Milan Kundera

Życie jest gdzie indziej

Część pierwsza albo Poeta przychodzi na świat

1

Kiedy matka poety zastanawiała się nad tym, gdzie poeta został poczęty, brała pod uwagę tylko trzy możliwości: albo wieczorem na ławeczce w parku, albo pewnego popołudnia w mieszkaniu kolegi ojca poety, bądź też przedpołudniem w romantycznym krajobrazie nie opodal Pragi.

Gdy podobne pytanie stawiał sobie ojciec poety, dochodził do wniosku, że poeta został poczęty w mieszkaniu jego kolegi, ponieważ tego dnia wciąż prześladował go pech. Matka poety nie chciała do tego mieszkania pójść, dwa razy się pokłócili, dwa razy się pogodzili, kiedy się kochali, ktoś przekręcił klucz w drzwiach sąsiedniego mieszkania, matka poety wystraszyła się, przestali się kochać, później zaś dokończyli przy obopólnym zdenerwowaniu, co uważał ojciec za przyczynę poczęcia poety.

Matka poety jednak w ogóle nie dopuszczała możliwości, iżby poeta miał być poczęty w wypożyczonym mieszkaniu (panował w nim starokawalerski bałagan i matka brzydziła się rozścielonego łóżka, w którym na prześcieradle leżała wymięta cudza piżama), odrzucała także i tę możliwość, że został poczęty na ławeczce w parku, gdzie dała się namówić na kochanie bardzo niechętnie i wbrew swemu gustowi, mierziło ją bowiem to, że właśnie na takich ławkach kochają się w parku prostytutki. Było więc dla niej całkiem jasne, że poeta mógł być poczęty jedynie podczas słonecznego letniego przedpołudnia za ścianą wysokiego bloku skalnego, sterczącego patetycznie wśród innych głazów w dolinie będącej miejscem niedzielnych spacerów Prażan.

Sceneria ta nadaje się na miejsce poczęcia poety z wielu względów: oświetlona południowym słońcem jest scenerią blasku a nie ciemności, dnia a nie nocy: jest to miejsce pośród otwartej naturalnej przestrzeni, a więc miejsce wzlotu, rozwinięcia skrzydeł; i wreszcie, choć niezbyt oddalona od ostatnich zabudowań miejskich, jest to okolica romantyczna, najeżona skałami sterczącymi w dziko ukształtowanym terenie. To wszystko wydawało jej się być wymownym obrazem tego, co wówczas przeżywała. Czyż jej wielka miłość do ojca poety nie była romantycznym buntem przeciwko prozaicznemu życiu jej rodziców? Czyż odwaga, z jaką ona, córka bogatego sklepikarza, wybrała ubogiego, świeżo upieczonego inżyniera, nie była w istocie podobna do tego nieujarzmionego krajobrazu?

Matka poety przeżywała wtedy wielką miłość i niczego tu nie zmienia rozczarowanie, które przyszło niebawem, kilka tygodni po owym pięknym przedpołudniu za skałą. Kiedy bowiem radośnie podniecona oznajmiła swemu kochankowi, że już dość znacznie opóźnia się intymna niedyspozycja, która jej co miesiąc uprzykrza życie, inżynier z oburzającą obojętnością (choć, jak nam się zdaje, udawaną i niepewną) oświadczył, że chodzi tu o drobne zaburzenie cyklu fizjologicznego, który na pewno powróci znów do swego dobroczynnego rytmu. Mama wyczuła, że jej kochanek nie chce dzielić z nią nadziei i radości, obraziła się i nie rozmawiała z nim, aż do chwili, gdy lekarz oznajmił jej, że jest w ciąży. Ojciec poety powiedział wówczas, że przyjaźni się z pewnym ginekologiem, który dyskretnie uwolni ją od kłopotu, na co mama wybuchnęła płaczem.

Wzruszające bywają finały młodzieńczych buntów. Najpierw zbuntowała się przeciw rodzicom w imię młodego inżyniera, a potem zwróciła się do nich o pomoc przeciw niemu. I rodzice nie zawiedli; spotkali się z nim, przemówili mu do serca i inżynier, zrozumiawszy widocznie, że nie ma wyjścia, zgodził się na wystawne wesele i przyjął bez skrupułów spore wiano, które umożliwiło mu założenie własnego przedsiębiorstwa budowlanego; swój skromny dobytek, mieszczący się w dwóch walizkach, przeniósł do willi, gdzie jego młoda żona mieszkała od urodzenia ze swymi rodzicami.

