaczął do niego przemawiać.

Vimes zapisał: „SPECJALNE SŁOWO”. Narysował kółko — tak mocno, że aż złamał ołówek.

Może Rascal nie znalazł słowa dla „przestań mówić”? W każdym razie wrzucił sześcian do studni…

Spróbował napisać: „Czy Rascal mieszkał kiedyś przy Empirycznym Sierpie?”, ale zrezygnował i postarał się to zapamiętać.

No i… w końcu Rascal umarł, a jakiś czas później napisano tę przeklętą książkę. Nie sprzedano wielu egzemplarzy, lecz ostatnio została wydana po raz drugi i… Ach, ale teraz w mieście żyje bardzo wielu krasnoludów. Niektórzy ją przeczytali i jakoś odgadli, że tajemnica tkwi w tym sześcianie. Chcą więc odkryć, gdzie on jest. Jak? Do licha… Czy książka nie stwierdza, że tajemnica doliny Koom jest na obrazie? No dobra. Może Rascal… na tym obrazie jakoś zaszyfrował wiadomość, gdzie leży sześcian? Ale co z tego? Czego tak bardzo nie powinno się słyszeć, że trzeba zabić czterech biedaków, którzy usłyszeli?

Chyba niewłaściwie na to patrzę. To nie jest moja krówka, to owieczka z widłami. Niestety, robi „kwa”.

Chyba się pogubił. Biegał w kółko. Ale postawił czubek stopy na kolejnym kamieniu i czuł, że posuwa się naprzód. Tylko do jakiego celu?

To znaczy, co by się naprawdę stało, gdyby znalazł się dowód, że — powiedzmy — krasnoludy zastawiły pułapkę na trolle? Nic, co już się nie dzieje, prawda? Zawsze da się znaleźć jakieś wytłumaczenie, które własna strona uzna, a kogo obchodzi, co myśli nieprzyjaciel? W rzeczywistym świecie nie zrobiłoby to żadnej różnicy.

Usłyszał słabe pukanie do drzwi — takie, jakiego się używa, gdy pukający w sekrecie ma nadzieję, że nikt mu nie odpowie. Vimes poderwał się z krzesła i otworzył drzwi.

W progu stał A.E. Pesymal.

— Ach, A.E. — powiedział Vimes, wrócił do biurka i odłożył ołówek. — Wejdź, proszę. Co mogę dla ciebie zrobić? Jak tam ręka?

— Ehm… Czy mógłbym zająć panu chwilę, wasza łaskawość?

Wasza łaskawość, pomyślał Vimes. Ale tym razem nie miał serca, by protestować.

Usiadł przy biurku. A.E. Pesymal wciąż miał na sobie kolczugę i odznakę specjalnego funkcjonariusza. Nie wyglądał schludnie — uderzenie Cegły przetoczyło go po placu jak piłkę.

— Ehm… — zaczął.

— Będziesz musiał zacząć od młodszego funkcjonariusza, ale człowiek o twoich zdolnościach powinien w ciągu roku awansować do sierżanta. I możesz mieć własny gabinet.

A.E. Pesymal zamknął oczy.

— Skąd pan wiedział? — szepnął.

— Zaatakowałeś zębami pijanego trolla. Pomyślałem wtedy: oto człowiek zrodzony do odznaki — wyjaśnił Vimes.

I tego zawsze chciałeś, pomyślał. Ale byłeś za mały, za słaby, za wstydliwy, żeby zostać strażnikiem. Tylko że wielkich i silnych mogę kupić wszędzie. W tej chwili potrzebny mi ktoś, kto wie, jak trzymać ołówek, żeby go nie połamać.

— Będziesz moim adiutantem — mówił dalej. — Zajmiesz się dokumentami. Będziesz czytał raporty i spróbujesz odkryć, co w nich jest ważnego. A żeby wiedzieć, co jest ważne, będziesz musiał zaliczyć co najmniej dwa patrole tygodniowo.

A.E. Pesymalowi łza spłynęła po policzku.

— Dziękuję, wasza łaskawość — wyszeptał chrapliwie.

Gdyby A.E. Pesymal miał możliwą do wypinania pierś, byłaby teraz wypięta.

— Oczywiście najpierw musisz dokończyć swoją kontrolę straży — dodał Vimes. — To sprawa między tobą a jego lordowską mością. A teraz wybacz, ale muszę wracać do pracy. Czekam niecierpliwie, aż zaczniecie pracować dla mnie, młodszy funkcjonariuszu Pesymal!

— Dziękuję, wasza łaskawość!

— Aha… nie będziesz się do mnie zwracał „wasza łaskawość”. — Vimes zastanowił się i uznał, że Pesymal na to zasłużył. — Wystarczy „panie Vimes”.

I tak robimy postępy, powiedział do siebie, kiedy pan Pesymal wyszedł. A jego lordowskiej mości się to nie spodoba, więc sytuacja nie ma tu żadnych minusów. Quis custodiet ipsos custodes, eee, qui custodes custodient? Czy tak będzie poprawnie dla „Kto pilnuje strażnika, który pilnuje strażników?”. Pewnie nie. A jednak… Pański ruch, wasza lordowska mość.

Znowu myślał nad swoim notatnikiem, kiedy drzwi otworzyły się bez wstępnego stuknięcia.

Weszła Sybil z talerzem w ręku.

— Za mało jesz, Sam — stwierdziła. — A tutejszy bufet to skandal. Wszystko tłuste i mączne.

— Obawiam się, że ludzie tak właśnie lubią — wyjaśnił zawstydzony Vimes.

— Wyczyściłam przynajmniej termos na herbatę — dodała z satysfakcją.

— Wyczyściłaś termos? — szepnął głucho Vimes.

To jakby się dowiedzieć, że ktoś starł patynę z pięknego i starego dzieła sztuki.

— Tak. W środku był jak smoła. Na składzie nie macie tu porządnego jedzenia, ale udało mi się zrobić dla ciebie kanapkę z bekonem, pomidorem i sałatą.

— Dziękuję, moja droga.

Vimes ostrożnie uniósł złamanym ołówkiem brzeg kromki. Wewnątrz było chyba za dużo sałaty, czyli, inaczej mówiąc, była sałata.

— Wielu krasnoludów przyszło się z tobą zobaczyć, Sam — powiedziała Sybil, jakby ją to dręczyło.

Vimes poderwał się tak gwałtownie, że przewrócił krzesło.

— Młody Sam jest bezpieczny? — zapytał.

— Tak. To są miejskie krasnoludy. Wydaje mi się, że znasz ich wszystkich. Mówią, że chcieliby z tobą porozmawiać o…

Ale Vimes pędził już po schodach, w biegu wyciągając miecz.

Krasnoludy tłoczyły się niespokojnie przy biurku podoficera dyżurnego. Demonstrowały zdobność elementów metalowych, gładkość bród i obfitość obwodów, co wyróżniało ich jako krasnoludy, którym dobrze się powodzi, a przynajmniej powodziło się aż do teraz.

Vimes pojawił się przed nimi niczym wir słusznego gniewu.

Wy śmiecie, wy szczurożerne robaki! Wy pogarbione tuptacze w ciemności! Coście przynieśli do mojego miasta? O czym myśleliście? Czy chcieliście tu głębinowców? Czy mieliście dość odwagi, by potępić to, co wygadywał Combergniot, tę jego żółć i jego stare kłamstwa? Czy może mówiliście: „No cóż, nie zgadzamy się z nim, oczywiście, ale coś w tym jest”? Mówiliście: „Och, posuwa się trochę za daleko, ale najwyższy czas, żeby ktoś powiedział to głośno”? A teraz przyszliście tu, żeby umyć ręce i zapewnić, że to straszne i że nie ma z wami nic wspólnego? Czy nie jesteście przywódcami społeczności? Dokąd ją doprowadziliście? I czemu jesteście tu teraz, wy paskudne, biadolące pokurcze? Czy to możliwe, czy możliwe, że teraz, kiedy ochroniarze tego drania próbowały wymordować moją rodzinę, przyszliście tu się poskarżyć? Czyżbym złamał jakąś tradycję, nadepnął na prastary odcisk? Do demona z tym! Niech piekło pochłonie was wszystkich!

Czuł, jak słowa cisną się, walczą, by się wyrwać. Wysiłek powstrzymywania ich wypełnił żołądek kwasem i zbudził puls bólu w skroniach. Wystarczy jedna skarga, myślał. Jeden napuszony jęk! No już…

— Tak? — spytał groźnie.

Krasnoludy wyraźnie się cofnęły. Vimes zastanowił się, czy może usłyszały jego myśli — z pewnością dostatecznie głośno rozbrzmiewały echami w głowie.

Jeden z krasnoludów odchrząknął.

— Panie komendancie… — zaczął.

— Jesteś Pors Wręcemocny, tak? — przerwał mu Vimes. — Połowa Burleigha i Wręcemocnego? Robicie kusze?

— Tak, komendancie, i…

— Złóżcie broń! Całą! I wszyscy! — warknął Vimes.

W sali zapadła cisza. Kątem oka Vimes zauważył, że dwóch funkcjonariuszy krasnoludów, którzy przed chwilą udawali zajętych papierami, teraz podrywa się z krzeseł.

Jakaś część umysłu zdawała sobie sprawę z tego, że zachowuje się niebezpiecznie głupio, lecz w tej chwili chciał tylko zranić jakoś krasnoluda, a nie wolno mu było użyć do tego stali. Większość broni, którą zwykle nosili, i tak służyła głównie do brzęczenia, ale przecież krasnolud raczej zrzuci spodnie, niż odłoży topór. A tu miał przed sobą poważne miejskie krasnoludy, zasiadające w gildiach i w ogóle. Na bogów, posuwa się chyba za daleko.

— No dobra — burknął. — Możecie sobie zostawić topory. Wszystko inne złóżcie na biurku. Dostaniecie pokwitowanie.

Przez chwilę — dość długą chwilę — miał nadzieję, że odmówią. Ale któryś z nich, gdzieś w środku grupy, powiedział:

— Myślę, że powinniśmy to zrobić dla komendanta. Nastał trudny czas i należy się do niego dopasować.

Vimes wrócił do gabinetu, słysząc za sobą stuki i brzęki, i rzucił się na fotel tak gwałtownie, że odłamał kółko. Pokwitowanie było paskudnym zagraniem. Był z niego dumny.

Na biurku, na niewielkiej podstawce, którą specjalnie w tym celu zrobiła Sybil, leżała jego oficjalna urzędowa pałka. Miała ten sam rozmiar co zwyczajna policyjna, tyle że wykonano ją z palisandru i srebra zamiast z gwajakowca albo dębu. Zachowała jednak odpowiedni ciężar. Dostateczny, by słowa „Obrońca Króla Attribut” odbiły się tyłem do przodu na krasnoludziej czaszce.

Krasnoludy weszły do gabinetu. Wyglądały na trochę mniej ciężkie.

Wystarczy jedno słowo, myślał Vimes, gdy burzył się w nim kwas. Jedno nieszczęsne słowo. No, dalej! Choćby niewłaściwy oddech!

— No więc dobrze. W czym mógłbym panom pomóc? — zapytał.

— Um… Jestem pewien, że zna pan nas wszystkich — zaczął Pors, próbując się uśmiechnąć.

— Prawdopodobnie. Krasnolud obok pana to Grabpot Gromowydech, który właśnie wypuścił Sekrety Damy, nową linię perfum i kosmetyków. Moja żona używa ich regularnie.

Gromowydech — w tradycyjnej kolczudze, trójrogim hełmie i z ogromnym toporem bojowym na plecach — z zakłopotaniem kiwnął głową. Vimes przesunął spojrzenie dalej.

— A pan to Setha Staloskórka, właściciel sieci piekarni o tej właśnie nazwie. Pan zaś to z pewnością Świdro Świdro, właściciel dwóch popularnych krasnoludzich delikatesów oraz nowo otwartego Jo, Szczur! na ulicy Antycznej Pszczoły.

Zmierzył wzrokiem zebranych, jednego po drugim, aż wrócił do pierwszego rzędu i krasnoluda w skromnej — jak na krasnoluda — odzieży, który przyglądał mu się uważnie. Vimes miał niezłą pamięć do twarzy i tę z pewnością widział całkiem niedawno, chociaż nie potrafił jej umiejscowić. Może kryła się za celnie rzuconą połówką cegły…

— Pana chyba nie znam — stwierdził.

— Och, nie byliśmy sobie oficjalnie przedstawieni, komendancie — odparł grzecznie krasnolud. — Ale bardzo się interesuję teorią gier.

…albo w Akademii Łupsa u pana Błyska, zastanawiał się Vimes. Głos krasnoluda brzmiał tak jak ten, który — musiał to przyznać — okazał się dyplomatycznie pomocny na dole. Krasnolud miał na sobie prosty okrągły hełm, prostą skórzaną kurtę z narzuconą standardową kolczugą, a brodę nosił przystrzyżoną do czegoś bardziej uładzonego niż typowy efekt „krzak jałowca”. W porównaniu z innymi krasnoludami wyglądał… gładko. Vimes nie dostrzegł nawet topora.

— Doprawdy? — zapytał. — Ja właściwie nie grywam. A jak pańskie nazwisko?

— Nieśmial Nieśmialsson, komendancie. Grag Nieśmialsson.

Vimes bez słowa sięgnął po pałkę i obrócił ją w palcach.

— Nie w podziemiach? — zapytał.

— Niektórzy z nas idą z postępem. Niektórzy z nas uważają, że ciemność to nie głębokość, ale stan umysłu.

— To miło z pańskiej strony — pochwalił go Vimes.

Czyli teraz jesteśmy przyjaźni i postępowi, tak? A gdzieś był wczoraj? Tylko że teraz to ja mam wszystkie asy. Ci dranie zamordowali cztery miejskie krasnoludy! Wdarli się do mojego domu, próbowali zabić moją żonę! A teraz wzięli nogi za pas! Ale dokądkolwiek uciekli, ja ich załatwię.

Odłożył pałkę na podstawkę.

— Co mogę dla was zrobić… panowie?

Miał uczucie, że wszyscy zwracają się — fizycznie albo w myślach — do Nieśmialssona. Rozumiem, pomyślał. Mamy tutaj tuzin małpek i jednego kataryniarza…

— Co my możemy dla pana zrobić, komendancie? — zapytał grag.

Vimes patrzył na niego nieruchomo.

Mogliście ich powstrzymać — tak moglibyście mi pomóc. I nie gapcie się teraz ponuro. Może nie powiedzieliście „tak”, ale pewne jak demony, że nie powiedzieliście też „nie!”, w każdym razie nie dość głośno. Nic wam nie jestem winien, zupełnie nic. Więc nie przychodźcie do mnie po rozgrzeszenie.

— W tej chwili? Moglibyście wyjść na ulicę, podejść do największego trolla w polu widzenia i serdecznie uścisnąć mu dłoń. Albo po prostu wyjść na ulicę. Prawdę mówiąc, panowie, jestem raczej zajęty, a wyścigi konne to nie czas, żeby naprawiać bariery.

— Kierują się w stronę gór — powiedział Nieśmialsson. — Ominą z daleka Überwald i Lancre. Nie są pewni, czy spotkają tam przyjaciół. To znaczy, że muszą wybrać drogę przez Llamedos. Jest tam wiele jaskiń.

Vimes wzruszył ramionami.

— Widzimy, że jest pan zdenerwowany, panie Vimes — odezwał się Wręcemocny. — Ale my…

— Mam w kostnicy dwóch martwych zamachowców — przerwał mu Vimes. — Jeden umarł od trucizny. Co wiecie na ten temat? I jestem komendantem Vimesem, bardzo dziękuję.

— Mówi się, że zanim ruszą na ważną misję, przyjmują wolno działającą truciznę — oświadczył Nieśmialsson.

— Nie ma odwrotu, co? To ciekawe. Ale w tej chwili bardziej interesują mnie żywi. — Vimes wstał. — Muszę się zobaczyć z aresztowanym krasnoludem, który nie chce ze mną rozmawiać.

— A tak. To pewnie Helmutłuk — domyślił się Nieśmialsson. — Urodził się tutaj, komendancie, ale ponad trzy miesiące temu wyjechał studiować w górach, wbrew życzeniom rodziców. Jestem pewien, że nie chciał, by coś takiego się wydarzyło. Próbował odnaleźć siebie.

— No to może zacząć szukać w celi — burknął Vimes.

— Czy mogę być obecny podczas przesłuchania? — spytał grag.

— Po co?

— No, na przykład może to powstrzymać plotki, że był źle traktowany.

— Albo je zapoczątkować?

Kto pilnuje strażników, zapytał sam siebie Vimes. Ja!

Nieśmialsson spojrzał na niego chłodno.

— Mógłbym… załagodzić sytuację, komendancie.

— Nie mam zwyczaju bić więźniów, jeśli coś takiego pan sugeruje…

— I jestem pewien, że nie chciałby pan zaczynać dzisiaj.

Vimes otwierał już usta, by wyrzucić graga z budynku, ale milczał. Bo ten bezczelny mały łobuz trafił w punkt. Od chwili, kiedy wyjechali z domu, Vimes był bliski wybuchu. Czuł mrowienie skóry, ucisk w żołądku, ostry, paskudny ból głowy… Ktoś powinien zapłacić za to… za tę wszystkość, ale przecież to nie musi być taki pomylony trzecioplanowy aktorzyna jak Helmutłuk.

Kiedy wymierzana jest sprawiedliwość, musi być widziana, więc dopilnuję, żeby została wymierzona jak należy.

— Panowie — rzekł, nie spuszczając wzroku z graga, ale zwracając się do wszystkich. — Znam was i wy mnie znacie. Jesteście szanowanymi krasnoludami, inwestującymi w tym mieście. Chcę, byście poręczyli za graga Nieśmialssona, ponieważ spotykam go po raz pierwszy w życiu. Proszę, Setha. Znamy się od lat. Co powiesz?

— Zabili mojego syna — oznajmił Staloskórka.

Jakby nóż wpadł Vimesowi do głowy. Zsunął się wzdłuż tchawicy, przebił serce, rozpruł żołądek i zniknął. Tam, gdzie była wściekłość, pozostał chłód.

— Przykro mi, komendancie — rzekł cicho Nieśmialsson. — To prawda. Nie sądzę, żeby Gunder Staloskórka interesował się polityką, rozumie pan. Zaczął pracować w kopalni, ponieważ chciał się poczuć jak prawdziwy krasnolud i przez kilka dni popracować łopatą.

— Zostawili go w błocie — powiedział Staloskórka głosem dziwnie wypranym z emocji. — Udzielimy każdej pomocy, jakiej pan potrzebuje. Każdej. Ale kiedy pan ich znajdzie, niech pan zabije wszystkich.

Vimes nie wiedział, co mógłby powiedzieć prócz:

— Złapiemy ich.

Nie powiedział: Zabić ich? Nie. Nie, jeśli się poddadzą, jeśli nie przyjdą do mnie uzbrojeni. Wiem, dokąd to prowadzi.

— W takim razie odejdziemy i pozwolimy panu spokojnie pracować — oświadczył Wręcemocny. — Grag Nieśmialsson istotnie jest nam znany. Może trochę zbyt nowoczesny. Trochę za młody. Nie taki grag, do jakich byliśmy przyzwyczajeni, ale… Tak, możemy za niego ręczyć. Dobrej nocy, komendancie.

Wychodzili kolejno, a Vimes wpatrywał się w blat biurka. Kiedy uniósł głowę, grag nadal stał przed nim z cierpliwym uśmiechem na twarzy.

— Nie wygląda pan na graga. Wygląda pan jak zwyczajny krasnolud — uznał Vimes. — Czemu nigdy o panu nie słyszałem?

— Bo jest pan policjantem, może? — podpowiedział łagodnie Nieśmialsson.

— No dobra, przyznaję, że to jest jakiś powód. Ale nie jest pan głębinowcem?

Nieśmialsson wzruszył ramionami.

— Potrafię myśleć głębokie myśli. Urodziłem się tutaj, komendancie, tak jak Helmutłuk. Nie wierzę, bym musiał mieć górę nad głową, żeby być krasnoludem.

Vimes kiwnął głową. Miejscowy chłopak, nie jakiś mądrala z gór. I bystry. Nic dziwnego, że przywódcy krasnoludów go lubią…

— No dobrze, panie Nieśmialsson, może pan pójść ze mną — oświadczył. — Ale pod dwoma warunkami, zgoda? Pierwszy: ma pan pięć minut, żeby zdobyć zestaw do gry w łupsa. Myślę, że da pan radę.

— Ja też tak sądzę. — Krasnolud uśmiechnął się lekko. — A ten drugi warunek?

— Ile czasu zajmie panu nauczenie mnie tej gry?

— Pana? Nigdy pan nie grał?

— Nie. Pewien troll pokazał mi łupsa niedawno, ale ja, odkąd dorosłem, nie grałem w żadne gry. Chociaż jako dzieciak byłem całkiem niezły we wlane szczury[12].

— Myślę, że kilka godzin powinno… — zaczął Nieśmialsson.

— Nie mamy tyle czasu — przerwał mu Vimes. — Daję panu dziesięć minut.

* * *

Impreza zaczęła się Pod Kubłem przy Błyskotnej — w pubie dla glin. Właściciel, pan Cheese, rozumiał gliniarzy. Lubili pić w miejscach, gdzie nie widzieli niczego, co by im przypominało, że są gliniarzami. Nie zachęcał do zabawy.

Płova zaproponowała, żeby się przeniosły do Dzięki Bogom Otwarte.

Angua nie była w nastroju, ale nie miała serca odmówić. Oczywisty fakt był taki, że Płova miała ciało, za które każda kobieta powinna ją znienawidzić, a żeby dopełnić tej obrazy, okazała się też bardzo sympatyczna. To dlatego, że miała poczucie własnej wartości mniej więcej takie jak gąsienica oraz — co człowiek odkrywał po krótkiej z nią rozmowie — mniej więcej tyle samo mózgu. Może jakoś się to równoważyło, może jakieś dobrotliwe bóstwo powiedziało jej: „Przykro mi, mała, będziesz tępa jak beczka smalcu, ale dobra wiadomość jest taka, że to nie będzie miało znaczenia”.

Miała też żołądek z żelaza. Angua się zastanawiała, ilu pełnych nadziei mężczyzn zginęło, próbując ją upić tak, by spadła pod stół. Alkohol jakby w ogóle nie uderzał jej do głowy. Może nie mógł jej znaleźć. Ale stanowiła miłe, niekrępujące towarzystwo, pod warunkiem że człowiek unikał aluzji, ironii, sarkazmu, ripost, satyry i słów dłuższych niż „kurczak”.

Angua była rozdrażniona, ponieważ marzyła o piwie, a młody człowiek za barem uważał, że „kufel winkles” to nazwa koktajlu. Biorąc pod uwagę, jakie oferowali tu drinki, pewnie trudno się dziwić.

— Co to jest… — Angua przeglądała kartę — Szaleńczy Orgazm?

— Oj, dziewczyno — westchnęła Sally. — Wygląda na to, że spotkałyśmy się w samą porę.

— Nie — mruknęła Angua, gdy pozostałe się roześmiały. To była taka wampirza odpowiedź… — Chodziło mi o to, z czego jest zrobiony.

— Almonte, wahlulu, whiskey cream Bearhuggera i wódka — odparła Płova, która znała chyba przepis na każdy koktajl, jaki kiedykolwiek powstał.

— I jak to działa? — spytała Cudo, wyciągając szyję, by wyjrzeć zza baru.

Sally zamówiła cztery, po czym zwróciła się do Płovej:

— No więc… Ty i Nobby Nobbs, co? Jak to jest?

Trzy pary uszu zastrzygły.

Inna rzecz, do której człowiek się przyzwyczajał w obecności Płovej, to cisza. Gdziekolwiek poszła, milkły rozmowy. Aha, i jeszcze spojrzenia. Milczące spojrzenia. Tylko czasami gdzieś w cieniu — westchnienie. Same boginie byłyby gotowe zabić, by wyglądać jak Płova.

— Jest miły — powiedziała. — Rozśmiesza mnie i trzyma ręce przy sobie.

Trzy twarze znieruchomiały w wyrazie koncentracji. O Nobbym mowa?! Tak wielu pytań na pewno nie zadadzą…

— Pokazał ci sztuczki, które robi ze swoimi pryszczami? — spytała Angua.

— Tak. Myślałam, że się posiusiam! Jest taki zabawny!

Angua wpatrzyła się w swojego drinka. Cudo zakaszlała. Sally studiowała kartę.

— Można na nim polegać — powiedziała Płova. I jakby niejasno zdając sobie sprawę z faktu, że to nie wystarczy, dodała ze smutkiem: — Jeśli już musicie wiedzieć, to pierwszy chłopak, który mnie gdzieś zaprosił.

Sally i Angua odetchnęły razem. Coś zaczęło im świtać. Czyli na tym polega problem… I to naprawdę fatalny przypadek.

— To znaczy, włosy wszędzie mi włażą, mam za długie nogi i wiem, że moje łono jest za… — mówiła dalej Płova, ale Sally przerwała jej, unosząc dłoń.

— Przede wszystkim, Płova…

— Naprawdę mam na imię Betty. — Płova wytarła nos tak cudowny, że największy rzeźbiarz świata popłakałby się, gdyby mógł go wyrzeźbić. Brzmiało to „blort!”.

— A więc przede wszystkim… Betty — powtórzyła Sally — …żadna kobieta poniżej czterdziestu pięciu lat…

— …pięćdziesięciu… — poprawiła ją Angua.

— Słusznie, pięćdziesięciu. Żadna kobieta poniżej pięćdziesięciu lat nie użyje słowa „łono”, by określić cokolwiek związanego ze sobą. Tak się po prostu nie mówi.

— Nie wiedziałam — zaszlochała Płova.

— To fakt — zgodziła się Angua.

Ojej, jak zacząć wyjaśniać, na czym polega syndrom palanta? Komuś takiemu jak Płova, do której imię Betty pasowało jak wół do karety? To nie był przypadek syndromu palanta, to był sam syndrom, jego kwintesencja, klasyczny, czysty platoński przykład, który należało wypchać, oprawić i zachować jako pomoc naukową dla studentów na przyszłe wieki. A ona była szczęśliwa z Nobbym!

— Muszę ci teraz powiedzieć… — zaczęła i wycofała się przed tym niemożliwym zadaniem. — Chodzi o to… Słuchajcie, może jeszcze się czegoś napijemy? Jaki jest następny koktajl na liście?

Cudo zerknęła w kartę.

— Wielki, Różowy i Drżący — przeczytała. — Klasa! Weźmiemy cztery!

* * *

Fred Colon zajrzał przez kratę. Trzeba przyznać, że był niezłym dozorcą: zawsze miał przygotowaną gorącą herbatę, na ogół był przyjaźnie nastawiony do większości ludzi, a przy tym zbyt powolny, by łatwo dać się oszukać. Klucze do cel trzymał w blaszanym pudełku w dolnej szufladzie swojego biurka, całkowicie poza zasięgiem dowolnego kija, ręki, psa, zręcznie zarzuconego paska albo wytresowanego małpiego pająka z Klatchu[13].

Ten krasnolud trochę go niepokoił. Różni siedzieli tu w areszcie, często nawet trochę wrzeszczeli, ale z tym tutaj nie wiedział, co gorsze — szloch czy milczenie. Postawił świecę na stołku przy kracie, ponieważ krasnolud zaczynał się niepokojąco zachowywać, jeśli nie miał dostatecznego światła.

W zadumie pomieszał herbatę i podał kubek Nobby’emu.

— Moim zdaniem mamy tu jakiegoś dziwoląga — stwierdził. — Krasnolud, który się boi ciemności? Musi mieć coś poprzestawiane w głowie. Nie dotknął nawet herbaty i kanapki. Co o tym myślisz?

— Myślę, że zjem jego kanapkę. — Nobby sięgnął do talerza.

— A w ogóle to skąd się tu wziąłeś? — zdziwił się Fred. — Jestem zdumiony, że nie gapisz się na młode kobiety.

— Płova dzisiaj pije z dziewczętami — wyjaśnił Nobby.

— Ach, powinieneś ją ostrzec. Sam wiesz, co się dzieje w centrum, kiedy ludzie wychodzą z pubów i klubów. Wymioty, wrzaski, zachowanie nieuchodzące damom, ściąganie gorsetów i sam nie wiem co jeszcze. To się nazywa… — poskrobał się po głowie — …picie na pomór.

— Poszła tylko z Anguą, Sally i Cudo, sierżancie. — Nobby wziął drugą kanapkę.

— Ojoj, Nobby, lepiej uważaj. Kobiety, które zbierają się przeciw mężczyznom… — Fred zastanowił się. — Wampir i wilkołak na tej imprezie? Posłuchaj mojej rady, chłopcze, i nie wychodź wieczorem na ulicę. A jeśli zaczną się zachowywać…

Urwał, bo od spiralnych kamiennych schodów dobiegł głos Sama Vimesa, za którym podążał jego właściciel.

— Czyli nie mogę dopuścić, żeby uformowały blok, tak?

— Tak, jeśli gra pan trollami — odpowiedział ktoś. — Zwarta grupa krasnoludów to złe wieści dla trolli.

— Trolle pchają, krasnoludy rzucają.

— Zgadza się.

— I skała centralna… Nikt nie może jej przeskoczyć, tak?

— Tak.

— Nadal uważam, że krasnoludy mogą zrobić, co chcą.

— Zobaczymy. Najważniejsze to…

Vimes zatrzymał się, gdy zobaczył Nobby’ego i Colona.

— W porządku, chłopcy. Porozmawiam z więźniem. Co z nim?

Fred wskazał narożną celę, gdzie na wąskiej pryczy siedziała przygarbiona postać.

— Kapitan Marchewa próbował z nim gadać prawie pół godziny, a wie pan, że ma podejście do ludzi. Ale z tego tutaj nie wyciągnął ani jednego zdania. Odczytałem mu jego prawa, ale proszę nie pytać, czy cokolwiek zrozumiał. W każdym razie nie chciał herbaty ani kanapki. To prawa 5 i 5b — dodał, mierząc wzrokiem Nieśmialssona. — Prawo 5c przysługuje mu tylko wtedy, kiedy mamy mieszankę herbatnikową.

— Może chodzić? — spytał Vimes.

— Tak jakby szura nogami, sir.

— No to wyprowadź go — polecił Vimes. A widząc, jak Fred obserwuje Nieśmialssona, dodał jeszcze: — Ten dżentelmen jest tutaj, by się upewnić, że nie użyjemy gumowej pałki.

— Nie wiedziałem, że mamy gumową, panie Vimes — zdziwił się Fred.

— Nie mamy. Po co bić czymś, co odskakuje?

Spojrzał na Nieśmialssona, który uśmiechnął się znowu tym swoim dziwnym uśmieszkiem.

Na stole paliła się świeca. Z jakiegoś powodu Fred uznał za stosowne drugą postawić na stołku przy jedynej zajętej celi.

— Trochę tu ciemno, Fred — zauważył Vimes, odsuwając zwały kubków i starych azet pokrywające prawie cały blat.

— Tak, sir. Krasnoludy przyszły i zwinęły nam świece, żeby je postawić dookoła tego pogań… tego paskudnego znaku — wyjaśnił Fred, zerkając nerwowo na Nieśmialssona. — Przepraszam, sir.

— Nie rozumiem, czemu nie możemy go zwyczajnie spalić — mruczał Vimes, rozkładając łupsową planszę.

— Teraz, kiedy Przyzywająca Ciemność jest na świecie, byłoby to niebezpieczne — rzekł Nieśmialsson.

— Wierzy pan w to wszystko?

— Czy wierzę? Nie — zapewnił grag. — Ja wiem, że ona istnieje. Figury trolli stawia się dookoła centralnego kamienia — podpowiedział.

Rozstawienie małych wojowników na planszy zajęło trochę czasu, podobnie też doprowadzenie Helmutłuka. Fred Colon sterował nim, delikatnie trzymając za ramię, a krasnolud szedł jak ktoś pogrążony we śnie. Oczy miał wywrócone, widać było same białka. Żelaznymi butami drapał kamienną podłogę.

Fred usadził go ostrożnie na stołku i postawił przy nim drugą świecę. Niemal magicznie krasnolud skupił wzrok na kamiennych armiach, z wykluczeniem wszystkiego innego w areszcie.

— Zagramy, panie Helmutłuk — oznajmił cichym głosem Vimes. — Może pan wybrać stronę.

Helmutłuk wyciągnął drżącą rękę i dotknął figury trolla… Krasnolud wolał grać trollami. Vimes spojrzał pytająco na stojącego z tyłu Nieśmialssona i uzyskał w odpowiedzi kolejny uśmiech.

No dobra, mamy dużo tych małych drani w formacji obronnej, tak? Vimes zawiesił na chwilę dłoń nad planszą, po czym przesunął krasnoluda na drugi koniec. Stuknięciu, kiedy go stawiał, natychmiast odpowiedziało echo następnego, kiedy Helmutłuk przestawił trolla. Krasnolud wydawał się senny, ale jego ręka poruszała się z szybkością kobry.

— Kto zabił czterech krasnoludów w kopalni, panie Helmutłuk? — zapytał Vimes cicho. — Kto zabił chłopców z miasta?

Zamglone oczy spojrzały na niego, a potem znacząco na planszę. Vimes przesunął pierwszego z brzegu krasnoluda.

— Czarni żołnierze — szepnął Helmutłuk, gdy mały troll wylądował ze stukiem.

— Na czyj rozkaz?

Znowu to spojrzenie, znowu ruch przypadkowego krasnoluda, a po nim ruch trolla tak szybki, że zdawało się, iż stuknęły o planszę równocześnie.

— Na rozkaz graga Combergniota.

