Paul Auster

Lewiatan

Przełożyła Julita Wroniak-Mirkowicz

Autor pragnie serdecznie podziękować

Sophie Calle za to, że pozwoliła mu mieszać prawdę z fikcją.

Donowi De Lilio

Każde państwo jest skorumpowane.

Ralph Waldo Emmerson

Rozdział 1

Sześć dni temu pewien człowiek wyleciał w powietrze na poboczu drogi w północnym Wisconsin. Świadków zdarzenia nie było, ale wszystko wskazuje na to, że mężczyzna siedział na trawie obok swojego samochodu, kiedy niespodziewanie wybuchła bomba, którą konstruował. Jak wynika ze świeżo opublikowanego sprawozdania lekarza sądowego, śmierć nastąpiła natychmiast. Wybuch rozerwał ciało na dziesiątki drobnych kawałków, z których część odnaleziono aż dwadzieścia metrów od miejsca wypadku. Do dziś (4 lipca 1990 roku) nie zdołano ustalić, kim był nieboszczyk. Agenci FBI działający wspólnie z lokalną policją oraz agentami z Biura do spraw Alkoholu, Tytoniu i Broni Palnej zaczęli dochodzenie od sprawdzenia, do kogo należy zaparkowany na poboczu samochód, niebieski siedmioletni dodge z tablicami rejestracyjnymi stanu Illinois, ale szybko ustalili, że wóz jest kradziony – 12 czerwca, w biały dzień, podprowadzono go z parkingu w Joliet. Sprawdzenie zawartości portfela, który dziwnym trafem wyszedł z wybuchu prawie nie uszkodzony, dało podobny rezultat. W pierwszej chwili agenci sądzili, że mając w ręku tyle cennych wskazówek – prawo jazdy, numer ubezpieczenia, karty kredytowe – bez trudu ustalą tożsamość denata, lecz po wstukaniu danych do komputera okazało się, że część dokumentów jest sfałszowana, a reszta ukradziona. Następną czynnością śledczą powinno być pobranie odcisków palców, rzecz w tym wypadku niemożliwa, ponieważ z dłoni mężczyzny nie zostało nic. Samochód też na niewiele się przydał. Wybuch zamienił go w stos spalonego żelastwa i stopionego plastiku, toteż mimo usilnych prób agentom nie udało się znaleźć choćby jednego odcisku pozostawionego w wozie. Może będą mieli więcej szczęścia badając zęby denata, o ile oczywiście przetrwało ich dostatecznie dużo, to jednak zajmie sporo czasu, przypuszczalnie kilka miesięcy. W końcu na pewno coś wymyślą, ale zanim zdołają ustalić, do kogo należą porozrywane przez wybuch szczątki, sprawa właściwie nie ma szansy ruszyć z miejsca.

Jeśli o mnie chodzi, im dłużej wszystko będzie trwało, tym lepiej. Historia, którą chcę opowiedzieć, jest dość skomplikowana i jeżeli nie uda mi się jej skończyć, zanim policja rozwiąże zagadkę, wówczas cały mój wysiłek pójdzie na marne. Bo kiedy tajemnica już się wyda, w gazetach pojawią się plotki, kłamstwa, przeinaczenia i w przeciągu kilku dni reputacja człowieka zostanie totalnie zszargana. Nie zamieszam wcale bronić tego, co zrobił, ale skoro on sam nie może powiedzieć nic na swoją obronę, chciałbym przynajmniej wyjaśnić, kim był i jak do tego doszło, że znalazł się na drodze w północnej części stanu Wisconsin. Czas nagli: muszę skończyć, zanim agenci wpadną na właściwy trop. Jeżeli jednak zagadka do końca pozostanie nie rozwiązana, wtedy schowam swoje zapiski na dno szuflady i nikt się o niczym nie dowie. To byłoby najlepsze wyjście z możliwych: całkowity impas, milczenie zarówno z ich strony, jak i z mojej. Ale nie wolno mi się łudzić. Ażeby wykonać to, co sobie postanowiłem, muszę wychodzić z założenia, że policja jest o krok od znalezienia odpowiedzi i że prędzej czy później odgadnie, kim była ofiara wybuchu. W dodatku raczej prędzej niż później, może nawet lada moment, zanim skończę pisanie.

Nazajutrz po wybuchu agencje prasowe podały krótką wiadomość na ten temat. Akurat jadłem obiad przeglądając „New York Timesa”, kiedy wpadł mi w oko jeden z tych ogólnikowych artykułów długości dwóch akapitów, jakie redaktorzy zwykle upychają w środku gazety. Natychmiast pomyślałem o Benjaminie Sachsie. Niby nic konkretnie na niego nie wskazywało, a jednak wszystko pasowało. Nie rozmawialiśmy ze sobą prawie od roku, ale to, co mówił podczas naszego ostatniego spotkania, uzmysłowiło mi, że ma poważne kłopoty i pędzi na oślep ku jakiejś mrocznej, nieokreślonej katastrofie. Powinienem chyba dodać, iż tamtego dnia, kiedy się widzieliśmy po raz ostatni, mówił o bombach, mówił o nich tak wiele, że przez kolejnych dziesięć czy jedenaście miesięcy żyłem w ciągłym strachu, że Sachs się zabije, że któregoś dnia otworzę gazetę i przeczytam o tym, jak mój przyjaciel wyleciał w powietrze. W każdym razie czytając „New York Timesa” miałem dziwne przeczucie, że to ma związek z Benem. Coś mnie jakby tknęło, i później nie umiałem się już pozbyć tej myśli. Dwa dni po tym, jak natknąłem się na informację o wybuchu, do moich drzwi zastukało dwóch agentów FBI. Ledwo się przedstawili, zrozumiałem, że przeczucie mnie nie myliło. To Sachsa wybuch rozerwał na strzępy. Nie było co do tego żadnych wątpliwości. Benjamin Sachs nie żył i jedyne, co teraz mogłem dla niego zrobić, to nikomu nie mówić o jego śmierci.

Pamiętam, iż tamtego dnia przy obiedzie żałowałem, że trafiłem na artykuł o wybuchu w północnym Wisconsin, ale chyba dobrze się stało, że go przeczytałem. Przynajmniej miałem dwa dni na otrząśnięcie się z szoku. Kiedy zjawili się agenci prowadzący dochodzenie, byłem przygotowany na ich wizytę i dzięki temu potrafiłem zachować spokój. W sumie odszukanie mnie zajęło im cztery doby. Okazało się, że wśród dokumentów znalezionych w portfelu Sachsa był skrawek papieru z moimi inicjałami i numerem telefonu. Dlatego zaczęli mnie szukać. Tak się jednak złożyło, że był to numer telefonu w mieszkaniu w Nowym Jorku, a ja z rodziną od dziesięciu dni przebywałem w wynajętym na całe lato domu w Vermont. Diabli wiedzą, z iloma osobami musieli rozmawiać, zanim odkryli, gdzie jestem. Nawiasem mówiąc, dom wynajęliśmy od byłej żony Sachsa, co najlepiej świadczy o tym, jak bardzo powikłana jest ta historia.

W obecności agentów FBI udawałem głupka i starałem się mówić jak najmniej. Jakiś wybuch? Nie, nie czytałem o żadnym wybuchu. O żadnych bombach, kradzionych samochodach i polnych drogach w Wisconsin też mi nic nie wiadomo. Jestem pisarzem, człowiekiem, który utrzymuje się z pisania książek; jeśli mi panowie nie wierzycie, proszę bardzo, możecie zrobić wywiad na mój temat, lecz to wam nic nie da, tylko będziecie tracić czas. Pewnie tak, oni na to, ale z drugiej strony ta kartka z numerem telefonu znaleziona w portfelu denata… Nie, o nic mnie nie oskarżają, jednak fakt, że zmarły miał przy sobie mój numer, wskazuje na jakieś powiązania między nami, chyba sam muszę to przyznać. Owszem, na to wygląda, zgodziłem się; ale czasem pozory mylą. W jaki sposób facet wszedł w posiadanie mojego numeru? Nie wiem, ale można to wyjaśnić na tysiąc sposobów. Mam przyjaciół rozsianych po całym świecie; którykolwiek z nich mógł przekazać mój numer swojemu znajomemu, ten znajomy swojemu znajomemu, a ten z kolei jeszcze następnemu. No, może, agenci na to, ale dlaczego ktoś miałby nosić w portfelu numer człowieka, którego nawet nie zna? Dlatego, że ten człowiek, czyli ja, jest pisarzem, odparłem. Tak? – zdziwili się; a jaką to robi różnicę? Taką, odparłem, że moje książki można kupić w księgarniach. Czytają je ludzie, o których ja nic nie wiem. Całkiem nieświadomie wkraczam w ich życie. A oni, dopóki nie odłożą na bok mojej książki, żyją w świecie, który dla nich stworzyłem, i tylko ten świat się dla nich liczy. To normalne, agenci na to, książka potrafi człowieka wciągnąć. Owszem, rzekłem, macie panowie rację, czasem jednak zdarzają się wśród czytelników szaleńcy. Czytają książkę i raptem trafiają na ustęp, który coś w nich porusza, jakąś strunę w zakamarkach ich duszy. Nagle im się wydaje, że tylko autor potrafi ich zrozumieć, że autor jest ich jedynym przyjacielem. Ażeby zilustrować, co mam na myśli, podałem kilka przykładów – sytuacji prawdziwych, których sam doświadczyłem. Listy od osób niezrównoważonych, telefony o trzeciej nad ranem, anonimowe pogróżki. W zeszłym roku, ciągnąłem swój wywód, odkryłem, że ktoś się pode mnie podszywa: odpowiada za mnie na listy, wchodzi do księgarni i podpisuje moje książki, jego złowrogi cień ciągle majaczy na obrzeżach mojej egzystencji. Książka to dziwny, tajemniczy przedmiot, tłumaczyłem; kiedy już zaistnieje i wyfrunie w świat, wszystko może się zdarzyć. Na spowodowane przez nią zło autor nie ma, cholera, najmniejszego wpływu. To, co się dzieje, jest całkowicie poza jego kontrolą.

Tak czy inaczej wyparłem się znajomości z Sachsem. Nie wiem, czy to, co mówiłem, wypadło przekonująco, chyba nie za bardzo, ale nawet jeśli przesłuchujący mnie agenci nie uwierzyli w ani jedno moje słowo, przynajmniej zyskałem trochę na czasie. Biorąc pod uwagę, że po raz pierwszy w życiu rozmawiałem z FBI, moim zdaniem spisałem się całkiem nieźle. Odpowiadałem spokojnie, uprzejmie, okazując zarówno zdumienie, jak i gotowość służenia pomocą. Już samo to stanowiło dla mnie pewnego rodzaju triumf. Bo prawdę mówiąc, nigdy nie potrafiłem kłamać i mimo wielu prób na przestrzeni lat rzadko udawało mi się kogokolwiek nabrać. Jeżeli przedwczoraj w miarę przekonująco zagrałem swoją rolę, w dużym stopniu zasługę należało przypisać moim interlokutorom. Nie chodzi o to, co mówili, ile o to, jak wyglądali; po prostu każdy najdrobniejszy szczegół ich ubrania idealnie pasował do mojego wizerunku ludzi pracujących w Federalnym Biurze Śledczym. Mieli na sobie cienkie letnie garnitury, solidne skórzane buty, nie wymagające prasowania koszule i okulary przeciwsłoneczne w cienkich metalowych oprawkach. To te regulaminowe, że tak powiem, okulary nadawały naszemu spotkaniu element sztuczności, zupełnie jakby moi dwaj rozmówcy byli aktorami, statystami grającymi niewielkie rólki w nisko budżetowym filmie. Kiedy teraz wracam myślą do tamtego dnia, zdaję sobie sprawę, że to dziwne poczucie nierealności miało na mnie kojący wpływ i w sumie działało na moją korzyść: pozwoliło mi również wcielić się w rolę aktora, a ponieważ przestałem być sobą, mogłem bezkarnie strugać wariata i łgać jak z nut, nie odczuwając przy tym żadnych wyrzutów sumienia.

Moi rozmówcy nie byli jednak głupi. Starszy liczył czterdzieści kilka lat, młodszy sporo mniej, dwadzieścia pięć, góra dwadzieścia sześć, ale coś w spojrzeniu obydwu sprawiało, że cały czas miałem się na baczności. Nie umiem powiedzieć, co właściwie napawało mnie lękiem, lecz przypuszczalnie miało to związek z tym, że z matowych oczu agentów niczego nie dawało się wyczytać, jakby patrzyły na wszystko, a zarazem na nic. Tak mało zdradzały, że nie byłem pewien, co który z nich myśli. Ich oczy wyrażały ogromną cierpliwość i przesadną obojętność, a przy tym czujność i nieugiętość. Wydawało mi się niemal, że moi rozmówcy musieli przechodzić specjalne szkolenie, na którym uczyli się, jak za pomocą spojrzenia wprawiać innych w zakłopotanie, przypominać im ich wady i grzechy, wprowadzać atmosferę nerwowości. Nazywali się Worthy i Harris, ale nie pamiętam, który to Worthy, a który Harris. Fizycznie byli do siebie niepokojąco podobni, jakby stanowili młodszą i starszą wersję tego samego człowieka: wysocy, choć nie za wysocy, dobrze zbudowani, lecz nie nadmiernie umięśnieni, blond włosy, niebieskie oczy, duże dłonie o idealnie czystych paznokciach. Wprawdzie sposób wyrażania się mieli inny, ale opieram się tylko na pierwszym wrażeniu. Kto wie, może zależnie od nastroju i potrzeby co rusz zamieniali się rolami. Kiedy dwa dni temu złożyli mi wizytę, młodszy odgrywał twardziela. Nie bawił się w żadne uprzejmości, walił prosto z mostu i ogólnie rzecz biorąc, chyba zbyt poważnie traktował swoją robotę: prawie się nie uśmiechał, a jego urzędowy ton przechodził niekiedy w sarkazm i irytację. Starszy był przyjaźniej nastawiony, bardziej wyluzowany i gotów pozwolić mi na różne dygresje. Podejrzewam, że w sumie był bardziej niebezpieczny od swojego młodszego kolegi, muszę jednak przyznać, że rozmowa z nim nieomal sprawiała mi przyjemność. Kiedy zacząłem opowiadać o reakcjach szaleńców na moje książki, słuchał z prawdziwym zainteresowaniem i pozwolił mi ciągnąć ten lemat dłużej, niżbym się spodziewał. Pewnie w ten sposób badał mnie, zachęcał do paplania, gdyż wtedy lepiej mógł wyczuć, z kim ma do czynienia i jak funkcjonuje mój umysł. Kiedy jednak usłyszał o facecie, który podaje się za mnie w księgarniach, zaproponował, że jeśli chcę przeprowadzi w tej sprawie dochodzenie. Oczywiście mógł to być zwykły podstęp, chociaż nie sądzę. Nie muszę chyba wyjaśniać, że odrzuciłem ofertę, ale kto wic, czybym jej nie przyjął, gdybyśmy się spotkali w innych okolicznościach. To, że ktoś się pode mnie podszywa, od dawna nie dawało mi spokoju i chętnie bym się dowiedział, co się za tym kryje.

– Rzadko czytam powieści – powiedział starszy agent. – Jakoś ciągle brakuje mi czasu.

– Tak, wiele ludzi na to narzeka.

– Ale pańskie muszą być niezłe. Gdyby były kiepskie, wątpię, żeby się panu naprzykrzano.

– A może właśnie dlatego, że są grafomańskie, dostaję te listy z pogróżkami? W dzisiejszych czasach każdy uważa się za krytyka. Książka mi się nie podoba, więc co by tu zrobić? Postraszę autora. Jest w tym pewna logika, nie sądzi pan? Niech skurwysyn zapłaci za to, że wynudziłem się jak mops.

– Chyba jednak powinienem przeczytać jedną z pańskich powieści – ciągnął agent. – Choćby po to, żeby się przekonać, o co tyle zamieszania. Miałby pan coś przeciwko temu?

– Jasne, że nie – odparłem. – W końcu po to leżą w księgarniach. Żeby ludzie je czytali.

Wreszcie wizyta dobiegła do końca i trzeba przyznać, że dziwny był to koniec: agent FBI stał nade mną, a ja spisywałem mu tytuły swoich powieści. Wciąż nie wiem, na co liczył. Że znajdzie w nich jakieś wskazówki? A może w taki subtelny sposób chciał mnie uprzedzić, że kiedyś tu wróci, że jeszcze ze mną nie skończył? Bądź co bądź byłem jedynym tropem, jaki mieli, i jeżeli dojdą do wniosku, że ich okłamałem, na pewno szybko sobie o mnie przypomną. Ale tak z ręką na sercu, to nie mam najmniejszego pojęcia, co im chodzi po głowie. Nie sądzę, aby uważali mnie za terrorystę, lecz mówię to tylko dlatego, że wiem, że nim nie jestem. Oni zaś nic o mnie nie wiedzą, więc może przyjmą założenie, że maczałem palce w wybuchu, który kilka dni temu miał miejsce w Wisconsin, i będą usilnie szukali czegoś na potwierdzenie swojej tezy. A nawet jeżeli nie uznają mnie za terrorystę, to i tak długo się od nich nie uwolnię. Będą zadawali pytania, grzebali w mojej przeszłości, nachodzili moich znajomych i przyjaciół, aż ktoś niechybnie wspomni nazwisko Sachsa. Innymi słowy, podczas gdy ja będę siedział w Vermont spisując tę historię, oni będę spisywać własną, czyli historię mojego życia, i kiedy skończą, będą o mnie wiedzieli nie mniej, niż sam wiem o sobie.

Żona z córką, które wyruszyły z domu zaraz po śniadaniu i cały dzień spędziły u przyjaciół, wróciły jakieś dwie godziny po odjeździe agentów. Cieszyłem się, że ominęła je wizyta Harrisa i Worthy’ego. Żona i ja nie mieliśmy przed sobą żadnych tajemnic, ale w tym wypadku uznałem, że nie powinienem jej o niczym mówić. Iris zawsze bardzo Sachsa lubiła, ale ponieważ ja jestem dla niej najważniejszy, więc gdyby dowiedziała się, że z jego powodu mogę mieć kłopoty z FBI, zrobiłaby wszystko, aby mnie powstrzymać. Wolałem nie ryzykować. Jeślibym chciał ją przekonać, że postępuję słusznie, zajęłoby mi to mnóstwo czasu, a nie mam chwili do stracenia; każdą minutę muszę poświęcić na zadanie, które sobie wyznaczyłem. Zresztą nawet gdyby Iris ustąpiła, skończyłoby się na tym, te zaczęłaby się zamartwiać. Jaki by to miało sens? Prędzej czy później i tak pozna prawdę; w odpowiednim momencie wszystko przecież wyjdzie na jaw. Nie chodzi o to, że chcę Iris oszukać; przeciwnie, pragnę zaoszczędzić jej cierpienia najdłużej jak to tylko możliwe. W dodatku mogę to uczynić bez większego trudu. Bądź co bądź przyjechaliśmy do Vermont, żebym w spokoju mógł pisać. Więc cóż w tym złego, jeżeli codziennie na kilka godzin będę się zamykał w oficynie. Iris pomyśli, że pracuję nad nową powieścią; będzie szczęśliwa widząc, ile czasu poświęcam na pisanie i w jakim tempie przybywa mi stron. Iris jest ważną częścią mojego życia i gdyby była nieszczęśliwa, chyba nie miałbym odwagi zaczynać tej historii.

Po raz drugi spędzamy letnie miesiące na wsi w Vermont. Dawniej, kiedy Sachs ze swoją żoną przyjeżdżali tu na lipiec i sierpień, czasem do nich wpadałem, ale to były krótkie wizyty, rzadko trwające dłużej niż trzy, cztery dni. Po moim ślubie z. Iris, a było to dziewięć lat temu, wspólnie odwiedzaliśmy Benjamina i Fanny, raz nawet pomagaliśmy im malować z zewnątrz dom. Rodzice Fanny kupili posiadłość w czasach Wielkiego Kryzysu, kiedy takie farmy można było dostać za bezcen. Nabyli teren o powierzchni ponad stu akrów, z własnym stawem, oraz duży, przestronny dom, wprawdzie dość zniszczony, ale wymagający stosunkowo niewielkiego remontu, aby nadawał się do zamieszkania. Goodmanowie byli nauczycielami w Nowym Jorku. Z nauczycielskich pensji nie stać ich było na żadne skomplikowane przeróbki ani wyszukane meble, więc przez te wszystkie lata dom zachował swój prymitywny, surowy charakter: metalowe łóżka w sypialni, żelazny piec w kuchni, popękane sufity i ściany, pomalowane na szaro podłogi. A jednak, mimo wszystko, było w nim coś swojskiego i każdy, kto wchodził do środka, od razu czuł się jak u siebie. Dla mnie największy urok tego miejsca polega na jego oddaleniu od innych siedzib ludzkich. Dom stoi na szczycie niedużej góry, sześć i pół kilometra od najbliższej wioski, do której wiedzie wąska polna droga. Zimą pewnie hulają tu lodowate wiatry, ale latem śpiewają ptaki, a okolica tonie w zieleni – łąki porastają najróżniejsze kwiaty i byliny: pomarańczowe jastrzębce, czerwona koniczyna, goździki, jaskier. Ze trzydzieści metrów od domu mieści się skromna oficyna, w której Sachs zawsze pracował, ilekroć przyjeżdżał do Vermont. Jest to nieduża chałupka składająca się z trzech małych pokoi, łazienki i malutkiej kuchni; odkąd dwanaście czy trzynaście lat temu ktoś się do niej włamał, nikomu nie chce się jej odnawiać. Rury są popękane, elektryczność wyłączona, linoleum odchodzi

BRAK

platanu. Wspominam o tym dlatego, że właśnie tu przebywam. Siedzę w tej zniszczonej chałupce, w największym pokoju, przy zielonym stole, i trzymam w ręku pióro. Odkąd się poznaliśmy. Benjamin Sachs każde lato spędzał przy tym samym stole. Tu, w tym pokoju, widziałem go po raz ostatni, w tym pokoju otworzył się przede mną i zdradził mi swój straszny sekret. Kiedy skupiam się dostatecznie mocno, przywołując na pamięć tamtą noc, mam wrażenie, że on nadal jest tu ze mną. Wydaje mi się niemal, że jego słowa wciąż unoszą się w powietrzu, że wystarczy wyciągnąć rękę, aby go dotknąć. Tamtej nocy przeprowadziliśmy długą, bardzo wyczerpującą rozmowę; kiedy wreszcie skończyliśmy około piątej czy szóstej nad ranem, Sachs kazał mi przysiąc, że tajemnica, którą mi powierzył, nigdy nie wyjdzie poza te cztery ściany. Dokładnie tak to ujął: żeby to, co usłyszałem, nigdy nie wyszło poza te cztery ściany. Na razie dotrzymuję obietnicy. Dopóki nie pokażę komuś tego, co tu napisałem, mogę się pocieszać myślą, że nie łamię danego Sachsowi słowa.

Kiedy spotkaliśmy się po raz pierwszy, padał śnieg. Chociaż od tamtego czasu minęło ponad piętnaście lat, potrafię dokładnie odtworzyć ten dzień. To dziwne, tyle innych spraw pozacierało się w mojej pamięci, ale spotkanie z Sachsem wciąż pozostaje żywe.

Był luty albo marzec, sobotnie popołudnie. Zaproszono nas obydwu do baru w West Vilage, żebyśmy zaprezentowali zebranym tam gościom coś ze swojej twórczości. Nigdy dotąd nie słyszałem o Sachsie, a kobieta, która zadzwoniła do mnie z zaproszeniem, za bardzo się spieszyła, by odpowiedzieć na moje pytania.

– Jest pisarzem – rzekła. – Dwa lata temu opublikował pierwszą książkę.

Zadzwoniła w środę wieczorem, zaledwie trzy dni przed wyznaczonym terminem, a w jej głosie pobrzmiewała nuta paniki. Otóż Michael Palmer, poeta, który obiecał wystąpić na sobotnim wieczorze autorskim, właśnie odwołał swój przyjazd do Nowego Jorku, no i ona, jako organizatorka spotkania, pomyślała sobie, że może mógłbym przyjść w jego zastępstwie. Cóż, nie ujęła tego zbyt taktownie, lecz mimo to się zgodziłem. Nie miałem wówczas jeszcze zbyt imponującego dorobku – ot, zaledwie sześć czy siedem opowiadań wydrukowanych w niskonakładowych pismach literackich, garść artykułów, trochę recenzji książkowych – więc to nie było tak, że ludzie walili drzwiami i oknami, byleby tylko usłyszeć, jak czytam swoje najnowsze utwory. Zatem przyjąłem zaproszenie zdenerwowanej kobiety i przez następne dwa dni sam żyłem ogarnięty paniką, rozpaczliwie szukając w moim bardziej niż skromnym dorobku literackim czegoś, czego nie musiałbym się wstydzić, jednego opowiadania na tyle dobrego, abym mógł je przeczytać na głos w sali pełnej obcych ludzi. W piątek po południu wstąpiłem do paru księgarni, chcąc kupić książkę Sachsa. Wydawało mi się, że powinienem dowiedzieć się czegoś o jego twórczości przed naszym spotkaniem. Niestety, książki, która wyszła dwa lata temu, nigdzie już nie mieli.

Tak się pechowo złożyło, że w nocy z piątku na sobotę ze Środkowego Zachodu nadciągnęła potężna śnieżyca; rano półmetrowa warstwa śniegu okrywała miasto. Oczywiście w tej sytuacji najrozsądniej byłoby skontaktować się z kobietą, która zaprosiła mnie na to spotkanie, ale jak ostatni dureń zapomniałem zapisać jej numer telefonu, więc kiedy do pierwszej po południu sama się do mnie nie odezwała, pomyślałem sobie, że trzeba czym prędzej ruszać na drugi koniec miasta. Ubrałem się ciepło, włożyłem kalosze, po czym wetknąwszy do kieszeni palta swoje najnowsze opowiadanie, wyszedłem na Riverside Drive i skręciłem do stacji metra mieszczącej się przy rogu Sto Szesnastej i Broadwayu. Wprawdzie niebo zaczynało się przejaśniać, ale jezdnie i chodniki nadal pokrywała gruba warstwa śniegu i ruch uliczny był prawie zerowy. Kilka samochodów i ciężarówek stało porzuconych w zaspach przy krawężnikach; tylko od czasu do czasu pojedynczy wóz sunął wolno przed siebie, centymetr po centymetrze, a i tak wpadał w poślizg, gdy kierowca wciskał hamulec, żeby zatrzymać się na światłach. Kiedy indziej bawiłaby mnie tego typu dezorganizacja życia w mieście, ale tamtego dnia panował tak paskudny ziąb, że nawet nie chciało mi się podnosić wtulonej w ramiona głowy i wystawiać nosa zza szalika. Od świtu temperatura na termometrach systematycznie spadała; mróz dawał się we znaki, a znad rzeki Hudson dął przenikliwie ostry wiatr, którego gwałtowne podmuchy waliły mnie w plecy i dosłownie popychały naprzód. Zanim doszedłem do stacji metra, byłem cały skostniały. Ku mojemu zdziwieniu okazało się, że metro kursuje jak gdyby nigdy nic, a skoro tak, pomyślałem sobie, to pewnie spotkanie autorskie też nie zostało odwołane. Zszedłem schodami w dół i kupiłem bilet.

Dziesięć po drugiej dotarłem do baru Nashe’a. Lokal był czynny, ale kiedy oczy mi przywykły do panującego wewnątrz półmroku, zobaczyłem, że nikogo w środku nie ma. Za ladą stał barman w białym fartuchu, który czerwoną ścierką starannie wycierał do sucha szklanki. Był to mężczyzna solidnie zbudowany, w wieku około czterdziestu lat; kiedy ruszyłem w jego stronę, spojrzał na mnie niemal jak na intruza, którzy chce zakłócić jego samotność.

– Przepraszam, czy to nie tu o wpół do trzeciej ma się odbyć spotkanie autorskie? – spytałem.

Ledwo wypowiedziałem te słowa, poczułem się jak kretyn.

– Odwołano je – odparł barman. – i słusznie, bo w taką pogodę jak dziś nie miałoby najmniejszego sensu. Poezja to bardzo piękna rzecz, ale nie warto odmrażać sobie dla niej tyłka.

Usiadłem na stołku barowym i zamówiłem bourbona. Wciąż trzęsłem się z zimna, więc pomyślałem sobie, że dobrze byłoby się rozgrzać, zanim znów będę musiał wyjść na mróz. Szklankę opróżniłem dwoma haustami i ponieważ od razu poczułem się lepiej, zamówiłem drugą. Miałem jeszcze trochę trunku na dnie, kiedy drzwi się otworzyły i w barze pojawił się następny klient. Był to młody, wysoki mężczyzna, przeraźliwie chudy, o pociągłej twarzy i bujnej, ciemnej brodzie. Tupnął kilka razy, żeby strząsnąć z butów śnieg, uderzył jedną odzianą w rękawicę dłonią o drugą, a w końcu odetchnął głośno, wypuszczając z ust kłęby pary. Dziwny przedstawiał widok, kiedy tak stał w przejściu, tyczkowaty, w pogryzionym przez mole palcie, w czapce baseballowej i w granatowym szaliku omotanym wokół głowy, żeby chronić uszy przed mrozem. Wyglądał jak ktoś cierpiący na straszny ból zęba albo jak wygłodzony rosyjski żołnierz gdzieś pod Stalingradem. Z miejsca nasunęły mi się oba skojarzenia, pierwsze komiczne, drugie – dość smętne. Ale nie roześmiałem się, albowiem w oczach przybysza była jakaś niezwykła intensywność, jakaś siła, która nakazywała traktować go z szacunkiem. Facet miał w sobie coś z Ichaboda Crane’a z wiersza Johna Whittiera, a także ze sławnego abolicjonisty Johna Browna, kiedy jednak przestałem zwracać uwagę na jego strój i sylwetkę koszykarza, nagle dojrzałem zupełnie innego człowieka – człowieka, któremu nic nie jest w stanic umknąć i którego umysł zawsze pracuje na najwyższych obrotach.

Przez chwilę stał w drzwiach, rozglądając się po pustym wnętrzu, a w końcu podszedł do barmana i spytał mniej więcej o to samo co ja dziesięć minut wcześniej. Barman udzielił mu mniej więcej takiej samej odpowiedzi, po czym wskazał kciukiem w moją stronę.

– Tamten też przyszedł na spotkanie autorskie. Zdaje się, że w całym mieście tylko wy dwaj jesteście na tyle szurnięci, żeby się dziś ruszać z domu.

– My trzej – powiedział gość z szalikiem owiniętym wokół głowy. – Zapomniał pan o sobie.

– Nie zapomniałem – barman na to. – Ale ja się nie liczę. Ja musiałem tu przyjść, a wy nie. Na tym polega różnica. Jakbym nie przyszedł, to bym stracił robotę.

– Ja też przyszedłem, bo musiałem – oświadczył gość. – Powiedziano mi, że zarobię pięć dych. I co? Odwołują imprezę, więc nie tylko nic nie zarabiam, ale jeszcze dokładam do interesu, bo wydaję na przejazd.

– No tak, skoro to pan miał wystąpić, pan też się nie liczy.

– Czyli jest tylko jeden gość na tyle szurnięty, żeby w taką pogodę ruszać się z domu.

– Jeśli o mnie mowa – wtrąciłem się do rozmowy – muszę was rozczarować. Ja również miałem tu dziś wystąpić.

Facet w szaliku owiniętym wokół głowy odwrócił się do mnie i uśmiechnął.

– Z tego wniosek, że jesteś Peterem Aaronem, prawda?

– Prawda – odparłem. – A skoro ja jestem Peterem Aaronem, ty musisz być Benjaminem Sachsem.

– Benjamin Sachs we własnej osobie – powiedział, parskając lekkim, ironicznym śmiechem, po czym skierował się na koniec lady barowej, gdzie siedziałem nad swoją szklanką bourbona, i wyciągnął na powitanie dłoń. – Cieszę się, że przyszedłeś. Czytałem niedawno kilka twoich rzeczy i bardzo chciałem cię poznać.

Tak się zaczęła nasza przyjaźń – piętnaście lat temu, w pustym barze, w którym siedzieliśmy, na zmianę stawiając kolejki, aż nam zabrakło forsy. Pamiętam, że spędziliśmy tam co najmniej trzy lub cztery godziny, bo kiedy słaniając się na nogach wyszliśmy na mróz, niebo było już czarne. Teraz gdy Sachs nie żyje, odczuwam koszmarny ból na myśl o tym, jaki wtedy był, na myśl o jego wielkoduszności, poczuciu humoru i inteligencji, cechach, które się ujawniły już podczas naszego pierwszego spotkania. Pomimo tego, co się stało, trudno mi uwierzyć, że człowiek, który w zeszłym tygodniu wyleciał w powietrze, to ten sam mężczyzna, z którym piętnaście lat temu przesiedziałem całe popołudnie w barze. Płakać mi się chce, kiedy pomyślę o tym, jak długa musiała być droga, którą pokonał, jak straszna i jak pełna cierpienia. Podczas tych piętnastu lat Sachs odbył podróż, która wywróciła go na nice, i podejrzewam, że zanim dobrnął do jej końca, sam już nie wiedział, kim jest. Zresztą nic dziwnego: gdy się przebyło tak wielką odległość, nie sposób pamiętać, od czego się zaczynało.

– Na ogół udaje mi się być na bieżąco w sprawach literackich – powiedział, zdejmując zawiązany pod brodą szalik, następnie czapkę baseballową i długie brązowe palto. Rzucił wszystko na pobliski stołek barowy i usiadł koło mnie. – A o tobie jakoś nie słyszałem. Nagle dwa tygodnie temu zobaczyłem w druku twoje nazwisko i od tej pory ciągle na nie trafiam. Najpierw przeczytałem twój artykuł na temat pamiętników Hugo Balia. Moim zdaniem był to świetny tekst, zgrabnie napisany, ciekawie naświetlający najważniejsze kwestie. Nie ze wszystkim się zgadzałem, ale uważałem, że doskonale obroniłeś swój punkt widzenia. Wzbudziło to mój szacunek. Ten gość, pomyślałem sobie, trochę zbyt poważnie podchodzi do sztuki, ale przynajmniej ma zdecydowane podglądy i jest na tyle inteligentny, że dopuszcza możliwość istnienia odmiennych opinii. Trzy albo cztery dni później dostałem pocztą jakiś miesięcznik. Otwieram i co widzę? Twoje opowiadanie „Tajemny alfabet”, o studencie, który co rusz znajduje różne wiadomości wypisane na ścianach budynków. Szalenie mi się podobało. Tak bardzo, że przeczytałem je trzy razy pod rząd. Zacząłem się zastanawiać, kim jest Peter Aaron? Gdzie się dotąd ukrywał? Kiedy ta kobieta, Karny jak-jej-tam, zadzwoniła z wiadomością, że Michael Palmer odwołał swój przyjazd, poradziłem jej, żeby zadzwoniła do ciebie.

– Więc to z twojej winy tu wylądowałem? – spytałem niezbyt grzecznie. Byłem zbyt oszołomiony słowami uznania, żeby jasno myśleć.

– Cóż, przykro mi, nie tak miało wyglądać spotkanie z publicznością.

– Może to i lepiej, że nikt się nie zjawił. Przynajmniej nie muszę stać przed tłumem obcych łudzi i trząść się ze strachu. Niemiła to perspektywa.

– Słowem, śnieżyca przyszła ci na ratunek?

– Tak. I pomogła zachować twarz.

– No, to cieszę się, że uniknąłeś tortur. Nie muszę cię mieć na sumieniu.

– Ale swoją drogą dziękuję, żeś o mnie pomyślał. To zaproszenie wiele dla mnie znaczy. Jestem ci naprawdę bardzo wdzięczny.

– Bez przesady. To ja byłem ciekaw, kim jest Peter Aaron. Prędzej czy później sam bym się z tobą skontaktował, ale akurat nadarzyła się ta okazja, więc uznałem, że warto z niej skorzystać.

– I oto spotykają się na biegunie północnym Roald Amundsen i admirał Peary. Niech mi chociaż wolno będzie postawić ci drinka.

– Zgoda, ale pod jednym warunkiem. Że odpowiesz na moje pytanie.

– Dobrze, tylko najpierw musisz je zadać. Bo na razie o nic mnie nie pytałeś.

– Pytałem, a jakże. Pytałem, gdzie się dotąd ukrywałeś. Może nie mam racji, ale coś mi się zdaje, że od niedawna jesteś w Nowym Jorku.

– Kiedyś tu był mój dom. Potem wyjechałem. Wróciłem jakieś pięć, sześć miesięcy temu.

– Dokąd wyjechałeś?

– Do Francji. Mieszkałem tam blisko pięć lat.

– To wiele wyjaśnia. A dlaczego akurat Francja? Co, u licha, cię tam ciągnęło?

– Właściwie nic. Po prostu chciałem być daleko stąd.

– Więc nie wyjechałeś na studia? Ani do pracy w UNESCO lub w jakiejś wielkiej międzynarodowej firmie prawniczej?

– Nic z tych rzeczy. Prawdę mówiąc, raczej klepałem biedę.

– Czyli pociągał cię smak przygody, tak? Śladem dawnych amerykańskich pisarzy wyruszyłeś do Paryża, żeby lepiej poznać tamtejszą kulturę i piękne kobiety, a także by godzinami wysiadywać w kafejkach, paląc mocne francuskie papierosy?

– Nie, chyba nie o to chodziło. Po prostu dusiłem się w Ameryce. A że akurat znałem francuski, mój wybór padł na Francję. Gdybym znał serbsko-chorwacki, pewnie bym wyjechał do Jugosławii.

– A zatem przeniosłeś się do Europy. Bez żadnego konkretnego powodu. A dlaczego wróciłeś? Też bez powodu?

– Tak. Któregoś letniego poranka obudziłem się i ni stąd, ni zowąd pomyślałem sobie, że czas najwyższy wracać. Że zbyt długo przebywam poza krajem. Nie wiem, może zatęskniłem za baseballem? Jeśli od czasu do czasu człowiek nie obejrzy meczu, zaczyna kapcanieć.

– I co, nie planujesz kolejnego wyjazdu? – spytał Sachs.

– Nie, chyba nie. Cokolwiek chciałem sobie udowodnić wyjeżdżając do Francji, nie ma teraz znaczenia.

– Bo może zostało udowodnione?

– Może. A może w niewłaściwy sposób podszedłem do sprawy? Może na czym innym polegał mój problem?

– W porządku – oświadczył Sachs, nagle uderzając dłonią w blat. – Dojrzałem do obiecanego drinka. Zaspokoiłeś moją ciekawość, a kiedy czuję się usatysfakcjonowany, zawsze ogarnia mnie pragnienie.

– Czego się napijesz?

– Tego samego co ty – odparł, nawet nie pytając, co mam w szklance. – A skoro barman i tak musi podejść, przy okazji zamów następnego dla siebie. Proponuję, żebyśmy wypili toast za twój powrót do domu. Bądź co bądź trzeba to godnie uczcić.

Chyba jeszcze nikt tak szybko nie wdarł się do mojej duszy jak Sachs podczas tamtego spotkania w barze. Od pierwszej chwili napierał jak buldożer, penetrował moje tajemne skrytki, wpychał się w najcenniejsze zakamarki, taranując kolejno wszystkie pozamykane na klucz drzwi. Później przekonałem się, że było to bardzo typowe dla niego zachowanie, niemal klasyczny przykład tego, jak idzie przez życie. Nie owijał niczego w bawełnę, nie bawił się w ceregiele – po prostu zakasywał rękawy i brał się do roboty, czyli walił delikwentowi prosto w oczy to, co miał do powiedzenia. Potrafił uciąć pogawędkę z zupełnie obcym człowiekiem, wtrącić się do rozmowy, zadać pytania, których nikł inny nie śmiałby postawić, i zwykle uchodziło mu to bezkarnie. Odnosiło się wrażenie, że Sachs nie zna zasad rządzących światem, że ponieważ sam pozbawiony jest jakichkolwiek zahamowań, sądzi, iż wszyscy są równie szczerzy i otwarci jak on. A jednak w jego dociekaniach było coś bezosobowego, jakby bardziej chciał rozwikłać problem intelektualny niż nawiązać ze swoim rozmówcą autentyczny kontakt. Z tego też powodu jego spostrzeżenia miały pewien abstrakcyjny charakter, a to z kolei budziło w ludziach zaufanie, sprawiało, że człowiek mówił Sachsowi rzeczy, do których często nie przyznawał się przed samym sobą. Sachs nigdy nikim nie pomiatał, nigdy nikogo nie osądzał i nie traktował lepiej czy gorzej w zależności od pozycji społecznej. Barman interesował go w równym stopniu co pisarz; podejrzewam, że gdybym tamtego dnia nie przyszedł na spotkanie, spędziłby dwie godziny na rozmowie z człowiekiem, z którym ja zamieniłem może dziesięć słów. Sachs zawsze z góry zakładał, że jego rozmówca odznacza się wielką inteligencją, toteż podchodził do niego z szacunkiem, a to każdego uskrzydlało, każdemu dodawało polotu. Chyba najbardziej podziwiałem w Sachsie tę jego wrodzoną umiejętność wydobywania z ludzi ich najlepszych cech. Inni często odbierali go jako dziwaka – widzieli w nim tyczkowatego chudzielca, który chodzi z głową w chmurach, nieobecny myślami, pogrążony we własnym świecie, ale potem ten dziwak wszystkich zaskakiwał, dając dziesiątki drobnych dowodów na to, że jednak świetnie orientuje się w otaczającej go rzeczywistości. Był – jak każdy z nas, tylko może w większym stopniu – zlepkiem przeciwieństw, które składały się na jedną harmonijną całość. Sporo podróżował, lecz bez względu na to, gdzie się znajdował, wszędzie czuł się jak w domu. Z jednej strony był wyjątkowym fajtłapą, niezdarą, który nie potrafi sprawnie wykonać najprostszych czynności – na przykład tamtego popołudnia w barze z sześć lub siedem razy strącał ze stolika swoje palto, a raz kiedy podnosił je z podłogi, z całej siły wyrżnął głową w blat – z drugiej zaś strony był doskonałym sportowcem, o czym przekonałem się z czasem. W szkolnej drużynie koszykówki zawsze zdobywał najwięcej punktów, a we wszystkich meczach jeden na jednego, które ze sobą rozegraliśmy, pokonałem go najwyżej dwukrotnie. Sposób wysławiania się miał barwny i raczej niechlujny, z kolei jego pisarstwo cechowała lapidarność, ogromna precyzja oraz wyjątkowa trafność określeń. Prawdę mówiąc, często dziwiło mnie, że w ogóle cokolwiek pisze. Pisarstwo to samotne zajęcie, Sachsa natomiast tak bardzo roznosiła energia, tak bardzo fascynowali ludzie! Po prostu uwielbiał towarzystwo. Mimo to samotność rzadko mu doskwierała, pracował z zapałem, narzucając sobie niesamowitą dyscyplinę; potrafił zamknąć się na wiele tygodni, żeby skończyć rzecz, którą akurat miał na warsztacie. Zważywszy na to, jaki był, na te jego sprzeczności i sposób, w jaki między nimi oscylował, Sachs raczej nie wyglądał na człowieka żonatego. Sprawiał wrażenie kogoś, kto przedkłada swobodę nad życie rodzinne i kto zbyt hojnie szafuje uczuciem, ażeby utrzymać bliski związek z jedną osobą. A jednak ożenił się młodo, wcześniej niż ktokolwiek ze znanych mi osób, i potrafił żyć w małżeńskim stadle przez prawie dwadzieścia lat. Tak jak Sachs nie bardzo wyglądał na człowieka żonatego, tak Fanny nie bardzo wyglądała na żonę Sachsa. Mogłem sobie wyobrazić Bena z potulną, matkującą mu kobietą, którą zadowala życie w cieniu męża i która całą energię poświęca na to, by bronić swojego delikatnego chłoptasia przed brutalną rzeczywistością dnia codziennego. Ale Fanny taka nie była. Inteligentna, niezależna, z charakterem, w niczym nie ustępowała mężowi; to, że ich związek przetrwał tak długo, było – moim zdaniem – zasługą Sachsa, który doskonale rozumiał swoją żonę i miał na nią kojący wpływ. Chociaż jego wrodzona dobroduszność na pewno była tu pomocna, nie przeceniałbym akurat tej jego cechy. Bo pomimo łagodnej natury Ben potrafił być uparty i dogmatyczny. Czasem też miewał niepohamowane ataki złości, dzikie, przerażające napady furii. Nie były skierowane przeciw ludziom, których kochał, lecz przeciw światu. Głupota świata go porażała i choć tryskał wesołością i dobrym humorem, niekiedy dawało się wyczuć drzemiące w nim pokłady nietolerancji i pogardy. Prawie wszystko, co pisał, miało napastliwy, uszczypliwy ton, toteż stopniowo zyskał reputację wichrzyciela. Przypuszczalnie na nią zasłużył, lecz był to tylko drobny aspekt jego osobowości. Określenie charakteru Sachsa w prosty, jednoznaczny sposób sprawiało ogromną trudność. Był to człowiek, który ciągle się zmieniał, ciągle czymś zaskakiwał; miał zbyt wiele energii i zbyt wiele nowych pomysłów, aby długo ustać w jednym miejscu. Czasem nie mogłem za nim nadążyć, czułem się wyczerpany, ale na nudę nigdy nie narzekałem. Przez piętnaście lat naszej znajomości ani razu nie dał mi popaść w gnuśność, bez przerwy mnie prowokował, pobudzał do myślenia. Kiedy teraz tu siedzę, próbując zrozumieć Bena i go opisać, prawie nie umiem sobie wyobrazić życia bez niego.

– Masz nade mną przewagę – powiedziałem, pociągając łyk bourbona ze świeżo napełnionej szklanki. – Czytałeś niemal wszystko, co napisałem, a ja twojej twórczości w ogóle nie znam. Życie we Francji miało swoje dobre strony, ale nie dało się stamtąd śledzić, co się dzieje w literaturze amerykańskiej.

– Ręczę ci, że niewiele straciłeś – odparł Benjamin Sachs.

– Mimo to czuję się trochę niezręcznie. Znam tylko tytuł twojej książki. Poza tym nic o niej nie wiem.

– Dam ci egzemplarz. Nie będziesz dłużej miał wymówki…

– Szukałem wczoraj w kilku księgarniach, ale…

– Szkoda forsy. Mam w domu ze sto egzemplarzy, chętnie się jednego pozbędę. Trzymaj.

– Dzięki. Jeśli się za bardzo nie upiję, to jeszcze dziś zabiorę się do lektury – obiecałem.

– Po co ten pośpiech? To tylko powieść. Nie warto traktować jej zbyt poważnie – rzekł.

– Zawsze poważnie traktuję powieści. Zwłaszcza gdy dostaję egzemplarz od autora.

– Cóż, akurat ten autor był bardzo młody, kiedy pisał swoją pierwszą książkę. Może nawet za młody. Czasem żałuje, że mu ją w ogóle wydano.

– Przecież zamierzałeś z niej dzisiaj czytać. Więc chyba nie uważasz, że jest aż tak zła?

– Nie twierdzę, że jest zła. Ale wyszła spod pióra bardzo młodego człowieka. Jest za literacka, za sprytna. Teraz nawet by mi do głowy nie przyszło napisać coś podobnego. Jeśli wciąż czuję do niej sentyment, to tylko z powodu miejsca, w którym powstała. Sama książka nic dla mnie nie znaczy, ale do miejsca nadal jestem głęboko przywiązany.

– A co to za miejsce? – spytałem.

– Więzienie. Zacząłem ją pisać w więzieniu.

– W prawdziwym więzieniu? Z zamykanymi na klucz celami i kratami w oknach? Gdzie więźniowie mają wypisane na bluzach numery?

– W jak najprawdziwszym – odparł. – Było to więzienie federalne w Danbury w stanie Connecticut. Spędziłem w tym miłym przybytku siedemnaście miesięcy.

– Chryste Panie! A jakżeś tam trafił?

– Bardzo prosto. Odmówiłem wstąpienia do wojska.

– Ze względów moralnych?

– Tym się tłumaczyłem, ale odrzucili moje podanie. Sam wiesz, jak wtedy było. Jeśli się wyznawało religię, która głosi pacyfizm i sprzeciwia się wszystkim wojnom, to istniał cień szansy, że komisja pozytywnie rozpatrzy twoją prośbę. A ja nie jestem ani kwakrem, ani adwentystą i prawdę mówiąc, wcale nie jestem przeciwny wszystkim wojnom. Tylko ta jedna mi się nie podobała. Niestety, akurat w niej kazano mi wziąć udział.

– No dobrze, ale dlaczego musiałeś iść do pierdla? Były inne możliwości. Kanada, Szwecja, nawet Francja. Tysiące facetów zwiało za granicę. Dlaczego ty nie?

– Dlatego że uparty ze mnie skurwysyn. Nie odpowiadał mi pomysł ucieczki. Czułem się w obowiązku wyłuszczyć komisji, co sadzę o tej wojnie. Byłem gotów ponieść konsekwencje.

– Więc członkowie komisji wysłuchali cię, a polem wsadzili do paki.

– Zgadza się. Ale niczego nie żałuję.

– Hm, jednak siedemnaście miesięcy za kratkami to nie kaszka z mlekiem.

– Nie było tak źle, jak ci się zdaje. Kiedy siedzisz w więzieniu, o nic nie musisz się troszczyć. Przynoszą ci jeść trzy razy dziennie, zabierają do prania twoje brudy… Wszystko przebiega według ustalonego porządku. Nie masz pojęcia, jakie to daje człowiekowi poczucie wolności.

– Dobrze, że potrafisz z tego żartować – rzekłem.

– Wcale nie żartuję. No, może trochę. Ale słowo honoru, nie przeżywałem żadnych takich okropieństw, o jakich pewnie myślisz. Prawdziwy koszmar to Attica albo San Quentin. Do Danbury na ogół idzie się za przestępstwa finansowe: malwersacje, oszustwa podatkowe, płacenie czekami bez pokrycia i tym podobne rzeczy. Miałem szczęście, że tam trafiłem. W dodatku zdążyłem się przygotować psychicznie. Moja sprawa ciągnęła się miesiącami, a ponieważ od początku wiedziałem, że nie wygram, powoli przyzwyczajałem się do myśli o więzieniu. Nie byłem jednym z tych żałosnych typków, którzy jęczą, liczą czas do wyjścia i codziennie przed pójściem spać skreślają w kalendarzu kolejny dzień. Co to, to nie. Kiedy się tam znalazłem, powiedziałem sobie: dobra, stary, teraz tu jest twój dom. Wprawdzie mój świat się trochę skurczył, ale przecież nie umarłem, a póki człowiek może oddychać, pierdzieć i myśleć co mu się podoba, to co za różnica, gdzie przebywa?

– Dziwne.

– Wcale nie. To jak w tym starym dowcipie. Mąż wraca z pracy, wchodzi do domu i zauważa palące się w popielniczce cygaro. Pyta żonę, skąd się wzięło, a ona udaje, że nie wie. Mąż nabiera więc podejrzeń i zaczyna przeszukiwać dom. Wreszcie wchodzi do sypialni, otwiera szafę i widzi obcego faceta. „Co pan tu robi?” – pyta go. „Nie wiem – mamrocze obcy; drży na całym ciele, a pot leje się z niego strugami. – Ale przecież gdzieś muszę być!”

– W porządku, kapuję. Tyle że były z tobą w tej szafie dość nieprzyjemne typy. Nie wierzę, żebyś czuł się w pierdlu jak u Pana Boga za piecem.

– Parę groźnych sytuacji rzeczywiście się zdarzyło – potwierdził Sachs. – Ale wiedziałem, jak sobie radzić. Po raz pierwszy w życiu miałem pożytek z mojego dość osobliwego wyglądu. Z początku towarzystwo nie potrafiło mnie rozgryźć; wykorzystałem to i po pewnym czasie udało mi się większość z nich przekonać, że jestem psychiczny. Zdziwiłbyś się widząc, jak wszyscy unikają człowieka, którego uważają za szurniętego. Wystarczy obłąkańczy wzrok, żeby mieć święty spokój.

– I spędziłeś półtora roku w pierdlu tylko dlatego, że chciałeś bronić swoich zasad?

– Nie było tak źle. Przynajmniej wiedziałem, za co siedzę. I nie dręczyły mnie wyrzuty sumienia.

– W porównaniu z tobą miałem szczęście – rzekłem. – Nie zakwalifikowali mnie do wojska z powodu astmy. Potem już nikt więcej się mnie nie czepiał.

– Ty wyjechałeś do Francji, ja do Danbury. Obydwaj na jakiś czas zmieniliśmy otoczenie, po czym wróciliśmy na stare śmieci. A teraz tkwimy w tym samym punkcie.

– Można i tak powiedzieć…

– Nie można inaczej – stwierdził z przekonaniem Sachs. – Nasze metody się różniły, ale skutek osiągnęliśmy identyczny.

Zamówiliśmy następną kolejkę, a po niej następną i jeszcze następną i jeszcze następną. Między czwartą a piątą kolejką barman postawił nam po drinku na koszt firmy; wzruszeni, natychmiast namówiliśmy go, żeby sobie również nalał. Powoli lokal zaczął się zapełniać, więc przenieśliśmy się z Sachsem do stolika na samym końcu sali. Nie pamiętam wszystkiego, o czym rozmawialiśmy, w każdym bądź razie początek pamiętam znacznie lepiej niż koniec. Miałem w sobie tyle alkoholu, że przez ostatnie pół godziny wszystko widziałem podwójnie. Nigdy mi się to dotąd nie zdarzyło, więc nie wiedziałem, co robić, żeby świat znów nabrał ostrości. Ilekroć podnosiłem wzrok, patrzyło na mnie dwóch Sachsów. Nie pomagało zamykanie i otwieranie oczu, nie pomagało potrząsanie łbem – wywoływało to jedynie zawroty. Benjamin Sachs miał dwie głowy i dwie pary ust, a kiedy wstałem do wyjścia, pochwycił mnie w swoje cztery ramiona, ratując przed upadkiem. Dobrze się stało, że się rozdwoił. Byłem bowiem półprzytomny, ciężki jak kłoda, mam więc poważne wątpliwości, czy jeden człowiek zdołałby mnie utrzymać.

Mogę mówić tylko o tym, co wiem, o rzeczach, które widziałem na własne oczy i o których słyszałem na własne uszy. Jeśli nie liczyć Fanny, byłem chyba najbliższym przyjacielem Bena, lecz to nie znaczy, że znałem wszystkie szczegóły z jego życia. Kiedyśmy się spotkali przed piętnastu laty, Sachs zbliżał się do trzydziestki. Niewiele czasu poświęcaliśmy na rozmowy o przeszłości; jego dzieciństwo właściwie nadal pozostaje dla mnie zagadką. O jego matce, ojcu, siostrach też prawie nic nie wiem, w ciągu tych wszystkich lat wspomniał o rodzinie zaledwie kilka razy. Gdyby okoliczności były inne, pewnie próbowałbym ich odnaleźć, porozmawiać z nimi, dowiedzieć się jak najwięcej. Starałbym się odszukać nauczycieli i kolegów Sachsa ze szkoły podstawowej, usiłowałbym namówić na rozmowę jego kuzynów, kumpli ze szkoły średniej, facetów, z którymi siedział w Danbury. Niestety, nie ma na to czasu; muszę się bardzo spieszyć, zatem jedyne, na czym mogę się opierać, to własne wspomnienia. Nie twierdzę, że nie można na nich polegać, że są subiektywne, zabarwione fałszem; nie o to chodzi – po prostu nie chcę, żeby tę książkę brano za coś, czym nie jest. A nie jest czymś pełnym i ostatecznym. Nie jest wyczerpującą biografią, nie tworzy zamkniętego portretu psychologicznego, bo chociaż przyjaźniliśmy się długo i Sachs wielokrotnie mi się zwierzał, wcale nie uważam, że znałem go na wskroś. Chcę powiedzieć o nim prawdę, przedstawić jak najbardziej obiektywnie moje wspomnienia, a jednak nie mogę wykluczyć, że się mylę, że prawda wygląda całkiem inaczej, niż ją sobie wyobrażam.

Urodził się szóstego sierpnia 1945 roku. Pamiętam dokładną datę, bo ciągle się na nią powoływał, nazywając siebie w różnych rozmowach „pierwszym pohiroszimowym amerykańskim dzieckiem”, „pierwszym bombowym niemowlakiem”, „pierwszym białym człowiekiem, który przyszedł na świat w nowej nuklearnej erze”. Twierdził, że wysunął się z łona matki w tym samym momencie, co bomba z trzewi „Enoli Gay”. Zawsze uważałem, że przesadza, ale kto wie? Spytałem o to panią Sachs, kiedy spotkaliśmy się po raz pierwszy i jedyny; staruszka nie pamiętała godziny (wydała na świat czworo dzieci i wszystkie porody mieszały się jej w głowie), ale przynajmniej potwierdziła dzień i dodała, że wkrótce po urodzeniu syna ktoś faktycznie poinformował ją o zrzuceniu bomby na Hiroszimę. Nawet jeśli Beniamin Sachs ubarwił nieco swój życiorys, była to tylko niewinna mitologizacja. Posiadał wielki dar kojarzenia ze sobą przeróżnych faktów historycznych, a ponieważ znał ich tysiące, wiecznie bombardował słuchacza najdziwniejszymi anegdotami, łącząc najbardziej nieoczekiwane postacie i wydarzenia. Kiedyś, na przykład, opowiedział mi o tym, jak w ostatnim dziesięcioleciu ubiegłego wieku wdowa po Jeffersonie Davisie, prezydencie Skonfederowanych Stanów Ameryki, poprosiła, ażeby zorganizowano jej spotkanie ze sławnym anarchistą, księciem Piotrem Kropotkinem, podczas jego pierwszej wizyty w Stanach Zjednoczonych. Już samo spotkanie było czymś dość niezwykłym, ale to jeszcze nie koniec. Otóż zaledwie kilka minut po przybyciu Kropotkina w domu pani Davis zjawił się nie kto inny jak Booker T. Washington i oznajmił, że pragnie się widzieć z człowiekiem, który towarzyszy Kropotkinowi (był to ich wspólny znajomy). Na wieść, że Booker T. Washington czeka w holu, pani Davis kazała służącej zaprosić go do salonu. I przez następną godzinę te trzy z pozoru nie mające ze sobą nic wspólnego osoby – rosyjski arystokrata przeciwny wszelkiej władzy państwowej, dawny niewolnik, a obecnie działacz murzyński, pisarz i nauczyciel, oraz żona człowieka, który w obronie instytucji niewolnictwa doprowadził do najkrwawszej wojny w dziejach Ameryki – siedziały razem przy stole, popijając herbatę i gawędząc. Tylko Sachs znał tego typu historie. Tylko Sachs wiedział, że kiedy aktorka Louise Brooks dorastała na początku wieku w małej mieścinie w Kansas, jej najlepszą przyjaciółką była mieszkająca w sąsiednim domu Vivian Vance, tak sama, która później występowała w znanym serialu „I love Lucy”. Ogromnie go cieszyło, że dwie aktorki uosabiające dwa tak odmienne oblicza amerykańskiej kobiety, zmysłową diablicę i nieefektowną gospodynię domową, bawiły się razem na jakiejś zakurzonej uliczce w samym środku Ameryki. Uwielbiał takie zbiegi okoliczności, takie kaprysy i dziwactwa historii, sposób, w jaki wszystko bywało czasem postawione do góry nogami. Nabiwszy sobie głowę podobnymi faktami, patrzył na świat jak na twór wyobraźni i prawdziwe, udokumentowane zdarzenia traktował niczym symbole literackie, tropy mogące objawić jakiś ukryty, złożony wzór mający odniesienie do rzeczywistości. Nie byłem do końca pewien, jak poważnie podchodzi do tej zabawy, ale oddawał się jej często; niekiedy miałem wrażenie, że po prostu nie umie przestać. Stwierdzenie, że się urodził w chwili zrzucenia bomby na Hiroszimę, stanowi przykład takiej właśnie nieodpartej potrzeby. Przebija z niego wisielczy humor, ale zarazem jest ono próbą określenia i usytuowania samego siebie w tych okrutnych czasach, w jakich przyszło nam żyć. Często mówił o bombie atomowej. Była dla niego zasadniczym elementem współczesnego świata, znakiem granicznym w dziejach ludzkości, tym, co wyraźnie oddziela nas od wcześniejszych pokoleń. Odkąd staliśmy się zdolni do zniszczenia siebie, zmieniło się pojęcie ludzkiego życia; Sachs twierdził, że nawet w powietrzu, którym oddychamy, unosi się odór śmierci. Nie był pierwszym człowiekiem, który głosił tego typu opinię, ale zważywszy na to, co mu się przytrafiło dziewięć dni temu, trzeba przyznać, że jego obsesja na punkcie bomby przybrała dziwny, nieoczekiwany obrót, zupełnie jakby to słowo zagnieździło się w jego umyśle i całkowicie nim zawładnęło.

Matka Sachsa była katoliczką irlandzkiego pochodzenia, ojciec Żydem o wschodnioeuropejskim rodowodzie. Ich przodkowie przybyli do Ameryki w ubiegłym wieku, aby – podobnie jak większość emigrantów – ocalić swe życie (jedni uciekając przed wielkim głodem lat czterdziestych, drudzy – przed pogromami lat osiemdziesiątych). Właściwie to niemal wszystko, co o nich wiedziałem. Sachs lubił powtarzać, że rodzina matki zawdzięczała przyjazd do Bostonu pewnemu poecie; musiał mieć na myśli sir Waltera Raleigha, bo to on sprowadził kartofle do Irlandii, a zatem był pośrednim sprawcą klęski, która wydarzyła się dwieście pięćdziesiąt lat później, kiedy to zaraza zniszczyła zbiory. Jeśli chodzi o rodzinę ojca, Sachs oświadczył kiedyś, że przybyła do Nowego Jorku z powodu śmierci Boga. Była to jedna z tych enigmatycznych uwag, na pozór pozbawionych sensu, dopóki się ich nie odcyfrowało. W tym wypadku rozumowanie mojego przyjaciela przebiegało następująco: pogromy zaczęły się po zamachu na cara Aleksandra II; cara zamordowali rosyjscy nihiliści; nihiliści wierzyli, że Bóg nie istnieje. Kiedy się to wszystko wie, zagadkowe stwierdzenie nagle staje się proste i czytelne. To tak, jakby powiedzieć: „królestwo za konia”. Jeśli ktoś zna oryginalny kontekst, kiwa ze zrozumieniem głową. Jeśli nie, to nie.

Kiedy i gdzie rodzice Sachsa się poznali, kim byli w tamtych latach, w jaki sposób ich rodziny zareagowały na wieść, że syn się żeni z katoliczką, a córka wychodzi za Żyda, kiedy przeprowadzili się do Connecticut – wszystko to pozostaje w sferze domysłów, bo do faktów nie mam dostępu. Z tego, co się orientuję, Sachs wychowywał się w świeckiej atmosferze. Był zarówno Żydem, jak i katolikiem, czyli tak naprawdę nie był ani jednym, ani drugim. Nie przypominam sobie, aby kiedykolwiek wspominał o tym, że chodził na lekcje religii, i o ile mi wiadomo, ani nie przystępował do bierzmowania, ani nie był u barmicwy. To, że był obrzezany, o niczym nie świadczyło – ot, drobny zabieg chirurgiczny. Parę razy Sachs napomykał o jakimś kryzysie dotyczącym wiary, który przeżywał w wieku kilkunastu lat, ale w sumie kryzys minął szybko i bezpowrotnie. Zawsze podziwiałem w moim przyjacielu znajomość Biblii, znajomość zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu; nie wiem, może uważnie studiował Pismo Święte właśnie w tamtym niespokojnym okresie, kiedy toczył wewnętrzną walkę. Sachsa znacznie bardziej interesowała polityka i historia niż sprawy duszy, a z drugiej strony odnosiłem wrażenie, że jego podejście do polityki ma lekko religijne zabarwienie, jakby uważał, że poprzez politykę człowiek powinien nie tylko szukać sposobu rozwiązania problemów nękających współczesny świat, ale również własnego zbawienia. Wydaje mi się to ważne. Jego poglądy polityczne nie podpadały pod żadne konwencjonalne kategorie. Nie wierzył w żadne ustroje ani ideologie i chociaż potrafił dyskutować o nich ze znawstwem, a nawet zrozumieniem, w gruncie rzeczy sprowadzał politykę do kwestii sumienia. Dlatego w sześćdziesiątym ósmym roku postanowił iść do więzienia. Wiedział, że tak naprawdę niczego to nie zmieni, ale nie mógłby żyć w zgodzie ze sobą, jeśliby postąpił inaczej. Gdybym musiał określić lub podsumować jego poglądy, wskazałbym przede wszystkim na dziewiętnastowiecznych transcendentalistów, na Thoreau, który był dla niego wzorem; podejrzewam, że gdyby nie lektura eseju „Obywatelskie nieposłuszeństwo”, młody Sachs wyrósłby na zupełnie innego człowieka. Nie chodzi mi tylko o sprawę więzienia, lecz o cały stosunek do życia, o nieustanną potrzebę wewnętrznego czuwania. Pewnego razu, kiedy rozmawialiśmy na temat Walden, Sachs przyznał się, że nosi brodę, „ponieważ Henry David Thoreau też ją nosił”; uzmysłowiłem sobie wtedy, jak bardzo mój przyjaciel podziwia słynnego moralistę i filozofa. Pisząc te słowa, nagle zdałem sobie sprawę, że obaj żyli tyle samo lat. Thoreau zmarł w wieku czterdziestu czterech lat. Sachs skończyłby tyle za miesiąc. Nie ma sensu się nad tym zastanawiać, jest to zwykły zbieg okoliczności, ale ponieważ Sachs lubił tego typu ciekawostki, dlatego o tym wspominam.

Ojciec Bena pracował jako administrator w szpitalu w Norwalk. Z tego, co się orientuję, w rodzinie Sachsów nie przelewało się, ale i nie klepali biedy. Najpierw przyszły na świat dwie córeczki, potem Benjamin, a po nim trzecia dziewczynka – wszyscy urodzili się w przeciągu sześciu czy siedmiu lat. Wydaje mi się, że emocjonalnie mój przyjaciel był bardziej związany z matką (która wciąż żyje) niż z ojcem (który zmarł jakiś czas temu), choć nie sądzę, żeby z ojcem miał jakieś większe konflikty. Sam twierdził, że jako dziecko był głupi i niedojrzały, o czym najlepiej świadczy fakt, jak bardzo przeżywał to, że ojciec nie walczył w drugiej wojnie światowej. Jeśli się weźmie pod uwagę jego własne doświadczenie z wojskiem, jest to niemal zabawne, ale wówczas czuł się mocno zawiedziony. Zazdrościł kolegom, którzy chwalili się wyczynami swoich ojców i wynosili na dwór przywiezione przez nich trofea: hełmy, pasy do nabojów, kabury, menażki, blaszki identyfikacyjne, czapki, medale. Dlaczego jednak pan Sachs nie walczył na wojnie, tego mi już jego syn nigdy nie wyjaśnił. Z drugiej strony zawsze z dumą opowiadał o socjalistycznych przekonaniach swego ojca, który w latach trzydziestych zajmował się organizowaniem związków zawodowych. To, że Sachs raczej wolał towarzystwo matki niż ojca, wynikało chyba z podobieństwa ich charakterów: oboje byli gadatliwi, niczego nie owijali w bawełnę, oboje też mieli w sobie coś, co sprawiało, że ludzie chcieli im się zwierzać. Według Fanny (która opowiedziała mi o rodzicach swojego męża na pewno nie mniej niż on sam), ojciec Benjamina był bardziej skryły od matki: cichy, zamknięty w sobie, rzadko zdradzał innym, o czym myśli. Jestem jednak głęboko przekonany, że między ojcem a synem istniała silna więź. Najlepiej świadczy o tym historyjka, którą również usłyszałem kiedyś z ust Fanny. Wkrótce po aresztowaniu Bena w domu Sachsów zjawił się dziennikarz z lokalnej gazety, który chciał porozmawiać z panem Sachsem o zbliżającym się procesie syna. Kiedy ojciec zorientował się, że dziennikarzowi głównie zależy na tym, by opisać konflikt pokoleń (bardzo modny wówczas temat), wstąpił w niego bojowy duch. Ten zazwyczaj spokojny i opanowany człowiek walnął pięścią w poręcz fotela i patrząc gościowi prosto w oczy, oświadczył: „Ben to wspaniały chłopak. Od dziecka uczyliśmy go, żeby zawsze bronił swoich przekonań. Musiałbym być idiotą, żeby nie być dumny z tego, jak postąpił. Gdyby znalazło się więcej takich młodych ludzi jak mój syn, żylibyśmy w znacznie lepszym kraju, do diabła!”

Nigdy nie poznałem ojca mego przyjaciela, lecz doskonale pamiętam Święto Dziękczynienia, które spędziłem w domu jego matki. Było to kilka tygodni po tym, jak Ronald Reagan został prezydentem, czyli w listopadzie 1980 roku – prawie dziesięć lat temu. Moje pierwsze małżeństwo rozpadło się dwa lata wcześniej, a Iris jeszcze nie znałem – poznaliśmy się dopiero trzy miesiące później, pod koniec lutego. Mój synek David akurat skończył trzy latka. Umówiłem się z byłą żoną, że wezmę dziecko do siebie na święto, ale moje plany w ostatniej chwili wzięły w łeb. Stanąłem przed ponurą alternatywą: albo zabrać dzieciaka do restauracji albo kupić dwa mrożone dania z indyka i podgrzać je w swoim małym mieszkanku w Brooklynie. Powoli ogarniała mnie czarna rozpacz (do Święta Dziękczynienia było zaledwie parę dni), kiedy nagle Fanny przyszła mi na ratunek: zaprosiła nas do matki Bena w Connecticut. Zjadą się siostry Bena ze swoimi pociechami, oznajmiła, więc David na pewno nie będzie się nudził.

Obecnie matka Bena przebywa w domu starców, ale wtedy, przed laty, mieszkała w tym samym domu w New Canaan, w którym Ben z siostrami spędził dzieciństwo i młodość. Było to wielkie, zakończone szczytami domostwo na obrzeżach miasta, zbudowane w stylu wiktoriańskim prawdopodobnie w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, pełne korytarzyków, spiżarni, schodów i różnych dziwnych przejść. Wewnątrz panował półmrok; salon zawalony był stosami książek, gazet, czasopism. W owym czasie pani Sachs musiała się już zbliżać do siedemdziesiątki, ale nie miała w sobie nic ze staruszki. Przez wiele lat pracowała w opiece społecznej, pomagając mieszkańcom ubogich dzielnic Bridgeport. Nie wątpię, że jako kobieta szczera, bezpośrednia, o zdecydowanych poglądach i rubasznym, zwariowanym poczuciu humoru świetnie się nadawała do takiej pracy. Wiele spraw traktowała z przymrużeniem oka, nie była sentymentalna, nie sprawiała też wrażenia osoby skorej do awantur, lecz ilekroć rozmowa schodziła na tematy polityczne (co się często zdarzało tamtego dnia), natychmiast demonstrowała swój cięty język. Jej wypowiedzi były barwne i soczyste; kiedy w pewnym momencie oświadczyła, że skazani współpracownicy Nixona „to faceci, co składają gacie w kancik, zanim kładą się spać”, jedna z jej córek zerknęła na mnie speszona, jakby chciała przeprosić za mało taktowne zachowanie matki. Niepotrzebnie się martwiła. Od pierwszej chwili czułem instynktowną sympatię do pani Sachs. Była to wspaniała, dzielna kobieta, która mimo siedemdziesiątki na karku nadal lubiła stawiać się światu i śmiać się zarówno z siebie, jak i ze wszystkich wkoło, nie wyłączając swoich dzieci i wnuków. Wkrótce po moim przyjeździe do New Canaan zdradziła mi, że jest okropną kucharką i dlatego córkom zleciła przygotowanie świątecznego obiadu. Po czym przysunęła się bliżej i szepnęła mi na ucho, że córki też mają po dwie lewe ręce, jeśli chodzi o gotowanie. Bądź co bądź wszystkiego nauczyły się od niej, rzekła, a jak się ma za nauczycielkę nierozgarniętą fajtłapę, to czego się można spodziewać po uczniach?

Posiłek faktycznie był koszmarny, ale ledwo to ktokolwiek zauważył. Tego dnia przy stole siedziało mnóstwo ludzi, w tym piątka dzieci poniżej dziesięciu lat, które robiły taki raban, że uszy odpadały. W sumie byliśmy bardziej zajęci gadaniem niż jedzeniem.

Muszę przyznać, że rodzina Sachsa to hałaśliwa gromadka. Jego siostry z mężami zjechały z różnych części Stanów, a ponieważ większość rodziny od dawna się nie widziała, wkrótce wszyscy przy stole szwargotali naraz, usiłując się nawzajem przekrzyczeć. Zazwyczaj toczyło się z pięć konwersacji w tym samym czasie, ale niekoniecznie między osobami siedzącymi koło siebie, toteż rozmowy często się krzyżowały, rozmówcy się wymieniali, przerywali innym wtrącając swoje trzy grosze, więc ogólne wrażenie było takie, że wszyscy jednocześnie uczestniczą we wszystkich rozmowach, opowiadają o sobie, o swoim życiu, a także podsłuchują, co mówią inni. Jeśli się do tego doda, że co rusz dzieci głośno domagały się uwagi, że ciągłe któraś z sióstr wstawała od stołu, wnosiła kolejne dania, zabierała puste półmiski, że tu ktoś nalewał wino, tam ktoś upuszczał talerz, ktoś inny przewracał kieliszek, a sąsiad obok wylewał sos na obrus, wtedy mamy pełny obraz sytuacji – obraz posiłku, który z każdą chwilą coraz bardziej przypominał barwny, pośpiesznie zaimprowizowany wodewil.

Była to sympatyczna rodzina składająca się z indywidualistów, ludzi, którzy lubią sobie pożartować i darzą się sympatią, lecz nie trzymają się kurczowo wspomnień ze wspólnej przeszłości. Czułem się pokrzepiony na duchu, widząc brak wzajemnych animozji, urazów z dzieciństwa czy zadawnionych pretensji, a jednak wyraźnie wyczuwałem, że w przeciwieństwie do innych wielodzietnych rodzin, którym się w życiu powiodło, nie łączy ich zbyt silna więź. Wiem, że Sachs kochał swoje siostry, ale chyba kochał je bardziej z przyzwyczajenia niż z potrzeby serca, i nie wydaje mi się, aby w swoim dorosłym życiu miał z nimi wiele do czynienia. Może wynikało to stąd, że był jedynym chłopcem w rodzinie? W każdym razie ilekroć podczas tego długiego popołudnia i wieczoru spojrzałem w jego kierunku, rozmawiał albo z matką, albo z żoną, i większe zainteresowanie przejawiał moim synkiem Davidem niż którymkolwiek ze swoich siostrzeńców czy siostrzenic. Czyniąc te spostrzeżenia, wcale nie staram się nic udowodnić. Może się myliłem, może źle odczytałem jego zachowanie, bądź co bądź tylko raz widziałem go w gronie rodzinnym, ale faktem jest, że tamtego dnia Sachs sprawiał wrażenie samotnika trzymającego się trochę na uboczu. Niby od nikogo nie stronił, ale chwilami zdawało mi się, że czuje się nieswojo wśród członków swojej rodziny i że najchętniej wróciłby do własnego domu.

Ze strzępów informacji, które posiadam, domyślam się, że Ben miał normalne, typowe dzieciństwo. W szkole nie zdobywał celujących ocen i jeśli w czymkolwiek celował, to w płataniu wszystkim figli. Podobno bez cienia lęku stawiał czoło pedagogom; jak twierdził, lata pomiędzy szóstym a dwunastym rokiem życia spędził niezwykle twórczo i pracowicie, oddając się działalności wywrotowej. Konstruował pułapki, przyklejał nauczycielom do pleców kartki z napisem „Kopnij mnie”, odpalał petardy w koszach na śmieci w stołówce. Setki godzin przesiedział za karę w gabinecie dyrektora, ale tak wielką odczuwał satysfakcję po każdej udanej akcji, że wcale mu te kary nie przeszkadzały. Inni chłopcy podziwiali jego odwagę i pomysłowość; chyba właśnie z chęci zaimponowania kolegom nieustannie podejmował ryzyko. Widziałem kilka fotografii Sachsa z tego okresu i nie da się ukryć, że był wyjątkowo brzydkim kaczątkiem, prawdziwym niezgrabiaszem: długi, chudy, o wielkich uszach, wystających zębach i krzywym, gapiowatym uśmiechu. Potencjalnie stanowił wprost idealny obiekt żartów i kpin. Jeśli zdołał uniknąć szyderstw ze strony rówieśników, to tylko dzięki temu, że starał się być od nich bardziej nieustraszony. Na pewno nie była to łatwa i przyjemna rola, ale opanował ją do perfekcji; nikt nie mógł się z nim równać.