Zręczna kapitulacja inżyniera nie mogła już wszakże zataić przed mamą poety, iż to, w co rzuciła się z zapamiętaniem, które wydawało jej się wspaniałe, to nie była wzajemna wielka miłość, do której, jak sądziła, miała pełne prawo. Jej ojciec był właścicielem dwóch prosperujących praskich drogerii, a córka wyznawała zasadę wyrównanych rachunków; skoro zainwestowała w miłość wszystko (była przecież gotowa zdradzić nawet własnych rodziców i ich zaciszny dom!), chciała, żeby partner włożył do wspólnego skarbca jednakową sumę uczuć. Starając się naprawić niesprawiedliwość, pragnęła teraz znowu z owej skarbnicy uczuć odebrać sobie to, co w niej ulokowała, i ukazywała mężowi po ślubie dumne i surowe oblicze.

Z rodzinnej willi wyprowadziła się niedawno siostra matki poety, (wyszła za mąż i wynajęła mieszkanie w centrum miasta) tak że stary sklepikarz z żoną pozostali w pokojach na parterze, a inżynier z ich córką mogli zamieszkać nad nimi w trzech pokojach – dwóch większych i jednym mniejszym, urządzonych dokładnie tak, jak to przed dwudziestoma laty pomyślał ojciec panny młodej, kiedy willę zbudował. Fakt, że inżynier dostał mieszkanie kompletnie urządzone, był mu w pewnym sensie na rękę, ponieważ oprócz zawartości dwóch wspomnianych walizek nie miał żadnego majątku; mimo to proponował jednak, żeby za pomocą drobnych poprawek zmienić wygląd pokoju. Ale matka poety nie zamierzała dopuścić do tego, by ten, który ją posyłał pod nóż ginekologa, śmiał naruszyć dawny układ wnętrza, w którym zawarty był duch jej rodziców i wiele lat słodkiego przyzwyczajenia, oswojenia i bezpieczeństwa.

Młody inżynier i tym razem skapitulował bez walki; pozwolił sobie tylko na jeden mały sprzeciw, który odnotowujemy: w pokoju, w którym małżonkowie kładli się do snu, stał mały stolik; na jego szerokiej nodze spoczywał ciężki okrągły blat z szarego marmuru, na nim zaś stała figurka nagiego mężczyzny; mężczyzna trzymał w lewej ręce lirę, którą opierał o swój lekko wystający bok. Prawą rękę wyrzucił w patetycznym geście, jakby jej palce przed chwilą uderzyły w struny; prawa noga była wysunięta do przodu, głowa lekko uniesiona tak, że oczy spoglądały w górę. Dodajmy jeszcze, że twarz mężczyzny była niezwykle piękna, włosy kędzierzawe, a biel alabastru, z którego figurka była wykonana, dodawała postaci czegoś delikatnie dziewczęcego, czy też bosko dziewiczego; zresztą słowa boski użyliśmy nie bez powodu: według napisu wyrytego na podstawce mężczyzna z lirą był greckim bogiem Apollinem.

Rzadko jednak matka poety mogła przyglądać się mężczyźnie z lirą bez zdenerwowania. Zazwyczaj stał odwrócony tyłem do pokoju, kiedy indziej służył jako stojak na kapelusz inżyniera, innym razem na jego delikatnej głowie wisiał but, a kiedyś znów miał na sobie skarpetkę inżyniera, która – jako że śmierdziała – stanowiła wyjątkowe znieważenie władcy Muz.

Jeżeli matka poety przyjmowała to wszystko ze zniecierpliwieniem, winne temu było nie tylko jej słabe poczucie humoru; wyczuła całkiem słusznie, że poprzez skarpetkę na ciele Apollina mąż, pod płaszczykiem żartu, daje jej do zrozumienia to, co inaczej z grzeczności przemilczał: że odrzuca jej świat i że kapituluje przed nim jedynie tymczasowo. W ten sposób alabastrowy przedmiot stał się rzeczywistym antycznym bogiem, a więc istotą spoza świata ludzkiego, która w ten ludzki świat ingeruje, komplikuje rozgrywające się w nim wydarzenia, intryguje i zdradza to, co utajone. Młoda małżonka spoglądała nań jak na swego sprzymierzeńca i jej marzycielska kobieca natura uczyniła zeń żywą istotę, w której oczach pojawiało się chwilami kolorowe złudzenie tęczówek, a usta zdawały się oddychać. Polubiła tego nagiego młodzieńca, który był dla niej i z jej powodu znieważany. Patrzyła na jego śliczną twarz i pragnęła, aby dziecko rosnące w jej brzuchu było podobne do tego pięknego nieprzyjaciela jej męża. Chciała, żeby było do niego na tyle podobne, by mogła myśleć, że to nie mąż, ale ów młodzieniec jest tym, który ją zapłodnił; prosiła go, aby swym urokiem naprawił niefortunne poczęcie, odcisnął na nim swoje piętno, przemalował je, jak kiedyś wielki Tycjan namalował swój obraz na płótnie zepsutym przez partacza.