— Dlaczego?

Klik/klik.

— Słyszeli, jak to mówi.

— Sześcian?

Klik/klik.

— Tak. Został wykopany. Mówił, że przemawia głosem B’hriana Krwawego Topora.

Vimes usłyszał, jak Nieśmialsson nabiera tchu. Pochwycił spojrzenie Freda. Skinął głową w stronę drzwi aresztu i bezgłośnie uformował wargami kilka słów.

— Czy to ten sławny król krasnoludów? — zapytał na głos.

Klik/klik.

— Tak. Dowodził krasnoludami w dolinie Koom — odparł Helmutłuk.

— I co powiedział? — spytał Vimes.

Klik/klik. Trzecie kliknięcie zabrzmiało z tyłu, kiedy Fred Colon zaryglował drzwi i stanął przed nimi z niewzruszoną miną.

— Nie wiem. Twardziec mówił, że opowiadał o bitwie. Mówił, że to były kłamstwa.

— Kto zabił graga Combergniota?

Klik/klik.

— Nie wiem. Twardziec wezwał mnie na spotkanie i powiedział, że wybuchła straszliwa bitwa między gragami, jeden z nich zabił w ciemnościach graga Combergniota młotkiem górniczym, ale nikt nie wie kto. Wszyscy szamotali się razem.

Wszyscy tak samo ubrani, myślał Vimes. Tylko sylwetki, jeśli nie można obejrzeć ich przegubów…

— Dlaczego chcieli go zabić?

Klik/klik.

— Musieli go powstrzymać przed zniszczeniem stów! Krzyczał i walił w sześcian młotkiem!

— Sześcian… ma czułe miejsce i jeśli dotknie się ich w niewłaściwej kolejności, cały dźwięk może zniknąć — szepnął Nieśmialsson.

Vimes obejrzał się na niego.

— Młotek pewnie załatwi sprawę niezależnie od tego, w co trafi — stwierdził.

— Nie, komendancie. Mechanizmy są bardzo wytrzymałe.

— Muszą być! — rzekł Helmutłuk.

Vimes zwrócił się do planszy.

— Niesłuszne jest niszczenie kłamstw, ale nie szkodzi, jeśli się zabija górników? — zapytał.

Klik.

Usłyszał westchnienie Nieśmialssona. No fakt, może dałoby się to lepiej wyrazić.

Ruch na planszy nie nastąpił. Helmutłuk zwiesił głowę.

— Źle jest zabijać górników — szepnął. — I czemu nie niszczyć kłamstw? Ale niedobrze jest myśleć takie myśli, więc ja… milczałem. Starzy gragowie byli zagniewani i zagubieni, więc Twardziec przejął dowództwo. Powiedział, że jeden krasnolud zabił drugiego pod ziemią, a więc jest oczywiste, że to nie sprawa dla ludzi. Powiedział, że on to załatwi. Powiedział, że wszyscy muszą go słuchać. Polecił czarnym strażnikom przenieść ciało do nowej, zewnętrznej komory. I… i kazał mi przynieść moją maczugę…

Vimes zerknął na Nieśmialssona i bezgłośnie wymówił słowo „maczuga?”. Odpowiedzią było energiczne kiwnięcie głową.

Helmutłuk siedział przygarbiony i milczący. Po chwili wyciągnął rękę i przesunął trolla. Klik.

Klik/klik. Klik/klik. Klik/klik. Vimes starał się wydzielić na grę kilka komórek mózgu, gdy tymczasem reszta umysłu usiłowała jakoś poskładać te przypadkowe informacje, jakimi zasypywał go Helmutłuk.

Czyli… wszystko zaczęło się wtedy, kiedy zjawili się tu w poszukiwaniu magicznego sześcianu, który umie mówić…

— Czemu przybyli do miasta? Skąd wiedzieli, że sześcian jest tutaj?

Klik/klik.

— Kiedy ruszyłem tam, by zacząć naukę, zabrałem ze sobą Kodeks. Twardziec go skonfiskował, ale potem wezwali mnie na spotkanie, powiedzieli, że to bardzo ważne i że uczynią mi zaszczyt, pozwalając iść ze sobą do miasta. Twardziec tłumaczył, że to wspaniała okazja i że grag Combergniot ma misję.

— Nie wiedzieli o obrazie?

— Żyli pod górą. Wierzą, że ludzie nie są rzeczywiści. Ale Twardziec jest sprytny. Według niego od dawna już opowiadano, że coś wyszło z doliny Koom.

Założę się, że jest sprytny, myślał Vimes. No więc zjawiają się tutaj, zajmują lekką robotą duszpasterską i podżeganiem, no i szukaniem sześcianu w bardzo krasnoludzim stylu. Znajdują go. Biedacy, którzy kopali, słyszą, co sześcian ma do powiedzenia. A każdy wie, że krasnoludy plotkują, więc czarni strażnicy dopilnowują, żeby ta czwórka nie miała takiej szansy.

Klik/klik. Klik/klik.

Potem naszemu przyjacielowi Combergniotowi też się nie podoba to, co usłyszał. Chce zniszczyć sześcian. W ciemności następuje szamotanina. Któryś z gragów wyświadcza światu przysługę i wali Combergniota w makówkę. Ale, och nie, to duży błąd, bo motłoch będzie tęsknił za nim i jego wesołymi zachętami do hurtowej rzezi trolli. Wiadomo, jak krasnoludy plotkują, a przecież nie można pozabijać wszystkich. No więc póki jesteśmy tylko my w ciemności, musimy wymyślić jakiś plan. Występuje pan Twardziec, który mówi: „Ja wiem! Wyniesiemy zwłoki do tunelu, do którego troll mógłby się dostać i rozbić mu czaszkę maczugą”. Troll to zrobił. Jaki rozsądnie myślący krasnolud mógłby uwierzyć w cokolwiek innego?

Klik/klik.

— Po co świece? — spytał Vimes. — Kiedy ich spotkałem, starzy gragowie siedzieli w ostrym blasku świec!

Klik/klik.

— To na ich rozkaz — szepnął Helmutłuk. — Bali się, co może przyjść po nich w ciemności.

— A co takiego mogłoby przyjść?

Klik…

Dłoń Helmutłuka znieruchomiała w powietrzu. Przez kilka sekund w niewielkim kręgu żółtego światła nie poruszało się nic prócz samych płomieni; w ciemności poza nimi cienie wyciągały szyje, by lepiej słyszeć.

— Ja… nie mogę powiedzieć — szepnął krasnolud.

Klik… Klik/klik… klik… klik.

Vimes spojrzał na planszę. Skąd się tu wziął ten troll? Helmutłuk w jednym ruchu usunął z gry trzy krasnoludy!

— Twardziec powiedział, że zawsze jest jakiś troll. Troll dostał się do kopalni — mówił Helmutłuk. — Gragowie powiedzieli, że tak musiało być.

— Ale znali prawdę?

Klik/klik… klik… klik. Kolejne trzy krasnoludy strącone, ot tak…

— Prawda jest tym, co grag uzna za prawdę. Świat pod słońcem to i tak tylko zły sen. Twardziec zabronił o tym mówić. Mnie kazał powiedzieć strażnikom… o trollu.

Zrzucić winę na trolla, myślał Vimes. Dla krasnoluda to całkiem naturalne. Wielki troll to zrobił, a potem uciekł.

To nie dżdżownice się tak wiją, to przeklęte gniazdo żmij!

Patrzył na planszę. Niech to demon, trafiłem na ślepy mur. Co właściwie mi zostało? Cegła widział, jak krasnolud tłucze innego krasnoluda, ale to nie było morderstwo — to był Twardziec lub ktoś inny nadający zwłokom Combergniota wygląd ofiary trolla. I wcale nie jestem pewien, czy to poważne przestępstwo. Morderstwo zostało dokonane w ciemności, przez jednego z sześciu krasnoludów, a pozostała piątka może nawet nie wiedzieć, kto je popełnił. No dobrze, powiem może, że spiskowali w celu ukrycia przestępstwa, ale… chwileczkę…

— Ale to nie Twardziec zabronił zawiadamiania straży — powiedział. — To pan, prawda? Chciał pan, żebym się rozzłościł, panie Helmutłuk?

Przesunął krasnoluda. Klik!

Helmutłuk spuścił wzrok.

Ponieważ odpowiedź nie padała, Vimes przechwycił wędrownego trolla i zdjął z planszy.

— Nie wierzyłem, że pan przyjdzie… — Głos Helmutłuka był ledwie słyszalny. — Combergniot był… myślę… ja nie… Twardziec powiedział, że nie będzie się pan przejmował, bo grag stanowił zagrożenie. Powiedział, że to grag rozkazał zabić tych górników, więc teraz sprawa jest zakończona. Ale ja pomyślałem, że… tak nie można. Że to niedobrze! Słyszałem, że jest pan pełen dumy, więc chciałem pana… zainteresować… On…

— Myślał pan, że sam się nie zainteresuję? Troll oskarżony o zamordowanie krasnoluda, w takiej chwili, a ja się nie zainteresuję?

— Twardziec mówił, że nie, bo ludzie nie są zamieszani. Mówił, że pan nie dba o to, co się zdarza krasnoludom.

— Powinien częściej wychodzić na powietrze!

Helmutłukowi ciekło już z nosa i oczu; krople kapały na planszę. Deszcz powstrzymał bitwę, pomyślał Vimes. Krasnolud zapłakał.

— Tę maczugę dał mi troll, pan Błysk, za wygranie pięciu partii z rzędu! — szlochał. — Był moim przyjacielem! Powiedział, że jestem taki dobry jako troll, że powinienem mieć maczugę! Tłumaczyłem Twardźcowi, że to wojenne trofeum! Ale on mi ją zabrał i walił w tego biednego trupa!

Woda ścieka na kamień, myślał Vimes. I wszystko zależy od tego, gdzie upadnie kropla. Prawda, panie Błysk? Co dobrego przyniosło to temu biedakowi? Miał nieodpowiednią pracę; nie mógł sobie pozwolić na wątpliwości.

— No cóż, panie Helmutłuk, bardzo panu dziękuję. — Wyprostował się. — Mam jeszcze tylko jedno pytanie. Czy wie pan, kto posłał krasnoludy do mojego domu?

— Jakie krasnoludy?

Vimes spojrzał w zapłakane, zaczerwienione oczy. Albo ich właściciel mówił prawdę, albo świat sceny przeoczył wybitny talent.

— Przybyli, by napaść na mnie i moją rodzinę.

— Ja… słyszałem, jak Twardziec rozmawia z kapitanem strażników — wymamrotał Helmutłuk. — Coś o… ostrzeżeniu.

— Ostrzeżenie? To pan nazywa… — zaczął Vimes i urwał, gdy zauważył, jak Nieśmialsson kręci głową. Słusznie, słusznie. Nie warto czepiać się tego biedaka, i tak ledwie się trzyma.

— Są teraz bardzo wystraszeni — ciągnął Helmutłuk. — Nie rozumieją miasta. Nie rozumieją, dlaczego wpuszcza się tutaj trolle. Nie rozumieją ludzi, którzy ich nie… rozumieją. Boją się pana. Teraz boją się już wszystkiego.

— Dokąd uciekli?

— Nie wiem. Twardziec powiedział, że i tak by wyjechali, bo mają już sześcian i obraz. Powiedział, że obraz pokaże, gdzie są kolejne kłamstwa, by można było je zniszczyć. Ale najbardziej boją się Przyzywającej Ciemności, komendancie. Czują, że przybywa po nich.

— To tylko rysunek — odparł Vimes. — Nie wierzę w to.

— Ja wierzę — oświadczył spokojnie Helmutłuk. — Jest w tym pomieszczeniu. Skąd się tu wzięła? Przybywa w ciemności, w zemście i w przebraniu.

Vimes poczuł dreszcz. Nobby rozejrzał się po ponurych kamiennych ścianach. Nieśmialsson siedział sztywno wyprostowany. Nawet Fred Colon nerwowo przestępował z nogi na nogę.

To tylko mistyczne bajki, tłumaczył sobie Vimes. I nawet nie ludzkie mistyczne bajki. Nie wierzę w nie. Tylko dlaczego nagle zrobiło się tu chłodniej?

Odchrząknął.

— Kiedy się już zorientuje, że odeszli, zapewne wyruszy za nimi.

— Przyjdzie też po mnie — rzekł Helmutłuk tym samym spokojnym tonem. Założył ręce na piersi.

— Po pana? Nikogo pan nie zabił!

— Nie rozumie pan! Oni… oni… Kiedy zabili górników, jeden nie był jeszcze całkiem martwy i… i… i słyszeliśmy, jak tłucze pięściami o drzwi, a ja stałem w tunelu i pragnąłem, żeby umarł, żeby ustał ten hałas, ale… ale kiedy już ucichł, dalej rozbrzmiewał mi w uszach, bo ja mogłem, mogłem, mogłem przekręcić koło, ale bałem się czarnych strażników, którzy nie mają dusz, i dlatego teraz ciemność zabierze moją…

Umilkł.

Nobby zakaszlał nerwowo.

— No cóż, dziękuję raz jeszcze — rzekł Vimes.

Wielkie nieba, ależ pomieszali w głowie temu biedakowi! A ja nie mam niczego… Mógłbym dorwać Twardźca pod zarzutem fałszowania dowodów. Nie mogę postawić Cegły na miejscu dla świadków, bo udowodnię tylko, że w kopalni był troll. Mam jedynie tego młodego Helmutłuka, który nie jest w stanie zeznawać.

Obejrzał się na Nieśmialssona i wzruszył ramionami.

— Myślę, że zatrzymamy naszego przyjaciela jeszcze na tę noc, dla jego dobra. Nie wyobrażam sobie, żeby miał dokąd pójść. Oczywiście, zeznanie jest objęte…

Jego głos cichł z wolna. Odwrócił się znowu i spojrzał badawczo na żałosnego Helmutłuka.

— Jaki obraz?

— Obraz bitwy w dolinie Koom, pędzla Methodii Rascala — odparł krasnolud, nie podnosząc głowy. — Jest bardzo wielki. Ukradli go z muzeum.

— Co?! — zawołał Fred Colon, który w kącie parzył herbatę. — To oni?

— Jak to? Wiedziałeś o tym, Fred? — zapytał groźnie Vimes.

— My… Tak, panie Vimes, napisaliśmy raport…

— Dolina Koom! Dolina Koom! Dolina Koom! — ryknął Vimes i uderzył pięścią w stół tak mocno, że aż podskoczyły lichtarze. — Raport?! Do demona, po co komu raport? Czy ja ostatnio mam czas na czytanie raportów? Dlaczego nikt mi o tym nie powie…

Jedna świeca sturlała się na podłogę i zgasła. Już na krawędzi blatu Vimes próbował złapać drugą, ale wymknęła mu się i knotem w dół wylądowała na kamieniach.

Ciemność opadła jak topór.

Helmutłuk jęknął. Był to głęboki, rozdzierający jęk, jakby śmiertelne charczenie z żywych jeszcze ust.

— Nobby! — wrzasnął Vimes. — Zapal natychmiast tę piekielną zapałkę i to jest piekielny rozkaz!

W ciemności rozległo się gorączkowe szuranie, a potem główka zapałki rozjarzyła się jak supernowa.

— Dawaj ją tutaj, człowieku! — wołał Vimes. — Zapalaj świece!

Helmutłuk wciąż wpatrywał się w stół, gdzie to wywołane złością uderzenie przewróciło figury pod koniec gry.

Kiedy zapaliły się płomyki świec, Vimes zerknął na planszę.

Jeśli człowiek miał skłonność do widzenia znaków, mógłby uznać, że krasnoludy i trolle upadły mniej więcej w kręgu wokół centralnego głazu, a kilka dodatkowych krasnoludów przetoczyło się dalej w jednej linii. Można by wręcz powiedzieć, że utworzyły kontur okrągłego oka. Z ogonem.

Helmutłuk westchnął lekko i osunął się bokiem na podłogę. Vimes poderwał się, by mu pomóc, ale w ostatniej chwili przypomniał sobie o zasadach. Opanował się, odstąpił z rękami uniesionymi w górę.

— Panie Nieśmialsson… — rzucił. — Ja nie mogę go dotknąć. Proszę…

Grag skinął głową i przyklęknął obok Helmutłuka.

— Nie ma pulsu, serce nie bije — poinformował po kilku sekundach. — Przykro mi, komendancie.

— Czyli wygląda na to, że jestem w pańskich rękach.

— Istotnie. W rękach krasnoluda. — Grag wstał. — Komendancie Vimes, przysięgnę, że w mojej obecności Helmutłuk traktowany był z szacunkiem i troską. I że był pan wobec niego aż za bardzo życzliwy. Nie ma pan jego śmierci na sumieniu. Wezwała go Przyzywająca Ciemność. Krasnoludy zrozumieją.

— Ale ja nie rozumiem! Dlaczego go zabiła? Co ten nieszczęśnik zrobił złego?

— Raczej należałoby stwierdzić, iż umarł ze strachu przed Przyzywającą Ciemnością — odparł Nieśmialsson. — Zostawił uwięzionego górnika, słyszał w ciemności jego krzyki… i nie zrobił nic. Dla wszystkich krasnoludów to straszna zbrodnia.

— Tak straszna jak starcie słowa? — zapytał kwaśno Vimes. Był wstrząśnięty bardziej, niż miał ochotę przyznać.

— Niektórzy powiedzą, że o wiele straszniejsza. Strach i własne sumienie zabiły Helmutłuka. Całkiem jakby miał w głowie swoją Przyzywającą Ciemność. W pewnym sensie, oczywiście, wszyscy ją mamy, komendancie. Albo coś podobnego.

— Wasza religia naprawdę może ludziom zaszkodzić.

— To przesadne stwierdzenie, jeśli porównamy z tym, co sami robią sobie nawzajem. — Grag skrzyżował martwemu krasnoludowi ręce na piersi. — Zresztą to nie religia, komendancie. Nasz tak spisał Prawa i Świat, a potem odszedł. Nie wymaga, byśmy o Nim myśleli, tylko byśmy myśleli.

Wstał.

— Wyjaśnię moim rodakom sytuację, komendancie. A przy okazji, chciałbym prosić, żeby zabrał mnie pan ze sobą do doliny Koom.

— Czyżbym jakoś zasugerował, że wybieram się do doliny Koom? — zdziwił się Vimes.

— No dobrze — odparł grag spokojnie. — Powiedzmy zatem, że gdyby ogarnęła pana ochota na wycieczkę do doliny Koom, zabierze mnie pan? Znam to miejsce. Znam historię. Wiem nawet sporo o znakach górniczych, zwłaszcza Głównych Ciemnościach. Mogę się przydać.

— I żąda pan tego za samo powiedzenie prawdy?

— Oczywiście nie. J’ds hasfak ‘ds’. Czyli pertraktuję bez topora w dłoni. Powiem prawdę niezależnie od tego, co pan postanowi. Jednakże skoro nie wybiera się pan do doliny Koom, komendancie, nie będę nalegał. To była taka przypadkowa myśl.

* * *

Zabawa… Po co komu zabawa?

Nie jest to przyjemność, radość, rozkosz, wesołość czy zadowolenie. To płytki, okrutny i złośliwy mały drań, słowo oznaczające coś, czego szuka się z parą śmiesznych czułków na głowie i napisem „Chcę Tego!” na koszulce; zwykle zostawia człowieka budzącego się z twarzą przyklejoną do ulicy.

Angua zdobyła jakoś purpurowe boa z piór. Nie było jej. Nie było niczyje. Po prostu się pojawiło. Jego otchłanna sztuczność ją przygnębiała. Anguę bardzo irytowało, że nie wie, co to takiego.

Skończyły w Katafalkach, a ona wiedziała, że tak będzie. Był to bar dla nieumarłych, ale tolerował każdego, kto nie był nazbyt normalny. Z pewnością tolerował Płovą.

Ta dziewczyna po prostu nie rozumiała, prawda? Nie rozumiała powodów, dla których mężczyźni nigdy jej nie zagadywali. Kłopot polega na tym, myślała Angua, że Nobby nie jest tak naprawdę złym… złą osobą. Jako taką. O ile wiedziała, zawsze był wierny pannie Pushpram, co oznacza, że jeśli chodziło o bicie rybą, a potem obrzucanie małżami, nigdy nie myślał o żadnej innej. Właściwie miał duszę romantyczną, niestety osadzoną w czymś, co można nazwać jedynie… Nobbym Nobbsem.

Sally poszła z Płovą do damskiej, zawsze szokującej ludzi, którzy wcześniej jej nie widzieli. Angua patrzyła na listę koktajli nad barem, wymalowaną, bardzo chwiejnym pismem przez Igora[14], który starał się podążać z zeitgeistem — albo starałby się, gdyby wiedział, co to słowo znaczy — ale zupełnie nie zrozumiał subtelności nowoczesnego koktajlbaru, więc wśród proponowanych drinków znalazły się:

CIOS CUCHNĄCOM PIĄCHOM W ZEMBY

GŁOWA PRZYBITA DO DRZWI

KOPNIAK W ROZKROK

ŚRUBA SZYJNA

Angua musiała przyznać, że Śruba Szyjna nie jest zła.

— Przepraszam — odezwała się Cudo, kołysząc się na barowym stołku — ale o co chodzi z tą Płovą? Widziałam, jak ty i Sally kiwacie do siebie głowami.

— Och, to syndrom palanta. — Angua przypomniała sobie, z kim rozmawia, i dodała: — Krasnoludy pewnie tego nie mają. To znaczy… czasami kobieta jest taka piękna, że każdy mężczyzna, mający chociaż połowę mózgu, nawet nie spróbuje się z nią umówić. Bo to oczywiste, że jest zbyt wspaniała dla niego. Nadążasz?

— Chyba tak.

— Taka jest Płova. A dla celów tej ilustracji, Nobby nie ma połowy mózgu. Jest tak przyzwyczajony do kobiet, mówiących mu „nie”, kiedy je zaczepia, że nie obawia się odrzucenia. Dlatego zaczepia ją, bo myśli sobie: czemu nie? A ona, która zaczyna już wierzyć, że coś z nią nie w porządku, jest taka wdzięczna, że się zgadza.

— Ale ona go lubi.

— Wiem. W tym miejscu wszystko robi się dziwne.

— U krasnoludów jest o wiele łatwiej — stwierdziła Cudo.

— Tak podejrzewam.

— Ale pewnie nie tak zabawnie — dodała Cudo z wyraźnym smutkiem.

Wracała już Płova. Angua zamówiła trzy Śruby Szyjne, a Cudo z nadzieją negocjowała Szaleńczy Orgazm[15]. Potem, niekiedy z pomocą Sally, Angua wyjaśniła Płovej… no… wszystko.

Zajęło to trochę czasu. Musiała zmieniać kształt zdań, by wpasowały się w dostępne aktualnie miejsce w mózgu Płovej. Jednak mocno trzymała się wiary, że dziewczyna nie może być aż tak głupia. Pracowała przecież w nocnym klubie, prawda?

— No bo jak myślisz, czemu mężczyźni płacą, żeby oglądać cię na scenie? — spytała.

— Bo jestem bardzo dobra — odparła natychmiast Płova. — Kiedy miałam dziesięć lat, dostałam nagrodę tancerki roku w klasie tańca i stepu panny Deviante.

— Stepowałaś? — Sally się uśmiechnęła. — A właściwie czemu nie próbujesz robić tego w czasie występu?

Angua zamknęła umysł przed wizją stepującej Płovej. Cały klub pewnie by spłonął do gołej ziemi.

— Spróbujemy inaczej — zaproponowała. — I mówię ci to jako kobie… osoba płci żeńskiej…

Płova słuchała w skupieniu i nawet sposób, w jaki wyglądała na zaciekawioną, był nieuczciwy wobec reszty jej płci. Angua skończyła i z nadzieją popatrzyła na ten anielski wyraz twarzy.

— Czyli mówisz… — powiedziała Płova — że chodzenie z Nobbym jest jak wyjście do eleganckiej restauracji i zjedzenie tylko bułeczki?

— Otóż to! — ucieszyła się Angua. — Załapałaś!

— Ale ja się nigdy nie spotykam z mężczyznami. Babcia mi mówiła, że nie mogę się zachowywać jak ulicznica.

— I uważasz, że praca w… — zaczęła Angua, ale przerwała jej Sally.

— Czasami trzeba się przejść ulicą — stwierdziła. — Czy zdarzyło ci się wejść czasem do baru i wypić drinka z mężczyzną?

— Nie.

— Jasne. — Wampirzyca osuszyła swoją szklankę. — Nie smakują mi te Śruby Szyjne. Chodźmy gdzieś i… otwórzmy umysł na możhliości.

* * *

Dziwnie było mieć Sybil w Pseudopolis Yardzie. Zanim przekazała ten budynek Straży Miejskiej, była to jedna z rezydencji Ramkinów. Tutaj Sybil spędziła była dziewczęce lata. To był kiedyś jej dom.

Pewna świadomość tego przesączyła się do poobijanych, zbrukanych dusz strażników. Mężczyźni, którzy nie byli znani z elegancji i wykwintnych manier, nagle zaczęli odruchowo wycierać nogi przed wejściem i z szacunkiem zdejmować hełmy.

Mówili też inaczej: powoli i z wahaniem, nerwowo wyszukując w zdaniach słów niecenzuralnych, by je wykasować. Ktoś nawet znalazł miotłę i pozamiatał, a w każdym razie przesunął brud w miejsce, gdzie mniej rzucał się w oczy. Na górze, w pokoju służącym dotąd jako kasa, Młody Sam spał spokojnie w prowizorycznym łóżeczku. Pewnego dnia Vimes mu opowie, jak to pilnowało go czterech trolli. Byli po służbie, ale zgłosili się na ochotnika i aż świerzbiały ich ręce na myśl, że przyjdą krasnoludy. Vimes miał nadzieję, że na chłopcu zrobi to wrażenie. W końcu inne dzieci mogły liczyć najwyżej na anioły.

Vimes zajął bufet, ponieważ był tam odpowiednio duży stół. Rozłożył na nim mapę miasta. Sporą część reszty blatu zajmowały stronice z Kodeksu. Kodeksu doliny Koom.

To nie była gra, to była łamigłówka. Rodzaj… tak, rodzaj puzzli. I powinienem być w stanie ją ułożyć, myślał, bo mam wszystkie rogi.

— Ulica Buławników, aleja Forsołapka, Płaczmała, Dziedziniec Plotki, Jeebies, Błonne Schody — powiedział — Wszędzie tunele. Mieli szczęście, że go znaleźli po szukaniu w ledwie trzech czy czterech. Pan Rascal zamieszkiwał chyba na co drugiej ulicy w tym rejonie. Także na Empirycznym Sierpie!

— Ależ dlaczego? — zdziwił się sir Reynold Szyty. — Znaczy, po cóż kopali hwszędzie thunele?

— Wytłumaczcie mu, Marchewa. — Vimes wyrysował linię przez miasto.

— Ponieważ to krasnoludy, sir, a w dodatku głębinowcy — rzekł Marchewa. — Nie przyszłoby im do głowy, żeby nie kopać. Zresztą i tak sprowadzało się to głównie do oczyszczenia jakichś zasypanych pokojów. Dla krasnoluda to spacer. Kładli też szyny, więc wydobywaną ziemię mogli wyrzucać gdziekolwiek.

— No thak, ale z pehwnością… — zaczął sir Reynold.

— Nasłuchiwali. Szukali czegoś, co mówi na dnie starej studni — tłumaczył Vimes, wciąż pochylony nad mapą. — Jaka była szansa, że to coś wciąż jest widoczne? A ludzie robią się trochę nerwowi, kiedy gromada krasnoludów zaczyna im kopać dziury w ogrodzie.

— To by się działo bardzo pohwoli, nieprahwdaż…

— No tak, sir. Ale odbywałoby się w ciemności, pod ich kontrolą i potajemnie — odparł Marchewa. — Mogli dotrzeć wszędzie, gdzie chcieli. Mogli zygzakować, jeśli nie byli pewni, mogli sunąć na wprost, jeśli tak im wskazała ta rura do słuchania, i wcale nie musieli rozmawiać z ludźmi ani widzieć światła dnia. Ciemność, poczucie władzy, tajemnica.

— Głębinowcy w skrócie — podsumował Vimes.

— To bardzo podniecające — entuzjazmował się sir Reynold. — I przekopali się do pihwnicy w moim muzeum?

— Ty wytłumacz, Fred — rzucił Vimes i wyrysował na mapie następną linię.

— Już się robi — zaczął Fred Colon. — Eee… Nobby i ja odkryliśmy to dopiero parę godzin temu. — Uznał, że rozsądniej będzie nie dodawać: „kiedy pan Vimes na nas nawrzeszczał, kazał opowiedzieć wszystko ze szczegółami, a potem wysłał z powrotem i powiedział, czego szukać”. — Byli bardzo sprytni, sir. Nawet zaprawa wyglądała na brudną. Założę się, że mówi pan sobie teraz „Ahah”…

— Móhwię? — zdumiał się sir Reynold. — Normalnie pohwiedziałbym raczej „Hwielkie nieba!”.

— Spodziewam się, że mówi pan sobie: Aha, ale jak mogli zabudować ścianę, kiedy już wynieśli muriel. No więc uważamy…

— No hwięc hwyobrażam sobie, że jeden krasnolud zosthał z thyłu, zrobił shwoje, przyczaił się, jak to hwy móhwicie, i hwywędrował rankiem — stwierdził sir Reynold. — Ludzie hwchodzili i hwychodzili przez cały czas. Przecież szukaliśmy hwielkiego malohwidła, nie osoby.

— Tak jest, sir. Uważamy, że jeden krasnolud został z tyłu, zrobił swoje, przyczaił się i wywędrował rankiem. Ludzie wchodzili i wychodzili przez cały czas. Przecież szukaliście wielkiego malowidła, nie osoby — wyjaśnił Fred Colon.

Był bardzo dumny z tej swojej teorii, więc zamierzał opowiedzieć o niej głośno choćby nie wiem co.

Vimes stuknął palcem w mapę.

— A tutaj, sir Reynoldzie, jest miejsce, gdzie troll Cegła wpadł przez podłogę w jakiejś piwnicy do ich tunelu. Powiedział nam też, że w ich głównej kopalni zauważył coś, co z opisu wygląda na Rascala.

— Ale niesthety, nie udało się hwam go odzyskać?

— Przykro mi, sir Reynoldzie. Prawdopodobnie już dawno został wywieziony z miasta.

— Dlaczego? — Kustosz nie mógł zrozumieć. — Mogli go w muzeum oglądać do woli! Osthatnio jestheśmy bardzo intheraktywni!

— Interaktywni? — powtórzył Vimes. — Co pan ma na myśli?

— No hwięc ludzie mogą… oglądać obrazy, ile thylko chcą — wyjaśnił sir Reynold nieco zirytowany. Ludzie nie powinni zadawać takich pytań.

— A co robią obrazy?

— Ehm… hwiszą, komendancie — odparł sir Reynold. — To oczyhwiste.

— Czyli chodzi panu o to, że ludzie mogą przychodzić i oglądać obrazy, a obrazy są oglądane?

— Coś w tym rodzaju, thak. — Kustosz zastanowił się i świadom, że to chyba nie wystarczy, dodał jeszcze: — Ale w sposób dynamiczny.

— Chce pan powiedzieć, że ludzie są poruszeni tym, co zobaczą? — podsunął Marchewa.

— Thak! — wykrzyknął sir Reynold z widoczną ulgą. — Brahwo! Thak hwłaśnie się dzieje! A przecież Rascal był hwystawiony przez latha! Mamy tam nahwet drabinę, na hwypadek gdyby kthoś chciał się przyjrzeć górom. Czasami przychodzą ludzie z thaką obsesją, że kthóryś z hwalczących pokazuje jakąś ledhwie hwidoczną grothę czy coś thakiego. Szczerze, gdyby był tam jakiś sekret, już dahwno bym go odkrył. Ta kradzież nie miała sensu!

— Chyba że ktoś odkrył ten sekret i nie chciał, żeby inni go poznali — mruknął Vimes.

— To byłby niezhwykły zbieg okoliczności, nie sądzi pan, komendancie? Przecież nic się tam osthatnio nie zmieniło. Pan Rascal nie przyszedł i nie domalohwał jeszcze jednej góry! I chociaż hwolałbym nie móhwić thego głośno, hwystarczyłoby zniszczyć obraz, prahwda?

Vimes obszedł stół dookoła. Wszystkie kawałki, myślał. Na pewno mam już wszystkie kawałki.

Zacznijmy od legendy o tym krasnoludzie, który zjawił się ledwie żywy parę tygodni po bitwie i mówił o skarbie.

No dobrze, to mógł być ten gadający sześcian, myślał. Krasnolud przeżył bitwę, ukrył się gdzieś, miał ten sześcian, ten ważny. Powinien go przenieść w bezpieczne miejsce… A może ludzie powinni go wysłuchać? Oczywiście, krasnolud nie zabrał go ze sobą, bo pewnie po okolicy kręciły się trolle, przypuszczalnie w takim nastroju, żeby najpierw walić maczugami, a dopiero potem próbować wymyślić jakieś pytania. Czyli krasnolud potrzebuje ochrony…

Udaje mu się przekonać kilku ludzi, ale kiedy prowadzi ich do miejsca, gdzie ukrył sześcian, umiera.

Przesuwamy się o dwa tysiące lat do przodu. Czy sześcian tak długo wytrzyma? Do demona, przecież wypływają nawet w roztopionej lawie!