A potem za pomocą specjalnego aparatu wyprostowano mu krzywe zęby, chude ciało nabrało masy, zaś ruchy rąk i nóg stały się bardziej skoordynowane. Wkraczając w wiek dojrzewania, mój przyjaciel zaczął powoli przypominać człowieka, jakiego poznałem kilkanaście lat później. Wysoki wzrost pomagał mu osiągać niezłe wyniki w sporcie. Mając trzynaście czy czternaście lat Sachs zaczął grać w koszykówkę; wkrótce okazało się, że jest bardzo obiecującym zawodnikiem. Skończyły się figle i błazenada. Chociaż stopnie w szkole pozostawiały wiele do życzenia (był, jak sam się przyznawał, patentowanym leniem i nie zależało mu na dobrych ocenach), Ben cały wolny czas przeznaczał na czytanie; już wtedy w jego głowie zrodziła się myśl, że w przyszłości będzie pisarzem. Jego pierwsze utwory podobno były straszne – „romantyczno-absurdalne babranie się we własnej duszy”, powiedział kiedyś; tych marnych opowiadanek i wierszy nigdy nikomu nie pokazał. Ale nie zrezygnował, pisał dalej. O tym, jak poważnie traktował to zajęcie, najlepiej świadczy fakt, że w wieku siedemnastu lat kupił fajkę, bo uważał, że fajka stanowi atrybut prawdziwego pisarza. W ostatniej klasie szkoły średniej codziennie wieczorem zasiadał przy biurku, z piórem w jednej ręce, z fajką w drugiej, wypełniając pokój dymem.

Opowieści te słyszałem od Sachsa. W swoim czasie pomogły mi lepiej zrozumieć, jaki mój przyjaciel był w młodości, zanim go poznałem, ale gdy je teraz spisuję, mam duże wątpliwości, czy do końca są prawdziwe. Ważną cechą charakteru Sachsa było dyskredytowanie własnych osiągnięć; często drwił z samego siebie. Zwłaszcza kiedy mówił o przeszłości, lubił przedstawiać się w niepochlebnych barwach. W swoich opowieściach zawsze był tępym smarkaczem, pompatycznym durniem, nieznośnym łobuziakiem, głupim niezdarą. Może chciał, żebym go takim widział, a może nabijanie mnie w butelkę po prostu sprawiało mu jakąś dziwną, perwersyjną radość. Bo tylko człowiek obdarzony dużą pewnością siebie potrafi żartować na własny temat, a rzadko się zdarza, aby ktoś taki był przygłupem czy fajtłapą.

Istnieje zaledwie jedna anegdota dotycząca tego wczesnego okresu, w której prawdziwość nie powątpiewam. Usłyszałem ją pod koniec mojej wizyty w domu pani Sachs, a ponieważ została opowiedziana wspólnie przez matkę i syna, należy do innej kategorii niż reszta historyjek, którymi mnie Benjamin raczył, w dodatku nie jest tak dramatyczna jak pozostałe. Teraz, z perspektywy czasu, wydaje mi się, że wyróżnia się z jeszcze jednego powodu: zawiera coś jakby motyw przewodni, refren, który towarzyszył Sachsowi do ostatniej chwili jego życia.

Kiedy sprzątnięto ze stołu, osoby, które nie pomagały w przygotowaniu świątecznego posiłku, zostały wyznaczone do zmywania naczyń. Było nas czworo: Benjamin, pani Sachs, Fanny i ja. Mieliśmy pełne ręce roboty, bo wokół piętrzyły się stosy brudnych garnków i talerzy. Kiedy tak staliśmy w kuchni, na zmianę zeskrobując zeschłe resztki, szorując, płucząc i wycierając naczynia, gawędziliśmy o tym i owym. Po pewnym czasie rozmowa zeszła na temat Święta Dziękczynienia, które właśnie obchodziliśmy, potem na inne amerykańskie święta, a to z kolei skojarzyło nam się z różnymi symbolami narodowymi. Ktoś wspomniał o Statui Wolności i nagle, jakby jednocześnie odżyło w nich wspomnienie, Benjamin z matką zaczęli opowiadać o wycieczce na wyspę Bedloe’a, którą odbyli we wczesnych latach pięćdziesiątych. Ani Fanny, ani ja nie znaliśmy tej historii, więc ze ścierkami w rękach słuchaliśmy dialogu matki i syna.

– Pamiętasz ten dzień, Ben? – spytała pani Sachs.

– Jakżebym mógł zapomnieć? – Ben na to. – To był jeden z punktów zwrotnych mojego dzieciństwa.

– Byłeś wtedy taki mały. Miałeś może sześć albo siedem latek.

– Sześć. To był pięćdziesiąty pierwszy rok.

– Ty sześć, ja trochę więcej, a też ani razu nie widziałam z bliska Statuy Wolności. Uznałam, że trzeba nadrobić tę zaległość, więc któregoś pięknego dnia zapakowałam cię do samochodu i ruszyliśmy do Nowego Jorku. Nie pamiętam, gdzie były dziewczynki, ale jestem prawie pewna, że nie pojechały z nami.

– Tak, wybraliśmy się tylko we dwoje – rzekł Sachs. – Dopiero tam na miejscu dołączyła do nas jakaś pani ze swoimi dziećmi.

– Doris Saperstein, moja stara przyjaciółka z Bronxu. Miała dwóch synów mniej więcej w twoim wieku. Ależ to były urwisy, prawdziwe dzikusy!

– Po prostu normalne chłopaki. To z ich powodu kłóciliśmy się przed wyjściem z domu.

– Myśmy się kłócili? – zdziwiła się pani Sachs.

– Nie pamiętasz?

– Pamiętam to, co było potem. Wszystko inne wyleciało mi z głowy.

– Kazałaś mi włożyć takie krótkie granatowe spodenki i białe podkolanówki. Zawsze kiedy gdzieś wychodziliśmy, ubierałaś mnie po swojemu. Nienawidziłem tego. Czułem się jak maminsynek, jak wyfiokowany panicz. Jeszcze od biedy mogłem tak występować na uroczystościach rodzinnych, ale wszystko się we mnie buntowało na myśl, że w tym stroju mam się pokazać synom pani Saperstein. Wiedziałem, że oni będą ubrani w kolorowe podkoszulki, dżinsy, tenisówki. Strasznie się wstydziłem tych swoich podkolanówek…

– Ależ wyglądałeś jak aniołek – przerwała Sachsowi matka.

– Może, ale wcale tego nie chciałem. Chciałem wyglądać jak inni chłopcy. Błagałem cię, żebyś pozwoliła mi się przebrać, ale uparłaś się. „Zwiedzanie Statuy to nie zabawa na podwórku. Statua Wolności jest symbolem naszego kraju i należy okazywać jej szacunek”. Pamiętam, że pomyślałem sobie: co za ironia losu. Z jednej strony symbol wolności, z drugiej ja, tej wolności pozbawiony. Moja własna mama zaprowadza rządy dyktatorskie, depcze przysługujące mi prawa. Próbowałem ci wytłumaczyć, że nie chcę się wyróżniać, ale twardo obstawałaś przy swoim. Bzdura, powiedziałaś, tamci dwaj też będą odświętnie ubrani. Byłaś tak cholernie pewna siebie, że w końcu zdobyłem się na odwagę i zaproponowałem ci układ. Dobrze, powiedziałem, pójdę w tym, w czym mi każesz. Ale jeśli mali Sapersteinowie będą ubrani w dżinsy i tenisówki, nigdy więcej nie będziesz mnie zmuszać do noszenia granatowych spodenek i podkolanówek. Że odtąd pozwolisz mi samemu decydować, co mam włożyć.

– I ja na to przystałam? Żeby sześciolatek dyktował mi warunki?

– Zgodziłaś się dla świętego spokoju. Nawet nie przyszło ci do głowy, że mogłabyś przegrać. Ale kiedy pani Saperstein pojawiła się ze swoimi synami, okazało się, że miałem rację. Od tego dnia stałem się panem własnej szafy. Było to pierwsze liczące się zwycięstwo w moim życiu. Czułem się tak, jakbym zdobył punkt w walce o demokrację, jakbym stanął w obronie wszystkich uciśnionych ludów świata.

– Teraz rozumiem, dlaczego ciągle chodzisz w dżinsach – wtrąciła Fanny. – Jako dziecko uzyskałeś prawo do decydowania o sobie, a przynajmniej o własnym stroju, i postanowiłeś zostać niechlujem do końca życia.

– Zgadza się – przyznał Sachs. – Wywalczyłem sobie to prawo i od tej pory jestem dumnym abnegatem.

– A potem… – powiedziała matka mego przyjaciela, chcąc wrócić do przerwanego wątku – zaczęliśmy się wspinać.

– Po słynnych krętych schodach – dodał Sachs.

– Z początku nawet nie było tak źle – ciągnęła gospodyni. – Doris i ja puściłyśmy chłopców przodem, a same szłyśmy powoli, spokojnie, trzymając się poręczy. Wreszcie dotarliśmy wszyscy na wysokość korony i przez kilka minut oglądaliśmy z góry port. Myślałam, że to już koniec, że wrócimy na dół i wstąpimy gdzieś na lody. Ale w tamtych czasach wpuszczano zwiedzających jeszcze wyżej, do pochodni, a to oznaczało kolejną wspinaczkę po schodach, tym razem przez uniesione ramię miedzianej damy. Chłopcy oczywiście chcieli tam iść. Tak długo krzyczeli i nudzili, że w końcu obie z Doris poddałyśmy się. Okazało się, że schody prowadzące na samą górę nie miały żadnej poręczy; były to najwęższe, najbardziej kręte schody, jakie w życiu widziałam, po prostu żelazne szczeble odchodzące od długiego pręta. Patrząc w dół miałam wrażenie, że jestem setki kilometrów nad ziemią. Pode mną nic, tylko pustka. Bezdenna otchłań. Chłopcy wdrapali się na samą górę, a ja – pokonawszy dwie trzecie odległości – zrozumiałam, że dalej nie dam rady. Zawsze uważałam się za osobę dzielną, nieulękłą. Na widok myszy nie wskakiwałam z piskiem na krzesło. Byłam postawną, trzeźwo myślącą babą, która niejedno w życiu widziała, ale tamtego dnia na tych wąskich schodach nogi miałam jak z waty, pot lał się ze mnie strumieniami i czułam, że za chwilę zwymiotuję. Doris czuła się podobnie, więc przysiadłyśmy na stopniu, żeby jakoś dojść do siebie. Trochę pomogło, ale nie do końca; mimo kawałka żelaza pod tyłkiem wciąż miałam wrażenie, że zaraz spadnę, że runę głową w dół. Jeszcze nigdy w życiu nie byłam tak spanikowana jak wtedy. Z tych nerwów wszystko się we mnie poprzestawiało: serce podskoczyło mi do gardła, głowa chybotała mi się w rękach, brzuch opadł mi do samych stóp. Nagle pomyślałam o Beniaminie i potwornie się przeraziłam. Zaczęłam krzyczeć, żeby natychmiast zszedł na dół. To było straszne. Mój głos niosący się echem po wnętrzu Statuy brzmiał jak wycie udręczonej duszy. Wreszcie chłopcy, obejrzawszy widok z pochodni, dołączyli do mnie i Doris; całą piątką ruszyliśmy w dół, zsuwając się na pupach po jednym stopniu. Doris i ja wytłumaczyłyśmy chłopcom, że to taki nowy, znacznie ciekawszy sposób schodzenia po schodach, i udawałyśmy, że się świetnie bawimy. Wiedziałam, że za nic w świecie nie zdołam się podnieść, że prędzej skoczę, niż zejdę normalnie. Droga w dół zajęła nam około pół godziny. Kiedy poczułam grunt pod nogami, zaczęłam się trząść jak galareta. Przenocowaliśmy z Benem u Sapersteinów i dopiero nazajutrz wróciliśmy do domu. Od tamtej pory panicznie boję się wysokości. Wolałabym umrzeć, niż wsiąść do samolotu, a jak mam wejść powyżej drugiego piętra, cała dygoczę ze strachu. I pomyśleć, że wszystko zaczęło się tamtego dnia, kiedy zabrałam Bena na zwiedzanie Statuy Wolności.

– To była moja pierwsza lekcja z dziedziny polityki – oznajmił Sachs, spoglądając na mnie i na Fanny. – Nauczyłem się, że wolność bywa niebezpieczna. Może człowieka zabić.

Nie chcę przywiązywać zbyt wielkiej wagi do tej historyjki, ale z drugiej strony chyba nie można jej całkiem pominąć. W sumie był to drobny incydent, rodzinna anegdota, którą opowiada się ze śmiechem – i właśnie w ten sposób opowiedziała ją matka Bena, z humorem i lekką ironią, bagatelizując całe zdarzenie. Kiedy skończyła, roześmieliśmy się wesoło i po chwili rozmowa zeszła na inne tory. Pewnie bym o wszystkim zapomniał, gdyby nie powieść Sachsa (ta sama, z którą przed piętnastu laty brnął przez śnieg na spotkanie z czytelnikami). W powieści roi się od wzmianek o Statui Wolności. Pomyślałem sobie, że to nie może być przypadek. Zapewne tamto doświadczenie z dzieciństwa – strach matki, którego był świadkiem – wywarło na nim tak silne wrażenie, że kilkanaście lat później dało impuls do napisania powieści. Spytałem o to Bena tamtego wieczoru, kiedy wracaliśmy samochodem do Nowego Jorku. Mój przyjaciel mnie wyśmiał: w ogóle nie pamiętał, że matka się bała. Po czym wygłosił komiczną przemowę o niebezpieczeństwach psychoanalizy. Prawdę mówiąc, nie ma to najmniejszego znaczenia. To, że Sachs wykluczył związek między powieścią a wyprawą z matką na Statuę Wolności, wcale nie oznacza, że taki związek nie istniał. Nikt, a już zwłaszcza autor, nie potrafi powiedzieć, skąd się biorą książki. Książki rodzą się z niewiedzy i żyją dopóty, dopóki to, o czym traktują, pozostaje nieoczywiste, Kolos to jedyna wydana powieść Sachsa. To również pierwszy jego utwór, jaki czytałem. Moim zdaniem książka ta miała ogromny wpływ na to, że się zaprzyjaźniliśmy. Wtedy w barze poczułem do Sachsa sympatię, ale kiedy przekonałem się, że ma prawdziwy talent literacki, zapragnąłem spotkać się z nim ponownie, porozmawiać, lepiej go poznać. Różnił się od ludzi, z którymi zetknąłem się od powrotu do Stanów. Był kimś więcej niż potencjalnym kumplem od kieliszka. Piętnaście lat temu, w godzinę po rozpoczęciu lektury, zrozumiałem, że chcę się z Sachsem zaprzyjaźnić.

Właśnie spędziłem cały ranek na ponownej lekturze Kolosa (znalazłem w oficynie kilka egzemplarzy) i ze zdumieniem stwierdzam, że przez te piętnaście lat moje odczucia prawie się nie zmieniły. Chyba nie muszę nic więcej dodawać. Książka jest dostępna w księgarniach i bibliotekach, więc nic nie stoi na przeszkodzie, aby każdy mógł ją przeczytać. Parę miesięcy po tym, jak poznałem Sachsa, wydano Kolosa w miękkiej oprawie; od tego czasu ta zwariowana powieść ciągle jest w druku i choć żyje na uboczu najnowszych trendów, nie dała się wyprzeć z księgarnianych półek. Kiedy pierwszy raz czytałem powieść Bena, niewiele o niej wiedziałem. Opierając się na tym, co mówił w barze, sądziłem, że jest to w miarę konwencjonalnie napisana książka, taka lekko zbeletryzowana opowieść o jego życiu. Nie mam nic przeciwko tego rodzaju książkom, ale Sachs wypowiadał się o niej z takim lekceważeniem, że postanowiłem przygotować się na najgorsze i uniknąć rozczarowania. Tamtego dnia w barze podpisał mi egzemplarz, który przyniósł na spotkanie z czytelnikami, ale wtedy zwróciłem uwagę jedynie na to, że książka jest gruba, ponad czterystustronicowa. Nazajutrz po południu, wypiwszy z sześć filiżanek kawy na kaca, który męczył mnie po sobotniej libacji, wyciągnąłem się na łóżku i zabrałem do czytania. Sachs miał rację mówiąc, że jest to książka napisana przez młodego człowieka, była jednak całkiem inna, niż oczekiwałem. Nie opisywała lat sześćdziesiątych, wojny w Wietnamie, protestów antywojennych ani siedemnastu miesięcy, które Ben spędził w pace, czyli tego wszystkiego, czego się spodziewałem. Sama myśl o więzieniu była dla mnie czymś tak strasznym, że po prostu nie mieściło mi się w głowie, jak ktoś, kto siedział za kratkami, może o tym nie wspomnieć słowem.

Jak się orientuje każdy miłośnik literatury, Nowykolos jest powieścią historyczną, poprzedzoną wnikliwą pracą badawczą i opartą na udokumentowanych faktach, której akcja dzieje się w Ameryce pomiędzy 1876 a 1890 rokiem. Większość postaci to autentyczne osoby, które żyły w tym czasie, a bohaterowie fikcyjni też nie zostali przez Sachsa wymyśleni – zostali skradzeni, czy raczej zapożyczeni z innych książek. Jeśli zaś chodzi o opisane w powieści zdarzenia, wszystkie są prawdziwe, to znaczy zgodne ze źródłami historycznymi, a tam, gdzie źródła podają sprzeczne czy niejasne informacje, Sachs wybierał wersję najbardziej prawdopodobną. Z jednej strony książkę zdaje się cechować wiarygodność, prostota, precyzja w przedstawianiu rzeczywistości. Z drugiej strony autor ciągle zaskakuje czytelnika, miesza rodzaje literackie, style, aż w końcu powieść zaczyna przypominać bilard elektryczny czy inne fantastyczne urządzenie, które migocze jaskrawo i wydaje dziesiątki dźwięków. W każdym rozdziale Sachs używa innej techniki narracyjnej: jest tu tradycyjna narracja w trzeciej osobie, narracja w pierwszej osobie (w formie pamiętnikarskich zapisków i listów), jest kalendarium, są anegdoty, artykuły prasowe, eseje, dialogi sceniczne. Całość dosłownie zapiera dech w piersi; czytelnik ma wrażenie, jakby oglądał wspaniały pokaz sztucznych ogni i bez względu na to, co sądzi o samej książce, po prostu odczuwa podziw dla niezmordowanej energii, szalonej brawury i ogromnej ambicji autora.

Wśród postaci występujących w powieści jest Emma Lazarus, Sitting Bull, Ralph Waldo Emerson, Joseph Pulitzer, Buffalo Bill Cody, Auguste Bartholdi, Catherine Weldon, Rose Hawthorne (córka Nathaniela), Ellery Channing, Walt Whitman i William Tecumseh Sherman. Przez karty powieści przewija się również Raskolnikow (wypuszczony z więzienia, do którego trafił w epilogu Zbrodni i kary, emigruje do Stanów Zjednoczonych i tu pozwala zamerykanizować swoje nazwisko na Ruskin), Huck Finn (włóczęga w średnim wieku, który zaprzyjaźnia się z Ruskinem) oraz Ismael z Moby Dicka (pojawia się na moment jako barman w Nowym Jorku). Nowy kolos zaczyna się w stulecie Ameryki i odnotowuje wszystkie ważniejsze wydarzenia, które miały miejsce w ciągu następnych piętnastu lat: porażkę Custera w bitwie pod Little Big Horn, budowę Statuy Wolności, strajk generalny w 1877 roku, exodus rosyjskich Żydów do Ameryki w 1881, wynalezienie telefonu, rozruchy na Haymarket Square w Chicago, rosnącą popularność Tańca Duchów wśród Siuksów, masakrę pod Wounded Knee. Ale pojawiają się również opisy wydarzeń mniej znanych i właśnie one nadają książce głębię, sprawiają, że jest czymś więcej niż składanką faktów historycznych. Dobrze ilustruje to pierwszy rozdział książki. Na zaproszenie Emersona Emma Lazarus udaje się do Concord w stanie Massachusetts. Poznaje tam Ellery’ego Channinga, który zabiera ją nad staw Walden i opowiada o swojej przyjaźni z nieżyjącym od czternastu lat Thoreau. Siwowłosy pastor z Nowej Anglii i młoda żydowska poetka z Piątej Alei w Nowym Jorku (Sachs uwielbiał takie zestawienia) widują się często i bardzo zaprzyjaźniają. Podczas ostatniego spotkania Channing wręcza Emmie podarek, prosząc, aby odpakowała go dopiero w pociągu. Okazuje się, że w środku znajduje się książka Channinga o Thoreau oraz należący do filozofa kompas, jedna z niewielu pamiątek, jakie staruszkowi zostały po jego sławnym przyjacielu. Jest to piękna scena, opisana przez Sachsa z niezwykłym wyczuciem; w delikatny sposób podsuwa czytelnikowi pewien obraz, który w bardziej lub mniej zmienionej formie będzie się przewijał przez całą książkę. Chociaż nie zostaje to powiedziane wprost, autor wyraźnie daje do zrozumienia, że Ameryka się zagubiła. Tylko Thoreau, posiadacz kompasu, potrafił wskazać nam drogę, a odkąd go zabrakło, nikt z nas nie wie, którędy natęży iść.

Są w tej książce dziesiątki najróżniejszych postaci i epizodów. Jest dziwna historia Catherine Weldon, kobiety ze średnio zamożnej rodziny mieszkającej w Brooklynie, która wyrusza na zachód, by zostać jedną z żon wodza Sitting Bull. Jest śmieszna relacja z podróży po Stanach Zjednoczonych Wielkiego Księcia Aleksego – poluje z Buffalo Billem na bizony oraz płynie z biegiem Missisipi z generałem George’em Armstrongiem Custerem i jego żoną. Jest William Tecumseh Sherman, któremu drugie imię dano na cześć indiańskiego wodza; generał ten w 1876 roku (zaledwie miesiąc po klęsce Custera w bitwie pod Little Big Horn) otrzymuje rozkaz przejęcia kontroli militarnej nad wszystkimi rezerwatami Siuksów oraz traktowania żyjących tam Indian jako jeńców wojennych i do którego rok później zwraca się Amerykański Komitet Budowy Statuy Wolności z prośbą, aby zadecydował, „czy statua ma stanąć na wyspie Bedloe’a czy Gubernatora”. Jest Emma Lazarus, umierająca na raka w wieku trzydziestu siedmiu lat, którą opiekuje się jej przyjaciółka Rose Hawthorne. Doświadczenie to tak silnie wpływa na Rose, że kobieta nawraca się na katolicyzm, po czym wstępuje do dominikanek, gdzie przyjmuje imię siostry Alfonsy i przez ostatnich trzydzieści lat życia zajmuje się śmiertelnie chorymi. Powieść zawiera mnóstwo takich epizodów. Wszystkie są prawdziwe, oparte na autentycznych wydarzeniach, jednakże poprzez sposób, w jaki zostały zestawione, z każdą stroną wydają się coraz bardziej fantastyczne, jakbyśmy mieli do czynienia ze snem, lub halucynacją. Im dalej się zagłębiamy, tym częściej napotykamy całkiem nieoczekiwane skojarzenia i dygresje, nastrój ulega coraz gwałtowniejszym zmianom, wszystko drży, chwieje się, a w końcu zaczyna lewitować, powoli wzbijać się w powietrze niczym ogromny balon. Czytając ostatni rozdział, unosimy się tak wysoko, że po prostu nie sposób łagodnie wrócić na ziemię – i spadamy z hukiem. Książka ma jednak kilka wad. Mimo że Sachs starał się osiągnąć wrażenie naturalności, momentami powieść wydaje się sztuczna; epizody są nadmiernie wyszukane, postaci za płaskie, zbyt jednowymiarowe. Pamiętam, że kiedy pierwszy raz ją czytałem, mniej więcej w połowie pomyślałem sobie, że autor jest lepszym myślicielem niż artystą; drażnił mnie brak finezji w przedstawianiu pewnych tez oraz taki sposób prowadzenia postaci, że były bardziej wyrazicielami idei niż nośnikami akcji. Chociaż książka nie zawierała elementów autobiograficznych, zdawałem sobie sprawę, z jak ogromnym zaangażowaniem emocjonalnym Sachs ją pisał. Niemal z każdej strony powieści bił gniew, głęboki, zapiekły gniew: gniew na Amerykę, gniew na zakłamanych polityków, gniew jako broń służąca niszczeniu narodowych mitów. Zważywszy jednak na to, że w czasie, gdy Sachs pisał książkę, wojna w Wietnamie wciąż trwała i że z jej powodu on sam spędził prawie półtora roku w więzieniu, nietrudno zrozumieć, skąd się brała wściekłość. Gniew narzucał powieści ostry, polemiczny styl, ale był też jej siłą napędową, lokomotywą, która ciągnie cały skład i sprawia, że czytelnik nie może oderwać się od lektury. Sachs miał dwadzieścia trzy lala, kiedy przystąpił do Kolosa; spędził nad nim pięć lat, przerabiając go w sumie siedem lub osiem razy. Ostatecznie książka liczyła czterysta trzydzieści sześć stron. Przeczytałem wszystkie, zanim we wtorek wieczorem położyłem się spać. Mój ogromny podziw przyćmił wszelkie zastrzeżenia. Kiedy w środę po południu wróciłem z pracy, natychmiast usiadłem do pisania listu. Chciałem powiedzieć Sachsowi, że stworzył wielkie dzieło. I że jeśli kiedykolwiek zechce wypić ze mną jeszcze jedną butelkę bourbona, będzie to dla mnie prawdziwy zaszczyt.

Zaczęliśmy się spotykać w miarę systematycznie. Ponieważ Sachs nie pracował na etacie i nie miał żadnych stałych zajęć, łatwiej było mi się z nim widywać niż z jakimkolwiek innym znajomym. Życiem towarzyskim w Nowym Jorku rządzą dość sztywne reguły. Zwykłą kolację czasem planuje się wiele tygodni naprzód, a najlepsi przyjaciele potrafią nie kontaktować się ze sobą całymi miesiącami. Tymczasem ja i Sachs umawialiśmy się zazwyczaj z marszu. Benjamin pracował wtedy, gdy go nachodziła ochota (na ogół późną nocą), a resztę czasu spędzał włócząc się po mieście niczym dziewiętnastowieczny wagabunda, bez planu i celu. Spacerował, odwiedzał muzea i galerie, chodził na popołudniowe seanse do kina, siadywał na ławce w parku i czytał. W przeciwieństwie do innych ludzi nie był niewolnikiem zegara, toteż nigdy nie miał wrażenia, że marnuje czas. Nie twierdzę, że całymi dniami się obijał, ale w jego wypadku mur oddzielający pracę od próżnowania skruszył się do tego stopnia, że prawie stał się niewidoczny. Miało to jednak pozytywny wpływ na pisarstwo Bena, gdyż najlepsze pomysły przychodziły mu do głowy, kiedy wstawał od biurka. Można zatem uznać, że każda czynność, którą wykonywał, podpadała pod pracę. Jedzenie było pracą, oglądanie meczów koszykówki było pracą, siedzenie z kumplem w barze o północy również było pracą. Mimo pozorów nicnierobienia Sachs właściwie cały czas pracował.

Ja nie miałem aż tyle wolnego czasu co on. Poprzedniego lata wróciłem z Paryża z dziewięcioma dolarami w kieszeni i nie chcąc zwracać się do ojca o pożyczkę (której pewnie i tak by mi nie udzielił), nająłem się do pierwszej lepszej roboty, jaka się nadarzyła. Kiedy pół roku później poznałem Sachsa, pracowałem u antykwariusza na Upper East Side; głównie siedziałem na zapleczu sklepu, przygotowując katalogi i odpisując na listy. Pracę zaczynałem o dziewiątej rano, kończyłem o pierwszej. Popołudniami pracowałem w domu: tłumaczyłem książkę o współczesnej historii Chin autorstwa francuskiego dziennikarza, który kiedyś był korespondentem w Pekinie. Książka była tak źle i niechlujnie napisana, że praca nad nią wymagała więcej wysiłku, niż to było warte. Nie poddawałem się tylko dlatego, że miałem nadzieję (choć jeszcze nie wiedziałem, czy mi się uda) rozstać się z antykwariuszem i zacząć zarabiać na życie tłumaczeniami. Poza tym pisałem jakieś opowiadania i recenzje książkowe, toteż na spanie zostawało mi niewiele czasu. Mimo nawału zajęć widywałem się z Sachsem częściej, niż to mi się dziś wydaje możliwe. Nie bez znaczenia było to, że mieszkaliśmy w tej samej dzielnicy, w odległości paru przecznic od siebie. Najpierw spotykaliśmy się późnym wieczorem w barach na Broadwayu, potem zaś – kiedy odkryliśmy, że obydwaj pasjonujemy się sportem – zaczęliśmy również odwiedzać bary w sobotnie lub niedzielne popołudnia, ponieważ wtedy nadawano w telewizji transmisje z meczów, a żaden z nas nie miał w domu telewizora. Tak więc prawie od początku naszej znajomości widywałem się z Sachsem przeciętnie dwa razy w tygodniu, czyli częściej niż z kimkolwiek innym.

Po kilku pierwszych spotkaniach przedstawił mnie swojej żonie. W owym czasie Fanny odbywała studia doktoranckie z historii sztuki na Columbii – pisała pracę na temat dziewiętnastowiecznych pejzażystów amerykańskich – a jednocześnie prowadziła zajęcia ze studentami. Poznała Benjamina dziesięć lat wcześniej, kiedy oboje studiowali w Wisconsin: wpadli na siebie podczas demonstracji pokojowej zorganizowanej na terenie uniwerku. Byli już niemal rok małżeństwem, gdy na wiosnę sześćdziesiątego siódmego Sachs został aresztowany za odmowę wstąpienia do wojska. W trakcie procesu mieszkali u rodziców Bena w New Canaan. Kiedy wczesną wiosną sześćdziesiątego ósmego roku zapadł wyrok i Ben trafił za kratki, Fanny wyprowadziła się od teściów i zamieszkała u swoich rodziców w Brooklynie. Zaraz po przyjeździe do Nowego Jorku złożyła podanie o przyjęcie na studia doktoranckie na Columbii. Przyznano jej stypendium asystenckie: kilka tysięcy dolarów rocznie oraz zwolnienie z czesnego, w zamian za co musiała prowadzić zajęcia ze studentami. Latem przez dwa lub trzy miesiące pracowała jako maszynistka w biurze na Manhattanie, pod koniec sierpnia znalazła sobie nieduże mieszkanko na Zachodniej Sto Dwunastej Ulicy, a z początkiem września rozpoczęła studia. Przez cały ten czas co niedziela jeździła pociągiem do Danbury, żeby odwiedzić Bena. Wspominam o tym dlatego, że kilka razy widziałem Fanny w tamtym okresie, tyle że nie miałem pojęcia, kim jest. W sześćdziesiątym ósmym ja również studiowałem na Columbii, poza tym mieszkałem na Zachodniej Sto Siódmej, zaledwie pięć przecznic od żony Bena. Tak się składało, że w tym samym budynku co ona wynajmowało mieszkanie dwóch moich serdecznych przyjaciół i czasem, kiedy do nich wpadałem, mijałem się z Fanny w windzie lub w holu na dole. Parę razy zauważyłem ją na Broadwayu, kilkakrotnie stała przede mną w sklepiku, w którym kupowało się najtańsze papierosy, od czasu do czasu widywałem ją wchodzącą do jakiegoś gmachu na terenie uczelni, a wiosną sześćdziesiątego dziewiątego roku uczęszczaliśmy wspólnie na wykłady z historii estetyki, które odbywały się na wydziale filozofii. Gdziekolwiek Fanny się pojawiła, zwracałem na nią uwagę, ale chociaż bardzo mi się podobała, nie potrafiłem zdobyć się na odwagę, żeby ją zaczepić. Miała w sobie coś, jakąś elegancję, aurę niedostępności, które zniechęcały obcych do próby zawarcia z nią znajomości. Do pewnego stopnia winę za to ponosiła złota obrączka na palcu, ale podejrzewam, że nawet gdyby Fanny nie była mężatką, nic by to nie zmieniło. Tak czy inaczej zawsze siadałem za nią podczas wykładu, żeby choć przez godzinę tygodniowo rozkoszować się jej widokiem. Może ze dwa razy uśmiechnęliśmy się do siebie, opuszczając aulę, ale to wszystko – byłem zbyt nieśmiały, żeby otworzyć usta i nawiązać rozmowę. Kiedy w siedemdziesiątym piątym roku Sachs przedstawił mi swoją żonę, oboje z miejsca się rozpoznaliśmy. Muszę przyznać, że poczułem się dość skrępowany i dopiero po paru minutach doszedłem do siebie. Oto nagle rozwiązała się zagadka z przeszłości. Brakującym mężem kobiety, którą sześć czy siedem lat temu interesowałem się na odległość, okazał się mój nowy przyjaciel. Gdybym mieszkał dłużej na Upper West Side, prawie na pewno zobaczyłbym go po jego wyjściu z więzienia. Ale skończyłem studia w czerwcu i niedługo później wyprowadziłem się z mieszkania na Zachodniej Sto Siódmej, a Sachs przyjechał do Nowego Jorku dopiero w sierpniu. W tym czasie ja już byłem w drodze do Europy. Dziwnie się dobrali, nie ma co do tego dwóch zdań. Niemal pod każdym względem stanowili swoje przeciwieństwo. Ben był wysoki i chudy jak patyk, prawie sama skóra i kości, Fanny zaś była malutka i okrąglutka. Ona miała gładką oliwkową cerę, on – rumieńce na policzkach, kręcone, poczochrane włosy i skórę, która spiekała się na słońcu. On żywo gestykulował, dosłownie co kilka sekund zmieniał wyraz twarzy, z kolei Fanny kojarzyła mi się z kotką, ruchy bowiem miała spokojne, płynne i pełne gracji. Nawet nie tyle uważałem ją za piękną, ile za egzotyczną, choć słowo „egzotyczna” nie najlepiej chyba oddaje to, co usiłuję powiedzieć. Po prostu fascynowała mnie; emanowało z niej poczucie niezależności i siły, które sprawiało, że człowiek miał ochotę przyglądać się Fanny nawet wtedy, gdy siedziała zupełnie bezczynnie. W przeciwieństwie do męża była raczej małomówna, nie tryskała dowcipem, nie porażała błyskotliwością. A jednak czułem, że z nich dwojga to ona jest bardziej inteligentna, lepiej potrafi formułować sądy. Umysł miała analityczny, podczas gdy Ben całkowicie polegał na intuicji. Jako dyskutant Ben był odważny, lecz mało subtelny, uwielbiał podejmować ryzyko, zagłębiać się w nieznane, wynajdywać najdziwniejsze skojarzenia. Fanny zaś była dokładna, obiektywna i nieskończenie cierpliwa; nie wyciągała pochopnych wniosków, nie czyniła nieprzemyślanych uwag. Ona była mędrcem, on błaznem, ona sfinksem, on otwartą księgą, ona arystokracją, on ludem. Ilekroć widziałem ich razem, zawsze mi się zdawało, że obserwuję panterę z kangurem. Fanny, nieodmiennie elegancka, szykowna, a obok przerośnięty dzieciak, wyższy od niej co najmniej o głowę, ubrany w czarną czapkę baseballową, dżinsy, szarą bluzę z kapturem. Na pierwszy rzut oka zupełnie do siebie nie pasowali. Kiedy szli jedno obok drugiego, każdy sądził, że to para obcych ludzi.

Na czym innym opierał się ich związek. Mimo że Sachs sprawiał wrażenie nieokrzesanego gamonia, potrafił zrozumieć kobiety jak mało kto. Nie tylko swoją żonę, ale niemal każdą kobietę. Ze zdumieniem obserwowałem, jak do niego lgną, jak swobodnie się z nim czują. Pewien wpływ na to niewątpliwie miało dorastanie w domu, w którym były trzy dziewczynki; może doświadczenia z dzieciństwa pozwoliły mu zdobyć jakąś tajemną wiedzę, znaleźć klucz do kobiecej duszy, którego inni mężczyźni całe życie na próżno szukają. Fanny miewała chwile załamania i z tego, co wiem, nie była osobą łatwą we współżyciu. Pod jej zewnętrznym opanowaniem często krył się wewnętrzny niepokój; na własne oczy widziałem, jak błyskawicznie – owładnięta nagle dziwnym, nieokreślonym smutkiem, który doprowadzał ją do skraju łez – umiała stracić dobry humor i wpaść w ponury, grobowy nastrój. Sachs zajmował się nią wtedy z prawdziwie wzruszającą troską i czułością; wydaje mi się, że Fanny nauczyła się na nim polegać; uświadomiła sobie, że nikt nie jest w stanie jej zrozumieć tak dobrze jak on. Bardzo często jego troska objawiała się w zakamuflowany sposób, niewidoczny dla osób z zewnątrz. Może dam przykład. Otóż gdy Sachsowie pierwszy raz zaprosili mnie do siebie na kolację, rozmowa przy stole zeszła na temat dzieci; czy je mieć, czy nie, jeśli tak, to kiedy, jakie zmiany obecność malucha powoduje w życiu dorosłych i tak dalej. Pamiętam, że ja stanowczo opowiadałem się za tym, żeby mieć dzieci, Benjamin z kolei zrobił długi wywód, dlaczego się ze mną nie zgadza. Powody, które podał, nie były oryginalne (świat jest okrutny, przeludnienie ogromne, małżonkowie na całe lata tracą wolność), mówił jednak z takim żarem, z tak głębokim przekonaniem, iż sądziłem, że wypowiada się nie tylko w imieniu swoim, ale również Fanny; po prostu za nic w świecie oboje nie chcą potomstwa. Dopiero po wielu latach odkryłem, że było dokładnie na odwrót. Z całego serca pragnęli mieć dzieci, lecz Fanny nie mogła zajść w ciążę. Chodziła po lekarzach, brała leki na niepłodność, przeprowadzała kuracje ziołowe, ale wszystko na nic. Zaledwie dwa dni przed naszą pierwszą wspólną kolacją Sachsowie usłyszeli ostateczny werdykt: że medycyna nie jest w stanie im pomóc. Dla Fanny był to straszliwy cios. Potwierdzenie najgorszych obaw. Wyrok, z którym – jak mi później wyznała – nie umiała się nigdy pogodzić. Zamiast zmuszać żonę, żeby tamtego wieczoru otworzyła się przede mną, Sachs uciekł się do chytrego wybiegu: zastosował mieszankę blefów, kłamstewek i niedomówień, ażeby ukryć prawdę. Zrozumiałem zaledwie część z tego, co mówił wtedy przy stole, ale to dlatego, że nie do mnie skierowane były jego słowa. Dopiero później zdałem sobie sprawę, że od samego początku zwracał się do Fanny. Mówił jej, że nawet jeśli nie będą mieli dziecka, nadal będzie ją kochał.

Częściej widywałem Bena niż Fanny, a ilekroć ją widziałem, on zawsze był obecny, lecz mimo to powoli, krok po kroku udało nam się zaprzyjaźnić. Zważywszy na moje oczarowanie nią przed laty, nasza przyjaźń była zapewne nieunikniona, a z drugiej strony tamto uczucie stanowiło barierę między nami; minęło wiele miesięcy, zanim pozbyłem się skrępowania. Fanny była obiektem moich marzeń, ucieleśnieniem skrytych pragnień z przeszłości i kiedy nagle pojawiła się w innej roli – jako kobieta z krwi i kości, w dodatku żona przyjaciela – przyznaję, że poczułem się całkiem wytrącony z równowagi. Pamiętam, że podczas pierwszego spotkania plotłem różne bzdury, a to wzmagało jedynie moje speszenie. Już na samym początku naszej znajomości wygadałem się choćby z tym, że przez cały rok ani razu nie słuchałem profesora, na którego wykłady oboje kiedyś chodziliśmy.

– Co tydzień przez godzinę gapiłem się na ciebie. Ponieważ praktyka ważniejsza jest od teorii, pomyślałem sobie: nie marnuj, chłopie, czasu na słuchanie wykładów z estetyki, skoro to, co piękne, siedzi tuż przed tobą.

Była to, jak sądzę, próba przeproszenia Fanny za moje dawne zachowanie, ale wypadła okropnie. Takich rzeczy w ogóle nie powinno się mówić, a już zwłaszcza nonszalanckim tonem. Niczego się nie osiąga, a jedynie przerzuca się odpowiedzialność na drugą osobę. Ledwo wypowiedziałem te słowa, zobaczyłem na twarzy Fanny wyraz zaskoczenia; zdziwił ją mój brak taktu.

– Tak – rzekła, siląc się na uśmiech. – Pamiętam te wykłady. Nie były zbyt pasjonujące.

– Faceci to potwory – ciągnąłem niemal wbrew sobie. – Mają rozum w portkach, a świństwa w głowie. Szczególnie gdy są młodzi.

– Nie świństwa. Hormony.

– To też. Czasem trudno to odróżnić.

– Zawsze miałeś taką zatroskaną minę – powiedziała Fanny. – Pamiętam, że kiedyś pomyślałam sobie: oto jeden z tych strasznie poważnych młodych ludzi, który albo się zabije, albo zmieni świat.

– Na razie nie zrobiłem ani jednego, ani drugiego. Pewnie to oznacza, że zrezygnowałem z dawnych ambicji…

– I bardzo dobrze. Nie warto tkwić w przeszłości. Życie jest zbyt ciekawe.

Na swój zawoalowany sposób Fanny dawała mi do zrozumienia, że się nie gniewa, a jednocześnie ostrzegała mnie: tylko jeśli będę grzeczny, moje dawne grzechy pójdą w niepamięć. Przez jakiś czas czułem się tak, jakby wystawiała mnie na próbę, ale miała powody nie ufać nowemu przyjacielowi swojego męża, więc nic dziwnego, że wolała się zbytnio z nim nie spoufalać. Jednakże w miarę jak się lepiej poznawaliśmy, skrępowanie malało. Kiedyś odkryliśmy, że tego samego dnia obchodzimy urodziny, i chociaż żadne z nas nie wierzyło w astrologię, ten fakt nas do siebie zbliżył. Fanny była o rok starsza ode mnie i ilekroć w rozmowach pojawiał się temat wieku, natychmiast zaczynałem się do niej zwracać z szacunkiem należnym staruszce, co ją zawsze rozśmieszało. Ponieważ nie należała do osób, które często się śmieją, traktowałem to jako oznakę akceptacji. Fanny lubiła swoją pracę, a ja dzięki prowadzonym z nią dyskusjom o dziewiętnastowiecznym malarstwie amerykańskim pokochałem twórczość Rydera, Churcha. Blakelocka i Cole’a, artystów, których nazwiska wcześniej ledwo obiły mi się o uszy. Jesienią 1975 roku Fanny obroniła na Columbii doktorat (jej praca była jedną z pierwszych monografii o Albercie Pinkhamie Ryderze, jakie ukazały się drukiem), po czym dostała posadę młodszego kuratora w dziale sztuki amerykańskiej w Brooklyn Museum, gdzie pracuje do dziś. Kiedy piszę te słowa (jedenastego lipca), ona wciąż nic nie wie o Benie. W zeszłym miesiącu wyjechała do Europy, skąd zamierzała wrócić dopiero w pierwszej połowie września. Pewnie mógłbym ją odszukać, ale jaki by to miało sens? Przecież nie pomogłaby już Benowi w żaden sposób. Co innego gdyby agenci FBI znaleźli rozwiązanie… Z początku uważałem, że mam obowiązek skontaktować się z Fanny, jednakże po namyśle doszedłem do wniosku, że nie będę jej psuł wakacji. Już dość się nacierpiała, a poza tym przekazywanie tego typu wiadomości przez telefon nie jest najlepszym pomysłem. Postanowiłem zaczekać, aż wróci do Stanów, a potem umówić się z nią i osobiście o wszystkim powiedzieć.

Cofając się teraz pamięcią do początków naszej przyjaźni, widzę, jak bardzo podziwiałem Bena i Fanny – jako parę, a także każde z osobna. Książka Sachsa wywarła na mnie ogromne wrażenie, a ponieważ niezależnie od tego darzyłem go sympatią, pochlebiało mi, że on również interesuje się moją twórczością. Był tylko dwa lata starszy ode mnie, ale w porównaniu z nim czułem się jak pętak. Ominęły mnie recenzje z Nowego kolosa, ale podobno książka wywołała sporo szumu. Jedni krytycy bezlitośnie ją zjechali, głównie ze względów politycznych (potępiali Sachsa za jego rażącą „antyamerykańskość”), inni z kolei dosłownie piali z zachwytu, pisząc, że po raz pierwszy od dziesięciu lat pojawił się tak obiecujący młody talent. Sukces komercyjny nie szedł w parze z ilością recenzji (książka sprzedawała się wolno, dopiero po dwóch latach wydano ją w miękkiej oprawie), lecz dzięki krytykom nazwisko Sachsa znalazło się na mapie literackiej. Mogłoby się wydawać, że szum wokół powieści ucieszy Bena, jednak – jak się szybko zorientowałem – mój przyjaciel nie zwracał uwagi na takie rzeczy. W przeciwieństwie do innych pisarzy rzadko mówił o swojej twórczości; po prostu w minimalnym stopniu (jeśli w ogóle) interesowało go to, co ludzie nazywają „karierą pisarską”. Nie miał w sobie ducha współzawodnictwa, nie troszczył się o popularność, nie pysznił talentem. I chyba to mnie w nim najbardziej ujęło: nieskalaność ambicji oraz prosty, rzeczowy stosunek do pracy. Z powodu takiego nastawienia do literatury czasem bywał uparty i kłótliwy, ale z drugiej strony mógł robić to, na co miał ochotę. Po sukcesie pierwszej powieści natychmiast zabrał się do pisania drugiej, lecz po mniej więcej stu stronach podarł i spalił maszynopis. Wymyślanie historyjek to głupota, oświadczył, i raz na zawsze skończył z beletrystyką. Było to jedenaście miesięcy przed naszym poznaniem się, na przełomie siedemdziesiątego trzeciego i siedemdziesiątego czwartego roku. Po spaleniu początkowych rozdziałów drugiej powieści Sachs zaczął pisać eseje i artykuły na najprzeróżniejsze tematy – o polityce, literaturze i sporcie, o historii, kulturze masowej i jedzeniu, słowem: o tym wszystkim, nad czym w danym dniu czy tygodniu miał ochotę się pozastanawiać. Jego artykuły cieszyły się dużą poczytnością, toteż bez trudu umieszczał je w pismach. Był niewybredny i drukował wszędzie: z jednakowym zapałem pisywał do wysokonakładowych tygodników o ogólnokrajowym zasięgu, jak i do mało znanych kwartalników literackich, w dodatku zdawał się nie dostrzegać, że jedne pisma płacą ogromne honoraria, a inne nie płacą nic. Nie korzystał z pomocy agenta – uważał, że byłaby to pożałowania godna komercjalizacja – i w konsekwencji zarabiał dużo mniej, niżby mógł. Wielokrotnie spieraliśmy się z tego powodu, ale to nic nie pomagało; dopiero na początku lat osiemdziesiątych przyznał mi rację i najął kogoś, kto zadbał o jego finanse.

Zawsze mnie zdumiewało, że potrafi tak szybko pisać, że mimo dużej wydajności wciąż ma niewyczerpany zapas pomysłów i nie stresują go terminy, których nie wolno mu przekroczyć. Często zdarzało mu się wystukać dziesięć czy dwanaście stron za jednym posiedzeniem, niekiedy pisał cały artykuł, od pierwszego do ostatniego słowa, nie wstając od maszyny. Traktował pracę jak zawody sportowe, jak bieg na wytrzymałość, w którym umysł ściga się z ciałem, ale ponieważ umiał się tak kompletnie wyłączyć, skupić tylko na jednym, odnosiło się wrażenie, że między jego głową a czubkami palców istnieje tajemnicze połączenie i że słowa same spływają mu na klawisze. Czasem, nie mogąc się powstrzymać od autoironii, twierdził, że zarabia na życie „bębnieniem w maszynę”. A jednak artykuły, które pisał, nigdy nie spadały poniżej dobrego poziomu, często zaś bywały wręcz genialne. Im lepiej poznawałem Sachsa, z tym większym podziwem obserwowałem jego wydajność. Sam bowiem ślęczę nad każdym zdaniem i przeżywam straszliwe rozterki; nawet w te dni, kiedy teoretycznie świetnie mi idzie, posuwam się naprzód w żółwim tempie, jak ktoś, kto ostatkiem sił brnie przez pustynię. Po każde najmniejsze słowo muszę przedzierać się przez pokłady ciszy, a gdy je wreszcie odnajduję i umieszczam obok innych, nadal nie wiem, czy to przypadkiem nie miraż, który zaraz zniknie. Nigdy nie umiałem z taką łatwością jak Ben operować językiem. Czuję się zagubiony, otumaniony, nie potrafię ubrać w słowa własnych myśli i choćbym nie wiem jak się starał, jedynym rezultatem jest niezrozumiały bełkot. Sachsowi obce były takie problemy. U niego słowa układały się w karne szeregi, u mnie walczą ze sobą, rozpadają się, pierzchają na wszystkie strony. Ja większość czasu zbieram kawałki i ponownie je sklejam, Ben zaś nie musiał chodzić po śmietnikach, szperać w koszach, zastanawiać się, czy dobrze dopasował poszczególne elementy. Jeśli miewał wątpliwości, były one innej natury, słowa zaś – niezależnie od tego, co się działo w jego życiu – nigdy go nie zawodziły. Sachs nie wiedział, co oznacza męka twórcza, a czasem zdarzały się i takie dni, kiedy ledwo nadążał ze spisywaniem swoich myśli. Był to dziwny dar, którego sam właściwie nie dostrzegał. I może dlatego patrząc na Bena miało się wrażenie, że jest jak dziecko bawiące się zabawkami, cudowne dziecko nieświadome swojego wielkiego talentu.

Rozdział 2

Pierwszy etap naszej przyjaźni trwał około półtora roku. Potem, w odstępie zaledwie kilku miesięcy, obaj wyprowadziliśmy się z Upper West Side i wtedy rozpoczął się jej drugi etap. Najpierw Fanny z Benem przenieśli się do eleganckiej części Brooklynu. Ich nowe mieszkanie na Park Slope było większe i znacznie wygodniejsze od dotychczasowego, które Fanny wynajęła, kiedy studiowała na Columbii. Poza tym znajdowało się dosłownie parę kroków od muzeum. Ich przeprowadzka miała miejsce jesienią siedemdziesiątego szóstego roku. W tym czasie, jaki upłynął między znalezieniem przez Sachsów nowego mieszkania a wprowadzeniem się do niego, okazało się, że moja żona Delia jest w ciąży. Prawie natychmiast my też zaczęliśmy myśleć o przeprowadzce. Nasze mieszkanie na Riverside Drive było za małe, byśmy mogli się pomieścić z dzieckiem, a ponieważ nie najlepiej się między nami układało, postanowiliśmy wynieść się z miasta; oboje uznaliśmy, że będziemy mieli większą szansę na uratowanie małżeństwa, jeśli zaszyjemy się gdzieś na wsi. Zarabiałem wtedy na życie tłumaczeniami, a tłumaczyć mogłem wszędzie.

Prawdę mówiąc, nie mam ochoty wracać wspomnieniami do mojego pierwszego małżeństwa, ale ponieważ w pewien sposób wiąże się z historią, którą tu opowiadam, nie mogę go pominąć milczeniem. Tak już jest, że jedna rzecz prowadzi do drugiej i, czy mi to się podoba, czy nie, ja też mam swój udział w tym, co przydarzyło się Sachsowi. Gdyby moje małżeństwo z Delią Bond się nie rozpadło, nie poznałbym Marii Turner, gdybym nie poznał Marii Turner, nie dowiedziałbym się o istnieniu Lillian Stern, a gdybym nie dowiedział się o istnieniu Lillian Stern, nie siedziałbym tu i nie pisał tej książki. Każde z nas ma związek ze śmiercią Bena, więc żeby opowiedzieć o nim, chcąc nie chcąc muszę również opowiedzieć o nas. Wszystko jest powiązane, wszystkie historie wzajemnie na siebie zachodzą. Słabo mi się robi na myśl, że to ja zetknąłem ze sobą uczestników dramatu. A zaczęło się ode mnie i Bena.

Kolejność była następująca: przez siedem lat z krótkimi przerwami uganiałem się za Delią (1967-1974), aż namówiłem ją na małżeństwo (1975); przenieśliśmy się na wieś (marzec 1977), gdzie urodził się nasz syn David (czerwiec 1977); rozstaliśmy się (listopad 1978). Podczas tych osiemnastu miesięcy, które spędziłem poza Nowym Jorkiem, Ben i ja ciągle byliśmy w kontakcie, chociaż widywaliśmy się znacznie rzadziej niż przedtem. Pocztówki i listy zajęły miejsce prowadzonych do późnych godzin rozmów w barach, a spotkania, które teraz musiały być z góry zaplanowane, siłą rzeczy stały się nieco bardziej formalne. Czasem Farmy z Benem przyjeżdżali do nas na weekendy, któregoś lata Delia i ja gościliśmy u nich przez kilka dni w Vermont, ale te wizyty pozbawione były dawnej spontaniczności i żywiołowego charakteru. Na szczęście nasza przyjaźń na tym nie ucierpiała. Ze dwa albo trzy razy w miesiącu jeździłem w interesach do Nowego Jorku – zawieźć maszynopis, podpisać umowę, odebrać nowy tekst do tłumaczenia, porozmawiać w wydawnictwie o planach na przyszłość – i za każdym razem nocowałem u Sachsów w Brooklynie. Trwałość ich małżeństwa działała na mnie uspokajająco i jeśli w tym czasie zdołałem zachować jakiekolwiek pozory normalności, było to w dużej mierze zasługą Fanny i Bena. Nazajutrz rano niechętnie wracałem do domu i żony. Obrazek rodzinnego szczęścia, który dwa razy w miesiącu miałem przed oczami, uzmysławiał mi, jak bardzo szwankuje moje własne małżeństwo. Z coraz większymi oporami wracałem do gąszczu problemów, które otaczały mnie w domu ze wszystkich stron. Nie chcę się teraz zastanawiać, co było powodem naszego rozwodu. Przez ostatnie dwa lata na pewno brakowało nam pieniędzy, ale myliłbym się widząc w tym jedyną przyczynę. Dobre małżeństwo potrafi udźwignąć każdy ciężar, w tym kłopoty natury finansowej; złe małżeństwo załamie się pod byle czym. W naszym wypadku koszmar zaczął się zaledwie kilka godzin po tym, jak przenieśliśmy się na wieś z miasta, i ta krucha więź, która nas jeszcze wtedy jednoczyła, urwała się bezpowrotnie.

Biorąc pod uwagę brak pieniędzy, wcale nie mieliśmy zamiaru kupować domu, początkowy plan zakładał, że wynajmiemy dom na krótko i zobaczymy, czy takie życie nam odpowiada; jeśli tak, to postanowiliśmy zostać na dłużej, a jeśli nie, to po wygaśnięciu umowy najmu postanowiliśmy wrócić do Nowego Jorku. Ale nagle do akcji wkroczył ojciec Delii który zaoferował nam pożyczkę w wysokości dziesięciu tysięcy dolarów na kupno własnego domu – na resztę potrzebnej kwoty postanowiliśmy zaciągnąć kredyt. Domy na wsi kosztowały w granicach od trzydziestu do czterdziestu tysięcy, tak więc kwota, którą dostaliśmy od teścia, przedstawiała w tamtych czasach dużo większą niż obecnie. Ojciec Delii postąpił wspaniałomyślnie, lecz krotko mówiąc, ta pożyczka nas dobiła; znaleźliśmy się w sytuacji, w której nie umieliśmy sobie poradzić. Po kilku miesiącach poszukiwań trafiliśmy na niedrogą chałupę w okręgu Dutchess, starą, zniszczoną, ale dużą. Na zewnątrz rosły wspaniałe, rozłożyste krzaki.

Na drugi dzień po naszej przeprowadzce zerwała się gwałtowna burza z piorunami. Piorun uderzył w drzewo tuż koło domu, drzewo zajęło się ogniem, ogień spalił przewody, które biegły tuż nad konarami, i tak straciliśmy prąd. Natychmiast przestała działać pompa studzienna i w ciągu niecałej godziny mieliśmy kompletnie zalaną piwnicę. Zszedłem na dół z latarką, po czym pół nocy spędziłem brodząc po kolana w lodowatej wodzie, którą kubłami wylewałem na zewnątrz. Nazajutrz po południu zjawił się fachowiec, żeby oszacować straty: dowiedzieliśmy się, że trzeba wymienić całą instalację elektryczną. Kosztowało nas to kilkaset dolarów. Miesiąc później wylało szambo; wydaliśmy ponad tysiąc dolarów, żeby pozbyć się smrodu. Nie było nas stać na te wszystkie naprawy; nasz budżet domowy bardzo ucierpiał, a my wraz z nim. Zwiększyłem tempo pracy, zacząłem brać wszystkie chałtury, jakie się nadarzały, przerwałem pracę nad książką, którą pisałem od trzech lat. Delia, chociaż była już w mocno zaawansowanej ciąży, też harowała bez wytchnienia (biorąc do domu prace redakcyjne); nawet tydzień przed rozwiązaniem ślęczała od rana do nocy, poprawiając maszynopis liczący ponad dziewięćset stron.

Kiedy urodził się David, sytuacja jeszcze się pogorszyła. Brak gotówki stał się moją obsesją – przez następny rok żyłem w panice. Delia, zajęta opieką nad dzieckiem, nie wnosiła żadnej kasy, toteż nasze dochody zaczęły spadać akurat kiedy wydatki zaczęły rosnąć. Jako że poważnie traktowałem rolę ojca i męża, było mi strasznie wstyd, że nie umiem zaspokoić podstawowych potrzeb mojej rodziny. Któregoś razu, gdy jeden wydawca zbyt długo zwlekał z zapłaceniem honorarium, pojechałem do Nowego Jorku, wpadłem do jego gabinetu i grożąc mu zażądałem, aby natychmiast wypisał mi czek. W pewnym momencie chwyciłem faceta za kołnierz i pchnąłem na ścianę. Było to zachowanie całkiem do mnie niepodobne, przekreślające wszystko, w co dotąd wierzyłem. Ostatni raz biłem się, kiedy miałem jakieś dziesięć lat, więc fakt, że mi nerwy puściły, w dodatku do tego stopnia, najlepiej świadczy o tym, w jak kiepskim znajdowałem się stanie psychicznym. Pisałem jeden artykuł po drugim, brałem wszystkie tłumaczenia, jakie mi proponowano, ale pieniędzy wciąż było za mało. Pogodziwszy się z faktem, że nigdy nie skończę swojej powieści, że moje marzenia, aby zostać pisarzem, nigdy się nie spełnią, zacząłem się rozglądać za jakąś stałą posadą. Czasy jednak były ciężkie, a możliwości znikome. Na przykład do lokalnej szkoły średniej, która szukała kogoś, kto za marne osiem tysięcy dolarów rocznie uczyłby młodzież pisania wypracowań, nadeszło ponad trzysta zgłoszeń. Ponieważ nie miałem żadnego doświadczenia w uczeniu, z miejsca odrzucono moje podanie; nawet nie zaproszono mnie na rozmowę wstępną. Potem starałem się o zatrudnienie w kilku pismach, w których wcześniej drukowałem artykuły – byłem gotów codziennie dojeżdżać – lecz moje listy potraktowano jako dobry żart. Praca w redakcji, odpisano mi, nie nadaje się dla pisarza; marnowałby pan tylko czas. Ale ja już nie byłem pisarzem – byłem człowiekiem, który znalazł się w ślepym zaułku, człowiekiem, który ma nóż na gardle.

Sytuacja nas wykańczała. Kłóciliśmy się z Delią bez przerwy – po prostu był to odruch, nad którym nie potrafiliśmy zapanować. Ona zrzędziła, ja się boczyłem, ona utyskiwała, ja się dąsałem; doszło do tego, że czasem całymi dniami baliśmy się do siebie odezwać. Tylko nasz synek David przynosił nam radość, więc w kółko o nim rozmawialiśmy, jakby żaden inny temat nie istniał. Musieliśmy się bardzo pilnować, żeby nie wyjść poza strefę neutralną – ilekroć któremuś z nas się to zdarzało, snajperzy natychmiast wskakiwali z powrotem do okopów, rozlegały się strzały i znów wszczynaliśmy wojnę. Wyrafinowana walka, którą toczyliśmy za pomocą milczenia, niedomówień i zranionych, pełnych zdumienia min, ciągnęła się bez końca i bez celu. Ale żadne z nas nie zamierzało się poddać. Nastawiliśmy się, że jesteśmy razem na dobre i złe, i nawet nam do głowy nie przyszło, żeby skapitulować.

Zmiana nastąpiła z dnia na dzień jesienią siedemdziesiątego ósmego roku. Któregoś wieczoru siedzieliśmy w salonie, bawiąc się z Davidem, kiedy Delia nagle poprosiła mnie, abym z gabinetu na piętrze przyniósł jej okulary. Wszedłszy do pokoju, od razu spostrzegłem leżący na biurku otwarty zeszyt. Delia prowadziła pamiętnik, odkąd skończyła trzynaście czy czternaście lat; nie mam pojęcia, ile zawierał tomów, pewnie kilkadziesiąt składających się na sagę jej życia wewnętrznego. Dość często żona czytała mi na głos fragmenty, ale do tej pory nigdy sam, bez pozwolenia, nie zerknąłem do środka. Tamtego wieczoru poczułem nieodpartą pokusę przeczytania kilku stron. Patrząc wstecz wiem, co to oznaczało: że straciłem nadzieję na dalsze wspólne życie, bo przecież nie zawiódłbym zaufania żony, gdybym nie uważał, iż nasze małżeństwo definitywnie się rozpadło. Ale wtedy oczywiście nie zdawałem sobie z tego sprawy. Jedyne, co czułem, to ciekawość. Zeszyt leżał otwarty na biurku. Żona sama wysłała mnie na górę. Musiała się domyślić, że go zauważę. A zatem może chciała, żebym przeczytał, co ostatnio zapisała? W każdym razie taki sobie znalazłem pretekst i do dziś nie wiem, czy przypadkiem nie miałem racji. Bo to było w stylu Delii: w podstępny, okrężny sposób wywołać kryzys, a samej udawać niewiniątko. Miała taki szczególny dar – potrafiła brać sprawy w swoje ręce, wmawiając sobie, że są absolutnie czyste.

No więc wszedłszy do pokoju żony, zerknąłem do jej pamiętnika, a gdy przeczytałem kilka pierwszych zdań, klamka zapadła i nie było już odwrotu. Okazało się, że tego dnia tematem zapisków byłem ja; ujrzałem długą listę skarg i pretensji skierowanych pod moim adresem. Był to ponury dokument pisany takim samym suchym stylem, jakim w laboratorium opisuje się wyniki obserwacji szczura. Delia zawarła w nim wszystko, poczynając od tego, jak się ubieram i co jadam, a kończąc na mojej karygodnej nieumiejętności zrozumienia drugiego człowieka. Byłem wredny i samolubny, lekkomyślny i despotyczny, mściwy, leniwy i roztargniony. Nawet jeśli pokrywało się to z prawdą, sposób, w jaki Delia mnie opisała, styl jej wypowiedzi był tak małoduszny, tak obrzydliwy, że nie potrafiłem się zdobyć na złość. Czułem smutek, oszołomienie, pustkę. Zanim dotarłem do ostatniego akapitu, wiedziałem, jak Delia zakończy swój wpis; konkluzja sama się nasuwała. Nigdy nie kochałam Petera – przeczytałem. – Myliłam się sądząc, że kiedykolwiek zdołam go pokochać. Nasze małżeństwo jest jednym wielkim kłamstwem i im dłużej w nim trwamy, tym bardziej się wykańczamy nawzajem. Nie powinniśmy byli się pobierać. Uległam namowom Petera i od tamtej pory płacę za swoją głupotę. Nie kochałam go wtedy, nie kocham teraz i nigdy nie pokocham, bez względu na to, jak długo z sobą będziemy.

Ton był tak zdecydowany, sens tak jasny, że niemal odczułem ulgę. Świadomość, że jest się znienawidzonym, nie pozwala rozczulać się nad sobą. Nie miałem juz żadnych wątpliwości, jak sprawy stoją, i chociaż w pierwszej chwili byłem wstrząśnięty tym, co przeczytałem, w głębi duszy zdawałem sobie sprawę, że sam sprowadziłem na siebie nieszczęście. Zmarnowałem jedenaście lat życia, szukając czegoś, co nie istnieje. Całą młodość uganiałem się za iluzją i teraz, zamiast się załamać i rozpaczać nad stratą, poczułem dziwnie ożywienie, zupełnie jakby szczere, brutalne słowa Delii pozwoliły mi odzyskać wolność. Musze przyznać, że dziś chyba nie wiedziałbym, jak się zachować, ale wtedy nawet się nie zawahałem. Zszedłem na dół z okularami żony, poinformowałem ją, że przeczytałem jej pamiętnik, i nazajutrz rano wyprowadziłem się z domu. Zdaje się, że moja stanowczość zaskoczyła Delię, ale to było do przewidzenia, biorąc pod uwagę fakt, jak słabo się znaliśmy. Jeśli o mnie chodzi, po prostu uznałem, że sprawa jest jasna. Co się stało, się nie odstanie, więc nie ma sensu zwlekać z decyzją.

Fanny pomogła mi znaleźć lokum na dolnym Manhattanie, toteż na Święta Bożego Narodzenia byłem już z powrotem w Nowym Jorku. Okazało się, że pewien malarz, jej znajomy, zamierzał spędzić rok we Włoszech i Fanny namówiła go, żeby za pięćdziesiąt dolarów miesięcznie – na więcej nie byłoby mnie stać – wynajął mi pokój, który należał do jego mieszkania (wynajętego innym lokatorom), lecz mieścił się po drugiej stronie korytarza i dopóki się do niego nie wprowadziłem, służył za graciarnię. Gospodarz trzymał tu różne śmieci i niepotrzebne sprzęty: popsute rowery, nie dokończone obrazy, starą pralkę, puste puszki po terpentynie, gazety, pisma ilustrowane oraz niezliczone ilości drutu. Zgarnąłem wszystko pod jedną ścianę, tak więc do zamieszkania została mi zaledwie połowa pokoju, szybko się jednak przyzwyczaiłem do nowych warunków i uznałem, że to mi aż nadto wystarcza. Przez pierwszy rok cały mój majątek składał się z materaca, małego stolika, dwóch krzeseł, maszynki elektrycznej, kilku podstawowych sprzętów kuchennych i pudła z książkami. Żyłem skromnie, bez żadnych wygód, ale prawdę mówiąc, byłem szczęśliwy. Tak jak to ujął Sachs, gdy pierwszy raz wpadł z wizytą, mój pokój stanowił azyl duchowy, gdyż myślenie było jedyną czynnością, jaką dawało się w nim wykonywać. Miałem własną umywalkę i klozet, ale brakowało wanny czy prysznicu, drewniana podłoga zaś była w tak opłakanym stanie, że ilekroć przeszedłem się po niej na bosaka, musiałem potem wyciągać z nogi drzazgi. A jednak w tym właśnie pokoju wróciłem do przerwanej powieści i powoli los zaczął się do mnie uśmiechać. Miesiąc po tym, jak się wprowadziłem, otrzymałem stypendium w wysokości dziesięciu tysięcy dolarów, o które wystąpiłem tak dawno temu, że zdążyłem o nim zapomnieć. Po upływie kolejnych dwóch tygodni dostałem drugie stypendium, siedem tysięcy dolarów, o które starałem się w tym samym okresie desperacji co o pierwsze. To było tak, jakby nagle cuda stały się na porządku dziennym. Mimo że połowę pieniędzy oddałem Delii, wciąż starczało mi na w miarę wygodne życie. Co tydzień jeździłem na wieś, żeby spędzić dzień lub dwa z Davidem. Nocowałem u zaprzyjaźnionego sąsiada. Trwało to około dziewięciu miesięcy, a potem, we wrześniu, sprzedaliśmy dom i Delia wynajęła mieszkanie w południowej części Brooklynu. Odtąd zabierałem dziecko na kilka dni do siebie. Oboje z Delią oddaliśmy się w ręce prawników; rozwód był w toku.

Fanny i Ben ogromnie się przejmowali moim nowym stanem kawalerskim. Nie lubię się wywnętrzać, ale jeśli się komuś zwierzałem, to tylko im; oni jedyni wiedzieli o moich rozterkach i wątpliwościach. Zmartwiła ich wiadomość, że się rozstałem z Delią, chyba nawet bardziej zmartwiła Bena niż Fanny. Fanny, zrozumiawszy, że to koniec, że nie zejdę się ponownie z żoną, raczej niepokoiła się o małego Davida. Sachs jednak koniecznie chciał mnie namówić, abym podjął jeszcze jedną próbę. Przez parę tygodni suszył mi głowę; poddał się dopiero wtedy, gdy przeprowadziłem się do miasta i zacząłem nowe życie. Nigdy nie spieraliśmy się z Delią w towarzystwie, toteż rozpad naszego małżeństwa z pewnością był szokiem dla wszystkich, którzy nas znali, a zwłaszcza dla tak bliskich przyjaciół jak Sachsowie. Chociaż wydaje mi się, że Fanny już od dłuższego czasu coś podejrzewała. Pierwszą noc po odejściu od Delii spędziłem u nich w domu; kiedy skończyłem im opowiadać o tym, co się stało. Fanny przez chwilę milczała, po czym oznajmiła: „Wiem, jak się paskudnie czujesz. Peter, ale myślę, że słusznie postąpiłeś. Zobaczysz, będziesz znacznie szczęśliwszy bez niej.”

Tamtego roku Sachsowie wydawali mnóstwo przyjęć i na większość mnie zapraszali. Znali wprost niewiarygodnie dużo ludzi; miałem wrażenie, jakby niemal pół Nowego Jorku przewijało się przez ich dom. Malarze, pisarze, profesorowie, krytycy, wydawcy, właściciele galerii – wszyscy przyjeżdżali do Brooklynu, siadali przy dużym owalnym stole, opychali się przysmakami, które Fanny przyrządzała na kolację, pili i gadali do późnej nocy. Ben zawsze był wspaniałym gospodarzem i niestrudzonym mistrzem ceremonii: sypał z rękawa dowcipami, rzucał błyskotliwe uwagi i pilnował, aby rozmowa przy stole płynęła wartkim nurtem. Te spotkania stanowiły moją główną rozrywkę. Fanny z Benem zajmowali się mną nieustannie, nie szczędzili wysiłków, żebym zaczął udzielać się towarzysko. I chociaż nigdy nie mówili o tym wprost, wiedziałem, że starają się mnie wyswatać; nie zapraszaliby tylu niezamężnych kobiet, gdyby mój los tak bardzo nie leżał im na sercu.

Na początku 1979 roku, jakieś cztery miesiące po moim powrocie do Nowego Jorku, poznałem u Sachsów pewną osobę, która odegrała istotną rolę w śmierci Bena. Maria Turner miała wówczas dwadzieścia siedem, może dwadzieścia osiem lat; była wysoką kobietą, spokojną, zrównoważoną, o krótkich blond włosach i pociągłej, kościstej twarzy. Daleko było Marii do piękności, ale moją uwagę zwrócił żar w jej szarych oczach, a także kontrast między jej powściągliwym zachowaniem i skromnym, nienagannym strojem a zmysłowym wdziękiem i erotyzmem, jaki od niej promieniował, kiedy na przykład zakładała nogę na nogę, pozwalając, by spódnica podjechała wyżej, albo kiedy przyjmując ode mnie ogień, leciutko dotykała mojej dłoni. Nie próbowała mnie kokietować czy się zalecać. Sprawiała wrażenie porządnej dziewczyny z dobrego domu, która do perfekcji opanowała zasady savoir-vivre’u, lecz nie ma ochoty dłużej się do nich stosować, sprawiała też wrażenie osoby posiadającej jakąś cenną tajemnicę, którą w zależności od humoru i kaprysu wyjawi albo nie.

Mieszkałem na Varick, ona niedaleko na Duane, więc po przyjęciu u Sachsów wróciliśmy jedną taksówką na Manhattan. Od tego zaczęła się nasza znajomość, czy raczej trwający niemal dwa lata związek erotyczny. Świadomie używam tego określenia, chociaż to wcale nie znaczy, że nasze stosunki ograniczały się wyłącznie do cielesnych i że poza łóżkiem nie przejawialiśmy sobą żadnego zainteresowania. Faktem jednak jest, że nie szeptaliśmy do siebie czułych słówek, nie żyliśmy w świecie sentymentalnych iluzji i po tej pierwszej nocy charakter naszej znajomości właściwie się nie zmienił. Marii wcale nie zależało na więzi, o jakiej inni marzą, nie znała też miłości w tradycyjnym znaczeniu tego słowa – to było uczucie leżące poza jej zasięgiem. Ze względu na mój ówczesny stan ducha chętnie zaakceptowałem narzucone przez nią warunki.

Nie rościliśmy wobec siebie żadnych praw, każde z nas żyło własnym życiem i widywaliśmy się sporadycznie. Ale istniała między nami prawdziwa sympatia, pewna intymność, której z nikim innym nie udało mi się osiągnąć. Musiało jednak minąć trochę czasu, zanim się w tym wszystkim połapałem. Z początku Maria wydawała mi się odrobinę przerażająca, może nawet lekko zboczona (co stanowiło dodatkową podnietę podczas naszych pierwszych kontaktów), ale później zrozumiałem, że po prostu jest osobą niekonwencjonalną, ekscentryczną, która podporządkowała swoje życie wymyślonym przez siebie przedziwnym, skomplikowanym rytuałom. Wszystko w jej życiu było usystematyzowane, każde doświadczenie było nową przygodą, z którą wiązało się nowe ryzyko i nowe ograniczenia, zaś każda rzecz i każde zdarzenie podpadało pod inną, odrębną od pozostałych kategorię. Ja podpadałem pod kategorię seksu. Tamtej pierwszej nocy Maria wyznaczyła mi rolę kochanka i była to rola, którą grałem do samego końca. W jej dziwnym, uporządkowanym świecie łączył nas rytuał erotyczny; był to zaledwie jeden z wielu jej rytuałów, ale całkiem odpowiadała mi rola, w której zostałem obsadzony, i nigdy na nią nie narzekałem.

Maria była artystką, ale jej twórczość nie miała nic wspólnego z tym, co ludzie zazwyczaj określają mianem dzieła sztuki. Jedni nazywali ją fotografikiem, inni twierdzili, że jest konceptualistką, jeszcze inni, że pisarką, ale żadne z tych określeń nie było trafne; moim zdaniem Marii po prostu nie dawało się zaszufladkować. Jej twórczość była zbyt wyrafinowana, zbyt oryginalna, by można ją było jednoznacznie przypisać do jakiejś konkretnej dziedziny. Pomysły przychodziły Marii do głowy, Maria je realizowała, efekty pokazywała w galeriach, lecz jej działalność artystyczna wcale nie wynikała z chęci tworzenia sztuki – raczej z potrzeby zaspokajania pewnych obsesji, z pragnienia, aby żyć według własnych zasad i przekonań. To było dla niej zawsze najważniejsze; zresztą sporą część najbardziej czasochłonnych realizacji wykonywała na swój prywatny użytek i nigdy ich nikomu nie pokazywała.

Odkąd skończyła czternaście lat, zaczęła zbierać wszystkie prezenty urodzinowe, jakie kiedykolwiek dostała; wciąż opakowane, poustawiane były na półkach według roku w którym je otrzymała. Odkąd zaś się usamodzielniła, raz do roku, w dniu urodzin, wydawała przyjęcie na swoją cześć, zapraszając tyle osób, ile kończyła lat. Czasem stosowała tygodniowe diety, które określała mianem „chromatycznych” – polegały na tym, że każdego dnia ograniczała się do jedzenia żywności jednego koloru. Tak więc, na przykład, w poniedziałek obowiązywał kolor pomarańczowy: marchewki, kantalupy, gotowane krewetki. We wtorek czerwony: pomidory, truskawki, tatar. W środę biały: flądra, ziemniaki, twarożek. W czwartek zielony: ogórki, brokuły, szpinak. I tak dalej aż do niedzieli. Niekiedy stosowała podobne ograniczenia, lecz zamiast dobierać żywność według koloru, dobierała ją według liter alfabetu. Na przykład przez kolejne dni jadła rzeczy zaczynające się na B, P albo K. A potem zabawa jej się nudziła, więc porzucała ją i za jakiś czas wymyślała coś nowego. Były to takie gierki, drobne doświadczenia z nawykiem i potrzebą klasyfikacji, ale niektóre z nich potrafiła ciągnąć całymi latami. Jedną z takich długoterminowych realizacji było „ubieranie” pana L., którego poznała kiedyś na jakimś przyjęciu. Maria uznała go za najprzystojniejszego mężczyznę, jakiego w życiu widziała, ale ponieważ – jej zdaniem – ubierał się wyjątkowo niegustownie, postanowiła – oczywiście nic nikomu nie mówiąc – upiększyć jego garderobę. I raz do roku na Boże Narodzenie wysyłała mu anonimowo prezent: krawat, sweter, elegancką koszulę. Jako że pan L. poruszał się mniej więcej w tych samych kręgach co Maria, z przyjemnością obserwowała, jak dramatycznie zmienia się jego wygląd. Bo trzeba wiedzieć, że pan L. zawsze chętnie nosił to, co dostawał na Gwiazdkę. Czasem Maria podchodziła do niego na przyjęciu i chwaliła koszulę, którą miał na sobie, nigdy jednak z niczym się nie zdradziła, a on nigdy się nie domyślił, że to ona była świętym Mikołajem.