Znajdując mimowolnie wzór w Marii Pannie, która została matką bez udziału człowieka i stworzyła w ten sposób ideał macierzyńskiej miłości, do której ojciec się nie miesza i nie przeszkadza w niej, doznała prowokacyjnego pragnienia, aby nazwać dziecko Apollo, co oznaczało dla niej Ten, który nie ma ludzkiego ojca. Wiedziała jednak, że jej syn miałby ciężkie życie z takim wydumanym imieniem i że wszyscy śmialiby się z niej i z niego. Szukała więc czeskiego imienia odpowiedniego dla młodzieńczego greckiego boga i przyszło jej na myśl imię Jaromil; na to się wszyscy zgodzili.

Zresztą, była akurat wiosna [*] i kwitły bzy, kiedy pewnego dnia odwieźli ją do szpitala; tam po kilku godzinach bólu wyśliznął się z niej młody poeta na zanieczyszczone prześcieradło świata.

2

Potem położyli poetę przy jej posłaniu w małym łóżeczku i mama słuchała rozkosznego wrzasku; jej obolałe ciało przepełnione było dumą. Nie zazdrośćmy ciału tej dumy; dotychczas nie zaznało jej zbyt wiele, choć było całkiem ładne: miało wprawdzie niepokaźny tyłeczek i trochę przykrótkie nogi, lecz za to wyjątkowo jędrne piersi, a pod delikatnymi włosami (tak lekkimi, że z trudem dawało się z nich ułożyć fryzurę) twarz może nie olśniewająco piękną, posiadającą jednak dyskretny wdzięk.

Mama zawsze uświadamiała sobie znacznie bardziej swoją dyskrecję aniżeli swój wdzięk, zwłaszcza że od dzieciństwa żyła u boku starszej siostry, która doskonale tańczyła, ubierała się w najlepszym praskim zakładzie krawieckim i ozdobiona rakietą tenisową łatwo wchodziła w świat eleganckich mężczyzn, odwracając się plecami do rodzinnego domu. Efektowna drapieżność siostry utwierdzała mamę w przekornej skromności, toteż nauczyła się z przekory kochać sentymentalną powagę muzyki i książek.

Chodził z nią jeszcze przed inżynierem pewien chłopak, student medycyny, syn z zaprzyjaźnionej rodziny, ale ta znajomość nie mogła w poważniejszym stopniu napełnić jej ciała świadomością własnej wartości. Gdy się z nią kiedyś na daczy po raz pierwszy kochał, rozstała się z nim zaraz następnego dnia z melancholijnym przekonaniem, że ani jej uczuciom, ani jej zmysłom nie dane jest przeżyć wielkiej miłości. A ponieważ właśnie wtedy zdawała maturę, miała okazję, by oświadczyć, że cel swego życia widzi w pracy, i postanowiła wstąpić (mimo niezadowolenia praktycznego ojca) na wydział filozoficzny.

Kiedy już jej zawiedzione ciało siadywało bodaj piąty miesiąc w szerokiej ławce uniwersyteckiego audytorium, spotkało pewnego razu na ulicy zuchwałego młodego inżyniera, który je zagadnął, a po trzech randkach posiadł. A ponieważ ciało było tym razem bardzo (i to nieoczekiwanie) zadowolone, dusza szybko zapomniała o ambicjach naukowej kariery i (jak to porządna dusza zawsze czynić powinna) pośpieszyła ciału na pomoc: przytakiwała ochoczo poglądom inżyniera, jego wesołej nonszalancji i przemiłej beztrosce. I choć wiedziała, że są to cechy obce jej otoczeniu, pragnęła się z nimi utożsamić, ponieważ jej smutne, skromne ciało w ich obecności przestawało sobie niedowierzać i zaczynało w zadziwiający sposób cieszyć się samym sobą.

Czyż więc mama była nareszcie szczęśliwa? Niezupełnie: miotała się pomiędzy wiarą i wątpliwościami; gdy rozbierała się przed lustrem, patrzyła na siebie jego oczami i wydawała się sobie chwilami podniecająca, chwilami zaś nudna. Oddała swe ciało w niewolę cudzym oczom – i w tym tkwiła wielka niepewność.