Więc ten sześcian sobie leży. Zjawia się Methodia Rascal, szukając… ładnego widoku czy czegoś takiego, patrzy pod nogi i znajduje to pudełko. Pewnie tak, bo przecież je skłania do mówienia, kto może wiedzieć, w jaki sposób. Ale nie potrafi go zatrzymać, więc wrzuca do studni. Krasnoludy je znajdują. Słuchają, ale nienawidzą tego, co usłyszały. Nienawidzą tak bardzo, że Combergniot każe zabić czterech górników tylko dlatego, że też słyszeli. Tylko co ma do tego obraz? Pokazuje to, o czym mówi pudełko? I gdzie ono jest? Przecież jeśli ma się je w ręku, to właśnie tam.

Zresztą kto powiedział, że przemawia w nim Krwawy Topór? To mógłby być każdy. Dlaczego człowiek ma wierzyć w to, co zostało powiedziane?

Vimes zorientował się, że sir Reynold rozmawia z Marchewą.

— …thłumaczyłem hwaszemu sierżanthowi Colonowi, że obraz pokazuje miejsce odległe o kilka mil od thego, gdzie thoczyła się bithwa. W całkiem niehwłaściwej części doliny Koom! To chyba jedyna khwestia, co do kthórej obie sthrony się zgadzają.

— Więc dlaczego akurat tam malował? — wtrącił Vimes.

Patrzył na stół, jakby miał nadzieję, że siłą woli uzyska od niego jakieś wskazówki.

— Kto hwie? To dolina Koom. Ma prahwie dhwieście pięćdziesiąt mil khwadratowych. Podejrzehwam, że hwybrał miejsce, kthóre po prosthu hwygląda dramathycznie.

— Napijecie się może herbaty, panowie? — odezwała się od drzwi lady Sybil. — Czuję się bezrobotna, więc zaparzyłam w dzbanku. A ty powinieneś się trochę przespać, Sam.

Sam Vimes spojrzał przerażony — człowiek z autorytetem przyłapany w sytuacji rodzinnej.

— Och, lady Sybil, ukradli nam Rascala! — oznajmił sir Reynold. — Hwiem, że był pani krewnym.

— Mój dziadek mawiał, że to tylko utrapienie — odparła Sybil. — Ale pozwalał mi rozwijać obraz na podłodze w sali balowej. Wszystkim krasnoludom nadawałam imiona. Szukaliśmy tajemnicy, bo dziadek powiedział, że jest tam ukryty skarb i obraz pokazuje, gdzie jest schowany. Oczywiście nic nie znaleźliśmy, ale przynajmniej nie marudziłam w deszczowe popołudnia.

— Och, to nie była hwielka sztuka — przyznał sir Reynold. — A then człowiek był całkiem obłąkany, oczyhwiście. Ale obraz jakoś przemawiał do ludzi.

— Chciałbym, żeby i do mnie się odezwał — mruknął Vimes. — Naprawdę nie musisz robić herbaty dla ludzi, moja droga. Któryś z funkcjonariuszy…

— Nonsens. Musimy być gościnni — odparła Sybil.

— Oczyhwiście, próbohwano go skopiować — mówił kustosz, biorąc filiżankę. — Doprahwdy, efekty były sthraszne! Obraz szeroki na pięćdziesiąt sthóp i hwysoki na dziesięć jesth prakthycznie niemożlihwy do skopiowania z jakąś rozsądną dokładnością…

— Nie, jeśli rozłoży się go w sali balowej i każe komuś zrobić pantograf — stwierdziła Sybil. — Ten dzbanek to prawdziwa zgroza, Sam. Gorszy niż termos. Czy w ogóle ktoś go kiedyś czyścił? — Przyjrzała się ich minom. — Powiedziałam coś niewłaściwego?

— Zrobiła pani kopię Rascala? — upewnił się sir Reynold.

— O tak. Całość w skali jeden do pięciu. Miałam wtedy czternaście lat i to był projekt szkolny. Przerabialiśmy historię krasnoludów, rozumie pan, a że mieliśmy ten obraz, nie mogłam przepuścić okazji. Wie pan, co to jest pantograf, prawda? To bardzo prosty sposób wykonywania zwiększonych albo zmniejszonych kopii obrazów przy użyciu geometrii, kilku drewnianych dźwigni i zaostrzonego ołówka. Właściwie to zrobiłam pięć paneli dziesięć na dziesięć stóp, pełny wymiar, żeby mieć pewność, że odwzorowałam wszystkie szczegóły, a potem jeszcze wersję pięć razy mniejszą, żeby ją wystawić tak, jak biedny pan Rascal zaplanował. Dostałam od panny Turpitude najwyższą ocenę. Uczyła nas matematyki, a włosy nosiła zwinięte w kok, z wbitymi w niego cyrklem i linijką. Mawiała zawsze, że dziewczyna, która umie używać ekierki i kątomierza, zajdzie w życiu daleko.

— Jaka szkoda, że nie ma już pani tej kopii — westchnął sir Reynold.

— Czemu pan tak uważa, sir Reynoldzie? Jestem pewna, że nadal gdzieś u nas leży. Przez jakiś czas wisiała pod sufitem w moim pokoju. Niech pomyślę… Czy wzięliśmy ją ze sobą, kiedy się przeprowadzaliśmy? Jestem pewna, że… — Uśmiechnęła się. — A tak. Byłeś kiedyś tutaj na strychu, Sam?

— Nie — przyznał Vimes.

— Najwyższy czas.

* * *

— Nigdy jeszcze nie byłam na takim dziewczęcym wieczorku — oświadczyła Cudo, kiedy niezbyt pewnie szły nocą przez miasto. — Czy ten ostatni fragment też powinien się zdarzyć?

— Jaki fragment? — zdziwiła się Sally.

— Ten fragment, kiedy bar się zapalił.

— Zwykle nie — przyznała Angua.

— Nigdy jeszcze nie widziałam, żeby mężczyźni walczyli o kobietę — mówiła dalej Cudo.

— Tak, to było niezłe, prawda? — mruknęła Sally.

Odprowadziły Płovą do domu. Dziewczyna była wyraźnie zamyślona.

— A przecież ona tylko się do kogoś uśmiechnęła — dodała Cudo.

— Tak — zgodziła się Angua. Starała się skoncentrować na chodzeniu.

— Ale trochę będzie szkoda Nobby’ego, jeśli ona weźmie sobie to wszystko do serca — mówiła Cudo.

Ratujcie mnie od gadatliwych pijniczek… pijaczków… pijaczek, myślała Angua.

— No tak, ale co z panną Pushpram? — spytała. — Przez lata cisnęła w Nobby’ego sporo całkiem drogich ryb.

— Zadałyśmy cios w imieniu brzydkiej kobiecości — oznajmiła głośno Sally. — Buty, mężczyźni, trumny… nigdy nie bierz pierwszych, które się trafią.

— Och, buty! — zawołała Cudo. — O butach możemy pogadać. Któraś widziała u Yana Skałomłota nowe czółenka z pełnej miedzi?

— My nie chodzimy po obuwie do kowala, moja droga — oświadczyła Sally. — Oj… Chyba mi niedobrze…

— To nauczka za picie… wina — stwierdziła złośliwie Angua.

— Och, cha, cha — odpowiedziała z mroku wampirzyca. — Absolutnie mi nie przeszkadza sarkastyczna pauza przed słowem „wino”, dzięki za współczucie! Ja nie powinnam pić tych lepkich drinków z nazwami wymyślonymi przez ludzi, którzy mają jeszcze mniejsze poczucie humoru niż… o, nieeee…

— Nic ci nie jest? — wystraszyła się Cudo.

— Właśnie wyrzygałam małą, bardzo śmieszną papierową parasolkę.

— Ojej…

— I zimny ogień.

— To pani, sierżancie Angua? — odezwał się głos w mroku.

Latarnia oświetliła twarz funkcjonariusza Wizytuja, który niósł pod pachą gruby plik ulotek.

— Cześć, Kocioł — powiedziała Angua. — Co jest?

— …wygląda na plasterek cytryny… — mruknął ktoś w cieniu chrapliwym głosem.

— Pan Vimes polecił mi szukać pani w barach niegodziwych i nędznych miejscach grzechu — wyjaśnił Wizytuj.

— A ta literatura? — spytała Angua. — A przy okazji, słowa „nic osobistego” tak łatwo mogły być dodane na końcu ostatniego zdania.

— Ponieważ miałem odwiedzać świątynie występku, sierżancie, pomyślałem, że przy okazji mogę wykonywać święte dzieło Oma — odparł Wizytuj, którego niestrudzony ewangelizacyjny entuzjazm tryumfował nad wszelkimi przeciwnościami[16]. Zdarzało się, że ludzie w zatłoczonych barach leżeli na podłodze przy zgaszonych światłach, gdy tylko słyszeli, że zbliża się ulicą.

W ciemności ktoś wymiotował.

— Biada tym, co nadużywają wina — oświadczył funkcjonariusz Wizytuj. Zauważył minę Angui i dodał: — Nikogo nie urażając.

— I my przeszłyśmy przez to wszystko… — jęknęła Sally.

— Czego on chce, Kocioł?

— Znów chodzi o dolinę Koom. Macie wrócić do Yardu.

— Przecież dał nam wolne! — jęknęła Sally.

— Przykro mi — odparł z satysfakcją Wizytuj. — Jak rozumiem, znowu jesteście szybkie.

— Historia mojego życia… — westchnęła Cudo.

— No trudno, trzeba ruszać — uznała Angua, starając się nie okazywać ulgi.

— Kiedy mówię „historia mojego życia”, to oczywiście nie chodzi mi o całą historię — mruczała Cudo, pozornie do siebie, kiedy wlokła się za nimi przez świat cudownie pozbawiony zabawy.

* * *

Ramkinowie nigdy niczego nie wyrzucali. W ich strychach było coś niepokojącego — i wcale nie to, że lekko pachniały dawno zdechłym gołębiem.

Ramkinowie opisywali rzeczy. Vimes był na wielkim strychu przy alei Scoone’a, żeby znieść stamtąd konia na biegunach i łóżeczko oraz całą skrzynię starych, ale bardzo mocno kochanych pluszowych zabawek pachnących naftaliną. Niczego, co mogło jeszcze kiedyś się przydać, nie wyrzucano — starannie to opisano i wyniesiono na strych.

Jedną ręką odgarniając pajęczyny, a w drugiej trzymając latarnię, Sybil prowadziła ich obok skrzyń z „Butami męskimi, różnymi”, „Zabawnymi kukiełkami, marionetkami i pacynkami” oraz „Modelem teatru z dekoracjami”.

Może stąd właśnie brało się ich bogactwo: kupowali takie rzeczy, które wytrzymywały bardzo długo, więc teraz już rzadko musieli kupować cokolwiek. Oprócz jedzenia, naturalnie, ale Vimes nie byłby zdziwiony, gdyby znalazł pudło z etykietą „Ogryzki jabłek, różne” czy „Resztki, wymagają dojedzenia”[17].

— Aha, tutaj jest — stwierdziła Sybil.

Odsunęła pęk floretów szermierczych oraz kijów do lacrosse i przyciągnęła do światła długą, grubą tubę.

— Nie pokolorowałam go, naturalnie — powiedziała, gdy nieśli znalezisko do schodów. — To by trwało całą wieczność.

Zniesienie ciężkiej tuby do bufetu wymagało pewnego wysiłku i sporej dawki przepychania, ale w końcu ułożono ją na stole i usunięto trzeszczącą osłonę.

Kiedy sir Reynold rozwijał wielkie, dziesięciostopowe kwadraty, by się nimi zachwycić, Vimes wyjął stworzoną przez Sybil kopię w niewielkiej skali. Rysunek był akurat tak mały, żeby się zmieścić na stole; z jednego końca obciążył go brudnym kubkiem, na drugim postawił solniczkę.

Notatki Rascala stanowiły przygnębiającą lekturę. I trudną, ponieważ wiele było na wpół spalonych, a i tak charakter pisma był taki, jakiego można by się spodziewać u pająka na batucie podczas trzęsienia ziemi.

Ten człowiek wyraźnie był obłąkany, pisząc notatki, które chciał zachować w tajemnicy przed kurczakami; czasami przerywał w pół zdania, kiedy sądził, że jakiś kurczak podgląda. Zapewne przykro było na niego patrzeć, dopóki nie chwytał pędzla, bo wtedy zaczynał pracować całkiem spokojnie i z dziwnym blaskiem na twarzy. To było jego życie: jedno wielkie płótno. Methodia Rascal urodził się, namalował słynny obraz, myślał, że jest kurczakiem, umarł.

Biorąc pod uwagę, że ten człowiek własnego siedzenia nie umiałby znaleźć, jak można zrozumieć cokolwiek, co napisał? Jedyną notką, która wydawała się treściwa, choć przerażająca, była ta, którą powszechnie uznawano za ostatnią, gdyż znaleziono ją pod jego bezwładnym ciałem. Brzmiała:

Awk! Awk! Nadchodzi! NADCHODZI!

Zadławił się. W gardle miał pełno piór. A na płótnie schła jeszcze farba po ostatnich pociągnięciach pędzla.

Wzrok Vimesa przyciągnęła notatka, oznaczona dość przypadkowo numerem 39: „Myślałem, że to dobra wróżba, ale krzyczy po nocach”. Czego wróżba? A co z numerem 143: „Ciemność, w ciemności jak gwiazda w łańcuchach”? Vimes zapamiętał ją sobie. Zapamiętał też wiele innych. Ale najgorsze w nich — albo najlepsze, jeśli ktoś kochał tajemnice — było to, że mogły oznaczać cokolwiek. Każdy mógł sobie wybrać własną teorię. Ten człowiek niemal głodował i śmiertelnie bał się kurczaków żyjących w jego głowie. Równie dobrze można by szukać sensu w kroplach deszczu.

Vimes odsunął kartki na bok i przyjrzał się dokładnemu szkicowi. Nawet w tym rozmiarze mógł zaszokować. Z przodu twarze były tak wielkie, że dało się zobaczyć pory na nosie krasnoluda. Na dalekim planie Sybil starannie skopiowała postacie wzrostu ćwierci cala.

Wymachiwano toporami i maczugami, wysuwano włócznie, były ataki, kontrataki i pojedyncze starcia. Na całej długości obrazu krasnoludy i trolle zwarły się w zaciętej bitwie, rąbiąc i tłukąc.

Kogo brakuje? — pomyślał Vimes.

— Sir Reynoldzie, może mi pan pomóc? — zapytał cicho, by rodząca się myśl nie podkuliła ogona i nie uciekła.

— Thak, komendancie? — Kustosz podszedł natychmiast. — Doprahwdy, lady Sybil hwykonała bezbłędną…

— Jest bardzo dobra, rzeczywiście — zgodził się Vimes. — Proszę mi wyjaśnić, skąd Rascal to wszystko wiedział.

— Isthnieje hwiele krasnoludzich pieśni na then themat. I kilka trollohwych opohwieści. Och, także kilku ludzi było śhwiadkami.

— Czyli Rascal mógł o tym przeczytać?

— O thak. Poza thym, że umieścił bithwę w niehwłaściwej części doliny, przedstahwił ją całkiem dokładnie.

Vimes nie odrywał wzroku od papierowej bitwy.

— Czy zatem ktoś wie, czemu umieścił ją nie tam, gdzie się odbyła?

— Isthnieje kilka theoryj. Jedna sthwierdza, że zmylił go fakt, iż zhwłoki krasnoludów palono na thym końcu doliny. Po burzy tham hwłaśnie hwiele ciał dopłynęło. Tham theż mieli hwięcej drehwna na stosy. Ale ja uhważam, że hwybrał ten koniec, bo hwidok sthamtąd jest o hwiele lepszy. Góry hwyglądają thak dramathycznie…

Vimes usiadł. Patrzył na szkic, jakby żądał od niego wydania sekretów. Pan Błysk mówił, że za kilka tygodni wszyscy poznają tę tajemnicę. Dlaczego?

— Sir Reynoldzie, czy w ciągu najbliższych paru tygodni z obrazem miało się wydarzyć coś niezwykłego?

— O thak — odparł kustosz. — Mieliśmy go przenieść do nohwego pomieszczenia.

— Po co?

— Móhwiłem pańskiemu sierżanthowi — przypomniał kustosz z lekką przyganą. — To pomieszczenie jest okrągłe. Rascal chciał, żeby malohwidło hwidziane było dookoła. Żeby oglądający znalazł się jakby na miejscu akcji.

Ja też jestem już prawie na miejscu, uznał Vimes.

— Myślę, że sześcian wyjawił krasnoludom coś na temat doliny Koom — powiedział w zadumie. Czuł się tak, jakby już był na polu bitwy. — Przekonał ich, że ważne jest miejsce, gdzie został znaleziony. Nawet Rascal uważał, że jest ważne. Potrzebowali mapy, a Rascal ją namalował, nawet jeśli nie zdawał sobie z tego sprawy. Fred?

— Tajest, sir?

— Krasnoludy nie przejmowały się uszkodzeniem dolnego brzegu obrazu, bo na dole nie ma niczego istotnego. Tylko ludzie. Ludzie się zmieniają.

— Z całym szacunkiem, komendancie, podobnie te głazy — zauważył sir Reynold.

— Nie mają znaczenia. Nieważne, jak bardzo zmieni się dolina, ten obraz nadal będzie działał — oświadczył Vimes. W jego umyśle rozjarzył się ciepły blask zrozumienia.

— Ale nahwet rzeki przesuhwają się w ciągu lat, a z gór na pehwno sthoczyła się cała masa kamieni. Móhwiono mi, że ta okolica obecnie hwcale thak nie hwygląda.

— Mimo to ta mapa będzie skuteczna przez tysiące lat — rzekł Vimes tym samym sennym głosem. — Ona nie wyznacza głazu, zagłębienia czy groty. Wyznacza punkt. Mógłbym go wskazać dokładnie, jak szpilką… gdybym miał szpilkę.

— Ja mam! — zawołał tryumfalnie sir Reynold, sięgając do klapy surduta. — Zauhważyłem ją hwczoraj na ulicy i oczyhwiście hwszyscy znamy sthare przysłohwie „Znajdź szpilkę i podnieś ją, a przez cały dzień…”.

— Tak, dziękuję — przerwał mu Vimes.

Wziął szpilkę, podszedł do stołu, chwycił brzeg obrazu i zawinął do drugiego końca. Spiął oba brzegi, tworząc z obrazu pierścień, i opuścił go sobie na głowę.

— Prawda tkwi w górach — oświadczył. — Przez lata patrzyliśmy na linię szczytów. A tak naprawdę to krąg szczytów.

— Ale ja to hwiedziałem! — wykrzyknął sir Reynold.

— W pewnym sensie, ale nie rozumiał pan tego aż do teraz, prawda? Rascal stał w jakimś ważnym miejscu.

— No thak. W jaskini, komendancie. Wyraźnie wspomina o jaskini. Dlathego ludzie zahwsze szukali hwzdłuż brzegów doliny. Obraz jest hwidziany ze środka, w pobliżu rzeki.

— A zatem czegoś nadal nie wiemy — uznał Vimes, zirytowany, że jego wielka chwila tak łatwo została pomniejszona. — Dowiem się czego, kiedy już tam się znajdę.

No właśnie. Powiedział to głośno. Ale wiedział przecież, że tam wyruszy, wiedział… od jak dawna? Zdawało się, że od zawsze, ale czy wczoraj też się zdawało, że od zawsze? A dziś po południu? Oczyma duszy widział już to miejsce. Vimes w dolinie Koom! Praktycznie smakował jej powietrze. Słyszał ryk wody w rzece zimnej jak lód!

— Sam… — zaczęła Sybil.

— Nie, trzeba to rozstrzygnąć — przerwał jej pospiesznie. — Nie obchodzi mnie ten głupi sekret. Ale głębinowcy zamordowali naszych krasnoludów. Zapomniałaś? Uważają, że obraz to mapa, którą mogą wykorzystać, i dlatego muszę tam jechać za nimi.

— Posłuchaj mnie, Sam. Jeśli…

— Nie możemy dopuścić do wojny między trollami a krasnoludami, moja droga. Ta sprawa z wczorajszej nocy to była zwykła bójka gangów! Prawdziwa wojna w Ankh-Morpork zniszczy miasto! A wszystko jest jakoś z tym powiązane!

— Zgadam się! Ja też chcę jechać! — wrzasnęła Sybil.

— Poza tym to całkowicie bezpieczne, o ile… Co? — Vimes wytrzeszczył oczy na żonę, gdy tymczasem tryby umysłu przeskoczyły na wsteczny bieg. — Nie, to zbyt niebezpieczne!

— Samie Vimes, przez całe życie marzyłam o zobaczeniu doliny Koom, więc nawet nie myśl, że będziesz tam ścigał jakieś miraże, a mnie zostawisz w domu!

— Nie ścigam żadnych miraży! Nie znam żadnych miraży! To ma być policyjny pościg! A niedługo wybuchnie tam wojna!

— W takim razie wyjaśnię im, że nie jesteśmy zaangażowani — odparła Sybil chłodno.

— To nie poskutkuje!

— W takim razie nie poskutkuje też w Ankh-Morpork — stwierdziła Sybil tonem gracza, który sprytnie zbija w jednym ruchu cztery krasnoludy. — Sam, dobrze wiesz, że przegrasz. Nie warto się kłócić. Poza tym mówię po krasnoludziemu. Zabierzemy też Młodego Sama.

— Nie!

— No to wszystko ustalone — uznała, najwyraźniej porażona nagłym atakiem głuchoty. — Jeśli chcesz dogonić te krasnoludy, sugeruję, żebyśmy wyruszyli jak najwcześniej.

Sir Reynold słuchał z otwartymi ustami.

— Ależ lady Sybil! — wykrztusił w końcu. — Tham już zbierają się hwojska! To nie miejsce dla damy!

Vimes się skrzywił. Sybil podjęła decyzję. To było jakby patrzeć na tamtego krasnoluda, jeszcze raz spopielanego przez smoka.

Łono lady Sybil, które wolno jej było mieć, wezbrało, kiedy nabrała tchu. Zdawało się, że unosi ją lekko nad podłogą.

— Sir Reynoldzie — powiedziała dobrze zmrożonym głosem. — W Roku Mszyc moja prababka własnymi rękami przygotowała bankiet na osiemnaście osób w wojskowej reducie okrążonej przez żądnych krwi Klatchian. Podała nawet sorbet i orzechy. Moja babka w Roku Spokojnej Małpy broniła przed motłochem naszej ambasady w Pseudopolis bez żadnej pomocy prócz tej, jakiej mogli jej udzielić ogrodnik, tresowana papuga i patelnia gorącego oleju. Moja zmarła ciotka, kiedy nasz powóz był zatrzymany przez dwóch zbrojnych w kusze i zdesperowanych rozbójników, tak im nagadała, że uciekli z płaczem, wołając mamusię, sir Reynoldzie. Mamusię! Niebezpieczeństwo nie jest dla nas niczym dziwnym, sir Reynoldzie. Mogę też przypomnieć, że prawdopodobnie połowa krasnoludów walczących w dolinie Koom była damami! Nikt im nie kazał zostawać w domach!

Czyli załatwione, pomyślał Vimes. Wyruszy… A niech to!

— Kapitanie — powiedział. — Proszę kogoś posłać, żeby poszukał graga Nieśmialssona, dobrze? Niech mu przekaże, że komendant Vimes przesyła pozdrowienia i wyjeżdża z miasta wczesnym rankiem.

— Hm… Tak jest, sir. Załatwione — odparł Marchewa.

Skąd on wiedział, że pojedziemy? — zastanawiał się Vimes. To pewnie było nieuniknione. Ale mógł nas załatwić, gdyby powiedział, że źle potraktowaliśmy krasnoluda. Mogę się założyć, że jest jednym z uczniów pana Błyska. Może warto mieć go na oku…

* * *

Czy Vetinari w ogóle sypiał? Prawdopodobnie musi kiedyś składać głowę, myślał Vimes. Przecież każdy czasem śpi. Szybkie drzemki mogą wystarczyć na jakiś czas, ale wcześniej czy później człowiek potrzebuje solidnych ośmiu godzin, prawda?

Była już prawie północ, a Vetinari siedział przy biurku świeżutki jak stokrotka i chłodny jak poranna rosa.

— Jest pan przekonany, Vimes?

— Marchewa zadba o sprawy bieżące. Zresztą uspokoiło się ostatnio. Podejrzewam, że większość poważnych awanturników wyruszyła do doliny Koom.

— Można uznać, że to dobry powód, by pan tam nie jechał, Vimes. Mamy… agentów do takich spraw.

— Ale chciał pan, żebym ich dopadł, sir! — zaprotestował Vimes.

— W dolinie Koom? W takiej chwili? Wysłanie tam naszych sił może mieć daleko idące konsekwencje, Vimes!

— To dobrze. Kazał mi pan wyciągnąć ich na światło dzienne. Jeśli o mnie chodzi, to właśnie ja jestem daleko idącą konsekwencją!

— Rzeczywiście — zgodził się Vetinari, uprzednio patrząc na Vimesa o wiele dłużej, niż było to komfortowe. — Ale kiedy mężnie sięgnie pan tak daleko, będzie pan potrzebował przyjaciół. Żeby dopilnowali, by dolny król przynajmniej wiedział o pańskiej obecności.

— Proszę się nie martwić, szybko się dowie — warknął Vimes. — O tak.

— Nie wątpię, że się dowie. Ma agentów w naszym mieście, tak jak ja mam w jego. Dlatego wyświadczę mu uprzejmość i oficjalnie poinformuję o tym, o czym i tak będzie wiedział. To się nazywa polityka, Vimes. To coś, co próbujemy robić w rządzie.

— Ale… szpiedzy? Myślałem, że jesteśmy z dolnym królem zaprzyjaźnieni!

— Oczywiście — zgodził się Patrycjusz. — A im więcej będziemy wiedzieć o sobie nawzajem, tym mocniejsza będzie nasza przyjaźń. Szkoda tracić energię na szpiegowanie wrogów. Jaki by to miało sens? Czy lady Sybil nie ma nic przeciwko pańskiemu wyjazdowi?

— Jedzie ze mną. Uparła się.

— To bezpieczne?

— A czy tutaj jest bezpiecznie? — Vimes wzruszył ramionami. — Krasnoludy wdarły się do nas przez podłogę! Proszę się nie martwić, ona i Młody Sam będą się trzymać z dala od wszystkich zagrożeń. Zabiorę Freda i Nobby’ego. Chcę też wziąć Anguę, Sally, Detrytusa i Cudo. Wielogatunkowo sir. To zawsze pomaga w polityce.

— A Przyzywająca Ciemność? Co z nią, Vimes? Och, proszę tak na mnie nie patrzyć. Wszystkie krasnoludy o tym mówią. Jak słyszałem, jeden z konających rzucił klątwę na każdego, kto był w tej kopalni.

— Nic mi o tym nie wiadomo, sir. — Vimes uciekł się do drewnianego wyrazu twarzy, który już tak wiele razy mu pomagał. — To mistyka. W straży nie zajmujemy się mistyką.

— To nie są żarty, Vimes. Jak rozumiem, to bardzo stara magia. Tak stara, że większość krasnoludów przestała ją uważać za magię. I jest potężna. Będzie ich ścigać.

— W takim razie będę się rozglądał za wielkim latającym okiem z ogonem, dobrze? To powinno mi ułatwić sprawę.

— Vimes, wiem, że jest pan świadom różnicy między symbolem a samym obiektem…

— Tak, sir, jestem świadom. Ale w policyjnej robocie nie ma miejsca na magię. Nie korzystamy z niej, żeby znajdować winnych. Nie korzystamy, żeby uzyskiwać zeznania. Bo nie można jej wierzyć, sir. Ma własną wolę. I jeśli klątwa ściga tych drani, to trudno, jej sprawa. Ale jeśli ja dopadnę ich pierwszy, będą moimi więźniami i klątwa będzie musiała mnie ominąć.

— Vimes, nadrektor Ridcully mi mówił, że jego zdaniem jest to quasi-demoniczna istota krążąca po wszechświecie od niewiadomych milionów lat.

— Powiedziałem już, co o tym myślę, sir. — Vimes wpatrywał się w punkt tuż nad głową Patrycjusza. — Obowiązek nakazuje mi ścigać tych ludzi. Sądzę, że mogą pomóc nam w śledztwie.

— Ale nie ma pan żadnych dowodów. A będą potrzebne bardzo mocne.

— Zgadza się. Dlatego zamierzam sprowadzić ich tutaj z powrotem, niezależnie od jakichś oczu na sznurku. I tych przeklętych czarnych strażników. Ktoś na pewno coś powie.

— I uzyska pan również satysfakcję osobistą? — zapytał ostro Vetinari.

— Czy to pytanie podchwytliwe, sir?

— Brawo, brawo… — rzucił cicho Patrycjusz. — Lady Sybil to wyjątkowa kobieta, Vimes.

— Tak jest, sir. Bardzo — zgodził się Vimes.

I wyszedł.

Po chwili zjawił się główny sekretarz Vetinariego. Podszedł bezszelestnie i postawił na biurku filiżankę herbaty.

— Dziękuję, Drumknott. Słuchałeś?

— Tak, sir. Komendant wydawał się bardzo wzburzony.

— Wdarli się do jego domu.

— Istotnie, sir.

Vetinari oparł się wygodnie i spojrzał w sufit.

— Powiedz mi, Drumknott, czy masz skłonność do hazardu?

— Nie przeczę, że zdarza mi się czasem postawić niewielką kwotę, sir.

— W kwestii konfliktu między quasi-demonicznym wcieleniem czystej zemsty z jednej strony a komendantem z drugiej, na kogo byś postawił powiedzmy… jednego dolara?

— Nie postawiłbym, sir. Moim zdaniem w tej sprawie nie dojdzie do rozstrzygnięcia.

— No tak… — Vetinari w zadumie spoglądał na zamknięte drzwi. — Tak, rzeczywiście.

* * *

Nie używam magii, myślał Vimes, idąc w deszczu w stronę Niewidocznego Uniwersytetu. Ale czasami kłamię.

Ominął główne wejście i możliwie dyskretnie skierował się do Pasażu Magów, gdzie w połowie alejki kilka obluzowanych cegieł otwierało publiczny dostęp na tereny uniwersytetu. Pokolenia łajdacko pijanych studentów wykorzystywały je, by późną nocą wracać z miasta. Później stawali się bardzo ważnymi i potężnymi magami, o obfitych brodach i jeszcze obfitszych brzuchach, ale nigdy nie kiwnęli nawet palcem, by naprawić mur. W końcu była to Tradycja. Na ogół okolica nie była też patrolowana przez homarów[18], którzy wierzyli w Tradycję jeszcze bardziej niż magowie. Jednak teraz jeden z nich ukrywał się w mroku i podskoczył, kiedy Vimes stuknął go w ramię.

— Och, komendancie Vimes! To ja, Wiggleigh. Nadrektor czeka na pana w szopie ogrodnika, sir. Proszę za mną. Tylko cichutko.

Vimes ruszył za Wiggleighem przez mokre, błotniste trawniki. Dziwne, ale nie był już tak zmęczony. Tyle dni nie dosypiał, a jednak czuł się całkiem świeżo, choć myślał nieco mgliście. Bo już ruszył w pościg. Później za to zapłaci…

Wiggleigh — rozejrzawszy się najpierw z miną konspiratora, która natychmiast zwróciłaby uwagę każdego, kto by go zobaczył — otworzył drzwi do szopy.

Wewnątrz czekał już potężny osobnik.

— Ach, komendancie! — zahuczał radośnie. — Niezły kawał, co? Taki płaszcz i sztylet!

Tylko ulewny deszcz mógłby ewentualnie stłumić głos nadrektora Ridcully’ego, kiedy był w serdecznym nastroju.

— Czy mógłby pan mówić nieco ciszej, nadrektorze? — poprosił Vimes, szybko zamykając za sobą drzwi.

— Przepraszam! To znaczy: przepraszam. Proszę siadać, te worki z kompostem są całkiem wygodne. Jak mogę ci pomóc, Sam?

— Czy możemy się chwilowo zgodzić, że pan nie może? — zaproponował Vimes.

— Intrygujące. Proszę dalej. — Ridcully pochylił się lekko.

— Wie pan, że nie pozwalam w straży na używanie magii — ciągnął Vimes.

Kiedy usiadł w półmroku, zwinięty wąż ogrodowy zaatakował go z góry, jak to mają w zwyczaju takie węże. Po krótkiej walce Vimes cisnął nim o podłogę szopy.

— Wiem, mój panie, i szanuję to. Choć są i tacy, którzy z tego powodu uważają pana za nieszczęsnego durnia.

— No tak… — Vimes postarał się zapomnieć o nieszczęsnym durniu. — Muszę się bardzo szybko dostać do doliny Koom. Naprawdę bardzo szybko.

— Można wręcz powiedzieć: magicznie szybko? — upewnił się Ridcully.

— Owszem.

Vimes wiercił się nerwowo. Nie cierpiał takich sytuacji. I na czym właściwie usiadł?

— Mmm… — mruczał Ridcully. — Ale, jak podejrzewam, bez żadnych znaczących hokus-pokus? Czyżby było panu niewygodnie?

Vimes tryumfalnie podniósł dużą cebulę.

— Przepraszam — rzekł i odrzucił ją na bok. — Nie, stanowczo żadnego pokus. Być może odrobina hokus. Potrzeba mi jakiejś przewagi. Oni wyruszyli dzień przede mną.

— Rozumiem. Podróżuje pan sam?

— Nie, będzie nas jedenaście osób. Dwa powozy.

— Niech mnie… Zniknięcie w kłębie dymu, żeby pojawić się znowu w innym miejscu, jest…

— Wykluczone. Potrzebuję tylko…

— …przewagi. Tak. Czegoś magicznego w swej przyczynie, ale nie w skutkach. Nic nazbyt oczywistego.