Maria urodziła się i wychowała w Holyoke w stanie Massachusetts. Była jedynaczką. Jej rodzice rozwiedli się, kiedy miała sześć lat. W 1970 roku, po ukończeniu szkoły średniej, wyjechała do Nowego Jorku z zamiarem zapisania się na akademię sztuk pięknych, ponieważ chciała zostać malarką, ale po pierwszym semestrze straciła zainteresowanie nauką i zrezygnowała ze studiów. Kupiła używaną furgonetkę i wybrała się na objazd Ameryki, spędzając równo po dwa tygodnie w każdym sianie. Żeby mieć pieniądze na życie i benzynę, pracowała jako kelnerka, w polu, w fabryce, słowem: wszędzie tam, gdzie ktoś ją chciał zatrudnić. Ta podróż była pierwszym z jej szalonych pomysłów i w pewnym sensie wciąż pozostaje jednym z najbardziej niezwykłych: niczemu nie służący happening, na którego realizację poświęciła dwa lata życia. Jedyne, co sobie z góry narzuciła, to że w każdym stanie musi spędzić dwa tygodnie, a poza tym była wolna i mogła robić, na co miała ochotę. Wytrwale przemieszczała się z miejsca na miejsce, ani razu nie kwestionując sensowności przedsięwzięcia, aż wreszcie osiągnęła swój cel. Ruszając w podróż, była młodą dziewiętnastoletnią dziewczyną, zdaną wyłącznie na siebie, a mimo to potrafiła dać sobie radę, nie wpakowała się w żadne kłopoty i przeżyła wspaniałą przygodę, o jakiej chłopcy w jej wieku jedynie marzą. Któregoś dnia w trakcie podróży dostała od kogoś, z kim pracowała, używany aparat fotograficzny. Nie mając żadnego doświadczenia, zaczęła robić zdjęcia. Kiedy parę miesięcy później spotkała się z ojcem w Chicago, powiedziała mu, że nareszcie wie, czym chce się w życiu zajmować. Pokazała mu kilka swoich zdjęć. Obejrzawszy je, ojciec dobił z córką targu. Jeśli Maria chce się zająć fotografią, oznajmił, gotów jest ją utrzymywać, dopóki nie zacznie na siebie zarabiać. Nieważne, jak długo to będzie trwało, po prostu nie wolno jej zrezygnować. Opowiedziała mi o tym sama i nie mam powodu jej nie wierzyć. W czasie tych dwóch lat, kiedyśmy się spotykali, zawsze pierwszego dnia każdego miesiąca na konto Marii wpływało z banku w Chicago tysiąc dolarów.

Zakończywszy objazd Ameryki. Maria wróciła do Nowego Jorku, sprzedała furgonetkę i wprowadziła się do wielkiego, pustego pomieszczenia nad hurtownią masła i jajek przy Duane Street. Przez pierwszych kilka miesięcy czuła się samotna i zagubiona. Nikogo nie znała, nie miała żadnego życia towarzyskiego, miasto ją przerażało i wydawało się jej obce, mimo że kiedyś w nim studiowała. Zaczęła śledzić ludzi – właściwie bez określonego celu; po prostu wychodząc rano z domu, wybierała przypadkową osobę i wybór ten decydował o tym, jak spędzała resztę dnia. Był to sposób na gromadzenie nowych wrażeń, na zapełnienie pustki, która ją otaczała. Po jakimś czasie zaczęła zabierać z sobą aparat i fotografować osoby, za którymi szła krok w krok. Wieczorem, po powrocie do domu, siadała przy stole i notowała, gdzie była i co robiła; później na tej podstawie próbowała odgadnąć, czym się zajmowały fotografowane osoby. Czasami pisała ich krótkie, zmyślone biografie. Można by rzec, że od tych spacerów za nieznajomymi zaczęła się jej kariera artystyczna. Potem przyszły inne działania twórcze. Bodźcem do wszystkich była nieposkromiona ciekawość, chęć poznawania, uwielbienie ryzyka. Tematem było zawsze oko i współzależność między obserwatorem a obserwowanym. Dzieła Marii cechowało to samo co ją: dbałość o każdy szczegół, umowność stosowanych reguł, bezgraniczna cierpliwość. Pewnego razu do jednej ze swoich prac Maria zatrudniła prywatnego detektywa, który miał ją śledzić. Przez kilka dni mężczyzna chodził za nią, robił jej zdjęcia, w specjalnym zeszyciku notował wszystkie jej czynności, nie pomijając nawet tak banalnych, jak przejście przez jezdnię, kupno gazety, wstąpienie do barku na filiżankę kawy. Chociaż detektyw pracował na jej zlecenie, Maria była zachwycona, że ktoś przejawia nią tak ogromne zainteresowanie. Każda najdrobniejsza czynność nabierała dla niej nowego znaczenia, codzienna rutyna nagle zaczęła dostarczać jej świeżych emocji. Po kilku godzinach Maria niemal zapomniała, iż sama wynajęła detektywa. Pod koniec tygodnia wręczył jej sprawozdanie; kiedy przestudiowała zdjęcia i przeczytała drobiazgowy opis swoich wędrówek po mieście, poczuła się tak, jakby była kimś obcym, wytworem czyjejś wyobraźni.

Do realizacji kolejnego przedsięwzięcia zatrudniła się na pewien czas jako pokojówka w dużym hotelu w centrum miasta. Chodziło o to, żeby zebrać informacje o gościach, zachowując się w sposób jak najmniej natrętny. Świadomie wręcz starała się ich unikać, ograniczając się do formułowania wniosków na podstawie przedmiotów, które leżały na wierzchu w pokojach. Znów robiła zdjęcia, znów wymyślała ludziom życiorysy. Można powiedzieć, że była to zabawa w archeologię, tyle że nie starożytną, lecz dwudziestowieczną, próba rekonstrukcji całości w oparciu o takie detale, jak zużyty bilet metra, dziurawe pończochy, plamka krwi na kołnierzyku koszuli. Niedługo po tym eksperymencie jakiś facet próbował poderwać Marię na ulicy. Wydał się jej wyjątkowo nieatrakcyjny, więc go odesłała z kwitkiem. Tego samego wieczoru, zupełnym przypadkiem, spotkali się ponownie na wernisażu w galerii na Soho. Zaczęli rozmawiać; okazało się, że nazajutrz rano facet wyjeżdża z narzeczoną do Nowego Orleanu. Maria postanowiła, że też się tam wybierze i że będzie za nim chodzić z aparatem w ręku. Człowiek ten nie interesował jej jako mężczyzna, nie miała najmniejszej ochoty przeżyć z nim romantycznej przygody. Przeciwnie, zamierzała obserwować go z ukrycia, żeby uniknąć jakiegokolwiek kontaktu z nim, i przyglądać się jego zachowaniu, nie próbując analizować tego, co widzi. Następnego dnia złapała z LaGuardii poranny lot do Nowego Orleanu; zostawiwszy bagaż w hotelu wyszła kupić sobie czarną perukę. Przez trzy dni obdzwoniła dziesiątki hoteli, usiłując się dowiedzieć, gdzie się zatrzymał mężczyzna, za którym przyleciała na południe. Wreszcie go odnalazła; przez resztę tygodnia chodziła za nim jak cień, pstrykając setki zdjęć i dokładnie rejestrując wszystkie jego poczynania. Oprócz zdjęć robiła notatki. Wróciła do Nowego Jorku kilka godzin wcześniej niż on i czekała na lotnisku, aby wykonać ostatnią serię zdjęć, kiedy mężczyzna będzie wysiadał z samolotu. W sumie było to dla Marii dziwne, przejmujące doświadczenie; miała wrażenie, że zrezygnowała z własnego życia w imię nicości, że fotografuje coś, co nie istnieje. Aparat przestał być instrumentem rejestrującym obecność rzeczy i osób; sprawiał, że świat zanikał, a zostawało to, co niewidzialne. Z całej siły pragnąc odwrócić zapoczątkowany przez siebie proces, Maria przystąpiła do nowych działań twórczych. Kilka dni po powrocie do Nowego Jorku, kiedy szła z aparatem przez Times Square, ni stąd, ni zowąd wdała się w rozmowę z portierem pilnującym wejścia do baru ze striptizem. Było ciepłe popołudnie, Maria miała na sobie kuse spodenki i cienką bawełnianą bluzkę. Zwykle ubierała się bardziej tradycyjnie, ale tego dnia chciała zwrócić na siebie uwagę. Chciała uzyskać potwierdzenie, że nie jest złudzeniem, zmusić facetów, aby się za nią oglądali, udowodnić samej sobie, że w oczach innych ludzi nadal istnieje. Była zgrabną, dobrze zbudowaną dziewczyną o długich nogach i jędrnych piersiach. Sprośne uwagi i gwizdy, jakie tego dnia rozlegały się na jej widok, wyraźnie podniosły ją na duchu. W każdym razie kiedy rozmawiała z portierem, w pewnym momencie ten stwierdził, że Maria jest równie atrakcyjna jak dziewczyny, które tańczą wewnątrz, a po chwili zaproponował jej pracę. Jedna z dziewczyn jest chora, powiedział; zadzwoniła, że dziś nie przyjdzie, więc jeśli Maria miałaby ochotę ją zastąpić, to on zawoła szefa i… Niewiele się zastanawiając, Maria się zgodziła. Tak też powstała jej następna praca, z czasem zatytułowana „Naga dama”. Tego wieczoru Maria poprosiła przyjaciela, żeby poszedł z nią do klubu i w trakcie występu robił jej zdjęcia; nie zamierzała ich nikomu pokazywać, po prostu pragnęła zaspokoić własną ciekawość. Świadomie postanowiła się przeobrazić w bezimienny obiekt pożądania i chciała mieć pełną dokumentację, aby móc ocenić, w jakim stopniu odniosła sukces. Pracowała w klubie tylko ten jeden raz, z krótkimi przerwami od ósmej wieczorem do drugiej nad ranem, ale dała z siebie wszystko: ilekroć wchodziła na bar i barwne, pulsujące światła zaczynały odbijać się od jej nagiej skóry, tańczyła jak szalona. Ubrana w buty na wysokich obcasach i cekinowy trójkącik, który ledwo cokolwiek zakrywał, poruszała się w rytm głośnej muzyki i patrzyła, jak mężczyźni wodzą za nią wzrokiem. Wyginała się przed nimi, zalotnie kręciła pupą, oblizywała wargi i zmysłowo puszczała oko, gdy któryś wsuwał jej za cekiny banknot, zachęcając do coraz śmielszego tańca. Podobnie jak wszystko inne w życiu, to też robiła dobrze. Tak się potrafiła wciągnąć, że zapominała o bożym świecie.

Z tego co wiem, tylko raz posunęła się za daleko. Wiosną siedemdziesiątego szóstego roku przeliczyła się, a skutki, niestety, okazały się katastrofalne. Dwie osoby straciły życie – wprawdzie wiele lat później, jednakże związek między przeszłością a teraźniejszością wydaje się nieuchronny. Maria stanowiła ogniwo łączące Sachsa z Lillian Stern; gdyby nie to, że tak namiętnie lubiła wplątywać się w kłopoty jej przyjaciółka Lillian nie miałaby z tą sprawą nic wspólnego. W każdym razie od siedemdziesiątego dziewiątego roku, a więc odkąd Maria zaczęła bywać w domu Sachsów, spotkanie Bena z Lillian Stern stało się możliwe. Poprzedziła je seria drobnych, z pozoru nic nie znaczących zdarzeń, z którymi Maria miała bezpośredni związek. Któregoś ranka, zanim jeszcze się poznaliśmy, Maria wyszła z domu kupić film do aparatu; w drodze do sklepu zobaczyła leżący na chodniku mały czarny notes z adresami. Podniosła go, otworzyła i od tego się wszystko zaczęło: w środku bowiem czaiła się przemoc, zło i śmierć.

Był to typowy produkt firmy Schaeffer Eaton – notes o wymiarach dziesięć na piętnaście centymetrów, w miękkiej, imitującej skórę oprawie, ze spiralką i zaznaczonymi z brzegu literami alfabetu. Mocno sfatygowany, zawierał ponad dwieście nazwisk, adresów i numerów telefonu. Fakt, że przy wielu nazwiskach powykreślano stare adresy i dopisano nowe, a także różnorodność przyborów do pisania (niebieskie długopisy, czarne flamastry, zielone ołówki) świadczyły o tym, że notes długo komuś służył. W pierwszej chwili Maria zamierzała go zwrócić właścicielowi, ale – jak to się często zdarza – właściciel nie podał swoich danych. Maria sprawdziła pierwszą stronę, przód i tył okładki, a więc miejsca, gdzie zwykle umieszcza się tego typu informacje, nic jednak nie znalazła. Nie wiedząc, co robić, wrzuciła notes do torebki.

Większość ludzi szybko by zapomniała o znalezionym na ulicy notesie, ale Maria nigdy się nie cofała przed żadną możliwością, jaka otwierała się przed nią za sprawą przypadku. Zanim wieczorem poszła spać, obmyśliła już plan swojej kolejnej akcji. Wiedziała, że będzie to rzecz znacznie trudniejsza i bardziej skomplikowana niż wszystko, czego się dotąd podjęła, ale sam rozmach przedsięwzięcia wprawił ją w najwyższe podniecenie. Była przekonana niemal na sto procent, że notes należy do mężczyzny. Po pierwsze, charakter pisma miał w sobie coś męskiego, po drugie, więcej było adresów i telefonów do kobiet niż do mężczyzn, a po trzecie, ze względu na opłakany stan notes bardziej jej pasował do mężczyzny. Puszczając nagle wodze fantazji, przez krótką szaloną chwilę Maria wyobraziła sobie, że jest jej pisane zakochać się w owym człowieku. Trwało to sekundę, może dwie, lecz w tym czasie zdołała ujrzeć mężczyznę swoich marzeń: ciepły, przystojny, inteligentny, wspanialszy od wszystkich, jakich kiedykolwiek w życiu kochała. Obraz rozpłynął się, ale było już za późno. Stary zniszczony notes przeobraził się w magiczny przedmiot, symbol skrywanych namiętności i niewypowiedzianych pragnień. Znalazła go przez przypadek, ale teraz gdy należał do niej, widziała w nim narzędzie losu.

Pierwszego wieczoru przeczytała wszystkie nazwiska, ale nie rozpoznała ani jednego. Ucieszyła się, że jest w idealnym punkcie wyjścia. Zacznie od zera, absolutnie nic nie wiedząc, i kolejno będzie rozmawiać ze wszystkimi osobami, których adresy figurują w notesie. Dowiadując się czegoś o nich, będzie się też dowiadywać czegoś o człowieku, który ów notes zgubił. Powstanie portret in absentia: wokół pustej przestrzeni pojawią się blade kontury, które powoli zaczną się wypełniać. Maria liczyła, że w końcu zdoła zidentyfikować swojego bohatera, ale uważała, że nawet jeśli się jej nie uda, to wysiłek włożony w zdobywanie informacji będzie dla niej dostateczną nagrodą. Zamierzała spotykać się kolejno ze wszystkimi, zachęcać ich do zwierzeń, do tego, aby opowiadali jej o swoich zauroczeniach, żądzach i miłościach, by wyjawiali swoje najskrytsze tajemnice. Zdawała sobie sprawę, że może się to ciągnąć wiele miesięcy, a nawet lat. Że będzie musiała zrobić tysiące zdjęć, spisać z taśmy setki rozmów, z wolna odkryć cały nowy świat. Była na to przygotowana. Jednakże już nazajutrz jej plany wzięły w łeb.

Wszystkie osoby poza jedną figurowały w notesie pod nazwiskiem, tylko pod literą L oprócz nazwisk widniało imię „Lilii”. Maria była święcie przekonana, że to jedno odstępstwo od metody zapisu musi o czymś świadczyć, o jakiejś wyjątkowej zażyłości między Lilii a właścicielem notesu. Kto wie, może Lilii była narzeczoną mężczyzny, który zgubił notes? Może jego siostrą? Albo nawet matką? Zamiast nawiązywać kontakt z ludźmi w kolejności alfabetycznej, tak jak początkowo zamierzała. Maria postanowiła zacząć od litery L, a konkretnie od tajemniczej Lilii. Jeśli przeczucie jej nie myliło, istniała szansa, że od razu od pierwszej osoby dowie się, kim jest właściciel notesu.

Nie mogła ni stąd, ni zowąd zadzwonić do Lilii, ani tym bardziej zastukać do jej drzwi. Ponieważ zbyt wiele zależało od wyniku spotkania, Maria uznała, że musi się do niego odpowiednio przygotować. Że zanim wykona jakikolwiek bezpośredni ruch, musi najpierw zobaczyć tę kobietę, dowiedzieć się, gdzie pracuje, jakie ma zwyczaje. Z samego rana wyruszyła na drugi koniec Manhattanu, by odnaleźć adres widniejący w notesie. Weszła do niedużego korytarzyka, w którym – nie opodal skrzynki na listy i domofonu – wisiała lista lokatorów. Maria zaczęła ją studiować, kiedy nagle z windy wysiadła jakaś kobieta i skierowała się w stronę korytarzyka. Maria odwróciła się, ale zanim nawet zdołała się dobrze przyjrzeć nadchodzącej postaci, usłyszała swoje imię:

– Maria?

Po chwili dotarło do niej, że oto ma przed sobą swoją starą przyjaciółkę z Massachusetts, Lillian Stern.

– Nie wierzę własnym oczom! – zawołała Lillian. – To naprawdę ty?

Nie widziały się ponad pięć lat. Straciły kontakt, kiedy Maria wyruszyła w swoją dziwną podróż po Ameryce, ale wcześniej bardzo się przyjaźniły, i to od dzieciństwa. Potem w szkole średniej zawsze się razem trzymały, dwie niekonwencjonalne dziewczyny wspólnie przeżywające trudy dorastania i marzące o ucieczce z prowincji. Z nich dwóch Maria była tą poważną, zamkniętą w sobie intelektualistką, która niełatwo nawiązuje przyjaźnie, Lillian zaś miała opinię świruski, puszczalskiej, narkomanki i wagarowiczki, a mimo to jedna za drugą skoczyłaby w ogień. Mimo pozornych różnic więcej je w sumie łączyło niż dzieliło. Kiedyś Maria sama mi się przyznała, jak ważną rolę w jej życiu odegrała Lillian: właśnie dzięki przyjaciółce nauczyła się być sobą. Ale Maria też miała wpływ na życic Lillian. Po skończeniu szkoły średniej namówiła przyjaciółkę na wyjazd do Nowego Jorku i przez kilka miesięcy wynajmowały razem na Lower East Side małe, ciasne mieszkanie, w którym roiło się od karaluchów. Maria chodziła na zajęcia z malarstwa, a Lillian studiowała aktorstwo i pracowała jako kelnerka. W tym czasie poznała perkusistę z zespołu rockowego; zanim Maria wyruszyła furgonetką na objazd Ameryki, Tom był już całkiem zadomowiony w mieszkanku na Lower East Side. W ciągu dwuletniej podróży po Stanach Maria nawet dość często pisała do Lillian, zawsze jednak na pocztówkach, nie podając adresu zwrotnego, Lillian więc nie miała jak jej odpisać. Po powrocie do Nowego Jorku Maria usiłowała odnaleźć przyjaciółkę, ale Lillian nie figurowała w książce telefonicznej, a mieszkanie, które kiedyś razem wynajmowały, zajął już ktoś inny. Maria próbowała nawet skontaktować się z rodzicami Lillian w Holyoke, ale okazało się, że państwo Sternowie przeprowadzili się gdzie indziej. Więcej pomysłów Maria nie miała. Straciła nadzieje, że jeszcze kiedykolwiek ujrzy Lillian, toteż spotkanie po latach w holu budynku było dla niej dużą niespodzianką.

Właściwie dla obu przyjaciółek było to niezwykłe przeżycie. Jak mi później opowiedziała Maria, obie piszcząc z radości rzuciły się sobie w ramiona, a po chwili zaczęły beczeć ze wzruszenia. Kiedy się wreszcie wypłakały i mogły normalnie mówić, pojechały windą na górę i resztę dnia spędziły w mieszkaniu Lillian. Tyle miały spraw do obgadania, że usta im się nie zamykały. Zjadły razem obiad, potem kolację i wciąż gadały. Kiedy w końcu Maria wróciła do siebie i zwaliła się spać, dochodziła trzecia nad ranem.

Dziwne rzeczy działy się w życiu Lillian, rzeczy, o jakie Maria nigdy by przyjaciółki nie podejrzewała. Oczywiście wiem o nich tylko z drugiej ręki, ale po rozmowie z Sachsem w lecie ubiegłego roku nabrałem przekonania, że to, co Maria mi opowiedziała, właściwie pokrywa się z prawdą. Mogła się mylić (tak samo zresztą jak Sachs) co do szczegółów, ale nie wpływało to na ostateczny obraz. Nawet jeśli Lillian trochę przesadziła, kiedy zwierzała się przyjaciółce, nawet jeśli istotnie lubiła wszystko ubarwiać i nie zawsze można było jej ufać, podstawowe fakty nie ulegały wątpliwości. Kiedy wpadły na siebie tamtego poranka w siedemdziesiątym szóstym roku, Lillian od trzech lat zarabiała na życie jako prostytutka. Pracowała samodzielnie, niezależna od nikogo, prowadząc swój mały, lecz świetnie prosperujący interes w mieszkaniu na Wschodniej Osiemdziesiątej Szóstej. To akurat było pewne. Niejasne było jedynie to, jak się wszystko zaczęło. Podobno jej dawny narzeczony Tom maczał w tym palce, ale nie wiadomo, czy naprawdę i do jakiego stopnia. W obu wersjach Lillian przedstawiała Toma jako człowieka silnie uzależnionego od narkotyków, szczególnie od heroiny, co spowodowało, że w końcu koledzy wyrzucili go z zespołu. W rozmowie z Marią twierdziła, że nadal była szaleńczo w Tomie zakochana i że sama wpadła na pomysł spania z innymi facetami, aby zdobyć pieniądze potrzebne Tomowi na zaspokojenie narkotycznego głodu. Szybko odkryła, że to łatwy i bezbolesny sposób zarabiania forsy, a poza tym wierzyła, że dopóki płaci regularnie handlarzowi zaopatrującemu Toma, Tom jej nie opuści. Była gotowa na wszystko, była gotowa stoczyć się na samo dno, żeby tylko zatrzymać Toma przy sobie. Jedenaście lat później Sachs usłyszał całkiem inną wersję. To Tom zmusił Lillian do uprawiania prostytucji, a ona nie miała wyjścia – bała się go, ponieważ groził, że ją zabije, jeśli będzie mu się sprzeciwiać.

Według tej drugiej wersji. Tom zabawiał się w alfonsa i umawiał Lillian z klientami, żeby zdobyć pieniądze na narkotyki. Teraz to już chyba nie ma znaczenia, która wersja odpowiadała prawdzie. Obie były równie obrzydliwe i obie kończyły się identycznie: zniknięciem Toma. Według wersji, którą poznała Maria, po siedmiu miesiącach Tom odszedł do innej kobiety; według wersji, którą usłyszał Sachs, Tom zmarł na skutek przedawkowania. Tak czy inaczej Lillian znów została sama. I nadal sypiała z mężczyznami za pieniądze, żeby mieć za co opłacać rachunki. Najbardziej zdumiał Marię normalny, rzeczowy ton, jakim Lillian opowiadała o sobie – bez cienia wstydu czy zakłopotania. Ot, praca jak każda inna, a jak się dobrze zastanowić, kto wie, czy nie lepsza od podawania drinków w barze albo roznoszenia posiłków. W końcu faceci w barze też się ślinią na widok baby, nic się na to nie poradzi. Więc zamiast z nimi walczyć, czy nie mądrzej zainkasować trochę forsy, a przy okazji samej się zabawić? Bądź co bądź od ruchania jeszcze nikt nie umarł. Nie, w głosie Lillian Maria nie wyczuwała wstydu, raczej dumę i zadowolenie. Bo przecież świetnie sobie w życiu radziła. Klientów przyjmowała tylko trzy dni w tygodniu, miała pokaźne konto w banku, mieszkała w ładnym mieszkaniu w porządnej dzielnicy Nowego Jorku. A w dodatku dwa lata temu ponownie zapisała się do szkoły aktorskiej. Czuła, że ostatnio zrobiła znaczne postępy, więc od kilku tygodni chodzi na przesłuchania, na ogół do małych teatrzyków w centrum miasta. Wkrótce, jak powiedziała Marii, na pewno coś z tego wypali. Kiedy zaoszczędzi kolejne dziesięć czy piętnaście tysięcy dolarów, wycofa się z interesu i całą energię poświęci na granie. W końcu ma zaledwie dwadzieścia cztery lata, wszystko jest jeszcze przed nią.

Tego dnia, kiedy przypadkiem spotkały się w holu budynku, Maria miała przy sobie aparat fotograficzny, toteż do wieczora napstrykała przyjaciółce mnóstwo zdjęć. Trzy lata później, gdy opowiadała mi o spotkaniu, rozłożyła wszystkie na stole. Było ich trzydzieści, może czterdzieści: czarno-białe, wykonane pod różnym kątem, z bliska i z daleka, przedstawiały Lillian Stern w różnych pozach. Te fotografie stanowiły mój pierwszy i właściwie jedyny kontakt z Lillian (później zamieniłem z nią parę słów przez telefon). Od tamtej pory minęło dziesięć lat, ale do dziś pamiętam, z jaką uwagą oglądałem jej zdjęcia. Musiały wywrzeć na mnie duże – i trwałe – wrażenie.

– Jest piękna, prawda? – spytała Maria.

– Tak – odparłem. – Niewiarygodnie piękna.

– Akurat wychodziła po zakupy, kiedy na siebie wpadłyśmy. Widzisz, jak jest ubrana? Bawełniana koszulka, dżinsy, tenisówki. Nic szczególnego. Ot, stare ciuchy, w sam raz na wyjście do pobliskiego sklepiku. Twarz nie umalowana. Biżuterii brak. A mimo to jest piękna. Jej uroda aż zapiera dech.

– To sprawa śniadej cery – powiedziałem, szukając jakiegoś wytłumaczenia. – Dziewczynom o śniadej cerze wystarcza niewielki makijaż. No i spójrz na jej oczy. Duże, okrągłe, i jeszcze te zabójcze rzęsy. Poza tym ma wspaniałe kości policzkowe. Kształt twarzy jest ogromnie ważny.

– Tu chodzi o coś więcej, Peter, nie tylko o jej powierzchowność – rzekła Maria. – Chodzi o coś, co tkwi w niej samej. Nie wiem, jak to nazwać. Radością, wdziękiem, nieokiełznaną energią? W każdym razie owo coś sprawia, że Lillian po prostu tryska życiem. I kiedy raz zwróci się na nią uwagę, trudno potem oderwać od niej wzrok.

– Aparat jej chyba nie przeszkadzał? Wygląda tak, jakby się czuła swobodnie…

– Lillian nigdy nie bywa spięta. Zawsze się czuje swobodnie.

Przejrzałem ileś fotografii i nagle doszedłem do serii zdjęć, które ukazywały Lillian w różnych stadiach negliżu, stojącą przed otwartą szafą. Na pierwszym zdjęciu ściągała dżinsy, na drugim zdejmowała bluzkę, na trzecim miała na sobie mikroskopijne białe figi i biały podkoszulek na cienkich ramiączkach, na piątym była bez fig, na szóstym bez fig i bez podkoszulka. Do następnych kilku zdjęć pozowała nago. Na jednym stała przodem do aparatu, roześmiana, z głową mocno odrzuconą w tył. Biust miała mały, płaski, sutki wyraźne i sterczące, kości miednicy wypchnięte do przodu, a ręce zaciśnięte na wewnętrznej, stronie ud; białość rąk silnie kontrastowała z czernią włosów łonowych. Na kolejnym stała tyłem do aparatu, z biodrem wysuniętym w bok, i wciąż roześmiana spoglądała przez ramię. Była to klasyczna poza z dawnych plakatów. Lillian doskonale się bawiła; cieszyło ją, że ma okazję zaprezentować swoje wdzięki.

– Odważne są te zdjęcia – powiedziałem. – Nadawałyby się do jakiegoś pisemka dla panów.

– Postanowiłyśmy wyjść na kolację. Lillian poszła do sypialni się przebrać, a ja za nią, żebyśmy nie musiały przerywać rozmowy. Trzymałam w ręku aparat. Kiedy Lillian zaczęła się rozbierać, ja zaczęłam pstrykać. Tak po prostu. To nie było zaplanowane.

– Nie przeszkadzało jej? – spytałem.

– A co, ma taką minę, jakby przeszkadzało?

– Powiedz, byłaś podniecona?

– Jasne. Przecież nie jestem z kamienia.

– I co było potem? Kochałyście się?

– Co ty! – zawołała Maria. – Jestem na to zbyt pruderyjna.

– Nie masz się co oburzać – powiedziałem. – Twoja przyjaciółka wygląda bardzo kusząco. Pewnie nie tylko facetom trudno jest się jej oprzeć.

– No dobrze, byłam podniecona. Gdyby Lillian wykonała jakiś gest w tym kierunku, kto wie, może by do czegoś między nami doszło. Nigdy nie spałam z kobietą, ale tamtego dnia chyba nie umiałabym odmówić. W każdym razie po raz pierwszy w życiu przemknęło mi to przez głowę. Ale Lillian nie chodziło o żaden seks, po prostu wygłupiała się i tyle. Przez cały czas, gdy robiła striptiz, obie pękałyśmy ze śmiechu.

– Pokazałaś jej w końcu ten notes z adresami? – spytałem.

– Tak. Zdaje się, że po powrocie z restauracji. Lillian bardzo długo go oglądała, ale nie potrafiła odgadnąć, do kogo należy. Wiedziała tylko, że ten ktoś musi być jej klientem, bo imienia Lilii używała wyłącznie na gruncie zawodowym.

– To chyba znacznie zawężało listę potencjalnych właścicieli.

– Niby tak, ale notes wcale nie musiał należeć do kogoś, kogo Lillian poznała osobiście. Ktoś zadowolony ze świetnej usługi mógł podać telefon komuś innemu. Przyjacielowi, znajomemu, koledze z pracy. Właśnie w taki sposób Lillian zdobywała nowych klientów. Właściciel notesu miał jej numer, ale to nie znaczy, że już się z nią kontaktował. Może człowiek, od którego go dostał, też się jeszcze z nią nie widział. Bo tak to się w tym zawodzie odbywa: imiona i telefony przekazywane są w poufnych rozmowach na zasadzie łańcucha. Niektórzy mężczyźni zapisują numer w notesiku i wcale później nie dzwonią. Zapisują tak na wszelki wypadek – gdyby żona od nich odeszła, gdyby nagle ogarnęła ich frustracja, gdyby poczuli straszliwą chuć…

– Albo gdyby akurat byli w Nowym Jorku przejazdem… – wtrąciłem.

– Zgadza się.

– Jednak jakąś wskazówkę zdobyłaś. Bo zanim spotkałaś Lillian, nie wiedziałaś nic. Teraz miałaś przynajmniej jakąś szansę.

– Tak, ale sprawy potoczyły się inaczej. Kiedy zaczęłam rozmawiać z Lillian, zrezygnowałam z szukania właściciela notesu.

– Nie chciała ci zdradzić listy klientów?

– Nie o to chodzi. Dałaby, gdybym ją poprosiła.

– A więc?

– Im dłużej rozmawiałyśmy, tym bardziej nam się krystalizował pewien plan. Nie wiem, skąd się wziął, bo żadna z nas go nie wymyśliła. Pomysł po prostu unosił się w powietrzu, wystarczyło po niego sięgnąć. Jakąś rolę niewątpliwie odegrało nasze przypadkowe spotkanie po latach. Tak nieoczekiwane i cudowne. Cieszyłyśmy się jak szalone. Nie zapominaj, że przyjaźniłyśmy się od dziecka. Byłyśmy jak siostry, jak papużki nierozłączki; jedna za drugą dałaby się pokroić. Uwielbiałam Lillian i zawsze mi się wydawało, że znam ją na wylot. I co? Po pięciu latach niewidzenia okazuje się, że moja przyjaciółka została kurwą. Szczęka mi opadła. Poczułam się strasznie, poczułam się… bo ja wiem… zdradzona. A z drugiej strony – i tu się robi mętlik – zdałam sobie sprawę, że zazdroszczę jej takiego życia. Lillian się nic a nic nie zmieniła. Wciąż była tą samą wspaniałą dziewczyną co dawniej. Szaloną, dowcipną, przezabawną. Miała czyste sumienie, wcale nie uważała się za kobietę upadłą, godną pożałowania. I to mi się najbardziej spodobało: jej poczucie totalnej wolności, że żyje według własnych reguł i w nosie ma, co inni o niej myślą. W tym czasie kiedy straciłyśmy z sobą kontakt, ja też wykonałam kilka zwariowanych numerów. Eksperyment nowoorleański, potem klub ze striptizem i „Naga dama”… za każdym razem posuwałam się coraz dalej, badałam granice własnej odwagi. Ale w porównaniu z Lillian czułam się jak zakonnica, jak nieszczęsna cnotka. I pomyślałam sobie: skoro ona może, dlaczego ja miałabym nie spróbować?

– Żartujesz!

– Daj mi skończyć. To było trochę bardziej skomplikowane. Kiedy opowiedziałam Lillian o znalezionym na ulicy notesie i tych wszystkich ludziach, z którymi zamierzałam się skontaktować, ona uznała, że to fantastyczny pomysł, po prostu genialny. Koniecznie chciała mi pomóc. Zaczęła sobie wyobrażać, że jest mną, że krąży po mieście i rozmawia z osobami, których nazwiska figurują w notesie. Niesamowicie się zapaliła. A ponieważ była aktorką, granie i wszelkiego rodzaju udawanie leżało w jej naturze.

– Więc się zamieniłyście, tak? To mi próbujesz powiedzieć? Że Lillian namówiła cię, byście się zamieniły miejscami?

– Nikt mnie do niczego nie namawiał – odparła Maria. – Wspólnie postanowiłyśmy.

– A jednak…

– Słowo daję, od początku do końca o wszystkim decydowałyśmy razem. W wyniku eksperymentu życie mojej przyjaciółki odmieniło się. Zakochała się w takim jednym facecie, którego nazwisko widniało w notesie, i po jakimś czasie się pobrali.

– Ta historia staje się coraz bardziej dziwna – powiedziałem.

– To prawda – przyznała Maria. – W każdym razie Lillian ruszyła w miasto, zaopatrzona w jeden z moich aparatów i notes z adresami. Piąta, lub szóstą osobą z jej listy był mężczyzna, za którego potem wyszła za mąż. Czułam, że mój pomysł z notesem kryje w sobie wielkie możliwości, tylko że te możliwości otworzyły się przed Lillian, a nie przede mną.

– Widziałaś tego faceta? Może Lillian go wymyśliła?

– Byłam świadkiem na ich ślubie. Z tego, co wiem, Lillian nie przyznała się mężowi, jak wcześniej zarabiała na życie, ale czy miała obowiązek? Mieszkają teraz w Berkeley w Kalifornii. Facet wykłada na uczelni i naprawdę świetny z niego gość.

– A ty jak wyszłaś na zamianie?

– Średnio. A raczej kiepsko. W dniu, w którym Lillian wybierała się na pierwsze spotkanie wyposażona w mój aparat, była umówiona na popołudnie z jednym ze swoich stałych klientów. Kiedy zadzwonił rano, żeby potwierdzić godzinę, Lillian wyjaśniła mu, że niestety musi wyjechać do chorej matki, ale – dodała szybko – poprosiła koleżankę o zastępstwo; jeśli klient zgodzi się na tę podmianę, ona mu ręczy, że na pewno tego nie pożałuje. Nie pamiętam dokładnie jej słów, ale taki był mniej więcej sens. Lillian zrobiła mi taką reklamę, że w końcu facet uległ. No więc po południu siedzę w mieszkaniu Lillian i czekam na dzwonek do drzwi, czekam na faceta, z którym muszę iść do łóżka, chociaż nigdy w życiu go nie widziałam. Wreszcie się zjawił: mały, krępy, po czterdziestce, z owłosionymi kłykciami i żółtymi zębami. Na imię miał Jerome i był handlowcem. Nie pamiętam, co sprzedawał, chyba alkohol, ale równie dobrze mogły to być ołówki czy komputery. Nie robiło mi różnicy. Punktualnie o trzeciej rozległ się dzwonek u drzwi. Ledwo gość wszedł do środka, od razu zrozumiałam, że nic nie wyjdzie z naszej randki. Gdyby facet był choć trochę bardziej atrakcyjny, może bym się jakoś zmusiła, ale Jerome budził we mnie taki wstręt, że po prostu nie dałam rady. Spieszyło mu się, co rusz spoglądał na zegarek, jakby chciał czym prędzej zacząć i czym prędzej skończyć. Nie wiedziałam, jak się wykręcić. W każdym razie przeszliśmy do sypialni i zaczęliśmy się rozbierać. Cały czas zastanawiałam się, co robić. Bo co innego tańczyć nago na barowej ladzie, a co innego pieprzyć się z tłustym, owłosionym jak goryl typem, na którego widok mnie mdliło. Wcześniej schowałam aparat w łazience i teraz pomyślałam sobie, że jeśli chcę mieć jakąś dokumentację z tej nieudanej akcji, to trzeba się brać do roboty. Przeprosiłam na chwilę faceta i znikłam w łazience. Drzwi zostawiłam uchylone. Odkręciłam wodę, wyjęłam aparat i przez szparę w drzwiach zaczęłam pstrykać zdjęcia. Widok miałam pierwszorzędny. Jerome leżał wyciągnięty na łóżku, z wzrokiem utkwionym w sufit, i bawił się swoim flakiem, próbując go usztywnić. Wyglądało to obrzydliwie, a zarazem komicznie. Cieszyłam się, że mogę tę scenkę utrwalić na kliszy. Myślałam, że zdążę zrobić ze dwanaście zdjęć, ale po sześciu czy siedmiu Jerome nagle poderwał się z łóżka i ruszył w stronę łazienki. Zanim się zorientowałam, co zamierza, chwycił za klamkę i otworzył drzwi na oścież. Kiedy zobaczył mnie z aparatem w ręku, dostał świra. Oszalał, naprawdę mu odbiło. Zaczął się wydzierać, wrzeszczeć, że nie pozwoli się szantażować, nie dopuści, abym zniszczyła mu małżeństwo, po czym wyrwał mi aparat i raz po raz walił nim o wannę. Usiłowałam wydostać się z łazienki, lecz złapał mnie za ramię i zaczął okładać pięściami. To był koszmar. Wyobrażasz sobie? Dwoje nagich, obcych sobie ludzi tłukących się w różowej okafelkowanej łazience. Jerome stękał, krzyczał, darł się wniebogłosy, cały czas grzmocąc mnie gdzie popadnie; wreszcie po jednym z ciosów straciłam przytomność. Tym ostatnim ciosem złamał mi szczękę, ale szkód było znacznie więcej. Miałam złamany nadgarstek, dwa pęknięte żebra i pełno siniaków na ciele. Spędziłam dziesięć dni w szpitalu, a potem przez sześć tygodni chodziłam z zadrutowaną szczęką. Tak, mały tłusty Jerome nie żałował pięści. Sprawił mi niezły łomot.

Kiedy w 1979 roku poznałem ją na przyjęciu u Sachsów, Maria prawie od trzech lat nie spała z żadnym facetem. Tak długo trwało, zanim doszła do siebie po szoku wywołanym pobiciem. Abstynencja seksualna była nie tyle wyborem, co koniecznością, jedyną możliwą kuracją. Tamtego dnia została nie tylko upokorzona fizycznie, ale również doświadczyła porażki duchowej. Po raz pierwszy w życiu los ją ukarał. Przekroczyła własną granicę, granicę tego, co jej wolno, a brutalność, z jaką się zetknęła, zmieniła jej poczucie samej siebie. Dotychczas sądziła, że jest zdolna do wszystkiego: że nie boi się żadnej przygody, żadnego szaleństwa, żadnego wyzwania. Wydawało się jej, że jest silniejsza od innych, odporna na tragedie i porażki, które dotykają resztę ludzkości. Po zamianie z Lillian przekonała się, jak bardzo się myliła. Odkryła, że jest osobą słabą, pełną zahamowań i lęków, osobą – jak każdy – śmiertelną, wciąż szukającą swego miejsca w świecie.

Trzy lata goiła się rana, którą zadał jej Jerome (choć o całkowitym wyleczeniu chyba nie mogło być mowy) i kiedy spotkaliśmy się na przyjęciu u Sachsów, Maria dopiero zaczynała wychodzić ze swej skorupy. To, że akurat mnie ofiarowała swoje ciało, wynikło stąd, że w odpowiednim momencie pojawiłem się na jej drodze. Maria odrzucała tę moją interpretację, twierdząc z uporem, że nic podobnego, po prostu jej się spodobałem. Może, ale na pewno nie chodziło o mój nieodparty urok. Byłem jednym z wielu facetów na tym świecie, tak samo jak ona obolałym po przykrych doświadczeniach, ale jeżeli odpowiadałem jej aktualnym potrzebom, mogłem się z tego jedynie cieszyć. To Maria wyznaczyła reguły rządzące naszą przyjaźnią, a ja – zawsze chętny, aby zaspokoić jej kaprysy i żądania – starałem się do nich dostosować najlepiej jak potrafiłem. Obiecałem jej, że nigdy nie będziemy spać ze sobą dwie noce pod rząd. Że ani razu nie wspomnę przy niej o żadnej innej kobiecie. Że nie będę nalegał, aby mnie przedstawiła swoim znajomym. Że zgadzam się trzymać nasz romans w tajemnicy i udawać przed światem, iż poza przyjaźnią nic nas nie łączy. Nie przeszkadzały mi narzucone przez Marię ograniczenia. Ubierałem się tak, jak ona chciała, bez protestu umawiałem się z nią na randki w różnych dziwnych miejscach (na stacjach metra, w punktach totalizatora, w toaletach restauracji), jadałem kolorystycznie zestawione dania. Maria traktowała wszystko jak zabawę, jak okazję do wykazania się inwencją; uważała, że żaden pomysł nie jest zbyt śmiały, by go choć raz nie można było zrealizować. Więc kochaliśmy się w ubraniu i bez ubrania, przy zapalonym świetle i po ciemku, w domu i na dworze, na łóżku i na podłodze. Przebieraliśmy się za jaskiniowców, za starożytnych Rzymian, wypożyczaliśmy smokingi i eleganckie suknie. Raz udawaliśmy, że się nie znamy, kiedy indziej – że jesteśmy małżeństwem. Graliśmy role lekarza i pielęgniarki, klienta w restauracji i kelnerki, nauczyciela i uczennicy. Nie wiem, może to było dziecinne, ale Maria niezwykle poważnie do tego podchodziła; traktowała te nasze wygłupy jak eksperyment, jakby chciała poznać zmienną naturę człowieka. Gdyby nie jej zapał i gorliwość, wątpię, czybym tak długo się z nią spotykał. W tym czasie widywałem się również z innymi kobietami, ale tylko Maria cokolwiek dla mnie znaczyła i jako jedyna spośród nich wciąż jest cząstką mego życia.

We wrześniu siedemdziesiątego dziewiątego roku znalazł się kupiec na dom, który dwa lata wcześniej nabyliśmy z żoną na wsi. W tej sytuacji Delia z Davidem przenieśli się z powrotem do Nowego Jorku i zamieszkali w Brooklynie, w części zwanej Cobble Hill. Ich przeprowadzka do miasta miała swoje plusy i minusy. Z jednej strony mogłem częściej widywać się z synem, z drugiej strony musiałem częściej się kontaktować z jego matką. Nasza sprawa rozwodowa była już w toku, ale nagle Delia zaczęła się wahać, czy słusznie robi, i zanim sąd orzekł o rozwodzie, podjęła nieśmiałą próbę pojednania się ze mną. Gdyby nie dziecko, bez trudu oparłbym się jej zabiegom. Ale David wyraźnie cierpiał z powodu mojej nieobecności; czułem się odpowiedzialny za koszmary, które męczyły go w nocy, za jego astmę i łzy. Wyrzuty sumienia potrafią złamać każdego, a Delia instynktownie wiedziała, jakim sposobem można wywołać ich we mnie jak najwięcej. Kiedyś, na przykład, zaprosiła znajomego na kolację, a potem opowiedziała mi, jak David wdrapał mu się na kolana i spytał, czy ten pan to jego nowy tatuś. Bynajmniej nie czyniła mi wymówek; nie, po prostu dzieliła się ze mną swoimi troskami, a mnie ogarniała coraz głębsza rozpacz, ilekroć słyszałem kolejną opowieść o moim biednym, nieszczęśliwym synku. Wyrzuty sumienia dręczyły mnie na okrągło. Nie miałem najmniejszej ochoty wracać do żony, ale zacząłem się poważnie zastanawiać, czy nie powinienem pogodzić się z losem i znów zamieszkać z nią pod jednym dachem. Szczęście dziecka było najważniejsze. A ja co? Niemal przez cały rok, odkąd wyniosłem się z domu, wyczyniałem różne hocki-klocki z Marią Turner, spotykałem się z innymi kobietami i odsuwałem od siebie każdą myśl, która dotyczyła przyszłości. Jakim prawem? Przecież nie można myśleć wyłącznie o sobie i swoich przyjemnościach. Gdy się zostaje rodzicem, pojawiają się obowiązki, od których nie ma ucieczki, obowiązki, które należy wypełniać bez względu na cenę.

Od podjęcia decyzji, która byłaby fatalna w skutkach, uchroniła mnie Fanny. Zrozumiałem to jednak dopiero później, bo wtedy miałem straszny mętlik w głowie i nie byłem w stanie jasno myśleć. Kiedy po roku musiałem zwolnić pokój na Varick, zamieszkałem w Brooklynie, sześć czy siedem przecznic od Delii. Wcale nie chciałem mieszkać w pobliżu żony, lecz ceny na Manhattanie przekraczały moje możliwości finansowe, a kiedy zacząłem szukać czegoś po drugiej stronie rzeki, okazało się, że wszystkie mieszkania, jakie są tam do wynajęcia, znajdują się w sąsiedztwie jej domu.

Ostatecznie zdecydowałem się na dość nędzne mieszkanko na Carroll Gardens; czynsz był w miarę niski, a sypialnia na tyle duża, by pomieścić dwa łóżka – moje i Davida. Synek nocował u mnie dwa albo trzy razy w tygodniu, z czego się cieszyłem, chociaż zdawałem sobie sprawę, że taka sytuacja niesie ze sobą groźbę uzależnienia od Delii. Bo siłą rzeczy widywałem się z nią częściej niż dawniej i czułem, jak słabnie mój opór. Tak się pechowo złożyło, że w czasie gdy się przeprowadzałem, Maria wyjechała na dwa miesiące; nie było też Bena Sachsa, który siedział w Kalifornii, pracując nad scenariuszem według Nowegokolosa. Prawa filmowe do książki kupił niezależny producent, który poprosił Sachsa, aby wespół z zawodowym scenarzystą z Hollywoodu napisał scenariusz na podstawie własnej powieści. Do tego wątku wrócę później… W każdym razie byłem sam w Nowym Jorku, pozbawiony kontaktu z ludźmi, którzy zawsze służyli mi radą. Czułem, że cała moja przyszłość znów stoi pod znakiem zapytania i że muszę koniecznie z kimś pogadać, przemyśleć wszystko bardzo dokładnie.

Któregoś dnia Fanny zadzwoniła, żeby zaprosić mnie na kolację. Sądziłem, że będzie to normalne przyjęcie, dla większej liczby gości, ale kiedy nazajutrz wieczorem zjawiłem się u niej, okazało się, że nikogo poza mną nie ma. Zdumiało mnie to. Odkąd się poznaliśmy, Fanny i ja właściwie nigdy nie przebywaliśmy sam na sam. Zawsze był z nami Ben. Prawdę mówiąc, rzadko nawet rozmawialiśmy we dwoje, tak by ktoś inny nie przysłuchiwał się naszej rozmowie – no, chyba że Ben musiał akurat na moment wyjść do kuchni albo odebrać telefon. Przyzwyczaiłem się do takiego układu. Fanny zawsze była dla mnie postacią odległą, wyidealizowaną, więc zupełnie mi nie przeszkadzało, że teraz utrzymywaliśmy stosunki jakby za pośrednictwem osób trzecich. Pomimo sympatii, jaka się między nami nawiązała, wciąż czułem się trochę niezręcznie w jej towarzystwie. A ponieważ zakłopotanie starałem się pokryć fanfaronadą, często wychodziłem ze skóry, aby tylko rozśmieszyć Fanny; opowiadałem żałosne dowcipy, wymyślałem okropne kalambury, słowem: walcząc z własną nieśmiałością, zamieniałem się w wesołka i kpiarza. Strasznie mnie to denerwowało, bo przed nikim innym tak się nie popisywałem. Nie byłem człowiekiem, który na co dzień tryska humorem, wiedziałem więc, że daję Fanny całkowicie fałszywe wyobrażenie o sobie, ale dopiero tego wieczoru pojąłem, dlaczego dotychczas próbowałem ukryć przed nią swoje prawdziwe oblicze. Niektóre myśli są zbyt niebezpieczne i należy trzymać je od siebie na dystans.

Pamiętam białą jedwabną bluzkę, którą tego wieczoru miała na sobie, i sznur białych pereł na opalonej szyi. Fanny chyba musiała zauważyć moje zmieszanie, kiedy przyszedłem i zobaczyłem, że nikogo poza mną nie ma, ale nic nie powiedziała; zachowywała się tak, jakby to było normalne, że dwoje przyjaciół spotyka się na kolacji. I pewnie było normalne – tyle że nie dla mnie, nie dla człowieka, który tak długo adorował Fanny na odległość. Spytałem, czy coś ją gnębi i dlatego mnie zaprosiła. Odparła, że nie, po prostu miała ochocę się ze mną spotkać. Bardzo dużo pracowała, odkąd Ben wyjechał do Kalifornii, i kiedy wczoraj rano się obudziła, nagle zdała sobie sprawę, że stęskniła się za mną. To wszystko. Stęskniła się, a poza tym chciała wiedzieć, co porabiam i jak się miewam.

Przez kilka minut siedzieliśmy w salonie, pijąc drinki i rozmawiając głównie o Benjaminie. Wspomniałem Fanny o liście, który dostałem od Bena w zeszłym tygodniu, a ona opowiedziała mi o ich porannej rozmowie telefonicznej. Nie bardzo wierzyła, że ze scenariusza kiedykolwiek powstanie film, lecz Benowi sporo płacono, a pieniądze były im potrzebne. Dom w Vermont ma zniszczony dach i może w tej sytuacji zdołają go wymienić, zanim zawali im się na głowę. Nie pamiętam, o czym potem rozmawialiśmy, ale pewnie dalej o Vermont albo o pracy Fanny w muzeum. Kiedy usiedliśmy do stołu, rozmowa zeszła na temat mojej książki. Owszem, praca nad nią posuwa się naprzód, ale wolniej niż przedtem, bo – jak wyjaśniłem – kilka dni w tygodniu poświęcam teraz Davidowi. Żyjemy jak dwóch starych kawalerów, rzekłem, którzy całymi dniami człapią po mieszkaniu w kapciach, a wieczorem zasiadają przed kominkiem, z fajką i z kieliszkiem koniaku, i obserwując płomyki, prowadzą długie filozoficzne dysputy.

– Trochę jak Sherlock Holmes i doktor Watson – skomentowała Fanny.

– Trochę. Na razie głównym tematem naszych rozmów są kupki, ale kiedy mój szanowny interlokutor wyrośnie z pieluch, jestem pewien, że zajmiemy się również innymi sprawami.

– Mogłoby być gorzej.

– Jasne, że tak. A czy ja narzekam?

– Przedstawiłeś Davida swoim przyjaciółkom?

– Na przykład Marii? – spytałem.

– Na przykład Marii – rzekła.

– Zastanawiałem się nad tym, ale jakoś nigdy nie nadarzyła się okazja. Prawdę mówiąc, chyba nie chcę. Boję się, że małemu pomiesza się w głowie.

– A Delia? Spotyka się z jakimiś facetami?

– Podejrzewam, że tak, ale nie zwierza mi się…

– Dobrze by było, gdyby kogoś miała.

– Zdaje się, że nie ma. Jakoś za bardzo się ucieszyła, kiedy zamieszkałem w pobliżu.

– O Boże! – zawołała Fanny. – Mam nadzieję, że rozwiałeś jej złudzenia?

– Nie wiem. Z nikim się przecież nie żenię. A David…

– Dziecko, Peter, nie jest wystarczającym powodem. Gdybyś wrócił do Delii, znienawidziłbyś sam siebie. Stałbyś się zgorzkniałym starcem…

– Już nim jestem – powiedziałem.

– Nie gadaj bzdur.

– Wiesz, staram się nie załamywać, ale kiedy pomyślę o tym, jak spieprzyłem swoje życie, czuję się jak kretyn.

– Nie jesteś żadnym kretynem, po prostu poczuwasz się do odpowiedzialności za syna, więc się miotasz. To wszystko.

– Ilekroć wychodzę od Delii, żałuję, że nie zostałem. Ilekroć zostaję, żałuję, że nie wyszedłem.

– To się nazywa ambiwalencją.

– Także głupotą. Ale możemy pozostać przy ambiwalencji.

– A propos ambiwalencji i małżeństwa… Moja babcia powiedziała kiedyś do swojej córki: „Twój ojciec byłby wspaniałym człowiekiem, gdyby tylko był inny”.

– Hm.

– No właśnie, hm. Długie lata bólu i cierpień sprowadzone do paru krótkich słów.

– Małżeństwo to bagno, w które się człowiek zapada, nieustanne okłamywanie siebie.

– Przestań, Peter. Po prostu jeszcze nie spotkałeś właściwej osoby. Musisz uzbroić się w cierpliwość.

– Innymi słowy, nie wiem, co to jest prawdziwa miłość, tak? A kiedy poznam tę jedną jedyną kobietę, wtedy wszystko się odmieni? To miło, że tak uważasz, ale co będzie, jeżeli się mylisz? Co będzie, jeśli taka miłość nie jest mi pisana?

– Ręczę ci, że jest – powiedziała Fanny.

– Skąd ta pewność?

Na moment się zawahała, po czym odłożyła nóż i widelec, sięgnęła przez stół i wzięła mnie za rękę.

– Kochasz mnie, Peter? – spytała.

– Oczywiście.

– Zawsze mnie kochałeś, prawda? Od samego początku, od pierwszego dnia, kiedy mnie ujrzałeś. Kochałeś mnie wtedy, przed laty, i dziś nadal kochasz, tak?

Zabrałem rękę i, ogromnie zakłopotany, odwróciłem wzrok.

– O co chodzi? – zapytałem. – Czas na spowiedź?

– Nie, chcę ci tylko udowodnić, że ożeniłeś się z niewłaściwą kobietą – odparła.

– Ty już miałaś męża – zauważyłem. – Czyli nie bardzo nadawałaś się na kandydatkę na żonę.

– Nie twierdzę, że to mnie powinieneś był poślubić. Twierdzę, że nie powinieneś był się żenić z Delią.

– Kręcisz, Fanny.

– Nic nie kręcę. Po prostu nie chcesz zrozumieć tego, co mówię.

– Nie, nie. W twojej argumentacji jest jeden słaby punkt. Masz rację, nie powinienem był się żenić z Delią. Ale to, że ciebie kocham, wcale nie znaczy, że mogę pokochać kogoś innego. Załóżmy, hipotetycznie oczywiście, ale to bardzo ważne, że jesteś jedyną kobietą na świecie, którą potrafię darzyć miłością. Co wtedy? Twoje argumenty nie miałyby najmniejszego sensu.

– Tak się nie dzieje, Peter. Naprawdę można pokochać więcej niż jedną osobę.

– I kto to mówi? Ty, która kochasz Bena i świata poza nim nie widzisz?

– Ależ widzę, widzę.

– Co chcesz przez to powiedzieć? – spytałem.

– Czy wszystko mam ci tłumaczyć?

– Wybacz, ale zaczynam się czuć trochę skołowany. Gdybym cię tak dobrze nie znał, gotów byłbym przysiąc, że usiłujesz mnie poderwać.

– Miałbyś coś przeciwko temu?

– Chryste, Fanny, jesteś żoną mojego najlepszego przyjaciela!

– To nie ma z Benem nic wspólnego. Dotyczy tylko ciebie i mnie.

– Nieprawda. Również i jego.

– A myślisz, że co Ben porabia w Kalifornii?

– Pisze scenariusz – odparłem.

– Tak, pisze scenariusz, a oprócz tego pieprzy się z panienką o imieniu Cynthia.

– Nie wierzę.

– To zadzwoń i sam się przekonaj. Po prostu spytaj. Ben cię nie okłamie. Powiedz mu: Słuchaj, stary, Fanny twierdzi, że pieprzysz się z panienką o imieniu Cynthia; czy to prawda? Ręczę, że nie będzie się migał od odpowiedzi.

– Chyba powinniśmy zmienić temat – rzekłem.

– A potem spytaj go o te, które były przed Cynthią. Na przykład o Grace. A także o Norę, Martine i Val. Te mi od razu przychodzą na myśl, ale gdybym się chwilę dłużej zastanowiła, na pewno przypomniałabym sobie jeszcze kilka. Twój przyjaciel, Peter, to pies na baby. Nie wiedziałeś o tym, prawda? Że leci na każdą dupę?

– Nie mów tak. To obrzydliwe.

– Ale ja wcale nie zmyślam. A Ben niczego przede mną nie ukrywa. Ma moje pozwolenie. Może robić wszystko, na co ma ochotę. I ja też.

– Więc dlaczego wciąż jesteście razem? Jeśli to prawda, dlaczego się nie rozstaniecie?

– Jak to dlaczego? Bo się kochamy.

– W moim pojęciu nie tak wygląda miłość.

– Ale my się naprawdę kochamy. Po prostu nasze małżeństwo funkcjonuje na trochę innych zasadach. Gdybym trzymała Bena krótko, nie dała mu odrobiny wolności, odszedłby ode mnie.

– Więc on uwodzi kogo popadnie, a ty siedzisz w domu i czekasz, aż się wyszumi? Nie wydaje ci się to trochę niesprawiedliwe?

– Nie. Zaakceptowałam ten układ i jestem w nim szczęśliwa. Oboje mamy swobodę. I chociaż z prawa do swojej nie korzystałam zbyt często, wiem, że nikt mi go nie odbierze. Tak jak Ben, mogę robić wszystko, na co mam ochotę.

– Na przykład podrywać starego znajomego – wtrąciłem.

– Tak, Peter. Wreszcie dostaniesz to, o czym marzyłeś tak długo. Tylko nie miej wobec Bena żadnych skrupułów. Bo cokolwiek się tu dziś stanie, jego nie dotyczy.

– Już to mówiłaś.

– Wiem, ale może teraz moje słowa bardziej ci trafią do przekonania. Nie zastanawiaj się, Peter. Chcesz mnie, to bierz.

– Tak po prostu?

– Tak po prostu.

Stanowczość Fanny była dla mnie niezrozumiała i wręcz zniechęcająca. Gdyby nie to, że czułem się totalnie zbity z tropu, pewnie wstałbym od stołu i się pożegnał, a tak to nawet nie drgnąłem.

Oczywiście, że od dawna miałem ochotę iść z nią do łóżka, i nagle okazało się, że ona przez cały czas o tym wiedziała. Ale w tej Fanny, która ujawniła moje najskrytsze marzenia i uczyniła mi jednoznaczną, wulgarną propozycję, ledwo rozpoznawałem kobietę, którą dotąd znałem. Dawna Fanny stała się kimś innym. Ben zresztą też. W trakcie jednej krótkiej rozmowy obraz moich przyjaciół, którego byłem tak pewien, nagle się rozpadł.

Fanny ponownie wzięła mnie za rękę; zamiast próbować ją przekonać, że to wszystko nie ma sensu, zawstydzony uśmiechnąłem się nieporadnie. Zapewne odczytała to jako kapitulację z mojej strony, bo prędziutko podniosła się z krzesła, obeszła stół i stanęła nade mną. Wyciągnąłem do niej ramiona; bez słowa usiadła mi na kolanach, po czym ujęła moją twarz w swoje dłonie. Zaczęliśmy się całować. Usta otwarte, języki zespolone, obślinione brody; byliśmy jak para nastolatków całujących się na tylnym siedzeniu wozu.

Szaleliśmy tak przez trzy tygodnie. Prawie natychmiast Fanny utraciła swoją obcość, ponownie przeistaczając się w tę nieco enigmatyczną osobę, którą dotąd znałem. Trochę się oczywiście różniła od dawnej Fanny, ale nie miała już w sobie nic z kobiety, która mnie zaskoczyła tamtego wieczoru; agresywność, jaką wtedy objawiła, też się więcej nie powtórzyła. Prawdę mówiąc, szybko o niej zapomniałem. Zacząłem się przyzwyczajać do nowych stosunków, jakie nas połączyły, do nieustającej żądzy, jaką czuliśmy oboje. Póki Ben przebywał w Kalifornii, wszystkie noce – oprócz tych, kiedy David nocował u mnie – spędzałem w jego domu, w jego łóżku, kochając się z jego żoną. Głęboko wierzyłem w to, że z czasem Fanny i ja się pobierzemy. Byłem gotów się z nią ożenić nawet kosztem przyjaźni z Sachsem. Na razie jednak nic o tym nie mówiłem. Siła moich uczuć przerażała mnie, nie chciałem więc wystraszyć Fanny, składając jej tak nieoczekiwaną propozycję. A przynajmniej tym sobie tłumaczyłem swoje milczenie; prawda natomiast była taka, że Fanny nie wykazywała najmniejszej ochoty do rozmowy na jakikolwiek temat poza sprawami codziennymi czy zaplanowaniem kolejnego spotkania. Kochaliśmy się namiętnie, bez słów, aż do zupełnego wyczerpania. Fanny była uległa, zmysłowa; uwielbiałem jedwabistość jej skóry, uwielbiałem to, jak przymykała oczy, kiedy zbliżywszy się na palcach, delikatnie całowałem ją w kark. Przez pierwsze dwa tygodnie o niczym więcej nie marzyłem. Wystarczało mi, że mogę jej dotykać, że słyszę cichutkie mruczenie z głębi jej gardła, że czuję, jak powoli pręży się, gdy gładzę ją po plecach.

Wyobrażałem sobie Fanny w roli macochy. Wyobrażałem sobie, jak przeprowadzamy się do innej dzielnicy i mieszkamy razem do końca życia. Wyobrażałem sobie awantury, pełne napięcia sceny, koszmarne scysje z Sachsem, zanim Fanny go porzuca. Niewykluczone, że dochodzi do rękoczynów. Byłem przygotowany na wszystko; nawet myśl, że mógłbym się bić z najlepszym przyjacielem, nie przejmowała mnie zgrozą. W rozmowie z Fanny ciągle dopytywałem o Bena – pragnąłem usłyszeć jak najwięcej skarg, gdyż wtedy we własnych oczach czułbym się usprawiedliwiony. Gdybym zdołał ustalić, że Ben był złym mężem, mój plan odebrania mu żony miałby zupełnie inną wagę moralną. Bo wówczas nie wykradałbym Fanny, lecz wybawiał ją z opresji – i moje sumienie pozostałoby czyste. Byłem zbyt naiwny, by pojąć, iż wrogość też może być elementem miłości. Fanny cierpiała z powodu zdrad Bena, jego flirty i miłostki były dla niej ustawiczną zmorą, ale kiedy w końcu otworzyła się przede mną, nienawiść i gorycz, których oczekiwałem, nigdy nie przybrały formy ostrzejszej niż nagana czy wyrzut. Możliwość zwierzenia się komuś zmniejszyła napięcie, które w niej narastało, a poza tym teraz gdy sama również dopuściła się zdrady małżeńskiej, była bardziej skłonna wybaczyć Benowi jego grzechy. Tak właśnie działa sprawiedliwość, na zasadzie qui pro quo: ofiara zamienia się w prześladowcę, szala wraca do równowagi. W sumie Fanny dostarczyła mi mnóstwo informacji o Sachsie, ale nie była to ta broń, której szukałem. Często jej zwierzenia wywoływały wręcz odwrotny skutek. Kiedyś, na przykład, gdy rozmawialiśmy o pobycie Bena w więzieniu, dowiedziałem się, że te siedemnaście miesięcy, które tam spędził, były dla niego dużo większym koszmarem, niż się do tego przyznawał. Nie sądzę, żeby Fanny starała się bronić męża, ale kiedy usłyszałem, przez co musiał przejść (liczne pobicia, ciągłe pogróżki, znęcanie się, niewykluczony gwałt homoseksualny), trudno mi było czuć do niego jakąkolwiek złość. Sachs widziany oczami Fanny sprawiał wrażenie o wiele bardziej skomplikowanego i pogmatwanego wewnętrznie człowieka niż ten, którego ja znałem. Kipiący życiem, utalentowany ekstrawertyk, z którym się zaprzyjaźniłem, był również człowiekiem uciekającym od ludzi, człowiekiem obarczonym tajemnicami, których nikomu nie ujawniał. Chciałem znaleźć powód, żeby obrócić się przeciwko niemu, ale nie znalazłem żadnego; jeszcze nigdy nie był mi tak bliski jak podczas tych trzech tygodni, które spędziłem z Fanny. Jednakże poczucie bliskości z Benem nie miało najmniejszego wpływu na to, co czułem do jego żony. Moja miłość była czysta i prosta, mimo że wszystko, co się z nią wiązało, było silnie dwuznaczne. Z jednej strony to Fanny mnie uwiodła, a z drugiej – im mocniej ją trzymałem w ramionach, tym bardziej mi się wyślizgiwała.

Nasz romans pokrywał się w czasie z nieobecnością Bena w domu. Kilka dni przed jego zaplanowanym powrotem do Nowego Jorku wreszcie poruszyłem temat przyszłości. Fanny uważała, że powrót Bena niczego nie zmieni, że możemy się nadal widywać. Wyjaśniłem jej, że to niemożliwe: jeżeli mamy być razem, musi zerwać z Benem i zamieszkać ze mną. Nie ma miejsca na dwulicowość, oznajmiłem. Należy powiedzieć Benowi o tym, co zaszło, jak najszybciej uzyskać rozwód, a następnie pobrać się. Nawet mi do głowy nie przyszło, że Fanny może tego nie chcieć, ale to tylko świadczy o tym, jaki byłem ślepy, i że od samego początku źle odczytywałem jej intencje. Okazało się bowiem, że Fanny nie zamierza odchodzić od męża, nigdy nie miała takiego zamiaru. Bez względu na to, jak bardzo mnie kocha – rzekła – nie opuści Bena.

Ciągnęliśmy tę rozmowę przez wiele męczących godzin, wysuwając dziesiątki argumentów, które w sumie do niczego nie doprowadziły. Oboje wylaliśmy morze łez i na zmianę jedno błagało drugie, żeby było rozsądne, żeby uległo, żeby spojrzało na sytuację z innej perspektywy – niestety, wszystko na nic. Może wcale nie bylibyśmy ze sobą szczęśliwi, ale wtedy wydawało mi się, że całe moje życie legło w ruinie. Fanny nie chciała odejść od Bena, a ja nie chciałem się z nią widywać, jeżeli tego nie zrobi. Powtarzałem jej, że chcę mieć wszystko albo nic. Za bardzo ją kochałem, żeby się zadowolić cząstką. Żadne cząstki mi nie odpowiadały, wolałem nie mieć nic i cierpieć, niż dzielić się nią z kimkolwiek. A skoro się uparłem, że wolę cierpieć, to cierpiałem, bo wraz z końcem rozmowy nastąpił kres naszego romansu. Potem przez wiele miesięcy nie było chwili, abym nie żałował swojej decyzji, nie rozpaczał z powodu swojego uporu, ale nie miałem jak odkręcić tego, co się stało.

Do dziś nie potrafię zrozumieć zachowania Fanny. Pewnie można by uznać, że nic się za tym nie kryło, że po prostu chciała się zabawić pod nieobecność męża. Ale myślę, że gdyby tylko chodziło o seks, wybrałaby na partnera kogoś innego. Zważywszy na moją przyjaźń z Benem, byłem ostatnim facetem, do którego powinna się zwrócić. Oczywiście mogła nią kierować chęć zemsty, mogła posłużyć się mną, aby wyrównać rachunki z mężem, lecz w sumie wydaje mi się to mało przekonujące. Takie wytłumaczenie z góry zakłada pewien cynizm, który nie leżał w naturze Fanny, a poza tym i tak nie daje na wszystko odpowiedzi. Istniała też możliwość, że Fanny startowała z innym nastawieniem, a potem nagle stchórzyła. W ostatniej chwili ludzi często opuszcza odwaga. Ale wobec tego dlaczego ani razu nie okazała wahania, żalu, cienia niepewności? Do samego końca nie przyszło mi do głowy, że Fanny nie zostanie ze mną. To, że nasz romans zakończył się tak raptownie, z dnia na dzień, oznaczało, że ona się tego spodziewała, że od początku wiedziała, iż tak się stanie. A z drugiej strony przeczy temu to, co Fanny mówiła i jak się zachowywała podczas owych trzech tygodni, które spędziliśmy razem. Więc gdy tylko znajduję kolejne logiczne, zdawałoby się, wyjaśnienie, po chwili okazuje się, że coś nie gra. I znów staję przed nierozwikłaną zagadką.

Mimo że zakończył się nie po mojej myśli, romans z Fanny miał jednak kilka niezaprzeczalnych plusów. Teraz, z perspektywy czasu, patrzę na ten epizod w moim życiu jak na pewnego rodzaju drogowskaz. Po pierwsze, uświadomił mi, że nie powinienem wracać do Delii. Zrozumiawszy, jak kompletnie byłoby to pozbawione sensu, raz na zawsze zrezygnowałem z tego pomysłu. Nie ulegało wątpliwości, że bezpośredni wpływ na moją decyzję miała Fanny. Gdyby nie Fanny, nigdy bym też nie poznał Iris i moje życie potoczyłoby się w całkiem innym kierunku – gorszym, co do tego nie ma dwóch zdań. Stałbym się owym zgorzkniałym starcem, przed którym Fanny ostrzegła mnie podczas naszej pierwszej wspólnej nocy. Tej samej nocy przepowiedziała, że poznam właściwą kobietę i się w niej zakocham. Zakochując się w Iris spełniłem proroctwo, ale zanim w nie uwierzyłem, wpierw musiałem po uszy zakochać się w Fanny. Może właśnie to próbowała mi udowodnić? Może to się kryło za naszym szalonym romansem? Z jednej strony takie wytłumaczenie brzmi niedorzecznie, a z drugiej pasuje do faktów znacznie lepiej niż jakiekolwiek inne. Usiłuję powiedzieć, że może Fanny zaciągnęła mnie do łóżka, aby uratować mnie przed samym sobą i powstrzymać przed powrotem do żony. Czy takie coś jest w ogóle realne? Czy człowiek potrafi aż do tego stopnia przejąć się losem drugiej osoby? Jeżeli tak, wówczas to, co Fanny uczyniła, stanowi gest najwyższego poświęcenia. W ciągu lat, które minęły od tamtej pory, różnie interpretowałem sobie jej zachowanie, lecz ta interpretacja najbardziej mi się podoba. Niekoniecznie musi być prawdziwa, ale ponieważ jest prawdopodobna, z przyjemnością myślę, że tak właśnie było. Zresztą od jedenastu lat się nad tym głowię i tylko to jedno wyjaśnienie ma sens.

Postanowiłem nie widywać się z Sachsem po jego powrocie do Nowego Jorku. Nie miałem pojęcia, czy Fanny zamierza mu powiedzieć o tym, co między nami zaszło, ale nawet gdyby nie puściła pary z ust, wiedziałem, że ja sam nie będę w stanie niczego przed nim ukryć. Naszej przyjaźni, która zawsze opierała się na szczerości, nie chciałem kalać łgarstwem. Zresztą podejrzewałem, że Ben przejrzałby mnie na wylot, a gdyby Fanny zwierzyła mu się w tajemnicy przede mną, naraziłbym się na jeszcze większe kłopoty. Tak czy owak psychicznie nie byłem przygotowany na spotkanie z nim. Gdyby Ben znał prawdę, a ja bym się zachowywał tak, jakby nic się nie stało, mógłby to odebrać jako zniewagę. Gdyby z kolei o niczym nie wiedział, każda minuta w jego towarzystwie byłaby dla mnie torturą.

Pracowałem nad swoją powieścią, zajmowałem się Davidem, czekałem, aż Maria wróci do Nowego Jorku. W normalnych okolicznościach Sachs zadzwoniłby do mnie dwa lub trzy dni po przyjeździe. Zwykle co drugi dzień rozmawialiśmy przez telefon, więc teraz tym bardziej się spodziewałem, że zadzwoni, aby mi opowiedzieć o swojej hollywoodzkiej przygodzie. Ale kiedy minęły trzy dni, potem kolejne trzy, a telefonu od Bena wciąż nie było, zacząłem się domyślać, że Fanny we wszystko go wtajemniczyła. Żadne inne wytłumaczenie nie wchodziło w grę. Pomyślałem sobie, że to oznacza koniec naszej przyjaźni i że już nigdy Bena nie zobaczę. Siódmego czy ósmego dnia, kiedy już niemal pogodziłem się z tą myślą, zaterkotał telefon. W słuchawce usłyszałem Sachsa; był w znakomitej formie, jak zwykle tryskał humorem, opowiadał dowcipy. Próbowałem dorównać mu wesołością, ale tak mnie zaskoczył telefonem, że kiepsko mi szło. Głos miałem drżący, w dodatku mówiłem nie to, co trzeba. Kiedy spytał, czy nie wpadłbym wieczorem na kolację, przeprosiłem, że jestem zajęty, i obiecałem, że zadzwonię do niego nazajutrz, to się umówimy na inny dzień. Nie zadzwoniłem. Dwa dni później Sachs ponownie zatelefonował i znów trajkotał radośnie, jakby nic się między nami nie zmieniło. Starałem się wykręcić od spotkania, ale Ben nic sobie z tego nie robił. Wreszcie zaproponował, abyśmy zjedli wspólnie obiad, i zanim zdołałem się od tego jakoś wymigać, ku własnemu zdumieniu przyjąłem zaproszenie. Za niecałe dwie godziny mieliśmy się spotkać w „Costello’s”, małej restauracyjce na Court Street, zaledwie kilka przecznic od mojego domu. Wiedziałem, że jeśli się nie zjawię, Ben zastuka do moich drzwi. Niestety, nie wykazałem się refleksem, więc musiałem stawić czoło sytuacji.

Kiedy przyszedłem, Ben był już na miejscu. Siedział przy stoliku na końcu sali, z egzemplarzem „New York Timesa” rozłożonym na blacie, i pogrążony w lekturze palił papierosa, w roztargnieniu strząsając popiół na podłogę. Był początek 1980 roku, działo się mnóstwo ważnych rzeczy: w Iranie pojmano zakładników, w Kambodży Czerwoni Khmerzy dokonywali masowych mordów, w Afganistanie toczyła się wojna. Sachs opalił się w Kalifornii, na twarzy wyskoczyły mu piegi, włosy pojaśniały od słońca. Dobrze wyglądał, lepiej niż ostatnim razem. Zbliżając się do stolika, zastanawiałem się, kiedy mnie zauważy. Pomyślałem sobie, że im wcześniej to nastąpi, tym gorzej nam się będzie rozmawiało. Jeśli za chwilę podniesie głowę, może to oznaczać, że jest zaniepokojony, a niepokój może oznaczać, że Fanny mu o wszystkim powiedziała. Jeśli zaś nie oderwie nosa od gazety, może to być oznaką spokoju, a to z kolei – że Fanny nie mówiła mu o nas. Powtarzałem sobie, że każdy krok, który zrobię przez zatłoczoną restaurację, nie dostrzeżony przez Bena, to będzie punkt dla mnie, drobny dowód na to, że mój przyjaciel nie ma pojęcia o tym, że zdradziłem go z jego własną żoną. Doszedłem do samego stolika, a Ben wciąż siedział pogrążony w lekturze.

– Ładna opalenizna, panie scenarzysto hollywoodzki – rzekłem.

Kiedy siadałem naprzeciw niego, Sachs uniósł głowę, przez chwilę patrzył na mnie roztargnionym wzrokiem, po czym wreszcie się uśmiechnął. Zachowywał się tak, jakby się mnie nie spodziewał, jakbym ni stąd, ni zowąd spadł z nieba. Pomyślałem sobie, że chyba trochę przesadza z reakcją, a potem nagle, w tym krótkim odstępie, kiedy już na mnie patrzył, ale jeszcze się nie uśmiechał, zrozumiałem, że całe to jego roztargnienie jest grą. Że gazeta stanowi rekwizyt. Że czekając na mnie, po prostu przerzucał strony i jedynie przelatywał oczami po tekstach, wcale ich nie czytając.