Jakkolwiek wahała się między nadzieją i niewiarą, była wszakże skutecznie wyrwana ze swej przedwczesnej rezygnacji; rakieta tenisowa siostry już jej nie deprymowała; jej ciało żyło nareszcie jak ciało i mama zrozumiała, że wspaniale jest tak właśnie żyć. Pragnęła, aby to nowe życie nie było tylko fałszywą obietnicą, lecz trwałą prawdą; pragnęła, żeby inżynier zabrał ją z uniwersyteckiej ławy i z rodzinnego domu i przemienił tę miłosną przygodę w przygodę życia. Dlatego powitała ciążę z entuzjazmem: wyobrażała sobie inżyniera i swoje dziecko i zdawało jej się, że ta trójka sięga gwiazd i wypełnia wszechświat. Mówiliśmy już o tym w poprzednim rozdziale: mama szybko zrozumiała, że ten, któremu zależało na przygodzie miłości, przygody życia się boi i wcale nie pragnie zamienić się razem z nią w posągi sięgające gwiazd. Wiemy jednak również i to, że tym razem jej poczucie własnej wartości nie runęło pod naporem oziębłości kochanka. Zmieniło się więc coś bardzo ważnego. Ciało mamy, do niedawno jeszcze wydane na pastwę oczu kochanka, wkroczyło w nową fazę swej historii: przestało być ciałem dla cudzych oczu, a stało się ciałem dla kogoś, kto dotychczas oczu nie miał. Nie była już ważna jego zewnętrzna powłoka; ciało stykało się z innym ciałem swą wewnętrzną, nigdy przez nikogo nie widzianą ścianą. Oczy zewnętrznego świata mogły więc dostrzec tylko jego zewnętrzną nieistotną stronę i nawet zdanie inżyniera nic już dla niego nie znaczyło, ponieważ nie mogło w żaden sposób wpłynąć na jego wielki los; teraz dopiero stało się w pełni niezależne i samowystarczalne; brzuch, który potężniał i brzydł, był dla niej rosnącym rezerwuarem dumy.

Po porodzie ciało mamy wkroczyło w kolejny okres. Gdy po raz pierwszy błądzące usteczka niemowlęcia przyssały się do jej piersi, poczuła słodkie drżenie rozchodzące się po całym ciele; przypominało to pieszczoty kochanka, było w tym jednak coś więcej: wielkie spokojne szczęście, wielki szczęśliwy spokój. Nigdy przedtem tego nie doznała; jeżeli kochanek całował jej piersi, była to sekunda, która miała odkupić godziny zwątpień i nieufności; tym razem jednak wiedziała, że usta są przyciśnięte do jej piersi na dowód bezgranicznego oddania, którego może być pewna.

Istniała jeszcze jedna różnica: kiedy kochanek dotykał jej nagiego ciała, zawsze się wstydziła; wzajemne przybliżanie się do siebie było, zawsze pokonywaniem obcości i chwila zbliżenia była upojna właśnie dlatego, że była tylko chwilą. Wstyd nigdy nie wygasł, czynił miłość podniecającą, ale równocześnie pilnował ciała, by nie oddało się bez reszty. Tym razem jednak wstyd zniknął – nie było go. Obydwa ciała całkowicie otwarły się dla siebie i nie miały przed sobą nic do ukrycia. Nigdy nie oddała się w taki sposób innemu ciału i nigdy inne ciało w ten sposób nie oddało się jej. Kochanek mógł korzystać z jej łona, lecz nigdy w nim nie mieszkał, mógł dotykać jej piersi, lecz nigdy z niej nie pił. Ach, karmienie! Z czułością obserwowała rybie ruchy bezzębnych ust i wyobrażała sobie, że do jej synka wpływają razem z mlekiem również jej myśli, wyobrażenia i sny.

Był to rajski stan: ciało mogło być w pełni ciałem i nie musiało zakrywać się figowym listkiem; byli zanurzeni w bezkresie spokojnego czasu; żyli razem, tak jak żyli Ewa z Adamem, dopóki nie skosztowali jabłka z drzewa poznania; żyli w swoich ciałach poza dobrem i złem; – mało tego: piękno i brzydota w raju nie różnią się od siebie, tak że wszystko, z czego składa się ciało, nie było dla nich piękne ani brzydkie, ale rozkoszne; rozkoszne były dziąsła, chociaż były bezzębne, rozkoszna ' była pierś, rozkoszny pępek, rozkoszna była malutka pupcia, rozkoszne były kiszki, których funkcjonowanie było uważnie śledzone, rozkoszne włoski wyrastające na śmiesznej czaszce. Dbała troskliwie o bekanie, siusianie i kupkanie synka, a była to nie tylko pielęgnacyjna troskliwość mająca na względzie zdrowie dziecka; nie, troszczyła się o wszystkie jego procesy fizjologiczne z pasją.