— I żadnej szansy, żeby ktoś zamienił się w żabę albo coś takiego — uzupełnił pospiesznie Vimes.

— Oczywiście — zgodził się Ridcully. Klasnął w dłonie. — No cóż, komendancie, obawiam się, że nie możemy panu pomóc. Wtrącanie się w takie sprawy nie jest funkcją magii. — Zniżył głos i mówił dalej: — W szczególności nie będziemy mogli panu pomóc, jeśli oba powozy, puste, podjadą od tyłu za… powiedzmy, za godzinę.

— Tak? No… dobrze. — Vimes próbował nadążyć. — Ale nie zmienicie ich w latające powozy ani nic takiego?

— Nic z nimi nie zrobimy, komendancie! — Ridcully klepnął go przyjaźnie w plecy. — Myślałem, że to już ustalone. Powinien pan już iść, choć oczywiście tak naprawdę wcale tu pana nie było. Ani mnie. Muszę przyznać, że te szpiegowskie sztuczki są całkiem chytre, co?

Kiedy Vimes wyszedł, Mustrum Ridcully oparł się o ścianę z desek i zapalił fajkę. Tknięty nagłym impulsem, tą samą zapałką zapalił też świecę w latarni na stole z donicami. Ogrodnik bywał mocno zgryźliwy, jeśli ktoś bałaganił mu w szopie, więc może warto trochę sprzątnąć…

Znieruchomiał, patrząc na podłogę, gdzie wąż ogrodowy i rzucona cebula utworzyły coś, co dla przypadkowego widza mogło wyglądać jak duże oko z ogonem.

* * *

Deszcz chłodził Vimesa. Chłodził też ulice. Trzeba być prawdziwym entuzjastą, by w deszczu wszczynać zamieszki. Poza tym wieści o wczorajszej nocy już się rozeszły. Oczywiście nikt nie był pewny, a Puszek i Wielki Młot podziałały tak, że wielka, choć raczej podstawowa szkoła myślenia nie potrafiła odgadnąć, co zaszło. Obudzili się z marnym samopoczuciem, tak? Czyli coś musiało się wydarzyć. A ponieważ dzisiaj od rana lało, lepiej nie wychodzić z barów.

Vimes szedł przez wilgotną, szepczącą ciemność. Umysł mu płonął.

Jak szybko mogą podróżować krasnoludy? Niektóre chyba były stare — chociaż pewnie stare i czerstwe. Ale drogi w tamtym kierunku wyglądały dość marnie. Ileż potrząsania może ktoś wytrzymać?

No a Sybil chciała zabrać Młodego Sama. To głupie, tylko że… wcale niegłupie, nie po tym ataku krasnoludów na ich dom. Dom to miejsce, gdzie człowiek czuje się bezpiecznie. Jeśli jest inaczej, to budynek przestaje być domem. Wbrew zdrowemu rozsądkowi Vimes zgadzał się z żoną. Dom to coś, gdzie są razem. Wysłała już priorytetowego sekara do jakiejś dawnej koleżanki, która mieszkała niedaleko doliny. W ogóle zachowywała się, jakby chodziło o rodzinną wycieczkę.

Na rogu ulicy stała grupa uzbrojonych po zęby krasnoludów. Może w barach brakowało już miejsc, a może też musiały się trochę ochłodzić. Żadne prawo nie zakazuje stania na rogu, prawda?

Nieprawda, mruknął do siebie Vimes, podchodząc bliżej. No już, chłopaki. Powiedzcie coś nie tak. Sięgnijcie po broń. Ruszcie się trochę. Odetchnijcie głośniej. Dajcie mi coś, co można naciągnąć do „w obronie własnej”. Będzie moje słowo przeciwko waszemu, a wierzcie mi, chłopaki, mała szansa, żebyście zdołali jeszcze coś wykrztusić.

Krasnoludom wystarczyło jedno spojrzenie na wizję zbliżającą się w aureoli mgły i blasku pochodni. Wzięli nogi za pas.

Słusznie!

* * *

Istota znana jako Przyzywająca Ciemność mknęła po ulicach wiecznej nocy, mijając zamglone, falujące od jej przejścia budowle pamięci. Już docierała, naprawdę, przebijała się… Musiała zmienić tysiącletnie przyzwyczajenia, ale znajdowała już drogi wejścia, nawet jeśli nie były większe niż dziurki od klucza. Nigdy jeszcze nie musiała pracować tak ciężko, przemieszczać się tak prędko. To było… ekscytujące.

Ale przez cały czas, gdy tylko zatrzymała się przy jakiejś kratce lub niepilnowanym kominie, słyszała za sobą pogoń. Powolną, lecz ciągłą. Wcześniej czy później ją dopadną.

* * *

Grag Nieśmialsson mieszkał w podzielonej piwnicy przy Taniej. Czynsz nie był wysoki, ale — musiał to przyznać — odpowiedni do kwatery. Kiedy leżał na swojej bardzo wąskiej pryczy, mógł dotknąć wszystkich czterech ścian, a raczej trzech ścian i ciężkiej kotary, która oddzielała jego niewielką przestrzeń osobistą od dziewiętnastoosobowej rodziny krasnoludów zajmującej pozostałą część pomieszczenia. Za to posiłki były wliczone, a sąsiedzi szanowali jego prywatność. To jednak było coś — mieć graga za lokatora, nawet jeśli był dość młody i pokazywał twarz.

Po drugiej stronie kotary kłóciły się dzieci, płakało niemowlę, unosił się zapach zapiekanki ze szczura i kapusty. Ktoś ostrzył topór. A ktoś inny chrapał. Dla krasnoluda w Ankh-Morpork samotność była czymś, co należało praktykować wewnątrz siebie.

Książki i papiery zalegały przestrzeń, która nie była łóżkiem. Za biurko służyła Nieśmialssonowi leżąca na kolanach deska. Czytał podniszczony tom w popękanej, pachnącej stęchlizną okładce, a runy, po których przesuwał wzrok, mówiły: „Nie ma w tym świecie żadnej siły. Aby wypełnić dowolny cel, Przyzywająca Ciemność musi znaleźć reprezentanta — żywą istotę, którą zdoła nagiąć do swej woli”…

Westchnął. Przeczytał to zdanie już kilkanaście razy w nadziei, że skłoni je, by znaczyło coś innego niż to, co oczywiste. Na wszelki wypadek przepisał te słowa do notesu. Potem wsunął notes do sakwy, sakwę zarzucił na ramię, wysunął się zza kotary, zapłacił Toinowi Nogotupaczowi za dwa tygodnie z góry i wyszedł na deszcz.

* * *

Vimes nie pamiętał, kiedy kładł się spać. Nie pamiętał spania. Wypłynął na powierzchnię, kiedy Marchewa potrząsnął go za ramię.

— Powozy czekają na dziedzińcu, panie Vimes!

— Ssojis? — wymamrotał Vimes, mrugając w świetle.

— Kazałem ludziom je załadować, sir, ale…

— Ale co? — Vimes usiadł.

— Lepiej niech pan sam to zobaczy, sir.

* * *

Kiedy Vimes wyszedł na wilgotny świt, na dziedzińcu istotnie stały dwa powozy. Oparty o piecmakera Detrytus obserwował załadunek.

Marchewa podszedł szybko.

— Sir, magowie, coś zrobili…

Według Vimesa powozy wyglądały całkiem normalnie, co powiedział głośno.

— Och, z wyglądu nic im nie dolega, sir — zgodził się kapitan. Schylił się i położył dłoń na stopniu. — Ale robią tak. — I uniósł wyładowany powóz nad głowę.

— To nie powinno być możliwe…

— Zgadza się, sir. — Marchewa delikatnie postawił powóz na bruku. — Nie robi się cięższy, nawet kiedy wsiądą ludzie. A gdyby podszedł pan tutaj, sir… Widzi pan, oni zrobili też coś z końmi.

— Jakiś pomysł, co takiego zrobili, kapitanie?

— Absolutnie żadnego, sir. Powozy stały przed uniwersytetem. Haddock i ja przejechaliśmy nimi tutaj. Są bardzo lekkie, naturalnie. Ale najbardziej niepokoi mnie uprząż. Proszę spojrzeć, sir.

— Widzę, że skóra jest bardzo gruba — stwierdził Vimes. — I co to za miedziane gałki? Są magiczne?

— Możliwe, sir. Coś się dzieje przy trzynastu milach na godzinę. Nie wiem co. — Marchewa klepnął burtę powozu, czym odsunął go trochę na bok. — Chodzi o to, sir, że nie wiem, jaką to daje przewagę.

— Co takiego? Przecież nieważki powóz z pewnością…

— Och, to pomaga, sir, zwłaszcza na podjazdach. Ale konie mogą biec tylko z określoną szybkością przez określony czas, sir, a kiedy rozpędzą powóz, taki toczący się ciężar nie wymaga już wielkiego wysiłku.

— Trzynaście mil na godzinę… — zastanawiał się Vimes. — Niezłe tempo.

— Obecnie na wielu trasach dyliżanse pocztowe osiągają średnio dziewięć do dziesięciu mil na godzinę — odparł Marchewa. — Ale drogi znacznie się pogorszą, kiedy już znajdziecie się bliżej doliny Koom.

— Ale nie sądzisz, że zaczną latać, co?

— Myślę, sir, że magowie by uprzedzili, gdyby coś takiego miało się zdarzyć. Ale zabawne, że pan o tym wspomina, sir, bo pod każdym powozem przybito siedem mioteł…

— Co?! Więc dlaczego po prostu nie wyfruną z dziedzińca?

— Magia, sir. Chyba te miotły tylko kompensują ciężar.

— Na bogów, jasne! Że też sam na to nie wpadłem — mruknął kwaśno Vimes. — Właśnie dlatego nie lubię magii, kapitanie. Bo to magia. Nie można zadawać pytań, bo to magia. Nigdy niczego nie wyjaśnia, bo to magia. Nie wiadomo, skąd się bierze, bo to magia. To właśnie mi się w magii nie podoba, że wszystko w niej dzieje się magicznie!

— To rzeczywiście istotny czynnik, nie ma wątpliwości — przyznał Marchewa. — Dopilnuję jeszcze pakowania, jeśli wolno.

Vimes patrzył niechętnie na powozy. Pewnie nie powinien mieszać do tego magów, ale jaki miał wybór? Och, prawdopodobnie mogliby przesłać Sama Vimesa w kłębach dymu i w mgnieniu oka, ale kto by naprawdę się tam pojawił i kto by wrócił? Skąd miałby wiedzieć, że to nadal on? Był pewien, że ludzie nie powinni tak sobie znikać.

Sam Vimes był z natury piechurem. Dlatego postanowił zabrać ze sobą także Willikinsa, który umiał powozić. Zademonstrował też Vimesowi umiejętność rzucenia zwykłym nożem do ryb tak, że trudno było potem wyrwać ostrze ze ściany. W takich chwilach Vimes lubił, gdy kamerdyner potrafił takie rzeczy.

— Przepraszam, sir — odezwał się z tyłu Detrytus. — Mogę na słówko? W sprawie osobistej…

— Tak, oczywiście.

— Ja, tego, no… mam nadzieję, że co żem powiedział wczoraj w areszcie, to nie za bardzo…

— Nie pamiętam ani słowa, sierżancie — przerwał mu Vimes.

Detrytus przyjął to z ulgą.

— Dziękuję, sir. E… bo ja bym chciał zabrać ze sobą młodego Cegłę, sir. Nie ma tu krewnych, nie wie nawet, z jakiego jest klanu. Jak go spuszczę z oka, znowu się w coś wpakuje. I nigdy nie widział gór. Nawet za miastem nigdy nie był!

Troll patrzył błagalnie. Vimes przypomniał sobie, że jego małżeństwo z Ruby jest szczęśliwe, ale bezdzietne.

— Wiesz, ciężar chyba nie będzie problemem — przyznał. — No dobrze. Ale będziesz na niego uważał, jasne?

— Tajest, sir! — wykrzyknął radośnie Detrytus. — Się postaram, coby pan nie żałował, sir!

— Sam, śniadanie! — zawołała Sybil od drzwi.

Vimesa ogarnęło straszne podejrzenie. Podbiegł do drugiego powozu, gdzie Marchewa mocował ostatni kufer.

— Kto pakował jedzenie? Sybil?

— Chyba tak, sir.

— Czy były tam… owoce? — Vimes postanowił zmierzyć się z najgorszym.

— Wydaje mi się, że tak, sir. Nawet sporo. I jarzyn.

— Ale też trochę bekonu, prawda? — Vimes niemal błagał. — Bardzo dobry na długie podróże jest bekon. Dobrze się wozi.

— Obawiam się, sir, że dzisiaj zostaje w domu — stwierdził Marchewa. — Muszę pana uprzedzić, sir, że lady Sybil odkryła ustalenia dotyczące kanapek z bekonem. Kazała panu przekazać, że zabawa skończona, sir.

— Ja tu jestem komendantem, jak pan wie, kapitanie — oznajmił Vimes z całą godnością, na jaką było go stać z pustym żołądkiem.

— Tak jest, sir. Ale lady Sybil potrafi w bardzo spokojny sposób być stanowcza.

— Potrafi, prawda? — mruknął Vimes, kiedy z Marchewą szli wolno w stronę budynku. — Miałem ogromne szczęście — dodał jeszcze na wypadek, gdyby kapitan odniósł niewłaściwe wrażenie.

— Tak, sir. Rzeczywiście pan miał.

— Kapitanie!

Odwrócili się. Ktoś wszedł szybkim krokiem przez bramę. Miał na plecach umocowane dwa miecze.

— Aha, funkcjonariusz specjalny Hancock — stwierdził Marchewa, ruszając mu na spotkanie. — Macie coś dla mnie?

— Eee… Tak, kapitanie. — Hancock zerknął nerwowo na komendanta.

— To oficjalna sprawa, Andy — uspokoił go Vimes.

— Niewiele tego jest, sir, ale trochę popytałem. Młoda dama wysłała w zeszłym tygodniu co najmniej dwie autokodowane wrzutki do Bzyku. To znaczy, że sekar trafia do głównej wieży i zostaje przekazany każdemu, kto zjawi się z odpowiednią autoryzacją. Nie musimy wiedzieć, kto to taki.

— Dobra robota — pochwalił go Marchewa. — Jakiś rysopis?

— Młoda dziewczyna z krótkimi włosami. Tylko tyle udało mi się ustalić. Podpisywała wiadomości „Aicalas”.

Vimes wybuchnął śmiechem.

— To chyba zamyka kwestię. Bardzo wam dziękuję, funkcjonariuszu specjalny Hancock.

— Przestępstwa sekarowe będą coraz większym problemem, sir — oświadczył smętnie Marchewa, kiedy znowu zostali sami.

— Bardzo możliwe, kapitanie — zgodził się Vimes. — Ale w tej chwili wiemy, że nasza Sally nie jest z nami całkiem szczera.

— Nie ma pewności, że to ona, sir.

— Nie? — zdziwił się ucieszony Vimes. — To naprawdę zabawne. Chodzi o jedną z mniej znanych słabości wampirów. Nikt nie wie, skąd się to bierze. Należy do tej samej grupy, co wielkie okna w zamku albo łatwe do zerwania zasłony. Choćby nie wiadomo jak wampir był sprytny, nie potrafi uwierzyć, że ktoś rozpozna jego imię, jeśli będzie zapisane wspak. Idziemy.

Vimes już miał wejść do budynku, gdy zauważył krasnoluda czekającego cierpliwie przy drzwiach. Wyglądającego, jakby był całkiem zadowolony z czekania.

Vimes westchnął. Pertraktuję bez topora w dłoni, tak?

— Śniadanie, panie Nieśmialsson? — zaproponował.

* * *

— Pamiętasz, kiedy ostatnio byliśmy na wakacjach, Sam? — zapytała Sybil godzinę później, kiedy powozy ruszyły do bram miasta.

— To właściwie nie były wakacje, moja droga — stwierdził Vimes.

Nad nimi Młody Sam kołysał się w małym hamaku i gaworzył.

— W każdym razie były bardzo ciekawe.

— Tak, moja droga. Wilkołaki próbowały mnie zjeść.

Vimes oparł się wygodnie. Powóz miał miękką tapicerkę i dobre resory. W tej chwili, kiedy sunął w ulicznym ruchu, magiczna utrata ciężaru była praktycznie niezauważalna. Czy będzie miała znaczenie? Jak szybko może podróżować banda starych krasnoludów? Jeśli naprawdę wzięli ciężki wóz, to powinni ich dogonić już jutro, gdy góry będą jeszcze ciągle daleką perspektywą. A tymczasem może przynajmniej trochę odpocząć.

Wyjął podniszczoną książeczkę zatytułowaną „Pieszo przez dolinę Koom” autorstwa Erica Wheelbrace’a — człowieka, który w Bliskich Ramtopach przeszedł chyba wszystko, co było szersze od owczej ścieżki[19]. W książce zamieszczono mapę — jedyną realną mapę doliny Koom, jaką Vimes widział. Eric nie był złym rysownikiem.

Dolina Koom była… No, dolina Koom była w zasadzie ściekiem, niczym więcej — prawie trzydzieści mil miękkiego wapienia otoczonego górami z twardszej skały, więc to, co powstało, można by nazwać wąwozem, gdyby nie było tak szerokie. Jeden koniec sięgał niemal linii wiecznych śniegów, drugi wtapiał się w równinę.

Podobno nawet chmury trzymają się z dala od tego pustkowia, jakim jest dolina Koom. Może i tak, ale to bez znaczenia. Dolina zbiera wodę z topniejących śniegów i z setek wodospadów spływających po jej ścianach z otaczających gór. Jeden z nich, Łzy Króla, ma pół mili wysokości.

Rzeka Koom nie tylko płynie przez dolinę. Także skacze i tańczy. Zanim dociera do połowy drogi, jest plątaniną grzmiących potoków, bezustannie łączących się i rozdzielających. Ich wody niosą i toczą wielkie głazy, bawią się całymi przewróconymi drzewami z wilgotnych lasów, które porosły piargi usypane przy skałach. Strumienie z bulgotem wpadają do otworów w ziemi i całe mile dalej wypływają znowu jako źródła. Nie mają określonych koryt — silniejsza burza w górach może falą powodzi ściągnąć skalne bloki wielkości domu albo połowę wyrwanego lasu, tworząc tamy. Niektóre potrafią przetrwać długie lata, stają się niewielkimi wyspami wśród bystrych wód, miejscem dla małych zagajników, niedużych łąk i kolonii wielkich ptaków. A potem przypadkowy prąd przesunie jakąś kluczową skałę i w ciągu godziny wszystko znika.

W dolinie nie żyło nic, co nie umiało latać — w każdym razie nie za długo. Krasnoludy próbowały ją poskromić jeszcze przed pierwszą bitwą, ale nic z tego nie wyszło. Setki krasnoludów i trolli zmyła sławna powódź; wielu nigdy nie odnaleziono. Dolina Koom wciągnęła wszystkich w swe spływy, do swych komór i pieczar, i tam zatrzymała.

Były w dolinie takie miejsca, gdzie wrzucony do wiru korek po dwudziestu minutach wypływał ze źródła pięć sążni dalej.

Vimes wyczytał, że sam Eric widział tę sztuczkę w wykonaniu przewodnika, który zażądał za pokaz pół dolara. O tak, ludzie odwiedzali dolinę — turyści, poeci i malarze szukający natchnienia w tym surowym, okrutnym pustkowiu. Byli też przewodnicy, którzy prowadzili ich tam za solidną opłatą, a za parę dodatkowych dolarów opowiadali dziwną historię. Mówili, że wiatr w skałach i ryk wód niosą odgłosy pradawnej bitwy, trwającej nawet po śmierci. To trolle i krasnoludy nadal walczą w dole, w mrocznym labiryncie jaskiń i huczących strumieni.

Pewien przewodnik wyznał Ericowi, że w dzieciństwie, podczas chłodnego lata, kiedy śniegi nie topniały szybko i wody były dość niskie, opuścił się na linie do jednego ze spływów (ponieważ, jak wszystkie takie opowieści, historia doliny Koom nie byłaby pełna bez legend o czekających w ciemności wielkich skarbach) i sam usłyszał ponad szumem wody odgłosy bitwy i wołania krasnoludów, nie, sir, naprawdę, sir, krew mi stężała, sir, naprawdę, och, serdecznie dziękuję, sir…

Vimes wyprostował się gwałtownie.

Czy to prawda? Gdyby ten człowiek posunął się trochę dalej, czy znalazłby mały gadający sześcian, który Methodia Rascal na własne nieszczęście zabrał do domu? Eric zlekceważył tę opowieść, uznał ją za próbę wyłudzenia kolejnego dolara i pewnie miał rację, ale… Nie, sześcianu na pewno już dawno tam nie ma. Mimo to myśl była intrygująca.

Odsunęła się klapka w okienku woźnicy.

— Jesteśmy za miastem, sir, przed nami pusta droga — zameldował Willikins.

— Dziękuję. — Vimes przeciągnął się i spojrzał na Sybil. — No więc teraz się przekonamy. Pilnuj Młodego Sama.

— Mustrum nie naraziłby Sama na żadne niebezpieczeństwo oświadczyła Sybil.

— Tego nie jestem pewien. — Vimes otworzył drzwiczki. — Na pewno by tego nie chciał.

Z niewielką pomocą Detrytusa podciągnął się na dach.

Powóz sunął gładko. Świeciło słońce. Po obu stronach traktu kapuściane pola zasnuwały powietrze swym delikatnym aromatem.

Vimes usadowił się obok kamerdynera.

— Gotowe — powiedział. — Wszyscy się czegoś trzymają? Dobrze. Pogoń je.

Willikins strzelił z bata. Nastąpiło lekkie szarpnięcie, gdy konie wyciągnęły nogi. Vimes poczuł, że przyspieszyli.

I to chyba było wszystko. Spodziewał się czegoś bardziej niezwykłego. Jechali stopniowo coraz szybciej, ale samo w sobie nie wydawało się to specjalnie magiczne.

— Robimy jakieś dwanaście mil na godzinę, sir — oświadczył Willikins. — To całkiem nieźle. Dobrze biegną bez…

Coś się działo z uprzężami. Miedziane dyski iskrzyły.

— Proszę spojrzeć na kapusty, sir! — zawołał Detrytus.

Po obu stronach drogi główki kapusty wybuchały płomieniem i wystrzeliwały z ziemi. A konie pędziły coraz szybciej.

— Chodzi o moc! — zawołał Vimes, przekrzykując wiatr. — Jedziemy na kapustach! I jeszcze…

Urwał. Dwa tylne konie delikatnie uniosły się w powietrze. A zaraz potem uniosła się też para prowadząca.

Zaryzykował i obejrzał się. Drugi powóz dotrzymywał tempa — Vimes wyraźnie widział różową twarz Freda Colona stężałą w wyrazie grozy.

Kiedy znowu się odwrócił i spojrzał przed siebie, wszystkie konie biegły już ponad gruntem.

A z nimi biegł też piąty koń, większy i przezroczysty. Był widoczny tylko dzięki obłokom kurzu i z rzadka błyskowi światła na boku. Tak naprawdę był tym, co powstaje, jeśli zabierze się konia, ale pozostawi ruchy konia, prędkość konia… ducha konia, tę część konia, która ożywa w pędzie wiatru. Tę, która w rzeczywistości jest Koniem.

Panowała niemal całkowita cisza. Zapewne dźwięk nie mógł nadążyć.

— Sir… — odezwał się Willikins.

— Tak? — Vimesowi łzawiły oczy.

— Ostatnia mila zajęła nam niecałą minutę. Mierzyłem czas między kamieniami milowymi, sir.

— Sześćdziesiąt mil na godzinę? Nie szalej, człowieku! Powóz nie może tak szybko jechać!

— Skoro pan tak twierdzi, sir…

Obok przemknął kolejny kamień milowy. Kątem ucha Willikins słyszał, jak Vimes liczy pod nosem, aż do chwili, kiedy niezbyt długo potem minęli następny kamień.

— Magowie, co? — powiedział Vimes słabym głosem, znowu wpatrując się przed siebie.

— W samej rzeczy, sir — zgodził się Willikins. — Czy mogę zaproponować, by po minięciu Quirmu skierować się na przełaj przez równiny?

— Drogi są tam dość fatalne…

— Tak słyszałem, sir. Jednakże nie będzie to miało znaczenia.

— Czemu? Jeśli spróbujemy jechać z taką prędkością po wybojach…

— W ten pośredni sposób odnosiłem się do faktu, sir, że ściśle mówiąc, nie jedziemy już po ziemi.

Vimes mocno złapał reling i wychylił się na bok. Koła obracały się powoli. Droga pod nimi zmieniła się w rozmazaną smugę. A przed nimi cwałował duch konia.

— Wokół Quirmu jest sporo zajazdów, prawda? — zapytał. — Moglibyśmy zatrzymać się na obiad?

— Na późne śniadanie, sir! Przed nami dyliżans pocztowy! Proszę się mocno trzymać!

Nieduży kwadratowy klocek na drodze powiększał się szybko. Willikins delikatnie szarpnął lejce, przez moment Vimes miał wizję stających dęba koni, a potem dyliżans był już tylko znikającym punktem, wkrótce przesłoniętym przez dymy płonącej kapusty.

— Te kamienie milowe migają bardzo szybko, sir — zauważył swobodnie Detrytus.

Za nim Cegła leżał na dachu powozu, mocno zaciskając powieki; wokół dachu biegła mosiężna barierka i Cegła zostawiał na niej odciski palców.

— Może spróbujemy hamulców? — spytał Vimes. — Uwaga! Wóz!

— Tylko koła przestały się kręcić! — zawołał Willikins, gdy wóz z sianem przemknął obok z szumem i zniknął z tyłu.

— Spróbuj trochę ściągnąć lejce!

— Przy tej prędkości, sir?

Vimes odsunął klapkę za sobą. Sybil trzymała Młodego Sama na kolanie i wciągała mu przez głowę wełniany sweterek.

— Wszystko w porządku, kochanie? — zapytał niepewnie.

Uniosła głowę i uśmiechnęła się do niego.

— Cudowna, płynna jazda, Sam. Ale czy nie pędzimy trochę za szybko?

— Czy mogłabyś usiąść plecami do koni? I mocno trzymać Młodego Sama? Może być trochę… wyboiście.

Zaczekał, aż się przesiądzie. Potem zasunął okienko i krzyknął do Willikinsa:

— Już!

Zdawało się, że nic się nie dzieje. W opinii Vimesa kamienie milowe przemykały obok z cichym „zzzip! zzzip!”.

A potem pędzący świat zwolnił, na polach z obu stron setki płonących główek kapusty strzeliły w niebo, wlokąc za sobą smugi oleistego dymu. Koń z powietrza i światła zniknął, a prawdziwe konie opadły delikatnie ku drodze, przechodząc bez potknięcia od mknących w powietrzu posągów do zwierząt w pełnym cwale.

Usłyszeli krótki krzyk, gdy drugi powóz przemknął obok i skręcił na pole kalafiorów, gdzie w końcu stanął wśród dźwięków mlaskania kół. I nastał bezruch, zakłócony jedynie z rzadka głuchym uderzeniem spadającej kapusty. Detrytus pocieszał Cegłę, który tak zesztywniał z przerażenia, że przypominał zamarznięty głaz.

Bezpieczny ponad zagonami kapusty, pod błękitnym niebem śpiewał skowronek. W dole, pomijając jęki Cegły, panowała cisza.

Vimes z roztargnieniem ściągnął z hełmu na wpół ugotowany liść i rzucił go na bok.

— Niezła zabawa — oświadczył nieco oszołomiony. Zsiadł ostrożnie i otworzył drzwiczki. — Wszystko w porządku? — zapytał.

— Tak — uspokoiła go Sybil. — Czemu się zatrzymaliśmy?

— Skończyło się… no, skończyło się po prostu — odparł Vimes. — Sprawdzę, czy nikomu nic się nie stało.

Kamień milowy w pobliżu informował, że od Quirmu dzielą ich jeszcze dwie mile. Vimes wyłowił z kieszeni Gooseberry’ego. Obok pacnęła o ziemię rozgrzana do czerwoności kapusta.

— Dzień dobry! — powitał wesoło zdumionego chochlika. — Która jest teraz godzina?

— No… za dziewięć minut ósma, Wstaw Swoje Imię.

— To daje nam trochę powyżej mili na minutę… — mruknął Vimes. — Całkiem nieźle.

Chwiejnie jak lunatyk przeszedł na pole po drugiej stronie drogi i ruszył pasem zgniecionych, parujących jarzyn, aż dotarł do drugiego powozu. Wysiadali z niego ludzie.

— Wszyscy cali? — zapytał. — Na śniadanie dzisiaj mamy gotowaną kapustę, pieczoną kapustę i smażoną kapustę… — Odsunął się zręcznie, gdy parujący kalafior uderzył o ziemię i eksplodował. — I kalafiorową niespodziankę. Gdzie Fred?

— Szuka spokojnego miejsca, żeby zwymiotować — poinformowała Angua.

— Zuch. Odpoczniemy tu minutkę czy dwie…

Po czym Sam Vimes podszedł do kamienia milowego, usiadł, objął go oburącz i tulił do siebie, dopóki nie poczuł się lepiej.

* * *

W ten sposób możemy dogonić krasnoludy, na długo zanim dotrą do doliny Koom. Wielkie nieba, z taką prędkością trzeba uważać, żeby nie wjechać w nich od tyłu!

Ta myśl nękała go, gdy Willikins w bardzo spokojnym tempie wyprowadził powóz z Quirmu, a potem, na pustym odcinku drogi, uwolnił ukrytą moc i teraz pędzili jakieś czterdzieści mil na godzinę. Wydawało się, że to dostatecznie szybko.

W końcu nikomu nic się nie stało. A do doliny Koom dojadą jeszcze przed wieczorem.

Owszem, ale nie taki był plan.

No dobra, myślał, ale jaki właściwie jest ten plan? Oczywiście, bardzo pomocny okazał się fakt, że Sybil znała właściwie wszystkich, a dokładniej każdego, kto był kobietą w odpowiednim wieku i kto uczęszczał do Quirmskiej Pensji dla Młodych Panien w tym samym czasie co ona. Takich osób były chyba setki. Zdawało się, że wszystkie noszą takie imiona, jak Króliczek albo Bąbelek, starannie utrzymują kontakty, są żonami wpływowych lub potężnych mężczyzn, wszystkie ściskają się nawzajem przy spotkaniu i wspominają piękne czasy w klasie 3b czy coś w tym stylu. Gdyby działały wspólnie, mogłyby rządzić światem. Albo — co przychodziło czasem Vimesowi do głowy — już to robiły.

Były to Damy, które Organizują.

Vimes bardzo się starał, ale nie potrafił się zorientować w ich liczbie. Łączyła je sieć korespondencji i zawsze zdumiewała go zdolność Sybil, by martwić się kłopotami z dzieckiem kobiety, którą ostatnio spotkała dwadzieścia pięć lat temu; dzieckiem, którego nie widziała na oczy. Kobiety już takie są.

Teraz mieli się zatrzymać w miasteczku niedaleko ujścia doliny, u damy znanej mu obecnie jako Pusia, której mąż był lokalnym sędzią pokoju. Według Sybil mieli tam własne siły policyjne. W zaciszu swej głowy Vimes przetłumaczył to na „własną bandę łajdackich, bezzębnych i cuchnących łapaczy”, ponieważ takie właśnie grupy spotykało się zwykle w małych miasteczkach.

Poza tym… nie miał żadnych planów. Zamierzał odszukać krasnoludy, jak najwięcej z nich wyłapać i przewieźć do Ankh-Morpork. To jednak była intencja, nie plan. Ale bardzo stanowcza intencja. Zamordowano pięciu ludzi. Od czegoś takiego nie można się odwrócić plecami. Zaciągnie ich z powrotem, zamknie, rzuci w nich wszystkim, co ma, i zobaczy, co się przyklei. Nie sądził, żeby mieli jeszcze zbyt wielu przyjaciół. Oczywiście, wejdzie w to polityka, zawsze wchodzi, ale przynajmniej wszyscy będą wiedzieli, że zrobił, co mógł, a to najlepsze, na co można liczyć. Przy odrobinie szczęścia zniechęci to wszystkich innych do takich głupich pomysłów. Pozostawał jeszcze ten nieszczęsny sekret, ale przyszło mu do głowy, że jeśli go znajdzie i sekret okaże się dowodem, że to krasnoludy wciągnęły w zasadzkę trolle albo trolle wciągnęły w zasadzkę krasnoludy, albo obie strony zwabiły się w zasadzkę równocześnie, no to równie dobrze może go upuścić do jakiejś dziury. Nic się właściwie nie zmieni. Mała jest szansa, że będzie to garniec złota — ludzie rzadko zabierają na pole bitwy pieniądze, bo niewiele można tam za nie kupić.

W każdym razie początek był niezły. Udało im się wyrwać nieco straconego czasu. Mogli teraz utrzymywać mocne tempo i zmieniać konie w każdym zajeździe, prawda? Ale właściwie czemu próbował sam siebie przekonywać? Rozsądek nakazywał jechać wolniej. Szybka jazda jest niebezpieczna.

— Jeśli utrzymamy tempo, możemy być na miejscu pojutrze, prawda? — zwrócił się do Willikinsa, kiedy jechali między łanami młodej kukurydzy.

— Skoro tak pan uważa, sir — odparł Willikins.

Vimes wyczuł dyplomatyczny ton.

— A ty nie uważasz? — spytał. — Powiedz szczerze!

— No więc, sir, te krasnoludy starają się dostać tam jak najszybciej, prawda?

— Pewnie tak. Na pewno nie chcą zwlekać. I co?