– Ty też wyglądasz nie najgorzej – powiedział. – Widać zima ci służy.

– Nie narzekam. Po zeszłorocznej zimie na wsi teraz w mieście czuję się jak w tropiku.

– No i co porabiałeś, kiedy ja znęcałem się nad swoją książką? – spytał.

– Znęcałem się nad własną, codziennie dopisując kilka nowych akapitów.

– Pewnie masz już całkiem sporo?

– Jedenaście rozdziałów na trzynaście zaplanowanych. Można powiedzieć, że powoli zbliżam się do końca.

– A wiesz, kiedy skończysz?

– Nie bardzo – odparłem. – Teoretycznie za jakieś trzy, cztery miesiące. Ale równie dobrze może się to przedłużyć do dwunastu albo skrócić do dwóch. Coraz trudniej mi cokolwiek przewidzieć.

– Mam nadzieję, że pozwolisz mi przeczytać skończone dzieło?

– No pewnie. Będziesz pierwszą osobą, która dostanie maszynopis.

Akurat w tym momencie podeszła kelnerka, żeby przyjąć nasze zamówienie. A przynajmniej tak to zapamiętałem: że dosłownie przez chwilę prowadziliśmy rozmowę, po czym nam ją przerwano. Odkąd zamieszkałem w tej okolicy, średnio dwa razy w tygodniu wpadałem do „Costello's na obiad, więc kelnerka mnie znała. Była to ogromnej tuszy, przyjazna kobieta, która człapała między stolikami ubrana w jasnozieloną sukienkę, a w siwych kręconych włosach trzymała wetknięty żółty ołówek. Nigdy go nie używała, po prostu miała go przy sobie na wszelki wypadek, a pisała ołówkiem, który nosiła w kieszeni fartucha. Nie pamiętam, jak miała na imię, ale pamiętam, że zwracała się do mnie „złotko” i że za każdym razem gdy przychodziła wziąć zamówienie, zostawała chwilę dłużej, aby ze mną pogadać; dzięki niej zawsze czułem się tam mile widziany. Tego popołudnia również wdaliśmy się w krótką pogawędkę. Wspominam o tym dlatego, że ta scenka najlepiej pokazuje, w jakim nastroju był Sachs. Nie tylko nie włączył się do rozmowy (co było bardzo dla niego nietypowe), ale ledwo kelnerka odeszła od stolika, natychmiast wrócił do przerwanego wątku, zupełnie jakby nikt nam nie przeszkodził. Zacząłem się domyślać, jaki musi być podminowany. Później, kiedy podano nam jedzenie, wziął do ust najwyżej dwa lub trzy kęsy. Za to przez cały czas pił sporo kawy i palił mnóstwo papierosów, gasząc je w zachlapanych spodkach.

– Tylko pisanie się liczy – oświadczył; zgarnął ze stolika gazetę i rzucił obok na krzesło. – Chciałbym, żebyś to wiedział.

– Nie rozumiem, do czego zmierzasz – rzekłem, rozumiejąc aż za dobrze.

– Po prostu się nie martw. To wszystko.

– A czym miałbym się martwić?

– Niczym – powiedział, posyłając mi ciepły, promienny uśmiech. Wyglądał wręcz błogo. – Ale znając ciebie, podejrzewam, że się zadręczasz.

– Słuchaj, Ben, albo ja jestem głupi, albo ty gadasz od rzeczy.

– Nie przejmuj się, Peter. Tylko o to mi chodzi. Fanny o wszystkim mi powiedziała. Naprawdę nie musisz mieć wyrzutów sumienia.

– O czym ci powiedziała? – Kretyńskie pytanie, ale byłem zbyt oszołomiony jego spokojnym zachowaniem, żeby zadać mądrzejsze.

– O tym, co zaszło między wami. O pieprzeniu się. O kotłowaniniu w łóżku. O kopulacji.

– Rozumiem. Kawa na ławę.

– Tak. Nie owijała niczego w bawełnę.

– I co teraz? – spytałem. – Wręczysz mi wizytówkę i powiesz, żebym ci przysłał swoich sekundantów? Oczywiście pojedynek musi się odbyć bladym świtem w odpowiednio malowniczej scenerii. Na kładce dla pieszych na moście brooklyńskim albo przy pomniku na Grand Army Plaza. To musi być jakieś majestatyczne miejsce. Koniecznie pod gołym niebem, żeby pierwsze promienie wschodzącego słońca lśniły na naszych uniesionych do strzału pistoletach. No, co ty na to, Ben? Tak to chcesz rozegrać? Czy wolisz od razu się rozprawić, w stylu amerykańskim? Przechylić się przez stół, dać mi w mordę i wyjść. Mnie bez różnicy. Wybór pozostawiam tobie.

– Jest jeszcze trzecia możliwość.

– Ach, tak? – spytałem, starając się nie okazać irytacji. – Nie wiedziałem, że istnieje aż tyle opcji.

– Oczywiście. Więcej, niż można zliczyć. Mnie osobiście najbardziej kusi najprostsze rozwiązanie. Czekamy na obiad, jemy, ja płacę rachunek i razem wychodzimy.

– Co? Bez żadnej dramaturgii, bez konfrontacji? Nie, trzeba dać upust emocjom. Jeśli się teraz wycofamy, będę się czuł nieusatysfakcjonowany.

– Nie mamy powodu do waśni, Peter.

– Mylisz się, Ben. Mamy. Prosiłem twoją żonę, żeby za mnie wyszła. Jeśli to nie jest wystarczający powód do waśni, to żaden z nas nie zasługuje na Fanny.

– Jak chcesz zrzucić ciężar z serca, proszę bardzo, zamieniam się w słuch. Ale naprawdę nie musimy tego roztrząsać.

– Jak można być tak obojętnym? Tak kompletnie nie przejmować się własnym życiem? To prawie nieludzkie.

– Przejmuję się. Ale do waszego romansu prędzej czy później musiało dojść. Nie jestem ślepy. Wiem, co czujesz do Fanny. Zawsze patrzyłeś na nią maślanym wzrokiem. Nie potrafiłeś tego ukryć.

– Ona zrobiła pierwszy krok. Gdyby nie chciała, do niczego by między nami nie doszło.

– Wcale cię nie winię – powiedział Sachs. – Na twoim miejscu zachowałbym się tak samo.

– Co nie znaczy, że zachowałem się dobrze.

– To nie podlega ocenie. Peter. Po prostu tak jest zbudowany świat. Każdym facetem rządzi jego kutas i nic się na to nie poradzi. Czasem próbujemy z tym walczyć, ale jesteśmy z góry skazani na porażkę.

– Czy to przyznanie się do winy? Czy też odwrotnie, twierdzisz, że jesteś niewinny?

– O czym ty gadasz? – spytał Ben.

– O twoich przygodach. O flirtach i zalotach. Fanny mi o wszystkim opowiedziała.

– Żartujesz.

– Bynajmniej. Jak raz zaczęła, nie mogła przestać. Aż mi uszy puchły. Znam nazwiska, daty, wiem, kim były, jak wyglądały. Przyznam ci się, że byłem mocno zaskoczony. Nagle ujrzałem cię w zupełnie innym świetle.

– Lepiej nie wierz we wszystko, co słyszysz.

– Nazywasz Fanny kłamczuchą?

– Nie, ale ona nie zawsze potrafi odróżnić prawdę od fikcji.

– Czyli jednak nazywasz ją kłamczuchą. Tyle że używasz innych słów.

– Nie. Peter. We własnym odczuciu Fanny nie kłamie. Ubzdurała sobie, że ją zdradzam, i w żaden sposób nie mogę jej tego wyperswadować.

– To znaczy, że nie zdradzasz?

– Owszem, zdarzyło mi się kilka razy, ale nieporównywalnie mniej, niż jej się wydaje. A zważywszy na to, ile lat trwa nasze małżeństwo, można niemal powiedzieć, że jestem cnotliwy. Miewaliśmy z Fanny różne wzloty i upadki, ale nawet do głowy mi nie przyszło, że mógłbym dzielić życie z kim innym.

– Więc skąd ona bierze imiona tych kobiet?

– Stąd, że opowiadam jej bajeczki – odparł Sachs. – Tak się bawimy. Wymyślam historyjki o moich fikcyjnych podbojach erotycznych, a Fanny słucha z zapartym tchem. To ją podnieca. Słowa mają potężną moc, Peter. Dla niektórych kobiet są najsilniejszym afrodyzjakiem. Chyba poznałeś Fanny od tej strony. Uwielbia, jak się jej szepcze różne sprośności. Im bardziej obrazowo się je przedstawia, tym bardziej ją to pobudza.

– To, co mi opowiadała, nie wyglądało na żadne bajeczki – rzekłem. – Ilekroć o tobie mówiła, miała śmiertelnie poważną minę. Nie było słowa o „fikcyjnych podbojach”. Dla niej to nie była fikcja, Ben.

– A wiesz, dlaczego? Bo Fanny jest zazdrosna i jakąś cząstką swojej duszy ciągle wierzy w najgorsze. Wyobraża sobie, że co rusz wdaję się w jakiś namiętny romans. Zawsze tak było. Lista kobiet, z którymi spałem, stale się wydłuża. Po pewnym czasie zrozumiałem, że nie ma sensu niczemu zaprzeczać. Kiedy zaprzeczałem, Fanny stawała się jeszcze bardziej podejrzliwa. Więc teraz zamiast mówić prawdę, mówię to, co ona chce usłyszeć. Kłamię, żeby była szczęśliwa.

– Szczęśliwa? To chyba za dużo powiedziane.

– A więc żeby utrzymać nasze małżeństwo. Żeby zachować pewną równowagę. Te zmyślone historyjki pomagają. Nie pytaj, dlaczego, bo nie wiem; wiem tylko, że kiedy zaczynam je opowiadać, atmosfera między nami się oczyszcza. Myślałeś, że przestałem uprawiać fikcje, ale to nieprawda. Prawda jest taka, że moja publika skurczyła się do jednej osoby. Ale to mi nie przeszkadza, bo jedynie ta osoba się liczy.

– Sądzisz, że ci uwierzę?

– A ty sądzisz, że ta rozmowa jest dla mnie przyjemna? Niełatwo mi o tym wszystkim mówić, Peter. Ale próbuję, bo uznałem, że masz prawo wiedzieć.

– Powiedz mi, nigdy cię nic nie łączyło z Valerie Maas?

– To imię często pojawiało się naszych rozmowach. Valerie pracuje w redakcji jednego z pism, w którym czasem coś drukowałem. Dwa lata temu kilka razy wybraliśmy się wspólnie na obiad. To były spotkania czysto zawodowe. Omawialiśmy moje artykuły, plany na przyszłość, tego typu sprawy. Niestety, Fanny wbiła sobie do głowy, że zdradzam ją z Val. Nie twierdzę, że Val mi się nie podobała. Może w innej sytuacji rzeczywiście zacząłbym ją uwodzić. W każdym razie Fanny to wyczuła. Pewnie za często wspominałem w domu o Valerie, za bardzo chwaliłem ją jako redaktorkę. A prawda jest taka, że od pięciu czy sześciu lat Valerie mieszka z przyjaciółką i żadni mężczyźni jej nie interesują. Nawet gdybym chciał ją poderwać, nic by z tego nie wyszło.

– Nie powiedziałeś tego Fanny? – spytałem.

– Po co? I tak by mi nie uwierzyła. Kiedy sobie coś ubzdura, staje się głucha na wszelkie argumenty.

– Słuchając cię, można by pomyśleć, że to jakaś neurotyczka. A tak nie jest. Fanny jest jedną z najbardziej zrównoważonych i trzeźwo myślących osób, jakie znam.

– Owszem. Pod wieloma względami jest piekielnie silna. Ale sporo też wycierpiała, a kilka ostatnich lat nie należało do najłatwiejszych. Zrozum, kiedyś taka nie była. Pięć lat temu nawet nie wiedziała, że istnieje słowo „zazdrość”.

– Właśnie pięć lat temu ją poznałem. To znaczy pięć lat temu przedstawiłeś mi ją jako swoją żonę.

– I pięć lat temu lekarz powiedział jej, że nigdy nie będzie mogła mieć dzieci. Wtedy wszystko się zmieniło. Od dwóch lat chodzi na terapię, ale na razie niewiele to pomaga. Problem w tym, że czuje się nieatrakcyjna. Sądzi, że żaden mężczyzna nie mógłby jej pożądać ani kochać. I dlatego wyobraża sobie, że ją zdradzam. Myśli, że się na niej zawiodłem i w związku z tym postanowiłem ją ukarać. Kiedy ktoś się zwróci przeciwko sobie, trudno mu uwierzyć, że inni też nie są przeciwko niemu.

– Wcale tego po Fanny nie widać.

– Wiem, i to bardzo źle. Niechętnie opowiada o tym, co jej leży na sercu. Wszystko w sobie dusi, a kiedy w końcu się przełamuje, mówi tak, że ledwo można cokolwiek zrozumieć. To tylko pogarsza sytuację. Często cierpi, nie będąc tego świadoma.

– Aż do zeszłego miesiąca uchodziliście w moich oczach za idealne małżeństwo.

– Widzisz, jak to nigdy nic nie wiadomo? To samo myślałem o tobie i Delii, a wy co? Czasem trudno się połapać we własnym życiu, a co dopiero w cudzym.

– Ale Fanny wie, że ją kocham. Mówiłem jej to tysiące razy. Jestem przekonany, że mi wierzyła. Że nadal w to wierzy.

– Z pewnością. Dlatego w sumie cieszę się z tego, co się stało. Pomogłeś jej, Peter. Pomogłeś znacznie bardziej niż ktokolwiek inny.

– Co? Dziękujesz mi za to, że poszedłem z twoją żoną do łóżka?

– Dlaczego by nie? Może dzięki tobie Fanny znów uwierzy w siebie.

– Doktor Złota Rączka do usług. Naprawia rozpadające się małżeństwa, leczy zbolałe dusze, ratuje nieszczęśliwe związki. Wizyty domowe dwadzieścia cztery godziny na dobę. Wystarczy zadzwonić. Połączenie jest bezpłatne. Więc dzwońcie. Pan doktor czeka. Ofiaruje swe serce, nie żądając nic w zamian.

– Czujesz się dotknięty? Nie dziwię się – powiedział Sachs. – Wiem, że nie jest ci łatwo. W każdym bądź razie Fanny uważa, że jesteś najwspanialszym facetem pod słońcem. Nigdy nie przestanie cię kochać.

– Co nie zmienia faktu, że nadal chce być twoją żoną.

– Zbyt wiele nas łączy, Peter. Fanny i ja bardzo dużo razem przeszliśmy. Tego się nie da wykreślić.

– Więc co ze mną?

– Mam nadzieję, że będzie jak dawniej. Że pozostaniesz moim przyjacielem. Przyjacielem Fanny. Człowiekiem nam najbliższym.

– Czyli ciągniemy dalej jak gdyby nigdy nic? – spytałem.

– Tak, jeżeli tego chcesz. Jeżeli sądzisz, że to zniesiesz.

Nagle poczułem, że jestem na krawędzi łez.

– Dbaj o nią, Ben. Tylko tyle chcę ci powiedzieć. Dbaj o nią. Troszcz się o Fanny najlepiej jak umiesz, dobrze? Musisz mi to obiecać. A jak złamiesz słowo, chyba cię zabiję. Dopadnę cię gdziekolwiek będziesz i uduszę własnymi rękami.

Mówiąc to siedziałem ze spuszczonym wzrokiem, z całej siły próbując wziąć się w garść. Kiedy wreszcie podniosłem głowę, zobaczyłem, że Sachs intensywnie się we mnie wpatruje. Oczy miał poważne, minę zbolałą. Zanim zdołałem wstać od stolika, wyciągnął w moją stronę prawą dłoń i trzymał zawieszoną w powietrzu, dopóki jej nie uścisnąłem.

– Przysięgam – rzekł, odwzajemniając coraz mocniej mój uścisk. – Daję ci słowo.

Po rozmowie z Sachsem nie wiedziałem już, w co wierzyć. Fanny powiedziała mi jedno, Ben zupełnie co innego, a ich wersje wzajemnie się wykluczały – przyjmując jedną, należało odrzucić drugą. Poznałem dwa warianty prawdy, dwa krańcowo przeciwstawne punkty widzenia, które nawet przy najwytrwalszych próbach ich połączenia nigdy się nie zejdą, nie utworzą jednego obrazu. Najgorsze było to, że obie historie wydawały się równie przekonujące. Skołowaciały, pogrążony w otchłani smutku, z której przez kilka miesięcy nie mogłem się wydobyć, nie potrafiłem opowiedzieć się za którąkolwiek. Nie sądzę, żeby chodziło o kwestię lojalności, o sam wybór między Fanny a Benem (choć zapewne musiało to odgrywać jakąś rolę); trudność raczej polegała na tym, że moim zdaniem obydwoje mówili prawdę. Może nieobiektywną, może zabarwioną emocjami, lecz mimo to prawdę. Żadne z nich nie zamierzało mnie zwieść ani świadomie okłamać. Po prostu nie istniała prawda uniwersalna. Nie istniała dla nich, dla mnie, dla nikogo. Toteż nie miałem kogo obwiniać ani kogo bronić, mogłem jedynie współczuć. Tyle lat darzyłem oboje szacunkiem, więc nic dziwnego, że to, czego się teraz o nich dowiedziałem, tak bardzo mnie zabolało. Ale byłem zawiedziony nie tylko Fanny i Benem, byłem również zawiedziony sobą oraz światem jako takim. Zrozumiałem, że nawet najsilniejsi bywają słabi, najmądrzejsi okazują się czasem głupi, a najdzielniejszym brakuje odwagi.

Nie mogłem dłużej unikać Sachsa. Był tak szczery podczas naszego ostatniego spotkania, z taką otwartością oferował mi nadal swoją przyjaźń, że nie potrafiłem odwrócić się do niego plecami. Mylił się jednak sądząc, że to, co zaszło podczas jego wyjazdu, niczego między nami nie zmieni. Wszystko się bowiem zmieniło, a nasza przyjaźń straciła niewinność. Z powodu Fanny wtargnęliśmy nawzajem w swoje życie, naznaczyliśmy je swoją obecnością; to, co kiedyś było piękne i proste, stało się mętne i zawiłe. Powoli Ben i ja przyzwyczailiśmy się do nowego układu, ale z Fanny jakoś nie umiałem sobie poradzić. Trzymałem się od niej na odległość, widywałem się z samym Sachsem, wykręcałem się, ilekroć zapraszał mnie do domu. Wprawdzie pogodziłem się z tym, że Fanny należy do Bena, wolałem jednak nie ryzykować spotkania z nią. Ona chyba rozumiała moje opory, bo chociaż ciągle przekazywała mi przez Bena pozdrowienia, w żaden sposób mi się nie narzucała. Zadzwoniła dopiero sześć czy siedem miesięcy później, w listopadzie. Właśnie wtedy zaproponowała, abym przyjechał do Connecticut, gdzie mieszkała matka Sachsa, i spędził z nimi Święto Dziękczynienia. W ciągu pół roku, które minęło od zakończenia naszego romansu, zdołałem w siebie wmówić, że i tak nic by z tego nie wyszło, że nawet gdyby Fanny porzuciła męża i zamieszkała ze mną, nigdy nie stworzylibyśmy szczęśliwej rodziny. Oczywiście to była fikcja; nie miałem pojęcia, jak by się sprawy potoczyły naprawdę. Ale dzięki tej fikcji udało mi się przetrwać kilka miesięcy i nie zwariować, więc kiedy nagle usłyszałem w słuchawce głos Fanny, uznałem, że czas najwyższy na konfrontację. I tak wraz z Davidem wybrałem się do Connecticut i spędziłem cały dzień w towarzystwie Fanny i Bena. Nie był to najcudowniejszy dzień w moim życiu, ale przeżyłem go i nie załamałem się. Wprawdzie stare rany pootwierały się i troszkę krwi z nich pociekło, lecz kiedy wróciłem do domu, niosąc w ramionach śpiącego synka, zdałem sobie sprawę, że nadal jestem w jednym kawałku.

Bynajmniej nie twierdzę, że wyzdrowienie zawdzięczam wyłącznie sobie. Ważną rolę w mojej rekonwalescencji odegrała Maria; kiedy wróciła do Nowego Jorku, z zapałem wznowiliśmy nasze lekko perwersyjne zabawy. Zresztą w tym okresie nie tylko Maria służyła mi pomocą. Kiedy ona była zajęta, inne kobiety pomagały mi leczyć złamane serce. Tancerka o imieniu Dawn, pisarka o imieniu Laura, studentka medycyny imieniem Dorothy – przez pewien czas każda z nich zajmowała wyjątkowe miejsce w moim życiu. Ilekroć na moment zwalniałem tempo i analizowałem swoje zachowanie, dochodziłem do wniosku, że nie jestem stworzony do małżeństwa i że łudziłem się myśląc, iż mógłbym się ustatkować, zadowolić życiem z Fanny. Nie jesteś monogamistą, powtarzałem sobie. Za bardzo lubisz tajemniczość pierwszych spotkań, za bardzo podnieca cię sztuka uwodzenia, zbyt silnie fascynuje nowe ciało, słowem, na dłuższą metę nie można na tobie polegać. Takimi oto argumentami przekonywałem sam siebie i muszę przyznać, że nawet skutecznie działały jako zasłona dymna oddzielająca głowę od serca, prącie od rozumu. W rzeczywistości nie miałem pojęcia, co się ze mną dzieje; po prostu straciłem nad sobą kontrolę. Seks dawał mi to, co innym facetom daje alkohol: koił smutek, przytępiał zmysły, pomagał zapomnieć. Homo erectus – oto kim się stałem; fallusem, który wpadł w istny amok. Wkrótce po rozstaniu z Fanny prowadziłem kilka romansów naraz, żonglowałem kobietami niczym obłąkany cyrkowiec, zmieniałem łóżka tak często, jak księżyc zmienia kształt. I chyba właśnie to szaleństwo, któremu uległem bez opamiętania, stanowiło najbardziej skuteczny lek na moje bolączki. Jednak życie szaleńca jest zbyt męczące, aby je można było długo ciągnąć; podejrzewam, że jeszcze trochę, a wykończyłoby mnie.

Ale nie tylko oddawałem się seksowi. Sporo czasu poświęcałem również na pisanie i powoli moja powieść zbliżała się do końca. Bez względu na to, ile przysparzałem sobie kłopotów, pracowałem bez wytchnienia, nie zwalniając tempa. Traktowałem biurko jak swego rodzaju azyl: póki przy nim siedziałem, szukając właściwych słów, nikt mnie nie mógł dotknąć czy zranić – ani Fanny, ani Sachs, ani nawet ja sam. Po raz pierwszy odkąd zacząłem pisać, czułem się tak, jakbym wreszcie chwycił wiatr w żagle. Nie umiałem ocenić, czy książka, która powstaje, jest dobra czy zła, ale nie odgrywało to już większej roli. Przestałem się zadręczać. Po prostu robiłem to, co musiałem, i robiłem w jedyny sposób, w jaki potrafiłem. Wszystko inne miało wtórne znaczenie. Wcale nie chodziło o to, że nagle uwierzyłem w swój wielki talent pisarski; nie, raczej popadłem w stan błogiej obojętności. Zrozumiałem – i zaakceptowałem – że praca i ja stanowimy jedność, że choćby nie wiem co się działo, potrzeba pisania zawsze będzie we mnie tkwiła. Była to głęboka, choć oczywista prawda, dzięki której stopniowo rozwiały się wszelkie moje wątpliwości. Nawet gdyby wszystko mi się w życiu zawaliło, wciąż miałem powód, aby żyć.

Skończyłem Lunę w połowie kwietnia, dwa miesiące po pamiętnej rozmowie z Sachsem w restauracji. Zgodnie z obietnicą, dałem mu do przeczytania maszynopis. Cztery dni później zadzwonił, aby mi powiedzieć, że już przeczytał. Krzyczał do słuchawki, tak szczodrze obsypując mnie pochwałami, że czułem wypieki na policzkach. W najśmielszych marzeniach nie oczekiwałem takiej reakcji. Do tego stopnia podniosła mnie na duchu, że potem dość spokojnie znosiłem odmowy kolejnych nowojorskich wydawców, którzy pisali, że nie są zainteresowani opublikowaniem powieści, i mimo niepowodzeń nie zaprzestałem pracy. Słowa zachęty, które słyszałem od Sachsa, miały tu ogromny wpływ. Ciągle powtarzał, żebym się nie martwił, że prędzej czy później wszystko się ułoży, i chociaż rzeczywistość temu przeczyła, wierzyłem w te jego zapewnienia. Rozpocząłem następną powieść. Kiedy w końcu Lunę ode mnie kupiono (po siedmiu miesiącach od ukończenia i szesnastu wcześniejszych odmowach), byłem już pochłonięty pracą nad nową książką. O tym, że znalazł się ktoś gotów wydać moją pierwszą powieść, dowiedziałem się pod koniec listopada, zaledwie dwa dni przed telefonem od Fanny. Niewątpliwie ten fakt wpłynął na moją decyzję, aby przyjąć jej zaproszenie i pojechać do Connecticut na Święto Dziękczynienia. Sukces sprawił, że poczułem się silny i pewny siebie. Zrozumiałem, że to najlepszy moment, aby wreszcie spojrzeć Fanny w oczy.

A potem spotkałem Iris i szaleństwo, w jakie po rozstaniu z żoną popadłem na dwa lata, nagle się skończyło. Poznaliśmy się dwudziestego trzeciego lutego 1981 roku, trzy miesiące po Święcie Dziękczynienia, rok po zerwaniu z Fanny, sześć lat po tym, jak zaprzyjaźniłem się z Sachsem. Wydaje mi się dziwne, a zarazem całkiem naturalne, że spotkaliśmy się dzięki Marii Tumer. Nie było w tym żadnego celowego działania z jej strony ani też chęci wprowadzenia zmian w moim życiu. Po prostu stało się. Ale gdyby nie to, że wieczorem dwudziestego trzeciego lutego Maria miała swój drugi wernisaż w małej galerii na Wooster, jestem pewien, że Iris i ja nigdy byśmy się nie spotkali. Minęłyby dziesiątki lat, zanim znów znaleźlibyśmy się w jednym pokoju, a wtedy byłoby już za późno na cokolwiek. Poznaliśmy się dzięki Marii, ale to nie znaczy, że Maria nas sobie przedstawiła; jej wernisaż umożliwił nam jednak spotkanie i z tego powodu będę jej zawsze wdzięczny. Może nie Marii, kobiecie z krwi i kości, lecz Marii, bogini przypadku.

Ponieważ wciąż utrzymywaliśmy nasz związek w tajemnicy, nie mogłem pójść na wernisaż w towarzystwie Marii. Pojawiłem się w galerii jako jeden z gości, cmoknąłem bohaterkę wieczoru w policzek, gratulując jej wystawy, po czym z plastikowym kubkiem w dłoni wmieszałem się w tłum i popijając tanie białe wino, zacząłem się rozglądać za jakąś znajomą twarzą. Nie dostrzegłem nikogo. W pewnym momencie Maria mrugnęła do mnie, a ja posłałem jej uśmiech, poza tym jednak – zgodnie z naszą umową – unikałem z nią kontaktu. Niecałe pięć minut później poczułem, jak ktoś delikatnie stuka mnie z tyłu w ramię. Obejrzawszy się zobaczyłem Johna Johnsona, niezbyt bliskiego znajomego, którego nie widziałem od wielu lat. Obok niego stała Iris. Przywitałem się z Johnsonem, a on przedstawił mi Iris. Sądząc po jej wyglądzie, uznałem, że musi być modelką – i ten sam błąd większość ludzi wciąż popełnia, kiedy widzi ją po raz pierwszy. Iris miała wówczas dwadzieścia cztery lata i przykuwała uwagę swoim wzrostem (metr osiemdziesiąt), blond fryzurą, cudowną twarzą o nordyckich rysach i najbardziej błękitnymi, najweselszymi oczami, jakie można znaleźć na świecie. Skąd miałem wiedzieć, że nie jest modelką? Że odbywa studia doktoranckie w zakresie literatury angielskiej na uniwersytecie Columbia? Że przeczytała więcej książek niż ja i że właśnie zabiera się do napisania sześciusetstronicowej pracy doktorskiej poświęconej twórczości Charlesa Dickensa?

Przypuszczając, że Iris jest przyjaciółką Johnsona, grzecznie uścisnąłem jej dłoń i starałem się nie pożerać jej wzrokiem. Kiedy widzieliśmy się ostatni raz, Johnson był żonaty; pomyślałem sobie, że pewnie od tego czasu się rozwiódł, więc nie wypytywałem go o sprawy osobiste. Okazało się jednak, że prawie się z Iris nie znali. Rozmawialiśmy w trójkę przez kilka minut, po czym nagle Johnson odwrócił się i wdał się w pogawędkę z kimś innym, pozostawiając nas samych. Dopiero wówczas zaświtało mi w głowie, że tych dwoje łączy jedynie luźna znajomość. Raptem uczyniłem coś bardzo dziwnego: wyciągnąłem z kieszeni portfel i zacząłem pokazywać Iris zdjęcia Davida, chwaląc się moim synkiem tak, jakby był jakąś znaną postacią. Wspominając tamten wieczór, Iris twierdzi, że wtedy się we mnie zakochała i pojęła, że jestem tym mężczyzną, za którego wyjdzie za mąż. Mnie zajęło trochę dłużej – bo kilka godzin – uświadomienie sobie, co czuję do Iris. Kontynuowaliśmy rozmowę przy kolacji w pobliskiej restauracji, a potem wstąpiliśmy gdzieś na drinka. Było już po jedenastej, kiedy uznaliśmy, że najwyższa pora się pożegnać. Zatrzymałem przejeżdżającą taksówkę, ale zanim otworzyłem drzwi, pochwyciłem Iris w ramiona, przytuliłem do siebie i zacząłem żarliwie całować. Była to najbardziej impulsywna rzecz, jaką w życiu zrobiłem – chwila czystego szaleństwa, prawdziwy poryw namiętności. Taksówka odjechała, a myśmy dalej stali na ulicy, złączeni w uścisku. Mieliśmy wrażenie, jakby nikt przed nami nigdy się nie całował, jakbyśmy tej nocy odkryli i udoskonalili sztukę pocałunku. Moja samotna podróż przez życie zakończyła się. Iris spadła mi z nieba, kiedy się tego najmniej spodziewałem. Nasza miłość wybuchła gwałtownie, z niesamowitą siłą, i odtąd wszystko się zmieniło.

W czerwcu wzięliśmy ślub. Sachs był moim drużbą. Podczas obiadu, na który zaprosiliśmy kilka osób, wstał od stołu, żeby wznieść toast. Ponieważ był to bardzo krótki toast, potrafię odtworzyć go słowo w słowo: „To, co chcę powiedzieć, wcześniej powiedział generał William Tecumseh Shertnan. Pozwolę sobie go zacytować, bo sam nie umiem tego lepiej ująć”. Po czym odwróciwszy się w moją stronę, podniósł kieliszek i kontynuował: „Grant trwał przy mnie, kiedy mi odbiło. Ja trwałem przy nim, kiedy on się upił. Teraz już zawsze będziemy trwać przy sobie”.

Rozdział 3

Nastała era Ronalda Reagana. Sachs nadal robił to co dawniej, ale w sytuacji, jaka się wytworzyła w Ameryce lat osiemdziesiątych, znalazł się na marginesie życia. Nie o to chodziło, że nikt go nie czytał; nie, wciąż miał czytelników, tyle że ich grono systematycznie się kurczyło, a pisma, w których drukował, były coraz mniej znane. W sposób prawie niezauważalny stawał się przeżytkiem, kimś, kto nie nadąża z duchem czasu. Świat wokół niego ulegał przeobrażeniom; w panującej atmosferze nietolerancji i egoizmu, atmosferze idiotycznej dumy narodowej, opinie głoszone przez Sachsa miały cierpki, moralistyczny wydźwięk. Przerażało go to, że w każdej dziedzinie życia prawica zyskiwała przewagę, ale jeszcze bardziej przerażała kompletna niezaradność opozycji. Partia Demokratyczna zapadła się pod ziemię, lewica znikła z horyzontu, dziennikarze zamilkli. Wszystkie argumenty zostały przywłaszczone przez drugą stronę i po prostu nie wypadało głośno protestować. Sachs, zupełnie się tym nie przejmując, wciąż opowiadał się za sprawami, w których słuszność wierzył, lecz coraz mniej osób chciało go słuchać. Udawał, że nic sobie z tego nie robi, widziałem jednak, że samotna walka zaczyna go przygnębiać; chociaż się pocieszał, że to on ma rację, stopniowo tracił wiarę w siebie.

Może gdyby nakręcono film, do którego pisał scenariusz, wszystko by się potoczyło inaczej. Ale Fanny trafnie odgadła, czym to się skończy: po sześciu czy ośmiu miesiącach nanoszenia kolejnych poprawek, po licznych negocjacjach, po ciągłych kłótniach i nieporozumieniach, producent zniechęcił się i zarzucił projekt. Trudno ocenić, jak bardzo Sachs poczuł się zawiedziony. Niczego po sobie nie pokazywał; w towarzystwie żartował z całego przedsięwzięcia, sypał dowcipami, opowiadał anegdoty z życia w Hollywood, ze śmiechem chwalił się, ile zarobił na filmie, który nie powstał. Nie wiem, czy blefował, czy nie, ale wydaje mi się, że w głębi duszy zależało mu na tym, aby sfilmowano jego książkę. W przeciwieństwie do wielu pisarzy, Sachs nie gardził kulturą masową i ekranizacja powieści nigdy nie budziła w nim żadnych wątpliwości. Nie uważał tego za dyshonor, traktował raczej jako szansę dotarcia do szerszego kręgu odbiorców i kiedy pojawiła się taka możliwość, chętnie z niej skorzystał. Chociaż nigdy tego wprost nie mówił, podejrzewam, że telefon z Hollywood schlebił jego próżności, nieoczekiwanie dając mu krótki, lecz upajający posmak władzy. Była to oczywiście najnormalniejsza w świecie reakcja, ale myślę, że Sachs, człowiek skromny i zawsze krytyczny wobec siebie, wstydził się swoich rozbuchanych nadziei na sukces i chwałę. Z tego powodu chyba niełatwo mu było ujawnić, co naprawdę czuł, kiedy projekt upadł. Hollywood stanowiło jakby ucieczkę od kryzysu, który w nim stopniowo narastał, i kiedy droga ucieczki została nagle odcięta, musiał to przeżyć o wiele bardziej, niż po sobie pokazywał.

Rzecz jasna, to wszystko są tylko moje domysły. Nie zauważyłem bowiem żadnych nagłych czy radykalnych zmian w zachowaniu Bena. Zawsze pracował w szaleńczym pośpiechu, bo brał na siebie zbyt wiele zobowiązań i nieustannie miał nóż na gardle; tempo jego pracy nie zmalało, kiedy z filmu wyszły nici, może nawet wzrosło. Z zawrotną szybkością pisał różne artykuły, eseje, recenzje; można by zaryzykować stwierdzenie, że nie tylko nie stracił zapału do pracy, ale że robota wręcz paliła mu się w rękach. Jeśli podaję w wątpliwość ten optymistyczny wizerunek, to tylko dlatego, że wiem, co się stało później. W psychice Sachsa zaszły ogromne zmiany i chociaż nietrudno wskazać przełomowy moment i zwalić winę na nieszczęśliwy wypadek, który mu się przydarzył, nie wierzę, aby jedno, nawet najkoszmarniejsze zdarzenie mogło do tego stopnia wpłynąć na człowieka. Bo czy można tak kompletnie zmienić się z dnia na dzień? Czy można zasnąć jako jedna osoba, a obudzić się jako inna? Może tak, mnie to jednak mało przekonuje. Owszem, sam wypadek był bardzo groźny, ale istnieje mnóstwo innych reakcji na sytuację, gdy człowiek ociera się o śmierć. Nie chcę przez to powiedzieć, że zachowując się tak, a nie inaczej, Sachs miał jakikolwiek wybór. Przeciwnie, uważam, że jego reakcja idealnie odzwierciedla stan, w jakim się znajdował przed wypadkiem. Innymi słowy, nawet jeśli sprawiał wrażenie zadowolonego z życia, nawet jeśli podczas wielu miesięcy i lat poprzedzających wypadek nie uświadamiał sobie własnej udręki, jestem głęboko przekonany, że był w bardzo złej formie. Na poparcie swojej tezy nie mam żadnych dowodów, mogę jedynie snuć domysły. Kto inny, gdyby wyszedł bez szwanku z czegoś takiego jak Sachs, dziękowałby Bogu, że żyje, a po jakimś czasie o wszystkim by zapomniał. Ale nie on. To, że Ben tak nie zrobił – a raczej, że nie mógł tak zrobić – nie tyle świadczy o tym, że zmienił się pod wpływem wypadku, co o tym, że wypadek uwidocznił jego ukryte dotąd cechy. Jeżeli się mylę, to być może wszystko, co dotychczas napisałem, jest stekiem bzdur, kupą niedorzecznych spekulacji. Może tamtej nocy życie Bena naprawdę odmieniło się o sto osiemdziesiąt stopni, może istotnie jest dwóch Benów, jeden przedwypadkowy, a drugi powypadkowy; jeśli tak, to z czystym sumieniem należałoby wykreślić wszystko, co miało miejsce przed wypadkiem. Oznaczałoby to też, że ludzkie zachowanie jest nieprzewidywalne i całkiem pozbawione sensu. Że nigdy niczego nie da się do końca zrozumieć.

Nie widziałem wypadku na własne oczy, ale byłem tam tego wieczoru, gdy się wydarzył. Na przyjęcie, które odbywało się w ciasnym mieszkaniu na Brooklyn Heights, przyszło ze czterdzieści albo pięćdziesiąt osób; ludzie krążyli między pokojami, pijąc, pocąc się z gorąca i podnosząc wesoły harmider. Wypadek miał miejsce około dziesiątej; o tej porze większość z nas przeszła na dach budynku, żeby obejrzeć pokaz sztucznych ogni. Tylko dwie osoby widziały, co się stało: Maria Turner, która rozmawiała z Sachsem na schodach przeciwpożarowych, i niejaka Agnes Darwin, która wpadła na Marię od tyłu, a tym samym niechcący sprawiła, że Ben stracił równowagę. Bez wątpienia mógł się zabić. A ponieważ znajdował się na wysokości trzeciego piętra, to niemal cud, że przeżył. Gdyby nie sznur do suszenia bielizny wiszący półtora metra nad ziemią, który złagodził upadek, podejrzewam, że Sachs nie uniknąłby trwałego kalectwa; mógł złamać kręgosłup, doznać pęknięcia czaszki – wybór był prawie nieograniczony. A tak, spadając z trzeciego piętra, zahaczył o sznur, sznur się zerwał i Sachs, zamiast rąbnąć głową w beton, wylądował wśród skłębionych dywaników łazienkowych, koców i ręczników. Mimo amortyzacji uderzenie i tak było potężne, choć oczywiście nie tak silne, jak by mogło być. Sachs nie tylko przeżył, ale wyszedł z tego ze stosunkowo drobnymi obrażeniami: dwa pęknięte żebra, łagodny wstrząs mózgu, złamany obojczyk, kilka guzów i siniaków. Niby wszystko dobrze się skończyło, jednakże prawdziwa szkoda, której doznał Sachs, niewiele miała wspólnego z uszkodzeniami ciała. Właśnie z tą dziwną, tajemniczą sprawą ciągle nie umiem się uporać, nie potrafię jej rozwikłać. Jego ciało wróciło do dawnej sprawności, lecz on sam pozostał odmieniony. To było tak, jakby podczas tych kilku sekund lotu, zanim uderzył o beton, Ben stracił absolutnie wszystko. Jakby gdzieś w powietrzu, pomiędzy trzecim piętrem a ziemią, rozpadło się jego życie. I przez cztery lata, aż do śmierci, nie zdołał go z powrotem poskładać.

Wypadek zdarzył się czwartego lipca 1986 roku, w setną rocznicę wzniesienia Statuy Wolności. Iris ze swoimi trzema siostrami, z których jedna mieszkała w Tajpej, wyruszyła w sześciotygodniową podróż po Chinach, David wyjechał na dwutygodniowe kolonie do okręgu Bucks w Pensylwanii, a ja spędzałem lato w mieście, pracując nad nową powieścią i z nikim się nie widując. Zazwyczaj o tej porze Sachs siedział już w Vermont, lecz akurat w tym roku „Village Voice” zamówiło u niego relację z obchodów Dnia Niepodległości i Sachs postanowił nigdzie się nie ruszać, dopóki nie napisze artykułu. Trzy lata wcześniej posłuchał w końcu mojej rady i znalazł sobie agenta literackiego; była nim Patrycja Clegg, która mnie również reprezentowała. Tamtego wieczoru przyjęcie odbywało się właśnie w mieszkaniu Patrycji. Ponieważ z Brooklyn Heights doskonale można było obserwować pokaz sztucznych ogni, Fanny z Benem chętnie przyjęli zaproszenie. Ja też byłem zaproszony, nie zamierzałem jednak iść. Praca tak bardzo mnie pochłaniała, że nie miałem najmniejszej ochoty wychodzić z domu, ale kiedy Fanny zadzwoniła po południu i powiedziała, że oboje z Benem się wybierają, zmieniłem zdanie. Nie widziałem ich od ponad miesiąca, a ponieważ wkrótce mieli wyjechać na lato, uznałem, że to pewnie ostatnia okazja, aby pogadać z nimi przed jesienią.

Tak się złożyło, że prawie z Benem nie rozmawiałem. Kiedy się pojawiłem, wszyscy już się świetnie bawili; ledwo zdołałem przywitać się z Benem i zamienić z nim dwa słowa, gdy nas rozdzielono – po chwili on był w jednym końcu pokoju, ja w drugim. Zupełnym przypadkiem znalazłem się koło Fanny i wkrótce tak nas wciągnęła rozmowa, że oboje straciliśmy Bena z oczu. Wiedziałem, że Patrycja zaprosiła również Marię Turner, ale nigdzie w tłumie jej nie dostrzegłem. Dopiero po wypadku dowiedziałem się, że była na przyjęciu – że stała na schodach przeciwpożarowych, kiedy Ben stracił równowagę – ale wtedy panował taki chaos (wrzaski gości, karetki pędzące na sygnale, śpieszący się sanitariusze), że jej nie zauważyłem. Podczas tych kilku godzin poprzedzających wypadek bawiłem się znacznie lepiej, niż tego oczekiwałem. Nie dlatego, że tak bardzo podobało mi się przyjęcie, ale dlatego, że stałem koło Fanny, że znów z nią rozmawiałem, że mimo upływu tylu lat i tego, co między nami zaszło, nadal się przyjaźniliśmy. Prawdę mówiąc, tego wieczoru byłem w ckliwym nastroju, po głowie krążyły mi same sentymentalne myśli i pamiętam, jak w pewnym momencie spojrzałem Fanny w twarz i nagle, chyba po raz pierwszy w życiu, zdałem sobie sprawę, że nie jesteśmy już tacy młodzi, że lata lecą, czas ucieka. Może to z powodu wypitego alkoholu, lecz poczułem się tak, jakbym dokonał wielkiego odkrycia. Tym odkryciem było to, że się starzejemy i możemy liczyć wyłącznie na siebie, na nikogo więcej. Fanny i Ben, Iris i David – oto moja rodzina. Oto ludzie, których kocham i których dobro zawsze leży mi na sercu.

Wraz z innymi gośćmi przeszliśmy na dach budynku. Chociaż początkowo nie zamierzałem przyjąć zaproszenia Patrycji Clegg, w sumie cieszyłem się, że mam okazję obejrzeć pokaz sztucznych ogni. Wybuchy rozjaśniające niebo przemieniły Nowy Jork w widmowe miasto, w dodatku przeżywające oblężenie. Bawiło mnie to całe szaleństwo, ten nieustający huk, te barwne świetlne kule rozbryzgujące się po niebie, kolorowe iskry opadające poprzez gęste smugi dymu. Na lewo w zatoce wznosiła się w chwale Statua Wolności, oświetlona wspaniałym blaskiem reflektorów, na wprost widać było wieżowce Manhattanu, które wyglądały tak, jakby lada moment miały unieść się nad ziemię i bezpowrotnie odlecieć w dal. Siedzieliśmy z Fanny obok siebie, nieco za resztą gości, zapierając się piętami o lekko spadzisty dach, i gadaliśmy o różnych rzeczach. O przeszłości, o listach Iris z Chin, o Davidzie, o jej pracy w muzeum, o artykule Bena. Nie chcę z tego robić wielkiej sprawy, ale tuż przed jego upadkiem któreś z nas wspomniało o tym, jak w 1951 roku Ben wspinał się ze swoją matką na pochodnię Statuy Wolności. Skoro cały czas mieliśmy Statuę przed oczami, nic dziwnego, że przypomniała nam się tamta historia, a z drugiej strony to było straszne: ledwo przestaliśmy śmiać się na myśl o matce Bena lecącej przez wnętrze Statuy, kiedy Ben poleciał trzy piętra w dół. Nagle rozległ się przeraźliwy krzyk Agnes i Marii. To było tak, jakby samo wypowiedzenie przez nas słowa „upadek” spowodowało prawdziwy upadek i chociaż wiem, że nie ma bezpośredniego związku między tymi zdarzeniami, to jednak ilekroć wracam pamięcią do tej nocy, zawsze przechodzą mnie ciarki. Nadal dźwięczy mi w uszach przeraźliwy krzyk obu kobiet, nadal widzę też wyraz strachu, który pojawił się na twarzy Fanny, w chwili gdy ktoś zawołał Bena; tak, do dziś pamiętam strach wyzierający z jej oczu, podczas gdy na niebie rozbłyskały ognie, rzucając barwne refleksy na jej twarz.

Karetka zabrała nieprzytomnego Bena do szpitala na Long Island. Chociaż odzyskał przytomność po niecałej godzinie, lekarze trzymali go w szpitalu prawie dwa tygodnie, robiąc mu liczne badania, żeby wykluczyć trwałe uszkodzenie mózgu. Zapewne wcześniej wypisano by go do domu, gdyby nie to, że przez dziesięć dni nie odzywał się słowem do nikogo, ani do Fanny, ani do mnie, ani do Marii Turner (która wpadała każdego popołudnia), ani do lekarzy i pielęgniarek. Gadatliwy, bez przerwy pytlujący Sachs nagle zamilkł, logiczne zatem wydawało się podejrzenie, że stracił zdolność mowy, że uderzenie w głowę spowodowało jakiś poważny uraz.

Był to koszmarny okres w życiu Fanny. Wzięła zwolnienie z pracy i całymi dniami przesiadywała w pokoju Bena, on jednak nie reagował na obecność żony, nie cieszył się z jej wizyt; często zamykał oczy i udawał, że śpi, a na uśmiech odpowiadał tępym spojrzeniem. Sytuacja, która sama w sobie była ciężka, stała się dla Fanny prawie nie do wytrzymania. Chyba nigdy nie widziałem jej tak zmartwionej, tak przybitej, tak potwornie nieszczęśliwej jak wtedy. Wizyty Marii tylko wszystko pogarszały. Fanny dorabiała do nich najróżniejsze pobudki, lecz naprawdę nie miała powodu być zazdrosna. Maria prawie nie znała Bena, a od czasu gdy się ostatni raz widzieli, minęło wiele lat. A dokładnie: siedem. Siedem lat temu Maria była u nich w domu na kolacji, po której zaczęła się ze mną spotykać. To, że pojawiła się na przyjęciu z okazji Dnia Niepodległości, nie miało nic wspólnego z Benem, Fanny czy ze mną. Została zaproszona przez bliską przyjaciółkę gospodyni, Agnes Darwin, która redagowała książkę o twórczości Marii. Upadek Bena z trzeciego piętra wstrząsnął Marią do żywego: przychodziła do szpitala powodowana strachem, troską, wewnętrznym przymusem. Ja o tym wiedziałem, ale Fanny nie miała pojęcia i denerwowała się, ilekroć ich drogi się krzyżowały. Świadom tego, że podejrzewa najgorsze, że wmówiła w siebie, iż za jej plecami Ben sypia z Marią, postanowiłem oczyścić atmosferę i któregoś popołudnia zaprosiłem obie panie na obiad do szpitalnej stołówki.

Okazało się, że tamtego wieczoru na przyjęciu Maria rozmawiała z Benem w kuchni. Ben był ożywiony, czarujący, opowiadał jej różne ciekawostki dotyczące Statuy Wolności. Kiedy niebo rozświetliły sztuczne ognie, zaproponował, żeby – zamiast tłoczyć się z innymi na dachu – wyszli przez okno w kuchni na schody przeciwpożarowe i stamtąd oglądali fajerwerki. Tak też zrobili. Maria nie miała wrażenia, że Ben za dużo wypił, ale w pewnym momencie, całkiem nieoczekiwanie, usiadł na żelaznej barierce, przerzucił nogi na drugą stronę i zaczął wymachiwać nimi w powietrzu. Maria podbiegła do Bena wystraszona i objęła go w pasie, żeby przypadkiem nie spadł. Usiłowała go przekonać, aby wrócił na podest, ale Ben roześmiał się i powiedział, żeby się nie martwiła. Właśnie wtedy Agnes Darwin weszła do kuchni i przez otwarte okno zobaczyła Marię i Bena. Byli do niej odwróceni plecami, a z powodu huku i wrzawy panującej na zewnątrz nie słyszeli za sobą kroków. Agnes, pulchna, energiczna kobieta, nieźle już podchmielona, wymyśliła sobie, że się do nich przyłączy. Trzymając w ręce kieliszek z winem, przecisnęła swoje okazałe kształty przez okno i stanęła na podeście. Niestety, lewy obcas zaklinował się jej w żelaznej kracie i kiedy próbowała go wyciągnąć, straciła równowagę i poleciała w stronę balustrady. Miejsca było niewiele, więc wpadła na Marię, uderzając w nią z impetem. Maria, zaskoczona nagłym ciosem w plecy, rozwarła ramiona, a wtedy Ben runął w dół. Tak po prostu, bez żadnego ostrzeżenia. Agnes wpadła na Marię, Maria na Bena i po chwili Ben poszybował w dół na głowę.

Fanny wyraźnie poczuła ulgę, kiedy się dowiedziała, że jej podejrzenia są bezpodstawne, lecz w sumie wyjaśnienia Marii nie pomogły w rozwikłaniu zagadki. Najważniejsze pytania pozostały bez odpowiedzi: dlaczego Sachs przeszedł przez barierkę? Zawsze cierpiał na lęk wysokości, więc nie powinien był czegoś takiego zrobić. Poza tym jeżeli przed wypadkiem między nim a Fanny się dobrze układało, to dlaczego nagle obrócił się przeciwko niej? Dlaczego wzdrygał się, kiedy wchodziła do jego pokoju w szpitalu? Coś się wydarzyło podczas tego wypadku, coś, co oprócz obrażeń fizycznych wywołało u Bena jakiś inny uraz; było jasne, że dopóki nie odzyska mowy, czy też dopóki nie zechce mówić, Fanny nie dowie się, w czym rzecz.

Minął prawie miesiąc, zanim usłyszałem wersję Sachsa. Od jakiegoś czasu przebywał w domu; wciąż dochodził do siebie po wypadku, chociaż nie musiał już całymi dniami leżeć w łóżku. Odwiedziłem go w upalne popołudnie na początku sierpnia, kiedy Fanny była w pracy. Pamiętam, że siedzieliśmy w salonie, pijąc piwo i oglądając – przy wyłączonym dźwięku – mecz baseballowy. Ilekroć wracam teraz pamięcią do tamtego dnia, widzę mały, migoczący ekran i graczy biegających w ciszy po boisku; stanowili absurdalne tło do pełnych boleści zwierzeń mego przyjaciela.

W pierwszej chwili – jak mi powiedział – ledwo kojarzył, kim jest Maria Tumer. To znaczy miał świadomość, że nie jest to osoba całkiem mu obca, ale nie potrafił sobie przypomnieć, w jakich okolicznościach ostatnio się widzieli. Podszedł więc do niej i szczerze wyznał, że nigdy nie zapomina twarzy, lecz do jej twarzy nie umie dopasować nazwiska. Maria, jak zwykle nieprzenikniona, uśmiechając się tajemniczo powiedziała, że prędzej czy później na pewno sobie przypomni. I dla ułatwienia dodała, że była kiedyś u niego w domu, nic więcej jednak nie chciała zdradzić. Sachs w mig pojął, że kobieta przekomarza się z nim, ale nawet mu się to spodobało. Zaintrygowany jej przekornym, ironicznym uśmiechem, nie miał nic przeciwko niewinnej grze w kotka i myszkę. Szybko się zorientował, że ma do czynienia z osobą wyjątkowo błyskotliwą, a to stanowiło dodatkową zachętę.

Twierdził, że gdyby mu się przyznała, jak się nazywa, przypuszczalnie zachowałby się zupełnie inaczej. Bądź co bądź wiedział, że zanim poznałem Iris, spotykałem się z Marią Turner, i że Fanny nadal utrzymywała z nią kontakt, bo co jakiś czas opowiadała mu o jej twórczości. Ale tamtego wieczoru przed siedmiu laty, kiedy Maria była u nich na kolacji, coś się Benowi poprzestawiało w głowie i nikt nigdy nie wyprowadził go z błędu. Otóż na przyjęcie zostały zaproszone cztery młode artystki, a ponieważ Benowi przedstawiono wszystkie cztery naraz, popełnił dość typową pomyłkę, niewłaściwie dopasowując nazwiska do twarzy. W jego mniemaniu Maria Turner była niską szatynką o długich włosach i ilekroć o niej wspominałem, właśnie taki obraz jawił mu się przed oczami.

W każdym razie przeszli z drinkami do kuchni, gdzie było trochę luźniej niż w salonie, i usiedli na kaloryferze przy otwartym oknie, rozkoszując się lekkim wiaterkiem, który muskał ich po plecach. Wbrew temu, co Maria mówiła o trzeźwości Sachsa, miał mocno w czubie. Kręciło mu się w głowie i chociaż powtarzał sobie, że powinien przystopować, w ciągu następnej godziny wypił co najmniej trzy szklanki bourbona. Rozmowa, którą prowadzili, typowa dla osób flirtujących na przyjęciu, obfitowała w żartobliwe aluzje, dowcipne powiedzonka, sprytne niedomówienia. Cała ta słowna żonglerka polegała na tym, aby mówiąc w sposób jak najbardziej elegancki i okrężny, nie zdradzić nic o sobie, a jednocześnie rozśmieszyć partnera. Oboje byli w tym dobrzy; długo ciągnęli zabawę – Sachsowi nie przeszkodziły trzy szklanki bourbona, Marii dwa kieliszki wina.

Wieczór był upalny, a ponieważ Maria z pewnym wahaniem wybierała się na to przyjęcie (bała się, że się wynudzi), ubrała się w najbardziej kusy, wyzywający strój, jaki znalazła w szafie: obcisłą szkarłatną bluzkę bez rękawów, za to z dekoltem prawie do pępka, czarną mini, która ledwo co zakrywała, na gołych nogach miała sandały na cienkich, wysokich obcasach, na każdym palcu połyskiwał pierścionek, a na obu nadgarstkach – bransolety. Wyglądała wyzywająco, prowokacyjnie, ale była akurat w takim nastroju, że chciała się wyróżniać w tłumie, a strój jej to gwarantował. Jak mi mówił Sachs, kiedy siedzieliśmy przed niemym telewizorem, on sam od pięciu lat zachowywał się bez zarzutu. Przez ten czas ani razu nie spojrzał pożądliwym wzrokiem na żadną kobietę, toteż Fanny powoli znów nabrała do niego zaufania. Utrzymanie małżeństwa wiele go kosztowało, oboje długo i ciężko nad tym pracowali, i Sachs obiecał sobie, że już nigdy nie narazi ich związku na niebezpieczeństwo. A tu nagle, na przyjęciu z okazji Dnia Niepodległości, siedział w kuchni na kaloryferze obok półnagiej kobiety o wspaniałych, kuszących nogach i czuł, jak pod wpływem alkoholu traci nad sobą panowanie. Z każdą chwilą rosła w nim nieposkromiona ochota, aby dotknąć tych nóg, przejechać dłonią po gładkiej skórze. Maria zaś nie dość, że była skąpo ubrana, to przed wyjściem z domu skropiła się drogimi perfumami o niezwykle upajającym zapachu, a Ben miał słabość do perfum. Kiedy tak siedzieli przekomarzając się i flirtując, z całej siły się powstrzymywał przed zrobieniem jakiegoś wielkiego, upokarzającego głupstwa. Na szczęście hamulce psychiczne wzięły górę nad żądzą, lecz to bynajmniej nie przeszkodziło mu snuć wizji, co by było, gdyby zwyciężyła żądza. W wyobraźni widział, jak delikatnie kładzie rękę tuż nad kolanem Marii, po czym przesuwa dłoń po wewnętrznej stronie uda, kierując ją ku jedwabistym partiom ciała, wciąż skrytym pod spódniczką; przez kilka sekund czubkami palców penetruje niedostępne tereny, po czym wciska rękę pod gumkę i nagle jest w raju, wśród gęstych, skręconych włosów łonowych. Wyrafinowane obrazy przepływały w jego myślach; puszczony w ruch projektor wyobraźni nie dawał się zatrzymać. W dodatku Maria sprawiała takie wrażenie, jakby dokładnie wiedziała, co Sachsowi chodzi po głowie. Gdyby zrobiła urażoną minę, może to by odczyniło urok i projektor przestałby działać, Maria jednak była całkiem zadowolona, że jest obiektem tak palącej żądzy. Sądząc po tym, jak odwzajemniała jego spojrzenia, Sachs zaczął nawet podejrzewać, że Maria po cichu rzuca mu wyzwanie, zachęca go, aby posunął się dalej. Znając Marię wiedziałem, że takie a nie inne jej zachowanie mogło wynikać z najróżniejszych powodów. Mogła – wyjaśniłem Sachsowi – szukać natchnienia do czegoś, nad czym właśnie pracowała; mogła bawić się jego kosztem, wiedząc o czymś, o czym on nie miał zielonego pojęcia; albo – dość przewrotnie – mogła chcieć go ukarać za to, że nie pamiętał jej imienia. (Później, kiedy z nią o tym rozmawiałem na osobności, przyznała, że istotnie, chodziło o ukaranie Sachsa.) Ale wtedy w kuchni Sachs nie zastanawiał się nad motywacją Marii. Myślał tylko o jednym: o własnych odczuciach, o tym, że pożąda tej tajemniczej, atrakcyjnej kobiety i że sam siebie za to nienawidzi.

– Naprawdę nie masz powodu się dręczyć – rzekłem. – W końcu jesteś facetem z krwi i kości, a Maria potrafi być niezwykle ponętna, zwłaszcza gdy się o to postara. A skoro do niczego między wami nie doszło, przestań robić sobie wyrzuty.

– Wiesz, Peter, nawet nie o to chodzi, że miałem na nią chrapkę – powiedział wolno mój przyjaciel, starannie dobierając słowa. – Chodzi o to, że próbowałem w niej wzbudzić pożądanie. Psiakrew, obiecałem sobie, że nie będę tego więcej robił, i co? Obiecanki cacanki.

– Mylą ci się dwa pojęcia. Ben. Istnieje kolosalna różnica między myślą a czynem, między chceniem a robieniem. Musimy brać na to poprawkę, bo inaczej wszyscy zwariujemy.

– Wiem, ale nie o tym mówię. Zdumiewa mnie to, że nagle zapragnąłem czegoś, o czym chwilę wcześniej nawet nie myślałem. To nie jest sprawa wierności czy niewierności, lecz samopoznania. Z przerażeniem odkryłem, że potrafię sam siebie oszukiwać. Pół biedy, gdybym w trakcie przestał, ale ja dalej flirtowałem, nawet gdy zrozumiałem, do czego to wszystko zmierza.

– No właśnie: flirtowałeś. I tylko to się liczy. Przecież jej nie dotykałeś…

– Nie, nie dotykałem. Ale robiłem co mogłem, żeby ona mnie dotknęła. Moim zdaniem, to znacznie gorsze. Okłamywałem sam siebie. Jak dobry skaut trzymałem się litery prawa, ale już duch prawa w ogóle mnie nie interesował. I dlatego spadłem ze schodów przeciwpożarowych. To nie był wypadek, Peter. Ja sam to spowodowałem. Zachowałem się jak tchórz i musiałem ponieść zasłużoną karę.

– Chcesz powiedzieć, że skoczyłeś? – spytałem.

– Nie, to nie takie proste. Podjąłem ryzyko, głupie ryzyko. Zrobiłem coś kretyńskiego, bo wstydziłem się przyznać przed samym sobą, że chcę dotknąć nogi Marii Turner. Człowiek, który posuwa się do takich granic samozakłamania, zasługuje na wszystko, co go spotyka.

Dlatego zabrał Marię na schody przeciwpożarowe. Z jednej strony zmiana miejsca umożliwiała wybrnięcie z niezręcznej sytuacji, jaka się między nimi wytworzyła, a z drugiej strony była wstępem do zmyślnego planu, sprytnym fortelem, dzięki któremu mógłby ocierać się o ciało Marii Turner, nie tracąc przy tym honoru. I właśnie to go tak przejęło grozą: nie sam fakt pożądania obcej kobiety, lecz obłudne wyparcie się żądzy po to, aby móc ją zaspokoić. Na zewnątrz – ciągnął swoją opowieść Sachs – panował istny chaos. Wiwatujące tłumy, wybuchające sztuczne ognie, ciągły huk, od którego aż dudniło w uszach. Przez chwilę stali na podeście, obserwując fajerwerki rozjaśniające niebo, po czym Ben przystąpił do pierwszej części swojego planu. Zważywszy na to, że od dziecka cierpiał na lęk wysokości, nie wiem jakim cudem zdobył się na odwagę. Przysunąwszy się do krawędzi podestu, przerzucił prawą nogę przez barierkę i przez moment stał tak, kurczowo zaciskając ręce na poręczy, a następnie przerzucił drugą nogę. Zachwiał się, szybko jednak złapał równowagę. Za plecami usłyszał, jak Maria wciąga gwałtownie powietrze. Zapewne sądziła, że Ben zamierza skoczyć, więc czym prędzej wyjaśnił jej, że po prostu chce mieć lepszy widok. Jego odpowiedź nie zadowoliła Marii. Kobieta zaczęła prosić, żeby zszedł z poręczy, a kiedy zrozumiała, że nie zdoła go przekonać, zrobiła dokładnie to, na co tak bardzo liczył, to, co sobie zaplanował, obmyślając swój fortel. Doskoczyła do niego i mocno objęła od tyłu. To wszystko: drobny przejaw zatroskania mający pozory namiętnego uścisku. Chociaż nie wzbudziło to w Benie tej ekstatycznej reakcji, której się spodziewał (był zbyt przerażony wysokością, aby móc w pełni rozkoszować się bliskością Marii), nie wywołało też zawodu. Czuł, jak jej ciepły oddech łaskocze go w kark, czuł na plecach napór jej piersi, a w nozdrzach zapach jej perfum. Trwało to króciutką chwilę, może ułamek sekundy, ale kiedy szczupłe, gołe ramiona Marii zacisnęły się wokół jego torsu, doznał czegoś na kształt szczęścia – nagłego przypływu błogości, od którego delikatne ciarki przeszły go po całym ciele. Ryzyko się opłaciło. Zamysł wart był zachodu. Teraz należało jedynie wrócić w bezpieczne miejsce. Zamierzał posłużyć się Marią jako oparciem (do ostatniej niemal chwili przedłużając z nią kontakt cielesny) i powoli zsunąć na podest, ale gdy szykował się do przeprowadzenia tej akcji, Agnes Darwin straciła równowagę i wpadła od tyłu na Marię. Sachs akurat poluzował uścisk na poręczy. Kiedy Maria poleciała do przodu, uderzając go gwałtownie, Sachs nie zdążył ponownie zacisnąć palców na poręczy. Jego środek ciężkości raptownie przesunął się w przód i Sachs poczuł, że zaczyna spadać; po chwili wokół siebie miał już tylko powietrze.

– Krótko trwało, zanim uderzyłem w ziemię – powiedział. – Sekundę lub dwie, najwyżej trzy. Ale pamiętam, że mnóstwo myśli zdążyło zakołatać mi w głowie. Najpierw pojawiło się przerażenie, świadomość tego, co się stało, tego, że spadam. Wydawałoby się, że na nic więcej, na żadne inne myśli czy emocje człowiek nie ma już czasu, ale to nieprawda. Przerażenie znikło… nie, nie znikło, tylko jakby zeszło na dalszy plan, a jego miejsce zajęło coś innego, co było znacznie silniejsze od zwykłego strachu. Nie wiem, jak to nazwać. Może uczuciem bezwzględnej pewności. Miałem wrażenie, że nagle doznaję jakiegoś olśnienia, że poznaję smak ostatecznej prawdy. Jeszcze niczego nie czułem z taką siłą. Najpierw zdałem sobie sprawę, że spadam, a potem zrozumiałem, że już nie żyję. Nie że umrę, tylko że już nie żyję. Byłem truposzem, który spada na ziemie, i chociaż fizycznie wciąż żyłem, to jednak byłem martwy, równie martwy jak zwłoki w grobie na cmentarzu. Nie potrafię tego inaczej określić. Mimo że nadal spadałem, miałem już za sobą moment zderzenia z ziemią i roztrzaskania się na tysiące kawałków. Było tak, jakbym podczas lotu wyzionął ducha, stał się trupem, kiedy więc wpadłem na rozciągnięty sznur i wylądowałem w stosie koców i ręczników, to już nie byłem ja. Bo ja wcześniej opuściłem swoje ciało. Przez ułamek sekundy nawet widziałem, jak znikam.

Chciałem zadać mnóstwo pytań, ale wolałem nie przerywać mu opowieści. Sachs z trudem wydobywał z siebie słowa, mówił z wahaniem, co rusz popadając w milczenie, i bałem się, że mój głos może go nagle wytrącić z rytmu. Bogiem a prawdą, nie bardzo wiedziałem, o co mu chodzi. Nie ulegało wątpliwości, że upadek z trzeciego piętra był koszmarnym przeżyciem, ale nie rozumiałem, dlaczego z takim pietyzmem opisuje najdrobniejsze szczegóły sytuacji, która go poprzedzała. Flirt z Marią wydawał mi się czymś błahym, pozbawionym głębszego znaczenia, ot, banalną komedyjką obyczajową, nad którą nie warto się w ogóle zastanawiać. Jednakże dla Sachsa pomiędzy tymi dwoma sprawami istniał bezpośredni związek. Uważał, że jedno było przyczyną drugiego, a więc nie traktował tego, co się stało, jako nieszczęśliwy wypadek czy zwykły pech; przeciwnie, dla niego ów lot z trzeciego piętra stanowił groteskowy rodzaj kary. Chciałem go zapewnić, że się myli, że zbyt surowo siebie osądza, ale się nie odzywałem. Siedziałem cicho, słuchając, jak mój przyjaciel analizuje swoje zachowanie. Składając mi nadmiernie drobiazgową relację z gry, jaką prowadził z Marią w kuchni i na podeście schodów przeciwpożarowych, każdy włos dzielił na czworo, każdy szczegół brał pod lupę i z cierpliwością, której mógłby mu pozazdrościć średniowieczny teolog, roztrząsał każdy niuans swoich niewinnych zalotów. Był to proces niezwykle subtelny, mozolny i skomplikowany; po pewnym czasie przekonałem się, że lekka farsa, którą odgrywali z Marią w kuchni, nabrała dla Sachsa takiego samego znaczenia jak upadek z trzeciego piętra. Nie widział między nimi różnicy. Krótki, bezsensowny kontakt fizyczny stał się moralnym odpowiednikiem śmierci. Byłoby to wręcz komiczne, gdyby nie powaga, z jaką Sachs traktował tę sprawę. Niestety, nie przyszło mi do głowy, żeby parsknąć śmiechem. Starałem się wczuć w sytuację, wysłuchać go do końca i spojrzeć na wszystko jego oczami. Z perspektywy czasu wydaje mi się, że dużo lepiej przysłużyłbym się Benowi, gdybym mu powiedział, o co tym wszystkim myślę. Powinienem był roześmiać mu się w twarz. Powinienem był mu przerwać, nawymyślać od wariatów. Jeśli kiedykolwiek zawiodłem Sachsa jako przyjaciel, to właśnie tamtego popołudnia przed czterema laty. Miałem okazję mu pomóc, ale ją zaprzepaściłem.

Jak mi wyznał, to, że po odzyskaniu przytomności do nikogo się nie odzywał, nie było świadomą decyzją z jego strony. Po prostu tak jakoś wyszło, a im dłużej milczał, tym większe miał wyrzuty, że przysparza innym zmartwień. Na pewno milczenie nie było spowodowane szokiem czy uszkodzeniem mózgu, ani jakąkolwiek dolegliwością fizyczną. Leżąc w szpitalnym łóżku, Sachs rozumiał wszystko, co do niego mówiono, i w głębi serca wiedział, że jest w stanie wypowiedzieć się na dowolny temat. Kluczowy moment nastąpił na samym początku, kiedy otworzył oczy i zobaczył obcą kobietę (pielęgniarkę, jak się wnet okazało), która przypatrywała mu się z uwagą. Po chwili usłyszał, jak kobieta informuje kogoś – a może mówiła do niego, nie był pewien – że wreszcie obudził się śpiący królewicz. Nawet chciał jej coś odpowiedzieć, ale w głowic miał mętlik, gonitwę myśli, w dodatku bolały go wszystkie kości, uznał więc, że jest zbyt słaby, aby wdawać się w rozmowę. Nigdy przedtem mu się coś takiego nie zdarzyło. Podczas gdy pielęgniarka, a potem jeszcze druga i lekarz, który do nich dołączył, stali pochyleni nad łóżkiem dopytując, jak się pacjent czuje, Sachs leżał zajęty własnymi myślami, szczęśliwy, że wyzwolił się od konieczności udzielania jakichkolwiek odpowiedzi. Sądził, że jest to sytuacja wyjątkowa, że więcej się nie powtórzy, ale powtórzyła się po raz drugi, trzeci, czwarty. Ilekroć ktoś się do niego zwracał, Sachs natychmiast odczuwał przemożną potrzebę milczenia. Z upływem dni stawał się coraz bardziej nieugięty w swoim postanowieniu, traktował je niemal honorowo, jak sekretne wyzwanie rzucone samemu sobie. Grzecznie słuchał, co inni do niego mówią, dokładnie ważył każde słowo, które wpadało mu do uszu, po czym zamiast odpowiedzieć, odwracał się na bok, zamykał oczy albo patrzył na mówiącego tak, jakby ten był powietrzem. Zdawał sobie sprawę, jak dziecinne i denerwujące jest jego zachowanie, lecz mimo to nie potrafił go zmienić. Lekarzami i pielęgniarkami się nie przejmował, wobec Marii, mnie czy innych przyjaciół nie poczuwał się do żadnego obowiązku. Największe wyrzuty miał oczywiście wobec Fanny i ze względu na nią kilka razy o mało się nie złamał. Na widok żony zawsze ogarniała go skrucha. Miał świadomość tego, jak okrutnie ją traktuje; własna postawa budziła w nim poczucie winy i obrzydliwego niesmaku. Czasami, kiedy leżał w łóżku walcząc ze swoim sumieniem, próbował się uśmiechnąć do Fanny, a ze dwa lub trzy razy poruszył nawet ustami i wydał z siebie kilka chrapliwych dźwięków, aby jej pokazać, że jak bardzo się stara, i uspokoić, że prędzej czy później odzyska mowę. Nienawidził się za te oszustwa, ale tyle rzeczy działo się w ciszy, za którą się skrył, że po prostu nie miał siły jej przerwać.

Wbrew temu, co sądzili lekarze, pamiętał każdy szczegół wypadku. Kiedy wracał myślą do tamtego wieczoru, wszystko z przerażającą klarownością stawało mu przed oczami: przyjęcie, Maria Turner, schody przeciwpożarowe, pierwsze chwile lotu, pewność co do własnej śmierci, sznur do wieszania bielizny, beton. Żadne z tych wspomnień nie było bledsze czy bardziej zatarte od innych. Wystarczało zaś jedno, by reszta spadała na niego z siłą potężnej lawiny. Całe wydarzenie od początku do końca jawiło mu się w wyrazistych barwach. Jednak coś dziwnego zaszło podczas upadku i Sachs czuł, że póki wspomnienia nie zbledną, musi je sobie dokładnie przemyśleć. Stąd jego milczenie. Nie tyle było ono odmową mówienia, co sposobem na to, aby zatrzymać przed oczami koszmar tamtej nocy – zatrzymać dopóty, dopóki nie doszuka się w nim jakiegoś sensu. Milczenie pozwalało mu zatopić się w kontemplacji, przeżywać wciąż na nowo chwilę upadku, może nawet na zawsze znieruchomieć w locie, zawisnąć pięć centymetrów nad ziemią, czekając w nieskończoność na moment apokalipsy.

Jak mi wyznał, nie miał zamiaru sobie niczego wybaczać. Jego wina była przesądzona, więc im mniej czasu poświęcał na jej roztrząsanie, tym lepiej.

– Kiedy indziej może szukałbym jakiegoś usprawiedliwienia. Bądź co bądź wypadki się przecież zdarzają. Każdego dnia i każdej godziny. Ludzie rozstają się z życiem w najbardziej nieoczekiwanych chwilach. Płoną żywcem w pożarach, topią się w jeziorach, wypadają z okien, giną w kraksach. Codziennie rano czyta się o tym w gazetach i tylko głupiec myśli, że jemu się nigdy nie przydarzy taka nagła i bezsensowna śmierć. Jednakże o moim wypadku nie zadecydował pech. Nie byłem ofiarą, jak ci inni nieszczęśnicy; byłem współwinny tego, co się stało, odegrałem czynną rolę. Nie mam prawa o tym zapominać, bo część odpowiedzialności spoczywa na mnie. Rozumiesz, co mam na myśli? Nie twierdzę, że flirtowanie z Marią Turner to zbrodnia. Co najwyżej głupi, żałosny wybryk. I gdyby chodziło o samo pożądanie, o samą pracę gruczołów płciowych, czułbym się jak kawał drania, ale o wszystkim bym do dziś zapomniał. Lecz moim zdaniem, seks miał niewiele wspólnego z tym, co się stało tamtego wieczoru. Do takiego właśnie wniosku doszedłem, kiedy leżałem w szpitalnym łóżku, nie odzywając się do nikogo. Gdybym po prostu chciał się dobrać do Marii Turner, czy stawałbym na głowie, żeby sprowokować ją do dotknięcia mnie? Istnieją dziesiątki mniej niebezpiecznych sposobów, żeby znaleźć się w objęciach obcej kobiety, setki bardziej skutecznych metod, którymi można osiągnąć identyczny rezultat. A ja postanowiłem zabawić się w śmiałka, przelazłem przez barierkę… Boże, mogłem się zabić! I po co to wszystko? Po nic! Po to, żeby w ciemnościach poczuć dotyk Marii Turner. Zastanawiając się nad tym w szpitalu, zrozumiałem, że wszystko mi się kompletnie poprzestawiało. Że jest odwrotnie, niż sądziłem, zupełnie inaczej, niż mi się wydawało. Otóż celem moich kretyńskich wygłupów wcale nie była chęć zmuszenia Marii do tego, aby mnie objęła; celem była chęć narażenia życia. Maria Turner stanowiła jedynie pretekst; posłużyłem się nią, żeby usiąść na barierce, zawisnąć nad przepaścią. Pytanie brzmi: dlaczego to zrobiłem? Dlaczego ryzykowałem? Zadawałem je sobie setki razy dziennie; za każdym razem otwierała się gdzieś we mnie czarna otchłań i po chwili znów spadałem, leciałem głową w dół przez czarny mrok. Nie chcę dramatyzować, ale te dni spędzone w szpitalu należą do najgorszych w moim życiu. Zrozumiałem bowiem prawdę bezsporną, że tamtego wieczoru świadomie wystawiłem się na śmiertelne niebezpieczeństwo. Że nie chciałem dłużej żyć. Dokonałem tego odkrycia, kiedy leżałem pogrążony w milczeniu. Uzmysłowiłem sobie, że z jakiegoś powodu, który nadal pozostaje dla mnie zagadką, przelazłem przez balustradę po to, żeby się zabić.

– Byłeś pijany – powiedziałem. – Nie wiedziałeś, co robisz.

– Byłem pijany, ale dokładnie wiedziałem, co robię. Tylko nie wiedziałem, że wiem.

– Strasznie pokrętne rozumowanie. Czysta sofistyka.

– Nie wiedziałem, że wiem, ale alkohol dał mi odwagę do działania. Pomógł mi zrobić coś, co w głębi duszy zawsze chciałem zrobić, ale o tym nie wiedziałem.

– Wcześniej mówiłeś, że spadłeś, bo bałeś się pogładzić Marię po nodze. Teraz mówisz, że spadłeś naumyślnie. Albo tak, albo tak, Ben. Nie mogłeś tego zrobić niechcący, a zarazem z premedytacją.