To było coś zupełnie nowego, ponieważ mama miewała od dziecka wyjątkowe obrzydzenie nie tylko do cudzej, ale i do własnej cielesności; sama do siebie czuła odrazę, kiedy musiała usiąść w ustępie (zawsze starała się przynajmniej, by nikt nie widział, że tam wchodzi). Miała nawet taki okres, że wstydziła się jeść w obecności ludzi, bowiem przeżuwanie i połykanie wydawało jej się obrzydliwe. Cielesność synka, wywyższona ponad wszelką brzydotę, w zadziwiający sposób ją teraz oczyszczała i usprawiedliwiała również jej własne ciało. Mleko, którego kropelka osiadła czasem na pomarszczonej skórze brodawki, zdawało się jej poetyckie jak kropla rosy; często ujmowała swą pierś i ściskała ją lekko, żeby zobaczyć tę czarowną kroplę; brała kropelkę na wskazujący palec i kosztowała ją; mówiła sobie, że chce poznać smak napoju, którym żywi się jej syn, ale chciała raczej poznać, jak smakuje jej ciało; a skoro mleko miało dla niej słodki smak, zaś smak ten godził ją ze wszystkimi innymi jej sokami i wydzielinami, zaczęła sama siebie odbierać jako smaczną, jej ciało było dla niej czymś przyjemnym i naturalnym, jak każdy twór przyrody, jak drzewo, jak krzak, jak woda. Niestety, ciesząc się swoim ciałem, mama zaniedbywała je przy tym; pewnego dnia uświadomiła sobie, że jest już za późno, że na brzuchu pozostanie jej zmarszczona skóra z białymi szparami w tkance podskórnej, odstająca skóra, która jak gdyby nie była trwałą częścią ciała, ale jego luźno naszytą powłoką. O dziwo jednak nie była zrozpaczona, kiedy się o tym przekonała. Nawet pomarszczone na brzuchu, ciało mamy było szczęśliwe; ponieważ było ciałem dla oczu, które dotychczas dostrzegały świat jedynie w zamglonych konturach i nie widziały (były to przecież rajskie oczy!), że istnieje okrutny świat, w którym ciała dzieli się na brzydkie i ładne.

O ile nie widziały tego oczy dziecka, widziały to naturalnie oczy małżonka, który po narodzeniu się Jaromila starał się z mamą pogodzić. Po bardzo długim czasie znowu się razem kochali; lecz było to inne niż kiedyś; wyznaczali sobie na miłość fizyczną dyskretne chwile, kochali się po ciemku i powściągliwie. Mamie było to, oczywiście, na rękę: miała świadomość swego oszpeconego ciała i bała się, że w zbyt namiętnej i otwartej miłości fizycznej szybko straciłaby błogi wewnętrzny spokój, który dał jej syn.

Nie, nie, nie zapomni już nigdy, że mąż ofiarował jej podniecenie pełne niepewności, syn natomiast spokój pełen szczęścia; dlatego wciąż się do niego uciekała (już raczkował, już chodził, już mówił), jakby szukając pociechy. Kiedyś ciężko zachorował i mama przez czternaście dni prawie nie zmrużyła oka, czuwając nieprzerwanie przy jego ciałku, które było gorące i zwijało się z bólu; i ten okres przeżyła w uniesieniu; gdy choroba minęła, zdawało jej się, że przeszła z ciałem syna w ramionach przez królestwo zmarłych, i znowu wróciła z nim do normalnego świata; miała wrażenie, iż po tym wspólnym przeżyciu już nigdy nic ich nie może rozdzielić.

Ciało męża osłonięte ubraniem czy piżamą, ciało dyskretnie zamknięte w sobie, oddalało się od niej i z każdym dniem traciło na intymności, podczas gdy ciało syna było na nią bezustannie zdane; już go wprawdzie nie karmiła piersią, ale uczyła go korzystać z ustępu, ubierała go i rozbierała, decydowała o jego uczesaniu i ubraniu, codziennie dotykała go zewnętrznie poprzez jedzenie, które mu z miłością przygotowywała. Gdy mając cztery lata zaczął cierpieć na brak apetytu, stała się surowa; zmuszała go do jedzenia i po raz pierwszy poczuła, że jest nie tylko przyjaciółką, lecz i władczynią tego ciała; to ciało się broniło, nie chciało przełykać, ale musiało; z dziwnym upodobaniem patrzyła na ten daremny opór i na to podporządkowanie, na tę wątłą szyjkę, na której rysowała się droga nie chcianego kęsa. Ach, ciało syna, jej dom i raj, jej królestwo…