— I jestem trochę zdziwiony, sir, że pańskim zdaniem będą korzystać z drogi. Przecież mogą użyć mioteł, prawda?

— Chyba tak — przyznał Vimes. — Ale nadrektor by mi powiedział, gdyby czegoś takiego próbowali.

— Za pozwoleniem, sir, czemu niby miałby cokolwiek wiedzieć? Oni nie musieli przecież zwracać się do dżentelmenów z uniwersytetu. Wszyscy wiedzą, że najlepsze miotły produkują krasnoludy z Miedzianki.

Powóz toczył się dalej.

Po chwili Vimes odezwał się tonem człowieka głęboko zamyślonego.

— Musieliby jednak lecieć tylko nocą. Inaczej ktoś by ich zauważył.

— Szczera prawda, sir — zgodził się Willikins, obserwując drogę.

Znowu zapadła cisza wypełniona intensywnym myśleniem.

— Myślisz, że czymś takim da się przeskakiwać ogrodzenia? — spytał Vimes.

— Z przyjemnością to sprawdzę, sir. Wydaje mi się, że magowie dobrze wszystko przemyśleli.

— A jak prędko to pojedzie, tak z ciekawości?

— Nie wiem, sir. Ale mam przeczucie, że bardzo prędko. Sto mil na godzinę, być może?

— Naprawdę tak sądzisz? To znaczy, że za parę godzin bylibyśmy już w połowie drogi.

— No, mówił pan przecież, sir, że chce tam dotrzeć szybko.

Tym razem milczenie trwało dłużej. W końcu Vimes odezwał się znowu.

— No dobrze, zatrzymaj się gdzieś. Chcę, żeby wszyscy zdawali sobie sprawę z tego, co zamierzamy zrobić.

— Z przyjemnością, sir — odparł Willikins. — Skorzystam z okazji, żeby uwiązać sobie kapelusz.

* * *

Vimes najlepiej zapamiętał z całej podróży — a tak wiele z niej chciałby zapomnieć — ciszę. I miękkość.

Pewnie, czuł wiatr na twarzy, ale lekki, choć ziemia w dole była już tylko płaską, zieloną smugą. Powietrze kształtowało się jakoś przed powozem, bo kiedy Vimes na próbę podniósł kawałek papieru o stopę nad głową, podmuch natychmiast wyrwał mu go z ręki.

Kukurydza też wybuchała. Przy zbliżaniu się powozu zielone pędy wyskakiwały z ziemi jak ciągnięte z dużą siłą, a potem eksplodowały niczym fajerwerki.

Pas upraw kukurydzy przeszedł w regiony hodowli bydła, kiedy odezwał się Willikins.

— Wie pan, sir, on sam się steruje. Proszę spojrzeć.

Opuścił lejce, widząc zbliżający się zagajnik. Krzyk ledwie zdążył się uformować w krtani Vimesa, gdy powóz zatoczył łuk wokół lasku i delikatnie skręcił, wracając na początkowy kurs.

— Nie rób tego więcej, proszę.

— Oczywiście, sir. Ale powóz sam sobą steruje. Nie sądzę, żeby udało się go zmusić do zderzenia z czymkolwiek.

— Nie próbuj — ostrzegł szybko Vimes. — I przysiągłbym, że widziałem za nami wybuchającą krowę! Trzymaj nas z daleka od ludzi i miasteczek, dobrze?

Za powozem rzepy i kamienie wyskakiwały w powietrze, a potem toczyły się we wszystkie strony. Vimes miał nadzieję, że nie będą mieli przez to kłopotów[20].

Inne zjawisko, jakie zauważył, to że pejzaż przed nimi był dziwnie niebieskawy, a z tyłu zyskiwał wyraźnie czerwony odcień. Wolał o tym nie wspominać, na wypadek gdyby brzmiało zbyt dziwacznie.

Dwa razy musieli się zatrzymać, by spytać o drogę, a o wpół do szóstej znaleźli się dwadzieścia mil od doliny Koom. Był tam zajazd. Usiedli na dziedzińcu. Nikt się właściwie nie odzywał. Oprócz Willikinsa, który najwyraźniej kochał prędkość, jedynymi osobami, którymi ta podróż nie wstrząsnęła, byli Sybil i Młody Sam, wyraźnie całkiem zadowolony, oraz Detrytus, który z niezwykłą uciechą patrzył, jak świat pędzi obok. Cegła wciąż leżał twarzą w dół na dachu powozu i trzymał się z całej siły.

— Dziesięć godzin… — rzekł Fred Colon. — W tym obiad i przystanek, kiedy nam było niedobrze. Trudno uwierzyć…

— Ludzie nie powinni tak szybko jeździć — jęknął Nobby. — Mój mózg jest chyba jeszcze w domu!

— Wiesz, Nobby, jeśli mamy czekać, aż nas dogoni, to może kupię dom w okolicy, co?

Nerwy są napięte, umysły biegną z tyłu… Dlatego właśnie nie lubię magii, myślał Vimes. Ale jesteśmy tutaj i to zadziwiające, jak piwo w zajeździe pomaga odzyskać spokój.

— Może nawet uda się jeszcze rzucić okiem na dolinę Koom przed zmrokiem — oświadczył do wtóru ogólnych jęków.

— Nie, Sam! Wszyscy potrzebują posiłku i odpoczynku — stwierdziła Sybil. — Pojedźmy do miasta jak porządni ludzie, miło i powoli, a wszyscy jutro będziemy jak nowi.

— Lady Sybil ma rację, komendancie — zgodził się Nieśmialsson. — Nie radziłbym odwiedzania doliny nocą, nawet o tej porze roku. Bardzo łatwo się zgubić.

— W dolinie? — zdziwił się Vimes.

— O tak, sir — poparła graga Cudo. — Zobaczy pan dlaczego, sir. A przede wszystkim jeśli człowiek się zgubi, to ginie.

* * *

W czasie spokojnej jazdy do miasta, i ponieważ była już szósta, Vimes przeczytał Młodemu Samowi „Gdzie jest moja krówka”. Właściwie był to wspólny wysiłek. Cudo uprzejmie podłożyła dźwięki kur — dziedzina, w której Vimes miał pewne braki. Detrytus wygłosił „Hruumgh!”, które zatrzęsło oknami. Grag Nieśmialsson, wbrew ogólnym oczekiwaniom, całkiem sprawnie naśladował świnkę. Dla Młodego Sama, oglądającego to wszystko wielkimi jak spodki oczami, był to Spektakl Roku.

* * *

Pusia nie spodziewała się ich tak szybko, ale Damy, które Organizują, rzadko bywają zaskoczone zbyt wczesnym przybyciem gości. Okazało się, że Pusia jest w rzeczywistości Berenice Waynesbury, ku powszechnej uldze, z domu Mousefather, że ma zamężną córkę mieszkającą pod Quirmem i syna, który wskutek kompletnego nieporozumienia musiał w pośpiechu wyjechać do Czteriksów, ale teraz zajął się hodowlą owiec, no i miała nadzieję, że Sybil, i jego łaskawość oczywiście, będą mogli zostać do soboty, bo zaprosiła chyba wszystkich, a czy młody Sam nie jest po prostu cudowny… i tak dalej, aż do „…i oczyściliśmy jedną ze stajni dla waszych trolli” wypowiedziane z radosnym uśmiechem.

Zanim Sybil lub Vimes zdążyli powiedzieć choć słowo, Detrytus zdjął hełm i skłonił się grzecznie.

— Bardzo pani dziękujemy — rzekł z powagą. — Wie pani, ludzie czasem zapominają je wcześniej sprzątnąć. Te drobiazgi robią różnicę.

— No… dziękuję — rzekła Pusia. — To czarujące. Ja… no, jeszcze nigdy nie widziałam trolla noszącego ubranie…

— Mogem je zdjąć, jak pani woli — zapewnił Detrytus.

W tym miejscu Sybil delikatnie ujęła Pusię pod ramię.

— Chodź, przedstawię ci pozostałych — zaproponowała.

Pan Waynesbury, sędzia pokoju, nie był takim łapownikiem, jakiego spodziewał się Vimes. Wysoki, chudy, niewiele mówił; w domu zwykle przebywał w gabinecie pełnym książek prawniczych, fajek i ekwipunku wędkarskiego. Rankami wymierzał sprawiedliwość, popołudniami łowił. Łaskawie wybaczył Vimesowi całkowity brak zainteresowania muchami.

Miasteczko Ham-nad-Koom utrzymywało się z rzeki. Kiedy Koom spływała na równiny, rozszerzała się i zwalniała, bardziej pełna ryb niż puszka sardynek. Po obu jej stronach ciągnęły się mokradła z głębokimi, ukrytymi jeziorkami, gdzie żyły i żywiły się niezliczone ptaki.

Aha… i były czaszki.

— Jestem też koronerem — poinformował Vimesa pan Waynesbury, otwierając drzwi szafki pod biurkiem. — Każdej wiosny znajdujemy trochę kości niesionych przez wodę aż tutaj. Głównie turystów, oczywiście. Niestety, oni naprawdę nie chcą słuchać rad. Ale czasem trafiają się obiekty bardziej… historycznej natury.

Na krytym skórą blacie położył czaszkę krasnoluda.

— Ma około stu lat. Z ostatniej wielkiej bitwy, mniej więcej sto lat temu. Niekiedy trafi się też kawałek zbroi. Wszystko składamy w kostnicy. Od czasu do czasu krasnoludy albo trolle zjawiają się z wózkiem, sortują znaleziska i wywożą swoją część. Traktują to bardzo poważnie.

— Jakiś skarb? — spytał Vimes.

— Ha… Nic, o czym by mi powiedziano. A usłyszałbym, gdyby to było coś dużego. — Sędzia westchnął. — Co roku przybywają poszukiwacze. Niektórzy mają szczęście.

— Znajdują złoto?

— Nie, ale wracają żywi. A inni? Kiedy przyjdzie czas, woda wynosi ich z jaskiń. — Ze stojaka na biurku wybrał fajkę i zaczął ją nabijać. — Jestem zdumiony, że ktokolwiek uznaje za konieczne zabieranie ze sobą broni. Dolina zabija człowieka dla kaprysu. Weźmie pan któregoś z moich chłopaków, komendancie?

— Mam własnego przewodnika — odparł Vimes i dodał: — Ale dziękuję panu.

Sędzia Waynesbury pyknął z fajki.

— Jak pan sobie życzy, naturalnie — rzekł. — W każdym razie będę obserwował rzekę.

* * *

Anguę i Sally położono we wspólnej sypialni. Angua starała się przyjąć to z humorem. Gospodyni przecież nie powinna się niczego domyślić. Poza tym przyjemnie było położyć się w czystej pościeli, nawet jeśli pokój odrobinę pachniał stęchlizną. Więcej stęchlizny, mniej wampira, myślała; patrzmy na to od jaśniejszej strony.

W ciemności otworzyła jedno oko.

Ktoś przesuwał się cicho po pokoju. Nie wydawał dźwięku, ale jego przejście poruszało powietrze i zmieniało delikatną fakturę nocnych odgłosów.

Teraz stał przy oknie. Było zamknięte, a cichy zgrzyt to pewnie odciągana zasuwka.

Łatwo było stwierdzić, kiedy okno się otworzyło — do pokoju wlały się nowe zapachy.

Nastąpił trzask, który może tylko wilkołak mógł usłyszeć, a potem nagły szelest wielu skórzastych skrzydeł. Maleńkich skórzastych skrzydeł.

Co za bezczelna dziewczyna! Może już jej nie zależy? Nie warto jej gonić. Anguę kusiło, by zamknąć okno i zaryglować drzwi, bo ciekawe, jakie Sally wymyśli usprawiedliwienie, ale zrezygnowała z tego pomysłu. I na razie nie warto nic mówić panu Vimesowi. Co mogłaby udowodnić? Wszystko przypiszą niechęci wilkołaków wobec wampirów…

* * *

Dolina Koom rozciągała się przed Vimesem i teraz rozumiał, czemu nie przygotował żadnych planów. Nie można było kreślić planów dla doliny Koom. Wyśmiałaby je. Odepchnęłaby je tak, jak odpychała drogi.

— O tej porze roku wygląda najlepiej — wyjaśniła Cudo.

— Najlepiej to znaczy, że…? — zachęcił ją Vimes.

— No więc nie próbuje nas fizycznie zamordować, sir. I są ptaki. A kiedy słońce jest w odpowiednim miejscu, pojawiają się cudowne tęcze.

Ptaków było mnóstwo. Owady mnożyły się jak szalone w szerokich, płytkich jeziorkach i rozlewiskach, które późną wiosną leżały gęsto na dnie doliny. Większość pewnie wyschnie do późnego lata, ale na razie dolina Koom była prawdziwym zimnym bufetem pełnym bzyczących stworzeń. Ptaki przylatywały z równin tutaj na ucztę. Vimes nie znał się specjalnie na ptakach, ale te wyglądały jak jaskółki — miliony jaskółek. Ich gniazda były na niedalekim urwisku i dochodził stamtąd głośny świergot. Tu i tam spomiędzy spiętrzonych drzew i kamieni strzelały młode pędy i rosły liście.

Poniżej wąskiej ścieżki, którą szli, z licznych jaskiń wpływały strumienie i łączyły się w jeden dziki wodospad sięgający równin.

— Wszystko jest takie… żyjące — stwierdziła Angua. — Myślałam, że zobaczymy tylko nagie skały.

— Tak to wygląda na polu bitwy — powiedział Detrytus. Krople wody błyszczały na jego skórze. — Tata mnie tu zabrał, jakżeśmy odchodzili do miasta. Pokazał mi te wszystkie skały, przyłożył po łbie i powiedział „Pamiętaj”.

— Co pamiętaj? — zainteresowała się Sally.

— Nie mówił. No więc ja tak jakby żem pamiętał ogólnie.

Nie spodziewałem się tego, myślał Vimes. Jest taka… chaotyczna. No trudno, wyjdźmy chociaż spod tego urwiska. Te potwornie wielkie głazy skądś się tutaj wzięły.

— Czuję dym — oznajmiła po chwili Angua.

— To ogniska w górnej części doliny — uznała Cudo. — Pierwsi przybysze, jak sądzę.

— Chcesz powiedzieć, że ustawiają się w kolejce, żeby mieć miejsca w bitwie? — zdziwił się Vimes. — Uważaj na ten głaz, jest śliski.

— O tak. Walka nie zacznie się przed Dniem Doliny Koom. To jutro.

— Do licha, zgubiłem szlak. To jakoś wpłynie na nas tutaj, w dole?

Nieśmialsson odchrząknął uprzejmie.

— Nie wydaje mi się, komendancie. Ten region jest zbyt niebezpieczny, żeby tu walczyć.

— Tak, widzę. Byłoby straszne, gdyby ktoś zrobił sobie krzywdę. — Vimes wspiął się na podłużny stos gnijącego drewna. — Coś takiego mogłoby wszystkim popsuć cały dzień.

Rekreacja historyczna, myślał ponuro, kiedy wybierali drogę w poprzek, nad, pod albo przez głazy i brzęczące od owadów stosy połamanego drewna, wśród płynących wszędzie strumyków. Tylko że my to robimy z ludźmi, którzy się przebierają i biegają dookoła ze stępioną bronią, kiedy inni sprzedają kiełbaski w bułce, a dziewczęta wszystkie są nieszczęśliwe, bo mogą się przebierać tylko za ladacznice, jako że ladacznica była jedynym fachem dostępnym wtedy dla kobiet.

Ale krasnoludy i trolle walczą naprawdę. Tak jakby wierzyli, że kiedy stoczą tę walkę dostatecznie wiele razy, w końcu ją rozstrzygną.

Na ścieżce przed nimi pojawił się wielki otwór, na wpół przesłonięty zimowymi szczątkami, ale wciąż potrafiący połknąć cały strumień, który spływał spieniony w głębiny. Z dołu dobiegał głośny huk. Vimes przyklęknął i zanurzył palce w wodzie. Okazała się lodowato zimna.

— Proszę uważać na takie spływy, komendancie — ostrzegł Nieśmialsson. — To wapień. Woda szybko go wymywa. Prawdopodobnie zobaczymy o wiele większe. Często są zakryte gnijącymi odpadkami. Proszę patrzeć, gdzie pan stawia nogi.

— Nie zatykają się?

— Ależ tak. Widział pan, jak wielkie głazy się tutaj toczą.

— To musi wyglądać jak gigantyczna gra w bilard.

— Coś w tym rodzaju, przypuszczam — potwierdził ostrożnie Nieśmialsson.

Po dziesięciu minutach Vimes usiadł na kłodzie, zdjął hełm, wyciągnął wielką czerwoną chustkę i wytarł czoło.

— Robi się gorąco — stwierdził. — A w tej przeklętej dolinie wszystko wygląda tak samo… Au!

Klepnął się w przegub.

— Komary bywają bardzo dokuczliwe, sir — przyznała Cudo. — Podobno wyjątkowo mocno kąsają przed burzą.

Oboje spojrzeli w stronę gór. Drugi koniec doliny przesłaniała żółtawa mgiełka, a między szczytami widzieli chmury.

— Świetnie — mruknął Vimes. — Mam wrażenie, że ugryzł mnie aż do kości.

— Nie martwiłabym się za bardzo, komendancie — pocieszyła go Cudo. — Wielką burzę w dolinie Koom pamięta się do końca życia.

— Czyli całkiem niedługo, jeśli człowieka złapie — stwierdził Vimes. — Muszę przyznać, że to miejsce zaczyna mnie irytować.

Przez ten czas dogoniła ich reszta oddziału. Sally i Detrytus wyraźnie cierpieli od upału. Wampirzyca bez słowa usiadła w cieniu wielkiego głazu. Cegła położył się przy lodowatym strumieniu i wsadził głowę do wody.

— Obawiam się, że niewiele mogę pomóc, sir — odezwała się Angua. — Wyczuwam krasnoludy, ale to właściwie tyle. Wszędzie jest za dużo tej przeklętej wody.

— Może damy sobie radę bez twojego nosa.

Vimes zdjął z ramienia tubę, w której niósł rysunek Sybil. Rozwinął go i spiął końce.

— Pomóż mi, Cudo — poprosił. — Reszta może trochę odpocząć. I nie śmiejcie się.

Opuścił sobie na głowę pierścień gór. Usłyszał kaszlnięcie Angui, ale udał, że je ignoruje.

— No dobrze… — Przesuwał sztywny papier, by prawdziwe góry widzieć tuż nad ich wyrysowanymi sylwetkami. — Tam mamy Miedziankę, a Cori Celesti tam… I bardzo ładnie pasują do obrazu. Jesteśmy już prawie na miejscu!

— Nie całkiem, komendancie — odezwał się z tyłu Nieśmialsson. — Obie są prawie czterysta mil stąd. Będą wyglądać praktycznie tak samo z każdego miejsca w tej części doliny. Musi pan poszukać bliższych szczytów.

Vimes się odwrócił.

— Jasne. A ten, który wygląda na całkiem pionowy po lewej stronie?

— To Król, sir — oświadczyła Cudo. — Jakieś dziesięć mil stąd.

— Naprawdę? Wydaje się bliższy.

Odnalazł szczyt na rysunku.

— A ta mała góra, o tam? Ta z dwoma czubkami?

— Nie wiem, jak się nazywa, ale widzę, o którą panu chodzi.

— Są za małe i za blisko siebie… — mruczał Vimes.

— Więc niech pan idzie w ich stronę, sir. Ale proszę uważać po czym. Niech pan stawia stopy tylko na nagiej skale. Trzeba unikać wszystkich rumowisk i szczątków. Grag ma rację, mogą zasłaniać jakąś dziurę i może pan się przebić na dół.

— No dobrze. Mniej więcej w połowie drogi między nimi jest taka zabawna skała. Skieruję się prosto na nią. A ty patrz, na czym stawiam nogi, co?

Starając się równo trzymać papier, potykając się o kamienie i chlapiąc wodą w lodowatych strumykach, Vimes ruszył doliną…

— Niech to demony porwą!

— Sir?

Wyjrzał ponad brzegiem papierowej obręczy.

— Zgubiłem Króla. Zasłonił mi go ten wielki grzebień głazów. Czekaj… Widzę taką górę z wyrwanym z boku kawałkiem…

Wszystko wydawało się takie proste. I byłoby proste, gdyby dolina Koom była płaska i niezasypana śmieciami niczym tor kręglowy bogów. Z niektórych miejsc musieli się wycofywać, ponieważ przejście blokował wał poplątanych, cuchnących, rojących się od komarów gałęzi. Albo barierę tworzył mur skał, długi jak ulica. Albo szeroki, wypełniony wodnym pyłem, huczący kocioł spienionych wód, który gdzie indziej miałby nazwę w rodzaju Tygla Demonów, ale tutaj pozostawał bezimienny, ponieważ była to dolina Koom, a w dolinie Koom nie wystarczało demonów i nie miały dostatecznie wielu tygli.

Kąsały komary, świeciło słońce, a gnijące drewno, wilgoć i brak wiatru tworzyły lepkie bagienne wyziewy, które zdawały się osłabiać mięśnie. Nic dziwnego, że walka się odbywała na drugim końcu doliny, myślał Vimes. Tam jest powietrze i wiatr. Przynajmniej da się wytrzymać.

Czasami trafiali na rozległy gładki teren, który wyglądał jak fragment scenerii namalowanej przez Methodię Rascala, ale pobliskie góry nie całkiem pasowały, więc znowu zagłębiali się w labirynt przejść. Okrążali przeszkody, a potem następne przeszkody na tych okrężnych dróżkach.

W końcu Vimes usiadł na zbielałym, wyschniętym pniu i odłożył papier.

— Musieliśmy to minąć — stwierdził zdyszany. — Albo Rascal niedokładnie przedstawił góry. Albo może w którejś przez ostatnie sto lat osunęła się warstwa. To możliwe. Możemy być o dwadzieścia stóp od tego, czego szukamy, a i tak to przeoczyć.

Zabił komara na dłoni.

— Proszę się nie martwić, sir — pocieszyła go Cudo. — Myślę, że jesteśmy już całkiem blisko.

— Skąd ci to przyszło do głowy? — Vimes otarł czoło.

— Bo wydaje mi się, że siedzi pan na obrazie, sir. Jest bardzo brudny, ale moim zdaniem wygląda jak zwinięte płótno.

Vimes poderwał się szybko i obejrzał kłodę. Jeden róg tego, co wziął za żółtawą korę, odchylił się, odsłaniając po drugiej stronie farbę.

— A te paliki… — zaczęła Cudo, ale urwała, bo Vimes przyłożył palec do ust.

Rzeczywiście, leżały tu cienkie, pozbawione gałęzi sosnowe pieńki. Pewnie by ich nie zauważył, z niczym nie skojarzył, gdyby nie było obok zwiniętego płótna.

Tamci zrobili to samo co my, pomyślał. Pewnie było im łatwiej, jeśli tylko mieli dość krasnoludów do podtrzymywania obrazu; góry były kolorowymi wizerunkami, nie tylko ołówkowymi szkicami, i na pewno przedstawionymi bardziej szczegółowo na większym płótnie. Poza tym nie spieszyło się im; wierzyli, że mają nade mną przewagę. Martwili się tylko jakimś nieszczęsnym mistycznym symbolem.

Dobył miecza i skinął na Cudo, by szła za nim.

Czyli są tu nie tylko czarne krasnoludy, myślał, skradając się wokół skał. Na pewno nie stałyby tutaj w świetle dziennym. No to przekonajmy się, ilu trzyma wartę…

Żaden, jak się okazało. Vimes był prawie rozczarowany. Za skałami znalazł punkt, który byłby wyznaczony krzyżykiem, gdyby był tam krzyżyk.

Musieli być naprawdę pewni siebie, uświadomił sobie Vimes. Na oko sądząc, przesunęli całe tony kamieni i drewna, czego dowodem były leżące tam łomy.

Chwila jest wyjątkowo odpowiednia, uznał, żeby dogonili nas Angua i cała reszta.

Przed sobą zobaczył sześciostopową dziurę w ziemi. Przerzucono nad nią żelazną sztabę, umieszczoną w dwóch świeżo wykutych rowkach. Z niej opadała w dół gruba lina. Z głębi dobiegał huk ciemnych wód.

— Pan Rascal musiał być odważnym człowiekiem, skoro tu stanął — stwierdził Vimes.

— Podejrzewam, że sto lat temu był tu zakorkowany otwór — odparła Cudo.

— Wiesz co? — Vimes kopnął kamyk, który poleciał w ciemność. — Może udawaj, że w ogóle niczego nie wiem o jaskiniach, co?

— Tak się dzieje, kiedy coś zablokuje otwór — tłumaczyła cierpliwie Cudo. — Pan Rascal musiał pewnie tylko zejść na dół na korek z odłamków.

To jest to miejsce…

Tutaj znalazł gadający sześcian, myślał Vimes. Nie zważając na protesty Cudo, bo przecież to on był tutaj komendantem, zawisł na linie i opuścił się kilka stóp niżej. I tu, pod krawędzią otworu, przyrdzewiał do skały jakiś gruby kawał żelaza. Wisiało na nim kilka ogniw równie zardzewiałego łańcucha.

Śpiewał w swych łańcuchach…

— Zostawił notkę, że ta rzecz była w łańcuchach — oznajmił głośno. — No więc mam tu kawałek łańcucha i coś, co wygląda jak ułamek noża.

— Krasnoluda stal, sir, długo wytrzymuje — odpowiedziała Cudo z wyrzutem.

— Aż tak długo?

— O tak. Przypuszczam, że przez te lata po wizycie Rascala spływ stał się źródłem i woda wypchnęła korek. To ciągle się zdarza w dolinie Koom. Co pan robi, sir?

Vimes patrzył w ciemność. W dole pieniła się niewidoczna woda. Czyli… posłaniec wspiął się i wyszedł tym otworem, myślał. Gdzie można bezpiecznie ukryć sześcian? Na górze mogły czekać trolle… Ale wojownik krasnolud na pewno miał ze sobą sztylet, a kolczugi przecież kochają. Tak. To byłoby dobre miejsce. Zresztą i tak przecież niedługo miał tu wrócić…

— Starcy zeszli po tej linie? — zapytał, spoglądając w ciemność pod sobą…

— Stare krasnoludy, sir. Jesteśmy silni jak na nasz wzrost. Ale nie zejdzie pan na dół, prawda?

W dole jest boczny tunel…

— W dole musi być boczny tunel — oświadczył Vimes.

Grom przetoczył się nad górami.

— Ale reszta zaraz tu będzie, sir! Nie spieszy się pan chyba tak bardzo…

Nie czekaj na nich…

— Nie będę czekał. Powiedz, żeby szli za mną. Słuchaj, tracimy czas. Nie mogę tak wisieć cały dzień.

Cudo zawahała się, po czym wyjęła coś z mieszka u pasa.

— W takim razie proszę przynajmniej wziąć to, sir — powiedziała.

Chwycił niewielką paczuszkę, zanim spadła. Okazała się zaskakująco ciężka.

— Nawoskowane zapałki, sir. Nie zmoczą się. A opakowanie będzie płonąć jak pochodnia przynajmniej przez cztery minuty. Jest tam również mały bochenek chleba krasnoludów.

— No wiesz… dziękuję — powiedział Vimes, zwracając się do niespokojnego, zaokrąglonego cienia na tle żółtego nieba. — Słuchaj, sprawdzę, czy na dole jest jakieś światło. Jeśli nie, natychmiast wracam. Nie jestem durniem.

Zsunął się kawałek po linie. Co kilka stóp wyczuwał węzły. Po upale w dolinie, tutaj powietrze wydawało się mroźne. Z dołu unosił się drobny pył wodny.

Tunel był sporo ponad huczącą wodą. Vimes potrafił niemal sam siebie przekonać, że w oddali dostrzega światło. Ale przecież nie jest głupcem. Musi…

Puść…

Dłonie rozluźniły uchwyt. Nie miał nawet czasu, by zakląć, nim zamknęła się nad nim woda.

* * *

Otworzył oczy. Po chwili, wolno przesuwając bolącą rękę, odnalazł swoją twarz i przekonał się, że powieki ma istotnie otwarte.

Który kawałek ciała go nie bolał? Sprawdził… Nie, chyba takich nie było. Żebra grały melodię cierpienia, ale kolana, łokcie i głowa także dodawały swoje trele i arpeggia. Za każdym razem, kiedy zmieniał pozycję, by złagodzić mękę, przenosiła się gdzie indziej. Głowa bolała go tak, jakby ktoś od środka tłukł młotem w gałki oczne.

Jęknął i kaszlnął wodą.

Pod sobą czuł szorstki piasek. W pobliżu słyszał szum wody, ale sam piasek był tylko wilgotny. Nie wydawało się to właściwe.

Zaryzykował przewrócenie się, co wyrwało z niego znaczącą liczbę stęknięć.

Pamiętał lodowatą wodę. Nie było nawet mowy o pływaniu. Mógł tylko zwinąć się w kłębek, gdy prąd ciskał nim po stole bilardowym, jakim jest dolina Koom. Był pewien, że przynajmniej raz spadł z podziemnego wodospadu i zdążył wciągnąć powietrze, nim nurt porwał go dalej. A potem była głębia i ciśnienie i życie zaczęło przewijać mu się przed oczami, a ostatnią myślą było: Proszę, proszę, czy możemy przeskoczyć ten kawałek z Mavis Trouncer…

A teraz leżał tutaj na niewidocznej plaży, daleko od wody. Jak to się stało? Przecież w tym miejscu na pewno nie ma pływów…

Czyli ktoś był w tej czerni i go obserwował. Na pewno tak. Wyciągnęli go z wody, a teraz czekali, co zrobi…

Znowu otworzył oczy. Część bólu odeszła, pozostawiając na pamiątkę sztywność. Miał wrażenie, że minął pewien czas. Ze wszystkich stron naciskała ciemność gęsta jak aksamit.

Przetoczył się znowu, przy wtórze kolejnych jęków, ale tym razem udało mu się stanąć na czworakach.

— Kto tam jest? — wymamrotał i bardzo ostrożnie podniósł się na nogi.

Pionowa pozycja jakoś pchnęła mózg do działania.

— Jest tu kto?

Ciemność pochłonęła dźwięk. A zresztą co by zrobił, gdyby w odpowiedzi usłyszał „Tak”?

Dobył miecza i trzymał go przed sobą. Po kilkunastu krokach klinga brzęknęła o skałę.

— Zapałki — wymruczał. — Mam zapałki!

Znalazł nawoskowaną paczuszkę. Wolno operując zmarzniętymi palcami, wyjął jedną zapałkę. Zdrapał kciukiem wosk z główki i potarł nią o kamień.

Błysk ranił oczy. Patrzeć, szybko! Płynąca woda, gładki piasek, wychodzące z wody odciski dłoni i stóp — tylko jeden zestaw? Tak. Ściany wyglądały na suche, nieduża jaskinia, tam ciemność, wyjście…

Kulejąc, ruszył do owalnego otworu jak najszybciej. Zapałka pryskała i skwierczała.

Dalej była większa jaskinia, tak wielka, że czerń w niej zdawała się wysysać całe światło zapałki, która sparzyła go w palce i zgasła.

Ciężka ciemność otuliła go znowu jak kotara, ale teraz rozumiał już, o czym mówiły krasnoludy. To nie był mrok pod kapturem czy w piwnicy, czy nawet w ich płytkiej małej kopalni. Znalazł się głęboko pod powierzchnią i ciężar tej ciemności go przygniatał.

Co jakiś czas słyszał „plink!” kropli wody spadającej do jakiejś niewidocznej sadzawki.

Zataczając się, szedł naprzód. Wiedział, że krwawi. Nie miał pojęcia, dlaczego idzie, ale wiedział, że musi.

Może znajdzie światło dnia. Może znajdzie jakąś kłodę, która tu wpadła, i wypłynie na niej spod ziemi. Nie mógł umrzeć tutaj, w ciemności, daleko od domu.

Dużo wody kapało w tej grocie. W tej chwili spora jej część spływała mu po karku, ale „plink!” słyszał ze wszystkich stron. Ha… Woda ściekająca za kołnierz i dziwne odgłosy wśród cieni… No więc wtedy się przekonujemy, czy mamy prawdziwego glinę, tak? Tylko że tutaj nie było cieni. Brakowało światła.

Może szedł tędy ten nieszczęsny krasnolud… Ale on znalazł wyjście. Może znał drogę, może miał linę, może był młody i zwinny… i w końcu wydostał się, konający, ukrył skarb i zszedł do doliny, idąc po grobach. To może człowieka dobić. Pamiętał panią Oldsburton, która oszalała, kiedy umarło jej dziecko, i szorowała wszystko, co było w domu, każdy kubek, ścianę, sufit, łyżeczkę, nie widziała nikogo ani niczego nie słyszała, tylko pracowała cały dzień i całą noc. Coś w głowie pękało i człowiek znajdował sobie coś do roboty, cokolwiek, byle przestać myśleć.

Lepiej przestać myśleć, że droga wyjścia, którą znalazł krasnolud, to może właśnie ta, którą Vimes tu wpadł i teraz nie miał pojęcia, jak do niej wrócić.

Może mógłby znowu wskoczyć do wody, tym razem wiedząc, co robi, i może wypłynąłby z rzeką, zanim burzliwe prądy poobijają go na śmierć… Może…

Dlaczego, do demona, puścił tę linę? To było jak ten cichy głos, który szepcze „Skocz”, kiedy człowiek stoi nad przepaścią, albo „Dotknij płomienia”. Człowiek nie słucha, oczywiście. Przynajmniej większość ludzi przez większość czasu. No ale jemu ten głos powiedział „Puść” i on…

Wlókł się dalej, obolały i pokrwawiony, a ciemność zwijała ogon wokół niego…

* * *

— Niedługo wróci, na pewno — przekonywała Sybil. — Choćby nawet w ostatniej minucie.