– Tak właśnie było. Jedno doprowadziło do drugiego. Nie twierdzę, że to rozumiem, po prostu na swój sposób usiłuję ci wyjaśnić, jak doszło do wypadku. A prawda jest taka, że tamtego wieczoru chciałem z sobą skończyć. To pragnienie wciąż we mnie tkwi i muszę ci powiedzieć, że boję się go jak diabli.

– Słuchaj, Ben, w każdym człowieku, gdzieś głęboko w trzewiach, tli się chęć samozniszczenia. Tamtego wieczoru z jakiegoś niewyjaśnionego powodu płomień w twoich trzewiach strzelił za wysoko. Tylko dlatego, że to się raz zdarzyło, nie znaczy, że się kiedykolwiek powtórzy.

– Może. Ale to, co się stało, się nie odstanie, a stało się nie bez przyczyny. Skoro mi się przytrafiło, coś musi być ze mną nie tak. Widocznie przestało mi odpowiadać życie, jakie wiodę.

– Gdyby ci nie odpowiadało, nie zacząłbyś z powrotem mówić. A zacząłeś, czyli musiałeś dojść do jakiegoś wniosku. Musiałeś ułożyć sobie wszystko w głowie.

– Nie bardzo. Po prostu któregoś dnia przyprowadziłeś Davida. Dzieciak podszedł do łóżka i uśmiechnął się do mnie, a ja mu powiedziałem: „Cześć”. I tyle. Fajnie wyglądał po powrocie z kolonii. Taki idealny dziewięciolatek, opalony, tryskający zdrowiem. Kiedy stanął przy moim łóżku, z tym uśmiechem na buzi, nie mogłem się do niego nie odezwać.

– Miałeś łzy w oczach – rzekłem. – Myślałem, że oznaczają podjęcie decyzji, zawrócenie z drogi.

– Oznaczały co innego. Zrozumiałem, że sięgnąłem dna. I że muszę zmienić swoje życie – odparł.

– Zmienić życie a zakończyć je to dwie całkiem różne sprawy.

– Chcę zakończyć życie, jakie do tej pory prowadziłem. Chcę wszystko w nim zmienić. Jeżeli tego nie zrobię, wpakuję się w kłopoty. Całe moje dotychczasowe życie to kpina, jedna wielka pomyłka, żałosny ciąg drobnych niepowodzeń. W przyszłym tygodniu skończę czterdzieści jeden lat. Jeżeli do tego czasu nie wezmę się w garść, zacznę tonąć. Pójdę jak kamień na samo na dno świata.

– Musisz zabrać się z powrotem do pracy. Jak tylko usiądziesz do pisania, od razu sobie przypomnisz, gdzie jest twoje miejsce.

– Niedobrze mi się robi na samą myśl o pisaniu. Pisanie już nic dla mnie nie znaczy.

– Dawniej też tak mówiłeś.

– Może. Ale tym razem nie żartuję. Nie chcę spędzić reszty życia na wkręcaniu pustych kartek w maszynę do pisania. Chcę odejść od biurka i zająć się czymś innym. Nie chcę dłużej być cieniem. Interesuje mnie prawdziwy świat, robienie prawdziwych rzeczy.

– Na przykład jakich? – spytałem.

– Diabli wiedzą – odparł i przez kilka sekund milczał, po czym nagle, bez ostrzeżenia, uśmiechnął się szeroko. Był to pierwszy uśmiech, jaki od wielu tygodni widziałem na jego twarzy, i przez tę krótką chwilę Sachs prawie przypominał dawnego siebie. – Kiedy coś wymyślę, napiszę do ciebie list.

Opuszczałem mieszkanie Sachsa wierząc, że mój przyjaciel pokona kryzys. Może nie od razu, może dopiero za jakiś czas, ale nie wyobrażałem sobie, aby w końcu wszystko nie wróciło do normy. Przekonywałem samego siebie, że przecież jest zbyt silny, zbyt inteligentny, zbyt żywotny, aby upadek z wysokości mógł go kompletnie załamać. Nie wiem, może nie rozumiałem, jak dalece tamto zdarzenie zachwiało jego pewnością siebie. Widziałem, jak się zadręczał, jak straszne nękały go wątpliwości, jak bardzo się obwiniał, ale tamtego popołudnia pomimo mówienia przykrych rzeczy o sobie uśmiechnął się do mnie; wprawdzie z uśmiechu przebijała ironia, lecz ja potraktowałem ją optymistycznie, jako dowód, że prędzej czy później Ben wróci do zdrowia i równowagi psychicznej.

Mijały jednak tygodnie, potem miesiące, a sytuacja pozostawała właściwie bez zmian. Owszem, Sachs znów zaczął udzielać się towarzysko, z czasem zaś jego cierpienie coraz mniej rzucało się w oczy (przy gościach nie oddawał się już ponurym rozważaniom, rzadziej też bywał nieobecny myślami), lecz wynikało to stąd, że po prostu mniej o sobie mówił. Nie milczał tak jak w szpitalu, ale efekt był podobny. To znaczy brał udział w rozmowie, a raczej otwierał usta i odzywał się we właściwym momencie, ale nigdy nie mówił o niczym, co go naprawdę dotyczyło, nie wspominał o wypadku i jego następstwach. Powoli zacząłem wyczuwać, że spycha swoje cierpienie z widoku, chowając je gdzieś głęboko, w sobie tylko znanym miejscu. Może to by mnie nie niepokoiło, gdyby wszystko inne było po staremu. W końcu mógłbym przywyknąć do spokojniejszego, bardziej stonowanego Sachsa, ale zewnętrzne symptomy były dość niepokojące. Nie umiałem się pozbyć wrażenia, że sygnalizują zbliżające się nieszczęście. Sachs nie przyjmował żadnych zleceń z pism, nie starał się odnowić zawodowych znajomości, nie przejawiał najmniejszej ochoty, aby kiedykolwiek zasiąść znów do maszyny do pisania. Tuż po wyjściu ze szpitala powiedział mi, że pisanie przestało go interesować, ale mu wtedy nie uwierzyłem. Teraz jednak, gdy wciąż omijał z daleka swoje biurko, zacząłem się poważnie bać. Odkąd się poznaliśmy, życie Sachsa było nierozerwalnie związane z pracą; Sachs bez pracy jawił mi się teraz jak człowiek bez życia. Niczym patyk na wodzie, unosił się na falach dnia, z których jeden nie różnił się od drugiego, i z tego, co się mogłem zorientować, było mu najzupełniej obojętne, czy kiedykolwiek przybije z powrotem do brzegu.

Któregoś dnia pomiędzy Świętami Bożego Narodzenia a Nowym Rokiem Sachs zgolił brodę i przyciął włosy do normalnej długości. Zmiana była tak radykalna, że wyglądał jak obcy człowiek. Miałem wrażenie, że się jakoś skurczył, że jednocześnie odmłodniał i się postarzał; chyba dopiero po miesiącu przyzwyczaiłem się do jego nowej twarzy i przestałem się dziwić, co to za facet, kiedy wchodził do pokoju. Nie o to chodziło, że wolałem go z brodą; nie, po prostu nie życzyłem sobie zmian, jakichkolwiek zmian. Kiedy spytałem Sachsa, dlaczego to zrobił, zareagował wzruszeniem ramion. Uświadamiając sobie po chwili, że oczekuję pełniejszej odpowiedzi, mruknął pod nosem, że nie chciało mu się dłużej pielęgnować brody. Że ma teraz bardziej ascetyczny stosunek do higieny osobistej. Poza tym pragnie w miarę swoich skromnych możliwości przysłużyć się idei kapitalizmu. Goląc się trzy lub cztery razy w tygodniu, będzie wspomagał zakłady produkujące żyletki, a wspomagając te zakłady, będzie się przyczyniał do rozwoju amerykańskiej gospodarki, a tym samym do szczęścia i dobrobytu rodaków.

Było to mało przekonujące wytłumaczenie, ale po tej jednej rozmowie więcej do tematu zgolonej brody nie powracaliśmy. Sachs wyraźnie nie miał ochoty o tym mówić, a ja go nie naciskałem. Nie oznaczało to jednak, że nie przykładał wagi do tego, co zrobił. Oczywiście każdy człowiek ma prawo decydować o swoim wyglądzie, ale w wypadku Sachsa akt zgolenia brody i obcięcia włosów stanowił jakby brutalną, agresywną formę samookaleczenia. Lewa strona jego twarzy i głowy ucierpiała podczas upadku; lekarze założyli szwy w kilku miejscach przy skroni i na szczęce. Spoza długich włosów i brody blizn nie było widać. Teraz gdy Sachs pozbył się włosów i zarostu, wszystkie blizny i szramy wyszły na wierzch i stały się widoczne gołym okiem. Mogę się mylić, ale wydaje mi się, że właśnie dlatego Ben zmienił swój wygląd. Chciał pokazać światu swoje blizny, ogłosić wszem wobec, że są one integralną częścią jego osoby; chciał, żeby codziennie rano, kiedy patrzy w lustro, przypominały mu o tym, co się wydarzyło. Były pamiątką, swego rodzaju amuletem, który chroni przeszłość przed zapomnieniem.

Mniej więcej w połowie lutego umówiłem się z moją redaktorką na obiad w restauracji na Manhattanie. Restauracja mieściła się przy Zachodniej Dwudziestej którejś. Po posiłku ruszyłem Ósmą Aleją w stronę Trzydziestej Czwartej Ulicy, skąd zamierzałem wrócić metrem do Brooklynu. Znajdowałem się pięć czy sześć przecznic od celu, kiedy po drugiej stronie ulicy dojrzałem Sachsa. Nie jestem dumny z tego, jak postąpiłem, ale wtedy wydawało mi się to rozsądnym wyjściem. Ponieważ Ben tak niewiele o sobie mówił, uznałem, że muszę koniecznie zdobyć o nim jakieś informacje: gdzie się włóczy, dokąd wstępuje, co porabia. Zamiast go zawołać, zacząłem go śledzić. Było zimne popołudnie, niebo pokrywały ciężkie ołowiane chmury, z których lada moment mógł sypnąć śnieg. Przez dwie godziny nie spuszczałem Sachsa z oczu, łaziłem za nim po kanionach nowojorskich ulic niczym cień. Kiedy teraz o tym piszę, moje postępowanie wydaje się gorsze, niż było w rzeczywistości. Nie miałem zamiaru podglądać Bena, zgłębiać jego tajemnic. Chciałem jedynie odkryć coś, co by ulżyło moim troskom, dało mi promyk nadziei, powód do optymizmu. Powtarzałem sobie w myślach: zaraz mnie Ben zaskoczy, swoim zachowaniem zaraz mi udowodni, że nic mu już nie dolega. Ale dwie godziny minęły i nic. Sachs snuł się po mieście niczym zagubiona dusza, wolnym krokiem, nie spiesząc się, bez wyraźnego celu krążył między Times Square a Greenwich Village. Rzucał żebrakom drobne. Co dziesięć czy dwanaście przecznic przystawał, żeby zapalić papierosa. Przez kilka minut szperał wśród książek w księgarni, nawet zdjął z półki moją powieść i przez chwilę ją przeglądał. Wszedł do sklepiku specjalizującego się w pornografii i przekartkował kilka pism ze zdjęciami nagich kobiet. Zatrzymał się przed sklepem ze sprzętem elektronicznym. Wreszcie kupił gazetę i wstąpił do kawiarni na rogu Bleecker i MacDougal. Zostawiłem go tam, akurat gdy kelnerka podeszła do stolika, żeby przyjąć zamówienie. Całe to doświadczenie było tak ponure, tak przygnębiające, że po powrocie do domu nawet nie wspomniałem o nim Iris.

Dziś gdy wiem już dużo więcej, zdaję sobie sprawę, jak niewiele wówczas rozumiałem. Wyciągałem wnioski, nie mając pełnego obrazu sytuacji; opierałem swoją opinię na luźnych faktach, które sam zaobserwowałem, a które stanowiły tylko mały wycinek prawdy. Gdybym miał trochę więcej danych, może wytworzyłbym sobie zupełnie inny obraz sytuacji i nie popadałbym w aż tak skrajną rozpacz. Na przykład nie miałem najmniejszego pojęcia, jaką rolę w życiu Sachsa zaczęła odgrywać Maria Turner. Począwszy od października, widywali się regularnie w każdy czwartek, spędzając z sobą czas od dziesiątej rano do piątej po południu. Dowiedziałem się o ich spotkaniach dwa lata po fakcie. Z tego, co mi mówili (w osobnych rozmowach, w odstępie co najmniej dwóch miesięcy), nigdy nie doszło między nimi do zbliżenia. Znając zwyczaje Marii i biorąc pod uwagę, że wersja Sachsa pokrywała się z jej wersją, nie mam powodu w to wątpić.

Kiedy się teraz nad tym zastanawiam, wydaje mi się całkiem logiczne, że Sachs kontynuował znajomość z Marią. Maria była dla niego uosobieniem tamtej tragedii, centralną postacią dramatu, który się rozegrał, zanim doszło do upadku, toteż ze wszystkich osób w otoczeniu Sachsa ona najbardziej się liczyła. Jak już wspomniałem, Ben odczuwał silną potrzebę rozpamiętywania tego, co się wydarzyło na przyjęciu. A jak najłatwiej mógł to osiągnąć? Oczywiście poprzez stały kontakt z Marią. Zdawał sobie sprawę, że dzięki przyjaźni z nią wciąż będzie mieć przed oczami symbol przemiany, jaka się w nim dokonała. Rany nie zdążą się zagoić, bo w każdy czwartek na nowo będzie przeżywał tę samą udrękę, tę samą huśtawkę nastrojów, przez którą omal nie zginął. Raz po raz odtwarzając sytuację poprzedzającą upadek, kiedyś wreszcie – dzięki doświadczeniu i uporowi – zdoła nad nią zapanować. Podejrzewam, że właśnie tak to się zaczęło. Wyzwaniem dla Sachsa bynajmniej nie było uwiedzenie Marii czy zaciągnięcie jej do łóżka, lecz wystawienie samego siebie na pokusę i sprawdzenie, czy potrafi się jej oprzeć. Szukał lekarstwa, sposobu na odzyskanie własnej godności i tylko najbardziej drastyczna kuracja wchodziła w grę. Żeby się przekonać, ile jest wart, ciągle od nowa musiał ryzykować.

Ale to nie wszystko. Pierwsze spotkania z Marią były nie tylko sprawdzianem charakteru, ale również krokiem ku autentycznej przyjaźni. Sachsa wzruszyły codzienne wizyty Marii w szpitalu i podejrzewam, że już wtedy, tydzień czy dwa po wypadku, uświadomił sobie, jak bardzo ta historia nią również wstrząsnęła. Myślę, że na tym opierała się ich początkowa więź. Oboje przeżyli koszmar i żadne z nich nie wierzyło w przypadkowość tego, co się stało. Maria dobrze wiedziała, jaką rolę odegrała tamtego wieczoru: nęciła Bena, zachowywała się kokieteryjnie. Uczciwość nie pozwalała jej się tego wyprzeć, szukać wymówek czy usprawiedliwień. Na swój sposób też się zadręczała tym, co się stało, więc kiedy Sachs zadzwonił w październiku, żeby podziękować jej za częste wizyty w szpitalu, Maria postanowiła wykorzystać szansę i przynajmniej częściowo naprawić krzywdę, którą mu wyrządziła. To nie są moje spekulacje czy domysły. Kiedy rozmawialiśmy w zeszłym roku, niczego przede mną nie ukrywała. Historię ich przyjaźni znam bezpośrednio z jej relacji.

– Kiedy Ben przyszedł do mnie po raz pierwszy, zadawał mi mnóstwo pytań na temat mojej pracy – rzekła. – Chciał być uprzejmy. Wiesz, jak to jest: czujesz się nieswojo, rozmowa się nie klei, więc zaczynasz zadawać pytania. Wkrótce jednak zobaczyłam, że temat go intryguje. Pokazałam więc Benowi kilka swoich rzeczy; jego komentarze wydały mi się inteligentne, bardziej wnikliwe niż większość uwag, które słyszę. Szczególnie podobał mu się pomysł łączenia faktu i fikcji, próba obiektywizacji wewnętrznych stanów. Rozumiał, że moje historyjki są prawdziwe, a jednocześnie przeze mnie wymyślone. Nawet te, które są czystym wymysłem, mają w sobie element prawdy. Więc przez jakiś czas rozmawialiśmy o tym, potem na inne tematy i zanim Ben wyszedł, zaczął mi kiełkować nowy pomysł. Pomyślałam sobie: facet jest taki biedny, taki nieszczęśliwy, może poczułby się lepiej, gdybym go wciągnęła do jakiejś swojej akcji? Nie miałam nic konkretnego na myśli, wiedziałam tylko, że Ben powinien stanowić centralny motyw. Zadzwonił parę dni później i kiedy wyjaśniłam mu, co mi chodzi po głowie, od razu się zapalił. Trochę mnie to nawet zdziwiło. Nie musiałam go przekonywać ani nic. Powiedział: dobra, podoba mi się, więc wzięliśmy się do roboty. Od tej pory przez cztery lub pięć miesięcy spędzaliśmy razem każdy czwartek, pracując nad moim kolejnym projektem.

O ile mi wiadomo, nie powstało żadne wielkie dzieło. W przeciwieństwie do innych pomysłów Marii, ten nie był jasno sprecyzowany i nie rządziły nim sztywne zasady. Zamiast – jak dawniej – wyraźnie określić cel przedsięwzięcia (na przykład siedzenie obcych ludzi albo obdzwanianie osób figurujących w znalezionym notesie), „czwartki z Benem” miały luźny charakter: były serią improwizacji, rejestracją dni spędzonych w swoim towarzystwie. Zawczasu uzgodnili, że nie będą się trzymać żadnych reguł. Warunek był jeden: że w każdy czwartek, punktualnie o dziesiątej rano, Sachs zjawi się w mieszkaniu Marii; reszta zależała od tego, na co akurat mieli ochotę. Przeważnie Maria robiła Benowi zdjęcia (zużywała dwie lub trzy rolki), a potem gadali. Czasem prosiła Bena, żeby przebrał się do zdjęć w jakiś kostium. Innym razem nie robiła zdjęć, natomiast nagrywała ich rozmowy. Okazało się, że kiedy Ben zgolił brodę i przyciął włosy, zrobił to w mieszkaniu Marii, oczywiście za jej namową. Maria zarejestrowała wszystko na kliszy: jak wyglądał przed zabiegiem, jak w trakcie i jak po. Na pierwszym zdjęciu Sachs siedzi przed lustrem, trzymając w prawej ręce nożyczki. Na każdym kolejnym ma coraz krótsze włosy i coraz krótszą brodę. Następnie widzimy, jak rozprowadza pianę po twarzy i goli się. W tym momencie Maria odłożyła aparat, zapewne żeby dokonać drobnej korekty po bokach i z tyłu głowy. Ostatnie zdjęcie przedstawia nowego Sachsa: w krótkiej fryzurze, bez brody, uśmiechającego się do obiektywu jak jeden z tych facetów na plakatach reklamujących usługi fryzjerskie. Podobało mi się z dwóch powodów; po pierwsze, było śmieszne samo w sobie, a po drugie, pokazywało, że Sachs nieźle się przy tym bawił. Dzięki temu zdjęciu zrozumiałem, że nie ma prostych rozwiązań. Zbagatelizowałem problemy Bena, a tymczasem jego życie po wypadku okazało się o wiele bardziej skomplikowane, niż sobie wyobrażałem. Ale nic. Dalej następowały zdjęcia robione na zewnątrz. Przez cały styczeń i luty Maria chodziła za Benem z aparatem fotograficznym. Sachsa intrygowało, jakie to uczucie być stale obserwowanym, i Maria postanowiła zaspokoić jego ciekawość. Tak jak kiedyś przed laty, realizując jeden ze swoich pomysłów, wynajęła detektywa, żeby ją śledził, tak teraz ona wcieliła się w detektywa, a Sachs przyjął rolę osoby śledzonej. Właśnie w tej roli zobaczyłem go w lutym na Manhattanie. Maria też tam była, lecz jej nie dostrzegłem. Ben włóczył się bez celu, co ja uznałem za dowód, że jest nieszczęśliwy, on zaś nie myślał o żadnym nieszczęściu, tylko odgrywał swoją partię, bawił się w podchody. Nie wiem jakim cudem nie zauważyłem Marii. Przypuszczalnie byłem tak skupiony na Sachsie, że nic innego do mnie nie docierało. Moja obecność nie umknęła jednak uwadze Marii i kiedy powiedziała mi o tym zeszłej jesieni, myślałem, że się zapadnę pod ziemię ze wstydu. Na szczęście nie zdołała uchwycić mnie i Bena razem na zdjęciu – wszystko by się wówczas wydało. Ale tamtego dnia pilnowałem się, żeby zanadto nie zbliżać się do Sachsa.

W sumie Maria zrobiła Benowi kilka tysięcy zdjęć; kiedy je oglądałem we wrześniu ubiegłego roku, większość z nich wciąż była w formie stykówek. Nawet jeśli czwartkowe sesje nie nabrały charakteru logicznego, skończonego dzieła sztuki, miały terapeutyczną wartość, a o to głównie Marii chodziło. Kiedy Sachs odwiedził ją po raz pierwszy, był tak pogrążony w bólu i rozpaczy, że nie widział samego siebie. Mówię to w sensie fenomenologicznym, mając na myśli samoświadomość, wizerunek własnego ja. Sachs nie potrafił choćby na moment zapomnieć o przeszłości, wyjść ze skorupy, w której się skrył, rozejrzeć się wokół, zbadać grunt pod nogami. W ciągu kilku miesięcy regularnych spotkań Marii udało się wywabić go z kryjówki. Jakąś rolę na pewno odegrało napięcie seksualne, nie bez znaczenia była też stała obecność aparatu fotograficznego, tego cyklopa, który atakował ze wszystkich stron. Ilekroć Ben pozował do zdjęcia, zmuszony był wcielać się w samego siebie, udawać, że jest tym, kim jest. Po pewnym czasie metoda odniosła skutek. Proces bowiem powtarzał się tyle razy, że chcąc nie chcąc Sachs zaczął się widzieć oczami Marii – wykonał jakby pełny obrót i znów zjednoczył się z samym sobą. Niektórzy uważają, że aparat wykrada człowiekowi duszę. Myślę, że w wypadku Sachsa było dokładnie na odwrót. Myślę, że aparat Marii mu duszę przywrócił.

Czuł się coraz lepiej, co nie znaczyło, że już wyzdrowiał ani że kiedykolwiek będzie taki jak przed wypadkiem. W głębi duszy zdawał sobie sprawę, że nie może wrócić do swojego dawnego życia. Kiedy rozmawialiśmy w sierpniu, próbował mi to wytłumaczyć, ale nie rozumiałem, o co mu chodzi. Sądziłem, że ma na myśli pracę – że waha się, czy wrócić do pisania, czy też porzucić karierę literacką – jak się jednak okazało, mówił nie tylko o sobie i pisaniu, ale również o swoim życiu z Fanny. Mam wrażenie, że zaledwie miesiąc po wyjściu ze szpitala szukał sposobu na to, aby wyzwolić się z więzów małżeństwa. Była to jednostronna decyzja, która wynikała z potrzeby wymazania przeszłości i rozpoczęcia wszystkiego od nowa. Fanny niczemu nie zawiniła; stała się przypadkową ofiarą czystki. Minęło jednak kilka miesięcy, zanim Ben odważył się szczerze pomówić z żoną, i to zapewne tłumaczy wiele dziwnych sprzeczności, które w tym czasie dały się zauważyć w jego zachowaniu. Nie chciał skrzywdzić Fanny, a z drugiej strony dobrze wiedział, że ją zrani – ta świadomość wzmagała jego rozterki, sprawiała, że jeszcze bardziej się nienawidził. Stąd też ów długi okres pobudzenia, a jednocześnie apatii, wracania do zdrowia i popadania w coraz większą niemoc. Moim zdaniem, świadczyło to jedynie o wielkiej wrodzonej dobroci Sachsa. Był święcie przekonany, iż od popełnienia tego aktu okrucieństwa zależy jego przetrwanie – i przez wiele miesięcy, żeby oszczędzić żonie bólu, uchronić ją od brutalności swojej decyzji, nie podejmował żadnych kroków, woląc samemu żyć w udręce. Życzliwość dla innych o mało go nie wykończyła. Torby od dawna miał spakowane, ale nadal trwał w małżeństwie, bo uczucia Fanny liczyły się dla niego nie mniej niż jego własne.

Kiedy wreszcie zdecydował się powiedzieć prawdę, przedstawił ją żonie w wersji okrojonej i zmienionej nie do poznania. Nigdy nie zdobył się na odwagę, aby wyznać Fanny, że chce od niej odejść. Stchórzył; po prostu wstydził się wyrazić takie życzenie. Zamiast więc wyłożyć karty na stół, zaczął w okrężny sposób tłumaczyć Fanny, że już nie jest jej godny. Dłużej nie zasługuje na tak wspaniałą żonę. Tylko rujnuje jej życie. Zanim pociągnie ją za sobą na dno beznadziei i rozpaczy, powinna go zostawić, uciec od niego jak najdalej. Nie ulega dla mnie wątpliwości, że Ben wierzył w każde swoje słowo. Świadomie lub nieświadomie, doprowadził do takiej sytuacji, w jakiej z czystym sumieniem mógł to powiedzieć. Po wielu miesiącach zmagań z samym sobą znalazł sposób na to, by nie urazić żony. Nie musiał jej krzywdzić oznajmiając, że chce od niej odejść. Wystarczyło spojrzeć na problem od innej strony, a następnie przekonać żonę, aby to ona od niego odeszła – dla własnego dobra. Nie powinna się na nic oglądać, tylko ratować własną skórę.

Nawet jeśli Sachs nie rozumiał swoich pobudek, przyjął wreszcie taktykę, która powoli, lecz skutecznie doprowadziła go do celu. Nie chciałbym, żeby to zabrzmiało cynicznie, ale mam wrażenie, że zastosował wobec Fauny podobną metodę – tę samą fałszywą argumentację, te same przemyślne sztuczki – jak wcześniej wobec Marii Turner w kuchni i na podeście schodów przeciwpożarowych. Dbałość o własne sumienie i nadmierna skłonność do obwiniania się z powodu żądzy sprawiły, że porządny człowiek zaczął się zachowywać jak hipokryta, narażając na szwank swoją uczciwość. Moim zdaniem, w tym tkwi sedno tragedii. Akceptował słabości innych, ale od siebie wymagał doskonałości, nadludzkiej niemal perfekcji, nawet gdy chodziło o błahostki. Doznał ogromnego zawodu; poraziła go świadomość własnej ułomnej natury, toteż stawiał sobie coraz wyższe wymagania, które z kolei prowadziły do jeszcze większych rozczarowań. Gdyby trochę bardziej się lubił i był wobec siebie bardziej wyrozumiały, nie zdołałby unieszczęśliwić tylu osób. Ale Sachs czuł nieodpartą potrzebę odbywania pokuty, przyjmowania na siebie winy za grzechy swoje i cudze, wymierzania sobie kary. Nie winię go o to, co zrobił. Nie winię o to, że powiedział Fanny, by od niego odeszła, ani o to, że chciał rozpocząć nowe życie. Po prostu żal mi go, niewymownie mi żal, że sprowadził na siebie taką masę kłopotów.

Trochę czasu upłynęło, zanim jego strategia zaczęła przynosić wyniki. Nic dziwnego, bo co ma myśleć kobieta, której mąż mówi, żeby go rzuciła? Żeby zakochała się w kimś innym, odeszła i nigdy nie wracała? Fanny wzruszała ramionami, pewna, że to tylko czcze gadanie, jeszcze jeden objaw nasilającej się depresji Bena. Nie zamierzała go rzucać i nigdzie odchodzić; widać było, że dopóki nie usłyszy jasno i wyraźnie, że Ben nie chce dłużej być jej mężem, ona sama nie zrobi nic, aby rozwiązać małżeństwo. Patowa sytuacja trwała cztery albo pięć miesięcy. Dla mnie takie pięć miesięcy byłoby nie do zniesienia, ale Fanny się nie ugięła. Uważała, że Ben wystawia ją na próbę; że zmusza ją do odejścia, aby się przekonać, jak bardzo będzie się przed tym broniła; jeśli zaś ona się podda jego naciskom i odejdzie, sprawdzą się jego najgorsze obawy. Taką dość pokrętną logiką się kierowała, usiłując ratować swoje małżeństwo. Za każdym razem gdy Ben coś do niej mówił, ona odczytywała to na odwrót. Odejdź znaczyło zostań; zakochaj się w innym znaczyło nie przestawaj kochać mnie; poddaj się i zrezygnuj znaczyło bądź silna i nie dawaj za wygraną. W świetle tego, co się później stało, nie jestem pewien, czy Fanny przypadkiem nie miała racji. Sachsowi wydawało się, że wie czego chce, ale kiedy osiągnął upragniony cel, okazało się, że wcale nie o to chodziło. Jednakże wówczas było już za późno. To, co stracił, stracił na zawsze.

Według tego, co mi Fanny mówiła, właściwie nie doszło między nimi do ostatecznego zerwania. Po prostu Sachs tak długo ją męczył, tak uporczywie zanudzał, tak systematycznie katował swoimi żądaniami, że w końcu nie miała siły dłużej z nim walczyć. Na samym początku, jak twierdziła, nie obyło się bez paru histerycznych scen z wybuchami płaczu i krzykiem, ale potem to ustało. Powoli zaczynało jej brakować kontrargumentów. Kiedy wreszcie w pierwszych dniach marca Ben wypowiedział magiczne słowa o próbnej separacji, że może by im to dobrze zrobiło, Fanny skinęła głową – zgoda. W owym czasie zupełnie nic o tym nie wiedziałem. Żadne z nich nie zwierzyło mi się ze swoich kłopotów, a ponieważ sam żyłem w gorączkowej atmosferze, nie spotykaliśmy się tak często, jak bym tego chciał. Iris była w ciąży i szukaliśmy nowego mieszkania, poza tym dwa razy w tygodniu wciąż jeździłem do Princeton, gdzie prowadziłem wykłady, a oprócz tego cały czas pracowałem nad kolejną powieścią. Mimo to nieświadomie odegrałem rolę w rozpadzie małżeństwa Sachsów. Okazało się, że dostarczyłem Benowi pretekst (lub raczej sposobność) do opuszczenia domu – ale z zachowaniem pozorów, że jest to wyjście tymczasowe, a powrót jest możliwy. Muszę się cofnąć do tamtego lutowego dnia, kiedy łaziłem za Benem po mieście. Wcześniej spędziłem w restauracji dwie i pół godziny z moją redaktorką Ann Howard. W trakcie naszej rozmowy kilka razy padło nazwisko Sachsa. Ann wiedziała, że się przyjaźnimy. Ona również była latem na przyjęciu u Patrycji Clegg, wiedziała o upadku Bena i jego późniejszym załamaniu psychicznym, nic więc dziwnego, że w którymś momencie spytała mnie, jak się Ben miewa. Powiedziałem jej, że nadal się o niego niepokoję; martwi mnie nawet nie tyle jego samopoczucie, co fakt, że od czasu wypadku nie napisał jednego zdania.

– Minęło już siedem miesięcy. To za długie wakacje, zwłaszcza dla kogoś takiego jak Ben – rzekłem.

Przez kilka minut zastanawialiśmy się, co by go mogło zmobilizować do pracy, i akurat gdy zaczynaliśmy deser, Ann przyszedł do głowy doskonały pomysł.

– Mógłby wydać w formie książki swoje stare kawałki – powiedziała. – Wiele pracy by to nie wymagało. Musiałby tylko przejrzeć artykuły, wybrać najlepsze, lekko je podredagować. Kto wie, może jak zasiądzie do maszyny, znów nabierze ochoty do pisania?

– To znaczy byłabyś zainteresowana wydaniem takiej książki? – spytałem.

– Bo ja wiem? – Po chwili wahania roześmiała się. – Do licha, czemu nie? Czemu nie? – powtórzyła. – Przecież nie zaskoczy mnie jakąś szmirą. Co jak co, ale znam twórczość Bena. Czytam go od początku szkoły średniej. Może czas najwyższy, żeby ktoś stanął nad nim z batem i zmusił do wydania takiego tomu.

Pół godziny później, kiedy spostrzegłem Sachsa na Ósmej Alei, wciąż rozmyślałem o pomyśle Ann. Wydał mi się świetny i po raz pierwszy od dawna poczułem przypływ optymizmu. Może dlatego tak bardzo przybiło mnie to, co zobaczyłem. Zobaczyłem bowiem kogoś w stanie totalnej abnegacji. Nie umiałem się pogodzić z tym, że mój przyjaciel, człowiek o wyjątkowej inteligencji, godzinami krąży po mieście jak w letargu, prawie niczym się nie różniąc od nieszczęśników obu płci, którzy żebrzą na ulicach. Wróciłem do domu zdesperowany. Sytuacja wymknęła się spod kontroli; pomyślałem sobie, że jeśli natychmiast nie przystąpię do działania, nic Bena nie uratuje.

Zadzwoniłem z propozycją, abyśmy w przyszłym tygodniu wybrali się razem na obiad. Umówionego dnia pierwszy zjawiłem się w restauracji. Kiedy Ben usiadł przy stoliku, od razu przedstawiłem mu pomysł Ann. Już kilka razy rozmawialiśmy w przeszłości o takiej książce i Ben zawsze miał mnóstwo wątpliwości. Uważał, że artykuły drukowane w pismach zawsze odnosiły się do aktualnych wydarzeń, były pisane w konkretnym celu, w konkretnym czasie, więc nie miały racji bytu zebrane razem w jednej książce. Tego typu teksty powinny – jak kiedyś stwierdził – umrzeć śmiercią naturalną. Niech ludzie przeczytają artykuł, a potem niech o nim zapomną. Po co wznosić nagrobki? Znałem zastrzeżenia Bena, toteż słowem nie wspomniałem o literackiej stronie przedsięwzięcia. Skupiłem się na finansach, to znaczy przedstawiłem mu ten pomysł jako sposób na zasilenie domowego budżetu. Wytknąłem, że od siedmiu miesięcy pozostaje na utrzymaniu Fanny i chyba czas najwyższy zacząć zarabiać na życic. Skoro nie chce poszukać sobie jakiejś pracy na mieście, może powinien jednak zdecydować się na opublikowanie tej książki. Choć raz nie bądź egoistą, powiedziałem mu. Zrób to dla Fanny.

Chyba nigdy dotąd nie przemawiałem do niego z takim żarem. Byłem tak nakręcony, tak przejęty swoją misją, że na twarzy Sachsa pojawił się uśmiech, zanim nawet doszedłem do połowy. Pewnie rzeczywiście wyglądałem dość komicznie, ale nie spodziewałem się, że już po paru minutach odniosę sukces. Okazało się, że Sachsowi potrzebne było tylko lekkie pchnięcie. Zgodził się przygotować książkę, kiedy usłyszał o mojej rozmowie z Ann – dalszych argumentów mogłem sobie oszczędzić. Nawet próbował mi przerwać, ale ignorowałem jego wysiłki, traktując je jako przejaw niechęci wobec pomysłu, i nadal z zacięciem perorowałem. Trochę to było tak, jak namawianie do zjedzenia obiadu kogoś, kto od godziny nosi go w żołądku. Podejrzewam, że Ben patrzył na mnie z rozbawieniem i politowaniem, ale teraz to już nie ma żadnego znaczenia. W każdym razie obiecał przejrzeć artykuły pod kątem książki; dla mnie był to olbrzymi sukces, dla niego – milowy krok naprzód. Tak mi się przynajmniej zdawało. Nie wiedziałem oczywiście o zamiarach Bena w stosunku do Fanny, więc nie domyślałem się, że ów pomysł posłuży mu jako sprytny fortel ułatwiający rozwiązanie małżeństwa. Nie znaczy to, że Sachs nie zamierzał opublikować zbioru swoich artykułów; znaczy jedynie, że kierowały nim zupełnie inne pobudki, niż sądziłem. Ja w tej książce widziałem ratunek i drogę powrotu do normalnego świata, Ben widział w niej drogę ucieczki i ostatni gest dobrej woli, zanim zniknie i rozpłynie się w ciemności.

Właśnie wtedy, po naszym spotkaniu, zdobył się na odwagę, żeby porozmawiać z Fanny o próbnej separacji. On pojedzie do Vermont popracować nad zbiorem artykułów, ona zostanie w Nowym Jorku, oboje więc będą mieli okazję spokojnie zastanowić się nad przyszłością. Dzięki książce mógł wybyć z domu z błogosławieństwem żony, oboje zaś mogli pominąć milczeniem prawdziwy powód rozstania. Przez następne dwa tygodnie Fanny – jak dobra, kochająca żona, głęboko wierząca w to, że mąż jej nigdy nie opuści – pomagała Benowi przygotować się do wyjazdu, a tym samym aktywnie przykładała rękę do rozpadu ich małżeństwa. Tak bardzo przywykła troszczyć się o męża – po prostu miała to we krwi – że nawet nie przyszło jej do głowy zastanowić się nad tym, co robi. Ot, paradoks ostatnich dni. Coś podobnego przeżyłem z Delią, kiedy pod sam koniec naszego małżeństwa zdałem sobie sprawę, że jedyną rzeczą łączącą mnie jeszcze z żoną jest odległość, która nas dzieli. Fanny z Benem zmierzali w tym samym kierunku. Ona pomagała jemu wyprowadzić się z jej życia, a on tę pomoc przyjmował jako coś najnormalniejszego w świecie. To Fanny przyniosła z piwnicy sterty starych artykułów, po czym zrobiła fotokopie pożółkłych rozpadających się stron; następnie wybrała się do biblioteki, żeby odszukać na mikrofilmach brakujące teksty. Wszystkie papiery i wycinki ułożyła w porządku chronologicznym. Przedostatniego dnia kupiła tekturowe segregatory na akta, a w dniu wyjazdu pomogła Benowi znieść je na dół i załadować do bagażnika. Wszystko było jasne. Koniec z niedomówieniami. Wydaje mi się, że chyba żadne z nich nie miało już siły czegokolwiek dalej udawać.

Wyjazd Bena nastąpił pod koniec marca. Przyjmując za dobrą monetę to, co mi mówił, naiwnie wierzyłem, że udał się do Vermont aby popracować w spokoju. Zdarzało mu się już wyjeżdżać tam samemu, toteż fakt, że Fanny została w Nowym Jorku nie wzbudził moich podejrzeń; bądź co bądź miała własną pracę. Poza tym skoro nie wspominali o tym, jak długo Ben zamierza siedzieć na wsi, zakładałem, że będzie to dość krótki wyjazd. Na miesiąc, góra sześć tygodni. Tyle, jak myślałem, potrwa przejrzenie artykułów i dokonanie selekcji, co wydawało mi się w miarę prostym zadaniem. A nawet gdyby praca zajęła Benowi więcej czasu, nic nie stało na przeszkodzie, aby Fanny też pojechała do Vermont. Niczego więc nie kwestionowałem. Ich plany uważałem na sensowne i kiedy Sachs zadzwonił wieczorem, żeby się pożegnać, usłyszał ode mnie, jak bardzo się cieszę z jego wyjazdu. Powodzenia, stary, powiedziałem, i do zobaczenia wkrótce. Nie wiem, co mu wtedy chodziło po głowie, ale nie zdradził się przede mną ani słowem, że nie wróci już do Nowego Jorku.

Przestałem myśleć o Benie, kiedy wyjechał do Vermont. Zajmowało mnie wiele spraw: praca, ciąża Iris, kłopoty Davida w szkołę, śmierć w obu naszych rodzinach. W sumie wiosna zleciała błyskawicznie. Nie wiem, może czułem ulgę, że Ben jest daleko, nie ulegało jednak wątpliwości, że jego samego życie na wsi podniosło na duchu. Mniej więcej raz w tygodniu gadaliśmy przez telefon i z tych rozmów wywnioskowałem, że mój przyjaciel miewa się nieźle. Zabrał się, jak mi powiedział, do pisania czegoś nowego – było to tak wielkie wydarzenie, zmiana o sto osiemdziesiąt stopni w stosunku do stanu, w jakim się dotąd znajdował, że wreszcie przestałem się o niego martwić. Nie zaniepokoiłem się nawet wtedy, gdy minął cały kwiecień, maj, potem czerwiec, a on wciąż odkładał powrót do Nowego Jorku. Sachs znów pisze, powtarzałem sobie w duchu, a to znaczy, że wyzdrowiał, skoro zaś Sachs wyzdrowiał, to świat znów nabrał pięknych barw.

Tej wiosny Iris i ja kilka razy widzieliśmy się z Fanny. Przynajmniej raz spotkaliśmy się na kolacji, raz na niedzielnym obiedzie i chyba dwukrotnie wybraliśmy się wspólnie do kina. Przysięgam, że nie zauważyłem u niej żadnych oznak strapienia czy niepokoju. Wprawdzie rzadko wspominała o Benie (co powinno było obudzić moją czujność), ale kiedy już o nim mówiła, jej głos zawsze brzmiał radośnie, jakby była ogromnie podniecona tym, co się dzieje w Vermont. Albowiem Ben nie tylko pisał, ale pisał nową powieść. W najśmielszych marzeniach nie spodziewała się, że wyjazd tak dobrze na niego wpłynie. Nieważne, że nie zabrał się do selekcji artykułów. Pracuje, jak nam powiedziała, na pełnych obrotach, prawie nie robiąc sobie przerw na jedzenie i spanie. Nie wiem, czy te relacje były prawdziwe czy przesadzone (i kto przesadzał: Fanny czy Ben), w każdym razie zdjęły mi kamień z serca. Ani Iris, ani ja nie pytaliśmy Fanny, dlaczego nie jedzie do Vermont odwiedzić męża. Nie pytaliśmy, bo znaliśmy odpowiedź. Po długiej przerwie Ben rzucił się wreszcie do pracy, pracował bez wytchnienia, toteż nic dziwnego, że Fanny nie chciała mu przeszkadzać.

Oczywiście cały czas ukrywała przed nami prawdę, ale – co gorsza – ukrywała ją też przed Benem. Dopiero znacznie później dowiedziałem się, że podczas swojego pobytu w Vermont Ben tak samo mało wiedział o tym, co myśli i czuje Fanny, jak ja. Chyba wcześniej sama się nie spodziewała, że sprawy przybiorą taki obrót. Teoretycznie wciąż istniał promyk nadziei, ale gdy tylko Ben załadował swoje rzeczy do samochodu i wyjechał z miasta, Fanny zrozumiała, że to już koniec. Po tygodniu, może dwóch, pozbyła się wszelkich złudzeń. Nadal przejmowała się losem Bena i życzyła mu jak najlepiej, ale nie miała ochoty się z nim widzieć ani z nim rozmawiać, nie miała też ochoty podejmować dalszych starań, żeby ratować ich związek. Przed wyjazdem Bena mówili o próbnej separacji, o tym, że zostawiają otwartą furtkę, nagle jednak furtka znikła. Nie zatrzasnęła się, tylko po prostu jej nie było. Jej miejsce zajmował lity mur. Fanny ujrzała mur i zawróciła. Małżeństwo z Benem skończyło się; od tej pory uznała, że może robić, co chce.

W czerwcu poznała Charlesa Spectora. Niby nie powinienem się wtrącać do życia Fanny, ale ponieważ związek z Charlesem nie pozostał bez wpływu na sytuację Sachsa, nie mogę tej sprawy całkiem pominąć. Najistotniejsze było nie to, że się w końcu pobrali (ślub odbył się cztery miesiące temu), lecz to, że kiedy Fanny zaczęła się w Charlesie zakochiwać, słowem nie wspomniała o tym Benowi. Bynajmniej jej nie obwiniam. Miała powody, aby milczeć, i biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, uważam, że postąpiła słusznie. Nie wynikało to z egoizmu czy chęci zatajenia prawdy.

Ją samą zaskoczył romans z Charlesem i w początkowym okresie po prostu była zbyt oszołomiona, aby móc określić swoje uczucia. Zamiast dzwonić do Bena i mówić mu o czymś, co może okazać się przelotną znajomością, postanowiła zaczekać i nie przysparzać mu dodatkowych zmartwień, dopóki sama nie podejmie decyzji. Niestety czekała zbyt długo. Ben dowiedział się o Charlesie przez przypadek: którejś nocy wrócił do domu i zastał go w łóżku z Fanny. Odkrycie, że żona go zdradza, nie mogło nastąpić w gorszym momencie. Zważywszy, że to Sachs dążył do separacji, fakt ten nie powinien mieć żadnego znaczenia. Ale miał. Różne rzeczy złożyły się na takie a nie inne zakończenie, lecz romans Fanny z Charlesem był jedną z ważniejszych. Może gdyby Charles nie pojawił się na horyzoncie, Fanny i Ben rozstaliby się i już. A tak wprawiona w ruch karuzela nieszczęść kręciła się dalej i nie sposób jej było zatrzymać.

Ale nie chcę za bardzo wybiegać naprzód. Na razie wszystko, przynajmniej z pozoru, toczyło się normalnie. Sachs pisał w Vermont nową powieść, Fanny dalej pracowała w muzeum, a Iris i ja czekaliśmy na narodziny dziecka. Kiedy dwudziestego siódmego czerwca Sonia zawitała w naszej rodzinie, na dobre sześć czy osiem tygodni straciłem kontakt z otaczającym mnie światem. Znaleźliśmy się z Iris w Bobolandii, krainie, w której sen jest zakazany, a dzień nie różni się od nocy, w ogrodzonym, niedostępnym królestwie podporządkowanym kaprysom maleńkiego despoty. Na rodziców chrzestnych naszej pociechy wybraliśmy Fanny i Bena; oboje się zgodzili, zapewniając nas, że to dla nich radość i wielki zaszczyt. Potem zaczęły napływać prezenty: Fanny przynosiła swoje osobiście (ubranka, kocyki, grzechotki), Ben przysyłał swoje pocztą (książeczki, misie, plastikowe kaczuszki). Najbardziej wzruszyło mnie zachowanie Fanny, która w drodze z pracy do domu często wpadała do nas na piętnaście, dwadzieścia minut, brała Sonię na ręce i czule do niej gaworzyła. Trzymając dziecko w ramionach, dosłownie promieniała szczęściem; aż mi się serce krajało z żalu, że nie dane jej było zakosztować macierzyństwa.

– Moja mała ślicznotko – mówiła do Soni. – Mój aniołeczku. Kwiatuszku najukochańszy. Serduszko moje najmilsze.

Na swój sposób Sachs z nie mniejszym zapałem podchodził do naszego maleństwa, a ja te liczne prezenty, które co rusz nadsyłał, traktowałem jako pozytywny objaw, jako niezbity dowód na to, że już całkiem doszedł do siebie. Na początku sierpnia zaczął nas namawiać, żebyśmy całą rodziną wybrali się do Vermont. Chciał mi dać do przeczytania pierwszą część swojej nowej książki, a poza tym – jak oznajmił przez telefon – najwyższy czas, aby go wreszcie przedstawiono jego chrześniaczce.

– Dostatecznie długo ją przede mną ukrywacie – powiedział. – Jak mam się nią zaopiekować, skoro nawet nie wiem, jak wygląda?

Więc wynajęliśmy samochód, fotelik dla dziecka i ruszyliśmy na północ, żeby spędzić kilka dni u Bena w Vermont. Pamiętam, że zapytałem Fanny, czy chce się z nami wybrać, ale akurat była bardzo zajęta. Dopiero niedawno wzięła się do pisania eseju o twórczości Blakelocka i bała się, że może nie zdążyć w terminie; esej przewidziany był jako wstęp do katalogu wystawy (najważniejszej spośród tych, jakie dotąd organizowała) zaplanowanej na zimę. Odwiedzi Bena, gdy tylko się z tym upora – tak mi powiedziała, a ponieważ jej argumenty wydawały mi się sensowne, nie nalegałem. Fakty mówiły za siebie, a ja znów je zlekceważyłem. Fanny i Ben nie widzieli się od pięciu miesięcy – dlaczego nic mnie nie tknęło? Może gdybym choć na kilka minut otworzył oczy, zobaczyłbym, że w małżeństwie moich przyjaciół źle się dzieje. Ale byłem zbyt pochłonięty własnym szczęściem, zbyt zaabsorbowany własnym światem, aby na cokolwiek innego zwracać uwagę.

Wyprawa do Vermont była całkiem udana. Po czterech dniach i trzech nocach spędzonych w towarzystwie Sachsa uznałem, że na pewno wrócił już do formy; żegnając się z nim, miałem wrażenie, że jesteśmy sobie równie bliscy jak przed laty. Kusi mnie, by napisać, że wszystko było jak dawniej, ale to nieprawda. Zbyt dużo się przydarzyło Benowi od chwili jego upadku, zbyt wiele się również zmieniło w moim życiu, aby nasza przyjaźń mogła być taka sama jak kiedyś. Co nie znaczy, że była gorsza. Pod wieloma względami może nawet była lepsza. Lepsza dlatego, że odnalazłem w niej coś, co, jak sądziłem, na zawsze straciłem i bałem się, że już nigdy nie odnajdę.

Sachs nie należał do osób dobrze zorganizowanych, toteż zdumiało mnie, jak starannie się przygotował do naszego przyjazdu. W pokoju gościnnym, w którym ja i Iris nocowaliśmy, stały kwiaty w wazonie, na biurku leżały równo poukładane ręczniki, łóżko było pościelone z taką wprawą, jakby je posłał doświadczony hotelarz. Na dole w kuchni niczego nie brakowało, jedzenia było pod dostatkiem, wina i piwa również, poza tym okazało się, że Ben z góry zaplanował, co nam poda na każdy posiłek. Te drobne, miłe gesty były bardzo ważne i nadały ton całej naszej wizycie. Miałem wrażenie, że Ben łatwiej sobie tutaj radził z codziennym życiem, a dzięki temu powoli, krok po kroku, coraz bardziej brał się w garść. Jak mi wyjaśnił podczas jednej z naszych nocnych rozmów, pobyt na wsi trochę przypomina odsiadkę w więzieniu. Nie ma tu żadnych dodatkowych zajęć, żadnych dodatkowych obciążeń. Życie jest proste, niewyszukane, człowiek nie zastanawia się, na co przeznaczyć czas. Każdy dzień jest niemal dokładną kopią poprzedniego. Dziś prawie nie różni się od wczoraj, jutro nie będzie się różniło od dziś, a wszystko, co się wydarzy w przyszłym tygodniu, zleje się w jedno ze wszystkim, co się wydarzyło w tym. Benowi ogromnie to odpowiadało. Element niespodzianki został wyeliminowany z jego życia, dzięki temu mógł się bardziej skupić na pracy.

– Dziwne, ale w obu wypadkach, gdy zabierałem się do pisania powieści, byłem zupełnie odcięty od świata. Za pierwszym razem siedziałem za kratkami, a teraz tkwię na odludziu. Ciekawe, co to, u diabła, może znaczyć.

– To, że nie umiesz żyć bez ludzi – powiedziałem. – Kiedy masz ich wokół siebie, wystarcza ci prawdziwy świat. Kiedy ich nie ma, kiedy jesteś sam, tworzysz fikcyjne postaci. Po prostu potrzebujesz towarzystwa.

Te kilka dni, które spędziliśmy w Vermont, upłynęły nam na słodkim lenistwie. Jedliśmy, piliśmy, pływaliśmy w stawie, gadaliśmy. Sachs zawiesił za domem kosz do koszykówki; codziennie rano przez godzinę czy dwie ćwiczyliśmy rzuty wolne i rozgrywaliśmy mecze jeden na jednego (za każdym razem dostawałem baty). Kiedy Iris ucinała sobie poobiednią drzemkę, spacerowaliśmy we dwóch po ogrodzie, rozmawiając i na zmianę nosząc Sonię, żeby ją ukołysać do snu. Pierwszej nocy siedziałem do późna, czytając maszynopis rozpoczętej przez Sachsa powieści. Kolejne dwie noce obaj siedzieliśmy do późna, dyskutując o tym, co już napisał i co dopiero zamierzał. Przez trzy dni z czterech, które spędziliśmy z Iris w Vermont, świeciło słońce, poza tym było wyjątkowo ciepło jak na tę porę roku. Czuliśmy się prawie jak w raju.

W tym czasie dopiero jedna trzecia książki Sachsa była gotowa, a fragment, który dostałem do przeczytania, wymagał jeszcze sporo pracy. Ben miał tego świadomość i kiedy pierwszego wieczoru dał mi maszynopis, nie oczekiwał szczegółowych uwag krytycznych ani sugestii, jak polepszyć ten czy inny passus. Po prostu chciał wiedzieć, czy moim zdaniem powinien dalej pisać.

– Doszedłem do takiego punktu, że zupełnie straciłem orientację – rzekł. – Nie mam pojęcia, czy to, co piszę, jest dobre czy złe. Czy jest to najlepsza rzecz, jaką w życiu napisałem, czy kupa śmieci.

Nie ulegało wątpliwości, że nie była to kupa śmieci. Tyle wiedziałem już po przeczytaniu pierwszej strony, a im dalej się zagłębiałem, tym większej nabierałem pewności, że Sachs stworzy niezwykłe dzieło. Zawsze wyobrażałem sobie, że właśnie taką książkę powinien napisać, i jeżeli najpierw musiał przeżyć koszmarny wypadek, aby zacząć ponownie pisać, to może jego cierpienie nie poszło na marne. A przynajmniej tak to sobie tłumaczyłem. Owszem, tekst miał pewne niedostatki, należało co nieco poprawić, co nieco wyrzucić, ale najważniejsze było to, że Ben się przełamał, że zaczął pisać, i nie zamierzałem pozwolić, aby teraz przestał.

– Pisz dalej i nie zważaj na nic – powiedziałem rano przy śniadaniu. – Jeśli dasz radę doprowadzić ją do końca, będzie to wielka powieść. Zapamiętaj moje słowa, Ben: będzie to wielka, niezapomniana powieść.

Nie wiadomo, czy rzeczywiście stworzyłby genialne dzieło. W owym czasie byłem przekonany, że mu się uda, i kiedy ostatniego dnia się żegnaliśmy, nie miałem co do tego nawet cienia wątpliwości. Bo poza przeczytaniem napisanych już stron przegadałem z Sachsem dwa długie wieczory i opierając się na tym, co mi mówił o książce, uznałem, że wie, jaka praca go czeka, i że doskonale panuje nad całością. Jeżeli tak było istotnie, trudno mi sobie wyobrazić gorszy, bardziej tragiczny koniec. Ze wszystkich nieszczęść, które mój przyjaciel na siebie ściągnął i do których sam się przyczynił, najciężej mi się pogodzić z tym, że zostawił nie dokończoną książkę. Nie chcę przez to powiedzieć, że literatura jest ważniejsza od życia, ale prędzej czy później każdy umiera, znika z powierzchni ziemi – gdyby zaś Sachs ukończył swoją książkę, może ona zdołałaby przetrwać, może żyłaby dalej po jego śmierci. Takie przynajmniej jest moje zdanie. W swojej obecnej postaci książka Sachsa to zaledwie zwiastun powieści, potencjalne dzieło, które dopiero trzeba by wydobyć z pokreślonego maszynopisu i luźnych notatek upchniętych w kartonowym pudle. Tyle z niej zostało – te zapisane kartki i moje wspomnienie dwóch rozmów, które odbyliśmy w bezksiężycową noc, siedząc pod niebem usianym gwiazdami. Wierzyłem, że Sachs zaczyna nowy etap w swoim życiu, że otwiera się przed nim niezwykła przyszłość, okazało się jednak, że zbliżał się do końca drogi. Niecały miesiąc później porzucił pracę nad książką. Po prostu któregoś popołudnia w połowie września wyszedł na spacer i nagle zapadł się pod ziemię. Tak to mniej więcej wyglądało. Odtąd już nie napisał ani słowa.

Na pamiątkę tego, czego nie ma i nie będzie, dałem swojej książce tytuł, który miała nosić powieść Sachsa: Lewiatan.

Rozdział 4

Nie widziałem go prawie dwa lata. Tylko Maria znała jego miejsce pobytu, lecz Sachs kazał jej przysiąc, że nikomu go nie zdradzi. Przypuszczam, że większość ludzi złamałaby obietnicę, ale Maria dała słowo honoru i bez względu na niebezpieczeństwo, jakie się z tym wiązało, trzymała język za zębami. Chyba z dziesięć razy spotkałem ją podczas tych dwóch lat i nawet gdy rozmowa schodziła na temat Sachsa, Maria udawała, że jego zniknięcie stanowi dla niej taką samą zagadkę jak dla mnie. Kiedy wreszcie latem ubiegłego roku dowiedziałem się, ile przede mną ukrywała, ogarnęła mnie taka wściekłość, że chciałem ją zabić. Ale oczywiście nie była to wina Marii i nie miałem prawa wyładowywać na niej swojej bezsilnej furii. Bądź co bądź dała Sachsowi słowo honoru i chociaż jej milczenie wyrządziło wiele szkody, wydaje mi się, że w sumie postąpiła słusznie. Jeżeli ktokolwiek powinien był przemówić, to sam Sachs. W końcu on był odpowiedzialny za to, co się stało; Maria jedynie chroniła tajemnicę, którą jej powierzył. Ale Sachs milczał. Przez dwa lata żył w ukryciu i do nikogo się nie odzywał.

Wiedzieliśmy, że żyje, ale potem – gdy mijały miesiące, a od niego wciąż nie było żadnych wieści – zaczęły nas nachodzić wątpliwości. Znaliśmy parę niejasnych, oderwanych od siebie faktów. Pewne było, że opuścił Vermont, zostawiając na miejscu swój samochód, i że przez krótką dramatyczną chwilę Fanny widziała go w ich domu w Brooklynie – reszta to były nasze przypuszczenia. Ponieważ nie uprzedził telefonicznie o swoim przyjeździe do Nowego Jorku, podejrzewaliśmy, że musiał mieć coś bardzo ważnego i pilnego do zakomunikowania żonie, nie dowiedzieliśmy się jednak co, gdyż ich rozmowa nie doszła do skutku. Całkiem nieoczekiwanie pojawił się w domu i wpadł do sypialni (rozdygotany, z szaleństwem w oczach, jak nam później powiedziała Fanny). Doprowadziło to do potwornie niezręcznej sytuacji, o której już wspomniałem. Pół biedy, gdyby w pokoju było ciemno i kochankowie leżeli pod kocem, lecz paliło się kilka świateł, a Fanny z Charlesem leżeli nadzy i niczym nie przykryci. Co jak co, ale tego się Ben nie spodziewał. Fanny nie zdążyła nawet otworzyć ust i cokolwiek powiedzieć, kiedy Ben wycofał się z sypialni bąkając, że przeprasza, nie wiedział, nie chciał przeszkadzać. Fanny czym prędzej wyskoczyła z łóżka, ale zanim dobiegła do przedpokoju, usłyszała, jak drzwi wejściowe zatrzaskują się z hukiem i Ben pędzi w dół po schodach. Nie wypadła za nim na zewnątrz, była przecież naga, ale pomknęła do salonu, otworzyła okno i zawołała męża. Sachs przystanął na moment, pomachał jej, po czym krzyknął: „Macie moje błogosławieństwo!” I posławszy Fanny całusa, odwrócił się i roztopił w mroku nocy.

Myśląc, że Ben jest w drodze do mnie i Iris, Fanny natychmiast do nas zatelefonowała. Niestety, myliła się. Czekaliśmy na niego pół nocy, ale Ben się nie pojawił. Odkąd wybiegł z domu, przepadł jak kamień w wodę. Fanny bez przerwy wydzwaniała do Vermont – nikt nie odbierał telefonu. Przez parę dni łudziliśmy się, że tam wróci, potem straciliśmy nadzieję. Wpadliśmy w panikę, zaczęły nas nachodzić najgorsze myśli. Nie wiedząc, co robić, w najbliższą sobotę Fanny wynajęła samochód i pojechała sprawdzić, czy Bena na pewno nie ma w Vermont. Zadzwoniła stamtąd mocno zdezorientowana. Otóż drzwi wejściowe były otwarte, samochód stał zaparkowany na swoim stałym miejscu przed domem, na biurku w oficynie, gdzie Ben pracował, leżały równo poukładane strony maszynopisu, a obok kilka długopisów, w maszynie tkwiła zapisana do połowy kartka. Słowem, można było odnieść wrażenie, że Ben wyszedł na spacer i za chwilę wróci.

– Gdyby zamierzał wyjechać na dłużej, zamknąłby dom na klucz – powiedziała. – Poza tym spuściłby wodę z rur, wyłączył prąd, opróżnił lodówkę.

– I zabrałby maszynopis – dodałem. – Nawet gdyby o wszystkim innym zapomniał, nie wyjechałby bez maszynopisu.

Nic nam się nie zgadzało. Rozważaliśmy różne możliwości, nie umieliśmy jednak rozwikłać zagadki. Z jednej strony, wyjazd Bena nastąpił nagle i nieoczekiwanie. Z drugiej zaś, opuścił Vermont z własnej nieprzymuszonej woli. Gdyby nie to, że Fanny widziała go przez moment w drzwiach sypialni, pewnie zaczęlibyśmy podejrzewać, że spotkało go jakieś nieszczęście, ale kiedy pojawił się w domu w Brooklynie, był cały i zdrów. Może utrudzony, ale cały i zdrów. Jeżeli jednak nie przytrafiło mu się nic złego, dlaczego nie wrócił do Vermont? Dlaczego zostawił tam samochód, ubrania, maszynopis? Fanny, Iris i ja wałkowaliśmy to w nieskończoność, braliśmy pod uwagę każdą ewentualność, ale żadne rozwiązanie nas nie satysfakcjonowało. Było za dużo niewiadomych, za dużo wątpliwości, zbyt wiele pytań pozostawało bez odpowiedzi. Po miesiącu bezskutecznych spekulacji powiedziałem Fanny, żeby poszła na policję i zgłosiła zaginięcie Bena. Nie chciała. Uważała, że nie może już rościć sobie do niego żadnych praw, a tym samym ingerować w jego życie. Po tym, co zobaczył, wpadając nieoczekiwanie do sypialni, mógł robić wszystko, na co miał ochotę, a ona nie miała prawa mu niczego zakazywać. Charles (którego tymczasem poznaliśmy i który okazał się człowiekiem całkiem majętnym) zaproponował, żeby na jego koszt wynająć prywatnego detektywa.

– Dla świętego spokoju – powiedział. – Nie po to, żeby Bena ściągnąć z powrotem, ale żeby się przekonać, czy na pewno zniknął z własnej woli.

I ja, i Iris uważaliśmy, że to rozsądne wyjście, ale Fanny się sprzeciwiła.

– Dał nam swoje błogosławieństwo – rzekła. – To tak, jakby się z nami pożegnał. Żyłam z Benem przez dwadzieścia lat, więc znam jego sposób myślenia. On nie chce, żebyśmy go szukali. Wystarczy, że raz go zdradziłam, więcej tego nie zrobię. Zostawmy go w spokoju. Kiedy uzna, że ma dosyć, sam wróci. Musimy czekać. Naprawdę. Jedyne, co nam zostało, to uzbroić się w cierpliwość.

Mijały miesiące. Potem minął rok, dwa, a zniknięcie Bena wciąż stanowiło dla nas zagadkę. Gdy nagle w sierpniu ubiegłego roku pojawił się w Vermont, już dawno przestałem się łudzić, że kiedykolwiek znajdziemy rozwiązanie. Iris i Charles uważali, że Ben nie żyje, ale mój pesymizm nie wynikał z czegoś tak konkretnego. Niczego nie przeczuwałem, ani tego, że Ben żyje, ani tego, że nie żyje, intuicja ani szósty zmysł nic mi nie podpowiadały, nie nachodziły mnie żadne wizje, a jednak byłem prawie przekonany, że nigdy więcej go nie zobaczę. Mówię „prawie”, bo tak do końca niczego nie mogłem być pewien. Przez kilka pierwszych miesięcy miotały mną gwałtowne, często sprzeczne uczucia; z czasem silne emocje opadły, wypaliły się i słowa typu „smutek”, „złość” czy „żal” przestały pasować do tego, co się we mnie jeszcze tliło. Ben znikł z mojego świata, a jego nieobecność nabrała dla mnie nowego, mistycznego wymiaru. Ilekroć próbowałem go sobie przypomnieć, wyobraźnia odmawiała mi posłuszeństwa. Zupełnie jakby Sachs stał się dziurą we wszechświecie. Już nie był moim zaginionym przyjacielem, był symbolem mojej ignorancji, symbolem tego, czego nie sposób poznać. Zapewne brzmi to dość mętnie, ale inaczej nie potrafię tego opisać. Iris twierdziła, że powoli zamieniam się w buddystę, i kto wie, może to najlepiej oddawało mój stan ducha. Fanny – według Iris – była chrześcijanką, ponieważ nie przestawała wierzyć w powrót Bena; Iris i Charles byli ateistami, ja zaś stałem się wyznawcą buddyzmu, bo wierzyłem w potęgę nicości. Po raz pierwszy odkąd się poznaliśmy, nie wyraziłem opinii.

Nastąpiły zmiany, lecz życie płynęło dalej. Na prośbę Fanny staraliśmy się je zaakceptować, nie myśleć ciągle o przeszłości. Fanny na dobre związała się z Charlesem, a ja i Iris – niemal wbrew sobie – musieliśmy przyznać, że to sympatyczny gość. Architekt pod pięćdziesiątkę, rozwodnik, ojciec dwóch chłopców, inteligentny, szaleńczo w Fanny zakochany – naprawdę nic nie można było mu zarzucić. Powoli zaprzyjaźniliśmy się. Zaczęliśmy się przyzwyczajać do nowego układu. Zeszłego roku na wiosnę, kiedy rozmawialiśmy o urlopie, Fanny wspomniała, że nie wybiera się latem do Vermont (to byłoby ponad jej siły, oświadczyła dodając, że chyba już nigdy tam nie pojedzie), po czym nagle zaproponowała, abyśmy ja i Iris skorzystali z jej domu. Nie chciała przyjąć od nas pieniędzy, ale uparliśmy się i w końcu stanęło na tym, że pokryjemy wszystkie opłaty i podatek za letnie miesiące. Stąd też moje spotkanie z Sachsem latem ubiegłego roku w Vermont. Pojawił się bez uprzedzenia – któregoś wieczoru zajechał pod dom zniszczonym niebieskim chevy – spędził tu dwa dni, podczas których usta mu się nie zamykały, i ponownie zniknął. Gadał jak najęty, aż mnie to przerażało. Właśnie wtedy usłyszałem jego wersję zdarzeń, a zważywszy na to, jaki był zdeterminowany, żeby ją opowiedzieć, wątpię, aby cokolwiek pominął.

Wrócił do pisania. Po naszym – moim, Iris i Soni – wyjeździe z Vermont, jeszcze przez trzy czy cztery miesiące pracował nad Lewiatanem. Dyskusje, które toczyliśmy w nocy, najwyraźniej bardzo mu pomogły. W każdym razie ledwo nasz samochód zniknął za zakrętem, Ben z nową energią rzucił się do pracy, obiecując sobie, że nie ruszy się z miejsca, dopóki nie napisze pierwszej wersji całości. Wszystko szło jak najlepiej. Powieść posuwała się naprzód, a Ben, choć żył jak zakonnik, od lat nie był tak szczęśliwy. Któregoś wieczoru w połowie września postanowił wybrać się na spacer. Lato się już skończyło, powietrze było chłodne, rześkie, przesiąknięte zapachami jesieni. Ben włożył ciepłą wełnianą kurtkę i skierował się na północ, w stronę wzgórz. Liczył, że do zmierzchu zostało około godziny, zamierzał więc wędrować przed siebie jakieś trzydzieści minut, a potem zawrócić. Zazwyczaj kiedy musiał odpocząć od pracy, przez godzinę strzelał kosze, tym razem jednak miał ochotę obejrzeć las w jesiennej szacie; chciał rzucić okiem na czerwone i złociste liście, zobaczyć, jak słońce zachodzi na tle brzóz i klonów, nacieszyć się otaczającymi go barwami. Tak więc żwawym krokiem ruszył przed siebie, nie myśląc o niczym – no, może jedynie o tym, co po powrocie ugotować na kolację.

Kiedy jednak wszedł do lasu, zadumał się. Zamiast podziwiać kolorowe liście i odlatujące na południe ptaki, zaczął rozmyślać nad powieścią: przypominały mu się całe fragmenty, które pisał rankiem i po południu. Nieświadom tego, co robi, układał w głowie nowe zdania i rozplanowywał jutrzejszy dzień pracy. Stąpając po ciernistym poszyciu i opadłych liściach, rozmawiał sam z sobą, wykrzykiwał słowa ze swojej książki i na nic wkoło nie zwracał uwagi. Jak mi później wyznał, mógłby tak wędrować godzinami, ale w pewnej chwili spostrzegł, że gorzej widzi. Słońce już zaszło i w gęstym lesie robiło się coraz ciemniej. Rozejrzał się, próbując się zorientować w terenie, ale wszystko wyglądało obco; zdał sobie sprawę, że się zgubił. Czując się jak idiota, zawrócił i rzucił się biegiem w drogę powrotną. Wiedział, że nie zdąży dotrzeć do domu, bo za kilka minut zalegnie nieprzenikniony mrok. Nie miał latarki, zapałek, jedzenia. Niezbyt mu się podobał pomysł spędzenia nocy w lesie, ale nie było innego wyjścia. Usiadł na pieńku i zaczął się śmiać. Co za dureń ze mnie, pomyślał, kretyn pierwszej wody! Po chwili zrobiło się ciemno jak w grobie; nic nie było widać. Czekał, aż pojawi się księżyc, lecz na niebie gromadziło się coraz więcej chmur. Znów wybuchnął śmiechem. Trudno, uznał, nie warto się tym przejmować. Nic mu nie groziło, a od spania na chłodzie jeszcze nikt nie umarł. Więc przygotował sobie wygodne posłanie, wyciągnął się, przykrył liśćmi i gałązkami, po czym wrócił myślami do powieści. Wkrótce nawet udało mu się zasnąć.

Kiedy obudził się o świcie, sytuacja przestała wydawać mu się zabawna. Był przemarznięty na kość, dygotał na całym ciele, ubranie miał mokre od rosy, bolały go wszystkie mięśnie, chciało mu się jeść; marzył jedynie o tym, żeby jak najprędzej znaleźć się z powrotem w domu. W paskudnym humorze ruszył ścieżką, którą – jak sądził – szedł wczoraj, ale mniej więcej po godzinie zorientował się, że chyba pomylił drogę. Zastanawiał się, czy wrócić tam, gdzie nocował, ale nie był pewien, czy trafi, a jeśli trafi, to czy rozpozna miejsce. Ranek był szary, ponury, zwały chmur zasłaniały słońce. Sachs nie należał do ludzi, którzy w lesie czują się swojsko. Bez pomocy kompasu nie potrafił ustalić, gdzie jest wschód, gdzie zachód, gdzie północ, a gdzie południe. Pocieszał się jednak, że przecież nie zgubił się w dzikiej dżungli. Prędzej czy później las się musi skończyć, więc właściwie wszystko jedno, w którą stronę się uda, byleby tylko cały czas szedł prosto. A kiedy dojdzie do szosy, zastuka do drzwi pierwszego napotkanego domu. Może w środku będą ludzie, którzy powiedzą mu, gdzie dokładnie się znajduje.

Długo trwało, zanim kogokolwiek spotkał. Nie miał przy sobie zegarka, więc nie był pewien, ile czasu wędrował w linii prostej, ale sądził, że minęły ze cztery godziny, zanim dotarł do szosy. Był coraz bardziej wściekły na siebie, a pokonując ostatnie kilometry, z narastającą furią przeklinał własną głupotę. Kiedy wreszcie doszedł do końca lasu, ponury nastrój prysł i Sachs przestał się złościć. Stał na skraju wąskiej polnej drogi i chociaż w polu widzenia nie było ani jednej chałupy, a on wciąż nie wiedział, gdzie się znajduje, pocieszał się myślą, że najgorsze ma już za sobą. Wznowił wędrówkę. Szedł przez dziesięć albo piętnaście minut, zakładając się sam z sobą o to, jak daleko oddalił się od domu. Jeśli poniżej dziesięciu kilometrów, wyda pięćdziesiąt dolarów na prezent dla Soni. Jeśli powyżej dziesięciu, ale poniżej piętnastu, kupi jej coś za stówę. Jeżeli oddalił się ponad piętnaście kilometrów, wyda dwieście dolarów. Jeżeli odległość od domu wyniesie ponad dwadzieścia kilometrów, przeznaczy na prezent trzysta dolarów. Jeżeli odległość wyniesie ponad dwadzieścia pięć kilometrów, dorzuci jeszcze setkę. I tak dalej, i tak dalej. Kiedy w myślach zasypywał swoją chrześniaczkę prezentami (wielkie pandy, domy dla lalek, kucyki), nagle usłyszał w oddali warkot silnika. Przystanął czekając, aż pojazd wyłoni się zza zakrętu. Czerwona furgonetka pędziła z dużą szybkością. Sachs nie bardzo wierzył w to, że kierowca się zatrzyma, ale na wszelki wypadek wyciągnął rękę. Furgonetka pomknęła dalej, po czym nagle – zanim Sachs zdążył się obrócić – zaczęła ostro hamować. Dobiegł go chrzęst kamyków pryskających spod kół, dookoła wzbiły się tumany kurzu, po czym głos z szoferki zapytał, czy go gdzieś podrzucić.

Kierowcą był dwudziestoparoletni chłopak, na oko miejscowy. Pomocnik hydraulika, może robotnik drogowy. Chociaż w pierwszej chwili mój przyjaciel nie był w nastroju do rozmowy, chłopak okazał się tak serdeczny i przyjacielski, że wkrótce gadali w najlepsze. Na podłodze przed fotelem Sachsa leżał metalowy kij do softballu; kiedy chłopak nacisnął pedał gazu i pojazd ostro ruszył z miejsca, kij podskoczył i uderzył Bena w kostkę. Taki był początek. Chłopak przeprosił Sachsa, powiedział, że na imię ma Dwight (jego nazwisko, McMartin, Ben poznał później); zaczęli rozmawiać o softballu. Dwight grał w drużynie sponsorowanej przez ochotniczą straż pożarną z Newfane. Tydzień temu zakończył się sezon rozgrywek ligowych; na wieczór zaplanowany był pierwszy mecz międzyligowy. „Jeśli dopisze pogoda. Jeśli dopisze pogoda i nie będzie padało” – chłopak powtórzył kilka razy. Dwight grał na pozycji pierwszometowego; był znakomitym pałkarzem i zajmował drugie miejsce w lidze, jeśli chodzi o liczbę zaliczonych okrążeń. Masywny, barczysty, przypominał Moose’a Skowrona. Kiedy Sachs obiecał, że postara się przyjść i mu pokibicować, chłopak z całą powagą odparł, że na pewno nie pożałuje, bo zapowiada się wspaniały mecz. Sachs mimo woli uśmiechnął się. Był brudny, nie ogolony, resztki liści i gałęzi kleiły mu się do ubrania, z nosa ciekło mu jak z odkręconego kurka, słowem: wyglądał jak włóczęga, lecz Dwightowi to nie przeszkadzało. Chłopak nie zadał mu żadnego osobistego pytania; nie spytał, dlaczego Sachs wędrował opustoszałą drogą, nie spytał, gdzie mieszka ani nawet jak się nazywa. Mogło to wynikać z dwóch powodów: albo Dwight był tępakiem, albo wyjątkowo miłym facetem, tak czy inaczej Ben doceniał jego brak wścibstwa. Zrobiło mu się głupio, że przez te wszystkie miesiące spędzone w Vermont trzymał się z dala od miejscowych ludzi. Powinien był poznać sąsiadów, starać się dowiedzieć czegoś o ich życiu i zwyczajach. Obiecał sobie w duchu, że na pewno zjawi się wieczorem na meczu. Wyjście z domu mu nie zaszkodzi, pozwoli oderwać myśli od książki i przez chwilę skupić się na czymś innym. Jeżeli będzie rozmawiał z ludźmi, a nie tylko z samym sobą, może zacznie uważać na to, którędy idzie, i więcej nie zabłądzi.

Kiedy usłyszał od Dwighta, gdzie się teraz znajdują, zdumiało go, że aż tak zboczył z trasy. Zamiast wrócić do domu tą samą drogą, najwyraźniej ruszył w stronę przeciwną; gdy w końcu wyszedł z lasu, był o dwa miasteczka na wschód od swojego domu. Pokonał pieszo około piętnastu kilometrów, jednakże wzdłuż szosy odległość wynosiła ponad pięćdziesiąt. Postanowił opowiedzieć Dwightowi o swojej przygodzie w lesie. Może z wdzięczności, a może dlatego, że teraz gdy siedział w furgonetce, cała ta historia wydała mu się zabawna. Chłopak pewnie opowie ją kumplom z drużyny, wszyscy się uśmieją. Nie szkodzi. Zachował się jak kretyn, więc zasłużył na to, aby stać się obiektem kpin. Mieszczuch wyrusza w las, myśli, że sobie poradzi, a tu dupa blada, chłopaki! Ale kiedy Ben zaczął opowiadać o swojej pechowej przechadzce, Dwight wcale nie zareagował śmiechem, lecz współczuciem. On też się kiedyś zgubił w lesie; wie, jakie to koszmarne przeżycie. Miał wtedy jedenaście czy dwanaście lat i całą noc przesiedział skulony za drzewem, trzęsąc portkami ze strachu i modląc się, żeby go nie zaatakował niedźwiedź. Sachs podejrzewał, choć oczywiście nie mógł być tego pewien, że Dwight wymyślił swoją historyjkę na poczekaniu, żeby go podnieść na duchu. Tak czy inaczej chłopak nie tylko nie śmiał się z niego, ale nawet zaproponował, te odwiezie Bena pod sam dom. Wprawdzie jest już trochę spóźniony, lecz kilka minut go przecież nie zbawi, a, Chryste Panie, gdyby znalazł się w skórze Sachsa, chciałby, żeby ktoś okazał mu życzliwość.