3

A co z duszą syna? Czy dusza nie była jej królestwem? O, tak, tak! Kiedy Jaromil pierwszy raz wypowiedział słowo i było to słowo mama, mamusia była szalenie szczęśliwa; mówiła sobie, że sama wypełniła cały umysł syna, składający się na razie z jednego jedynego pojęcia, i że również w przyszłości, gdy umysł będzie rosnąć, rozgałęziać się i rozrastać, jego korzeniem pozostanie na zawsze ona. Przyjemnie zachęcona śledziła troskliwie wszystkie następne próby wypowiedzi syna, a ponieważ przeczuwała, że pamięć jest zawodna a życie długie, kupiła sobie dziennik w ciemnoczerwonej oprawie i zapisywała tam wszystko, co wychodziło z dziecięcych ust.

Jeśli więc posłużymy się mamy dziennikiem, przekonamy się, że po słowie mama nastąpiły rychło dalsze słowa, przy czym słowo tata zaznaczone jest dopiero jako siódme z kolei po: baba, dziadzia, ham, tutu, hafi lulu. Po tych prostych słowach (w mamy dzienniku do każdego z nich dołączony jest krótki komentarz i data) znajdziemy pierwsze próby zdań; dowiadujemy się, że jeszcze długo przed swymi drugimi urodzinami oświadczył: mamusia jest dobra. W kilka tygodni później powiedział: mamusia jest be. Za ten osąd, który wygłosił, gdy mama odmówiła mu przed obiadem malinowego soku, dostał lanie i płacząc krzyczał potem: Znajdę sobie inną mamusię! Za to o tydzień później sprawił mamie wielką radość mówiąc: Moja mamusia jest najładniejsza. Kiedy indziej powiedział: Mamusiu, ja ci dam lizanego całuska, co miało znaczyć, że wysunie język i obliże mamie całą twarz.

Jeśli przeskoczymy kilka kartek, dojdziemy do wypowiedzi, która zwraca naszą uwagę swą rytmicznością. Babcia obiecała kiedyś Jaromilowi, że mu da jabłuszko, ale potem zapomniała o swej obietnicy i zjadła je; Jaromil czuł się wówczas oszukany, bardzo się złościł i powtórzył kilkakrotnie: Niedobra babusia ukradła jabłusia. W pewnym sensie wypowiedź tę można by postawić obok cytowanej myśli Jaromila, że mamusia jest be, tylko że tym razem nie dostał po pupie, ponieważ wszyscy – łącznie z babcią – śmiali się i powiedzenie często później między sobą (co jednak nie uszło uwadze czujnego Jaromila) z rozbawieniem powtarzali. Jaromil nie bardzo wówczas rozumiał przyczynę swego sukcesu, ale my wiemy bardzo dobrze, że od lania uratował go rym i że w ten sposób poezja po raz pierwszy ukazała mu swą magiczną moc.

Rymowanych wypowiedzi znajdziemy na następnych stronach mamy dziennika jeszcze kilka i sądząc z jej komentarza, Jaromil sprawiał nimi wielką radość i uciechę całemu domowi. Tak na przykład stworzył podobno taki oto zwięzły portret ich służącej Anusi: Służka Ania jest jak łania. Albo kawałek dalej możemy przeczytać: Do lasu pójdziemy serduszko uradujemy. Mama domyślała się, że oprócz całkiem oryginalnego talentu, którym Jaromil był obdarzony, wypływała owa sztuka rymotwórcza z oddziaływania dziecięcych rymowanek, które czytała mu w takiej ilości, iż łatwo mógł ulec wrażeniu, że język czeski składa się wyłącznie z trochejów; ale tu musimy mamę nieco skorygować: większą rolę niż talent i wzory literackie odegrał w tym wypadku dziadek, trzeźwy praktyk i zaciekły wróg poezji, który celowo wymyślał jak najgłupsze dwuwiersze i uczył ich po kryjomu wnuka.