W holu wielki zegar z wahadłem właśnie skończył wybijać wpół do szóstej.

— Na pewno — zgodziła się Pusia.

Kąpały Młodego Sama.

— Nigdy się nie spóźnia — ciągnęła Sybil. — Mówi, że jeśli człowiek spóźni się z dobrego powodu, to wkrótce się spóźni ze złego. Zresztą ma jeszcze pół godziny.

— Mnóstwo czasu — przyznała Pusia.

— Fred i Nobby zabrali konie do doliny, prawda?

— Tak, Sybil. Patrzyłaś przecież, jak odjeżdżają.

Pusia spojrzała nad głową przyjaciółki na męża, który stał w drzwiach do holu. Bezradnie wzruszył ramionami.

— Parę dni temu wbiegał po schodach, kiedy zegary wybijały już szóstą — opowiadała Sybil, spokojnie namydlając Młodego Sama gąbką w kształcie misia. — W ostatniej sekundzie. Przekonasz się.

* * *

Chciał spać. Nigdy jeszcze nie czuł się tak zmęczony. Osunął się na kolana, a potem upadł na bok na piasek.

Kiedy z wysiłkiem otworzył oczy, zobaczył nad sobą blade gwiazdy i po raz kolejny doznał uczucia, że ktoś tu jest.

Z grymasem bólu odwrócił głowę i zobaczył na piasku nieduże, ale jasno oświetlone składane krzesełko. Siedziała na nim wygodnie jakaś postać w czarnej szacie. Czytała książkę. Obok tkwiła wbita w piasek kosa.

Biała koścista dłoń przewróciła kartkę.

— Jesteś Śmiercią, tak? — odezwał się Vimes po chwili.

ACH, PAN VIMES, PRZENIKLIWY JAK ZAWSZE. TRAFIŁ PAN OD RAZU, odparł Śmierć. Zamknął książkę, zakładając palcem czytaną stronę.

— Już cię kiedyś widziałem.

SZEDŁEM PRZY PANU WIELE RAZY, PANIE VIMES.

— To już, prawda?

CZY NIGDY NIE PRZYSZŁO PANU DO GŁOWY, ŻE KONCEPCJA PISANEJ NARRACJI JEST NIECO DZIWNA? — spytał Śmierć.

Vimes potrafił poznać, kiedy ktoś próbuje uniknąć tematu, o którym naprawdę nie chce mówić.

— Tak? — upierał się. — To już teraz? Tym razem umrę?

MOŻLIWE.

— Możliwe? Co to za odpowiedź?

BARDZO DOKŁADNA. WIDZI PAN, OCIERA SIĘ PAN WŁAŚNIE O ŚMIERĆ, JAK TO MÓWIĄ. Z KONIECZNOŚCI WYNIKA Z TEGO, ŻE I JA MUSZĘ OTRZEĆ SIĘ O VIMESA. PROSZĘ NIE ZWRACAĆ NA MNIE UWAGI I ROBIĆ TO, CO PLANOWAŁ PAN ROBIĆ. MAM KSIĄŻKĘ.

Vimes przetoczył się na brzuch, zacisnął zęby i znowu podciągnął się na kolana i dłonie. Pokonał kilka sążni, zanim znów się osunął.

Usłyszał dźwięk przesuwanego krzesełka.

— Czy nie powinieneś być gdzie indziej?

JESTEM, zapewnił Śmierć i usiadł ponownie.

— Ale jesteś tutaj!

RÓWNIEŻ. Śmierć odwrócił kartkę i — jak na osobę, która nie oddycha — wydał z siebie całkiem udane westchnienie. JAK SIĘ ZDAJE, SPRAWCĄ BYŁ KAMERDYNER.

— Czego sprawcą?

TO WYMYŚLONA HISTORIA. BARDZO DZIWNE. WYSTARCZY TYLKO ZAJRZEĆ NA OSTATNIĄ STRONĘ, GDZIE WYDRUKOWANA JEST ODPOWIEDŹ. JAKIŻ ZATEM JEST SENS ŚWIADOMEJ NIEWIEDZY?

Dla Vimesa brzmiało to jak bełkot, więc zignorował te słowa. Niektóre jego bóle ucichły, choć w głowie nadal waliło jak młotem. Wszędzie ogarniało go uczucie pustki. Chciał tylko zasnąć.

* * *

— Ten zegar jest dokładny?

— Obawiam się, że tak, Sybil.

— Wyjdę na dwór i tam na niego zaczekam. Przygotuję książkę — oświadczyła lady Sybil. — Nie pozwoli, żeby coś go powstrzymało.

— Jestem pewna, że nie — zgodziła się Pusia.

— Chociaż bywają w dolinie bardzo zdradzieckie miejsca, zwłaszcza o tej porze… — zaczął jej mąż, ale wzrok żony odebrał mu mowę.

Była za sześć szósta.

* * *

— Ob oggle uug soggle!

Cichy, bulgoczący dźwięk dobiegał z kieszeni spodni. Po kilku chwilach — dość czasu, by sobie przypomnieć, że ma dwie ręce i spodnie — Vimes z niejakim wysiłkiem uwolnił z kieszeni terminarz Gooseberry’ego. Obudowa była pogięta, a chochlik, kiedy Vimes otworzył klapkę, wydawał się mocno blady.

— On ogle soggle!

Vimes patrzył. To było mówiące pudełko. I o coś mu chodziło.

— Woggle soggle lon!

Powoli przechylił pudełko. Z wnętrza wylała się woda.

— Nie słuchałeś! Krzyczałem, a ty nie słuchałeś! — żalił się chochlik. — Jest za pięć szósta! Czytanie Młodemu Samowi!

Vimes położył sobie protestujące pudełko na piersi i wpatrzył się w blade gwiazdy.

— Muszę czytać Młodemu Samowi — wymamrotał i zamknął oczy. I natychmiast otworzył je znowu. — Muszę czytać Młodemu Samowi!

Gwiazdy się przesuwały. To nie było niebo! Jak mogłoby to być niebo?

To przecież przeklęta jaskinia, prawda?

Jednym ruchem przetoczył się i poderwał na nogi. Gwiazd pojawiło się więcej; sunęły po ścianach. Vurmy poruszały się celowo. Nad jego głową zmieniły się już w rozjarzoną rzekę.

I chociaż trochę migotały, jednak zapalały się znowu światełka w głowie Vimesa. Rozejrzał się w tym, co przestało być ciemnością, zmieniło się w głęboki mrok, a mrok był niczym jasny dzień po ciemności, jaka panowała wcześniej.

— Muszę czytać Młodemu Samowi… — wyszeptał, zwracając się do groty ogromnych stalaktytów i stalagmitów, wszystkich lśniących wilgocią. — Czytać… Młodemu Samowi…

Potykając się, ślizgając w płytkich kałużach, przebiegając czasem po łatach białego piasku, Vimes ruszył za światłami.

* * *

Minutowa wskazówka na stojącym w holu zegarze dotarła już prawie do dwunastki i drżała. Sybil starała się nie patrzeć na zmartwione twarze swego gospodarza i gospodyni. Gwałtownie otworzyła drzwi frontowe. Nie było tam Sama. Nikt też nie galopował drogą.

Zegar wybił godzinę. Usłyszała, że ktoś staje cicho obok niej.

— Czy życzy sobie pani, żebym poczytał młodemu paniczowi, madame? — zaproponował Willikins. — Być może, męski głos zdoła…

— Nie. Ja tam pójdę — odparła spokojnie Sybil. — Ty zaczekaj tu na mojego męża. Będzie niedługo.

— Tak, proszę pani.

— Prawdopodobnie będzie się bardzo spieszył.

— Zaprowadzę go natychmiast, proszę pani.

— Będzie tu, wiesz przecież!

— Tak, proszę pani.

— Choćby musiał przechodzić przez ściany!

Wspięła się na schody w chwili, gdy zegar skończył wybijać godzinę. Ten zegar źle chodzi. To przecież oczywiste.

Młody Sam został umieszczony w dawnym pokoju dziecinnym — dość ponurym pomieszczeniu, całym w szarościach i brązach. Był tu naprawdę przerażający koń na biegunach, ze strasznymi zębami i obłąkanymi szklanymi oczami.

Chłopczyk stał już w łóżeczku. Uśmiechał się, ale uśmiech zmienił się w wyraz zdziwienia, kiedy Sybil przysunęła sobie krzesło i usiadła.

— Tatuś poprosił mamusię, żeby ci dzisiaj poczytała, Sam — oznajmiła wesoło. — Będzie zabawnie, prawda?

Serce nie mogło jej pęknąć, ponieważ było już rozbite na drobne kawałeczki. Ale i tak jęknęło cicho, gdy chłopczyk popatrzył na nią, na drzwi, znowu na nią, a potem zaczął głośno płakać.

* * *

Potknął się i upadł do płytkiej sadzawki. Odkrył, że przewrócił się o krasnoluda. Martwego. Bardzo martwego. Tak bardzo martwego, że kapiąca woda zbudowała na nim niewielki stalagmit, a warstewką mlecznego kamienia umocowała go do skały, przy której siedział.

— Muszę czytać dziecku — wyjaśnił z powagą Vimes pociemniałemu hełmowi.

Kawałek dalej, na piasku, leżał krasnoludzi topór. To, co działo się obecnie w głowie Vimesa, trudno określić jako spójne myśli. Słyszał jednak przed sobą ciche odgłosy, a instynkt — tak stary jak myśl — uznał, że nie istnieje coś takiego jak nadmierna siła rąbania.

Vimes podniósł broń — pokrywała ją tylko cieniutka warstewka rdzy. Wokół zauważył inne garby i wzgórki na podłożu jaskini. Teraz, kiedy przyjrzał się im dokładniej, wszystkie chyba…

Nie ma czasu! Trzeba czytać książkę!

Na końcu groty teren podnosił się trochę, nieco zdradziecki z powodu kapiącej wody. Bronił się przed Vimesem, ale topór pomagał w marszu. Jeden problem naraz. Wspinać się. Trzeba czytać książkę!

I wtedy usłyszał płacz. To jego syn płakał. Krzyk wypełnił umysł.

Będą płonąć…

Schody wpłynęły w jego wizję — schody sięgające w nieskończoną ciemność. Krzyk dobiegał stamtąd.

Stopy się ześliznęły. Ostrze topora wgryzło się w mleczny kamień. Łkając i klnąc, zsuwając się przy każdym kroku, Vimes dotarł na szczyt zbocza.

Otworzyła się przed nim ogromna jaskinia. Wszędzie krzątały się krasnoludy. Wyglądało to jak kopalnia.

Czterech stało całkiem niedaleko Vimesa, w którego wizjach podskakiwały małe owieczki. Krasnoludy wpatrywały się w tę krwawą, chwiejącą się zjawę, sennie machającą mieczem w jednej ręce i toporem w drugiej.

Oni też mieli topory. Ale zjawa spojrzała na nich groźnie i zapytała:

— Gdzie… jest… moja… krówka?

Cofnęli się.

— Czy to moja krówka? — dopytywał się stwór, ruszając chwiejnie naprzód.

Smutnie pokręcił głową.

— Robi „Beee!” — zatkał. — To… owieczka.

Osunął się na kolana, zacisnął zęby i zwrócił twarz ku górze. Jak człowiek tracący zmysły od cierpień, zaklinający bóstwa fortuny i burzy, ryknął:

— To! Nie!! Moja!!! Krówka!!!!

Wołanie rozbrzmiało echem w jaskini, a tak wielka moc je wysłała, że przebiło się przez zwykłą skałę, przetopiło przez zwykłe góry, zahuczało przez długie mile… A w ponurym dziecinnym pokoju Młody Sam przestał płakać i rozejrzał się, nagle szczęśliwy, choć zdziwiony. I powiedział, zaskakując swą zrozpaczoną matkę:

— Kuf!

Krasnoludy cofały się po zboczu. Nad nimi przelewały się vurmy lśniące zielono.

— Gdzie jest moja krówka? Czy to moja krówka? — zapytał intruz.

We wszystkich zakamarkach groty krasnoludy przerwały pracę. Atmosferę wypełniła niepewność. To był przecież tylko jeden człowiek. W wielu umysłach pojawiło się pytanie: Co ktoś zamierza z tym zrobić? Nie przeformowało się jeszcze w: Co ja mam zamiar z tym zrobić? I gdzie ta krówka? Na dole nie było żadnych krówek.

— Robi „Ihaha!”. To konik! To nie moja krówka!

Krasnoludy spoglądały po sobie. Gdzie w takim razie jest konik? Czy ktoś słyszał konia? Może ktoś jeszcze krąży tu pod ziemią?

Czterej wartownicy weszli do groty, szukając rady i wsparcia. Zebrało się tu już kilku głębinowców, którzy pogrążeni w gorączkowej rozmowie, nerwowo zerkali na zbliżającego się człowieka.

W migoczącej wizji Vimesa pojawiały się też kudłate króliczki i puszyste kaczuszki.

Znowu osunął się na kolana i zapłakał, wpatrzony w ziemię.

Sześciu osłoniętych czernią strażników odłączyło się od grupy. Jeden z nich wysuwał przed sobą ogniową broń i ostrożnie zbliżał się do przybysza. Płomyk zapłonu na czubku był najjaśniejszym punktem w jaskini.

Intruz uniósł głowę; płomyk odbijał się czerwienią w jego oczach.

— Czy to moja krówka? — warknął.

A potem cisnął toporem znad ramienia, prosto w strażnika. Topór uderzył w ogniową broń, która wybuchła.

— Robi „Hruumgh!”

— Hg! — powiedział Młody Sam, kiedy matka tuliła go, wpatrzona w ścianę.

Płonący olej rozprysnął się w ciemności. Kilka kropli chlapnęło Vimesowi na rękę. Ból, ostry ból był daleki i obojętny. Vimes zdawał sobie sprawę, ale tak jak zdawał sobie sprawę z istnienia księżyca.

— To nie moja krówka! — stwierdził, wstając.

Ruszył przed siebie, ponad płonącym olejem, przez czerwieniejącą na obrzeżach chmurę dymu, obok krasnoludów tarzających się po ziemi w desperackiej próbie zduszenia ognia. Zdawało się, że czegoś szuka.

Jeszcze dwóch strażników pobiegło w jego stronę. Pozornie ich nie zauważył, ale przyklęknął i zatoczył krąg mieczem. Mała owieczka kołysała się przed jego oczami.

Jakiś bardziej przytomny krasnolud znalazł kuszę i celował, lecz musiał przerwać, by odpędzić przelatujące przed nim nietoperze. Wymierzył ponownie, obejrzał się, słysząc trzask, jakby uderzyły o siebie dwa kawały mięsa, po czym został podniesiony i rzucony w ciemność przez nagą kobietę. Zaszokowany górnik zamachnął się toporem na uśmiechniętą dziewczynę, która jednak zniknęła w chmurze nietoperzy.

Wszędzie rozlegały się krzyki. Vimes nie zwracał na nie uwagi. Krasnoludy nadbiegały z dymu, ale odtrącał je tylko na boki. Znalazł to, czego szukał.

— Czy to moja krówka? Robi „Muuu!”.

Podniósł kolejny porzucony topór i ruszył biegiem.

— Tak! To jest moja krówka!

Gragowie kryli się za pierścieniem gwardzistów, zbici w gorączkową gromadkę. Vimesowi płonęły oczy i płomienie falowały za hełmem. Krasnolud trzymający miotacz rzucił broń na ziemię i uciekł.

— Hurra, hurra, cudowny to dzień, bo znalazłem moją krówkę!

I może to przeważyło, jak mówiono później. Przed berserkerem nie ma żadnej obrony. Krasnoludy przysięgały, że będą walczyć do śmierci, ale przecież nie do takiej śmierci. Najwolniejszy z czterech gwardzistów padł pod ciosami topora i miecza, pozostali rozpierzchli się i uciekli.

A Vimes zatrzymał się przed skulonymi, starymi krasnoludami, unosząc nad głową broń.

I stanął, kołysząc się jak posąg…

* * *

Noc, noc trwająca wieczność. Ale wśród niej — miasto, mroczne i rzeczywiste tylko na pewne sposoby. Istota skuliła się w swoim zaułku, gdzie wznosiła się mgła. To nie mogło się zdarzyć!

A jednak się zdarzyło. Ulice wypełniły się… stworzeniami. Ptakami! Zmieniającymi kształty! Wrzeszczącymi jak opętane! A ponad nimi, wyższa niż dachy, owieczka przeskakiwała tam i z powrotem szerokimi, powolnymi ruchami, dudniąc po bruku ulic.

Potem opadły pręty kraty, trzasnęły o kamienie, a istota została odepchnięta.

A przecież było już tak blisko! Ocaliła stworzenie, przebijała się, zaczynała zyskiwać kontrolę… a teraz to…

W ciemności, głośniejsze niż szum deszczu, zabrzmiały kroki.

Jakaś postać pojawiła się we mgle.

Zbliżała się.

Woda spływała z metalowego hełmu i natartego olejem skórzanego płaszcza. Postać się zatrzymała. Z całkowitym spokojem uniosła dłonie do twarzy i zapaliła cygaro.

Zapałka upadła na bruk, zasyczała i zgasła, a postać powiedziała:

— Czym jesteś?

Istota poruszyła się jak pradawna ryba w głębokim stawie. Była zbyt zmęczona, by uciekać.

— Jestem Przyzywającą Ciemnością. — Nie był to właściwie dźwięk, ale gdyby był, przypominałby syczenie. — A kim ty jesteś?

— Jestem Strażnikiem.

— Oni zabiliby twoją rodzinę! — Ciemność rzuciła się naprzód i napotkała opór. — Pomyśl, ilu już zabili! Kim jesteś, żeby mnie powstrzymywać?

— On mnie stworzył. Quis custodiet ipsos custodes? Kto pilnuje strażników? Ja. Pilnuję go. Zawsze. Nie zmusisz go, żeby dla ciebie mordował.

— Co to za człowiek, który stwarza własnego policjanta?

— Ten, który boi się ciemności.

— I powinien — stwierdziła istota z satysfakcją.

— To prawda. Ale chyba nie zrozumiałaś. Nie jestem tu po to, by nie dopuścić ciemności do wnętrza. Jestem po to, żeby jej nie wypuszczać. — Brzęknęło, kiedy mglisty Strażnik uniósł ślepą latarnię i uchylił klapę. Pomarańczowe światło rozcięło czerń. — Możesz mnie nazywać… Strzegącą Ciemnością. Wyobraź sobie, jaki muszę być silny.

Przyzywająca Ciemność cofała się rozpaczliwie w głąb zaułka, ale światło podążało za nią, raniło ją…

— A teraz — rzekł Strażnik — wynoś się z miasta.

* * *

…i runął, kiedy wilkołak wylądował mu na plecach.

Angui ślina ściekała z kłów. Sierść na grzbiecie sterczała jak zęby piły. Wargi odsuwały się niczym fala. Warkot dobiegał jakby z głębi nawiedzonej jaskini. Wszystko to przekazywało mózgowi dowolnej istoty małpokształtnej, że każdy ruch oznacza śmierć. I choć bezruch także oznacza śmierć, to jednak nie natychmiastową, nie w tej sekundzie, i że pojawił się jako wybór dla sprytniejszych małp.

Vimes nie mógł się poruszyć. Warkot sprawił, że stężały mu mięśnie. Groza panowała nad ciałem.

Pozdrawiam cię, odezwała się myśl, która nie była jego myślą, a potem odczuł nagły brak czegoś, czego obecności nie zauważał. W ciemności za oczami przesunęła się ciemna płetwa.

Usłyszał jęk i znikło coś, co go przygniatało. Zobaczył blednący w powietrzu prymitywny rysunek oka z ogonem. Rysunek zapadł się w nicość, a wszechogarniająca ciemność z wolna ustąpiła płomieniom i lśnieniu vurmów. Przelano krew, więc spływały po ścianach. Czuł…

Minął pewien czas. Vimes ocknął się nagle.

— Przeczytałem mu — powiedział, głównie po to, by się pocieszyć.

— Tak, sir — potwierdziła stojąca z tyłu Angua. — I to bardzo wyraźnie. Byliśmy ponad sto sążni dalej. Dobra robota, sir. Pomyśleliśmy, że powinien pan odpocząć.

— Jaką robotę dobrze wykonałem? — spytał Vimes, próbując usiąść.

Ruch wypełnił jego świat cierpieniem, ale zdążył rzucić okiem, nim znów opadł na plecy. W jaskini było pełno dymu, ale tu i tam migotały też normalne pochodnie. W pewnej odległości zauważył też bardzo wielu krasnoludów; niektórzy siedzieli, inni stali w grupkach.

— Dlaczego jest tu ich tylu, sierżancie? — zapytał. — I czemu nie usiłują nas pozabijać?

— To ludzie dolnego króla, sir. Jesteśmy jego więźniami… tak jakby… tylko że niezupełnie.

— Rhysa? Do demona z tym! — Vimes spróbował wstać. — Kiedyś uratowałem mu życie!

Stanął na nogach, ale zaraz by upadł, gdyby Angua nie chwyciła go i nie usadziła delikatnie na kamieniu. Ale przynajmniej siedział.

— Niezupełnie więźniami — powtórzyła Angua. — Nie możemy nigdzie stąd pójść, ale ponieważ nie wiedzielibyśmy, dokąd iść, nawet gdybyśmy mogli, wszystko to jest raczej teoretyczne. Przepraszam, że jestem w samej bieliźnie, sir, ale wie pan, jak to bywa. Krasnoludy obiecały przynieść mój ekwipunek. Ehm… Wszystko zrobiło się polityczne, sir. Krasnolud, który dowodzi, jest porządnym gościem, sir, ale sytuacja go przerasta, więc trzyma się tego, co wie. Tylko że… no, nie wie zbyt wiele. Pamięta pan, co się w ogóle działo? Był pan nieprzytomny przez dobre dwadzieścia minut.

— Tak. Były tu… kudłate owieczki… — Vimes ucichł na chwilę. W jakiś sposób to, co właśnie powiedział, chwyciło pierścień wiarygodności i wrzuciło go do bardzo głębokiej dziury. — Nie było kudłatych owieczek, prawda?

— Żadnej nie zauważyłam — odparła Angua powoli. — Widziałam za to biegnącego wrzeszczącego szaleńca, sir. Ale w dobrym znaczeniu — dodała szybko.

Wewnętrzny Vimes przyjrzał się swoim wspomnieniom, których sobie nie przypomniał za pierwszym razem.

— Ja… — zaczął.

— Wszystko jest… tak jakby w porządku, sir — uspokoiła go Angua. — Ale niech pan to obejrzy. Nieśmialsson mówi, że powinien pan widzieć wszystko.

— Nieśmialsson… To ten krasnolud mądrala, tak?

— Widzę, że pamięć panu wraca, sir. To dobrze. On trochę się o to martwił.

Vimes stał teraz trochę pewniej. Prawa ręka bolała jak demony, a wszystkie inne dolegliwości, które zebrały się w ciągu dnia, powracały teraz i machały do niego. Angua poprowadziła go ostrożnie między kałużami i kamieniami śliskimi jak wilgotny marmur, aż zatrzymali się przed stalagmitem. Miał jakieś osiem stóp wysokości.

To był troll. Nie głaz w kształcie trolla, ale troll. Po śmierci tylko bardziej kamienieją, Vimes wiedział o tym, ale ten miał kształty zaokrąglone mleczną skałą kapiącą mu na głowę.

— Proszę spojrzeć na to, sir — powiedziała Angua. — Oni chcieli je zniszczyć.

Drugi stalagmit leżał obok w kałuży. Został odłupany u podstawy. I to był… krasnolud.

Krasnoludy rozsypują się po śmierci tak jak ludzie, ale przez całą zbroję, pancerze, kolczugi i grubą skórę dla przypadkowego widza nie stanowi to wielkiej różnicy. Płynąca skała pokryła wszystko połyskującym całunem.

Vimes wyprostował się i rozejrzał po jaskini. Kształty wyrastały w półmroku aż do niedalekiej ściany, gdzie cieknąca woda przez wieki uformowała perfekcyjny, stężały w czasie wodospad z kości słoniowej.

— Jest ich więcej?

— Około dwudziestu, sir. Połowę zdążyli przewrócić, zanim pan… przybył. Proszę popatrzeć tutaj, sir. Można ich rozróżnić. Siedzą oparci o siebie plecami.

Vimes przyjrzał się postaciom pod glazurą. Potrząsnął głową. Krasnolud i troll, razem, skamienieli pod skałą.

— Macie coś do jedzenia? — zapytał.

Nie były to szczególnie podniosłe słowa, lecz płynęły z żołądka pełne emocji.

— Nasze racje zgubiły się w tym zamieszaniu, sir. Ale krasnoludy podzielą się swoimi. Nie są nieprzyjaźni, są tylko ostrożni.

— Podzielą się? Mają chleb krasnoludów?

— Obawiam się, że tak, sir.

— Wydawało mi się, że nie wolno podawać go jeńcom. Chyba jednak zaczekam, dziękuję. A teraz, sierżancie, możecie mi opowiedzieć o tym zamieszaniu.

* * *

To właściwie nie była zasadzka. Krasnoludy po prostu ich dogoniły. Dowódca otrzymał dość luźne polecenie podążania za Vimesem i jego grupą… Relacje trochę się ochłodziły, gdy odkrył, że grupa ma w składzie także dwa trolle — to przecież była dolina Koom. Vimes trochę mu współczuł. Krasnolud dostał do wykonania proste zadanie, które nagle stało się bardzo polityczne. Byłem tam, zaliczyłem to, kupiłem podkoszulkę…

Wkracza grag Nieśmialsson, który umie używać słów. Ponieważ i tak zmierzają w tym samym kierunku…

Zmierzali długo. Niedaleko od wejścia do tunelu uciekające krasnoludy zawaliły za sobą strop. Na drogę, która zajęła Vimesowi kilka minut, ścigający poświęcili większą część dnia, nawet z pomocą Sally prowadzącej rozpoznanie. Angua opowiadała o grotach jeszcze większych niż ta, o potężnych wodospadach w ciemności. Vimes odpowiedział, że tak, wie.

A potem w dolinie Koom zahuczały słowa z „Gdzie jest moja krówka?”. Wstrząsnęły pradawnymi skałami, aż stalaktyty zadźwięczały współczuciem. Reszta była już tylko kwestią biegu…

— Przypominam sobie, że czytałem Młodemu Samowi — powiedział Vimes. — Ale były też… dziwne obrazy. Pojawiały się w moich myślach. — Przerwał. Gniew, a raczej paląca wściekłość spłynęła z niego szeroką strugą, bez świadomej myśli. — Zabiłem tych nieszczęsnych żołnierzy.

— Większość z nich, sir — potwierdziła z sympatią Angua. — Jest też paru górników, którzy weszli panu w drogę i będzie ich bolało miesiącami.

Wszystko powracało w pamięci. Vimes wolałby, żeby nie wracało. W ludzkim mózgu zawsze jest taka cząstka, która sprzeciwia się walce z krasnoludami. Są wzrostu dziecka. Pewnie, są silne co najmniej jak mężczyzna, bardziej wytrzymałe, a w starciu wykorzystają każdą okazję. Jeśli człowiek ma szczęście, uczy się walczyć z uprzedzeniem, zanim straci nogi od kolan w dół. Ale ten sprzeciw zawsze dochodził do głosu…

— Pamiętam te stare krasnoludy — powiedział Vimes. — Wiły się przede mną jak robaki. Miałem ochotę je zmiażdżyć.

— Opierał się pan przez prawie cztery sekundy, sir. Potem pana przewróciłam.

— I to dobrze, tak?

— O tak. Dlatego nadal pan tu jest, komendancie — oświadczył Nieśmialsson, wynurzając się zza stalagmitu. — Cieszę się, że wraca pan do siebie. To historyczny dzień! A pan nadal ma swoją duszę. Czy to nie miłe?

— Posłuchaj no…

— Nie. Niech pan mnie posłucha, komendancie. Tak, wiedziałem, że wyruszy pan do doliny Koom, ponieważ Przyzywająca Ciemność zechce tu trafić. Potrzebowała pana, żeby ją dostarczyć. Nie, proszę słuchać, bo nie mamy zbyt wiele czasu. Symbol Przyzywającej Ciemności kieruje istotą starą jak wszechświat. Nie ma ona fizycznego ciała ani fizycznej siły; może w mgnieniu oka pokonać miliony wymiarów, ale ledwie jest w stanie przejść przez pokój. Działa za pośrednictwem żywych stworzeń, które uzna za… uległe. Znalazła pana, komendancie, prawdziwy tygiel gniewu, i w delikatny, subtelny sposób zadbała o to, by znalazł się pan tutaj.

— Ja mu wierzę, sir — zapewniła Angua. — To istota przywołana jako klątwa przez jednego z górników. Pamięta pan? Tego, który wyrysował symbol własną krwią na zaryglowanych drzwiach. A pan…

— Były takie drzwi, które mnie zakłuły, kiedy ich dotknąłem. To pamiętam — przyznał Vimes. — Chcecie mi powiedzieć, że za tymi drzwiami on… No nie…

— On już wtedy nie żył, sir, jestem tego pewna — uspokoiła go Angua. — Nie mogliśmy go uratować.

— Helmutłuk mówił… — zaczął Vimes.

Nieśmialsson musiał dostrzec wzbierającą w jego wzroku panikę, bo chwycił jego obie ręce i rzekł z naciskiem:

— Nie! Nie zabił go pan! Nawet go pan nie dotknął! Bał się pan, żebym pana nie oskarżył o użycie siły. Pamięta pan?

— On padł trupem! Ile siły do tego trzeba?! — krzyknął Vimes. Krzyk odbił się echem. — Był tam ten symbol, prawda?

— To prawda, że… stwór ma skłonność do pozostawiania swojego podpisu na wydarzeniach, ale musiałby go pan dotknąć! A nie dotknął pan! Nie podniósł pan ręki! Myślę, że nawet wtedy by się pan oparł. Oparł się i wygrał! Słyszy mnie pan? Spokojnie… Już spokojnie. On umarł ze strachu i z powodu wyrzutów sumienia. Musi pan to zrozumieć.

— Jaki miał powód do wyrzutów sumienia?

— Bardzo wiele powodów jak na krasnoluda. Ta kopalnia bardzo mu ciążyła. — Grag zwrócił się do Angui. — Sierżancie, możecie przynieść komendantowi trochę wody? W tych sadzawkach jest czysta jak nigdzie na świecie… To znaczy, jeśli wybierze pani taką bez pływającego w niej trupa.

— Mógł pan sobie darować to ostatnie zdanie — mruknął Vimes. Usiadł na kamieniu. Dygotał. — A potem przywiozłem to draństwo tutaj? — spytał cicho.

— Tak, komendancie. A ono prowadziło też pana. Cudo mówi, że widziała, jak spada pan w spienione wody jakieś pół mili stąd. Nawet znakomity pływak by tego nie przeżył.

— Ocknąłem się na piasku…

— Przyzywająca Ciemność tam pana dostarczyła. Płynęła za panem.

— Ale byłem cały poobijany!

— Ona nie była pańskim przyjacielem, komendancie. Musiała tylko doprowadzić tu pana w jednym kawałku. Niekoniecznie kawałku, który zdrowo wygląda. A potem… rozczarował ją pan, komendancie. Bardzo ją pan rozczarował. A może jej zaimponował? Trudno powiedzieć. Chodzi o to, że nie chciał pan uderzyć bezbronnego. Opierał się pan. Prosiłem panią sierżant, żeby pana powaliła, gdyż obawiałem się, że ta wewnętrzna walka oderwie panu ścięgna od kości.

— To byli tylko przerażeni starcy.

— I teraz wydaje się, że pana uwolniła — mówił krasnolud. — Zastanawiam się dlaczego. Historia mówi, że każdy, kto znalazł się we władzy Przyzywającej Ciemności, umierał obłąkany.

Vimes wziął od Angui kubek wody. Była tak zimna, że aż cierpły zęby. Nigdy w życiu nie pił nic lepszego. Jego umysł pracował szybko, wykorzystując awaryjne rezerwy zdrowego rozsądku — jak zwykle ludzkie umysły, próbujące skonstruować potężną kotwicę w normalności i udowodnić sobie, że to, co się wydarzyło, wcale się nie wydarzyło, a jeśli nawet się wydarzyło, to nie za bardzo.

To sama mistyka i tyle. Pewnie, mogła być prawdziwa, ale po czym to poznać? Trzeba trzymać się tego, co można zobaczyć. No i trzeba sobie cały czas o tym przypominać.

Tak, to wszystko. Bo co się tak naprawdę wydarzyło? Parę znaków? No, przecież wszystko może wyglądać tak, jak człowiek zechce, jeśli tylko jest dostatecznie zdenerwowany, prawda? Owca może wyglądać jak krowa, prawda? Ha!

Co do reszty… cóż, Nieśmialsson wygląda na porządnego gościa, ale przecież nie trzeba od razu kupować jego światopoglądu. To samo z panem Błyskiem. Takie sprawy mogą człowiekowi namieszać w głowie.

Denerwował się o Młodego Sama i kiedy zobaczył tych przeklętych gwardzistów, oczywiście rzucił się na nich. Ostatnio za mało sypiał. Wydawało się, że każda godzina przynosi nowy problem. Dlatego właśnie umysł robi mu dziwaczne sztuczki. Przeżyć w podziemnej rzece? Łatwe. Musiał jakoś utrzymywać się na powierzchni. Istnieje bardzo wiele rzeczy, które ciało woli robić zamiast umierania.