Od jakiegoś czasu jechali asfaltową nawierzchnią, ale Dwight powiedział, że zna drogę na skróty. Musieliby zawrócić i cofnąć się kilka kilometrów. Szybko porobił w głowie obliczenia i uznał, że to się opłaci, bo zyskają na czasie. Nacisnął więc na hamulec, na środku szosy wykonał zakręt o sto osiemdziesiąt stopni i ruszył w przeciwnym kierunku. Droga na skróty wiodła wąskim, wyboistym traktem przez ciemny, gęsty las. Niewiele osób wiedziało o jej istnieniu. Zdaniem Dwighta, powinna ich doprowadzić do nieco szerszej polnej drogi, którą z kolei dojadą do stanowej szosy biegnącej jakieś sześć kilometrów od domu Sachsa. Pewnie chłopak wiedział, co mówi, ale Ben nie miał szansy się o tym przekonać. Po przejechaniu niecałych dwóch kilometrów wyboistym traktem napotkali nieoczekiwaną przeszkodę. Zanim zdołali ją ominąć, ich podróż dobiegła końca.

Wszystko wydarzyło się bardzo szybko. Sachs zapamiętał głównie swój dojmujący strach: z tego strachu bolał go żołądek, kręciło mu się w głowie, dudniło w uszach. Był piekielnie zmęczony, a wszystko działo się w takim tempie, że wydawało się prawie nierealne – nawet z perspektywy czasu, nawet dwa lata później, kiedy opowiadał mi o zajściu. Jak gdyby nigdy nic podskakiwali na wybojach, gdy nagle Dwight zatrzymał furgonetkę. Drogę przed nimi blokowała biała toyota; jakiś facet stał oparty o bagażnik i palił papierosa. Wysoki, szczupły, w wieku trzydziestu kilku, czterdziestu lat, ubrany we flanelową koszulę i luźne spodnie w kolorze khaki. Sachs zauważył, że ma brodę – sam do niedawna miał podobną, tyle że jaśniejszą. Myśląc, że facetowi zepsuł się samochód, Dwight wysiadł z furgonetki i podszedł bliżej pytając, czy nie potrzebuje pomocy. Sachs nie słyszał odpowiedzi, ale głos faceta brzmiał nieprzyjemnie, jakoś wrogo. Obserwując scenę przez okno, zdumiał się, kiedy na następne pytanie Dwighta facet zareagował gniewnym okrzykiem: spieprzaj, spierdalaj, czy coś w tym stylu. Właśnie wtedy Ben poczuł nagły przypływ adrenaliny i instynktownie sięgnął po metalowy kij leżący na podłodze. Dwight był zbyt prostoduszny, żeby wziąć sobie do serca słowa nieznajomego. Nie przejmując się obelgą i powtarzając, że chce tylko pomóc, zbliżał się wolno do toyoty. Obcy cofnął się zdenerwowany, po czym podbiegł do lewych przednich drzwi, otworzył je i wyjął coś ze schowka. Kiedy wyprostował się i ponownie obrócił w stronę Dwighta, trzymał w dłoni pistolet. Po chwili strzelił. Chłopak zawył i chwycił się za brzuch. Facet strzelił po raz drugi. Dwight znów zawył; potykając się i jęcząc z bólu, skręcił w bok, jakby chciał obejść samochód obcego. Kiedy ten powiódł za nim wzrokiem i ponownie podniósł broń, Sachs wyskoczył z furgonetki, ściskając w prawej ręce kij softballowy. Nie zastanawiał się nad tym, co robi. Podbiegł do faceta i akurat kiedy ten oddawał trzeci strzał, uniósł metalowy kij i wziął szeroki zamach. Celował w głowę obcego: chciał go zabić, walnąć tak, żeby czaszka pękła mu na pół, a mózg bryzgnął na ziemię. Kij wylądował z potężną siłą tuż za prawym uchem faceta. Sachs usłyszał głuchy łomot, chrzęst łamanej kości i po chwili obcy zwalił się z nóg. Padł martwy na środek ścieżki i nagle wokół zaległa cisza.

Sachs podbiegł do Dwighta; kiedy pochylił się nad nim, zobaczył, że chłopak nie żyje. Zginął od trzeciej kuli, która trafiła go w tył głowy i roztrzaskała mu czaszkę. Niestety Sachs nie zdążył: był za wolny, zbyt późno ruszył do ataku. Gdyby ułamek sekundy wcześniej doskoczył do obcego, trzecia kula nie zabiłaby Dwighta. Zamiast teraz patrzeć na zwłoki, opatrywałby chłopakowi rany i robił wszystko, co się da, aby utrzymać go przy życiu. Ledwo o tym pomyślał, gdy jego ciałem zaczęły wstrząsać dreszcze. Usiadł na ścieżce, wsunął głowę między kolana, starając się nie zwymiotować. Mijały minuty. Wiatr przenikał go do kości, w oddali słychać było skrzek sójki. Ben zamknął oczy. Kiedy je otworzył, podniósł garść suchej ziemi i wtarł ją sobie w twarz. Następną garść ziemi wepchnął sobie do ust; gryzł ją czując, jak piasek i kamyki zgrzytają mu między zębami. Żuł ją i żuł, a kiedy dłużej już nie mógł, dźwignął się, zgiął wpół i wypluł wszystko, jęcząc niczym chore, oszalałe z bólu zwierzę.

Gdyby Dwight przeżył, sprawy potoczyłyby się całkiem inaczej. Sachsowi nawet nie przyszłoby do głowy, żeby uciekać, a gdyby nie pomysł ucieczki, nie miałyby miejsca wypadki, które były jej następstwem. Ale kiedy tak stał samotnie w lesie, nagle ogarnęła go straszliwa panika. Dwóch ludzi nie żyło. Nie wyobrażał sobie, że mógłby zgłosić się na policję. Już raz siedział w więzieniu, byłby więc recydywistą. Nikt by mu nie uwierzył, że działał w obronie własnej, a nie miał świadków, którzy by potwierdzili jego zeznania. To, co się stało, było zbyt niepojęte, zbyt dziwne, aby nie wzbudzać podejrzeń. Patrząc na trupy, Sachs nie potrafił myśleć jasno i logicznie, ale za wszelką cenę chciał ratować własną skórę. W żaden sposób nie był już w stanie pomóc Dwightowi, siebie jednak mógł wybawić z opresji, i kiedy ogarnięty paniką stał nad ciałem martwego chłopaka, nie widział innego wyjścia, jak wziąć nogi za pas i uciec jak najdalej.

Wiedział, iż policjanci z łatwością odgadną, że w lesie znajdowała się jeszcze jedna osoba. Od razu się zorientują, że Dwight nie zabił właściciela toyoty, trudno bowiem przypuszczać, aby facet przeszyty trzema kulami miał jeszcze siłę zatłuc kogoś na śmierć, a potem oddalić się o dziesięć metrów, zwłaszcza że jedna z tych kul roztrzaskała mu czaszkę. Poza tym Sachs zdawał sobie sprawę, że z pewnością zostawił po sobie jakieś ślady. I choćby jak najdokładniej postarał się je zatrzeć, kompetentna ekipa dochodzeniowa w mig coś odkryje: a to ślad buta, a to pojedynczy włos, a to mikroskopijny skrawek odzieży. Ale nie szkodzi. Jeżeli tylko usunie swoje odciski palców z wnętrza furgonetki i nie zapomni zabrać metalowego kija, policja nie zdoła ustalić jego tożsamości. To najważniejsze. Musi zostawić wszystko w takim stanie, aby człowiekiem zbiegłym z miejsca przestępstwa mógł być dosłownie każdy. Dopiero wtedy będzie bezpieczny.

Przez kilka minut wycierał szmatą furgonetkę: tablicę rozdzielczą, siedzenie, okna, klamki w środku i na zewnątrz, inne części. Kiedy skończył, przetarł wszystko ponownie, a potem – na wszelki wypadek – po raz trzeci. Podniósłszy z ziemi metalowy kij, podszedł do toyoty; otworzył drzwi i widząc, że kluczyk tkwi w stacyjce, usiadł za kierownicą. Przekręcił kluczyk – silnik zapalił przy pierwszej próbie. Rzecz jasna, Sachs miał świadomość, że ślady kół będą niezbitym dowodem obecności jeszcze jednego człowieka, ale za bardzo się bał, by uciekać na piechotę. Byłoby to oczywiście najrozsądniejsze wyjście: oddalić się na własnych nogach, wrócić do domu, zapomnieć o całej koszmarnej sprawie. Ale serce waliło mu mocno, myśli kłębiły się jak szalone i żadne rozsądne zachowanie nie wchodziło w grę. Marzył o pędzie. Marzył o tym, by słyszeć szum silnika, widzieć migający za szybą krajobraz. Teraz gdy starł swoje ślady, chciał czym prędzej zniknąć z lasu, chciał siedzieć w wozie i gnać przed siebie na złamanie karku. Tylko zawrotna szybkość mogłaby dorównać jego wewnętrznemu napięciu. Tylko ona mogłaby uciszyć strach, jaki dudnił mu w głowie.

Przez dwie i pół godziny jechał szosą stanową na północ, wzdłuż rzeki Connecticut, aż dotarł na wysokość miasta Barre. Wówczas poczuł straszliwy głód. Bał się, czy nie zwróci posiłku, ale od dwudziestu czterech godzin nie miał nic w ustach i wiedział, że dłużej nie wytrzyma. Przy najbliższej okazji zjechał z autostrady na węższą dwupasmówkę i po mniej więcej kwadransie przystanął na obiad w jakiejś niedużej mieścinie, której nazwy nie zapamiętał. Woląc nie ryzykować wymiotów, zamówił jajka na miękko z grzankami. Kiedy zjadł, poszedł do toalety i doprowadził się do porządku: ciepłą, wodą opłukał głowę, usunął z ubrania resztki liści, zmył plamy. Od razu poczuł się lepiej. Zanim zapłacił rachunek i wsiadł do samochodu, wiedział, że powinien teraz zawrócić na południe, w stronę Nowego Jorku. Nie mógł tłamsić wszystkiego w sobie, nikomu słowem nie wspomnieć o tym, co się stało. Kiedy zrozumiał, że musi z kimś porozmawiać, wiedział, że tą osobą może być tylko Fanny. Pomimo że przez cały rok sam dążył do rozstania, nagle odczuł gwałtowną potrzebę zobaczenia się z żoną.

Zbliżając się do samochodu zabitego mężczyzny, Sachs zauważył, że toyota ma kalifornijskie tablice rejestracyjne. Niby nic ważnego, niemniej zdumiało go to odkrycie. Ciekaw był, ilu innych rzeczy nie zauważył wcześniej? Zanim wrócił na autostradę i ruszył na południe, zjechał z szosy i zaparkował w zacisznym, odosobnionym miejscu na skraju leśnego rezerwatu. Wokół nie było żywej duszy. Wysiadł z wozu, otworzył wszystkie drzwi, a następnie powoli, centymetr po centymetrze, zaczął przeczesywać wnętrze. Chociaż pracował z niezwykłą starannością, wyniki poszukiwań go rozczarowały. Na podłodze pod przednim siedzeniem znalazł kilka monet, kilka zmiętych opakowań po batonach, hamburgerach i po papierosach, stare bilety, ale na niczym nie figurowała nazwa jakiejś miejscowości ani w ogóle nic, co by wskazywało, kim był człowiek, którego zabił. Przejrzenie schowka na mapy przyniosło podobny rezultat; była tam firmowa książeczka obsługi toyoty, pudełko naboi kalibru 0.38 oraz nie tknięty karton cameli z filtrem. Pozostał do sprawdzenia bagażnik i kiedy Sachs wreszcie się do niego dobrał, okazało się, że to istna skarbnica informacji.

Znajdowały się tam trzy sztuki bagażu. Największa torba zabierała ubrania, kosmetyki, mapy. Na samym dnie, wsunięty do małej białej koperty, leżał paszport. Sachs rozpoznał faceta z lasu, chociaż na zdjęciu był bez brody. Obok zdjęcia widniały dane właściciela toyoty. Imię i nazwisko: Reed Dimaggio. Inicjał drugiego imienia: N. Data urodzenia: 12 listopada 1950. Miejsce urodzenia: Newark, stan New Jersey. Paszport wydano w San Francisco, w lipcu ubiegłego roku. Dalsze strony były puste, bez wiz i stempli kontroli granicznej. Sachsowi przemknęło przez myśl, czy przypadkiem paszport nie jest fałszywy. Zważywszy na to, co się stało w lesie, wydawało mu się niemal pewne, że Dwight nie był pierwszą osobą, którą Dimaggio pozbawił życia. A jeżeli Dimaggio był zawodowym mordercą, to istniała duża szansa, że miał lewe dokumenty. Z drugiej strony nazwisko Dimaggio – takie samo jak słynnego baseballisty, męża Marilyn Monroe – było zbyt nietypowe, żeby mogło być fałszywe. Musiało należeć do prawdziwej, konkretnej osoby. Nie mając więcej informacji, Sachs przyjął, że nosił je człowiek, którego zabił w lesie. Postanowił, że tak go będzie nazywał w myślach, dopóki nie dowie się o nim czegoś więcej.

Oprócz torby z ubraniem w bagażniku znajdowała się lśniąca stalowa walizka, w jakich fotoreporterzy noszą czasem sprzęt. O ile jednak torbę dało się otworzyć bez trudu, o tyle walizka była zamknięta na klucz. Sachs mocował się z nią przez dobre pół godziny; najpierw usiłował wyważyć zawiasy, potem walił w nie podnośnikiem i łyżką do opon. Ilekroć walizka podskakiwała, ze środka dolatywał metaliczny brzęk. Sachs podejrzewał, że są tam noże, broń palna, naboje, słowem: narzędzia pracy Reeda Dimaggio. Kiedy w końcu wieko puściło, mój przyjaciel zdumiał się niepomiernie, albowiem jego oczom ukazał się przedziwny miszmasz: szpule drutu, kilka budzików, śrubokręty, mikroprocesory, sznurek, plastelina, kilka rolek czarnej taśmy izolacyjnej. Ben brał do ręki każdą rzecz i oglądał dokładnie, próbując dociec, do czego to wszystko miało służyć, ale po przejrzeniu całej zawartości walizki, nadal nie potrafił nic sensownego wymyślić. Dopiero znacznie później, kiedy wrócił na autostradę i pędził w kierunku Nowego Jorku, skojarzył, że przecież są to materiały stosowane do konstrukcji bomby.

Trzecią sztuką bagażu była nieduża skórzana torba, jakich używają kręglarze. Miała czerwone, białe i niebieskie kieszenie, suwak i białą plastikową rączkę. Niczym szczególnym się nie wyróżniała, lecz z jakiegoś powodu wzbudzała w Benie największy strach i dlatego instynktownie zostawił ją na koniec. Mogła zawierać dosłownie wszystko. A biorąc pod uwagę, że należała do szaleńca, do mordercy, Sachs wolał nawet nie myśleć o tym, co znajdzie w środku. Po przejrzeniu pierwszych dwóch sztuk bagażu prawie nie miał odwagi zajrzeć do ostatniej torby. Zamiast się przekonać, czy obraz, jaki mu podsuwa wyobraźnia, jest prawdziwy, był niemal gotów wyrzucić torbę bez otwierania jej. Ale nie wyrzucił. W chwili gdy miał ją wyjąć z bagażnika i cisnąć w przydrożne krzaki, zamknął oczy, na ułamek sekundy się zawahał, po czym nagle jednym gwałtownym ruchem pociągnął za suwak.

W torbie nie było żadnej głowy. Nie było obciętych uszu, odrąbanych palców czy oberżniętych narządów. Były natomiast pieniądze. Nie trochę pieniędzy, lecz cała masa forsy, więcej, niż Sachs kiedykolwiek widział na oczy. Wypełniały skórzaną torbę po brzegi: grube pliki studolarówek obwiązanych gumkami, a w każdym ze czterdzieści czy pięćdziesiąt banknotów. Sachs oszacował, że w torbie znajduje się między sto sześćdziesiąt a sto sześćdziesiąt pięć tysięcy dolarów. W pierwszej chwili na widok forsy poczuł ulgę, ulgę i wdzięczność, że jednak jego obawy się nie potwierdziły. Ale kiedy przeliczył banknoty, doznał takiego szoku, że aż mu się w głowie zakręciło. Kiedy jednak liczył pieniądze po raz drugi, powoli zaczął się do nich przyzwyczajać. Jak mi później wyznał, właśnie to było najdziwniejsze: ta umiejętność szybkiego dostosowania się do nowej sytuacji. Zanim skończył drugie liczenie, niemal uważał pieniądze za swoje.

Zatrzymał papierosy, kij do softballu, paszport oraz forsę. Reszty się pozbył; zawartość torby z ubraniem i metalowej walizki rozrzucił po lesie. Kilka minut później walizkę i pustą torbę wepchnął do śmietnika na skraju miasta. Minęła już czwarta po południu, a on miał przed sobą jeszcze długą podróż. W Springfield w stanie Massachusetts zatrzymał się, żeby znów coś przekąsić; popijając kawę wypalił camela, po czym ruszył w dalszą drogę. Do Nowego Jorku dotarł tuż po pierwszej w nocy. Samochód porzucił w Brooklynie, na jednej z uliczek w pobliżu Gowanus Canal, na tak zwanej ziemi niczyjej, gdzie stały wielkie puste magazyny, wokół których krążyły stada chudych bezpańskich psów. Na wszelki wypadek obszedł toyotę, ścierając z niej odciski palców, ale była to chyba zbędna ostrożność. Skoro zostawił otwarte drzwi i kluczyk w stacyjce, mógł być pewien, że zanim nastanie poranek, samochód już dawno zniknie.

Do domu doszedł na piechotę, w jednej ręce niosąc skórzaną torbę z pieniędzmi, a w drugiej kij i karton papierosów. Na rogu Piątej Alei i President wetknął kij do pełnego pojemnika na śmieci, pomiędzy stosy gazet a skórki od arbuza. To była ostatnia rzecz, jaką miał do załatwienia. Od domu dzieliło go około półtora kilometra; idąc czuł, jak pomimo ogromnego zmęczenia ogarnia go coraz większy spokój. W domu była Fanny i wiedział, że kiedy ją ujrzy, zakończy się jego koszmar.

To wyjaśnia całe późniejsze zamieszanie. Scena, którą zobaczył po wejściu do mieszkania, kompletnie zbiła go z tropu, a był w takim stanie psychicznym, że nie potrafił zaakceptować najdrobniejszych nawet zmian. Umysł miał przeciążony, więc udał się do domu, do Fanny, bo był pewien, że tam wszystko będzie po staremu, że żona go wysłucha, pocieszy. Stąd zdumienie i szok na widok nagiej Fanny kotłującej się w łóżku z Charlesem. Poczuł, jak zalewa go fala upokorzenia; zdołał jedynie wyjąkać słowa przeprosin, po czym rzucił się do drzwi. Wszystko stało się tak nagle. Wprawdzie udało mu się opanować na tyle, że kiedy Fanny zawołała do niego z okna, odwrócił się i dał jej swoje błogosławieństwo, ale wiedział, że to tylko blef, ostatnia, dość kiepska próba zachowania twarzy. Bo w rzeczywistości miał wrażenie, jakby ziemia zapadła mu się pod nogami. Jakby wyrwano mu serce z piersi.

Biegł przed siebie, nie zastanawiając się nad tym, co będzie robił; po prostu chciał się znaleźć jak najdalej od domu. Na rogu Trzeciej Ulicy i Siódmej Alei zauważył budkę telefoniczną; pomyślał sobie, że zadzwoni do mnie i spyta, czybym go nie przenocował. Ale mój numer był zajęty. Zapewne rozmawiałem wtedy z Fanny, która zatelefonowała do mnie, jak tylko Ben znikł za rogiem, lecz on uznał, że Iris i ja zdjęliśmy słuchawkę z widełek, aby nam nikt nie przeszkadzał. Był to całkiem logiczny wniosek, bo na ogół nie rozmawialiśmy przez telefon o drugiej w nocy. W każdym razie nie próbował się połączyć po raz drugi. Gdy automat zwrócił mu monetę, wykorzystał ją, aby zadzwonić do Marii. Telefon wyrwał ją z głębokiego snu, ale kiedy usłyszała rozpacz w glosie Bena, od razu oprzytomniała i zaprosiła go do siebie. O tej porze komunikacja miejska rzadko kursowała, więc zanim wsiadł w metro na Grand Army Plaża i dojechał do mieszkania Marii na Manhattanie, ta już dawno zdążyła się ubrać i siedziała przy stole w kuchni, pijąc trzecią filiżankę kawy.

Nie należy się dziwić, że Ben udał się do Marii. Nawet po wyjeździe na wieś utrzymywał z nią regularny kontakt. Kiedy jesienią ubiegłego roku rozmawiałem z Marią na temat Sachsa, pokazała mi kilkanaście listów i kartek, które dostała z Vermont. Powiedziała też, że Ben często do niej dzwonił; podczas tych sześciu miesięcy, które spędził poza Nowym Jorkiem, przynajmniej raz na dziesięć dni miała od niego wiadomość. Ufał jej i kiedy nagle okazało się, że nie może polegać na Fanny (a ja – jak sądził – zdjąłem słuchawkę z widełek), było czymś naturalnym, że właśnie do niej zwrócił się o pomoc. Odkąd spadł ze schodów przeciwpożarowych, Maria była jedyną osobą, której się zwierzał i którą dopuszczał do swojego wewnętrznego świata. Prawdę mówiąc, wydaje mi się, że w owym czasie z nią łączyła go najbliższa więź.

Popełnił jednak duży błąd wybierając się do niej tamtego wieczoru. Nie dlatego, że Maria nie chciała mu pomóc – bo gotowa była rzucić wszystko, aby przeprowadzić Bena przez ten kryzys – ale dlatego, że była w posiadaniu jednej drobnej informacji, która spowodowała, że smutne, pechowe zdarzenie obróciło się w prawdziwą tragedię. Jestem pewien, że gdyby Ben nie poszedł do Marii, cała sprawa jakoś by się wkrótce rozwikłała. Gdyby się wyspał i nieco ochłonął, rano zgłosiłby się na policję i opowiedział o tym, co się stało. Nie ulegało dla mnie wątpliwości, że dobry prawnik wybroniłby go przed więzieniem. Niestety, wydarzyło się coś, co tylko wzmogło straszliwą burzę uczuć, jaka nim miotała od dwudziestu czterech godzin; można rzec, iż umysł Bena upodobnił się do zlewki, w której – po dodaniu nowego składnika – powstaje niebezpieczny związek wydzielający kłęby żrącego kwasu i w każdej chwili grożący wybuchem.

Wciąż trudno mi to pojąć, trudno zaakceptować – mnie, człowiekowi przyzwyczajonemu do rzeczy niezwykłych, który długo i dokładnie wszystko analizuje. Całe dorosłe życie upłynęło mi na pisaniu, na umieszczaniu fikcyjnych bohaterów w różnych nieoczekiwanych i mało prawdopodobnych sytuacjach, ale żadna z wymyślonych przeze mnie postaci nie doświadczyła czegoś tak niesamowitego, jak Sachs tamtego wieczoru w mieszkaniu Marii Turner. Na myśl o tym do dziś czuję ciarki; ludzka wyobraźnia nie nadąża za rzeczywistością. Bez względu na to, jak szalone miewamy pomysły, nie mogą się one równać z tym, co nieustannie serwuje nam otaczający świat. Jest to nauczka, której nigdy nie zapomnę. WSZYSTKO MOŻE SIĘ ZDARZYĆ. I zdarza się, jak nie w ten, to w inny sposób.

Pierwsze godziny, które spędzili razem, były wystarczająco bolesne i w pamięci obojga zapisały się jako coś podobnego do wichury, do nawałnicy; to mówili jedno przez drugie, to milkli, to wybuchali płaczem. Powoli Sachs zdołał opowiedzieć Marii o tym, co mu się przydarzyło w lesie. Maria obejmowała go mocno, słuchając z napięciem i niedowierzaniem. Właśnie wtedy dała mu słowo honoru, że nikomu nie piśnie słowa o zabójstwach. Później zamierzała namówić Bena, żeby poszedł na policję, ale na razie pragnęła jedynie okazać mu troskę, przekonać go, że może na niej polegać. Sachs był bliski załamania; kiedy zaczął opowiadać Marii o swojej przygodzie, kiedy słyszał siebie opisującego to, co zrobił, czuł, jak ogarnia go niepohamowany wstręt do własnej osoby. Maria tłumaczyła mu, że działał w obronie koniecznej, a więc nie powinien się obwiniać za śmierć faceta, który strzelił do Dwighta, ale Sachs nie przyjmował jej argumentów do wiadomości. Czy to się komu podobało czy nie, zabił człowieka, i nic nie mogło zmienić tego faktu. Ale gdybyś nie roztrzaskał mu łba, powiedziała Maria, tamten zabiłby ciebie. Może, odparł Sachs, lecz kto wie, czy zamiast mieć na sumieniu śmierć człowieka, sam nie wolałbym być trupem. Tak, chyba wolałbym umrzeć, zginąć od kuli, niż do końca życia mieć w pamięci wczorajszy poranek.

Długo rozmawiali, wysuwali różne argumenty, analizując to zabójstwo i jego konsekwencje, wspólnie przeżywali godziny, które Sachs spędził samotnie w samochodzie, i noc spędzoną w lesie, mówili o Fanny i scenie w mieszkaniu w Brooklynie, a ponieważ żadne z nich nie było w stanie zasnąć, ze trzy albo cztery razy roztrząsali wszystko od nowa – i nagle stało się. W samym środku rozmowy. Sachs otworzył skórzaną torbę, żeby pokazać Marii, co znalazł w bagażniku toyoty. Na wierzchu leżał paszport. Ben wyjął go i otworzył na stronie ze zdjęciem; nalegał, aby Maria spojrzała, przekonała się, że człowiek, którego zabił, istniał naprawdę, że miał imię, nazwisko, że się urodził konkretnego dnia, w konkretnym miejscu. I w tym właśnie rzecz. Bo gdyby był to ktoś anonimowy, może wówczas on, Sachs, mógłby sobie wyobrazić, że unicestwił potwora, który zasługiwał na śmierć. Ale paszport świadczył o tym, że facet zabity w lesie nie był żadnym mitologicznym potworem, lecz człowiekiem z krwi i kości. Proszę, oto jego dane składające się na skrótowy życiorys. A tu obok jego zdjęcie. Niesamowite, ale gość na zdjęciu uśmiechał się. Podając Marii paszport, Sachs powiedział, że ten uśmiech go wykończy. Bez względu na to, ile czasu i kilometrów będzie go dzielić od wydarzeń wczorajszego ranka, uśmiech ze zdjęcia zawsze będzie go prześladował.

Biorąc od Bena paszport, Maria zastanawiała się, co mu powiedzieć, w jaki sposób dodać mu otuchy. A potem opuściła wzrok i spojrzała na fotografię. Aż ją zatkało. Spojrzała po raz drugi, po czym szybko zerknęła na nazwisko. Nagle miała wrażenie, że za moment łeb jej eksploduje – tak to właśnie określiła, kiedy rozmawiałem z nią w zeszłym roku. To były jej dokładne słowa: że za moment łeb jej eksploduje.

Sachs spytał, co się stało. Zauważył zmianę wyrazu jej twarzy i był zdezorientowany.

– Jezu Chryste – szepnęła Maria.

– Źle się czujesz?

– To jakiś żart, prawda? Niesmaczny kawał…

– Nie rozumiem, Mario.

– Reed Dimaggio – powiedziała Maria. – To jest zdjęcie Reeda Dimaggio.

– Owszem, takie imię i nazwisko figuruje w paszporcie. Pojęcia nie mam, czy jest prawdziwe czy fałszywe.

– Znam go.

– Co?

– Znam go – powtórzyła Maria. – Ożenił się z moją najlepszą przyjaciółką. Byłam na ich ślubie. Na moją cześć dali swojej córeczce na imię Maria.

– Reed Dimaggio?

– Jest tylko jeden Reed Dimaggio. I właśnie teraz patrzę na jego zdjęcie.

– Niemożliwe – powiedział Sachs.

– Myślisz, że bym to sobie wymyśliła?

– Ten facet był mordercą. Z zimną krwią zabił chłopaka.

– Wszystko mi jedno. Znałam go. Był mężem mojej przyjaciółki Lillian Stern. Gdyby nie ja, nigdy by się nie spotkali.

Już prawie świtało, ale oni nie zwracali na to uwagi. Rozmawiali do dziewiątej czy dziesiątej rano: on słuchał, a ona opowiadała mu historię swojej przyjaźni z Lillian Stern. Mimo że wcześniej Sachs dosłownie padał na nos ze zmęczenia, teraz jakby złapał drugi oddech i nie chciał pójść spać, dopóki Maria nie skończy mówić. Dowiedział się o szkolnych latach Marii i Lillian, o tym, jak po ukończeniu liceum obie postanowiły wyjechać z Massachusetts i zamieszkać w Nowym Jorku, potem na dłuższy czas straciły z sobą kontakt, a wreszcie spotkały się ponownie, zupełnie nieoczekiwanie, w holu budynku, w którym Lillian wynajmowała mieszkanie. Maria opowiedziała Benowi o znalezionym na ulicy notesie z adresami, rozłożyła na podłodze zdjęcia, które tamtego dnia robiła przyjaciółce, opowiedziała o ich doświadczeniu z zamianą tożsamości. Ten eksperyment, jak wyjaśniła, doprowadził do spotkania Lillian i Dimaggio oraz do ich szalonego romansu. Maria nie miała okazji poznać Reeda zbyt dobrze; podobał jej się, ale nie wiedziała, jakim był człowiekiem. Zapamiętała tylko kilka szczegółów, jak choćby to, że walczył w Wietnamie, ale wyleciało jej z głowy, czy zgłosił się na ochotnika, czy został powołany. W każdym razie zwolniono go z wojska na początku lat siedemdziesiątych, a wtedy – tego była pewna – skorzystał ze stypendium, które rząd przyznawał kombatantom, i poszedł na studia. W siedemdziesiątym szóstym roku, kiedy poznał Lillian, miał już bakalaureat i zamierzał studiować historię Ameryki na uniwersytecie w Berkeley. W sumie Maria widziała Reeda zaledwie sześć razy, z czego cztery na samym początku jego romansu z Lillian. Miesiąc później Lillian wyjechała z Reedem do Kalifornii. Maria spotkała Dimaggio jeszcze dwukrotnie: na ślubie jego i Lillian w 1977 roku i raz w 1981, wkrótce po narodzinach ich córeczki. Małżeństwo przyjaciółki rozpadło się w 1984 roku. W tym czasie Maria dość często rozmawiała z Lillian, jednakże później ich kontakty stały się rzadkie, a przerwy między telefonami coraz dłuższe.

Nie zauważyła u Dimaggio żadnych oznak okrucieństwa ani w ogóle nic, co by wskazywało, że potrafiłby skrzywdzić człowieka – nie mówiąc już o zabiciu kogoś z zimną krwią. Reed Dimaggio nie był przestępcą. Był naukowcem, intelektualistą, wykładowcą; razem z Lillian wiódł dość nudnawe życie w Berkeley. Prowadził zajęcia ze studentami, a jednocześnie pisał pracę doktorską, Lillian zaś studiowała aktorstwo, pracowała dorywczo tu i tam, występowała w lokalnym teatrzyku, grała w studenckich filmach. Pierwsze dwa lata w Kalifornii przeżyli głównie dzięki jej oszczędnościom, potem było bardzo krucho z pieniędzmi; często musieli mocno zaciskać pasa, aby dotrwać do pierwszego. Nie, powiedziała Maria, tak nie żyje człowiek, który jest przestępcą.

Nie sądziła też, że Lillian będzie odpowiadała taka szara, cicha egzystencja. Dziwiło ją, że po szalonych latach w Nowym Jorku jej przyjaciółka ustatkowała się z kimś takim jak Dimaggio. Ale Lillian już od jakiegoś czasu zastanawiała się nad wyjazdem z Nowego Jorku, a okoliczności, które doprowadziły do poznania Reeda Dimaggio, były tak niezwykłe („upojne”, jak to określiła Maria), że po prostu nie mogła się oprzeć pokusie, aby nie rzucić wszystkiego i nie wyjechać z nim do Kalifornii; nawet nie tyle był to przemyślany wybór, co podporządkowanie się losowi. Niby Berkeley daleko do Hollywood, ale Dimaggio nie był typowym molem książkowym o zapadłej klatce piersiowej i w okularach na nosie. Był młodym, przystojnym mężczyzną, który pociągał ją fizycznie. Poza tym przewyższał inteligencją wszystkich facetów, jakich dotąd znała: mówił mądrzej, wiedział więcej i miał ciekawe opinie na każdy temat. Musiało to wywrzeć ogromne wrażenie na Lillian, która przeczytała najwyżej ze trzy książki w życiu. Zapewne – jak Maria tłumaczyła Sachsowi – wyobrażała sobie, że samo przebywanie z Dimaggio ją zmieni, pomoże jej się rozwinąć, coś osiągnąć. Kiedyś marzyła o karierze aktorki, ale to były dziecinne marzenia. Wprawdzie na brak urody nie mogła narzekać, może też miała talent, ale – jak tłumaczyła dalej Maria – była za leniwa, aby się jej powiodło, zbyt impulsywna, aby dłużej się na czymś skupić, i w sumie za mało ambitna. Kiedy spytała Marię, co robić, Maria powiedziała jej wprost: wybij sobie filmy z głowy i trzymaj się Dimaggio. Jeśli facet chce się z tobą żenić, nawet się nie wahaj. Lillian posłuchała rady przyjaciółki.

Z tego, co się Maria orientowała, małżeństwo Lillian i Reeda Dimaggio było udane. W każdym razie Lillian nigdy się nie skarżyła. Wprawdzie coś Marię tknęło, kiedy w 1981 roku wybrała się z wizytą do Kalifornii (Dimaggio wydał się jej wtedy aroganckim ponurakiem bez poczucia humoru), ale nie rozmawiała na ten temat z przyjaciółką; uznała, że drobne nieporozumienia, których była świadkiem, wynikały stąd, że Lillian i Dimaggio nie przywykli jeszcze do roli rodziców. Zdziwiła się więc, kiedy dwa i pół roku później Lillian powiedziała jej przez telefon, że odchodzi od Dimaggio. Jako powód podała niewierność męża, a zaraz potem wspomniała, że jej własna przeszłość się na niej mści. Maria sądziła, że Lillian dawno temu przyznała się mężowi, jakie życie wiodła w Nowym Jorku, ale okazało się, że nie – na początku nie bardzo umiała się do tego zabrać, a po wyjeździe do Kalifornii pomyślała sobie, że dla dobra ich obojga lepiej wszystko przemilczeć. Któregoś wieczoru jedli kolację w restauracji w San Francisco, kiedy przy sąsiednim stoliku usiadł były klient Lillian. Facet, mocno pijany, gapił się na Lillian, uśmiechał do niej obleśnie i mrugał, a kiedy zobaczył, że ona nie reaguje, wstał i na cały głos, w obecności Dimaggio, zaczął robić obraźliwe aluzje do jej przeszłości. Z tego, co mówiła Marii przez telefon, wynikało, że po powrocie do domu Dimaggio wpadł w szał. Przewrócił Lillian na podłogę, kopał ją, wyzywał od kurew, walił garnkami o ścianę. Gdyby dziecko się nie obudziło, kto wie, czyby jej nie zabił. Nazajutrz Lillian ponownie zadzwoniła do Marii, lecz ani słowem nie wspomniała o tym incydencie. Tym razem twierdziła, że jej mężowi „szajba odbiła”, że zadaje się „z bandą głupich radykałów”, że „skretyniał”. Miała już tego po dziurki w nosie, więc kazała mu się wynosić z domu. A zatem – ciągnęła swą opowieść Maria – istniały trzy wersje rozpadu małżeństwa, rzecz bardzo typowa dla Lillian. Każda z tych wersji mogła być prawdziwa. Nawet wszystkie trzy mogły być prawdziwe. A z drugiej strony żadna nie musiała pokrywać się z prawdą. Z Lillian nigdy nic nie było wiadomo. Równie dobrze to ona mogła mieć kochanka i dlatego mąż ją rzucił. Może właśnie taka była przyczyna rozpadu ich małżeństwa. A może zupełnie inna. Nigdy się formalnie nie rozwiedli. Przez ostatnie dwa lata Dimaggio, który w 1982 roku obronił pracę doktorską, prowadził zajęcia na małej prywatnej uczelni w Oakland. Jesienią osiemdziesiątego czwartego roku, po rozstaniu z Lillian, przeniósł się do kawalerki w centrum Berkeley. Przez kolejnych dziewięć miesięcy w każdą sobotę pojawiał się w domu Lillian i zabierał małą Marię. Zawsze przychodził punktualnie o dziesiątej rano i zawsze odprowadzał dziecko o ósmej wieczorem. Aż którejś soboty w ogóle się nie pokazał. Bez uprzedzenia, bez słowa wyjaśnienia. Całe sobotnie popołudnie i w niedzielę Lillian próbowała się do męża dodzwonić – bez skutku. W poniedziałek zadzwoniła do niego do pracy, a kiedy w gabinecie Dimaggio nikt nie podniósł słuchawki, ponownie wykręciła numer uczelni i poprosiła, żeby połączono ją z wydziałem historii. Od sekretarki dowiedziała się, że w zeszłym tygodniu, po wystawieniu studentom ocen semestralnych, Dimaggio złożył wymówienie. Jak wyjaśnił dziekanowi, otrzymał ciekawą ofertę pracy z uniwersytetu Cornella, kiedy jednak Lillian zadzwoniła na tamtejszy wydział historii, okazało się, że nikt nie słyszał o żadnym Reedzie Dimaggio. Nigdy więcej nie widziała męża. To było tak, jakby się rozpłynął, jakby zniknął z powierzchni ziemi. Nie pisał, nie dzwonił, nie próbował skontaktować się z córką. Przez dwa lata, dopóki nie odnaleziono jego zwłok w lesie w Vermont, Lillian nie miała pojęcia, co się z nim dzieje.

Po zniknięciu Dimaggio Maria i Lillian często rozmawiały przez telefon. Mniej więcej po miesiącu Maria zaproponowała, żeby Lillian wrzuciła parę rzeczy do walizki i przyjechała z córką do Nowego Jorku. Nawet gotowa była zafundować jej podróż – w owym czasie Lillian klepała straszną biedę – ale po chwili zastanowienia obie uznały, że lepiej przeznaczyć pieniądze na spłacenie zaległych rachunków. Więc Maria pożyczyła przyjaciółce trzy tysiące dolarów (na tyle było ją stać), a odwiedziny zostały odłożone na później. Od tej pory minęły dwa lata, a wizyta wciąż nie doszła do skutku, Maria obiecywała sobie, że wyskoczy na tydzień czy dwa do Lillian, ale ciągle nie mogła znaleźć czasu; i tak ledwo nadążała z pracą. Po roku ich rozmowy telefoniczne stały się rzadsze. Maria dosłala Lillian jeszcze półtora tysiąca dolarów. Podejrzewała, że przyjaciółce musi być bardzo ciężko, ale jak ciężko, tego nie wiedziała, bo nie rozmawiały od czterech miesięcy. Nagle znów wybuchnęła płaczem. Wstydziła się za siebie. Nie miała pojęcia, co Lillian robi, jak sobie radzi, a teraz jeszcze ta straszna historia z jej mężem! Och, jaką była egoistką, jak bardzo przyjaciółka musiała się na niej zawieść!

Kwadrans później Sachs leżał wyciągnięty na kanapie i powoli zapadał w sen. Mógł wreszcie poddać się zmęczeniu, albowiem obmyślił już plan działania; nie miał najmniejszych wątpliwości, jaki powinien być jego następny krok. Kiedy Maria opowiedziała mu o swojej przyjaciółce Lillian Stern i jej mężu Reedzie Dimaggio, Ben zrozumiał, że ten tragiczny zbieg okoliczności zakrawa na cud i poniekąd sam nasuwa rozwiązanie. Najważniejsze było zaakceptować to, co się stało; nie walczyć z rzeczywistością, lecz starać się ją ogarnąć i czerpać z niej siłę. Jeszcze nie tak dawno poruszał się w mroku, a teraz wszystko nabrało zdumiewającej jasności! Pojedzie do Kalifornii i odda Lillian Stern pieniądze, które znalazł w bagażniku toyoty. Będzie to akt pokuty, bo w pewnym sensie odda nie tylko pieniądze, ale wszystko, co posiada, nie wyłączając swej duszy. Kiedy tego dokona, kiedy w ten sposób wyrówna rachunki, może odzyska spokój i znajdzie powód, aby dalej żyć. Reed Dimaggio pozbawił życia Dwighta, potem on, Sachs, pozbawił życia Reeda Dimaggio. Teraz nadeszła jego kolej, teraz on powinien stracić życie. Tak stanowiły odwieczne prawa. Jeżeli nie starczy mu odwagi, aby coś z sobą zrobić, przeklęty proces nigdy się nie zakończy. Jego życie nigdy nie będzie w pełni jego własnym. Postanowił więc, że zwróci pieniądze Lillian, co było równoznaczne ze złożeniem swojego losu w jej ręce. Taką wyznaczył sobie pokutę: zaryzykować życie dla dobra jej i dziecka, przyznać się do winy, postawić wszystko na jedną kartę w imię szalonej wizji łaski i przebaczenia.

Słowem nie wspomniał o tym Marii. Bał się, że go nie zrozumie, a nie chciał mieszać jej w głowie i przysparzać dodatkowych zmartwień. Mimo to odkładał wyjazd do Kalifornii najdłużej jak mógł. Jego organizm domagał się odpoczynku, a skoro Marii nie przeszkadzała obecność gościa, Ben mieszkał u niej przez trzy dni. W tym czasie ani razu nie wystawił nosa na zewnątrz. Maria załatwiała sprawunki – między innymi kupiła Benowi ubranie – gotowała posiłki i codziennie rano oraz po południu wychodziła po gazetę. Sachs poza tym, że czytał prasę i oglądał telewizję, robił niewiele. Spał. Patrzył przez okno. Rozmyślał o bezmiarze strachu.

Na drugi dzień w „New York Timesie” pojawiła się krótka relacja o tym, że w Vermont znaleziono zwłoki dwóch mężczyzn. Okazało się, że Dwight miał na nazwisko McMartin i że policja wszczęła już dochodzenie, w sumie jednak relacja była bardzo pobieżna i nie podawała żadnych szczegółów. Również w popołudniowym wydaniu „New York Post” ukazał się artykuł o morderstwach w Vermont, w którym wyraźnie stwierdzono, że policja nie ma pojęcia, jak mogło dojść do zbrodni, lecz nie wspomniano o obecności trzeciej osoby, o białej toyocie porzuconej w Brooklynie ani o tym, czy cokolwiek łączyło zabitych mężczyzn. Artykuł miał nagłówek: TAJEMNICA W PÓŁNOCYCH LASACH. Wieczorem jedna z ogólnokrajowych stacji telewizyjnych podchwyciła temat: pokazano krótki, mało taktowny wywiad z rodzicami Dwighta McMartina (matka płakała do kamery, ojciec stał sztywno, z kamienną twarzą), a potem dom Lillian Stern („pani Dimaggio odmówiła komentarza”). Następnie pojawił się rzecznik policji, który oznajmił, że w wyniku badań ustalono, iż to Dimaggio strzelał z broni, od której zginął McMartin, jednakże śmierć samego Dimaggio nadal pozostaje nie wyjaśniona. Podejrzewa się, dodał, że w lesie była jeszcze jedna osoba, ale na razie nie wiadomo, kto to był ani dokąd się udał. Mamy do czynienia z zagadką, zakończył. Przez cały czas, kiedy Sachs u niej mieszkał, Maria starała się dodzwonić do Lillian w Berkeley. Najpierw nikt nie odbierał telefonu. Kiedy zadzwoniła godzinę później, usłyszała zajęty sygnał.

Po kilku kolejnych próbach połączyła się z centralą i spytała, czy może linia jest uszkodzona. Okazało się, że nie, po prostu zdjęto słuchawkę z widełek. Kiedy nazajutrz wieczorem pokazano w telewizji krótki reportaż o morderstwach, wyłączenie telefonu przestało Marię dziwić – Lillian unikała dziennikarzy. Do końca pobytu Sachsa w Nowym Jorku nie zdołała połączyć się z przyjaciółką. Może to i lepiej, pomyślała sobie. Bez względu na to, jak bardzo chciała zamienić z Lillian kilka słów, nie mogłaby być z nią szczera. Bo co miałaby powiedzieć? Że człowiek, który zabił Reeda Dimaggio, to jej przyjaciel, który w dodatku stoi tuż obok? Sytuacja była dostatecznie skomplikowana. Z drugiej strony może byłoby lepiej dla Sachsa, gdyby przed jego wyjazdem Marii udało się skontaktować z Lillian. Przetarłoby mu to drogę, ułatwiło pierwsze chwile. Ale skąd Maria miała o tym wiedzieć? Ben nic jej nie mówił o swoich planach. Trzeciego dnia, kiedy wyszła kupić coś na kolację, wyjechał bez pożegnania, zostawiwszy na stole w kuchni krótki list z podziękowaniem za gościnę. Wstydził się swojego zachowania, ale zdawał sobie sprawę, że Maria – zanim go gdziekolwiek puści – będzie domagała się wyjaśnień, a bardzo nie chciał jej okłamywać. Więc kiedy wyszła po zakupy, szybko pozbierał swoje rzeczy i wybiegł z mieszkania. Cały jego bagaż składał się ze skórzanej torby wypełnionej pieniędzmi i plastikowego worka z przyborami do golenia, szczoteczką do zębów i kilkoma sztukami odzieży, które Maria mu sprezentowała. Na ulicy skręcił w stronę West Broadway, tam złapał taksówkę i kazał się zawieźć na lotnisko Kennedy’ego. Dwie godziny później wsiadł do samolotu lecącego do San Francisco.

Lillian mieszkała w małym różowym domku w ubogiej części Berkeley, gdzie trawniki były zaśmiecone, tynk odpadał ze ścian, a chwasty porastały chodniki. Sachs zajechał na miejsce wynajętym plymouthem tuż po dziesiątej rano, ale kiedy nacisnął dzwonek, nikt nie otworzył drzwi. Nigdy dotąd nie był w Berkeley, ale zamiast pozwiedzać miasto i wrócić później, postanowił usiąść na schodkach przed domem i zaczekać na Lillian. W powietrzu unosiła się niespotykana na wschodzie słodka woń. Przeglądając „San Francisco Chronicle”, wciągał w nozdrza zapach jacarandy, suchodrzewu, eukaliptusa; wiecznie kwitnąca kalifornijska roślinność atakowała go ze wszystkich stron. Siedzenie przed domem bynajmniej mu się nie dłużyło. Jedyny cel, jaki mu teraz przyświecał, to rozmowa z Lillian Stern; miał wrażenie, że czas się zatrzymał, jakby nie istniało nic poza czekaniem. Dziesięć minut czy dziesięć godzin – nie robiło mu różnicy, byleby tylko Lillian się w końcu pojawiła.

W porannym wydaniu „Chronicle” był artykuł o Dimaggio, dłuższy i pełniejszy od tych, które Sachs czytał w prasie nowojorskiej. Dziennikarz, powołując się na miejscowe źródło, napisał, że Dimaggio należał do niedużej lewicowej organizacji ekologicznej, której członkowie domagali się zamknięcia elektrowni jądrowych, przerwania wyrębu lasów, po prostu zaprzestania „niszczenia Ziemi”. Snuł przypuszczenia, czy w chwili śmierci Dimaggio przypadkiem nie uczestniczył w jakiejś akcji sabotażowej na zlecenie organizacji, ale prezes jej lokalnego odłamu stanowczo temu zaprzeczył; stwierdził wręcz, że Dzieci Planety zdecydowanie sprzeciwiają się wszelkim pozaprawnym formom protestu. Dziennikarz sugerował więc, że Dimaggio był zdrajcą, który działał na własną rękę, ponieważ miał odmienne zdanie niż reszta grupy co do dopuszczalnych metod walki. Brakowało dowodów na potwierdzenie tej tezy, ale na Sachsie silne wrażenie wywarła wiadomość, że Dimaggio nie był zwykłym przestępcą. Przeciwnie, był szalonym idealistą, romantykiem, człowiekiem, który pragnął ulepszyć świat. Nie zmieniało to faktu, że zabił niewinnego chłopaka, lecz teraz Sachsowi jeszcze trudniej było się pogodzić z tym, co sam zrobił. Obydwaj wyznawali podobne poglądy. Gdyby się spotkali w innych okolicznościach, może nawet zostaliby przyjaciółmi.

Przeglądał gazetę przez godzinę, potem odłożył ją i zaczął obserwować ulicę. Przejeżdżało sporo samochodów, ale jedynymi przechodniami były albo matki z małymi dziećmi, albo starcy: to wiekowy Murzyn drepczący z laseczką, to siwowłosa Azjatka sunąca wolno z pomocą aluminiowego balkonika. O pierwszej opuścił na chwilę posterunek, żeby kupić coś do jedzenia; wrócił po dwudziestu minutach i zjadł kanapkę na schodach przed domem. Liczył na to, że Lillian jest w pracy, że mimo tego, co się stało, próbuje funkcjonować normalnie, i że pojawi się w domu najpóźniej o szóstej. Nie miał oczywiście żadnej pewności, bo nic o niej nie wiedział. Nie wiedział, gdzie pracuje ani czy w ogóle pracuje i czy na przykład nie opuściła miasta. Gdyby się okazało, że wyjechała, cały jego plan spaliłby na panewce, ale żeby się o tym przekonać, musiał wytrwale czekać. Popołudniowe godziny wlokły się niemiłosiernie. Z rosnącym zniecierpliwieniem obserwował, jak wraz z zapadaniem wieczoru chmury na niebie coraz bardziej ciemnieją. Minęła piąta, potem szósta i siódma. Ogarniało go coraz większe rozczarowanie, ale starał się mu nie ulec. O wpół do ósmej ponownie poszedł kupić coś do jedzenia, po czym wrócił i dalej warował pod drzwiami. Tłumaczył sobie, że Lillian mogła przecież wybrać się do restauracji albo wpaść z wizytą do przyjaciół, mogła robić tysiące innych rzeczy. Ale kiedy zajedzie pod dom, on powinien być na miejscu. Musi z nią porozmawiać, zanim ona zatrzaśnie drzwi, bo kto wie, czy taka szansa się jeszcze kiedyś nadarzy.

A mimo to zaskoczył go jej powrót. Było kilka minut po północy, a ponieważ sądził, że Lillian już się nie zjawi, pozwolił sobie na krótki relaks. Oparł się ramieniem o żelazne pręty balustrady, przymknął oczy i powoli zapadał w sen, kiedy nagle usłyszał warkot silnika. Natychmiast oprzytomniał. Dokładnie na wprost domu Lillian, tyle że po drugiej stronie ulicy, zobaczył parkujący samochód. Chwilę później zgasł silnik i reflektory. Nie mając pewności, czy za kierownicą siedzi Lillian Stern, Sachs wstał i wytężył wzrok; czuł, jak serce mu wali, jak krew dudni w skroniach.

Szła w jego kierunku, ze śpiącym dzieckiem na rękach, z opuszczoną głową, nawet nie patrząc na dom. Szeptała coś córeczce do ucha, ale Sachs nie słyszał co. Nagle zdał sobie sprawę, że kiedy tak stoi na schodkach przed domem, zlewa się z otaczającym mrokiem i z chwilą gdy otworzy usta, by coś powiedzieć, Lillian wystraszy się na śmierć. Dzieliło ich zaledwie kilka kroków. Po chwili wahania, wciąż nie widząc pochylonej nad główką dziecka twarzy, zapytał:

– Pani Lillian Stern?

Ledwo wypowiedział te słowa, zrozumiał, że zdradził go własny głos. Chciał, żeby w pytaniu brzmiała nuta serdeczności i przyjaźni, a zamiast tego wyczuwało się napięcie i agresywność, zupełnie jakby miał wobec Lillian złe zamiary.

Usłyszał, jak kobieta wciąga gwałtownie powietrze. Przystanęła, przytuliła mocniej dziecko i niskim głosem, z którego przebijały gniew i gorycz, odparła cicho:

– Spieprzaj, do jasnej cholery. Nie udzielam żadnych wywiadów.

– Ja tylko chcę zamienić z panią słowo – powiedział Sachs, schodząc powoli ze schodków. Wyciągnął przed siebie ręce, jakby pokazując, że są puste, że nie zamierza wyrządzić jej krzywdy. – Czekam od dziesiątej rano. Muszę z panią porozmawiać. To bardzo ważne.

– Nie rozmawiam z dziennikarzami. Koniec kropka.

– Ale ja nie jestem z prasy. Jestem przyjacielem. I jeśli pani nie chce, nie musi pani nic mówić. Proszę mnie tylko wysłuchać.

– Kłamiesz. Jesteś jednym z tych małych nędznych kutafonów.

– Nie, naprawdę nie. Jestem przyjacielem. Przyjacielem Marii Turner. Ona mi dała pani adres.

– Maria? – Głos kobiety stracił szorstkość. – Znasz Marię?

– I to bardzo dobrze. Jeśli mi nie wierzysz, możesz do niej zadzwonić. Poczekam tu na zewnątrz.

Doszedł do ostatniego stopnia. Kobieta, która usłyszawszy imię przyjaciółki ponownie ruszyła przed siebie, jakby coś się w niej odblokowało, przystanęła teraz na chodniku, niecały metr od Sachsa. Po raz pierwszy odkąd wysiadła z wozu, dojrzał jej twarz, tę samą piękną twarz, którą widział na zdjęciach u Marii, te same ciemne oczy, szyję, krótko przycięte włosy, pełne usta. Lillian była niższa od niego ze trzydzieści centymetrów i kiedy patrzył na nią trzymającą na rękach śpiącą dziewczynkę, uświadomił sobie, że zdjęcia nawet w połowie nie oddają jej urody.

– Jak się, u diabła, nazywasz? – zapytała Lillian.

– Benjamin Sachs – odparł.

– I czego ode mnie chcesz, Benjaminie Sachs? Co robisz w środku nocy przed moim domem?

– Maria dzwoniła przez kilka dni, próbując się z tobą skontaktować, a ponieważ jej się nie udało, postanowiłem wybrać się tu osobiście.

– Aż z Nowego Jorku?

– Nie było innego wyjścia.

– Dlaczego tak ci zależało na spotkaniu ze mną?

– Bo mam ci coś ważnego do przekazania.

– Tylko tego mi brakuje! Kolejnej złej wiadomości.

– To nie jest zła wiadomość. Dziwna, może niewiarygodna, ale zdecydowanie nie zła. Powiedziałbym nawet, że wiadomość jest dobra, zdumiewająco dobra. Twoje życie zmieni się na lepsze.

– Ale ty jesteś pewny siebie – zauważyła.

– Po prostu wiem, o czym mówię – wyjaśnił.

– I ta sprawa nie może poczekać do rana?

– Nie. Musimy porozmawiać teraz. Proszę, poświęć mi pół godziny, potem sobie pójdę. Przyrzekam.

Nie odzywając się więcej ani słowem, Lillian Stern wyjęła z kieszeni płaszcza pęk kluczy, po czym weszła po schodkach i otworzyła drzwi. Sachs wsunął się za nią do ciemnego korytarza. Po chwili zapaliło się światło. Wszystko działo się zupełnie inaczej, niż to sobie wyobrażał. Obserwując Lillian, która niosła na górę swoją śpiącą córeczkę, zastanawiał się, skąd ma wziąć odwagę na to, by wyjaśnić tej kobiecie, po co przebył pięć tysięcy kilometrów.

Usłyszał, jak zamyka drzwi do sypialni dziecka, a potem – zamiast wrócić na dół – idzie do drugiego pokoju. Usłyszał, jak wykręca numer telefonu, jak wita się z Marią; po chwili jednak zatrzasnęła drzwi i reszta rozmowy go ominęła. Głos Lillian docierał z góry jako jednostajny szum, który od czasu do czasu przerywało westchnienie, cisza czy krótki, stłumiony okrzyk. Chociaż Ben ogromnie chciał poznać treść ich rozmowy, słuch miał nie dość ostry, toteż po minucie czy dwóch zaniechał wysiłków. Im dłużej trwała rozmowa, tym bardziej się denerwował. Nie wiedząc, czym się zająć, opuścił w końcu swój posterunek przy schodach i zaczął zwiedzać parter. Znajdowały się tu trzy pomieszczenia, a w każdym panował bałagan nie do opisania. W kuchni – zlew zawalony brudnymi naczyniami; w salonie – poprzewracane fotele, pełne popielniczki, poduszki na podłodze; w jadalni – przekrzywiony stół. Sachs po kolei zapalał i gasił światła. Był wstrząśnięty tym, co widzi; nie ulegało dla niego wątpliwości, że jest to ponury dom, a jego mieszkańcy nie znają szczęścia ani radości.

Rozmowa telefoniczna ciągnęła się ze dwadzieścia minut. Kiedy Lillian odłożyła wreszcie słuchawkę, Sachs był z powrotem w korytarzu i czekał przy schodach. Schodziła z góry z poważną, posępną miną; widząc, jak dolna warga jej lekko drży, Sachs domyślił się, że płakała. Nie miała już na sobie ani płaszcza, w którym przyjechała do domu, ani sukienki; sukienko zastąpiły czarne dżinsy i biały podkoszulek. Była boso, palce u nóg miała pomalowane na jaskrawoczerwony kolor. Gdy schodziła ze schodów, Sachs wpatrywał się w nią intensywnie, ale ona unikała jego spojrzenia. Kiedy zeszła na dół, odsunął się nieco, aby ją przepuścić; minęła go i dopiero gdy była w połowie drogi do kuchni, stanęła i rzuciła przez lewe ramię:

– Masz pozdrowienia od Marii. Ona też nie rozumie, czego ode mnie chcesz.

Nie czekając na odpowiedź, poszła dalej. Sachs, niepewien, czy ma za nią iść, czy czekać dalej przy schodach, po krótkim wahaniu postanowił jednak towarzyszyć Lillian do kuchni. Zapaliwszy światło, kobieta jęknęła cicho na widok sterty brudnych naczyń, po czym odwróciła się plecami do Sachsa i otworzyła szafkę, z której wyjęła butelkę Johnny Walkera. W innej szafce znalazła pustą szklankę i nalała sobie porcję alkoholu. Trudno było nie zauważyć wrogości w jej zachowaniu. Nie zaproponowała Sachsowi whisky, nie wskazała mu krzesła. Nagle Sachs uświadomił sobie, że powoli traci kontrolę nad sytuacją. Wcześniej wszystko dokładnie sobie zaplanował, a teraz w obecności Lillian nogi miał jak z waty, czuł się onieśmielony i nie wiedział, od czego zacząć. Kobieta upiła łyk ze szklanki i przyjrzała się uważnie swemu gościowi.

– Maria też nie rozumie, czego ode mnie chcesz – powtórzyła spokojnie, głosem lekko ochrypłym. Właśnie ten brak emocji w głosie najlepiej wyrażał jej stosunek do Sachsa: lekceważenie graniczące niemal z pogardą.

– Wcale mnie to nie dziwi…

– Jeśli masz coś do powiedzenia, to mów, a potem wynocha. Kapujesz? Nie mam ochoty dłużej na ciebie patrzeć.

– Nie zamierzam sprawiać kłopotu…

– W każdej chwili mogę sięgnąć po telefon i zadzwonić na policję. Wystarczy, że wykręcę numer, i już po tobie. Do jasnej cholery, z jakiegoś ty się drzewa urwał? Strzelasz do mojego męża, po czym przyjeżdżasz tu i oczekujesz, że będę dla ciebie miła?

– Wcale go nie zastrzeliłem. Nigdy w życiu nie miałem w ręku broni.

– Gówno mnie obchodzi, co zrobiłeś. To mnie w najmniejszym stopniu nie dotyczy.

– Mylisz się. Dotyczy jak najbardziej. Dotyczy zarówno ciebie, jak i mnie – rzekł Sachs.

– Chcesz, żebym ci wybaczyła, tak? Dlatego tu przyjechałeś? Żeby paść przede mną na kolana i błagać o przebaczenie? Niepotrzebnie się fatygowałeś. To nie moja sprawa przebaczać innym. Naprawdę mnie to nie interesuje.

– Ojciec twojej córeczki nie żyje, a ty mówisz, że to cię nie interesuje?

– Mówię, żebyś się ode mnie odczepił.

– Maria nie wspomniała ci o pieniądzach?

– O pieniądzach? – spytała Lillian.

– Musiała o nich wspomnieć.

– Nie wiem, o czym mówisz.

– Mam dla ciebie pieniądze. Dlatego przyjechałem: żeby dać ci pieniądze.

– Nie chcę twoich zasranych pieniędzy. Nic od ciebie nie chcę. Wynoś się.

– Nawet mnie jeszcze nie wysłuchałaś.

– Nie szkodzi. Nie ufam ci. Nie wiem, o co ci chodzi, ale o coś na pewno. Nikt nie rozdaje forsy ot tak.

– Nie znasz mnie, Lillian. Nie masz najmniejszego pojęcia, jaki jestem.

– Mam wystarczające. Zdążyłam je sobie wyrobić. I wiem, że mi się nie podobasz.

– Nie po to przyjechałem, żeby ci się podobać. Przyjechałem, żeby ci pomóc. A co sobie o mnie myślisz, to naprawdę nieistotne.

– Jesteś wariat. Wiesz o tym, że gadasz jak wariat?

– Wariactwem byłoby, gdybyś nie przyjęła mojej pomocy. Pozbawiłem cię czegoś, więc w zamian chcę ci coś ofiarować. Tylko tyle. Ja cię nie wybrałem. To był zbieg okoliczności. Teraz chcę jedynie rozliczyć się do końca.

– Zupełnie jakbym słyszała Reeda. Widzę, że z ciebie też jest wygadany skurwiel, który ma łeb nabity różnymi durnymi teoriami. Nic z tego, profesorku. Nie mamy się z czego rozliczać. Sam to sobie wymyśliłeś. Nie jestem ci nic winna.

– No właśnie. Ty mnie nie, ale ja tobie tak.

– Pieprzysz.

– W porządku, nie musi cię interesować moja motywacja. Ale weź pieniądze. Jeżeli nie dla siebie, to przynajmniej dla dziecka. O nic nie proszę. Chcę tylko, żebyś przyjęła pieniądze.

– A potem co? – spytała Lillian.

– Potem nic.

– Będę twoją dłużniczką. O to ci chodzi, prawda? Żeby mieć nade mną władzę. Żeby traktować mnie jak swoją własność.

– Własność? – Sachs wreszcie nie wytrzymał. – A co mi po tobie?! Nawet cię nie lubię! Sądząc po dzisiejszym wieczorze, im mniej będę miał z tobą do czynienia, tym lepiej.

Nagle, zupełnie niespodziewanie, Lillian uśmiechnęła się. Był to niemal bezwiedny, spontaniczny odruch, krótka chwila wytchnienia w wojnie nerwów, którą z sobą toczyli. Mimo że uśmiech zgasł po sekundzie czy dwóch, Sachs poczuł się podbudowany. Wreszcie nawiązał się jakiś kontakt, coś zostało przekazane i choć Sachs nie wiedział, co z tego dalej wyniknie, miał świadomość, że nastrój uległ zmianie.

Postanowił nie tracić czasu. Korzystając z okazji, powiedział Lillian, żeby chwilę na niego poczekała, a sam poszedł do samochodu po pieniądze. Nie było sensu próbować jej cokolwiek tłumaczyć. Należało skończyć abstrakcyjne rozważania i zacząć operować konkretami – pozwolić, aby pieniądze przemówiły za siebie. Tylko wtedy Lillian mu uwierzy – kiedy ich dotknie, kiedy je ujrzy na własne oczy.

Ale nic już nie było proste. Kiedy Sachs otworzył bagażnik i spojrzał na torbę z pieniędzmi, nagle się zawahał. Dotychczas wyobrażał sobie, że od razu przekaże Lillian całą sumę: wejdzie do domu, wręczy jej pieniądze i wyjdzie. Całe ich spotkanie miało być jak scenka ze snu i trwać zaledwie parę sekund. Niczym anioł miłosierdzia pojawia się u wdowy, obsypuje ją bogactwem i znika, zanim ona się spostrzega, o co chodzi. Ale teraz kiedy już z nią rozmawiał, stojąc naprzeciw niej w kuchni, zdał sobie sprawę, jaki to niedorzeczny pomysł. Przeraziła go wrogość Lillian; nie umiał przewidzieć, jak się kobieta dalej zachowa. Jeszcze miał nad nią przewagę, ale bał się, że ją straci, jeśli wręczy Lillian całą sumę za jednym razem. Wszystko było możliwe; tak, ten drobny błąd mógł go wiele kosztować. Lillian może go upokorzyć, odmawiając przyjęcia pieniędzy. Albo gorzej, weźmie pieniądze, po czym zadzwoni na policję. Już raz groziła, że tak zrobi, a wiedząc, jak bardzo jest zagniewana i podejrzliwa, wcale by się nie zdziwił, gdyby groźbę spełniła.

Więc zamiast wnieść torbę do domu, wziął z niej pięćdziesiąt studolarowych banknotów, podzielił plik na pół i wsunął do dwóch kieszeni w kurtce, po czym zamknął torbę na suwak i zatrzasnął klapę bagażnika. Nie miał żadnego planu. To była improwizacja, działanie na oślep, skok w nieznane. Kiedy odwrócił się od samochodu, zobaczył w drzwiach domu drobną, oświetloną od tylu postać z rękami wspartymi na biodrach, która z uwagą śledziła jego poczynania. Ruszył przez trawnik, świadom, że kobieta nie spuszcza z niego oczu, i nagle na myśl o niepewnej, szalonej przyszłości, o tym, co za chwilę nastąpi, ogarnęło go podniecenie.

Kiedy wszedł po schodach, odsunęła się na bok, żeby wpuścić go do środka, po czym zamknęła drzwi. Tym razem nie czekał na zaproszenie. Od razu skierował się do kuchni, wyciągnął jedno z ze stojących przy stole rachitycznych drewnianych krzeseł i usiadł. Po chwili Lillian zajęła miejsce naprzeciw niego. Żaden uśmiech nie błąkał się na jej ustach, najmniejsza ciekawość nie wyzierała z jej oczu. Kobieta siedziała z kamienną twarzą i kiedy Sachs popatrzył na nią, szukając jakiejś wskazówki, czegoś, co by mu ułatwiło rozmowę, miał wrażenie, że patrzy na mur. Nie potrafił go przebić, nie mógł się zorientować, o czym Lillian myśli. Oboje milczeli; każde czekało, aż drugie najpierw się odezwie. Im dłużej trwała cisza, tym bardziej kobieta mu się opierała. Wreszcie czując, że za moment zacznie się dusić, że w płucach wzbiera mu krzyk, Sachs podniósł prawą rękę i jednym gestem zgarnął wszystko ze stołu na podłogę. Brudne talerze, filiżanki po kawie, popielniczki, sztućce wylądowały z głośnym brzękiem na zielonym linoleum; część rzeczy potłukła się, część gdzieś potoczyła. Lillian nie zareagowała; dalej siedziała z kamienną twarzą, jakby nic się nie stało. Dla Sachsa była to wzniosła chwila, chwila, jaka nieczęsto się w życiu zdarza, i kiedy tak siedzieli wpatrzeni w siebie, nie odzywając się słowem, czuł, że zaczyna drżeć, a jego strach powoli przemienia się w dziką radość. Nie dając nic po sobie poznać, wyciągnął z kieszeni dwa piliki banknotów, położył je na blacie i pchnął w stronę kobiety.

– To dla ciebie – rzekł. – Jeśli chcesz, są twoje.

Na ułamek sekundy opuściła wzrok i spojrzała na pieniądze, ale nie wyciągnęła po nie ręki.

– Same studolarówki czy tylko te z wierzchu? – spytała.

– Same studolarówki – potwierdził. – W sumie pięć tysięcy dolarów.

– Pięć tysięcy piechotą nie chodzi. Nawet dla bogatych to całkiem pokaźna suma. Ale nie oszukujmy się, pięć tysięcy nie odmieni nikomu życia.

– To tylko początek. Można powiedzieć, że pierwsza rata.

– Rozumiem. A kolejne raty?

– Tysiąc dolarów dziennie. Dopóki forsa się nie skończy.

– A kiedy się skończy?

– Nieprędko. Możesz pospłacać długi i rzucić pracę. Możesz się stąd wyprowadzić. Możesz sobie kupić nowy samochód i komplet nowych ciuchów. A kiedy to wszystko zrobisz, jeszcze mnóstwo zostanie.

– Kim ty jesteś, u licha? Dobrą wróżką?

– Nie. Facetem, która spłaca dług – odparł Ben.

– A jeśli ci powiem, że nie podoba mi się taki układ? Że wolałabym całą sumę otrzymać naraz?

– Taki był mój pierwotny zamiar, ale po przyjeździe tu zmieniłem zdanie. Teraz realizuję Plan B.

– Myślałam, że chcesz być dla mnie miły.

– Owszem. Ale chcę, żebyś ty też była miła. To zapewni nam równy układ sil.

– Innymi słowy, nie ufasz mi? – zapytała kobieta.

– Twoje nastawienie wzbudza mój niepokój. Chyba mnie rozumiesz?

– No dobrze, a jak to sobie wyobrażasz? Zjawiasz się codziennie o umówionej godzinie, wręczasz mi forsę i spadasz, czy może liczysz na wspólne śniadanko, co?

– Już ci mówiłem: na nic nie liczę. Dostajesz pieniądze i nie masz wobec mnie najmniejszych zobowiązań.

– Słuchaj, żeby nie było nieporozumień… Nie wiem, co ci Maria o mnie nagadała, ale moja cipa nie jest na sprzedaż. Jasne? Żaden dupek za żadne pieniądze nie zmusi mnie do pójścia z nim do łóżka. To ja decyduję o tym, z kim się pieprzę, więc trzymaj tę swoją czarodziejską różdżkę z dala ode mnie. Czy wyrażam się dość jasno?

– Jaśniej nie można. Nie mieszczę się w twoich planach życiowych. Ty w moich również nie. Nic dodać, nic ująć.

– Świetnie. Pozwolisz, że sobie tę sprawę przemyślę? Na razie jestem potwornie zmęczona i chcę iść spać.

– Wcale nie musisz nic przemyśliwać. Już znasz odpowiedź.

– Może znam, może nie znam. Nie mam zamiaru dłużej z tobą dyskutować. To był długi dzień i padam na nos ze zmęczenia. Ale żeby ci udowodnić, jaka potrafię być miła, pozwolę ci spędzić dzisiejszą noc na kanapie w salonie. Tylko ten jeden raz, ze względu na Marię. O tej porze na pewno nie znajdziesz miejsca w hotelu.

– Nie musisz tego robić – powiedział Sachs.

– Nie muszę, ale mogę. Jak chcesz zostać, to zostań. Jak nie chcesz, to nie. Ale zdecyduj się od razu, bo idę na górę…

– Dziękuję, chętnie zostanę.

– Marii podziękuj, nie mnie. W salonie jest bałagan. Jak coś leży na kanapie, po prostu zwal na podłogę. Przed chwilą widziałam, że świetnie sobie z tym radzisz…

– Zwykle unikam takich prymitywnych form zachowania.

– Nie obchodzi mnie jak się będziesz zachowywał tu, na dole. Ale na górę masz wstęp wzbroniony. Jasne? W szafce nocnej trzymam broń. Gdyby ci przyszła ochota pozwiedzać pięterko, to uprzedzam, że umiem strzelać.

– Zabiłabyś kurę, która znosi złote jaja.

– Mylisz się. Złote jaja leżą bezpiecznie schowane w bagażniku. Może zabiłabym kurę, ale do jaj miałabym dostęp.

– Grozisz mi?

– Wcale nie. Tylko ostrzegam cię żebyś był grzeczny. Bardzo grzeczny. I niech ci nie przychodzą do głowy żadne głupie pomysły na mój temat. Jeśli mi się nie narazisz, może się w końcu dogadamy. Niczego nie obiecuję, ale jeśli mnie nie wkurwisz, może nawet przestanę cię nienawidzić.

Nazajutrz rano Sachs obudził się, czując ciepły oddech na swoim policzku. Kiedy otworzył oczy, ujrzał przed sobą twarz tkwiącej nieruchomo, ogromnie skupionej dziewczynki, która oddychała przez uchylone wargi. Klęczała przy kanapie, tak nisko pochylona nad Sachsem, że ich usta niemal się stykały. Sądząc po szarawym świetle, które przenikało przez włosy dziecka, Ben domyślił się, że jest bardzo wcześnie, wpół do siódmej, najwyżej siódma rano. Spał zaledwie cztery godziny i w pierwszej chwili po otwarciu oczu wciąż był zbyt senny, zbyt ociężały, aby wykonać najmniejszy ruch. Miał ochotę zamknąć powieki i znów pogrążyć się we śnie, ale dziewczynka wpatrywała się w niego tak intensywnie, że nie mógł oderwać od niej wzroku. Powoli uświadomił sobie, że spogląda na córkę Lillian Stern.

– Dzień dobry – powiedziała, przyjmując jego uśmiech jako zachętę do rozmowy. – Myślałam, że się nigdy nie obudzisz.

– Długo przy mnie siedzisz? – spytał Sachs.

– Chyba ze sto lat. Zeszłam na dół poszukać lalki, a znalazłam ciebie. Jesteś strasznie długi, wiesz?

– Wiem. Ludzie na takich jak ja mówią „tyka”.

– Pan Tyka. – Dziewczynka zamyśliła się. – Podoba mi się.

– A ty pewnie jesteś Maria, prawda?

– Tak, ale wolę, jak się na mnie mówi Królewna. To ładniej niż Maria, no nie?

– Znacznie ładniej. Ile masz lat, Królewno?

– Pięć i trzy czwarte.

– Pięć i trzy czwarte? Co za wspaniały wiek.

– W grudniu skończę sześć. Mam urodziny dzień po Bożym Narodzeniu.

– Więc dzień po dniu dostajesz prezenty. Mądra z ciebie dziewczynka, że tak to sprytnie wymyśliłaś.

– Niektórzy mają szczęście. Tak mówi moja mamusia.

– Powiedz, Królewno, skoro masz lat pięć i trzy czwarte, to pewnie chodzisz do pierwszej klasy?

– Do przedszkola. Jestem w grupie pani Babbs. Dzieciaki przezywają ją babą jagą.

– Wygląda jak wiedźma?

– Nawet nie, bo wiedźmy są stare. Ale ma potwornie długi nos.

– Nie powinnaś się. Królewno, szykować do wyjścia? Chyba nie chcesz spóźnić się do przedszkola, co?

– Głuptas! Przecież w soboty przedszkole jest zamknięte.

– Rzeczywiście ze mnie głuptas. Nawet nie wiem, jaki jest dzień tygodnia.

Rozmowa rozbudziła go na tyle, że miał ochotę wstać. Zapytał więc dziewczynkę, czy nie zjadłaby śniadania, a kiedy ta odparła, że jest bardzo głodna, dźwignął się z kanapy i włożył buty, zadowolony, że może się na coś przydać. Na zmianę skorzystali z toalety na parterze. Sachs opróżnił pęcherz, opłukał twarz wodą, po czym dziarsko ruszył do kuchni. Pierwsza rzecz, jaką zauważył, to pieniądze – pięć tysięcy dolarów leżało na stole tam, gdzie je wczoraj zostawił. Zdziwiło go, że Lillian nie wzięła ich na górę. Ciekaw był, czy coś się za tym kryje, czy też jest to zwykłe niedbalstwo. Na szczęście mała Maria była wtedy w toalecie, a zanim przyłączyła się do niego w kuchni, zdążył zabrać pieniądze ze stołu i schować w jednej z szafek.

Śniadanie nie zapowiadało się ciekawie. Stojące w lodówce mleko skwaśniało (czyli płatki kukurydziane na mleku nie wchodziły w grę), a ponieważ nie było jajek, Sachs nie mógł zrobić ani grzanek obtaczanych w jajku, ani omletu (drugi i trzeci wybór dziewczynki). W końcu udało mu się znaleźć paczkę pokrojonego chleba i po wyrzuceniu pierwszych czterech kromek (pokrytych puszystą niebieskawą pleśnią) wspólnie uznali, że od biedy mogą zjeść tosty z dżemem truskawkowym. Kiedy pieczywo przypiekało się w tosterze, Sachs wydobył z głębi chłodziarki oszronioną puszkę koncentratu pomarańczowego, w plastikowym dzbanku (który najpierw musiał wyszorować) rozcieńczył jej zawartość z wodą, po czym przelał sok do szklanek. Prawdziwej kawy nigdzie nie dojrzał, lecz po dokładnym przeszukaniu szafek znalazł rozpuszczalną kawę bezkofeinową. Pijąc gorzki płyn, strasznie się wykrzywiał i co rusz chwytał się za gardło. Dziewczynka, zachwycona przedstawieniem, śmiała się do rozpuku. Zachęcony reakcją małej, Sachs wstał od stołu i zaczął się zataczać, wydając z siebie takie dźwięki, jakby się krztusił.