Jaromil szybko zauważył, że jego słowa są zapisywane z wielką uwagą, i zaczął wykorzystywać to w swoim zachowaniu; o ile wcześniej posługiwał się językiem po to, by się porozumieć, teraz mówił, aby usłyszeć aprobatę, podziw albo śmiech. Z góry już cieszył się z tego, jak inni będą reagować na jego słowa, a ponieważ często zdarzało się, że pożądanego oddźwięku nie było, próbował mówić rzeczy nieprzyzwoite, żeby w ten sposób zwrócić na siebie uwagę. Raz mu się to nie opłaciło; kiedy powiedział tacie i mamie: Wy wszyscy jesteście chuje (słowo chuj usłyszał od chłopca w sąsiednim ogrodzie i pamiętał, że inni chłopcy bardzo się z tego śmiali), dostał od taty po buzi.

Od tego czasu bacznie obserwował, co dorośli w swoich słowach cenią, z czym się zgadzają, czego nie aprobują, a czym są skonsternowani; umożliwiło mu to pewnego razu, gdy stał z mamą w ogrodzie, wygłoszenie zdania przesiąkniętego melancholią babcinych utyskiwań: Mamusiu, życie jest właściwie jak te chwasty.

Trudno odgadnąć, co chciał przez to powiedzieć; na pewno nie miał na myśli owej dziarskiej bezwartościowości i bezwartościowej dziarskości, będącej właściwością chwastów; prawdopodobnie chciał jedynie opisać dość niejasne wyobrażenie, że życie jest smutne i daremne. Pomimo tego, że powiedział przecież co innego, niż zamierzał, skutek jego słów był ogromny; mama zamilkła, pogłaskała go po włosach i spojrzała mu w oczy z widocznym wzruszeniem. To spojrzenie pełne wzruszonej pochwały tak upoiło Jaromila, że pragnął je znowu zobaczyć. Kopnął na spacerze kamień, a potem powiedział: Mamusiu, kopnąłem kamień i tak mi go teraz żal, że chciałbym go pogłaskać – i rzeczywiście pochylił się nad kamieniem i pogłaskał go. Mama była przekonana, że jej syn jest nie tylko uzdolniony (w wieku pięciu lat umiał już czytać), ale także niezwykle wrażliwy i różniący się od innych dzieci. Tym swoim mniemaniem dzieliła się często z dziadkiem i z babcią, co Jaromila – bawiącego się dyskretnie żołnierzykami albo konikiem – ogromnie interesowało. Patrzył potem w oczy przychodzącym gościom i wyobrażał sobie z zachwytem, że te oczy widzą w nim wyjątkowe i nadzwyczajne dziecko, które może w ogóle nie jest dzieckiem. Gdy zbliżały się jego szóste urodziny i za parę miesięcy miał iść do szkoły, rodzina zaczęła nalegać, by dostał samodzielny pokój i spał osobno. Mamie żal było uciekającego czasu, ale zgodziła się. Umówiła się z mężem, że w prezencie urodzinowym dadzą synowi trzeci, najmniejszy pokój na piętrze, kupią mu tapczan i inne meble nadające się do dziecięcego pokoiku; biblioteczkę, lustro, które będzie go mobilizować do czystości i schludności, oraz małe biureczko. Tata zaproponował, że ozdobi pokój rysunkami Jaromila, i zaczął wkrótce oprawiać w passepartout dziecięce bazgroły jabłuszek i ogródków. Wówczas mama podeszła do niego i powiedziała:

– Chciałabym cię o coś poprosić.

Spojrzał na nią, a jej głos, zarazem nieśmiały i zdecydowany, ciągnął dalej:

– Chciałabym kilka arkuszy papieru i kolorowe tusze.

Po czym usiadła przy stole w swoim pokoju, rozłożyła przed sobą pierwszy arkusz i długo szkicowała na nim ołówkiem litery: w końcu zamoczyła pędzelek w czerwonym tuszu i zaczęła malować pierwszą literę, duże Ż. Po Ż następowało Y a potem powstał z tego napis: Życie jest jak chwasty. Przyglądała się swemu dziełku i była zadowolona: litery były proste i mniej więcej tej samej wielkości; wzięła jednak nowy papier i znowu naszkicowała na nim napis i pomalowała go tym razem tuszem ciemnoniebieskim, gdyż kolor ten wydawał jej się znacznie bardziej odpowiedni dla nieprzeniknionego smutku myśli syna.