No właśnie. Wystarczy logicznie pomyśleć, a mistyka staje się… no, całkiem prosta. Człowiek może przestać się czuć jak marionetka i znowu jest kimś mającym własne cele.

Vimes odstawił pusty kubek i wstał — celowo.

— Idę zobaczyć, jak się czują moi ludzie.

— Pójdę z panem — zaproponował szybko Nieśmialsson.

— Myślę, że nie potrzebuję asysty — odparł Vimes możliwie spokojnie.

— Na pewno nie — zgodził się krasnolud. — Ale kapitan Gud jest trochę nerwowy.

— Zdenerwuje się jeszcze bardziej, jeśli mi się nie spodoba to, co zobaczę.

— Tak. I właśnie dlatego z panem idę.

Vimes ruszył przez jaskinię krokiem trochę szybszym, niż sam uznawał za swobodny. Grag podbiegał co kilka kroków, by nadążyć.

— Chyba mnie pan nie zna, panie Nieśmialsson — burknął Vimes. — Proszę nie myśleć, że zlitowałem się nad tymi draniami. Proszę nie myśleć, że okazałem łaskę. Nie zabija się bezbronnych. Po prostu nie.

— Czarni strażnicy nie mieli chyba żadnych oporów — zauważył Nieśmialsson.

— Otóż to! — zawołał Vimes. — A nawiasem mówiąc, panie Nieśmialsson, co to za krasnolud, który nie nosi topora?

— No cóż, jako grag przede wszystkim używam swojego głosu — odparł grag. — Topór jest niczym bez ręki, a ręka niczym bez umysłu. Wyszkoliłem się w myśleniu o toporach.

— Jak dla mnie brzmi to mistycznie.

— Pewnie tak. Ale jesteśmy na miejscu.

Miejsce okazało się terenem zajętym przez nowo przybyłe krasnoludy. Bardzo militarnie, uznał Vimes. Kwadrat obronny. Nie jesteście pewni, kto jest nieprzyjacielem… Ja też nie.

Najbliżej stojący krasnolud rzucił mu odrobinę wyzywające, odrobinę niespokojne spojrzenie, które Vimes nauczył się rozpoznawać.

Kapitan Gud się wyprostował.

Vimes spoglądał ponad jego ramieniem, co nie było trudne. Tam dalej siedział Nobby i Fred Colon, oba trolle, a nawet Cudo, wszyscy zbici w ciasną grupkę.

— Czy moi ludzie są aresztowani, kapitanie? — zapytał.

— Rozkazano mi zatrzymać wszystkich, których tu znajdę — odparł krasnolud.

Vimes podziwiał jego obojętny głos. Oznaczał: w tej chwili nie interesuje mnie dialog.

— Jakie ma pan tu uprawnienia, kapitanie?

— Moje uprawnienia mają potrójne pochodzenie: dolny król, prawo kopalniane i sześćdziesięciu uzbrojonych krasnoludów — oświadczył Gud.

A niech to, pomyślał Vimes. Zapomniałem o prawie kopalnianym. To poważny problem. Myślę, że trzeba przekazać komuś odpowiedzialność. Dobry dowódca uczy się przekazywać odpowiedzialność. A zatem przekażę odpowiedzialność za ten problem kapitanowi Gudowi.

— Dobra odpowiedź, kapitanie — pochwalił. — I szanuję ją.

Wyminął krasnoluda i ruszył do swoich strażników. Znieruchomiał, gdy za sobą usłyszał brzęk dobywanego metalu. Podniósł ręce i powiedział:

— Gragu Nieśmialsson, zechce pan wyjaśnić kapitanowi sytuację? Wszedłem pod jego nadzór, nie wyszedłem spod niego. A nie jest to czas ani miejsce odpowiednie dla pochopnych działań.

Ruszył dalej, nie czekając na odpowiedź. Owszem, oparcie się na przekonaniu, że jeśli go zabiją, ktoś będzie miał poważne kłopoty, prawdopodobnie kwalifikuje się jako pochopne działanie, ale będzie musiał jakoś z tym żyć. Albo nie, oczywiście.

Podszedł do Nobby’ego i Colona.

— Przepraszamy, panie Vimes — odezwał się Fred. — Czekaliśmy przy ścieżce z paroma końmi, a oni się tak jakoś pojawili. Choć pokazaliśmy odznaki, nie chcieli nas słuchać.

— Rozumiem. A ty, Cudo?

— Pomyślałam, że lepiej trzymać się razem, sir.

— Słusznie. Co z wami, De… — Vimes spojrzał w dół i pozwolił, by wezbrała w nim złość. I Detrytus, i Cegła mieli skute łańcuchem nogi. — Pozwoliliście im się zakuć?!

— No więc to się jakby porobiło za bardzo poli-tykne, panie Vimes — odparł Detrytus. — Ale starczy słowo, a ja i Cegła możemy się uwolnić, żaden problem. To tylko polowe kajdany. Moja babcia by mogła je zerwać.

Vimes czuł rosnący gniew, ale się opanował. W tej chwili Detrytus okazał się rozsądniejszy od swego komendanta.

— Spokojnie, dopóki nie powiem, żeby to zrobić — rzekł. — Gdzie są gragowie?

— Pilnują ich w sąsiedniej jaskini, panie Vimes — wyjaśniła Cudo. — I górników. Sir, mówią, że dolny król tutaj zmierza!

— Dobrze, że to duża grota, inaczej byłoby trochę ciasno — mruknął Vimes.

Wrócił do kapitana, schylił się i powiedział:

— Zakuł pan w łańcuchy mojego sierżanta.

— Jest trollem. A to jest dolina Koom — odparł spokojnie kapitan.

— Tyle że nawet ja potrafiłbym zerwać taki cienki łańcuch…

Rzucił okiem na Sally i Anguę, które znowu wyglądały przyzwoicie w przyzwoitych zbrojach i obie obserwowały go uważnie.

— Tamte dwie funkcjonariuszki to wampir i wilkołak — rzekł wciąż tym samym spokojnym tonem. — Wiem, że pan to wie, ale bardzo rozsądnie nie próbował pan nawet ich tknąć. A Nieśmialsson jest gragiem. Ale mojemu sierżantowi założył pan słabe łańcuchy, żeby mógł je zerwać jednym palcem, a pan mógłby go zabić i tłumaczyć, że chciał uciec. Proszę nawet nie myśleć o zaprzeczaniu. Na pierwszy rzut oka potrafię rozpoznać brudną sztuczkę. Mam teraz wyjaśnić, co zrobię? Dam panu szansę okazania braterskiej miłości i uwolnienia trolli, tu i teraz. I całej reszty. W przeciwnym razie, jeśli mnie pan nie zabije, zatruję pańską przyszłą karierę tak bardzo, jak tylko potrafię. A nie ośmieli się pan mnie zabić.

Kapitan patrzył na niego nieruchomo, ale tej gry Vimes nauczył się już dawno. A potem krasnolud zsunął wzrok na rękę Vimesa, jęknął, cofnął się o krok i wystraszony uniósł dłoń.

— Tak! Zrobię to! Tak!

— Mam nadzieję.

Vimes trochę się zdziwił. Potem sam spojrzał na wewnętrzną część przegubu…

— Co to jest, na demony? — zapytał, zwracając się do Nieśmialssona.

— Ach, zostawiła na panu swój znak, komendancie — odparł uprzejmie grag. — Tak jakby ranę wylotową.

Na miękkiej skórze gorzała czerwona blizna kreśląca znak Przyzywającej Ciemności. Vimes przyglądał się jej z różnych stron.

— Była realna?

— Tak. Ale jestem pewien, że już odeszła. Jest w panu pewna różnica…

Vimes roztarł bliznę. Nie bolała, była po prostu zaczerwienioną, spuchniętą skórą.

— Nie wróci, prawda? — zapytał.

— Wątpię, czy zaryzykuje, sir — wtrąciła Angua.

Vimes już otworzył usta, by spytać, co ma oznaczać ta sarkastyczna uwaga, ale do groty wkroczyło nagle jeszcze więcej krasnoludów. Ci byli najwyżsi i najpotężniejsi ze wszystkich, jakich widział. Inaczej niż większość, nosili proste kolczugi i po jednym toporze — jednym solidnym, dużym i cudownie wyważonym toporze. Inne krasnoludy jeżyły się dziesiątką sztuk broni. Te jeżyły się jedną sztuką; rozbiegły się i sprawnie rozstawiły w jaskini według linii obserwacji, pilnując cieni oraz — w przypadku czterech z nich — zajmując stanowiska za Cegłą i Detrytusem.

Kiedy w końcu znieruchomieli, z tunelu wynurzyła się kolejna grupa. Vimes rozpoznał Rhysa, dolnego króla krasnoludów. Władca przystanął, rozejrzał się, rzucił okiem na Vimesa i przywołał do siebie kapitana.

— Mamy wszystko?

— Sire? — odparł nerwowo Gud.

— Wiecie, o co mi chodzi, kapitanie.

— Tak, ale nic przy nich nie znaleźliśmy, sire! Przeszukaliśmy ich i trzy razy sprawdziliśmy grunt!

— Przepraszam… — wtrącił Vimes.

— Komendant Vimes! — zawołał król serdecznie, jakby witał dawno zaginionego syna. — Miło znów pana widzieć!

— Zgubiliście ten przeklęty sześcian? — spytał Vimes. — Po tym wszystkim?

— O jakim sześcianie pan mówi, komendancie? — zapytał król.

Vimes musiał podziwiać jego zdolności sceniczne.

— O tym, którego szukaliście — odparł. — Wykopanym w moim mieście. Tym, który jest powodem całego zamieszania. Nie wyrzuciliby go, bo są gragami, prawda? Nie można niszczyć słów. To najgorsza ze zbrodni. Dlatego trzymają go przy sobie.

Dolny król spojrzał na kapitana Guda, który mruknął nerwowo:

— Nie ma go w tej jaskini.

— Ale nie zostawiliby go nigdzie indziej — stwierdził Vimes. — Nie teraz. Czyli ktoś musiał go znaleźć.

Pechowy kapitan błagalnym wzrokiem szukał u swego króla pomocy.

— Kiedy przybyliśmy, sire, wszędzie panowała panika! Ludzie biegali i krzyczeli, wszędzie się paliło! Absolutny chaos, sire. Mamy jedynie pewność, że nikt stąd nie wyszedł. A przeszukaliśmy wszystkich, sire! Przeszukaliśmy wszystkich!

Vimes zamknął oczy. Wspomnienia blakły szybko, gdy rozsądek zamurowywał wszystkie ewentualności, które nie mogły się zdarzyć; pamiętał jednak przerażonych gragów skulonych nad jakimś przedmiotem. Czy rzeczywiście dostrzegł tam migotanie niebieskich i zielonych plamek?

Trzeba zaryzykować.

— Kapralu Nobbs, proszę do mnie! — zawołał. — Proszę go przepuścić, kapitanie. Nalegam!

Gud nie protestował. Jego duch został złamany.

— Tak, panie Vimes? — Nobby zbliżył się z ociąganiem.

— Kapralu Nobbs, czy zdobyliście ten cenny przedmiot, który kazałem wam pozyskać?

— Co pan ma na myśli, panie Vimes?

Serce Vimesowi zabiło szybciej. Twarz Nobby’ego była otwartą księgą, aczkolwiek z tego rodzaju, który w niektórych krajach jest zakazany.

— Nobby, są chwile, kiedy godzę się na twoje wyskoki. Ta do nich nie należy — powiedział. — Czy znalazłeś to, czego kazałem ci szukać?

Nobby spojrzał mu w oczy.

— Ja… Och? Och. O tak, sir… Ja… Tak… Wbiegliśmy, rozumie pan, rozumie pan, znaczy… A ludzie biegali dookoła i wszędzie był taki, no, jakby dym… — Oczy Nobby’ego zaszkliły się, a wargi poruszyły bezgłośnie w twórczej agonii. — I ja… no, walczyłem mężnie, kiedy nagle co widzę? Taką błyszczącą kostkę, która toczy się i kopią ją, no więc myślę sobie: Założę się, że to ta sama błyszcząca rzecz, której pan Vimes bardzo konkretnie kazał mi szukać… I tu ją mam, całkiem bezpieczną.

Wyjął z kieszeni i podał na dłoni nieduży, lekko migoczący sześcian.

Vimes był szybszy od króla. W ułamku sekundy jego dłoń wystrzeliła naprzód, zamknęła się na sześcianie i zacisnęła w pięść.

— Dziękuję, kapralu Nobbs, za tak konsekwentne wykonywanie moich poleceń — powiedział i zdusił uśmiech na widok nienagannie strasznego salutu Nobby’ego.

— Wydaje mi się, że to własność krasnoludów, komendancie Vimes — zauważył spokojnie król.

Vimes otworzył dłoń. Niewielki sześcian połyskiwał na zielono i niebiesko. Metal wyglądał jak brąz, skorodowany przez lata w piękne desenie zieleni, błękitu i brązu. Prawdziwy klejnot.

Rhys jest królem, myślał Vimes. Królem na tronie chwiejnym jak koń na biegunach. I wcale nie jest miły. W tym fachu uprzejmość nie pomaga przetrwać. Wprowadził nawet szpiega do mojej straży! Nie będę wierzył królom. A właściwie, komu w tej chwili ufam?

Sobie.

Jedno, co wiem, to że żaden przeklęty demon nie wpakował mi się do głowy, nieważne, co mi wmawiają. Nie kupiłbym takiego gadania, nawet gdyby dorzucili zapas kapusty na całe życie. Nikt nie włazi do mojej głowy oprócz mnie! Ale trzeba grać tym, co się trafi w rozdaniu…

— Proszę ją wziąć — powiedział, otwierając dłoń. Na przegubie jarzyła się Przyzywająca Ciemność.

— Proszę, żeby mi pan ją oddał, komendancie — rzekł Rhys.

— Proszę wziąć — powtórzył Vimes.

I pomyślał: Przekonamy się, w co wierzysz…

Król sięgnął po sześcian, zawahał się, a potem cofnął rękę.

— Z drugiej strony — powiedział takim tonem, jakby ta myśl dopiero teraz wpadła mu do głowy — może lepiej zostawić to pod pańską szacowną opieką, komendancie Vimes.

— Tak. Chciałbym posłuchać, co ma do powiedzenia. — Vimes zamknął dłoń. — Chcę wiedzieć to, co niebezpiecznie jest wiedzieć.

— Oczywiście. Ja również — oświadczył król krasnoludów. — Weźmiemy to do miejsca, gdzie…

— Proszę się rozejrzeć, sire — przerwał mu Vimes. — Tutaj umierały trolle i krasnoludy. Nie walczyły. Stały obok siebie. Widzi pan, sire? To miejsce wygląda jak jakaś piekielna plansza do gry! Czy to ich testament? W takim razie wysłuchajmy go tutaj! Tutaj i teraz!

— A jeśli to, co ma do powiedzenia, będzie straszne? — spytał król.

— Wysłuchamy tego!

— Jestem królem, Vimes! Nie masz tu żadnej władzy! To nie jest twoje miasto! Przeciwstawiasz mi się, mając tylko garstkę ludzi, a żonę z dzieckiem niecałe dziesięć mil stąd…

Rhys urwał. Echa odbiły jego głos w dalekich grotach, krzyżując się ze sobą i gasnąc, aż cisza zadzwoniła jak stal. Za sobą Vimes usłyszał cichy okrzyk Sally: „Ups…!”. Nieśmialsson podszedł szybko i szepnął coś królowi do ucha. Wyraz twarzy Rhysa zmienił się — jak to możliwe tylko u polityków — w ostrożną sympatię.

Nic nie zrobię, myślał Vimes. Będę tylko tak stał…

— Z prawdziwą radością zobaczę znowu lady Sybil — zapewnił Rhys. — I pańskiego syna, oczywiście.

— To dobrze. Zatrzymała się w domu przyjaciółki niecałe dziesięć mil stąd — odparł Vimes. — Sierżancie Tyłeczek?

— Tak, sir?

— Weźcie ze sobą młodszą funkcjonariusz Humpeding i wracajcie do miasta. Przekażcie lady Sybil, że jestem cały i zdrowy. — Vimes nie spuszczał króla z oczu. — Ruszajcie zaraz.

Kiedy obie funkcjonariuszki zniknęły, król uśmiechnął się i rozejrzał wokół groty. Westchnął.

— Cóż, nie mogę sobie pozwolić na spór z Ankh-Morpork. Nie w tej chwili. Dobrze więc, komendancie. Czy wie pan, jak skłonić sześcian do mówienia?

— Nie. A pan?

To jest gra, prawda? — myślał Vimes. Król nie przyjąłby takiego gadania od nikogo, zwłaszcza że ma dziesięciokrotną przewagę. Spór? Wystarczyłoby powiedzieć, że w dolinie Koom złapała nas burza, tak bywa, wszyscy wiedzą. Będzie nam go brakowało i z całą pewnością przekażemy jego ciało, jeśli tylko gdzieś wypłynie… Ale nie będziesz próbował takich sztuczek, bo jestem ci potrzebny. Wiesz coś o tej jaskini, prawda? I jeśli cokolwiek się zdarzy, chcesz, żeby dobry, niezbyt ostry, ale — na bogów — uczciwy do bólu Sam Vimes przekazał światu wieści…

— Żadne dwa sześciany nie są takie same — wyjaśnił Rhys. — Zwykle wystarcza słowo, ale to może być oddech, dźwięk, temperatura, miejsce na Dysku, zapach deszczu. Cokolwiek. Jak słyszałem, jest wiele sześcianów, które nigdy nie przemówiły.

— Naprawdę? Ale ten paplał bez przerwy. A ktoś, kto kazał go wynieść z doliny, chciał, by był słyszany. Dlatego wątpię, czy sześcian mówi tylko wtedy, kiedy łza dziewicy spadnie na niego w ciepły wtorek w lutym. Zaczął bardzo dużo mówić do człowieka, który nie znał ani słowa po krasnoludziemu.

— Ale mówiący na pewno by chciał, żeby usłyszały go krasnoludy! — zaprotestował król.

— To legenda sprzed dwóch tysięcy lat. Kto może wiedzieć, kto czego chciał? A ty czego chcesz?

Ostatnie słowa skierowane były do Nobby’ego, który podszedł i z zaciekawieniem przyglądał się sześcianowi.

— Jak to… Jak on się przedostał przez moją ochronę? — zdziwił się król.

— Nobbsowie przesuwają się niepostrzeżenie — wyjaśnił Vimes. A kiedy dwójka zakłopotanych strażników opuściła ciężkie dłonie na chude ramiona Nobby’ego, dodał: — Zostawcie go. Nobby, powiedz coś, co skłoni ten sześcian do mówienia.

— Eee… Gadaj, bo źle się to dla ciebie skończy!

— Niezłe — przyznał Vimes. — Sto lat temu w Ankh-Morpork, sire, nie sądzę, by ktoś znał choć słowo z krasnoludziego albo trollowego. Może wiadomość była przeznaczona dla ludzi? Musiała tam być jakaś osada na równinie, tyle tam ptaków i ryb.

— Może zatem jakieś ludzkie słowa, Nobby? — zaproponował król.

— Proszę. Otwórz się, mów, powiedz coś, gadaj, śpiewaj, syp…

— Nie, nie, panie Vimes, on źle to robi! — zawołał Fred Colon. — To było za dawnych dni, tak? To muszą być dawne słowa, jak… bądźże otworzon!

Vimes zaśmiał się, kiedy wpadł mu do głowy nowy pomysł. Ciekawe, uznał. To możliwe. Przecież nie chodzi o słowa, ale o dźwięki. Głosy…

Nieśmialsson obserwował ich próby z niepewną miną.

— Jak będzie po krasnoludziemu „otwórz się”? — zapytał go Vimes.

— W sensie otworzenia książki? To będzie dhwe, komendancie.

— Hm… To na nic. To może… „powiedz”?

— Aargk albo, w trybie rozkazującym, cork, komendancie. Wie pan, nie wydaje mi się…

— Przepraszam! — zawołał głośno Vimes.

Gwar ucichł.

— Awk! — powiedział Vimes.

Niebieskie i zielone światełka przestały migotać, przesunęły się po metalu, tworząc deseń niebieskich i zielonych kwadratów.

— Myślałem, że ów artysta nie znał krasnoludziego — zdziwił się król.

— Nie znał, ale płynnie mówił po kurczaczemu — odparł Vimes. — Później wyjaśnię…

— Kapitanie, sprowadźcie gragów — rzucił król. — Jeńców także, nawet trolle. Wszyscy tego wysłuchają!

Powierzchnia sześcianu zdawała się poruszać na dłoni Vimesa. Niektóre z zielonych i niebieskich kwadratów wysunęły się nieco nad metalową płaszczyznę.

Pudełko przemówiło. Zabrzmiał warkot, przypominający trochę krasnoludzi, choć Vimes nie mógł rozpoznać nawet jednego słowa. Po nim rozległy się głośne stuknięcia.

— Osiowy krasnoludzi z okresu Drugiej Konwokacji — stwierdził Nieśmialsson. — Właściwy dla tego okresu. Ktokolwiek mówi, powiedział właśnie: „Azaliż działa rzecz owa?”.

Głos odezwał się ponownie. Kiedy spływały dawne, zgrzytliwe sylaby, Nieśmialsson tłumaczył dalej:

— Pyerwsza rzecz, którą zrobył Tak, to spysał siebie; druga rzecz, którą zrobył Tak, to spysał Prawa; trzecia rzecz, którą zrobył Tak, to spysał Świat; czwarta rzecz, którą zrobył Tak, to spysał yaskinię; pyąta rzecz, którą zrobył Tak, to spysał geodę, yayo z kamienia; y oto w półmroku uyścia yaskini geoda pękła i narodzili się Bracia; pyerwszy Brat poszedł w stronę śwyatła i stanął pod otwartym niebem…

— To jest opowieść o Rzeczach, które spisał Tak — szepnęła Vimesowi Cudo.

Vimes wzruszył ramionami, patrząc, jak kilku ochroniarzy Rhysa wprowadza do kręgu gragów, wśród nich Twardźca.

— Nie jest nowe ani nic? — zapytał rozczarowany.

— Każdy krasnolud to zna, sir.

— …był to pyerwszy krasnolud — tłumaczył Nieśmialsson. — Znalazł Prawa spysane przez Taka i stał się ociemniony.

Trzeszczący głos mówił dalej. I nagle Nieśmialsson, który w skupieniu zamykał oczy, otworzył je zdumiony.

— Uch… Y wtedy Tak spoyrzał na kamień, który starał się ożyć; i uśmyechnął się Tak i zapysał: „Wszystkie rzeczy dążą” — mówił Nieśmialsson, podnosząc głos, bo gwar narastał dookoła. — I za przysługę, yaką kamień mu oddał, uformował z niego pyerwszego trolla i zachwycił się życiem, które poyawiło się niewzywane. To są rzeczy, które spysał Tak!

Nieśmialsson krzyczał teraz, gdyż wokół narastał hałas.

Vimes czuł się jak intruz. Odniósł wrażenie, że kłócą się wszyscy prócz niego. Wymachiwano toporami.

— JA, KTÓRY MÓWIĘ TERAZ DO WAS, JESTEM B’HRIANEM KRWAWYM TOPOREM, PRZEZ PRAWO KAMIENIA KAISERA KRÓLEM WSZYSTKICH KRASNOLUDÓW! — wrzasnął Nieśmialsson.

W jaskini ucichło i tylko daleka ciemność odpowiedziała echem na ten krzyk.

— Nagły wylew strącił nas do tych jaskiń. Odszukaliśmy się wzajemnie, głosy w ciemności. Umieramy. Nasze ciała połamane są przez straszne wody o zębach… z kamienia. Jesteśmy zbyt słabi, by się wspinać. Woda otacza wszystko. Ten testament powierzymy młodemu Wręcemocnemu, który wciąż jest żwawy, w nadziei że dotrze do światła. Albowiem historia tego dnia nie może być zapomniana. Nie taki miał być skutek! Przybyliśmy tutaj, by podpisać traktat! To był sekret, efekt wielu lat pracy!

Sześcian przestał mówić. Ale słychać było ciche jęki i szum wody gdzieś dalej.

— Sire, nie wolno tego słuchać! — wykrzyknął Twardziec spomiędzy gragów. — To nic innego niż kłamstwa za kłamstwami. Nie ma w tym ani słowa prawdy! Jaki mamy dowód, że to głos Krwawego Topora?

Kapitan Gud wydaje się dość niepewny, uznał Vimes. Królewscy gwardziści? W większości wyglądają na solidnych, tacy pozostają lojalni i nie poświęcają uwagi polityce. Górnicy? Gniewni i zagubieni, ponieważ starzy gragowie krzyczą. Sytuacja się bardzo szybko pogarsza.

— Straż Miejska, do mnie! — zawołał.

Dochodzące z sześcianu chaotyczne dźwięki umilkły i odezwał się inny głos. Detrytus uniósł głowę.

— To starotrollowy! — powiedział.

Nieśmialsson wahał się tylko przez chwilę.

— Ehm… Jestem diamentowym królem trolli — przetłumaczył, patrząc błagalnie na Vimesa. — Istotnie, przybyliśmy, by zawrzeć pokój. Ale mgła nas ogarnęła, a kiedy się uniosła, niektóre trolle i krasnoludy krzyknęły: „Zasadzka!”. Rzucili się do walki i nie słuchali naszych rozkazów. I tak troll walczył z trollem, krasnolud z krasnoludem, a głupcy zrobili głupców z nas wszystkich. I walczyliśmy, by powstrzymać wojnę, aż zniechęcone niebo zmyło nas z powierzchni Dysku. A jednak mówimy tyle: tutaj, w tej grocie na końcu świata, między krasnoludem i trollem został zawarty pokój i razem pomaszerujemy poza dłonie Śmierci. Albowiem nieprzyjacielem nie jest troll ani nie jest krasnolud, ale są nim ci złowrodzy, złośliwi i tchórzliwi, naczynia nienawiści, ci, którzy źle czynią, a nazywają to dobrem. Z nimi dziś walczyliśmy, ale uparty głupiec jest wieczny i powie…

— To oszustwo! — wykrzyknął Twardziec.

— …powie, że to oszustwo — tłumaczył dalej Nieśmialsson. — Dlatego prosimy: zejdźcie do jaskiń pod doliną, a znajdziecie tam nas, w pokoju, który nie może być złamany.

Dudniący głos z sześcianu umilkł. Znowu zabrzmiał szum ledwie słyszalnych dźwięków, a potem cisza.

Małe kwadraty przesuwały się przez chwilę, jak przy układaniu klocków łamigłówki. I potem wrócił dźwięk, ale teraz z sześcianu wydobywały się krzyki i brzęk stali.

Vimes obserwował twarz króla. Część z tego już wiedziałeś, myślał. Nie wszystko, ale nie wyglądasz na zdziwionego, że to mówił Krwawy Topór. Pogłoski? Dawne opowieści? Coś w kronikach? Nigdy mi nie powiesz…

— Ha’dra — rzucił Nieśmialsson i sześcian zamilkł. — To znaczy „stop”, komendancie — dodał.

— No więc jesteśmy pod doliną Koom — prychnął wzgardliwie Twardziec. — I co znajdujemy?

— Znajdujemy ciebie — odparł Nieśmialsson. — Zawsze znajdujemy ciebie.

— Martwe trolle. Martwe krasnoludy. I nic więcej niż tylko głos — mówił Twardziec. — Jest tu Ankh-Morpork. Oni są podstępni. Te słowa mogły być wypowiedziane wczoraj!

Król obserwował Twardźca i Nieśmialssona. Podobnie jak wszystkie krasnoludy.

Nie musicie się kłócić! — chciał krzyknąć Vimes. Po prostu zakujcie tych drani, a resztę rozstrzygniemy później!

Ale w byciu krasnoludem najważniejsze są słowa i prawa.

— To są szacowni gragowie. — Twardziec wskazał okryte czernią postacie za sobą. — Studiowali Historie! Studiowali Mechanizmy! Tysiące lat wiedzy stoi oto przed wami! A ty? Co ty wiesz?

— Przyszliście, żeby zniszczyć prawdę — rzekł Nieśmialsson. — Nie mieliście odwagi, by jej zaufać. Głos jest tylko głosem, ale ciała to dowód. Przybyliście, by je zniszczyć.

Twardziec wyrwał jakiemuś górnikowi topór i zamachnął się, nim gwardziści zdążyli zareagować. Kiedy uświadomili sobie, co się dzieje, nastąpił ogólny ruch naprzód.

— Nie! — zawołał Nieśmialsson, unosząc ręce. — Sire, proszę! To dyskusja między gragami!

— Dlaczego nie nosisz topora? — warknął Twardziec.

— Nie potrzebuję topora, żeby być krasnoludem — oświadczył Nieśmialsson. — Nie muszę też nienawidzić trolli. Jakaż to istota określa się poprzez nienawiść?

— Uderzasz w nasze korzenie! — rzekł Twardziec. — W same korzenie!

— Więc ty uderz w ich obronie. — Nieśmialsson wyciągnął puste ręce. — I proszę schować miecz, komendancie Vimes — dodał, nie odwracając głowy. — To sprawa krasnoludów. Słuchaj mnie, Twardziec! Nadal tu stoję. W co wierzysz? Ha’ak! Ga strak ja’ada!

Twardziec rzucił się naprzód, unosząc topór. Nieśmialsson poruszył się błyskawicznie, zabrzmiał odgłos uderzenia, a potem wszyscy zobaczyli scenę tak nieruchomą, jak te zadumane postacie wokół jaskini. Był Twardziec ze wzniesionym toporem. Był Nieśmialsson klęczący na jednym kolanie, z jedną dłonią niemal przyjaźnie opartą o pierś Twardźca, a krawędzią drugiej przyciśniętą do jego krtani.

Twardziec otworzył usta, z których wydobył się tylko cichy skrzek i strumyczek krwi. Zrobił kilka kroków w tył i padł na plecy.

Topór uderzył w mały, wilgotny, kamienny wodospad i przebił się przez tysiące lat kapania. Odpryski czasu posypały się dookoła.

Nieśmialsson wstał i roztarł dłoń.

— To jakby użyć topora — powiedział, nie zwracając się do nikogo konkretnego. — Ale bez topora.

Podniósł się tumult. Nagle przez tłum przecisnął się nowy, ociekający wodą krasnolud.

— Sire, oddział trolli nadchodzi doliną! Pytają o ciebie! Mówią, że chcą pertraktować!

Rhys przestąpił nad ciałem Twardźca, spoglądając uważnie na otwór w kamiennym wodospadzie. Dotknął go, a wtedy wypadł jeszcze jeden kawałek.

— Czy ich przywódca jest jakiś szczególny? — zapytał z roztargnieniem, wciąż wpatrując się w nowo odsłoniętą ciemność.

— Tak, sire! Jest cały… błyszczący!

— Aha. Dobrze. Będziemy pertraktować. Sprowadź go tutaj na dół.

— Czy może to być troll, który zna bardzo potężnych krasnoludów? — zapytał Vimes.

Dolny król przez chwilę patrzył mu w oczy.

— Tak, wydaje mi się, że tak. — Podniósł głos. — Niech ktoś mi poda pochodnię! Komendancie Vimes, zechce pan… Niech pan na to spojrzy, dobrze?

W głębinie odsłoniętej groty coś błyszczało.

* * *

Tego dnia w roku 1802 malarz wrzucił migoczący przedmiot do najgłębszej studni, jaką znał. Nikt go już więcej nie usłyszy.

Kurczak ścigał Methodię Rascala aż do domu.

* * *

Byłoby łatwiej, myślał Vimes, gdyby to była tylko opowieść. Ktoś wyciągnie miecz z kamienia albo wrzuci magiczny pierścień w morskie głębiny i wśród powszechnej radości świat się zmienia.

Ale to było prawdziwe życie. Świat się nie zmienił, tylko zatrząsł. Nadszedł Dzień Doliny Koom, lecz w dolinie Koom nie odbywała się bitwa. Jednak to, co się działo, trudno by też nazwać pokojem. Działo się… No, właściwie to działy się komitety. Trwały negocjacje. Zresztą, o ile Vimes się orientował, aż do negocjacji jeszcze się nie posunęli. Nie zakończyli nawet rozmów na temat spotkań w sprawie delegacji. Jednak nikt nie zginął, chyba żeby umarł z nudów.

Należało spruć wielki kawał historii, a na tych, którzy nie byli bezpośrednio zaangażowani w tę delikatną działalność, czekała wymagająca okiełznania dolina Koom. Dwaj mityczni bohaterowie znajdowali się w jaskini, a wystarczyła jedna porządna burza i kilka pechowo zablokowanych strumieni, żeby rwąca woda, niosąca miażdżące wszystko głazy, starła całe to miejsce. To jeszcze nie nastąpiło, ale wcześniej czy później dynamiczna geografia weźmie się do pracy. Dlatego doliny Koom nie można było zostawić jej własnemu losowi — już nie.

Gdziekolwiek człowiek spojrzał, ekipy krasnoludów i trolli mierzyły, przekierowywały, przegradzały i wierciły. Zajmowały się tym od dwóch dni, ale praca nie miała końca, ponieważ każda zima zmieniała planszę tej gry. Dolina Koom zmuszała ich do współpracy. Piekielna dolina Koom…

Vimes uważał, że wszystko układa się zbyt gładko, ale natura już taka bywa. Niektóre zachody słońca są tak różowe, że trudno o większe bezguście.

Jedno tylko zdarzyło się szybko — tunel. Krasnoludy wykuły drogę w miękkim wapieniu i teraz można było dotrzeć do groty spacerem, choć najpierw trzeba było odczekać swoje w kolejce trolli i krasnoludów.