– Trucizna – wyszeptał, osuwając się na podłogę. – Hultaje mnie otruły.

Maria jeszcze głośniej zapiszczała z radości, ale kiedy Sachs zakończył przedstawienie i usiadł ponownie przy stole, natychmiast spoważniała, a w jej oczach pojawiło się zakłopotanie.

– To tylko zabawa – powiedział Ben.

– Wiem – odparła. – Chodzi o to, że nie lubię, jak ludzie umierają.

Zrozumiał swój błąd, lecz było za późno, żeby go naprawić.

– Ja nie umrę – rzekł.

– Właśnie, że umrzesz. Wszyscy umierają.

– Ale nie dziś. Ani nie jutra. Zobaczysz, nie zniknę tak szybko.

– Dlatego spałeś na kanapie? – zapytała dziewczynka. – Bo będziesz mieszkał razem z nami?

– Nie, nie zamieszkam w waszym domku. Ale będę twoim przyjacielem. I przyjacielem twojej mamy.

– Jesteś nowym narzeczonym mamusi?

– Nie, tylko zwykłym przyjacielem. Jeśli mi pozwoli, chciałbym jej pomóc.

– To dobrze – oznajmiła mata – bo ona potrzebuje pomocy. Dziś mają zakopać tatusia w ziemi i mama jest bardzo smutna.

– Tak ci powiedziała?

– Nie, nic nie mówiła, ale płakała. Stąd wiem, że jest smutna.

– I co, idziecie na cmentarz? Zobaczyć, jak tatusia zakopują w ziemi?

– Nie. Babcia i dziadek powiedzieli, że nie możemy.

– A gdzie mieszkają twoi dziadkowie? Tu, w Kalifornii?

– Nie. Daleko stąd. Leci się do nich samolotem.

– Pewnie na wschodnim wybrzeżu, co?

– W Maplewood. Nie wiem, gdzie to jest.

– Może w Maplewood w stanie New Jersey?

– Nie wiem. Wiem tylko, że to daleko stąd. Jak tatuś wspominał babcię i dziadka, to mówił, że mieszkają na drugim końcu świata.

– Przykro ci, kiedy myślisz o tatusiu, prawda, Królewno?

– Tak. Mamusia mówiła, że przestał nas kochać. Ale mnie wszystko jedno, po prostu chciałabym, żeby wrócił.

– On też na pewno tego pragnął.

– Wiem. Myślę, że chciał wrócić, ale nie mógł. Miał wypadek i zamiast przyjść do mnie, poszedł do nieba.

Jest taka mała, pomyślał Sachs, a wykazuje tak przerażające opanowanie. Kiedy siedzieli rozmawiając, jej małe roziskrzone oczka wpatrywały się w niego spokojnie; nie było w nich cienia zmieszania czy wątpliwości. Zdumiewało go, że dziecko umie tak idealnie naśladować dorosłych, że sprawia wrażenie osoby dorosłej i zrównoważonej, podczas gdy w rzeczywistości o niczym nie ma pojęcia. Żal mu było dziewczynki; wzruszała go jej odwaga, bohaterstwo malujące się na jej szczerej, żywej twarzyczce. Chciał cofnąć wszystko co powiedział, chciał, żeby Maria znów była szczerbatym dzieckiem z żółtą spinką zwisającą z loków, a nie żałosną miniatura dorosłej kobiety.

Kiedy z talerzy znikły ostatnie grzanki, Sachs zerknął na kuchenny zegar i zobaczył, że jest dopiero parę minut po wpół do ósmej. Spytał więc Marii, jak długo – jej zdaniem – Lillian będzie jeszcze spała, a gdy usłyszał, że mamusia wstanie dopiero za dwie lub trzy godziny, nagle wpadł na pewien pomysł. Zróbmy mamie niespodziankę, powiedział. Jeśli od razu weźmiemy się do roboty, to może zanim się obudzi, zdążymy sprzątnąć cały parter. Co ty na to, Królewno? Czy to nie byłoby wspaniałe? Mamusia budzi się, schodzi na dół, a tu wszystko lśni czystością. Natychmiast poprawi się jej humor, prawda? Dziewczynka uznała, że tak. Co więcej, sprawiała wrażenie autentycznie zadowolonej, jakby czuła ulgę, że wreszcie pojawił się ktoś, kto przejął nad wszystkim kontrolę. Ale musimy być cicho, powiedział Sachs, przykładając palec do ust. Cicho jak myszki.

Oboje wzięli się do pracy; szybko, bez słowa, w idealnej harmonii uprzątnęli stół, zmietli z podłogi potłuczone filiżanki, napełnili zlew ciepłą wodą i płynem do naczyń. Żeby ograniczyć hałas do minimum, gołymi rękami zeskrobywali z talerzy zeschłe resztki jedzenia i tkwiące w nich pety, wrzucając śmieci do papierowej torby. Chcąc zademonstrować swoje obrzydzenie do tak brudnej, nieprzyjemnej roboty, wystawiali języki i udawali, że wymiotują. Dziewczynka bardzo dzielnie się spisywała; kiedy zobaczyła, że w kuchni zapanował jako taki porządek, z zapałem pomaszerowała do salonu, gotowa do dalszej pracy. Dochodziła już dziewiąta, promienie słońca wpadały przez okna, oświetlając drobiny kurzu unoszące się w powietrzu. Kiedy tak stali na środku pokoju, spoglądając na bałagan i wspólnie zastanawiając się, jak najlepiej sobie z nim poradzić, Sachs zauważył, że nagle na twarzy Marii odmalował się lęk. Dziewczynka podniosła rękę i bez słowa wskazała na jedno z okien. Sachs odwrócił się i po chwili zobaczył, co ją przestraszyło: na trawniku przed domem stał młody, przedwcześnie łysiejący mężczyzna w kraciastym krawacie i brązowej sztruksowej marynarce, który wyglądał tak, jakby się zastanawiał, czy podejść do drzwi i nacisnąć dzwonek. Ben pogłaskał Marię po głowie, a następnie polecił jej, żeby poszła do kuchni i nalała sobie jeszcze jedną szklankę soku pomarańczowego. Sądząc po jej minie, dziewczynka wyraźnie zamierzała się sprzeciwić, ale potem, zapewne nie chcąc sprawić przykrości swemu nowemu przyjacielowi, skinęła głową i posłusznie ruszyła do kuchni. Omijając leżące na podłodze graty, Sachs dotarł do drzwi, otworzył je najciszej jak mógł i wyszedł na ganek.

– Czym mogę panu służyć? – zapytał faceta na trawniku.

– Tom Mueller – przedstawił się gość. – Z „San Francisco Chronicle”. Chciałbym zamienić słowo z panią Dimaggio.

– Przykro mi. Pani Dimaggio nie udziela wywiadów.

– Nie chodzi o wywiad, chcę tylko porozmawiać. Moją gazetę interesuje sprawa morderstwa, ale widziana oczami wdowy. Jesteśmy gotowi sporo zapłacić.

– Nic z tego. Pani Dimaggio nie życzy sobie rozmów z dziennikarzami.

– Może zmieniła zdanie. Nie uważa pan, że przynajmniej należy ją o to spytać?

– Nie, nie uważam – odparł Ben.

– A kim pan jest? Jej rzecznikiem prasowym?

– Przyjacielem rodziny.

– I występuje pan w jej imieniu?

– Zgadza się. Ochraniam ją przed takimi facetami jak pan. A skoro już to sobie wyjaśniliśmy, myślę, że powinien pan odejść.

– W jaki sposób mógłbym się skontaktować z panią Dimaggio?

– Listownie. Nic prostszego.

– Świetny pomysł. Ja napiszę list, a pan go wyrzuci, zanim ona nawet przeczyta.

– Cóż, panie Mueller, życie nie zawsze jest usłane różami. A teraz lepiej niech pan rusza w drogę. Chyba pan nie chce, żebym dzwonił na policję, prawda? Bo stoi pan na cudzym terenie.

– Dobra, już spadam. Pomocny to ty nie jesteś, koleś.

– Niech się pan nie przejmuje, naprawdę nie warto. Za tydzień nikt w San Francisco nie będzie o tej sprawie pamiętał. Nazwisko Dimaggio będzie się wszystkim kojarzyć wyłącznie ze sławnym baseballistą.

Rozmowa dobiegła końca, ale Sachs nawet nie drgnął z miejsca; nie zamierzał wracać do środka, dopóki dziennikarz nie zniknie mu z oczu. Mueller przeszedł przez jezdnię, wsiadł do samochodu, włączył silnik. Na pożegnanie puknął się w czoło, lecz Sachs zignorował ten obraźliwy gest, który świadczył jedynie o tym, że umiejętnie poradził sobie z przedstawicielem prasy. Kierując się do drzwi, mimo woli uśmiechnął się na myśl o tym, jaką złość wzbudził w dziennikarzu. Nie, bynajmniej nie czuł się jak rzecznik prasowy, raczej jak szeryf, i ta rola całkiem mu się podobała.

Kiedy wszedł do domu, ujrzał stojącą na schodach Lilian. Potargana, o zapuchniętych oczach, ubrana w biały szlafrok frotte, jeszcze nie zdołała do końca otrząsnąć się ze snu.

– Pewnie powinnam ci podziękować – rzekła, przeczesując palcami swoje krótkie włosy.

– Za co? – spytał Ben udając, że nie wie, o co jej chodzi.

– Że przepędziłeś tego typa. Gładko ci poszło. Jestem pod wrażeniem.

– E tam, to drobiazg, psze pani – rzekł, naśladując wiejskiego osiłka. – Wykonywałem swoją robotę, psze pani. To wszystko, psze pani.

Uśmiechnęła się.

– Jeśli taka robota cię interesuje, to proszę bardzo. Idzie ci dużo lepiej niż mnie.

– A nie mówiłem, że mogę się przydać? – spytał swoim normalnym głosem. – Daj mi szansę, Lillian. Udowodnię ci, że wcale nie jestem taki zły.

Zanim Lillian zdążyła odpowiedzieć, do przedpokoju wbiegła Maria. Kobieta przeniosła wzrok z Sachsa na córeczkę.

– Cześć, skowroneczku. Ale z ciebie ranny ptaszek.

– Zgadnij, mamusiu, co robiliśmy! – zawołała dziewczynka. – Nie uwierzysz własnym oczom.

– Za chwilę zejdę na dół, kochanie. Najpierw wezmę prysznic i się ubiorę. Pamiętaj, że idziemy dziś do Billie i Dot. Nie możemy się spóźnić.

Znikła na jakieś trzydzieści, czterdzieści minut, a w tym czasie Maria z Sachsem ponownie przystąpili do sprzątania salonu. Podnieśli z podłogi wałki i poduszki, wyrzucili do śmieci gazety i poplamione kawą kolorowe tygodniki, odkurzaczem zebrali z dywanu popiół. Im większa stawała się uprzątnięta powierzchnia (a zatem im więcej mieli miejsca, żeby się swobodnie poruszać), tym szybciej wykonywali różne czynności; pod sam koniec śmigali jak postaci na filmie puszczonym w przyśpieszonym tempie.

Trudno było nie zauważyć różnicy w wyglądzie salonu, ale kiedy Lillian zeszła na dół, Sachsa zdumiała jej powściągliwa reakcja; uważał, że choćby ze względu na córkę mogła okazać więcej entuzjazmu.

– Ładnie, całkiem ładnie. – Pokiwała głową, przystanąwszy na moment w progu. – Powinnam częściej spać do późna. – Uśmiechnęła się i to była cała jej pochwała; nawet nie racząc się rozejrzeć, poszła do kuchni, żeby coś przekąsić.

Trochę się zrehabilitowała w oczach Bena, kiedy pocałowała córkę w czoło, ale po chwili, gdy wysłała dziecko na górę, żeby się przebrało, i został z nią sam na sam, poczuł się spięty; zupełnie nie wiedział, co ma robić. Lillian krzątała się po kuchni pogrążona w zadumie. Nie zwracała na niego najmniejszej uwagi, więc tkwił bez słowa przy drzwiach patrząc, jak wyciąga z lodówki torebkę prawdziwej kawy (którą on przeoczył) i stawia na ogniu czajnik z wodą. Ubrana była sportowo, w ciemne spodnie, biały golf i buty na płaskim obcasie, ale usta i oczy miała umalowane, a w powietrzu czuło się lekki zapach perfum. Sachs nie mógł się połapać, co jest grane. Lillian stanowiła dla niego zagadkę – raz uśmiechała się przyjaźnie, po chwili ziała chłodem, w jednym momencie sprawiała wrażenie osoby przytomnej, w innym całkiem roztargnionej – a im bardziej starał się rozgryźć jej zachowanie, tym mniej je rozumiał.

W końcu zaproponowała Sachsowi kawę, ale zaraz potem znów przestała się do niego odzywać, jakby nie była pewna, czy ma pozwolić obcemu zostać w jej domu, czy wyrzucić go za drzwi. Chcąc przerwać ciszę, Sachs wspomniał o pięciu tysiącach, które leżały rano na stole, po czym otworzył szafkę i wskazał miejsce, gdzie schował pieniądze. Ich widok nie zrobił na Lillian żadnego wrażenia.

– Aha – mruknęła patrząc na plik banknotów, a potem odwróciła się piecami do Bena i spoglądając przez okno na podwórze za domem, dalej bez słowa piła kawę.

Nie zrażony jej zachowaniem, Sachs odstawił filiżankę i oświadczył, że za chwilę przyniesie dzisiejszą ratę, po czym nie czekając na odpowiedź, udał się do samochodu. Z torby w bagażniku wyjął tysiąc dolarów. Kiedy po trzech lub czterech minutach wrócił do kuchni, Lillian wciąż stała w tej samej pozycji co przedtem, zamyślona, ze wzrokiem utkwionym w okno, z ręką upartą na biodrze. Sachs podszedł do niej, pomachał jej pieniędzmi przed twarzą i spytał, gdzie ma je położyć.

– Gdzie chcesz – odparła.

Bijąca od niej apatia powoli zaczynała działać mu na nerwy, toteż zamiast zostawić pieniądze na stole, otworzył górne drzwi lodówki i wrzucił banknoty do zamrażarki. Rezultat był taki, jak oczekiwał. Kobieta odwróciła się zaskoczona i spytała, dlaczego to zrobił. Zamiast odpowiedzieć, Sachs podszedł do szafki, wyjął pięć tysięcy dolarów, które schował tam rano, i dorzucił je do tysiąca w zamrażarce.

– Zamrozimy kapitał – oznajmił, poklepując drzwi lodówki. – Skoro nie chcesz mi powiedzieć, czy przyjmujesz pieniądze, czy nie, to je zamrozimy. Niezłe, co? Kiedy nadejdzie wiosna i zacznie się odwilż, zajrzysz tu i odkryjesz, że jesteś bogata.

Zobaczył, że w kącikach jej ust błąka się lekki uśmiech, a to znaczyło, że wreszcie udało mu się przełamać jej opór, wciągnąć ją do gry. Chcąc zyskać na czasie i lepiej przygotować ripostę, wypiła jeszcze jeden łyk kawy.

– Moim zdaniem, forsa w lodówce to kiepski interes – rzekła po chwili.

– Fakt. Ale skoro nie jesteś nią zainteresowana…

– Tego nie powiedziałam.

– Fakt. Ale również nie powiedziałaś, że jesteś zainteresowana.

– Póki nie mówię „nie”, może myślę „tak”.

– Nie czytam w twoich myślach, Lillian. Wiesz, może nie rozmawiajmy o tym, dopóki nie podejmiesz decyzji. Dobrze? Po prostu udawajmy, że nie ma żadnej forsy.

– W porządku – ona na to. – Mnie to odpowiada.

– Świetnie. Czyli im mniej powiedziane, tym lepiej.

– Tak jest, nie mówimy na ten lemat. I któregoś pięknego dnia otworzę oczy, a ciebie nie będzie.

– No właśnie. Dżinn schowa się z powrotem do dzbana i więcej go nie zobaczysz.

Strategia Sachsa niby się powiodła, ale właściwie trudno mu było powiedzieć, czy cokolwiek zdołał osiągnąć poza ogólną zmianą nastroju. Okazało się jednak, że tak, że osiągnął bardzo dużo. Po chwili do kuchni przybiegła Maria wystrojona w biało-różową sukienkę i skórzane trzewiki. Zasapana, podniecona, spytała matkę, czy Ben wybierze się z nimi do Billie i Dot. Kiedy Lillian odparła, że nie, Sachs postanowił wsiąść do samochodu i ruszyć na poszukiwanie pokoju w motelu, nagle jednak Lillian dodała, że nie ma pośpiechu, jeśli Sachs chce, proszę bardzo, może zostać dłużej. One wrócą dopiero wieczorem, więc jeśli ma ochotę, może wziąć prysznic, ogolić się, wszystko jedno o której wyjdzie, byleby dobrze zatrzasnął drzwi. Bena dosłownie zatkało. Nim zdążył zareagować, Lilian namówiła córkę, aby poszły do łazienki się uczesać, a kiedy się z powrotem wyłoniły, jakoś samo przez się było zrozumiałe, że one wyjdą pierwsze, a on jeszcze zostanie. Nie potrafił sobie wytłumaczyć tej niespodziewanej, tak zdumiewającej zmiany. Ale nie szkodzi, nie zamierzał protestować. Niecałe pięć minut później matka z córką zamknęły za sobą drzwi, a po chwili wsiadły do szarawej hondy i znikły w jasnym porannym słońcu.

Prawie godzinę spędził na górze w łazience, najpierw wylegując się w wannie, potem goląc się przed lustrem. Dziwnie się czuł, gdy tak leżał goły w ciepłej wodzie i spoglądał na rzeczy należące do Lillian: na dziesiątki kremów i płynów, na szminki i pojemniczki z tuszem do rzęs, na mydła, lakiery do paznokci, flakoniki perfum. Ta przymusowa, jakby narzucona intymność podniecała go, a zarazem napawała wstrętem. Znalazł się w prywatnym królestwie Lillian Stern, w samym jego sercu, w miejscu, gdzie oddawała się najbardziej tajemnym rytuałom, a mimo to wciąż miał wrażenie, że dzieli ich przepaść. Mógł wąchać jej rzeczy, brać je do ręki, oglądać z bliska. Mógł umyć głowę jej szamponem, ogolić się jej żyletką, wyszorować zęby jej szczoteczką – skoro jednak Lillian wpuściła go do pomieszczenia, w którym trzymała swoje przybory toaletowe, znaczyło to, że przywiązywała do nich znikomą wagę.

Kąpiel go odprężyła, poczuł się rozleniwiony, prawie senny; wycierając ręcznikiem włosy, przez kilka minut krążył po piętrze, zaglądając do trzech znajdujących się tam niedużych pokoi. Jeden należał do Marii, drugi do Lillian, trzeci – niewiele większy od sporej komórki – służył kiedyś jako gabinet Reeda Dimaggio. Stało tu biurko i półka na książki, a w całą wolną przestrzeń wciśnięto tyle rupieci (kartony, sterty ubrań i zabawek, czarno-biały telewizor), że Sachs szybko się wycofał, nawet nie próbując wejść do środka. Wszedł natomiast do pokoju Marii, rzucił okiem na jej lalki i książeczki, na zdjęcia z przedszkola wiszące na ścianie, na gry planszowe i pluszowe zwierzaki. Pokój dziewczynki, choć panował w nim nieporządek, był jednak schludny w porównaniu z pokojem Lillian. Tu dopiero było królestwo bałaganu, stolica niechlujstwa! Nie pościelone łóżko, porozrzucane części garderoby i bielizny, przenośny telewizor, na którym stały dwie zabrudzone szminką filiżanki do kawy, podłoga zawalona pismami i książkami. Sachs spojrzał na tytuły, które walały się pod nogami (ilustrowany podręcznik wschodniego masażu, bestseller o reinkarnacji, dwa kryminały, biografia Louise Brooks), ciekaw, czy na ich podstawie można odgadnąć zainteresowania Lillian. Po chwili, niemal jak w transie, zaczął wysuwać szuflady komody i oglądać ich zawartość: każdą rzecz – majtki, staniki, pończochy, halki – brał na moment do ręki, potem odkładał na miejsce i brał następną. Kiedy to samo zrobił z zawartością szafy, nagle przypomniał sobie groźbę Lillian i przeniósł wzrok na stojące po obu stronach łóżka szafki nocne. Sprawdziwszy je, doszedł do wniosku, że po prostu blefowała. Nigdzie nie było żadnej broni.

Widząc, że telefon jest wyłączony z gniazdka, Sachs włączył go z powrotem. Ledwo to uczynił, rozległ się przeraźliwy terkot. Dźwięk był tak głośny, że Sachs podskoczył, zamiast jednak podnieść słuchawkę, usiadł na łóżku i czekał, aż dzwoniący się zniechęci. Po osiemnastu czy dwudziestu dzwonkach telefon wreszcie zamilkł. Kiedy nastała cisza, Sachs chwycił słuchawkę i wykręcił numer Marii Turner w Nowym Jorku. Skoro rozmawiała już z Lillian, wiedział, że nie powinien dłużej zwlekać. Nawet nie tyle mu chodziło o oczyszczenie atmosfery między nimi, co o oczyszczenie własnego sumienia. Był jej winien jakieś usprawiedliwienie, a także przeprosiny za to, że wyjechał bez pożegnania.

Spodziewał się, że będzie na niego zła, lecz nie oczekiwał takiego ataku wściekłości. Ledwo Maria rozpoznała jego głos, natychmiast zaczęła go wyzywać od idiotów, skurwysynów, oszustów. Nigdy dotąd nie słyszał, aby odzywała się tak do kogokolwiek. Przez kilka minut nie dopuszczała go do słowa, tylko z dziką, narastającą furią miotała przekleństwa. Kiedy tak siedział przerażony, ze słuchawką przy uchu, wreszcie uświadomił sobie to, co – gdyby nie był takim durniem – zrozumiałby wcześniej w Nowym Jorku. Maria się w nim zadurzyła i pomijając oczywiste powody jej złości (to, że wyjechał chyłkiem i że się okazał takim niewdzięcznikiem), zachowywała się jak porzucona kochanka, jak kobieta, którą zostawił dla innej. Co gorsza, ubzdurała sobie, że porzucił ją dla osoby, która kiedyś była jej najlepszą przyjaciółką. Sachs usiłował wybić to Marii z głowy. Pojechał do Kalifornii z przyczyn osobistych, Lillian nic a nic dla niego nie znaczy, Maria się myli, niesłusznie go podejrzewa – tłumaczył się jednak tak nieporadnie, że Maria zaczęła mu wymyślać od kłamców. Rozmowa przybierała coraz gorszy obrót, na szczęście Sachs zdołał raz i drugi ugryźć się w język, przemilczeć zniewagę i w końcu duma Marii wzięła górę nad jej złością. Straciła chęć do dalszych inwektyw; zamiast przeklinać, zaczęła się śmiać – może z niego, a może z siebie. Po chwili śmiech nagle przeszedł w łzy; jej histeryczny szloch przejął Sachsa dogłębnie. Sporo czasu minęło, zanim się uspokoiła i mogli normalnie porozmawiać. Nie żeby rozmowa cokolwiek dała, ale przynajmniej prowadzili ją bez zacietrzewienia. Maria uważała, że powinien zadzwonić do Fanny – powiedzieć jej, że nic mu nie jest, że żyje – ale Sachs odmówił. Jego zdaniem byłoby to zbyt ryzykowne. Na pewno powiedziałby jej o Reedzie Dimaggio, a nie chciał wplątywać Fanny w swoje kłopoty. Im mniej o wszystkim wie, tym lepiej. Po co ją do tego mieszać, w dodatku niepotrzebnie? Po to, odparła Maria, że Fanny należy się wyjaśnienie. Sachs ponownie przytoczył argumenty przeciwko rozmowie z żoną i przez dobre pół godziny spierali się, nie mogąc się nawzajem przekonać. Nie było jednej prawdy, jedynej słusznej drogi postępowania, mimo to każde z nich uparcie trwało przy swoich opiniach i poglądach. Mogli byli oszczędzić sobie dyskusji.

– To nie ma sensu – powiedziała wreszcie Maria. – Ty w ogóle nie słuchasz, co do ciebie mówię.

– Słucham. Tylko się z tobą nie zgadzam.

– Sam sobie zaszkodzisz, Ben. Im dłużej będziesz zwlekał, tym bardziej sobie zaszkodzisz. Kiedy dojdzie do składania zeznań…

– Nie zamierzam składać żadnych zeznań.

– Może będziesz musiał. Może policja cię znajdzie i nie będziesz miał innego wyjścia.

– Spokojna głowa. Żeby wpadli na mój trop, ktoś musiałby dać im cynk. A ty mnie nie wydasz, prawda? Przynajmniej taką mam nadzieję. Mogę ci na tyle ufać, co, Mario?

– Możesz. Ale nie jestem jedyną osobą, która orientuje się we wszystkim. Lillian też wie, a nie mam przekonania, czy ona umie dotrzymać słowa.

– Nie, Lillian nikomu nic nie powie. To byłoby nielogiczne. Za wiele ma do stracenia.

– W kontaktach z Lillian nie liczyłabym na logikę, Ben. Ona nie myśli w ten sam sposób co ty. Nie stosuje tych samych reguł. Jeśli jeszcze tego nie odkryłeś, napytasz sobie biedy.

– I tak mam same kłopoty. Trochę więcej mi nie zaszkodzi.

– Dobrze ci radzę, Ben, wyjedź stamtąd. Wszystko jedno dokąd. Po prostu wsiądź do samochodu i wyjedź. Teraz, od razu, zanim Lillian wróci do domu.

– Nie mogę – powiedział. – Muszę doprowadzić do końca to, co zacząłem. Po prostu muszę. To moja jedyna szansa; nie mogę jej zaprzepaścić własnym tchórzostwem.

– Wpadniesz w gówno po uszy.

– Już wpadłem. Teraz chodzi o to, żeby się wydostać z powrotem na powierzchnię.

– Są prostsze sposoby.

– Nie w moim wypadku.

Na drugim końcu linii zapadła dłuższa cisza. Potem Sachs usłyszał, jak Maria bierze głęboki oddech. Jej głos drżał, gdy wreszcie przemówiła.

– Nie mogę się zdecydować, czy mam ci współczuć, czy otworzyć usta i zacząć wyć.

– Nie musisz robić ani tego, ani tego.

– To prawda. Mogę po prostu zapomnieć, że cię kiedykolwiek znałam. Jest przecież i taka możliwość.

– Rób, co ci serce dyktuje.

– No właśnie. Innymi słowy, jeżeli chcesz postąpić głupio, mam się nie wtrącać. W porządku. Ale pamiętaj, co ci mówiłam, Ben. Dobrze? Pamiętaj, że radziłam ci jak przyjaciel.

Był bardzo roztrzęsiony po rozmowie z Marią. Jej ostatnie słowa zabrzmiały jak pożegnanie, jak deklaracja, że to koniec z ich przyjaźnią. Wszystko jedno, co doprowadziło do konfliktu: zazdrość, autentyczna troska czy trochę tego, trochę tamtego. Skutek był taki, że Sachs wiedział, iż nigdy więcej nie będzie mógł zwrócić się do niej o pomoc. Może nawet Marii wcale nie o to chodziło, może ucieszyłaby się, gdyby znów zadzwonił, jednakże ten telefon pozostawił zbyt wiele niejasności, stworzył zbyt wielką przepaść. Jakżeby mógł ponownie szukać u niej pomocy wiedząc, że sama rozmowa z nim sprawia jej ból? Naprawdę nie chciał jej skrzywdzić, ale teraz było już za późno; zrozumiał, że stracił najlepszego sprzymierzeńca, jedyną osobę, na którą mógł liczyć. Przyjechał do Kalifornii zaledwie wczoraj, a już palił za sobą mosty.

Jednym telefonem mógł jeszcze wszystko naprawić, ale zamiast sięgnąć ponownie po słuchawkę, wstał i wrócił do łazienki. Ubrał się, przeczesał włosy szczotką Lillian, po czym spędził osiem i pół godziny na doprowadzaniu domu do porządku. Od czasu do czasu robił przerwę na posiłek – myszkował wtedy po lodówce i szafkach, aż znajdował coś, co się nadawało do jedzenia (zupa w puszce, kiełbaski, torebka mieszanych orzeszków) – ale poza tym pracował bez wytchnienia do dziewiątej wieczorem. Postawił sobie za cel wyczyścić dom tak, żeby cały lśnił, uczynić z niego przytulne, zaciszne gniazdko. Oczywiście nic nie mógł poradzić na zniszczone meble, popękany sufit w pokojach na piętrze czy zardzewiały zlew w kuchni, ale przynajmniej z brudem i bałaganem zamierzał się uporać. Posuwając się metodycznie od tyłu domu ku frontowi, od parteru ku pomieszczeniom na piętrze, od większego bajzlu ku mniejszemu, każdy pokój po kolei sprzątał, szorował, odkurzał, porządkował. Pucował muszle klozetowe, układał równo noże i widelce, składał ubrania i chował je do szafy, zbierał z podłogi klocki Lego, miniaturowe filiżanki do herbaty, oderwane ręce i nogi plastikowych lalek. Na końcu – za pomocą gwoździ i śrubek, które znalazł w dolnej szufladzie szafki kuchennej – umocował solidnie nogi stołu w jadalni. Nie tknął jedynie gabinetu Dimaggio. Czuł wewnętrzny opór przed ponownym otwarciem tego pokoju, ale nawet gdyby chciał wejść do środka i tam posprzątać, to i tak nie wiedziałby, co począć z tonami śmieci. Zresztą robiło się coraz później i bał się, że nie skończy przed powrotem Lillian.

Wiedział, że powinien zbierać się do wyjścia. Lillian wyraźnie dała mu do zrozumienia, że nie życzy sobie go widzieć, kiedy wróci wieczorem do domu, zamiast jednak wsiąść do samochodu i ruszyć na poszukiwanie noclegu na mieście, Sachs poszedł do salonu, zdjął buty i wyciągnął się na kanapie. Chciał chwilę odpocząć. Był bardzo zmęczony i uznał, że jeśli wyjdzie kilka minut później, nic złego się nie stanie. Ale o dziesiątej wciąż leżał na kanapie. Zdawał sobie sprawę, że sprzeciwianie się woli Lillian może być ryzykowne, a z drugiej strony przerażała go myśl, że miałby teraz znaleźć się na zewnątrz. W domu Lillian czuł się bezpiecznie, o wiele bezpieczniej niż gdziekolwiek indziej. I chociaż nie miał prawa tu przebywać, uznał, że może warto na nią poczekać, zobaczyć, jak zareaguje na jego obecność. Chyba będzie zaskoczona, że jeszcze nie wyszedł, zależało mu jednak, aby sobie uświadomiła jedną ważną rzecz. Taką mianowicie, że on, Sachs, stał się nieodłączną częścią jej życia i że nie tak łatwo zdoła się go pozbyć. Liczył, że po reakcji Lillian oceni, czy ona to rozumie.

W chwili jej powrotu do domu miał zamiar udawać, że śpi. Ale Lillian wróciła znacznie później, niż to rano planowała, i Ben nie tylko leżał wyciągnięty na kanapie, z zamkniętymi oczami, ale spał w najlepsze. W pokoju paliły się wszystkie światła. Był to oczywiście duży błąd, ale na szczęście o niczym nie przesądził. W każdym razie o wpół do drugiej w nocy rozległ się huk zatrzaskiwanych drzwi, który zbudził mojego przyjaciela. Gdy Ben uniósł powieki, ujrzał Lillian trzymającą na rękach śpiącą córeczkę. Ich spojrzenia się spotkały, przez usta kobiety przemknął uśmiech. Po chwili, nie odzywając się słowem, poszła z Marią na górę. Sachs zakładał, że Lillian położy dziewczynkę spać i wróci na dół, ale wiele jego założeń było mylnych – to również. Słyszał, jak Lillian wchodzi do łazienki i myje zęby, a po jakimś czasie przechodzi do sypialni i włącza telewizor. Dźwięk był cicho nastawiony, więc niewiele docierało na dół: jakieś zlewające się głosy, przytłumiona muzyka. Sachs usiadł na kanapie, przekonany, że lada moment Lillian zejdzie na rozmowę. Minęło dziesięć minut, dwadzieścia, pół godziny, wreszcie wyłączyła telewizor. Odczekał kolejne dwadzieścia minut, a kiedy się nie pojawiła, zrozumiał, że nie ma zamiaru z nim rozmawiać i że pewnie już śpi. Czuł, że odniósł pewnego rodzaju triumf, ale nie bardzo wiedział, co ma z tym triumfem począć. Na razie zgasił światła w salonie i ponownie wyciągnął się na kanapie; leżał z otwartymi oczami, wsłuchując się w ciszę domu.

Lillian nie wspominała więcej o motelu. Odtąd Sachs każdą noc spędzał na kanapie w salonie. Matka z córką zaakceptowały to bez słowa. Nie kwestionowały obecności Bena; to, że kręcił się po ich domu, przyjmowały jako coś naturalnego, zasługującego na nie większą uwagę niż drzewo w ogrodzie, kamień przy ścieżce czy drobina kurzu unosząca się w powietrzu. Właśnie tak to sobie Sachs wymarzył, jednakże jego rola nadal pozostawała nie sprecyzowana. Wszystko odbywało się według dziwnych, niepisanych reguł i Sachs instynktownie wyczuwał, że nie powinien pytać Lillian, czego po nim oczekuje. Musiał to odkryć samodzielnie, znaleźć dla siebie najwłaściwsze miejsce, opierając się na najdrobniejszych aluzjach i gestach, na trudnych do odcyfrowania półsłówkach i niedopowiedzeniach. Nie bał się tego, co nastąpi, jeżeli źle odczyta wskazówki (chociaż nie wątpił, że wszystko może się jeszcze obrócić przeciw niemu, że Lillian może spełnić swoją groźbę i zadzwonić na policję), po prostu chciał, żeby jego zachowanie było bez zarzutu. Bądź co bądź dlatego przyjechał do Kalifornii: żeby rozpocząć nowe życie, stać się ucieleśnieniem dobra, przeistoczyć się w kogoś zupełnie innego. Ale to Lillian była instrumentem zmiany – tylko z jej pomocą owa transformacja mogła dojść do skutku. Przedtem myślał o tym jak o podróży, długiej wędrówce ku mrocznym zakamarkom duszy, ale teraz gdy poczynił już pierwsze kroki, nie był pewien, czy podąża we właściwym kierunku.

Całą sytuację znosiłby znacznie lepiej, gdyby Lillian była kimś innym, ponieważ spanie z nią noc w noc pod jednym dachem stanowiło dla niego ciężką próbę. Już po dwóch dniach z przerażeniem zdał sobie sprawę, jak bardzo pragnie jej dotknąć. Nie chodziło o jej urodę, lecz o to, że pozwalała mu tylko na siebie patrzeć. Gdyby Lillian nie była tak zamknięta w sobie, gdyby z nim normalnie rozmawiała, może zdołałby czym innym zająć umysł i zapomnieć o pożądaniu. Ale ona nie odsłaniała przed nim swoich myśli, a zatem znał ją wyłącznie od strony zewnętrznej, od strony jej powierzchowności. A ta piękna zewnętrzna powłoka miała niezwykłą siłę oddziaływania: urzekała, atakowała zmysły, powodowała przyśpieszenie pulsu, skłaniała do łamania wszelkich danych sobie obietnic. Sachs nie był na to przygotowany. Musiał toczyć walkę z własną chucią, co zupełnie nie mieściło się w planie, który tak starannie obmyślił. Prosta na pozór sytuacja przerodziła się w zawiły labirynt pełen gorączkowych strategii i ukrytych celów.

Oczywiście Sachs niczego po sobie nie pokazywał. W tych okolicznościach jedyne, co mógł zrobić, to z niewzruszonym spokojem przyjmować obojętność Lillian i udawać, że jest zachwycony obecnym stanem rzeczy. Zawsze gdy przebywał w jej towarzystwie, zachowywał się pogodnie; był beztroski, przyjacielski, usłużny, często się uśmiechał, nigdy nie narzekał. Ponieważ wiedział, że Lillian ma się na baczności i podejrzewa go o uczucia, które istotnie nim miotały, pilnował się, aby nie przyłapała go na tym, jak pożera ją wzrokiem. Jedno nieostrożne łypnięcie mogło wszystko zniszczyć. Musiał bardzo uważać, albowiem Lillian, nawykła do tego, że mężczyźni się na nią gapią, była szczególnie wyczulona na pewnego typu spojrzenia i natychmiast dojrzałaby w jego oczach żądzę. Zmuszony do skrywania uczuć, w towarzystwie Lillian odczuwał niesamowite napięcie, ale brał się w garść i nie tracił nadziei. O nic jej nie prosił, niczego od niej nie oczekiwał i tylko modlił się, żeby kiedyś wreszcie udało mu się skruszyć jej opór. Wytrwałość była jego jedyną bronią, więc korzystał z niej przy każdej sposobności; upokarzał się z takim samozaparciem, z takim poświęceniem, że w końcu coś, co z początku było słabością, stało się jego siłą.

Przez pierwszych dwanaście, może piętnaście dni prawie nie zamieniła z nim słowa. Nie miał pojęcia, co porabiała podczas swoich częstych i długich nieobecności w domu, i chociaż dużo by dał, żeby wiedzieć, nigdy nie ośmielił się jej o nic pytać. Uważał, że takt i delikatność są ważniejsze niż potrzeba zaspokojenia ciekawości, więc zamiast narażać się na gniew Lillian, starał się poskromić swoją ciekawość i po prostu czekał na rozwój wydarzeń. Lillian przeważnie wychodziła z domu o dziewiątej, najpóźniej o dziesiątej rano. Czasem wracała wczesnym wieczorem, czasem grubo po północy. Niekiedy wychodziła rano, wracała wieczorem, żeby się przebrać, po czym znów wychodziła na wiele godzin. Dwa lub trzy razy pojawiła się z powrotem dopiero następnego ranka; wówczas szybciutko szła do siebie na górę, przebierała się i ponownie znikała na cały dzień. Sachs podejrzewał, że spędza wieczory w męskim towarzystwie – albo ciągle z tym samym facetem, albo za każdym razem z innym – nie miał jednak pojęcia, dokąd udawała się w ciągu dnia. Przypuszczał, że do jakiejś pracy, ale czy na pewno? Przecież równie dobrze mogła cały dzień jeździć bez celu po mieście, chodzić do kina albo stać na plaży obserwując fale.

Pomimo swoich tajemniczych wypadów nigdy nie omieszkała poinformować Sachsa, kiedy może się jej spodziewać z powrotem. Oczywiście robiła to bardziej z myślą o córce niż o nim, ale – chociaż podawała czas w dużym przybliżeniu („Wrócę bardzo późno” albo „Do zobaczenia jutro rano”) – przynajmniej mógł sobie zaplanować dzień i własne zajęcia tak, aby dom nadal sprawnie funkcjonował. Ponieważ Lillian tyle godzin spędzała na mieście, opieka nad Marią spoczywała niemal wyłącznie na Sachsie. To go najbardziej zdumiewało; choć w stosunku do niego Lillian zawsze była szorstka i oziębła, bez wahania powierzyła mu opiekę nad dzieckiem, a to znaczyło, że miała do niego zaufanie, może nawet większe, niż zdawała sobie sprawę. Starał się patrzeć optymistycznie na tę anomalię. Świadom był, rzecz jasna, że Lillian go wykorzystuje – traktuje jak frajera, na którego może zrzucić swoje obowiązki – a z drugiej strony jej zachowanie wyraźnie wskazywało, iż czuje się z nim bezpieczna i wie, że jej nie skrzywdzi.

Towarzystwa dotrzymywała Sachsowi dziewczynka, ona była jego nagrodą pocieszenia, jego prawdziwą radością. Codziennie rano szykował Marii śniadanie, potem odprowadzał ją do przedszkola, po południu ją stamtąd odbierał, wieczorem zaś szczotkował jej włosy, przygotowywał kąpiel, otulał ją kołderką. Były to drobne przyjemności, których wcześniej nie mógł przewidzieć, a teraz im dłużej przebywał z dziewczynką, tym bardziej czuł się z nią zżyty. W przeszłości o opiekę nad córką Lillian prosiła kobietę, która mieszkała przecznicę dalej, ale pani Santiago, choć była nad wyraz sympatyczna, miała własną liczną gromadkę i na Marię zwracała uwagę tylko wtedy, gdy któreś z dzieci jej dokuczało. Dwa dni po tym, jak Sachs się do nich wprowadził, dziewczynka oznajmiła z powagą, że nigdy więcej nie pójdzie do pani Santiago. Lubi przebywać z Sachsem, więc gdyby jemu to nie wadziło, wolałaby z nim spędzać czas po powrocie z przedszkola. Ben odparł, że byłby zachwycony. Rozmawiali w drodze do domu i chwilę po tym, gdy to powiedział, poczuł, jak malutka rączka zaciska się wokół jego kciuka. Jakieś pół minuty szli w milczeniu, po czym dziewczynka zwolniła i rzekła:

– Poza tym pani Santiago ma własne dzieci, a ty nie, prawda?

Już poprzednio jej mówił, że nie ma ani synka, ani córeczki, ale skinął głową, pokazując małej, że słusznie rozumuje.

– To niesprawiedliwe – ciągnęła Maria – żeby jedna osoba miała aż tyle dzieci, a druga ani jednego, prawda?

Znów tylko pokiwał głową, nie przerywając dziewczynce wywodu.

– Myślę, że tak będzie lepiej – oświadczyła Maria. – Ty będziesz miał mnie, pani Santiago będzie miała swoje dzieci i wszyscy będą szczęśliwi.

W najbliższy poniedziałek wynajął na poczcie w Berkeley skrytkę pocztową, żeby mieć adres do korespondencji, następnie odstawił plymoutha do filii agencji, z której go wypożyczył, po czym za niecałe tysiąc dolarów kupił dziewięcioletniego buicka skylarka. We wtorek i w środę otworzył jedenaście kont oszczędnościowych w jedenastu różnych bankach. Bał się zdeponować wszystkie pieniądze w jednym banku, zresztą otwarcie kilkunastu kont wydało mu się czymś rozsądniejszym niż pojawienie się w jednym miejscu ze stu pięćdziesięcioma tysiącami dolarów w gotówce. Poza tym liczył na to, że będzie się mniej rzucał w oczy, przychodząc po kolejne raty dla Lillian. Kasjerzy czy dyrektorzy banków prędzej zapamiętają faceta, który zjawia się codziennie, niż takiego, który podejmuje pieniądze raz na ileś dni. Z początku myślał, że każdego dnia będzie odwiedzał inny bank, ale kiedy się okazało, że przy wypłacie tysiąca dolarów wymagana jest sygnatura dyrektora, zaczął zaglądać do dwóch banków dziennie, a także korzystać z bankomatów, które wypłacały do pięciuset dolarów jednorazowo. Tak więc wypłaty z każdego konta wynosiły pięćset dolarów tygodniowo, co było kwotą na tyle drobną, że nie wzbudzało żadnych podejrzeń. W sumie też bardziej wolał wsuwać plastikową kartę w otwór i za pomocą guziczków porozumiewać się z maszyną, niż rozmawiać z żywą osobą.

Przez kilka pierwszych dni ogromnie się denerwował. Podejrzewał, że pieniądze, które znalazł w wozie Reeda Dimaggio, są kradzione, a to mogło oznaczać, że numery seryjne banknotów zostały rozesłane do wszystkich banków w kraju. Mając do wyboru ryzyko związane z pójściem do banku albo trzymanie pieniędzy w domu, Sachs wybrał jednak bank. Jeszcze nie wiedział, czy może ufać Lillian, a nie chciał tego sprawdzać zostawiając w domu całą gotówkę i czekając, że po powrocie niczego nie zastanie. W każdym banku, do którego wchodził, bał się że kasjer spojrzy na banknoty, przeprosi go na moment i wróci z policjantem u boku. Ale pracownicy banku, którzy otwierali mu konta, byli nad wyraz mili i ściskając mu serdecznie dłoń, cieszyli się z nowego klienta. W ramach premii dostał pięć tosterów, radio z budzikiem, przenośny telewizor i flagę amerykańską.

Z początkiem drugiego tygodnia Sachs wpadł w pewien rytm, jego życie stało się uregulowane. Po odprowadzeniu Marii do przedszkola wracał pieszo do domu, zmywał talerze po śniadaniu, po czym jechał do dwóch kolejnych banków ze swojej listy, a czasem jeszcze do trzeciego po pieniądze dla siebie. Po podjęciu gotówki dla Lillian wstępował do jednej z kawiarenek na Telegraph Avenue, siadał przy stoliku w kącie i przez godzinę, wypijając kilka filiżanek cappuccino, przeglądał „San Francisco Chronicle” i „New York Timesa”. W obu gazetach niewiele w sumie było na interesujący go temat. W nowojorskiej prasie właściwie przestano pisać o śmierci Dimaggio, zanim Ben opuścił wschodnie wybrzeże; pojawił się jeszcze wywiad z kapitanem policji stanu Vermont, ale nic poza tym. „Chronicle” najwyraźniej też znudziła ta sprawa. Po serii artykułów o ruchu ochrony środowiska i organizacji Dzieci Planety (wszystkie pióra Toma Muellera) nazwisko Reeda Dimaggio znikło z łamów prasy. Podniosło to Sachsa na duchu, choć nie do tego stopnia, aby poczuł się zupełnie bezpiecznie. Od początku swojego pobytu w Kalifornii codziennie rano wertował prasę. Miało to w sobie coś z obrządku religijnego, z odprawiania modłów: weź gazetę, wstrzymaj oddech, sprawdź, czy nie są na twoim tropie, czy przez kolejną dobę nic ci nie grozi.

Resztę poranka i wczesne popołudnie przeznaczał na różne pożyteczne zajęcia. Tak jak każda niepracująca amerykańska żona, robił zakupy, głowił się, które masło orzechowe najbardziej dziecku smakuje, zanosił brudy do pralni. Jeśli miał trochę wolnego czasu, to przed odebraniem Marii z przedszkola zaglądał do sklepu z zabawkami. A potem zjawiał się w przedszkolu z niespodzianką: raz była to lalka, kiedy indziej wstążka do włosów, książeczka, kredki, jojo, guma do żucia, przyklejane klipsy. Wcale nie chciał dziewczynki przekupić, po prostu w ten sposób okazywał jej swoją sympatię, a im lepiej Marię poznawał, tym bardziej się starał ją uszczęśliwić. Dotychczas miał niewielki kontakt z dziećmi, toteż zdumiewało go, ile pracy wymaga opieka nad nimi. Musiał się przestawić, przystosować wewnętrznie, ale gdy już złapał pewien rytm, gdy zrozumiał potrzeby dziewczynki, z radością je wszystkie zaspokajał, nie szczędząc przy tym wysiłku. Nawet kiedy Maria była w przedszkolu, nieustannie o niej myślał. Opieka nad nią była lekarstwem na samotność, sposobem na to, żeby przestać się rozczulać nad samym sobą.

Codziennie wkładał do zamrażarki tysiąc dolarów. Dla ochrony przed wilgocią banknoty znajdowały się w plastikowej torebce i za każdym razem gdy dorzucał kolejną ratę, sprawdzał, czy nic nie ubyło. Gotówka pozostawała nie tknięta. Minęły dwa tygodnie, a pieniędzy przybywało w tempie tysiąc dolarów dziennie. Sachs nie wiedział, co oznacza ten brak zainteresowania ze strony Lillian, ta dziwna obojętność wobec pieniędzy. Czy to, że nie chce mieć z nimi nic wspólnego i nie podobają się jej narzucone przez niego warunki? A może w ten sposób próbuje mu pokazać, że pieniądze są nieważne i że to nie z ich powodu pozwoliła mu u siebie zamieszkać? Obie interpretacje były logiczne, choć wzajemnie się wykluczające, toteż Sachs w dalszym ciągu nie wiedział, jak ma rozumieć całą sytuację, nie potrafił przeniknąć myśli Lillian.

Nawet coraz bliższa więź łącząca go z Marią zdawała się nie mieć wpływu na jej matkę. Widząc ich razem, Lillian ani nie okazywała zazdrości, ani nie uśmiechała się z aprobatą; nie robiła nic, co by można było w jakikolwiek sposób zinterpretować. Często kiedy wracała do domu, Sachs z Marią leżeli przytuleni na kanapie czytając książkę albo siedzieli w kucki na podłodze zajęci rysowaniem, albo przygotowywali przyjęcie dla dwóch tuzinów lalek; Lillian mówiła wtedy „dobry wieczór”, cmokała niedbale córeczkę w policzek, po czym szła na górę do swojego pokoju, przebierała się i szykowała do kolejnego wyjścia. Była jak widmo, jak piękna zjawa, która pojawia się i znika w nieregularnych odstępach czasu, nie zostawiając po sobie śladów. Sachs podejrzewał, że Lillian dobrze wie, co robi, że musi istnieć jakiś powód jej tajemniczego zachowania, ale nie przychodziło mu do głowy żadne satysfakcjonujące wyjaśnienie. Może po prostu kobieta wystawiała go na próbę, drażniła się z nim, bawiła w chowanego, żeby zobaczyć, jak długo Sachs to wytrzyma. Może chciała się przekonać, czy załamie się, czy też ma równie silną wolę jak ona.

Nagle, nie wiadomo dlaczego, wszystko się zmieniło. Któregoś dnia w środku trzeciego tygodnia Lillian wróciła do domu późnym popołudniem, niosąc torbę z zakupami, i oświadczyła, że dziś wieczorem ona ugotuje kolację. Była w doskonałym nastroju, tryskała humorem i trajkotała wesoło; różnica między poprzednim jej zachowaniem a obecnym była tak olbrzymia, że tylko jedno wytłumaczenie przyszło Sachsowi na myśl: musiała być pod wpływem narkotyków. Dotychczas ani razu nie usiedli w trójkę do posiłku – wspólna kolacja stanowiła niezwykły przełom, lecz Lillian zdawała się tego nie zauważać. Wygoniła Sachsa z kuchni i pracowała przez bite dwie godziny, przygotowując pyszne danie z baraniny i warzyw. Ben był pod wrażeniem jej kulinarnych zdolności, jednakże biorąc pod uwagę poprzednie dwa tygodnie, podejrzewał, że coś się za tym musi kryć. Czuł, że wspólna kolacja to jakaś pułapka, próba zaskoczenia go i znokautowania, i chociaż niczego bardziej nie pragnął niż przyłączyć się do ogólnej wesołości, nie potrafił się na to zdobyć. Siedział sztywny, skrępowany, nie wiedząc, co powiedzieć; opuścił go dotychczasowy pogodny, beztroski nastrój, w jaki na użytek Lillian świadomie starał się wprowadzić. Rozmowa toczyła się głównie między Lillian i Marią, Sachs natomiast przyglądał się im bez słowa, niczym ponurak, który patrzy spode łba i podpiera ścianę. Nienawidził się za takie zachowanie, a kiedy odmówił drugiego kieliszka wina, który mu Lillian zaproponowała, wręcz poczuł do siebie odrazę.

– Nie bój się – powiedziała kobieta, nie przejmując się odmową i napełniając kieliszek. – Przecież cię nie otruję.

– Wiem – odparł. – Ja tylko myślałem…

Przerwała mu, zanim zdążył dokończyć.

– Lepiej tyle nie myśl. Po prostu napij się, wyluzuj. Łyk alkoholu dobrze ci zrobi.

Nazajutrz wszystko wróciło do dawnego porządku. Lillian wyszła z domu raniutko, wróciła dopiero następnego dnia o świcie i przez resztę tygodnia prawie w ogóle się nie pokazywała. Sachs miał coraz większy mętlik w głowie. Niczego już nie był pewien i czuł, jak coraz bardziej przygniata go ciężar tej koszmarnej sytuacji. Zastanawiał się, czy jednak nie popełnił błędu. Może powinien był posłuchać Marii Turner? Może jego obecność tu nie ma sensu? Może powinien spakować manatki i wyjechać? Któregoś wieczoru przez wiele godzin rozmyślał o tym, czy nie oddać się w ręce policji. Przynajmniej skończyłaby się jego udręka. Zamiast wpychać pieniądze komuś, kto ich nie chce, może należało przeznaczyć je na adwokata? Może należało pomyśleć o przyszłości, o tym, jak uniknąć więzienia?

Tej samej nocy, kiedy zmęczony smętnymi rozważaniami próbował zasnąć na kanapie w salonie, nagle znów się wszystko odmieniło. Między dwunastą trzydzieści a pierwszą, gdy Sachs wolno zapadał w sen, na piętrze rozległ się tupot nóg. Uznawszy, że to pewnie Maria wędruje do łazienki, Ben ponownie zamknął oczy, ale nim zdołał zasnąć, usłyszał kroki na schodach. Nawet nie zdążył zrzucić koca i wstać ze swego prowizorycznego łoża, kiedy zapaliło się światło, zalewając silnym blaskiem cały pokój. Odruchowo przysłonił ręką oczy, a kiedy po chwili uniósł powieki, naprzeciw siebie ujrzał siedzącą w fotelu Lillian ubraną w szlafrok frotte.

– Musimy porozmawiać – rzekła.

Obserwował ją w milczeniu; wyjęła z kieszeni papierosa i przypaliła go zapałką. Z jej twarzy znikła wcześniejsza pewność siebie i wyraz zblazowania, z kolei w głosie pojawiła się obca dotąd nuta wątpliwości i wahania. Po chwili Lillian odłożyła zapałki na stolik stojący między fotelem a kanapą. Podążając za ruchem jej ręki, Sachs nagle przeniósł wzrok na krzykliwy zielony napis na różowym pudełku. Była to reklama usług erotycznych na telefon. I właśnie wtedy Sachs doznał olśnienia: zrozumiał, że wszystko na świecie jest ze sobą jakoś powiązane, że nic nie jest bez znaczenia.

– Nie chcę żebyś mnie dłużej uważał za potwora.

Od tych słów się zaczęło; potem w ciągu dwóch godzin Lillian powiedziała mu o sobie więcej niż w ciągu ostatnich kilku tygodni, a im dłużej mówiła, tym bardziej topniała w nim złość i żal, jaki do niej żywił. Bynajmniej nie było tak, że przeprosiła go za swoje dotychczasowe zachowanie, nie było też tak, że od samego początku wierzył w każde jej słowo, ale stopniowo, mimo rezerwy i nieufności, dotarło do niego, że jej jest równie ciężko jak jemu, że nie tylko ona go unieszczęśliwia, ale również on ją.

Nie od razu to zrozumiał. Najpierw podejrzewał, że to jakaś sztuczka, że Lillian z nim igra, zabawia się jego kosztem. Miał w głowie zamęt; przez moment był nawet święcie przekonany, że kobieta zdołała odczytać jego myśli, że wślizgnęła się do jego mózgu, usłyszała, o czym sam z sobą dyskutował, i wiedziała, że zastanawiał się nad ucieczką. Nie zeszła na dół, aby zawrzeć pokój. Zeszła, żeby go zmiękczyć, osłabić jego czujność, zatrzymać, dopóki nie da jej wszystkich pieniędzy. Był na granicy obłędu i gdyby Lillian sama nie wspomniała o pieniądzach, nie dowiedziałby się, jak bardzo się mylił. W każdym razie wtedy nastąpił przełom. Lillian zaczęła mówić o pieniądzach, a było to tak odmienne od tego, czego się spodziewał, że poczuł się zawstydzony, na tyle zawstydzony, że słuchał jej w skupieniu.

– Dałeś mi prawie trzydzieści tysięcy dolarów. Pieniędzy codziennie przybywa, a im więcej ich jest, tym bardziej mnie one przerażają. Nie mam pojęcia, jak długo zamierzasz się bawić w świętego Mikołaja, ale uważam, że trzydzieści tysięcy starczy. Starczy aż nadto. Myślę, że pora przyhamować, zanim sytuacja wymknie się spod kontroli.

– Nie możemy przyhamować – wtrącił nieoczekiwanie dla samego siebie Sachs. – Dopiero zaczęliśmy.

– Nie wiem, czy dłużej dam radę.

– Na pewno. Jesteś najsilniejszą osobą, jaką znam. Po prostu nie przejmuj się, a wszystko będzie dobrze.

– Wcale nie jestem silna. Nie jestem silna, nie jestem dobra i kiedy mnie lepiej poznasz, pożałujesz, żeś tu w ogóle przyjechał.

– To, czy jesteś dobra czy nie, nie ma żadnego znaczenia. Pieniądze i tak ci się należą. Chodzi o sprawiedliwość.

Zaczęła płakać: siedziała patrząc prosto przed siebie i pozwalając łzom spływać po policzkach – nie wycierała ich, jakby sama przed sobą nie chciała przyznać się do płaczu. Był to płacz osoby dumnej, płacz znamionujący rozpacz, a jednocześnie opór i sprzeciw wobec tejże rozpaczy. Sachs z szacunkiem przyglądał się Lillian; bardzo dzielnie się trzymała. Póki nie zwracała uwagi na łzy i ich nie wycierała, w żaden sposób nie mogły jej upokorzyć.

Potem rozmowa przeszła w monolog; paląc jednego papierosa za drugim, Lillian opowiadała o sobie, o rzeczach, których żałowała i o które się obwiniała. To, co mówiła, było dla Sachsa w większości niezrozumiałe, ale nie chciał jej przerywać w obawie, żeby rozzłoszczona jakimś niewłaściwym słowem czy pytaniem zadanym w nieodpowiednim momencie znów nie zamknęła się w swojej skorupie. Przeskakiwała z tematu na temat. Najpierw mówiła o niejakim Franku, potem o jakimś facecie, który miał na imię Terry, a po chwili opowiadała o ostatnich latach małżeństwa z Dimaggio. Następnie wspomniała coś o policjantach, którzy przepytywali ją, kiedy znaleziono ciało jej męża, ale zanim skończyła wątek policyjny, zaczęła Sachsowi opowiadać o swoich planach: zamierzała wyjechać z Kalifornii, zamieszkać w innym stanie, rozpocząć całkiem nowe życie. Prawdę rzekłszy, podjęła już tę decyzję, kiedy nagle pojawił się on, Sachs, i jej plany wzięły w łeb. Przestała jasno myśleć; nie wie, co się z nią dzieje. Ben spodziewał się, że Lillian będzie dłużej użalać się nad sobą, ale nie – przeszła na temat pracy i niemal z dumą zaczęła opowiadać o tym, jak doskonale sobie radziła po rozstaniu z Dimaggio. Zrobiła kurs i pracowała teraz jako dyplomowana masażystka, pozowała też do zdjęć ukazujących się w katalogach domów odzieżowych, słowem, odznaczała się dużą zaradnością. Nagle przerwała wątek, jakby to, o czym mówiła, nie było ważne, i z jej oczu znów pociekły łzy.

– Zobaczysz, wszystko się dobrze ułoży – powiedział Sachs. – To, co było złe, minęło bezpowrotnie, tylko ty jeszcze o tym nie wiesz.

Dzięki tej krzepiącej uwadze rozmowa zakończyła się optymistycznym akcentem. Chociaż nie stanęło na niczym, Lillian – wzruszona jego słowami otuchy – poczuła się znacznie lepiej. Zanim ruszyła na górę, uścisnęła go w podzięce za okazane serce, on zaś z całej siły musiał się powstrzymać, żeby nie odwzajemnić się gorętszym uściskiem. Ale i tak była to cudowna chwila, chwila prawdziwego ludzkiego kontaktu. Całując ją lekko w policzek, Sachs zdawał sobie sprawę, że pod szlafrokiem Lillian jest naga; zdawał sobie również sprawę, że cofnęli się do punktu wyjścia, że wszystko, co miało miejsce wcześniej, zostało wymazane.

Nazajutrz rano Lillian wyszła o tej samej porze co zwykle, czyli wtedy, gdy Sachs odprowadzał Marię do przedszkola. Ale tym razem po powrocie do domu znalazł w kuchni kartkę, która stanowiła jakby potwierdzenie jego najskrytszych, niedościgłych marzeń. „Dzięki za wczorajszy wieczór. XXX.” Podobało mu się, że podpisała się iksami zamiast imieniem. W listach iksy oznaczały całusy. Nawet gdyby postawiła je na kartce odruchowo, bez żadnych głębszych intencji, trzy iksy mogły znaczyć wiele różnych rzeczy. Na paczce zapałek, którą miała wczoraj przy sobie, reklamującej usługi erotyczne na telefon, też widniały w rogu trzy iksy; podniecała go myśl, że może Lillian podpisała się tak specjalnie, żeby wywołać odpowiednie skojarzenia.

Ośmielony kartką uczynił coś, czego nie powinien był robić. Wiedział o tym już wtedy, gdy przystępował do działania, wiedział, że traci głowę, że musi się wziąć w garść, ale nie potrafił nad sobą zapanować. Po wypełnieniu porannych obowiązków sprawdził w książce telefonicznej adres gabinetu masażu, w którym Lillian mówiła, że pracuje. Nawet nie dzwoniąc, żeby umówić się na wizytę, wsiadł do samochodu i pojechał na Shattuck Avenue w północnej części Berkeley. Chciał zaskoczyć Lillian: wejść do środka i przywitać się, jakby byli starymi przyjaciółmi. Jeśli akurat będzie wolna, poprosi ją o masaż. Tak, to doskonały pretekst, aby poczuć na skórze dotyk jej rąk. Mógłby się rozkoszować masażem, a gdyby zaczęły go dręczyć wyrzuty sumienia, zagłuszyłby je myślą, że przecież pomaga Lillian zarobić na życie. Nigdy nie miałem fachowo wykonanego masażu, powie jej; chciałbym zobaczyć, jak to jest. Bez trudu znalazł właściwy lokal, ale kiedy wszedł do środka i spytał siedzącą przy biurku kobietę o Lillian, ta odparła lodowatym tonem:

– Lillian Stern odeszła bez uprzedzenia na wiosnę i więcej się nie pokazała.

Tego się zupełnie nie spodziewał: wyszedł na ulicę, czując się oszukany, zraniony do żywego kłamstwem Lillian. Nie wróciła na noc do domu, z czego się nawet ucieszył; rad był, że zaoszczędziła mu kłopotliwego spotkania. W końcu cóż mógł jej powiedzieć? Nic. Gdyby wspomniał, co robił po południu, jego tajemnica wyszłaby na jaw – i jeśli miał u Lillian jakiekolwiek szanse, z pewnością by je zaprzepaścił. W sumie może lepiej się stało, że teraz odkrył prawdę, niż gdyby miał ją odkryć później. Powiedział sobie, że w przyszłości musi bardziej uważać, powściągnąć emocje. Żadnych impulsywnych gestów. Żadnych uniesień i porywów. Była to potrzebna nauczka i miał nadzieję, że nigdy jej nie zapomni.

Oczywiście zapomniał. Nie po latach, ale już nazajutrz. Tak samo jak poprzednio, był późny wieczór. Tak samo jak poprzednio, położył dziewczynkę do łóżka, a sam wyciągnął się na kanapie, tym razem jednak nie spał – leżał czytając jedną z książek Lillian o reinkarnacji. Zdumiewało go, jak można interesować się takimi bzdurami. Czytał ze złośliwą satysfakcją, studiując uważnie każdą stronę, zupełnie jakby książka świadczyła o głupocie Lillian, o jej przerażającej płyciźnie intelektualnej. Po prostu była ignorantką, osobą o ptasim móżdżku, podatną na wszelkie mody i nowinki, więc jakże mógł oczekiwać, że ktoś taki jak ona zrozumie kogoś takiego jak on, że choć w dziesięciu procentach pojmie, o co mu chodzi. Akurat zamierzał odłożyć książkę i zgasić lampę, kiedy drzwi frontowe się otworzyły i do domu weszła zarumieniona od alkoholu Lillian, ubrana w najbardziej obcisłą, najkrótszą czarną sukienkę, jaką kiedykolwiek widział na oczy. Niemal wbrew sobie uśmiechnął się. Wyglądała zachwycająco. Była tak piękna, że nie potrafił oderwać od niej wzroku.

– Cześć, przystojniaku – rzekła. – Tęskniłeś za mną?

– Bez przerwy – odparł. – Od chwili, kiedy widziałem cię po raz ostatni, aż do teraz.

Ponieważ mówił z przesadną żarliwością, można było potraktować jego słowa jako żart, jako niewinne przekomarzanie się, w rzeczywistości jednak naprawdę się za nią stęsknił.

– To dobrze. Bo ja za tobą też.

Stanęła przy stoliku, po czym śmiejąc się wesoło, wyciągnęła ręce w bok niczym modelka i zgrabnym ruchem obróciła się dokoła na palcach.

– Jak ci się podoba moja kiecka? – zapytała. – Kupiłam na wyprzedaży za sześćset dolarów. Ale mi się trafiła okazja, nie?

– Jest śliczna. I warta każdego centa. No i rozmiar jest w sam raz. Gdyby była odrobinę mniejsza, moja wyobraźnia nie miałaby nic do roboty. Wszystko byłoby na wierzchu.

– Taka jest teraz moda. Strój ma być prosty i kuszący.

– Co do tego drugiego, to zgoda. Natomiast co do prostoty, to w wypadku tej sukienki mam duże wątpliwości.

– Ale nie jest wulgarna?

– Nie. Coś tak świetnie uszyte nie może być wulgarne.

– To dobrze. Bo ktoś mi powiedział, że wyglądam w niej wulgarnie, i chciałam poznać twoją opinię, zanim ją zdejmę.

– To znaczy, że pokaz mody już skończony? – zapytał Sachs.

– Owszem. Robi się późno. Poza tym chyba nie myślisz, że taka stara baba jak ja może popisywać się do rana?

– Szkoda. Zaczynało mi się podobać.

– Czasem bywasz mało rozgarnięty…

– Pewnie tak. Rzeczy skomplikowane chwytam w lot. Rzeczy proste wprawiają mnie w zakłopotanie.

– Takie jak zdejmowanie sukienki? Jak tak dalej pójdzie, sama będę musiała ją zdjąć. Trochę by to wszystko zepsuło, prawda?

– Prawda. Na oko to dość prosty zabieg. Żadnych guzików, z którymi się trzeba męczyć, żadnych zatrzasek czy suwaków. Wystarczy pociągnąć w górę.

– Albo zsunąć w dół. Wybór należy do pana, panie Sachs – powiedziała.

Po chwili siedziała przy nim na kanapie, a zaraz potem sukienka leżała na podłodze. Lillian była w żartobliwym, a zarazem namiętnym nastroju; rzuciła się na Sachsa, w krótkich, szalonych zrywach atakując jego ciało. Nie robił nic, aby jej przeszkodzić. Wiedział, że jest pijana, ale nawet gdyby nic do niego nie czuła, gdyby tylko alkohol i nuda pchały ją w jego ramiona, gotów był na to przystać. Może – powtarzał sobie w myślach – taka okazja więcej się nie powtórzy; po miesiącu oczekiwania na to, co właśnie miało miejsce, odwrócenie się od Lillian byłoby czymś po prostu niewyobrażalnym.

Kochali się na kanapie w salonie, potem kochali się na łóżku w sypialni na górze i nawet kiedy alkohol wyparował Lillian z głowy, była równie żarliwa jak na początku: oddawała się Sachsowi z taką pasją i żywiołowością, że wszelkie wątpliwości, które go wcześniej dręczyły, znikły bezpowrotnie. Upajał się nią aż do wyczerpania. Ale najdziwniejsze było, że kiedy obudzili się o świcie i ponownie rzucili na siebie w bladym świetle poranka, które sączyło się do pokoju, Lillian powiedziała Benowi, że go kocha, a Ben patrząc jej w oczy, nie dojrzał w nich nic, co by wzbudziło jego niedowierzanie.

Nie wiadomo, co sprowokowało Lillian, i Sachs nigdy nie zdobył się na odwagę, żeby ją o to spytać. Po prostu z radością zaakceptował istniejący stan rzeczy i niczego więcej od życia nie pragnąc, dał się unieść potężnej fali szczęścia. Niespodziewanie, w trakcie jednej nocy, z dwóch oddzielnych istot przemienili się w parę. Odtąd Lillian spędzała w domu całe dni, sumiennie wypełniając obowiązki matki i pomagając Benowi w różnych pracach domowych, a za każdym razem kiedy podnosiła na niego wzrok, czytał w jej oczach te same słowa, co tamtego poranka w łóżku. Gdy minął tydzień i wydawało się, że Lillian już się nie wycofa, Sachs wreszcie uwierzył w trwałość zmiany. Kilka dni pod rząd zabierał Lillian na zakupy, sprawił jej nowe sukienki i buty, bieliznę z jedwabiu, ofiarował kolczyki z rubinami, sznur pereł. Chodzili do eleganckich restauracji, pijali drogie wina, rozmawiali, snuli plany i kochali się do upadłego. To było zbyt piękne, aby mogło być prawdziwe, ale Sachs nie potrafił już jasno myśleć. W ogóle nie był w stanie myśleć ani skupić się na niczym poza własnym szczęściem.

Nie wiadomo, jak długo by to trwało. Gdyby to tylko od nich zależało, może z tej dzikiej namiętności, z tego dziwnego, nieoczekiwanego romansu zrodziłaby się autentyczna miłość. Mimo trudnego początku i tragicznych okoliczności, w jakich się poznali, może udałoby im się wyjechać razem i zacząć życie od nowa. Niestety, musieli wziąć pod uwagę inne sprawy. Niecałe dwa tygodnie później rozległy się pierwsze dzwonki ostrzegawcze. Uczucie, które ich połączyło, zachwiało delikatną równowagą panującą w ich domu i mała Maria bynajmniej nie była zadowolona ze zmiany. Owszem, odzyskała matkę, ale jednocześnie coś straciła i po tej stracie czuła się tak, jakby runął cały jej świat. Prawie przez miesiąc żyła z Sachsem w raju. Była jedynym obiektem jego uczuć, uwielbiał ją jak nikt dotąd, spełniał każde jej życzenie, a potem z dnia na dzień, bez żadnego uprzedzenia, po prostu ją porzucił. Nocami sypiał teraz w łóżku jej matki, a w ciągu dnia i wieczorem zamiast siedzieć w domu i dotrzymywać jej, Marii, towarzystwa, zostawiał ją z opiekunkami, a sam wychodził. Dziewczynka miała pretensje do dorosłych. Miała za złe matce, że zajęła jej miejsce w sercu Bena i miała za złe Benowi, że tak okrutnie ją zawiódł. Wytrzymała tę sytuację przez trzy czy cztery dni, po czym to posłuszne, mile dziecko zamieniło się w małego potworka, który na przemian dąsa się, wpada we wściekłość i wybucha płaczem.

W niedzielę Sachs zaproponował, żeby się wybrać we trójkę do parku w Berkeley Hills. Maria była dla odmiany w świetnym humorze, więc Lillian przyniosła z szafy na górze stary koc, załadowali się razem do buicka i ruszyli na drugi koniec miasta. Przez pierwszą godzinę wszystko układało się dobrze. Lillian leżała na kocu, Maria bujała się na huśtawce, a słońce spalało resztki porannej rosy. Nie było powodu do większego niepokoju nawet wtedy, gdy dziewczynka szalejąc na placu zabaw, uderzyła się w głowę. Przybiegła na koc, cała we Izach, tak jakby to zrobiło każde dziecko na świecie. Lillian wzięła córkę w ramiona, zaczęła ją pocieszać, delikatnie, z czułością całowała zaczerwienione miejsce na skroni dziewczynki. Sachs obserwował te zabiegi z uznaniem, bądź co bądź była to skuteczna, tradycyjna metoda leczenia dziecięcych potłuczeń, jednakże tym razem nie przynosiła najmniejszych efektów. Maria wciąż zalewała się łzami, nie reagując na czułości Lillian, która usiłowała ją pocieszyć, i chociaż miała tylko niewielkie zadrapanie na czole, tak bardzo narzekała na ból i tak strasznie łkała, że w pewnym momencie zaczęła się dusić. Lillian ponownie przytuliła córkę, ale Maria wyrwała się matce protestując, że ta za mocno ją ściska. Sachs dojrzał ból w oczach Lillian, a potem gdy dziewczynka odepchnęła matkę, dostrzegł również złość. Nie wiadomo kiedy z niczego zrobiła się afera. Ze trzydzieści metrów od miejsca, gdzie siedzieli, lodziarz ustawił swój wózek. Chcąc odwrócić uwagę dziewczynki od skaleczenia, Sachs zaproponował, że kupi jej loda. Od razu się lepiej poczujesz, powiedział, uśmiechając się najserdeczniej jak umiał, po czym ruszył biegiem do barwnego parasola nie opodal na ścieżce. Okazało się, że było szesnaście różnych smaków. Nie wiedząc, jakie Maria lubi, wybrał dwa: pistacjowy i tutti frutti. Może przynajmniej spodoba się jej nazwa, pomyślał. Nie spodobała się. Chociaż łzy już nie ciekły takim strumieniem jak przed chwilą, dziewczynka spojrzała na zielonkawe lody podejrzliwym wzrokiem, a gdy je wzięła do ręki i ostrożnie polizała, dosłownie wpadła w szał. Krzywiąc się i plując, jakby miała w ustach truciznę, krzyczała, że lody są obrzydliwe. Po czym znów wybuchnęła płaczem, a kiedy jej furia dosięgła zenitu, przełożyła lody do prawej rączki i z całej siły cisnęła je w Sachsa. Pacnęły go w brzuch i rozprysły mu się na koszuli. Gdy Ben schylił głowę, żeby obejrzeć szkodę, Lillian zerwała się z koca i uderzyła córeczkę w twarz.

– Ty smarkulo! – zawołała. – Ty mała, niewdzięczna smarkulo! Zabiję cię, rozumiesz!? Zabiję cię na oczach tych wszystkich ludzi!

Zanim Maria zdążyła unieść rączki i zasłonić buzię, Lillian ponownie ją spoliczkowała.

– Przestań! – krzyknął ostro Sachs przerażony tym, co się dzieje; przez chwilę niemal miał ochotę pchnąć Lillian na ziemię. – Nie waż się tknąć tego dziecka! Słyszysz?

– Odpieprz się! – Lillian była równie wściekła jak on. – To mój bachor i będę z nim robić, co chcę.

– Nie pozwolę jej bić.

– Jeśli zasłuży na bicie, będzie bita. I nikt się do tego nie będzie wtrącał. Nawet ty, mądralo!

Było coraz gorzej. Gdyby nie znajdowali się w miejscu publicznym i nie kłócili na oczach tłumu, diabli wiedzą, czym by się ich awantura skończyła. A tak mniej więcej po dziesięciu minutach wzięli się w garść i pohamowali swą wściekłość. Pocałowali się, przeprosili nawzajem i przez resztę popołudnia ani słowem nie wspomnieli o całej aferze. Wybrali się we trójkę do kina, potem na kolację do chińskiej restauracji; kiedy wieczorem po powrocie do domu położyli Marię spać, incydent poszedł już w niepamięć. A przynajmniej tak im się zdawało. W rzeczywistości stanowił pierwszą oznakę nieuchronnego końca. Od chwili gdy Lillian uderzyła córkę w twarz do wyjazdu Bena z Berkeley pięć tygodni później nic nie było takie jak dawniej.

Rozdział 5

Szesnastego lipca 1988 roku przed budynkiem sądu w Turnball w stanie Ohio wybuchła bomba, niszcząc niedużą kopię Statuy Wolności. Większość ludzi potraktowała to jak zwykły chuligański wybryk, drobny akt wandalizmu niemający żadnego podłoża politycznego, ale ponieważ zniszczeniu uległ przedmiot będący symbolem narodowym nazajutrz podano w telewizji krótką wiadomość na ten temat. Sześć dni później w Danburg w Pensylwanii wysadzono w powietrze kolejną kopię Statuy Wolności. Odbyło się to niemal w identyczny sposób: mały wybuch w środku nocy, brak rannych, żadnych zniszczeń, nie licząc oczywiście pomnika. Trudno było jednak ustalić, czy obie bomby podłożyła ta sama osoba, czy też sprawca drugiego wybuchu naśladował sprawcę pierwszego. W owym czasie jeszcze nikt się tym zbytnio nie przejmował, chociaż pewien znany senator o poglądach konserwatywnych wydał oświadczenie, w którym potępiał „ubolewania godne czyny”, i apelował do winowajców, żeby natychmiast zaprzestali swej haniebnej działalności. „To wcale nie jest śmieszne. Nie tylko zniszczyliście cudzą własność, ale zbezcześciliście symbol narodowy. Amerykanie kochają Statuę i nie życzą sobie podobnych wygłupów.”

W sumie w różnych miejscach publicznych w całej Ameryce znajduje się około stu trzydziestu kopii Statuy Wolności. Stoją w parkach miejskich, przed ratuszem, czasem zdobią dachy budynków. W przeciwieństwie do flagi, która zarówno ludzi dzieli, jak i łączy, Statua jako symbol nie wzbudza kontrowersji. Jeśli chodzi o flagę, wielu Amerykanów jest z niej dumnych, wielu zaś się jej wstydzi i na każdą osobę, która uważa flagę za świętość, trafi się inna gotowa ją opluć, spalić, ochlapać błotem. Statua nie wywołuje tego rodzaju konfliktów. Od ponad stu lat wznosi się ponad politykę i ideologię; stoi u wrót naszego kraju symbolizując to, co w nas dobre. Przedstawia nie tyle prawdę, co nadzieję, nie tyle fakty, co wiarę, i ze świeczką trzeba by szukać osoby potępiającej wartości, które Statua reprezentuje – demokrację, wolność, równość wobec prawa. To najlepsze, co Ameryka ma do zaoferowania światu, i choć czasem sprzeniewierzamy się tym wartościom, ich znaczenie i waga nie budzą wątpliwości. Ideały, które Statua symbolizuje, milionom ludzi dodały otuchy. Pozwoliły nam wszystkim uwierzyć, że kiedyś będziemy żyli w lepszym świecie.

Jedenaście dni po incydencie w Pensylwanii zniszczeniu uległa kolejna statua, w wiosce w środkowej części Massachusetts. Tym razem wybuchowi towarzyszył komunikat – przygotowane wcześniej oświadczenie, które nazajutrz przekazano telefonicznie redakcji „Springfield Republican”. „Zbudź się, Ameryko – odczytał dzwoniący. – Najwyższy czas, żebyś wprowadziła w czyn to, co głosisz. Jeśli nie chcesz, żeby wylatywały w powietrze kolejne statuy, udowodnij, że nie jesteś hipokrytką. Uczyń coś dla swych obywateli poza konstruowaniem bomb. Inaczej moje bomby dalej będą wybuchać. Podpisane: Duch Wolności.”

Przez następne półtora roku w różnych częściach kraju uległo zniszczeniu dziewięć kolejnych pomników. Zapewne wszyscy to wciąż pamiętają, więc nie ma potrzeby dokładnie opisywać poczynań Ducha. W niektórych miastach strzeżono pomników przez okrągłą dobę: do pilnowania zgłaszali się ochotnicy z Amerykańskiego Legionu, z Klubu Łosia, ze szkolnych drużyn futbolowych oraz innych organizacji. Ale nie wszędzie wzmożono czujność, toteż Duch Wolności pozostawał nie wykryty. Za każdym razem po dokonaniu wybuchu przyczajał się na pewien czas, aż wszyscy sądzili, że może to już koniec. A potem nagle, znienacka, pojawiał się tysiące kilometrów dalej i znów przystępował do akcji. Wielu ludzi nie posiadało się z oburzenia, ale byli i tacy, którzy sympatyzowali z poglądami Ducha. Oczywiście znajdowali się w mniejszości, ale zważywszy na wielkość Ameryki, bynajmniej nie była to mała grupka. Z czasem Duch stał się dla nich czymś w rodzaju ludowego bohatera. Podejrzewam, że zyskał tak dużą popularność dzięki oświadczeniom, które przekazywał telefonicznie po każdym wybuchu wybranym przez siebie redakcjom gazet i stacjom radiowym. Oświadczenia, z konieczności krótkie, były coraz lepiej sformułowane: bardziej zwięzłe, bardziej poetyckie i w bardziej wyszukany sposób wyrażające rozczarowanie ojczyzną. „Każdy jest sam – zaczynało się jedno – więc tylko do siebie nawzajem możemy się zwrócić o pomoc”. Albo: „Demokracja nie jest nigdzie zagwarantowana. Jeśli nie chcemy jej utracić, codziennie musimy o nią walczyć. Naszą jedyną bronią jest Prawo.” Albo: „Jeśli będziemy zaniedbywać dzieci, zniszczymy samych siebie. Istniejemy w teraźniejszości o tyle, o ile pokładamy nadzieję w przyszłości.” W przeciwieństwie do innych terrorystów, których oświadczenia pełne były nadętej retoryki i kategorycznych żądań, Duch nie domagał się rzeczy niemożliwych do spełnienia. Po prostu chciał, żeby Amerykanie się opamiętali i stali lepsi. W jego nawoływaniach do poprawy było coś niemal biblijnego; po pewnym czasie bardziej niż rewolucjonistę przypominał udręczonego proroka. Prawdę mówiąc, wyrażał na głos życzenia wielu ludzi, toteż nic dziwnego, że zdarzali tacy, którzy otwarcie popierali jego działalność. Argumentowali, że bomby podkładane przez Ducha nikomu nie wyrządzają krzywdy, a jeśli zmuszają społeczeństwo do przemyślenia niektórych spraw, to może jednak spełniają szlachetny cel.

Jeśli mam być szczery, niezbyt uważnie śledziłem tę historię; ważniejsze rzeczy działy się w tym czasie na świecie. Kiedy trafiałem na wzmianki o Duchu Wolności, nie przywiązywałem do nich większej wagi; facet był wariatem, kolejnym przelotnym zjawiskiem wartym odnotowania jedynie w kronikach amerykańskiego szaleństwa. Ale gdybym nawet się bardziej interesował całą sprawą, wątpię, czy odgadłbym, że Duch Wolności i mój przyjaciel Ben Sachs to jedna i ta sama osoba. Pomysł zestawienia tych dwóch postaci był czymś tak absurdalnym i nie mieszczącym się w głowie, że nie wiem jakim cudem mógłbym na niego wpaść. Z drugiej strony (i zdaję sobie sprawę, że to zabrzmi dziwnie), jeśli w ogóle o kimkolwiek myślałem czytając w prasie o Duchu Wolności, to właśnie o Sachsie. Minęły cztery miesiące od zniknięcia Bena, kiedy nastąpiły pierwsze wybuchy, a wzmianka o Statui Wolności natychmiast przywiodła mi go na myśl. Zważywszy na jego powieść, a także na okoliczności jego wypadku przed dwoma lary, to skojarzenie było chyba całkiem naturalne. W każdym razie ilekroć potem czytałem o Duchu, przed oczami stawał mi Ben. A gdy nachodziły mnie wspomnienia naszej przyjaźni, tak bardzo za nim tęskniłem, że zaczynałem odczuwać nieprzyjemne dreszcze.

Ale na tym kończyło się moje zainteresowanie wybuchami. Działalność Ducha kojarzyła mi się przede wszystkim z nieobecnością Bena, z bolesną tęsknotą za przyjacielem; minął ponad rok, zanim sam Duch wzbudził moją ciekawość. Było to wiosną 1989 roku. Włączyłem telewizor i widząc walczących o demokrację chińskich studentów odsłaniających na placu Niebiańskiego Spokoju nieudolnie wykonaną kopię Statuy Wolności, zdałem sobie sprawę, że nie doceniłem znaczenia tego symbolu. Statua Wolności była symbolem uniwersalnym, wyrażającym ideę ukochaną przez wszystkich na całym świecie i Duch odegrał istotną rolę we wskrzeszeniu jej znaczenia. Niesłusznie go lekceważyłem, uznając za wariata. Poruszył naszym sumieniem i teraz fale wstrząsu, który wywołał, zaczynały się rozchodzić, sięgając coraz dalej i dalej. Coś się stało, coś nowego wisiało w powietrzu; tej wiosny, kiedy szedłem przez miasto, często miałem wrażenie, że chodnik niemal wibruje mi pod nogami.

Na początku roku zacząłem pisać nową powieść; kiedy latem wyjechałem z Iris do Vermont, byłem tak pochłonięty pracą, że nie potrafiłem o niczym innym myśleć. Dwudziestego piątego czerwca zadekowałem się w oficynie, tam gdzie Ben zawsze zamykał się do pracy, ale nawet to nie wybiło mnie z rytmu. Następuje taki moment w życiu pisarza, kiedy książka, którą pisze, zaczyna rządzić jego życiem, a tworzony przez niego świat staje się ważniejszy od prawdziwego. Przebywając w gabinecie Bena, rzadko zastanawiałem się nad tym, że siedzę w fotelu, na którym on kiedyś siedział, przy biurku, przy którym on pisał, i oddycham tym samym co on powietrzem, a gdy sobie o tym przypominałem, po prostu sprawiało mi to radość. Cieszyłem się na myśl, że znajduję się w miejscu, w którym on spędzał tyle czasu, i byłem pewien, że on też by się cieszył wiedząc, że tu jestem. Wyczuwałem jego obecność; była to obecność pozytywna, zachęcająca do pozostania, niczym nie zagrażająca. Ben chciał, żebym pracował w tym ustronnym zakątku, nie miałem co do tego wątpliwości. Chociaż powoli zacząłem podzielać zdanie Iris (że Sachs nie żyje, że nigdy do nas nie wróci), nadal miałem wrażenie, że ja i Ben się rozumiemy, zupełnie jakby nic się w naszym życiu nie zmieniło.

W pierwszych dniach sierpnia Iris wyjechała do Minnesoty na ślub koleżanki, którą znała jeszcze z dzieciństwa. Zabrała z sobą Sonię. David do końca miesiąca miał być na obozie letnim, więc zostałem sam i mogłem się poświęcić wyłącznie pisaniu. Po kilku dniach wpadłem w rytm, w jaki zwykle wpadam, kiedy Iris wyjeżdża; za dużo pracy, za mało jedzenia, bezsenne noce. Gdy Iris leży ze mną w łóżku, nie mam problemów z zaśnięciem, ale z chwilą gdy mnie opuszcza, lękam się zamknąć oczy. Każda kolejna noc jest gorsza od poprzedniej, z każdą coraz dłużej nie mogę zasnąć i wkrótce siedzę przy zapalonym świetle do pierwszej, drugiej, wreszcie trzeciej nad ranem. Tak było w tym roku, tak było i w zeszłym. W każdym bądź razie nie spałem, kiedy Sachs nieoczekiwanie pojawił się w Vermont. Dochodziła druga w nocy; leżałem w sypialni na górze, czytając nędzny kryminał, książczynę, którą wiele lat temu zostawił jakiś gość, kiedy usłyszałem warkot samochodu zbliżającego się polną drogą. Podniosłem wzrok znad książki czekając, aż szum silnika ucichnie w oddali, ale ku mojemu zdziwieniu kierowca zwolnił przed domem Sachsów, światła reflektorów omiotły okna, po czym wóz wykręcił i szorując o krzaki głogu, zatrzymał się na podwórzu. Wciągnąłem spodnie i ruszyłem pędem na dół; wpadłem do kuchni w parę sekund po tym, jak silnik zgasł. Nie było czasu na zastanowienie. Skierowałem się prosto ku szafce ze sztućcami, chwyciłem najdłuższy nóż jaki zdołałem wymacać, po czym ustawiłem się w ciemności, czekając na intruza; byłem pewien, że to jakiś bandyta czy szaleniec. Chyba nigdy w życiu się nie bałem tak jak przez następnych dziesięć czy dwadzieścia sekund. Zanim zdążyłem rzucić się do ataku, zapaliło się światło – zapaliło się, bo intruz wchodząc do kuchni, automatycznie przekręcił kontakt – i w chwili gdy moje plany obronne zostały udaremnione, spostrzegłem, że intruzem jest Sachs. Jednakże w tym ułamku sekundy, między błyskiem światła a uświadomieniem sobie, kto wszedł do kuchni, sądziłem, że już po mnie. Sachs zrobił ze trzy lub cztery kroki i nagle zamarł: w tym momencie zobaczył mnie – gotowego do skoku, z nożem w górze.

– Mój Boże – szepnął. – To ty?

Usiłowałem coś powiedzieć, ale nie byłem w stanie wydobyć z siebie słowa.

– Zauważyłem światło palące się w sypialni – rzekł, patrząc na mnie z niedowierzaniem. – Myślałem, że to Fanny…

– Nie. To nie Fanny.

– No, widzę.

– Ale również ty to nie ty. To niemożliwe. Ty nie żyjesz. Wszyscy wiedzą, że nie żyjesz. Leżysz w jakimś rowie na poboczu drogi i gnijesz pod stertą liści.

Chwilę trwało, zanim doszedłem do siebie po szoku, ale w sumie otrząsnąłem się szybciej, niż mogłem oczekiwać. Ben dobrze wyglądał, sprawiał wrażenie osoby silnej, zdrowej, i gdyby nie odrobina siwizny we włosach, byłby dokładnie tym samym człowiekiem co dawniej. Myślę, że to mnie uspokoiło. Nie miałem przed sobą zjawy czy ducha; to był mój stary przyjaciel, tak samo pełen energii i tak samo gadatliwy jak zwykle. Nim minął kwadrans, zdążyłem ponownie przywyknąć do Bena, oswoić się z myślą, że wcale nie zginął.

Nie spodziewał się, że mnie tu zastanie, i dlatego, jak powiedział, zbaraniał na mój widok. Zanim zasiedliśmy do rozmowy, kilka razy mnie za to przeprosił, ale biorąc pod uwagę okoliczności naszego spotkania, myślę, że żadne przeprosiny nie były konieczne.

– To przez ten nóż – rzekłem. – Gdybym wszedł do swojego domu i zobaczył faceta, który chce mnie zadźgać, też bym zbaraniał.

– Chodzi o to, że nie spodziewałem się ciebie tutaj. Ale cieszę się, że cię widzę.

– Nie przesadzaj z tą radością. Dlaczego miałbyś się cieszyć po tak długim czasie…

– Nie dziwię się, że jesteś na mnie zły.

– Nie jestem. Na początku owszem, byłem, ale później złość mi przeszła.

– I co?

– Nic. Zacząłem się o ciebie bać. I odtąd chyba cały czas się boję.

– A co z Fanny? – spytał. – Czy ona też się o mnie boi?

– Fanny, mój drogi, jest znacznie dzielniejsza ode mnie – rzekłem. – Nigdy nie przestała wierzyć, że żyjesz.

Uśmiechnął się, wyraźnie zadowolony z tego, co usłyszał. Aż do tej chwili nie byłem pewien, czy zamierza zostać czy wyjść, ale nagle przysunął sobie krzesło i usiadł; zachowywał się tak, jakby właśnie podjął bardzo ważną decyzję.

– Co popalasz? – spytał, wciąż szeroko uśmiechnięty.

– To co zawsze. Schimmelpennincki.

– Świetnie. Więc przynieś nam po cygarku. I może jakąś butelczynę.

– Pewnie jesteś zmęczony?

– Owszem. Przejechałem sześćset pięćdziesiąt kilometrów i jest druga nad ranem. Ale chyba chcesz ze mną pogadać, nie?

– Rozmowa może poczekać do jutra – powiedziałem.

– Kto wie, czy jutro nie stchórzę.

– A dziś jesteś gotów gadać?

– Tak, dziś jestem gotów. Dopóki tu nie wszedłem i nie zobaczyłem cię z nożem, nie zamierzałem nic mówić. Tak miało być: buzia na kłódkę, nikomu ani słowa. Ale zmieniłem zdanie. Nie w tym rzecz, że nie mogę dłużej wytrzymać, bo mogę, ale lepiej żeby na wszelki wypadek ktoś o wszystkim wiedział. W razie gdyby coś mi się stało.

– Dlaczego coś miałoby ci się stać? – zapytałem.

– Dlatego, że prowadzę niebezpieczną grę, i prędzej czy później szczęście może mnie opuścić.

– A dlaczego chcesz, żebym akurat ja o wszystkim wiedział?

– Bo jesteś moim przyjacielem i wiem, że potrafisz dochować tajemnicy. – Na moment zamilkł i spojrzał mi głęboko w oczy. – Potrafisz, co?

– Chyba tak – odparłem. – Ale prawdę mówiąc, nie jestem pewien, bo nigdy nie znałem żadnej tajemnicy, której nie wolno mi było nikomu wyjawić.

Tak się zaczęło: od enigmatycznych uwag i aluzji do nadciągającego końca. Znalazłem w spiżarni butelkę bourbona, z suszarki nad zlewem wziąłem dwie czyste szklanki, po czym ruszyliśmy przez podwórze do oficyny, w której trzymałem swoje cygara. Tam przez następnych pięć godzin, pijąc, paląc i walcząc ze zmęczeniem, Ben opowiedział mi o wszystkim, co się z nim działo. Siedzieliśmy w wygodnych fotelach po obu stronach zawalonego papierami biurka i póki trwała opowieść Bena, żaden z nas nawet nie zmienił pozycji. Dookoła paliły się świeczki, ich płomyki migotały, a głos mego przyjaciela wypełniał pokój. Ben mówił, ja słuchałem w milczeniu i powoli, stopniowo poznawałem historię, którą tu opisałem.

Zanim w ogóle otworzył usta, wiedziałem, że musiało go spotkać coś bardzo niezwykłego, w przeciwnym razie nie ukrywałby się tak długo i nie zadałby sobie tyle trudu, aby wyrobić w nas przekonanie, że nie żyje. Co do tego nie miałem wątpliwości, toteż teraz gdy się wreszcie pojawił, gotów byłem przyjąć za dobrą monetę każdą najdziwniejszą, najbardziej niestworzoną historię – po prostu wysłuchać i uwierzyć w to, czego sam bym nigdy w życiu nie wymyślił. Nie znaczy to bynajmniej, że spodziewałem się usłyszeć akurat tę konkretną opowieść, wcale nie, ale wiedziałem, że usłyszę coś porażającego, więc kiedy Sachs rozsiadł się wygodnie w fotelu i spytał: „Pewnie czytałeś o Duchu Wolności?”, nawet nie mrugnąłem okiem.

– Ach, to już wiem, czym się zajmujesz – przerwałem mu. – Ty jesteś tym śmiesznym facetem, który wysadza w powietrze pomniki. Tak, to musi być całkiem miła praca, ale powiedz, kto, u licha, wybrał cię, żebyś był sumieniem świata? Bo kiedy się ostatni raz widzieliśmy, zajmowałeś się pisaniem powieści.

Odpowiedzi udzielał mi aż do świtu. A mimo to w jego historii wciąż jest sporo luk, sporo niejasności, których nie potrafię sobie wyjaśnić. W każdym razie pomysł z wysadzaniem pomników przychodził mu do głowy stopniowo, etapami: wszystko zaczęło się od policzka, który tamtego niedzielnego popołudnia w Berkeley Lillian wymierzyła córce, a skończyło się na rozpadzie jego związku z Lillian. Pomiędzy jednym a drugim wydarzeniem powoli ulegał wpływowi nieobecnego Reeda Dimaggio, coraz częściej rozmyślał o człowieku, którego zabił, aż przerodziło się to w obsesję.

– Wreszcie zdobyłem się na odwagę i zajrzałem do jego pokoju. I chyba to był początek, ten pierwszy krok ku konkretnemu działaniu. Wcześniej nawet nie śmiałem otworzyć drzwi. Pewnie za bardzo się bałem, za bardzo lękałem tego, co mogę znaleźć, jeśli zacznę szukać. Ale Lillian znów wyszła na cały dzień, Maria była w przedszkolu, a ja siedziałem sam w domu i z wolna odchodziłem od zmysłów. Tak jak się mogłem spodziewać, większość rzeczy należących do Dimaggio została dawno usunięta. Nie było żadnych osobistych drobiazgów, żadnych listów, dokumentów, notatek, kalendarzyków z numerami telefonów, nic, co by się odnosiło do jego życia z Lillian. Trafiłem jednak na kilka książek. Trzy lub cztery tomy dzieł Marksa, biografia Bakunina, broszura Trockiego na temat stosunków rasowych w Ameryce i inne tego typu publikacje. A potem w dolnej szufladzie biurka znalazłem czarny skoroszyt z pracą doktorską Dimaggio. To był klucz do wszystkiego. Gdybym tego nie znalazł, wątpię, czy moje dalsze losy potoczyłyby się tak samo.

Liczący około czterystu pięćdziesięciu stron doktorat Reeda Dimaggio poświęcony był życiu i twórczości Aleksandra Berkmana – kontynuował Ben. – Na pewno o nim słyszałeś. To ten anarchista, który postrzelił Henry’ego Claya Fricka, z kolei Frick to ten, w którego domu na Piątej Alei mieści się obecnie muzeum sztuki. Zdarzyło się to w Homestead w 1892 roku, kiedy Frick wezwał trzystu ludzi z Agencji Pinkertona do stłumienia strajku w hucie stali i kazał im otworzyć ogień do robotników. Berkman, dwudziestoletni żydowski radykał, który zaledwie przed kilkoma laty wyemigrował z Rosji, przybył do Homestead w Pensylwanii i oddał kilka strzałów do Fricka, ponieważ w jego oczach Frick stanowił symbol kapitalistycznej opresji. Frick przeżył, a Berkman odsiedział czternaście lat w więzieniu stanowym. Po wyjściu na wolność napisał Wspomnienia więzienne anarchisty i dalej prowadził działalność polityczną, najczęściej wespół z Emmą Goldman. Był wydawcą pisma „Mother Earth”, pomógł założyć szkołę, w której propagowano wolnomyślicielstwo, jeździł po kraju z odczytami, zabiegając o poparcie dla różnych ważnych akcji, jak choćby strajku w zakładach włókienniczych w Lawrence. Kiedy Ameryka przystąpiła do pierwszej wojny światowej, Berkman znów trafił za kratki, tym razem za to, że występował przeciw rekrutacji. Dwa lata później, niedługo po zwolnieniu, wraz z Emmą Goldman został deportowany do Rosji. Tuż przed ich wyjazdem, podczas kolacji pożegnalnej, w radiu podano, że właśnie zmarł magnat stalowy Henry Clay Frick. „Deportowany przez Pana Boga” – oznajmił Berkman. Genialne stwierdzenie, nie uważasz? W każdym razie niezadługo Berkman rozczarował się życiem w Rosji. Jego zdaniem bolszewicy zdradzili ideały rewolucji, jeden rodzaj despotyzmu zastąpili drugim. W 1921 roku, kiedy oddziały wojskowe stłumiły powstania kronsztadzkie, Berkman postanowił ponownie wyemigrować z Rosji. Zamieszkał na południu Francji i tam przeżył ostatnich dziesięć lat swojego życia. Cały czas starał się utrzymywać ciało i umysł w formie: napisał ABC anarchizmu komunistycznego, zajmował się tłumaczeniem i redagowaniem tekstów, często pisał za innych, lecz mimo to nie mógł się obejść bez pomocy przyjaciół. W 1936 roku był zbyt chory, aby dłużej pracować; zamiast prosić o dalsze zapomogi, wziął pistolet i strzelił sobie w skroń.

To była dobra praca doktorska. Może miała ciężkawy styl i za bardzo dydaktyczny wydźwięk, ale w sumie była starannie przygotowana, udokumentowana i napisana inteligentnie, z pasją. Dimaggio wzbudził mój szacunek. Zobaczyłem, że to człowiek myślący. Biorąc jednak pod uwagę, czym się później w życiu zajmował, zrozumiałem, że tekst o Berkmanie to coś więcej niż zwykły doktorat. Był to krok naprzód we własnym rozwoju, próba usystematyzowania swoich przekonań politycznych. Chociaż nigdzie nie napisał tego wprost, czułem, że popierał Berkmana i uznawał pewne formy politycznej przemocy za moralnie usprawiedliwione. Krótko mówiąc uważał, że terroryzm czasem ma rację bytu. Jeśli właściwie się z niego korzysta, bywa bardzo skutecznym narzędziem. Posługując się nim, można uwypuklić wagę niektórych problemów, a także pokazać społeczeństwu, na czym polega zinstytucjonalizowana władza.

Nic mogłem sobie znaleźć miejsca. Odtąd cały czas myślałem o Dimaggio, porównywałem się z nim, zastanawiałem się, jakim cudem obaj w jednym czasie znaleźliśmy się na tamtej szosie w Vermont. Musiała na nas działać jakaś niewytłumaczalna, kosmiczna siła. Lillian niewiele mi mówiła o swoim byłym mężu, ale wiedziałem, że walczył w Wietnamie i że wojna kompletnie go odmieniła; po powrocie do cywila już zupełnie innym okiem patrzył na Amerykę, na politykę, na własne życie. To było niesamowite: ja za odmowę służenia w wojsku wylądowałem w więzieniu, a on walczył na wojnie i właśnie tam, w Wietnamie, jego poglądy zbliżyły się do moich. Obydwaj zostaliśmy pisarzami, obydwaj mieliśmy też świadomość, że w Ameryce muszą nastąpić zasadnicze zmiany. O ile jednak ja zacząłem później błądzić, bawić się w pisanie przemądrzałych artykułów i uważać za wielkiego literata, o tyle Dimaggio wciąż parł naprzód, nieustannie się rozwijał i w końcu ośmielił się wprowadzić swoje poglądy w czyn. Nie twierdzę, że wysadzanie w powietrze tartaków to dobry pomysł, nie, ale po prostu zazdrościłem facetowi odwagi. Sam nigdy palcem nie kiwnąłem w obronie czegokolwiek. Od piętnastu lat narzekałem, sarkałem, ale pomimo szlachetnych intencji i świętego oburzenia ani razu niczym nie zaryzykowałem. W przeciwieństwie do Dimaggio byłem hipokrytą i kiedy w myślach się z nim porównywałem, odczuwałem coraz większy wstyd.

W pierwszej chwili chciałem coś o nim napisać. Taką rozprawę jak on o Aleksandrze Berkmanie, tylko jeszcze lepszą, głębszą, bardziej wnikliwą. Miała to być elegia, wspomnienie pośmiertne w formie książki. Myślałem, że jeśli to zrobię, może zdołam się uwolnić od poczucia winy. I może wówczas śmierć Dimaggio nie pójdzie na marne. Oczywiście musiałbym jeździć po całym kraju, zbierać informacje, umawiać się na spotkania ze wszystkimi, których on znał, a ja potrafiłbym odszukać: z jego rodzicami, krewnymi, kolegami ze szkoły, kumplami z wojska, znajomymi z pracy, dawnymi dziewczynami, członkami Dzieci Planety, z setkami najprzeróżniejszych osób. Byłoby to ogromne przedsięwzięcie, praca na wiele lat. Ale właśnie o to chodziło. Póki poświęcałbym mu czas i uwagę, Dimaggio by żył. Oddałbym mu swoje życie, a on w zamian zwróciłby mi moje. Nawet nie proszę, Peter, żebyś starał się to zrozumieć. Sam ledwo cokolwiek rozumiałem. Wiedziałem tylko, że błądzę po omacku, rozpaczliwie szukając jakiegoś punktu oparcia, i przez chwilę pomysł napisania takiej książki wydawał mi się świetnym rozwiązaniem.

Nic jednak z niego nie wyszło. Kilka razy usiadłem do robienia notatek, ale nie mogłem się skupić, uporządkować myśli. Diabli wiedzą dlaczego. Może wciąż się łudziłem, że jakoś ułożę sobie życie z Lillian. A może nie wierzyłem, że potrafię jeszcze cokolwiek napisać. Nie mam pojęcia, co mnie powstrzymywało, ale ilekroć podnosiłem długopis i zabierałem się do pracy, natychmiast zlewałem się potem, w głowie mi się kręciło i wydawało mi się, że zaczynam spadać. Czułem się tak samo jak podczas tamtego upadku. To była ta sama panika, ta sama bezradność, ten sam pęd ku nicości.

A potem stało się coś dziwnego. Któregoś ranka szedłem po samochód, który zaparkowałem na Telegraph Avenue, kiedy nagle spostrzegłem znajomego z Nowego Jorku. Cal Stewart był wydawcą pisma, w którym na początku lat osiemdziesiątych ukazało się kilka moich artykułów. Po raz pierwszy od przyjazdu do Kalifornii zobaczyłem na ulicy kogoś, kogo wcześniej znałem. Na myśl, że mógłbym zostać rozpoznany, ogarnęła mnie trwoga. Jeśli choć jedna osoba dowie się, gdzie się ukrywam, będę skończony, zniszczony. Dałem nura w najbliższe drzwi, żeby tylko zejść z widoku. Okazało się, że za drzwiami mieścił się ogromny antykwariat składający się z sześciu czy siedmiu sal. Z walącym sercem, próbując jakoś wziąć się w garść, poszedłem na koniec pomieszczenia i schowałem się za rzędem półek sięgających aż po sufit. Miałem przed sobą góry książek, miliony nagromadzonych słów, cały wszechświat odrzuconej literatury – książki nie chciane przez ich właścicieli, odsprzedane, nikomu dłużej niepotrzebne. Z początku nie zdawałem sobie sprawy, że stoję w dziale beletrystyki amerykańskiej, ale kiedy zacząłem się rozglądać po tytułach, pierwszą książką, jaką zauważyłem – znajdowała się dokładnie na wysokości moich oczu – był Nowy kolos; można zatem powiedzieć, że przyłożyłem rękę do powstania tego cmentarzyska. Był to niesamowity zbieg okoliczności i czułem, że coś się za tym musi kryć, jakiś znak, wróżba.

Nie pytaj, dlaczego książkę kupiłem. Nie miałem najmniejszego zamiaru jej czytać. Kiedy jednak zobaczyłem ją na półce, wiedziałem, że muszę ją mieć. Że muszę mieć akurat ten egzemplarz, ten fizyczny, namacalny przedmiot. Kosztowała tanio – tylko pięć dolarów za pierwsze wydanie w twardej oprawie, z obwolutą i fioletowymi wyklejkami. Na tylnym skrzydełku było moje zdjęcie: portret artysty jako młodego kretyna. Pamiętam, że to zdjęcie zrobiła Fanny. Miałem wówczas dwadzieścia sześć albo siedem lat, brodę, długie włosy i wpatrywałem się w obiektyw z taką niesamowicie skupioną, poważną miną. Wiesz, o którym zdjęciu mówię; widziałeś je nieraz. Ale kiedy tamtego dnia otworzyłem książkę i zobaczyłem swoją podobiznę, prawie ryknąłem śmiechem.

Po pewnym czasie, gdy znajomy już dawno minął antykwariat i znikł za dziesiątym zakrętem, wyszedłem na zewnątrz i wróciłem samochodem do domu Lillian. Zdałem sobie sprawę, że nie mogę dłużej pozostać w Berkeley. Cal Stewart napędził mi porządnego stracha: zrozumiałem, jak niepewna jest moja sytuacja, na jakie niebezpieczeństwo jestem narażony. Po powrocie do domu położyłem książkę na stoliku w salonie i usiadłem na kanapie. Nie miałem żadnego pomysłu, co mógłbym robić. Musiałem wyjechać, a z drugiej strony nie mogłem, po prostu nie umiałem się zdobyć na to, żeby zostawić Lillian. Lillian znów zaczęła żyć swoim życiem, a mimo to nie chciałem jej porzucać, nigdy więcej się z nią nie widzieć. Więc siedziałem tępo na kanapie, wpatrując się w okładkę Nowego kolosa, świadom, że znalazłem się w ślepym zaułku. Nie zacząłem pisać książki o Dimaggio; pozbyłem się ponad jednej trzeciej pieniędzy; przekreśliłem wszystkie swoje szanse. Tkwiłem bez ruchu, kompletnie przybity, nie odrywając wzroku od powieści na stoliku. Przez długi czas chyba nic do mnie nie docierało, ale potem, powolutku, coś zaczęło się zmieniać. Pewnie to trwało z godzinę, ale kiedy wreszcie pomysł zaświtał mi w głowie, nie mogłem przestać o nim myśleć. Statua Wolności. Pamiętasz ten dziwny, jakby zdeformowany wizerunek Statuy Wolności? Od tego się zaczęło, a gdy już uzmysłowiłem sobie, co chcę osiągnąć, dalej wszystko potoczyło się błyskawicznie, cały szalony plan ruszył z kopyta.

Jeszcze tego samego popołudnia zlikwidowałem kilka swoich kont, a resztę nazajutrz rano. Żeby wykonać plan, potrzebowałem jak najwięcej gotówki – a to znaczyło, że niestety musiałem złamać wcześniejsze zobowiązania i zatrzymać pieniądze, które obiecałem Lillian. Trochę było mi głupio, że robię z gęby cholewę, ale nie tak głupio, jak się spodziewałem. Bądź co bądź dałem już Lillian sześćdziesiąt pięć tysięcy dolarów; mimo że jeszcze sporo się jej należało, była to jednak kupa forsy, o wiele więcej, niż myślała, że kiedykolwiek ode mnie dostanie. Dziewięćdziesiąt jeden tysięcy, które mi zostało, było całkiem pokaźną sumą, ale przecież nie zamierzałem przepuścić wszystkiego na siebie. Cel, na który postanowiłem przeznaczyć forsę, był równie doniosły jak mój pierwotny pomysł. A może nawet bardziej doniosły. Korzystając z pieniędzy kontynuowałbym dzieło Reeda Dimaggio, a jednocześnie mógłbym wyrażać własne poglądy i bronić własnych przekonań; po raz pierwszy mój głos byłby słyszalny. Nagle, całkiem nieoczekiwanie, moje życie nabrało sensu. Nie tylko kilka ostatnich miesięcy, ale w ogóle całe życie, od samego dzieciństwa. To było jakieś cudowne zrządzenie losu, niezwykła kombinacja pobudek i ambicji. Znalazłem element jednoczący i dzięki temu odkryciu mogłem zebrać do kupy wszystkie połamane kawałki samego siebie. Po raz pierwszy w życiu tworzyłbym całość.

Nie potrafię ci opisać ogromu szczęścia, jakie mnie ogarnęło. Znów poczułem się wolny, jakby decyzja, którą podjąłem, zrzuciła ze mnie pęta. Nie o to chodziło, że chciałem opuścić Lillian i małą Marię, nie, ale były ważniejsze sprawy, którymi musiałem się zająć. Kiedy to wreszcie pojąłem, cała gorycz i cierpienie, jakie w ciągu ostatniego miesiąca nagromadziły mi się w sercu, po prostu wyparowały. Urok prysł. Czułem się podniesiony na duchu, wzmocniony, oczyszczony. Niemal jak człowiek, który uwierzył w Boga. Jak człowiek, który się nawrócił. Sprawy nie dokończone przestały nagle mieć jakiekolwiek znaczenie. Byłem gotów wyruszyć w świat i głosić słowo, byłem gotów zacząć wszystko od nowa.

Z perspektywy czasu zdaję sobie sprawę, że wiązanie nadziei z Lillian Stern nie miało najmniejszego sensu. Wyjazd do niej do Kalifornii był szaleństwem, aktem rozpaczy. Nie wiem, może coś by z tego wyszło, gdybym się w Lillian nie zakochał, ale ponieważ się zakochałem, nasz związek był skazany na klęskę. Przeze mnie Lillian znalazła się w impasie i nie umiała sobie z nim poradzić. Chciała dostać pieniądze, a zarazem ich nie chciała. Czuła, że staje się zachłanna, i własna zachłanność ją upokarzała. Chciała, żebym ją kochał, a jednocześnie nienawidziła się za to, że mnie kocha. Przeżyłem przez nią prawdziwe piekło, lecz nie mam już jej tego za złe. Lillian to dzika istota, istota tak piękna, że jej uroda zwala z nóg. To kobieta odważna, niepohamowana, gotowa na wszystko. Jednakże będąc ze mną nie miała szansy być sobą.

Koniec końców niezwykłe było nie to, że wyjechałem z Kalifornii, lecz to, że tak długo tam wytrwałem. Okoliczności naszego poznania były tak dziwne, tak groźne i niepewne, że zaczęły Lillian podniecać. Właśnie to ją pociągało: nie ja, a dreszcz emocji związany z moją obecnością i ciemne siły, które uosabiałem. Sytuacja obfitowała w najróżniejsze romantyczne możliwości i po jakimś czasie Lillian nie potrafiła im się oprzeć; uległa w znacznie większym stopniu, niż zamierzała. Trochę przypominało to niezwykle okoliczności jej spotkania z Dimaggio. Romans z Dimaggio skończył się małżeństwem. Romans ze mną – miodowym miesiącem, który trwał dwa tygodnie i był cudowny. Nieważne, co się potem stało. Nasz związek nie wytrzymałby próby czasu; prędzej czy później Lillian znów zaczęłoby nosić i wróciłaby do swojego dawnego życia. Ale póki te nasze dwa tygodnie trwały, nie ulega dyskusji, że była we mnie szczerze zakochana. Dała mi tego niezbity dowód, o którym zawsze staram się pamiętać, gdy tylko nachodzą mnie wątpliwości. Mogła wydać mnie policji, a nie wydała. Nawet wtedy, gdy jej powiedziałem, że pieniądze się skończyły. Nawet wtedy, gdy wyjechałem. Moim zdaniem to najlepiej świadczy o tym, że jednak coś dla niej znaczyłem. Świadczy też o tym, że to, co mi się w Berkeley przydarzyło, przydarzyło się naprawdę.

Nie żałuję. Przynajmniej teraz już nie żałuję. Wszystko jest za mną; stare dzieje – było, minęło. Najbardziej bolesne okazało się rozstanie z małą Marią. Nie sądziłem, że tak silnie to przeżyję; ogromnie za nią tęskniłem, o wiele bardziej niż za jej matką. Za każdym razem kiedy wyruszałem na zachód, miałem ochotę pojechać do Kalifornii, odwiedzić Lillian i Marię. Ale nigdy tego nie zrobiłem. Bałem się, co będzie, kiedy ujrzę Lillian, więc wolałem nie ryzykować; prawdę mówiąc, od tego dnia, gdy opuściłem Berkeley, a było to osiemnaście czy dziewiętnaście miesięcy temu, staram się trzymać z dala od Kalifornii. Mała Maria pewnie mnie już nawet nie pamięta. Kiedyś, zanim rozpadł się mój związek z Lillian, myślałem, że zaadoptuję dziewczynkę, że oficjalnie zostanie moją córką. Wydaje mi się, że to byłoby dla niej dobre, dla nas obojga byłoby dobre, ale za późno na snucie marzeń. Może nie było mi pisane być ojcem. Nie wyszło mi z Fanny, nie wyszło z Lillian. Nie zasiałem ziarna. Trudno. Człowiek ma ileś szans w życiu, potem musi sobie radzić sam. Stałem się tym, kim jestem, i nie ma już dla mnie odwrotu. To jest to, Peter. Póki trwa, takie jest moje życic.

Zaczynał ględzić. Słońce wzeszło, tysiące ptaków śpiewało: skowronki, szczygły, gile. Poranny chór rozbrzmiewał w najlepsze. Sachs opowiadał mi o sobie od tylu godzin, że sam już nie bardzo kojarzył, co mówi. Przyglądając mu się w świetle dnia widziałem, że oczy ma na zapałkę. Pogadamy później, zaproponowałem. Jeśli się zaraz nie położysz i nie prześpisz, zaśniesz tu w fotelu, a chyba nie mam dość siły, żeby cię taszczyć do domu.

Umieściłem go w jednym z pustych pokoi na piętrze, zaciągnąłem żaluzje na oknach, po czym cichutko, na palcach przeszedłem do własnego pokoju. Nie sądziłem, że uda mi się zasnąć. Zbyt wiele rzeczy miałem do przemyślenia, za dużo spraw kłębiło mi się w głowie, ale z chwilą gdy dotknąłem poduszki, zacząłem tracić przytomność. Czułem się tak, jakby ktoś z całej siły zdzielił mnie kijem, jakby rozłupał mi czaszkę kamieniem. Niektóre historie bywają tak przerażające, że aby je zrozumieć, człowiek musi najpierw ochłonąć, uwolnić się od nich na moment, uciec choćby w mrok snu.

Obudziłem się o trzeciej po południu. Sachs spał dwie i pół godziny dłużej; przez ten czas kręciłem się po ogrodzie, żeby go przypadkiem nie zbudzić. Sen niewiele mi pomógł. Wciąż czułem się zbyt otępiały, żeby jasno myśleć. Jedyne, czym byłem w stanie zająć mózg, to planowaniem kolacji na wieczór. Jednakże każda najmniejsza decyzja wymagała z mojej strony potwornego wysiłku – wszystkie za i przeciw rozważałem z takim nabożeństwem, jakby od tego zależały losy świata: czy upiec kurczaka w kuchence czy na ruszcie, czy podać go z ryżem czy frytkami, czy wystarczy nam wina. Dokładnie to wszystko pamiętam. Zaledwie parę godzin wcześniej Sachs opowiedział mi o tym, jak zabił człowieka, o dwóch latach, które spędził tułając się po kraju jako zbiegły przestępca. A ja co? Zastanawiałem się, co zjemy na kolację. To było tak, jakbym koniecznie chciał wierzyć, że życie składa się wyłącznie z codziennych, przyziemnych spraw. Ale wiedziałem, że to nieprawda.

Zjedliśmy kolację i znów gadaliśmy do późna; właściwie przegadaliśmy całą noc. Tym razem siedzieliśmy na zewnątrz, w tych samych wygodnych drewnianych fotelach, w których w ciągu ostatnich kilkunastu lat spędziliśmy wiele wieczorów: nie widzieliśmy się nawzajem, byliśmy jak dwa głosy dobywające się z ciemności. Tylko gdy któryś z nas zapalał zapałkę, na moment wyłaniała się z mroku jego twarz. Pamiętam ogniki cygar, robaczki świętojańskie migoczące w krzakach i czyste, roziskrzone gwiazdami niebo, czyli to, co zawsze towarzyszyło nam podczas naszych nocnych rozmów. Na pewno te stałe elementy otoczenia wpłynęły na mnie uspokajająco, ale istotniejszy od nich był oczywiście Sachs. Wypoczęty i wyspany, od początku narzucał ton rozmowie. W jego głosie nie było cienia niepewności, nic, co by wzbudziło moją nieufność. Tej nocy opowiedział mi o Duchu Wolności i ani przez chwilę nie miałem wrażenia, że słucham spowiedzi przestępcy. Był dumny z tego, co zrobił, odczuwał w sercu spokój, a z jego tonu przebijała buta artysty, który wie, że stworzył najważniejsze dzieło swojego życia.

Była to długa, niesamowita historia o licznych podróżach po kraju, o gorączkowej aktywności i okresach spokoju, o zmianach wyglądu i tożsamości, o desperackich ucieczkach. Dopóki Ben nie opowiedział mi wszystkiego w szczegółach, nigdy bym nie przypuszczał, że każdy wybuch wymagał aż tyle pracy: wiązały się z nim kilkutygodniowe żmudne przygotowania, zdobywanie (w różnych punktach, aby uniknąć wpadki) materiałów do konstrukcji bomb, zapewnianie sobie murowanego alibi, szykowanie odpowiednich przebrań oraz konieczność pokonywania olbrzymich odległości. Kiedy już wybrał miejsce kolejnej akcji, szukał pretekstu, pod jakim mógłby spędzić trochę czasu w danym mieście, nie wzbudzając niczyich podejrzeń. Najpierw więc wymyślał sobie nową tożsamość i nowy życiorys, a ponieważ za każdym razem wcielał się w inną postać, stale musiał wykazywać się inwencją. Zawsze nazywał się inaczej (były to proste, nijakie imiona i nazwiska: Ed Smith, Al Goodwin, Jack While, Bili Foster) i zawsze starał się zmienić coś w swoim wyglądzie (czasem występował z brodą, czasem ogolony, to miał ciemne włosy, to jasne, raz nosił okulary, a raz nie, to się ubierał w garnitur, to w kombinezon roboczy – ilość kombinacji była ogromna). Prawdziwym wyzwaniem było jednak znalezienie wiarygodnego powodu swojej obecności w danym mieście, tak aby mógł spędzić kilka dni w obcym środowisku, gdzie nikt go nie znał. Raz udawał profesora uniwersytetu, socjologa zbierającego informacje do książki o życiu na prowincji i wartościach, które ludzie tam cenią. Innym razem odbywał podróż sentymentalną do krainy dzieciństwa w poszukiwaniu informacji o swoich biologicznych rodzicach. Kiedy indziej był biznesmenem, który chce kupić nieruchomość pod budowę pawilonu handlowego. Był też nieszczęśliwcem, który stracił żonę i dzieci w wypadku samochodowym i żeby uciec od bolesnych wspomnień, zastanawia się nad przeprowadzką do innego miasta. Pewnego razu, gdy Duch Wolności zdobył już sobie sławę, Sachs – i to był chyba szczyt bezczelności – pojawił się w niewielkiej mieścinie w Nebrasce, udając dziennikarza, który pisze obszerny reportaż o mieszkańcach miasteczek, gdzie stoją kopie Statuy Wolności, o ich poglądach i postawach. Co państwo sądzą o wybuchach? – pytał. Z czym się państwu kojarzy Statua? Była to, jak mi powiedział, wyczerpująca psychicznie rola, ale ani przez moment nie żałował, że się jej podjął.

Na dość wczesnym etapie swojej działalności doszedł do wniosku, że najlepszą strategią jest otwartość, gdyż dzięki niej człowiek sprawia dobre wrażenie. Zamiast więc trzymać się na uboczu i starać się nie rzucać w oczy, zagadywał ludzi, oczarowywał ich, a oni zaczynali go akceptować, postrzegać jako równego faceta. Nawet nie musiał grać, bo z natury był przyjaźnie do wszystkich usposobiony, a pozyskana życzliwość miejscowej ludności dawała mu większą swobodę działania. Ludzie, wiedząc, kim jest i po co przyjechał, nie obawiali się go, kiedy kręcił się po miasteczku, nie zwracali też uwagi, jeśli w trakcie spacerów kilka razy mijał placyk, na którym stała kopia Statuy. Równie swobodnie czuł się krążąc o drugiej w nocy po opustoszałych ulicach i sprawdzając, jaki jest o tej porze ruch na drogach i czy ktoś może go zauważyć, kiedy będzie podkładał bombę – w końcu człowiek, który zamierzał się przeprowadzić do nowego miasta, chyba miał prawo się zorientować, czy w mieście panuje w nocy spokój? Wiedział, że trochę to naciągane, ale z drugiej strony te wyprawy po zmroku były nieuniknione, wręcz konieczne: nie tylko musiał dbać o własną skórę, ale również o to, żeby nikomu nie stała się krzywda. Włóczęga drzemiący u stóp pomnika, para nastolatków całujących się na trawniku, mężczyzna wyprowadzający psa na spacer… Wystarczyło, żeby ktoś dostał w głowę odłamkiem kamienia czy metalu. Śmierć jednej niewinnej osoby przekreśliłaby sens całego przedsięwzięcia. Tego się najbardziej Sachs lękał i robił wszystko, żeby tylko uniknąć nieszczęśliwych wypadków. Konstruował małe bomby, dużo mniejsze, niżby chciał, i chociaż niosło to ze sobą dodatkowe ryzyko, nastawiał mechanizm zegarowy tak, aby ładunek wybuchł najpóźniej dwadzieścia minut po przymocowaniu go do pomnika. Oczywiście w czasie tych dwudziestu minut ktoś mógł się nagle znaleźć w pobliżu, ale zważywszy na późną godzinę i zwyczaje mieszkańców owych miasteczek, szansa raczej była minimalna.

Tamtego wieczoru usłyszałem od Sachsa takie mnóstwo szczegółów technicznych, że niemal czułem się jak na przyśpieszonym kursie dla konstruktorów bomb. Przyznaję jednak, że większość tych informacji wpadała mi jednym uchem, a wypadała drugim. Nie mam żadnych zdolności technicznych i z powodu mojej ignorancji trudno mi było nadążać za tym, co mówił. Rozumiałem pojedyncze słowa, takie jak „mechanizm zegarowy”, „proch”, „zapalnik”, ale cała reszta przekraczała moje możliwości intelektualne; był to obcy język, którego nie umiałem zgłębić. Ale opierając się nie na tym, co Ben mówił, ale na tym, jak mówił, jestem pewien, że w konstruowaniu bomb mój przyjaciel wykazywał olbrzymią pomysłowość. Nie polegał na gotowych instrukcjach, a ponieważ musiał dokładnie zacierać po sobie ślady, starał się używać materiałów prostych, łatwo dostępnych, które można znaleźć w każdym sklepie. Był to żmudny proces; w jednym miejscu kupował budzik, potem jechał siedemdziesiąt kilometrów dalej, żeby kupić taśmę. Nigdy nie robił w jednym miejscu zakupów za więcej niż dwadzieścia dolarów i wszędzie – w sklepach, w restauracjach, w nędznych hotelikach – płacił wyłącznie gotówką. Wchodził, wychodził; dzień dobry, do widzenia. I już go nie było, jakby rozpływał się w powietrzu. Tak, była to ciężka praca, ale ani razu w ciągu półtora roku nie zostawił po sobie śladu.

Na nazwisko Aleksander Berkman wynajmował tanie mieszkanko w chicagowskiej dzielnicy South Side; nie był to jednak prawdziwy dom, lecz raczej miejsce noclegowe, gdzie zatrzymywał się między kolejnymi podróżami. Spędzał tam nie więcej niż jedną trzecią swojego czasu. Na samą myśl o tym, jak Ben żył, ogarnął mnie smutek. Nieustanny ruch, ciągłe napięcie związane z udawaniem, że jest kimś innym, samotność… Moje zastrzeżenia Ben zbył machnięciem ręki, jakby to wszystko nie miało żadnego znaczenia. Był zbyt zajęty, rzekł, za bardzo pochłonięty swoją pracą, żeby się nad czymś takim zastanawiać. Jeśli już miał jakiś problem, to raczej jak sobie radzić z popularnością. Im sławniejszy stawał się Duch, tym trudniej mu było znaleźć obiekty do wysadzania w powietrze. Kopie Statuy Wolności na prowincji były od pewnego czasu strzeżone i o ile na początku przygotowanie akcji zajmowało mu od jednego do trzech tygodni, teraz wydłużyło się ono średnio do dwóch i pół miesiąca. Wcześniej tego lata musiał w ostatniej chwili zrezygnować z jednej akcji, a kilka przesunął na zimę, kiedy to mrozy osłabią zapał nocnych wartowników. Jednakże mimo przeszkód związanych z popularnością były też i korzyści, które najlepiej świadczyły o zasięgu jego rozgłosu. W ciągu ostatnich kilku miesięcy o Duchu Wolności pisano artykuły, mówiono z ambony. Dyskutowano o nim w programach z udziałem radiosłuchaczy, w pismach pojawiały się jego karykatury. Jedni go krytykowali twierdząc, że stanowi zagrożenie dla społeczeństwa, inni go wychwalali jako obrońcę ludu. W sklepach z pamiątkami pojawiły się koszulki i plakietki z domniemanym wizerunkiem Ducha, krążyło o nim coraz więcej anegdot i dowcipów, a w zeszłym miesiącu w klubie ze striptizem w Chicago wykonano nowy numer; kobietę przebraną za Statuę Wolności powoli rozbierał i uwodził mężczyzna przebrany za Ducha Wolności. Duch, jak powiedział Ben Sachs, zaczynał się liczyć w świadomości społecznej, jego działanie przynosiło znacznie większy efekt, niż tego oczekiwał. Póki to trwało, gotów był znosić wszelkie niewygody, pokonywać najróżniejsze trudy. Dopiero później zdałem sobie sprawę, że było to wyznanie fanatyka – tylko fanatyk zrezygnowałby z życia osobistego, aby móc wysadzać w powietrze pomniki – ale tamtej nocy Sachs był tak szczęśliwy, mówił z takim przekonaniem i entuzjazmem, że ledwo rozumiałem, co się za tym wszystkim kryje.

Było jeszcze wiele rzeczy do omówienia. Mnóstwo pytań krążyło mi po głowie, ale nadszedł świt i byłem zbyt zmęczony, żeby dłużej ciągnąć rozmowę. Chciałem spytać o pieniądze (ile mu zostało? co zrobi, kiedy ich zabraknie?), o jego rozstanie z Lillian Stern, o Marię Turner, o Fanny, o maszynopis Lewiatana (do którego nawet nie zerknął). Tak, było wiele nie dokończonych wątków i uważałem, że mam prawo domagać się wyjaśnień, a Ben ma wręcz obowiązek odpowiedzieć mi na wszystkie pytania. Ale nie nalegałem, żeby ciągnął swoją opowieść. Pomyślałem sobie, że dokończy ją podczas śniadania, a na razie trzeba się przespać.

Kiedy się obudziłem koło południa, zobaczyłem, że nie ma samochodu Bena. Uznałem, że mój przyjaciel pojechał do sklepu i zaraz wróci, ale kiedy po godzinie nadal go nie było, powoli zacząłem tracić nadzieję. Nie chciałem wierzyć, że odjechał bez pożegnania, a z drugiej strony wiedziałem, że wszystko jest możliwe. W końcu innych też opuszczał nagle i bez słowa, więc dlaczego wobec mnie miałby postąpić inaczej? Najpierw uciekł od Fanny, potem od Marii Turner, potem od Lillian Stern. Może byłem następny na liście, kolejna osoba do skreślenia, kolejna do porzucenia.

O wpół do pierwszej poszedłem do oficyny, żeby popracować nad swoją książką. Nie bardzo wiedziałem, co ze sobą począć, i zamiast stać jak kretyn przed domem, nasłuchując warkotu powracającego samochodu Sachsa, uznałem, że lepiej zająć myśli czymś innym. I właśnie wtedy znalazłem list od Bena. Leżał na wierzchu mojego maszynopisu. Natychmiast usiadłem przy biurku i zacząłem czytać.

„Przepraszam Cię, stary, że wyjeżdżam ukradkiem, kiedy śpisz, ale większość spraw chyba już omówiliśmy. Gdybym został dłużej, tylko wynikłyby z tego kłopoty. Ponieważ jesteś moim przyjacielem, na pewno próbowałbyś mnie odwieść od tego, co robię; uważałbyś to za swój obowiązek. Więc wyjeżdżam, bo nie chcę się z Tobą kłócić, nie mam na to siły ani ochoty. Bez względu na to, co o mnie myślisz, jestem Ci wdzięczny za wysłuchanie mojej historii. Musiałem ją komuś opowiedzieć i cieszę się, że trafiłem akurat na Ciebie. Kiedy (i jeśli) nadejdzie ku temu pora, Ty najlepiej będziesz umiał opowiedzieć ją innym. Dzięki Tobie ludzie zrozumieją, o co mi chodziło. Masz dar przekonywania, świadczą o tym Twoje książki. A poza tym, Peter, jesteś jedynym człowiekiem, na którego mogę liczyć. Osiągnąłeś więcej, niż mnie się kiedykolwiek udało. Podziwiam Cię za Twoją uczciwość, za to, że całe życie kierowałeś się szlachetnymi pobudkami. Mój problem polegał na tym, że nie wiedziałem, w co wierzyć. Zawsze pragnąłem czegoś innego, ale nie miałem pojęcia czego. Teraz wiem. Po tych wszystkich strasznych rzeczach, które się wydarzyły, nareszcie znalazłem cel w życiu. I tylko to się dla mnie teraz liczy. Wytrwanie przy nim do końca. Proszę Cię, nie miej do mnie pretensji, a nade wszystko – nie użalaj się nade mną. Naprawdę jest mi dobrze. Nigdy się lepiej nie czułem. Będę się starał dawać wszystkim do wiwatu tak długo, jak mi się uda. Mam nadzieję, że kiedy następnym razem przeczytasz o Duchu Wolności, nieźle się uśmiejesz. Uszy do góry, przyjacielu. Życzę ci dobrej zabawy.

Ben”

Czytałem ten list ze dwadzieścia albo trzydzieści razy. Nie miałem nic innego do roboty, zresztą dość długo nie mogłem otrząsnąć się po nagłym zniknięciu Bena. Z początku, po kilku pierwszych czytaniach, byłem zły; miałem do niego żal o to, że ulotnił się bez słowa, kiedy spałem. Potem jednak, czytając list po raz siódmy czy ósmy, niechętnie, bo niechętnie, ale musiałem przyznać Benowi raję. Nasza następna rozmowa miałaby znacznie ostrzejszy przebieg. Bo istotnie zamierzałem twardo się postawić i ze wszelkich sił próbować wybić mu z głowy dotychczasową działalność. Przypuszczam, że wyczuł moje zamiary i wolał wyjechać niż dopuścić do sporu. Trudno było mi mieć do niego pretensję. Zależało mu na naszej przyjaźni, a ponieważ wiedział, że może już nigdy się nie zobaczymy, nie chciał jej zniszczyć. Taki był cel listu. Doprowadził pewne sprawy do końca, nie kończąc naszej przyjaźni. Tym listem Ben dał mi do zrozumienia, że po prostu nie może się ze mną pożegnać.

Żył jeszcze dziesięć miesięcy, ale więcej się już do mnie nie odezwał. W tym czasie Duch Wolności dwukrotnie dał o sobie znać, raz w Wirginii, raz w Utah, ale ani za pierwszym, ani za drugim razem nie było mi do śmiechu. Teraz gdy znałem całą historię, odczuwałem jedynie smutek, bezbrzeżną żałość. W trakcie tych dziesięciu miesięcy na świecie nastąpiły niezwykłe zmiany. Zburzono mur berliński, Havel został prezydentem Czechosłowacji, zakończyła się zimna wojna. A Sachs wciąż gdzieś krążył po Ameryce, mały, samotny człowieczek mknący samochodem w ciemności nocy ku samozagładzie. Gdziekolwiek był tam i ja byłem. Przyrzekłem Benowi, że zachowam nasze spotkanie w tajemnicy, i im dłużej nikomu o nim nie mówiłem, tym bardziej podporządkowywałem się jego woli. Nie wiem, skąd się brał mój upór, ale nie pisnąłem nawet słowa. Ani Iris, ani Fanny i Charlesowi, ani w ogóle nikomu. Przyjąłem na siebie ciężar milczenia, który w końcu o mało mnie nie przygniótł.

Na początku września, wkrótce po moim i żony powrocie do Nowego Jorku, widziałem się z Marią Turner. Cóż to była za ulga móc porozmawiać z kimś o Sachsie, choć nawet Marii starałem się mówić jak najmniej. Nie przyznałem się jej, że Ben wpadł do Vermont; powiedziałem jedynie, że dzwonił do mnie i że gadaliśmy godzinę przez telefon. Tego dnia odstawiłem niezłą szopkę! Oskarżyłem Marię o źle pojętą lojalność, o to, że dotrzymując danego Benowi słowa, dopuściła się wobec niego zdrady – gdy tymczasem miałem dokładnie to samo na sumieniu. Oboje byliśmy wtajemniczeni w sprawy Bena, lecz ja wiedziałem więcej od Marii i nie zamierzałem jej zdradzać żadnych nowych szczegółów. Sądząc, że wiem tyle samo co ona, chętnie podjęła temat i rozmawiała ze mną szczerze, jakby świadoma tego, że kłamstwa na nic się nie zdadzą. W każdym razie więcej usłyszałem od niej o jej przyjaźni z Sachsem niż od niego samego. Wtedy też po raz pierwszy obejrzałem zdjęcia, które mu robiła podczas tak zwanych „czwartków z Benem”, a co ważniejsze, dowiedziałem się, że rok temu – czyli pół roku po wyjeździe Bena z Kalifornii – była w Berkeley u swojej przyjaciółki Lillian Stern. Lillian powiedziała jej, że od czasu swego wyjazdu Ben dwukrotnie ją odwiedzał. Przeczyło to temu, co Ben mówił mnie. Maria, kiedy jej o tym wspomniałem, wzruszyła ramionami.

– Nie tylko Lillian łże – rzekła. – Wiesz to równie dobrze jak ja. Po tym, co oni tam wyprawiali, pojęcia nie mam, komu wierzyć.

– Nie twierdzę, że Ben nie mógł mnie okłamać – powiedziałem. – Jedynie nie rozumiem, jaki miałby w tym cel.

– Zdaje się, że groził Lillian. Może wstydził ci się przyznać?

– Groził? Czym?

– Że porwie jej dziecko – odparła Maria.

– Na miłość boską, dlaczego miałby to zrobić?!

– Bo podobno uważa, że Lillian nie potrafi wychować córki. Że ma na nią zły wpływ. Że dzieciak powinien dorastać w normalnym, zdrowym otoczeniu. Lillian mówiła, że zaczął jej prawić morały i wynikła z tego bardzo nieprzyjemna scena.

– To mi wcale nie pasuje do Bena – rzekłem.

– Może i nie, ale Lillian porządnie się wystraszyła. Na tyle się wystraszyła, że po drugiej wizycie Bena wsadziła małą Marię do samolotu i wysłała do swojej matki na wschodnim wybrzeżu. Od tego czasu dziewczynka mieszka u babci.

– Może Lillian miała swoje własne powody, żeby pozbyć się dziecka?

– Niczego nie można wykluczyć. Po prostu mówię ci, czego się od niej dowiedziałam.

– A co z pieniędzmi, które dostała od Bena? – spytałem. – Wydała je?

– Nie. Przynajmniej nie na siebie. Twierdzi, że wpłaciła wszystko na fundusz powierniczy dla córki.

– Ciekawe, czy Ben jej kiedykolwiek mówił, skąd się ta forsa wzięła? Bo nie jestem pewien, a sądzę, że to mogło mieć istotne znaczenie.

– Nie wiem. Mnie bardziej ciekawi, skąd się tyle forsy wzięło w wozie Dimaggio. To strasznie duża suma, żeby ją tak wozić w bagażniku.

– Ben uważał, że pieniądze były skradzione. Przynajmniej na początku tak uważał. Potem myślał, że może Dimaggio dostał je od jakiejś organizacji politycznej. Jeśli nie od Dzieci Planety, to od kogoś innego. Na przykład od terrorystów. Z OWP, IRA… Podejrzewał, że Dimaggio miał powiązania z tego typu ludźmi.

– Lillian ma własne poglądy na temat działalności swojego byłego małżonka.

– Nie wątpię.

– Ale wiesz, to całkiem ciekawe. Jej zdaniem Reed Dimaggio pracował jako tajny agent rządowy. Dla CIA, FBI czy jakiejś podobnej organizacji. Że wszystko się zaczęło, kiedy był w Wietnamie. Że właśnie tam wciągnięto go do współpracy, a potem opłacono studia. Chodziło o to, żeby zapewnić mu jak największą wiarygodność.

– To znaczy, że był wtyczką? Prowokatorem? – spytałem.

– Tak Lillian uważa – odparta Maria.

– Brzmi to jak bajka.

– Wiem. Ale równie dobrze może być prawdą.

– A czy Lillian ma jakiekolwiek dowody? Czy po prostu zgaduje?

– Nie mam pojęcia. Nie pytałam jej o to. Zresztą niewiele na ten temat mówiłyśmy.

– To ją teraz spytaj – zaproponowałem.

– Nie za bardzo mi wypada – rzekła.

– Dlaczego?

– Moja wizyta u niej miała dość burzliwy przebieg. Od roku nie rozmawiałyśmy ze sobą.

– Pokłóciłyście się?

– Można to tak powiedzieć.

– Pewnie o Bena? Wciąż do niego wzdychasz, co? Tak, pewnie niełatwo ci było słuchać zwierzeń przyjaciółki o tym, jak Ben się w niej zakochał.

Maria odwróciła gwałtownie głowę i wtedy zdałem sobie sprawę, że trafiłem w sedno. Była jednak zbyt dumna, żeby się do czegokolwiek przyznać i po chwili, już całkiem opanowana, spojrzała na mnie z hardym, ironicznym uśmiechem.

– Ty, mój mały, jesteś jedynym facetem, jakiego w życiu kochałam – powiedziała. – Ale potem wziąłeś i się ochajtnąłeś. Więc co ma robić dziewczyna, której ukochany łamie serce?

Udało mi się wydusić od niej adres i telefon Lillian. W październiku miała się ukazać moja nowa powieść i wydawca zorganizował mi objazd promocyjny po całych Stanach. San Francisco było ostatnim miastem na liście. Pomyślałem sobie, że warto skorzystać z okazji i spotkać się z Lillian. Nie wiedziałem, czy Lillian zna miejsce pobytu Bena (nawet jeśli znała, mogła nie chcieć mi go zdradzić), ale i tak mielibyśmy mnóstwo spraw do obgadania. Poza wszystkim innym chciałem ją zobaczyć na własne oczy, wyrobić sobie zdanie na jej temat. Wszelkie informacje, jakie o niej miałem, pochodziły albo od Sachsa, albo od Marii, a akurat w tej sprawie Lillian była kimś zbyt ważnym, abym mógł polegać wyłącznie na opinii innych. Zadzwoniłem do niej nazajutrz po spotkaniu z Marią. Nie było jej w domu, więc nagrałem się na sekretarkę; ku mojemu zdziwieniu, Lillian oddzwoniła po południu. Odbyliśmy krótką, ale przyjacielską rozmowę. Lillian powiedziała, że wie, kim jestem. Ben często o mnie mówił, nawet podarował jej jedną z moich książek, której niestety nie miała jeszcze czasu przeczytać. Wolałem nie zadawać Lillian żadnych drażliwych pytań przez telefon. Wystarczyło, że nawiązaliśmy kontakt. Spytałem jedynie, czy spotkałaby się ze mną pod koniec października, kiedy przyjadę na wieczór autorski do San Francisco. Przez moment się wahała, ale kiedy powiedziałem, jak bardzo mi na tym zależy, zgodziła się. Niech pan zadzwoni do mnie z hotelu, zaproponowała, to się umówimy gdzieś na drinka. Ucieszyłem się. Miała interesujący głos, głęboki, lekko ochrypły; podobał mi się. Gdyby zrobiła karierę jako aktorka, ludzie na pewno by go pamiętali.

Przez następne półtora miesiąca żyłem myślą o czekającym mnie spotkaniu z Lillian. Kiedy na początku października trzęsienie ziemi nawiedziło San Francisco, pierwsza rzecz, jaka mi przyszła do głowy, to czy moja wizyta nie zostanie odwołana. Dziś wstydzę się swojej bezduszności, ale wtedy w ogóle nie zdawałem sobie z niej sprawy. Zarwane autostrady, płonące domy, przygniecione, okaleczone ciała – miasto i ludzi dotknęła tragedia, a ja zastanawiałem się jedynie nad tym, czy to nie uniemożliwi mi rozmowy z Lillian. Na szczęście sala, którą wynajęto na wieczorek autorski, wyszła z trzęsienia bez szwanku, więc wszystko toczyło się zgodnie z planem. Po przybyciu do hotelu natychmiast zadzwoniłem pod numer w Berkeley. Usłyszałem w słuchawce obcy kobiecy głos. Kiedy poprosiłem do telefonu Lillian Stern, moja rozmówczyni po informowała mnie, że Lillian nie ma: trzy dni po trzęsieniu ziemi wyjechała do Chicago. A kiedy wraca? – spytałem. Kobieta nie wiedziała. Czy wyjazd Lillian miał związek z trzęsieniem? Czy tak bardzo się wystraszyła? Nie, nie, odparła kobieta; wyjazd zaplanowany był dużo wcześniej, Już na początku września dała przecież ogłoszenie o podnajmie domu. Czy zostawiła swój nowy adres? – zapytałem. Kobieta go nie znała, czynsz płaciła bezpośrednio właścicielowi domu. No cóż, powiedziałem starając się ukryć rozczarowanie, gdyby Lillian się odezwała, byłbym ogromnie wdzięczny za wiadomość. Zanim się rozłączyłem, podałem kobiecie swój numer w Nowym Jorku i poprosiłem, żeby zadzwoniła na mój koszt, o każdej porze dnia i nocy.

Zrozumiałem, jak bardzo dałem się nabrać. Lillian wiedziała, że kiedy pod koniec października przyjadę do San Francisco, jej już nie będzie w Kalifornii, czyli od samego początku nie miała zamiaru spotkać się ze mną. Byłem wściekły na siebie za łatwowierność, za to, że zmarnowałem tyle czasu i energii na coś, co nie doszło do skutku. Na wszelki wypadek zadzwoniłem do biura numerów w Chicago, ale nie mieli informacji o żadnej Lillian Stern. Zadzwoniłem też do Marii Turner w Nowym Jorku z prośbą, żeby mi podała adres matki Lillian, okazało się jednak, że Maria go nie zna, bo od lat nie kontaktowała się z panią Stern. Trop się urywał. Nagle Lillian stała się równie nieosiągalna jak Ben: zupełnie nie wiedziałem, gdzie i jak jej szukać. Jedynym pocieszeniem było dla mnie to, że wyjechała do Chicago. Z jakiegoś powodu nie chciała się ze mną widzieć; może próbowała chronić Sachsa? Jeśli tak, oznaczało to, że są w lepszych stosunkach, niż sądziłem. A może sytuacja uległa zmianie po mojej rozmowie z Benem w Vermont? Może wybrał się do Kalifornii i namówił Lillian, żeby się do niego przyłączyła? Powiedział mi, że wynajmuje w Chicago małe mieszkanko; również do Chicago – jak mówiła nowa lokatorka jej domu – przeprowadziła się Lillian. Zbieg okoliczności? Czy też jedno z nich – albo i oboje – kłamało? Ze względu na Bena miałem nadzieję, że kiedy podróżuje po kraju i obmyśla swoje kolejne posunięcia, obok niego w samochodzie siedzi Lillian, że wspólnie wiodą barwny, szaleńczy żywot pary kochanków wyjętych spod prawa. Duch Wolności i jego cizia. Tak, zdecydowanie wolałem, żeby Ben był z Lillian niż sam – wolałem wszystko, tylko nie takie życie, jakie mi opisał będąc w Vermont. Jeśli Lillian istotnie była tak odważną i zwariowaną osobą, jak mówił, może faktycznie się do niego przyłączyła.

Niczego więcej już się o nich nie dowiedziałem. Minęło osiem miesięcy i kiedy pod koniec czerwca ponownie wybrałem się z Iris do Vermont, właściwie straciłem nadzieję, że kiedykolwiek Bena zobaczę. Z setek różnych możliwości najbardziej prawdopodobna wydała mi się ta, że Ben na zawsze pozostanie w ukryciu. Nie wiedziałem, jak długo jeszcze zamierzał wysadzać w powietrze pomniki. Zresztą podejrzewałem, że nawet kiedy zaprzestanie działalności, ja i tak się o tym nie dowiem, tak więc tajemnica, której obiecałem dochować, wciąż będzie mnie zatruwać swym jadem. Musiałem się jednak z tym pogodzić, nauczyć się żyć z uczuciem ciągłej niepewności. Chociaż rozpaczliwie pragnąłem jakiegoś rozwiązania, oswoiłem się z myślą, że może ono nigdy nie nastąpić. Bądź co bądź nie sposób całymi miesiącami wstrzymywać oddech. Prędzej czy później człowiek znów zaczyna normalnie oddychać, nawet jeśli powietrze jest zatrute i nawet jeśli wie, że od niego zginie.

Artykuł w „New York Timesie” kompletnie mnie zaskoczył. Zdążyłem przywyknąć do życia w nieświadomości, toteż zupełnie się nie spodziewałem, że coś się zmieni. Ktoś zginął na drodze w Wisconsin i choć mógł to być Sachs, bardzo się przed tą myślą broniłem. Uwierzyłem dopiero wtedy, gdy przybyli do mnie agenci FBI, ale też nie od razu uwierzyłem – do ostatniej chwili miałem wątpliwości. Znikły, gdy usłyszałem o kartce z moim numerem telefonu, znalezionej w kieszeni zmarłego. Wtedy pojawił mi się przed oczami obraz, który na zawsze wrył mi się w pamięć, obraz mojego biednego przyjaciela, który ginie od wybuchu bomby, a jego prochy rozsypują się na wietrze.

To było dwa miesiące temu. Nazajutrz rano usiadłem do pisania tej książki i od tamtej pory pracuję nad nią w stanie ustawicznej paniki, bojąc się, że nie uda mi się jej skończyć na czas. Tak jak się spodziewałem, agenci FBI mają przeze mnie pełne ręce roboty. Rozmawiali z moją matką mieszkającą na Florydzie, z moją siostrą w Connecticut, ze wszystkimi moimi przyjaciółmi w Nowym Jorku; przez całe lato rodzina i zatroskani przyjaciele dzwonili do Vermont, żeby mi powiedzieć o wizycie, którą złożyli im panowie z FBI, i spytać, czy nie mam jakichś kłopotów. Otóż jeszcze nie mam, ale w najbliższej przyszłości na pewno będę miał. Podejrzewam, że kiedy panowie Worthy i Harris przekonają się, ile rzeczy przemilczałem, będą wściekli jak diabli. No, ale nic na to teraz nie poradzę. Zdaję sobie sprawę, że zatajenie informacji przed FBI jest karalne, jednakże nie bardzo widzę, jak inaczej mogłem się zachować. Przyrzekłem Benowi trzymać język za zębami i byłem mu winny napisanie tej książki. Sachs zdobył się na dużą odwagę, powierzając mi swoją tajemnicę, i nie potrafiłbym spojrzeć sobie w oczy, gdybym go zawiódł.

W ciągu pierwszego miesiąca napisałem wstępną wersję zawierającą tylko najważniejsze wydarzenia. Kiedy skończyłem i okazało się, że sprawa wciąż jest nie rozwiązana, wróciłem do początku i zacząłem uzupełniać historię o różne szczegóły, powiększając każdy rozdział ponad dwukrotnie. Zamierzałem pracować w ten sposób tak długo, jak to będzie konieczne, raz po raz wracając do tekstu i dodając nowe informacje, aż wreszcie wszystko zostanie powiedziane. Teoretycznie – gdyby mi szczęście dopisało – mógłbym pisać miesiącami, może nawet latami. A jednak dane mi było tylko osiem tygodni. Miałem już mniej więcej trzy czwarte drugiej wersji (znajdowałem się w połowie czwartego rozdziału), kiedy musiałem przerwać pracę. To było wczoraj – wciąż nie mogę się otrząsnąć, że nagle jest już po wszystkim. W tym miejscu książka się kończy, ponieważ FBI rozwikłało sprawę. Zanim odejdę od maszyny, chcę jeszcze opisać, jak trafiono na rozwiązanie, i wspomnieć o pewnej drobnej niespodziance, która stanowi konkluzję tej historii.

I To Harris znalazł odpowiedź. Harris to ten starszy, bardziej rozmowny agent, który wypytywał mnie o moją twórczość literacką. Okazało się, że jednak poszedł do księgarni i kupił kilka moich powieści, tak jak to obiecał w lipcu, kiedy ze swoim partnerem złożył mi wizytę w Vermont. Nie wiem, czy rzeczywiście chciał je przeczytać, czy po prostu miał nosa, ale na egzemplarzach, które kupił, widniał mój podpis. Zapewne przypomniał sobie, co mówiłem o dziwnych autografach, które zaczęły się pojawiać na moich książkach, i jakieś dziesięć dni temu zadzwonił z pytaniem, czy kiedykolwiek podpisywałem książki w pewnej księgami w małym miasteczku nie opodal Albany. Odparłem, że nie, nigdy w życiu tam nie byłem. Harris podziękował mi i rozłączył się. Powiedziałem mu prawdę, bo nie widziałem najmniejszego powodu, żeby kłamać. Pytanie nie miało nic wspólnego z Sachsem, a jeśli Harris chciał znaleźć osobę, która podrabiała mój podpis, mogłem jedynie przyklasnąć. Sądziłem, że wyświadcza mi przysługę, a okazało się, że to był klucz do całej zagadki. Nazajutrz rano Harris przekazał książki do laboratorium FBI; po dokładnym sprawdzeniu znaleziono kilka wyraźnych odcisków palców. Jeden należał do Sachsa. FBI musiało już wcześniej mieć w swojej kartotece jego nazwisko, a że Harris był bystrym gościem, natychmiast skojarzył kilka faktów. Jedna rzecz prowadziła do drugiej i kiedy wczoraj pojawił się u mnie w Vermont, wszystkie części łamigłówki już do siebie pasowały. Sachs był człowiekiem, który wyleciał w powietrze w Wisconsin. Sachs był człowiekiem, który zabił Reeda Dimaggio. Sachs był Duchem Wolności.

Tym razem agent przyjechał bez swojego milczącego, pochmurnego kompana. Iris wybrała się z dziećmi nad jeziorko, więc znów byłem sam w domu. Stałem na podwórku obserwując, jak Harris wysiada z samochodu. Był w dobrym humorze, znacznie weselszy niż poprzednio; przywitał się ze mną jak ze starym znajomym, z którym wspólnie usiłuje rozwikłać jedną z zagadek życia. Ma wieści, oznajmił, które mogą mnie zainteresować. Otóż zidentyfikowano osobę, która podpisywała za mnie książki, i okazało się, że był to mój przyjaciel, Benjamin Sachs.

– Ciekawe, dlaczego to robił? – zastanawiał się na głos Harris. Wbiłem oczy w ziemię, starając się powstrzymać łzy. Harris czekał na odpowiedź.

– Dlatego, że za mną tęsknił – odparłem wreszcie. – Wyjechał w długą podróż i ciągle zapominał o tym, żeby mi przysłać pocztówkę. W ten sposób dawał mi znać, że żyje.

– Aha, taki z niego dowcipniś – rzekł Harris. – Może mógłby mi pan trochę o nim opowiedzieć?

– Mógłbym, nawet sporo. Teraz kiedy Ben nie żyje, to już nie ma żadnego znaczenia, prawda?

Wskazałem ręką w stronę oficyny i bez słowa poprowadziłem Harrisa na drugi koniec ogrodu, skąpanego w gorącym popołudniowym słońcu. Weszliśmy razem po schodach, a kiedy znaleźliśmy się w dawnym gabinecie Bena, wręczyłem Harrisowi maszynopis tej książki.

Paul Auster

***

Content

Paul Auster
Lewiatan

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Paul Auster