Schodzący w dół spoglądali na siebie co najmniej niepewnie. Wracający na górę czasami byli zagniewani, czasami bliscy łez, a czasem po prostu szli przed siebie, wpatrzeni w ziemię.

Kiedy wyszli, często zbijali się w ciche grupki.

Sam, z Młodym Samem na rękach, nie musiał czekać. Wszedł do środka, mijając trolle i krasnoludy zajęte starannym odnawianiem połamanych stalagmitów (nie wiedział, że to możliwe, ale podobno za pięćset lat będą jak nowe). A potem wszedł do jaskini, którą zaczęto już nazywać Grotą Królów.

I siedzieli tu, trudno zaprzeczyć. Król krasnoludów osunął się na planszę, zaszklony wiecznie cieknącą wodą, z brodą zmienioną w kamień, zespolony ze skałą. Ale diamentowy król nawet po śmierci stał prosto, choć skóra mu zmętniała. Wciąż dało się zobaczyć przed nim figury. Miał wykonać ruch — zdrowy mały stalaktyt zwisał z jego wyciągniętej dłoni.

Połamali małe stalagmity, żeby zrobić figury, które unieruchomił czas. Wydrapane na kamiennej planszy linie stały się prawie niewidoczne, ale gracze w łupsa z obu gatunków analizowali już tę partię, a jej schemat ukazał się w „Pulsie”. Diamentowy król grał krasnoludami. Najwyraźniej obie strony miały jeszcze szansę na zwycięstwo.

Mówili, że kiedy już wszystko się skończy, zamurują tę grotę. Krasnoludy uważały, że zbyt wielu odwiedzających w żywej jaskini w pewnym sensie ją zabija. A wtedy królowie pozostaną w ciemności, by dokończyć swą grę w — miejmy nadzieję — pokoju.

Woda ściekała na kamień i zmieniała kształt świata, kropla po kropli, spłukując dolinę.

No tak, pomyślał Vimes, ale to przecież nigdy nie będzie proste. Raz na kilka pokoleń trzeba będzie znowu otworzyć tę jaskinię, aby wszyscy zobaczyli, że to prawda.

Dzisiaj jednak grota była otwarta dla Sama i Młodego Sama, który miał na głowie zabawną wełnianą czapkę z pomponem.

Na posterunku stali Cegła i Sally, wraz z dwójką krasnoludów i jeszcze dwoma trollami. Patrzyli na odwiedzających i na siebie nawzajem. Vurmy pokrywały sklepienie. Plansza i figury lśniły. Co zapamięta Młody Sam? Pewnie tylko połysk. Ale trzeba mu to pokazać.

Gracze byli prawdziwi, co do tego zgadzały się obie strony. Rzeźbienia na Diamencie były dokładne, a pancerz i klejnoty Krwawego Topora takie, jak zapisano w kronikach. Obok niego leżał nawet podłużny bochenek chleba krasnoludów, który zabierał do bitwy i którym mógł roztrzaskać czaszkę trolla. Krasnoludzcy uczeni delikatnie i ostrożnie, tępiąc przy tym piętnaście brzeszczotów pił, odcięli maleńki kawałek. Okazało się, że chleb jest w cudowny sposób tak samo niejadalny jak w dniu, kiedy go upieczono.

Minuta to mniej więcej właściwy czas na ten historyczny moment, uznał Vimes. Młody Sam był w wieku, kiedy łapał wszystko, a nie daliby mu spokoju, gdyby jego syn zjadł fragment zabytku.

— Mogę prosić na słówko, młodsza funkcjonariusz? — zwrócił się do Sally, kiedy już wychodził. — Za chwilę będzie zmiana warty.

— Oczywiście, sir — odparła Sally.

Vimes stanął w kącie jaskini i zaczekał, aż Nobby i Fred Colon wmaszerowali na czele kolejnego oddziału.

— Jesteście zadowolona, że wstąpiliście do straży? — zapytał, kiedy podbiegła.

— Bardzo, sir.

— To dobrze. Wyjdziemy na powietrze?

Poszła za nim na górę, w wilgotną upalną dolinę Koom. Usiadł na kamieniu. Młody Sam bawił się u jego stóp.

— Czy może coś chcielibyście mi powiedzieć, młodsza funkcjonariusz?

— A powinnam, sir?

— Niczego nie mogę udowodnić… ale jesteś agentką dolnego króla. Prawda? Szpiegowałaś mnie.

Czekał, aż Sally rozważy możliwe reakcje. Jaskółki pikowały całymi eskadrami.

— Ja, tego… nie ujęłabym tego w ten sposób — powiedziała w końcu. — Miałam uważać na Combergniota i słyszałam o kopaniu pod miastem, a potem, kiedy zaczęło się robić gorąco…

— …wstąpienie do straży wydało się niezłym pomysłem, co? Liga wie o tym?

— Nie! Proszę mi wierzyć, sir, nie szpiegowałam pana…

— Zawiadomiłaś go, że zmierzam do doliny Koom. A w noc naszego przybycia poszłaś się przelecieć. Tylko po to, żeby rozruszać skrzydła?

— Sir, to nie jest normalnie moje życie! — przekonywała Sally. — Wstąpiłam do nowej formacji policyjnej w Bzyku. Staramy się coś tam osiągnąć. Tak, chciałam pojechać do Ankh-Morpork, bo przecież, no… wszyscy chcą. Żeby się uczyć, wie pan. Zobaczyć, jak się to panu udaje. Wszyscy tylko pana chwalą! Aż nagle wezwał mnie dolny król, a ja pomyślałam: Co w tym złego? Combergniot tam też narozrabiał. Ale nigdy tak naprawdę pana nie okłamałam, sir.

— Rhys już wcześniej wiedział o sekrecie, prawda?

— Nie, sir, nie wszystko. Choć sądzę, że miał jakieś powody, by podejrzewać, że na dole coś jest.

— To dlaczego zwyczajnie nie pojechał sprawdzić?

— Krasnoludy kopiące w dolinie Koom? Trolle… by dostały szału, sir.

— Ale nie wtedy, gdyby krasnoludy badały tylko, dlaczego gliniarz z Ankh-Morpork ściga w jaskiniach uciekających przestępców. Mam rację? Nie, jeśli ten gliniarz to dobry stary Sam Vimes, o którym wszyscy wiedzą, że jest prosty jak strzała, nawet jeśli to nie najostrzejszy nóż w szufladzie. Nie da się przekupić Sama Vimesa, ale po co się męczyć, jeśli można zamydlić mu oczy?

— Sir, wiem, jak się pan czuje, ale… No, pański synek bawi się w dolinie Koom, dookoła stoją trolle i krasnoludy… I nie walczą! Zgadza się? Nie kłamałam, ja tylko… byłam trochę łącznikiem. Nie było warto, sir? Ha, naprawdę pan ich zaniepokoił, kiedy pan poszedł do magów. Błysk nie wyjechał jeszcze z miasta! Rhys musiał dostarczyć go na miotle, nocnym lotem! Wszystko, co tak naprawdę zrobili, to szli pańskim tropem. Jedyną osobą, która próbowała pana oszukać, byłam ja, a i tak się okazuje, że nie byłam w tym dobra. Potrzebowali pana, sir. Więc niech się pan teraz rozejrzy i powie, że nie było warto.

Pięćdziesiąt sążni dalej głaz wielkości domu toczył się po skale, popychany i kierowany przez dwanaście trolli. Wpadł do spływu i zatkał go szczelnie jak jajko w kieliszku. Zabrzmiały oklaski.

— Mogę jeszcze coś dodać, sir? — spytała Sally. — Wiem, że za mną stoi Angua.

— Dla ciebie sierżant Angua — odezwała się Angua tuż za jej uchem. — Mnie też nie nabrałaś. Mówiłam ci, że nie lubimy w straży donosicieli. Ale, sir, ona pachnie, jakby mówiła prawdę.

— Wciąż masz kontakt z dolnym królem? — spytał Vimes.

— Tak, i jestem pewna, że… — zaczęła pospiesznie Sally.

— Więc to są moje żądania. Gragowie i ci, którzy zostali jeszcze z ich ochrony, wracają ze mną do Ankh-Morpork. To dotyczy również Twardźca, choć podobno miną jeszcze tygodnie, zanim znów będzie mógł mówić. Staną przed Vetinarim. Muszę spełnić obietnicę i nikt mi w tym nie przeszkodzi. Ciężko będzie postawić im te najpoważniejsze zarzuty, ale do demona, na pewno spróbuję. Co prawda założę się o własny obiad, że Vetinari tkwi w tym wszystkim, to pewnie i tak zapakuje ich i wyśle z powrotem Rhysowi. Nie sądzę, żebyśmy mieli celę dostatecznie głęboką, żeby czuć się pewnie. Zrozumiano?

— Tak jest, sir. A inne żądania?

— Takie same jak pierwsze, tylko powtórzone o wiele głośniej. Zrozumiano?

— Absolutnie, sir. Potem złożę rezygnację, oczywiście.

Vimes zmrużył oczy.

— Złożycie rezygnację, kiedy wam każę, młodsza funkcjonariusz! Wzięliście królewskiego szylinga, pamiętacie? I złożyliście klątwę. No to idźcie i łącznikujcie.

— Chce pan ją zatrzymać? — spytała Angua, gdy wampirzyca znikła za skałami.

— Sama mówiłaś, że dobry z niej glina. Zobaczymy. Och, nie róbcie takich min, sierżancie. Szpiegowanie u przyjaciół to ostatni krzyk mody w polityce. Tak słyszałem. I powtórzę za nią: rozejrzyjcie się dookoła.

— To trochę do pana niepodobne, sir — stwierdziła wyraźnie zaniepokojona Angua.

— Rzeczywiście nie — zgodził się Vimes. — Dziś w nocy dobrze się wyspałem. Mamy piękny dzień. Nikt aktywnie nie usiłuje mnie zabić, co jest miłe. Dziękuję wam, sierżancie. Życzę miłego wieczoru.

Vimes wyniósł Młodego Sama na blask późnego popołudnia. Bardzo dobrze, że dziewczyna pracowała dla Rhysa, myślał. Inaczej byłoby dość ciężko, trudno zaprzeczyć. Zatrzymać ją? Możliwe. Przydaje się, nawet Angua to przyznaje. Poza tym został praktycznie zmuszony, by przyjąć szpiega w czasie mniej więcej wojny. Jeśli dobrze to rozegra, nikt już nigdy nie spróbuje mu dyktować, kogo ma przyjąć do straży. Doreen Winkings może grzechotać fałszywymi kłami, ile tylko zechce!

Hm… Czy to w ten sposób myśli Vetinari? Przez cały czas?

Usłyszał, że ktoś go woła. Powóz toczył się po skale, a Sybil machała ręką z okna. To był kolejny wielki krok naprzód — nawet powozy mogły tu teraz wjechać.

— Nie zapomniałeś o dzisiejszym bankiecie, prawda? — spytała z odrobiną podejrzliwości w głosie.

— Nie, moja droga.

Vimes nie zapomniał, ale miał nadzieję, że bankiet rozwieje się jakoś, jeśli nie będzie o nim myślał. Miał być Oficjalny, z oboma królami oraz sporą grupą pomniejszych królów i wodzów klanów. Oraz, niestety, ze specjalnym przedstawicielem Ankh-Morpork… czyli z Samem Vimesem, porządnie wyszorowanym.

Przynajmniej nie musiał wkładać rajtuzów ani pióropuszy — nawet Sybil nie była aż tak przewidująca. Niestety jednak, w miasteczku był całkiem przyzwoity krawiec, bardzo chętny do zużycia całych złotych galonów, jakie kupił przypadkiem rok temu.

— Zanim wrócimy, Willikins przygotuje ci kąpiel — powiedziała Sybil, gdy powóz ruszył z miejsca.

— Tak, moja droga.

— Nie bądź taki smętny. Pamiętaj, że masz podtrzymywać honor Ankh-Morpork.

— Doprawdy, moja droga? A co będę robił drugą ręką? — Vimes usadowił się na ławeczce.

— Och, kochanie… Dziś wieczorem będziesz spacerował z królami!

Wolałbym raczej przespacerować się o trzeciej nad ranem całkiem sam po Kopalni Melasy, myślał Vimes. W deszczu, wzdłuż przepełnionych rynsztoków… Ale żony już takie są. Sybil była taka… taka z niego dumna… Nigdy nie mógł zrozumieć dlaczego.

Zerknął na swoją rękę. Przynajmniej tę zagadkę rozwiązał. Rana wylotowa, akurat… Po prostu płonący olej chlapnął mu na skórę. Może i przypomina to ten przeklęty symbol — dostatecznie, żeby nastraszyć krasnoludy — ale jego samego nic nie przekona do jakiegoś fruwającego oka. Zdrowy rozsądek i fakty, to zawsze działa!

Dopiero po chwili zauważył, że wcale nie jadą do miasta. Zjechali w dół, prawie do poziomu jeziorek, a teraz skręcili na ścieżkę wzdłuż urwiska. Widział, jak pod nimi otwiera się dolina.

Królowie zapędzili swych poddanych do ciężkiej pracy, zgodnie z teorią, że zmęczeni wojownicy są mniej chętni do walki. Ekipy robocze roiły się wśród skał jak mrówki. Może i był w tym jakiś plan. Pewnie tak. Ale góry wyśmieją go na nowo każdej zimy. Trzeba przez cały czas utrzymywać tutaj robotników, trzeba obserwować zbocza, wyszukiwać i rozbijać ogromne głazy, zanim narobią szkód… Pamiętaj o dolinie Koom! Bo jeśli nie, twoja historia będzie… historią.

A może, wśród grzmotu i ryku podziemnych wód, usłyszysz śmiech martwych królów.

Powóz się zatrzymał, Sybil otworzyła drzwiczki.

— Wysiadaj, Sam — rozkazała. — Żadnych dyskusji. Pora na twój portret!

— Tutaj? Ale przecież… — zaczął Vimes.

— Dzień dobry, komendancie — odezwał się uprzejmie Otto Chriek, stając obok powozu. — Ustaviłem łaveczkę, a śviatło jezt doskonałe dla koloru.

Vimes musiał przyznać mu racje. W świetle błyskawic szczyty jarzyły się złotem. Niezbyt daleko Łzy Króla spadały w dół linią migotliwego srebra. Jaskrawo ubarwione ptaki śmigały w powietrzu. A nad całą doliną, aż po jej górny kraniec, rozwijały się tęcze.

Dolina Koom w Dzień Doliny Koom… Musiał tu być.

— Jeźli lady Sybil zechtze usiąść z tym małym chłopczykiem na kolanach, a pan, komendancie, ztanie z dłonią na jej ramieniu…?

Otto zakrzątnął się przy swoim wielkim ikonografie.

— Przyjechał tu robić obrazki dla „Pulsu” — szepnęła Sybil. — Więc pomyślałam, że teraz albo nigdy. Galeria portretów nie może zostać przerwana.

— Ile czasu to zajmie? — zapytał Vimes.

— Tylko ułamek zekundy, komendancie.

Vimes poweselał. To już brzmiało bardziej rozsądnie.

Oczywiście, to nigdy nie jest prawda. Ale było ciepłe popołudnie i Vimes wciąż miał dobry humor. Siedzieli więc i patrzyli przed siebie z tymi stężałymi uśmiechami ludzi, którzy zastanawiają się, czemu ułamek sekundy trwa pół godziny. Otto tymczasem starał się poustawiać wszechświat w sposób według siebie odpowiedni.

— Wiesz, Havelock będzie się zastanawiał, jak cię wynagrodzić — szepnęła Sybil, gdy zaaferowany wampir kręcił się wokół.

— No to niech się zastanawia — odparł Vimes. — Mam wszystko, czego pragnę.

Uśmiechnął się.

Pstryk!

* * *

— Sześćdziesięciu nowych funkcjonariuszy? — powtórzył lord Vetinari.

— Cena pokoju, sir — odparł z przekonaniem kapitan Marchewa. — Jestem pewien, że komendant Vimes nie zgodzi się na mniejszą liczbę. Naprawdę nie wystarcza nam sił.

— Sześćdziesięciu ludzi… i krasnoludów, i trolli, oczywiście… to więcej niż trzecia część waszego obecnego stanu osobowego — stwierdził Patrycjusz, stukając laską o bruk. — Pokój przedstawia dość pokaźny rachunek, kapitanie.

— Oraz kilka dywidend, sir — zauważył Marchewa.

Spojrzeli na znak przekreślonego poziomą linią koła nad wejściem do kopalni, tuż ponad czarno-żółtą liną używaną przez straż, by nie dopuszczać intruzów.

— Kopalnia przypada nam domyślnie? — spytał Vetinari.

— Tak się wydaje, sir. O ile się orientuję, właściwy termin to „wywłaszczenie”.

— A tak. Oznacza otwartą kradzież w wykonaniu rządu.

— Ale gragowie wykupili prawo własności, sir. Raczej nie będą teraz protestować.

— Słusznie. Czy krasnoludy naprawdę potrafią budować wodoszczelne tunele?

— O tak. Sztuczka jest niemal tak stara jak górnictwo. Zechce pan wejść do środka, sir? Ale obawiam się, że winda chwilowo nie działa.

Lord Vetinari obejrzał tory i małe wózki, którymi krasnoludy przewoziły wydobytą ziemię. Dotknął suchych ścian. Wrócił na górę i zmarszczył czoło, kiedy tonowy blok żelaza przebił ścianę, wirując, przemknął mu przed twarzą, wybił otwór w drugiej ścianie i zagrzebał się na ulicy.

— Czy coś takiego powinno się zdarzyć? — zapytał, strzepując z szaty okruchy tynku.

— Ależ ma moment! — zawołał jakiś podniecony głos za nimi. — To niemożliwe! Zadziwiające!

Jakiś osobnik przeszedł przez rozbitą ścianę. Dygocząc z podniecenia, podbiegł do kapitana Marchewy.

— Obraca się raz na 6,9 sekundy, ale moment obrotowy jest ogromny! Wyrwało klamry! Co go napędza?

— Nikt chyba nie wie — odparł Marchewa. — W Überwaldzie…

— Przepraszam, ale o co tutaj chodzi? — przerwał im Vetinari, rozkazująco unosząc dłoń.

Osobnik spojrzał na niego, a potem na Marchewę.

— Kto to? — zapytał.

— Lord Vetinari, władca miasta. Czy pozwoli pan sobie przedstawić, sir… To jest pan Pony z Gildii Mechaników — powiedział szybko Marchewa. — Panie Pony, proszę pokazać jego lordowskiej mości piastę.

Pony niechętnie podał Vetinariemu przedmiot, który wyglądał jak dwa sześciocalowe sześciany połączone ścianą, jakby dwie kostki do gry sklejone szóstkami. Jedna z nich obracała się względem drugiej — bardzo, bardzo powoli.

— Och — powiedział chłodno Patrycjusz. — Mechanizm. Jak miło.

— Miło? — obruszył się Pony. — Nie rozumie pan? Nie przestaje się kręcić!

Wraz z Marchewą spojrzeli wyczekująco.

— A to dobrze, tak? — upewnił się Patrycjusz.

Marchewa odkaszlnął.

— Tak, sir. Takie urządzenie zasila jedną z największych kopalni w Überwaldzie. Wszystkie pompy, wiatraki do wymiany powietrza, wózki przewożące rudę, miechy w kuźniach, windy… wszystko. Tylko jedno takie urządzenie. To inny rodzaj Mechanizmu, jak sześciany. Nie wiemy, jak są zbudowane, występują bardzo rzadko, ale te trzy, o których słyszałem, nie przestały działać od setek lat. Nie zużywają paliwa. Niczego nie potrzebują. Po prostu się kręcą.

— Bardzo interesujące — przyznał Vetinari. — Ciągną wózki? Pod ziemią, mówi pan?

— O tak — potwierdził Marchewa. — Nawet z siedzącymi w nich górnikami.

— Przemyślę tę sprawę — rzekł Patrycjusz, starannie unikając wyciągniętej ręki Pony’ego. — A co moglibyśmy w ten sposób robić w naszym mieście?

On i Marchewa spojrzeli pytająco na pana Pony, który wzruszył ramionami.

— Wszystko!

* * *

Plink! Kropla wody spadła na głowę bardzo dawno zmarłego króla Krwawego Topora.

— Jak długo będziemy musieli to robić, sierżancie? — zapytał Nobby, obserwując długą kolumnę sunącą obok martwych królów.

— Pan Vimes wezwał z domu drugi oddział — odparł Fred Colon, przestępując z nogi na nogę.

Kiedy człowiek wchodził do groty, wydawała się całkiem ciepła, ale po chwili wilgoć przenikała wszystko. Na Nobby’ego to nie wpływa, pomyślał Fred, gdyż Nobby został przez naturę pobłogosławiony naturalnie wilgotną i lepką skórą.

— Już mnie ciarki od tego przechodzą, sierżancie. — Nobby wskazał obu królów. — Jeśli ta ręka się poruszy, zacznę wrzeszczeć.

— Pomyśl, że w ten sposób Jesteś Tutaj, Nobby.

— Przecież zawsze gdzieś jestem, sierżancie.

— No tak, ale kiedy już będą pisać książki do historii… — Fred Colon zastanowił się przez chwilę. Musiał przyznać, że pewnie nawet nie wspomną o nim i o Nobbym. — No, twoja Płova będzie z ciebie dumna, w każdym razie.

— Nic z tego nie wyjdzie, sierżancie — westchnął smutnie Nobby. — To miła dziewczyna, ale chyba będę musiał ją trochę zostawić.

— Niemożliwe!

— Niestety tak, sierżancie. Parę dni temu zrobiła mi kolację. Próbowała ugotować cierpiący pudding, taki jak mama gotowała.

Plink!

Fred Colon uśmiechnął się szeroko od samego żołądka.

— O tak. U nikogo pudding tak nie cierpiał jak u twojej mamy, Nobby.

— To było okropne, Fred. — Nobby zwiesił głowę. — A jej opadek… Nie, nie chcę do tego wracać. Ta dziewczyna nie umie nic zrobić przy piecu…

— Za to umie przy drągu, Nobby. Taka jest prawda.

— No właśnie. I pomyślałem, że chociaż Młotek, no sam wiesz, nigdy nie wiadomo, w którą stronę patrzy, ale jej małże na masełku, cóż… — Nobby westchnął.

— Myśl o tym może człowieka rozgrzać w chłodne noce — zgodził się Fred.

— I wiesz, ostatnio, kiedy trzepnie mnie mokrą rybą, to nie boli już tak jak kiedyś. Myślę, że dochodzimy do porozumienia.

Plink!

— Potrafi pięścią rozłupać homara — zauważył Colon. — To bardzo wygodny talent.

— No więc myślałem, że pogadam z Anguą — oświadczył Nobby. — Może mi poradzi, jak delikatnie zerwać z Płovą.

— Dobry pomysł, Nobby — pochwalił go Colon. — Proszę nie dotykać, drogi panie, bo będę musiał odrąbać panu paluchy!

Ostatnie zdanie skierowane było przyjaznym tonem do krasnoluda, który w zachwycie wyciągał rękę do planszy.

— Ale pozostaniemy przyjaciółmi, oczywiście — oświadczył Nobby, gdy krasnolud cofnął się szybko. — Przynajmniej tak długo, dopóki będę mógł wejść za darmo do Klubu Różowego Kociaka. Zawsze będę przy niej, gdyby potrzebowała jakiegoś hełmu do wypłakiwania.

— Bardzo nowoczesne podejście, Nobby — pochwalił Colon.

Uśmiechnął się w półmroku. W jakiś sposób świat znowu znalazł się na właściwym kursie.

Plink!

* * *

Wędrujący przez świat wieczny troll…

Cegła maszerował za Detrytusem, wlokąc maczugę.

No… Szedł w górę w świecie, ni ma co. Mówili, że boli, kiedy się rzuca towar, ale Cegłę zawsze coś bolało i teraz wcale nie było tak źle. Pewno, trochę dziwnie było dojść do końca zdania i jeszcze pamiętać początek. No i dostawał jedzenie, co to je nawet zaczął lubić, kiedy już przestał nim rzygać. Sierżant Detrytus, który wiedział wszystko, obiecał, że jak Cegła dalej będzie czysty i trochę zmądrzeje, może kiedyś zostać nawet młodszym funkcjonariuszem i zarabiać kupę szmalu…

Nie był pewny, co się właściwie działo, że tak wyszło. Tak sobie myślał, że nie jest już w mieście; trochę się bili, a sierżant Detrytus pokazał mu tych jakby nieżywych ludzi, trzepnął go po łbie i powiedział „Pamiętaj”. No to Cegła bardzo się starał, ale obrywał już po łbie o wiele mocniej i dużo razy, więc to był drobiazg. Ale sierżant Detrytus mówił, że tak w ogóle to chodzi o to, coby już nie nienawidzić krasnoludów, a to w porządku, bo właściwie Cegła nigdy nie miał dość energii, żeby ją marnować na nienawidzenie… Od tego, co działo się w tej dziurze, świat był lepszejszym miejscem, powiedział sierżant Detrytus.

Kiedy zapachniało jedzenie, Cegle wydało się, że sierżant Detrytus miał absolutną rację.

* * *

Trolle i krasnoludy zbudowały w dolinie Koom wielką rotundę, używając gigantycznych głazów na ściany i połowy powalonego lasu na dach. Wewnątrz, w palenisku długim na trzydzieści stóp, płonął ogień. Wokół na długich ławach siedzieli królowie ponad stu krasnoludzich kopalni i przywódcy osiemdziesięciu trollowych klanów, wraz ze swymi orszakami, służbą i gwardzistami. Gwar ogłuszał, dym był gęsty, żar uderzał jak młotem.

To był dobry dzień. Został dokonany postęp. Dwie grupy gości nie mieszały się ze sobą, to prawda, ale też nie próbowały się pozabijać. To obiecujące zjawisko. Zawieszenie broni było przestrzegane.

Przy głównym stole król Rhys wyprostował się na zaimprowizowanym tronie i powiedział:

— Królom nie przedstawia się żądań. Królom przedstawia się prośby, które są łaskawie spełniane. Czy on tego nie rozumie?

— Myślę, że jego to nie t’raka, sire, jeśli wolno być wulgarnym — odparł stojący przy nim grag Nieśmialsson. — A najbardziej szanowane krasnoludy z miasta w tej kwestii poprą go bezwarunkowo. Nie do mnie należy decyzja, sire, ale doradzałbym zgodę.

— I to wszystko, czego chce? Żadnego złota, srebra, darowizn?

— To wszystko, czego on chce, sire. Ale podejrzewam, że niedługo odezwie się lord Vetinari.

— O, tego możemy być pewni. — Król westchnął. — To nowy świat, gragu, ale pewne rzeczy się nie zmieniają. Hm… Ta istota go opuściła, prawda?

— Uważam, że tak, sire.

— Nie masz pewności?

Grag uśmiechnął się lekko i dyskretnie.

— Powiedzmy tyle, sire, że lepiej będzie spełnić tę jego całkiem rozsądną prośbę.

— Słuszna uwaga, gragu. Dziękuję ci.

Król Rhys odwrócił się, pochylił nad dwoma pustymi miejscami i odezwał do diamentowego króla:

— Czyżby coś mu się przydarzyło? Minęła szósta!

Błysk uśmiechnął się, zalewając światłem połowę hali.

— Podejrzewam, że zatrzymały go sprawy najwyższej wagi.

— Ważniejsze niż to? — zdziwił się dolny król.

…a ponieważ pewne rzeczy są ważne, w miasteczku przed domem sędziego pokoju stał powóz. Konie parskały niecierpliwie. Woźnica czekał. W powozie lady Sybil cerowała skarpetę, ponieważ pewne rzeczy są ważne. Uśmiechała się lekko.

Z otwartego okna na piętrze dobiegał głos Sama Vimesa.

— Robi „Hruuugh!”, To hipopotam! To nie moja krówka!

Mimo to głos był teraz dostatecznie bliski.

Przypisy

1

Vimes musiał przyznać, że trochę to obraźliwe dla Nobby’ego. Nobby był człowiekiem, tak samo jak wielu innych funkcjonariuszy. Tylko że on jedyny musiał nosić certyfikat, by tego dowieść.

2

Jak przy „Stary Fred myślał, że będzie mógł dojadać resztki, więc się zgłosił na ochotnika”. Ponieważ jest to przykład humoru biurowego, wcale nie musi być zabawny.

3

Anoia jest ankhmorporską boginią Rzeczy, które Utykają w Szufladach.

4

Vimes nigdy nie radził sobie z żadną grą bardziej skomplikowaną niż strzałki. W szczególności szachy zawsze go irytowały. To przez ten głupi upór, z jakim pionki ruszały naprzód i zabijały inne, bratnie pionki, podczas gdy królowie obijali się z tyłu i nic nie robili. Gdyby tylko pionki się zjednoczyły, może też przekonały wieże, cała plansza mogłaby się stać republiką w dwunastu ruchach.

5

Vimes miał trzy tace: Przychodzące, Wychodzące i Wkurzające. Na tę ostatnią odkładał wszystko, przy czym był zbyt zajęty, zirytowany, zmęczony albo zdumiony, żeby cokolwiek zrobić.

6

W każdym razie proporcjach tych bogów lepszej klasy. Nie tych z mackami, naturalnie.

7

Vimes opanował w końcu politykę Czystego Biurka. Natomiast strategia Czystej Podłogi sprawiała mu chwilowe trudności.

8

Trollowa tradycja uznaje, że żywe istoty w rzeczywistości przesuwają się w czasie do tyłu. To skomplikowane.

9

Empiryczny Sierp leży tuż obok alei Parkowej, w rejonie ogólnie wysokich czynszów. Byłyby jeszcze wyższe, gdyby nie nieprzerwane istnienie Empirycznego Sierpu, który — mimo ciągłych wysiłków Towarzystwa Ochrony Zabytków Ankh-Morpork — wciąż nie został zburzony.

Zbudował go Bergholt Grimwald Johnson, lepiej znany historii jako Bezdennie Głupi Johnson, człowiek, który połączył w jednym kruchym ciele taki entuzjazm, samooszukiwanie i kreatywny brak talentu, że na wiele sposobów stał się jednym z wielkich bohaterów architektury. Tylko Bezdennie Głupi Johnson mógł wynaleźć 13-calową stopę i trójkąt z trzema kątami prostymi. Tylko Bezdennie Głupi Johnson potrafił przekręcić zwykłą materię przez wymiary, w które nie powinna się zanurzać. I tylko Bezdennie Głupi Johnson mógł to wszystko zrobić przypadkiem.

Właśnie takie wysoce oryginalne, wielowymiarowe podejście do geometrii odpowiadało za Empiryczny Sierp. Z zewnątrz była to zwyczajna półkolista ulica z domami typowymi dla tego okresu, zbudowanymi z kamienia barwy miodu, czasem z przymocowanym do muru cherubinem czy kolumną. A wewnątrz — drzwi frontowe numeru 1 otwierały się w tylnej sypialni pod numerem 15, okno na parterze numeru 3 ukazywało widok odpowiedni dla pokoju na drugim piętrze pod numerem 9, a dym z kominka w jadalni numeru 2 wylatywał przez komin numeru 19.

10

Mieszkaniec Empirycznego Sierpa mógł spokojnie wyrzucać śmieci do ogrodu, ponieważ to najprawdopodobniej nie był jego ogród, do którego je wyrzucał.

11

Ściślej mówiąc, każdy hodowca smoków, który nie zajmuje obecnie niewielkiej artystycznej urny.

12

Słynny ankhmorporski sport rynsztokowy, ustępujący popularnością jedynie wyścigom zdechłych szczurów. Kupkowe pogonie chyba całkiem zanikły, mimo próby wprowadzenia ich na wyższy segment rynku z nową nazwą misie-kupisie.

13

Co prawdopodobnie czyniło Freda Colona absolutnym wyjątkiem w annałach służby więziennej.

14

Ten Igor nie był Igorem, tylko miał tak na imię. Lepiej było nie żartować z nim na temat imienia, a już zwłaszcza nie prosić, żeby z powrotem przyszył rozmówcy głowę.

15

Cierpliwość jest cnotą krasnoludów.

16

Mówią, że jest taki jeden na każdym komisariacie. Funkcjonariusz Wizytuj Bezbożnych z Wyjaśniającymi Broszurami wystarczał za dwóch.

17

Kiedyś to usłyszał od żony i był trochę zaskoczony. Przy obiedzie Sally oznajmiła: „Wieczorem będzie wieprzowina, wymaga dojedzenia”. Vimes nigdy nie miał z tym problemów, ponieważ został wychowany tak, by zjadać to, co przed nim postawią, i robić to szybko, zanim ktoś inny mu to porwie. Był po prostu zdziwiony sugestią, że istnieje między innymi po to, by jedzeniu wyświadczyć przysługę.

18

Homary to uniwersyteccy portierzy, czyli pedle, pełniący też — z większym nawet entuzjazmem — funkcję strażników. Swoje przezwisko zyskali ze względu na to, że mieli grubą skorupę, w upale czerwienieli oraz ze wszystkich znanych istot mieli najmniejszy mózg w stosunku do swoich rozmiarów.

19

A i tak zaczepiał górskie kozice na pozornie niedostępnej ścianie urwiska i kiedy wokół sypały się kamienie, oskarżał je o utrudnianie mu korzystania z Prawa do Wędrówki. Eric bardzo stanowczo wierzył, że Ziemia Należy do Ludu oraz że on jest Ludem bardziej niż ktokolwiek inny. Wszędzie chodził z mapą owiniętą w materiał wodoszczelny, noszoną na sznurku na szyi. Takich osób nie wolno lekceważyć.

20

Jak się okazało, winę za wszystko przypisano ludziom z innego świata, więc sprawa skończyła się dobrze.

Content

Terry Pratchett
Łups!

Przypisy