Potem przypomniała sobie, jak Jaromil powiedział: Niedobra babusia ukradła jabłusia, i z uśmiechem szczęścia na wargach zaczęła pisać (tym razem tuszem jasnoczerwonym): Nasza droga babusia je chętnie jabłusia. Później jeszcze, uśmiechając się sama do siebie, przypomniała sobie Wy wszyscy jesteście chuje, ale tej wypowiedzi nie namalowała, za to namalowała (na zielono) Do lasu pójdziemy, serduszko uradujemy, następnie (na fioletowo) Nasza Ania jest jak łania (Jaromil mówił wprawdzie służka Ania, ale mamie słowo służka wydawało się niedelikatne), potem przypomniało jej się, jak to Jaromil schylił się nad kamieniem i pogłaskał go, i po chwili zastanowienia zaczęła pisać (jasnoniebiesko): Nie mógłbym skrzywdzić nawet kamienia, i dopiero na końcu, z jakimś małym zażenowaniem, ale tym chętniej, namalowała (na pomarańczowo) Mamusiu, dam ci lizanego całuska, a później jeszcze (złotymi literami) Moja mamusia jest najładniejsza ze wszystkich. Wieczorem w przeddzień urodzin rodzice wysłali podekscytowanego Jaromila na noc do babci i wzięli się do ustawiania mebli i obwieszania ścian. Gdy rano zawołali dziecko do urządzonego pokoju, mama była przejęta, a Jaromil w żaden sposób nie rozproszył jej zakłopotania; stał zmieszany i nic nie mówił. Najwięcej zainteresowania (choć i je także przejawiał niepewnie i nieśmiało) poświęcił biurku: był to mebel szczególnego rodzaju, podobny do szkolnej ławki: blat biurka (pochyły i opuszczany, pod którym było miejsce na zeszyty i książki) tworzył jedną całość z siedzeniem.

– No, i co na to powiesz, nie cieszysz się? – nie wytrzymała mama. – Tak, cieszę się – odpowiedziało dziecko.

– A powiedz, co ci się najbardziej podoba? – spytał dziadek, przyglądający się z babcią długo oczekiwanej scenie.

– Biurko – powiedziało dziecko, usiadło przy nim i zaczęło podnosić i opuszczać blat.

– A co powiesz o obrazkach? – tata wskazał na oprawione rysunki. Dziecko podniosło głowę i uśmiechnęło się:

– Znam je.

– A jak ci się podobają, kiedy tak wiszą na ścianie?

Dziecko siedziało wciąż za swym biureczkiem i kiwało głową, że mu się rysunki na ścianie podobają.

Mamie ściskało się serce i najchętniej wyszłaby z pokoju. Była tu jednak i nie mogła pominąć milczeniem napisów wiszących na ścianach, ponieważ to milczenie brzmiałoby jak potępienie, powiedziała więc: – A spójrz na te napisy!

Dziecko miało spuszczoną głowę i wzrok utkwiony w głębi biurka. – Wiesz, chciałam… – ciągnęła mama bardzo zmieszana. -

Chciałam, żebyś miał pamiątkę po tym, jak się rozwijałeś od kolebki aż do szkolnej ławki, ponieważ byłeś bystrym dzieckiem i wszystkim nam sprawiałeś radość… – mówiła to jakby się usprawiedliwiając, i stremowana powtarzała wciąż to samo, aż w końcu nie wiedziała już, co powiedzieć, i zamilkła.

A jednak myliła się sądząc, że Jaromil jej prezentu nie docenił. Nie wiedział wprawdzie, co ma powiedzieć, ale nie był niezadowolony; zawsze przecież był dumny ze swych słów i nie chciał ich mówić na próżno. Widząc je teraz wypisane starannie tuszem i zamienione w obrazy, miał poczucie sukcesu, i to sukcesu tak wielkiego i nieoczekiwanego, że nie umiał nań zareagować i miał tremę. Zrozumiał, że jest dzieckiem wygłaszającym znaczące słowa i wiedział, że takie dziecko również i teraz powinno powiedzieć coś znaczącego, tylko że nic mu nie przychodziło na myśl i dlatego spuścił głowę. Kiedy jednak kącikiem oka widział na ścianach swoje własne słowa, skamieniałe, stężałe, trwalsze i większe niż on sam, był tym upojony; zdawało mu się, że jest otoczony samym sobą, że jest go dużo, że wypełnia cały pokój, że wypełnia cały dom.

4

Zanim jeszcze zaczął chodzić do szkoły, umiał Jaromil czytać i pisać, toteż mama zdecydowała, że mógłby pójść od razu do drugiej klasy; wychodziła w ministerstwie nadzwyczajne zezwolenie i Jaromil, po złożeniu egzaminu przed specjalną komisją, mógł zasiąść w ławce pośród uczniów o rok starszych od niego. Wszyscy w szkole podziwiali go, tak że klasa wydała mu się jedynie lustrzanym odbiciem domu. Kiedy w Dniu Matki na uroczystości szkolnej uczniowie występowali ze swymi popisami, wyszedł na podium jako ostatni i zarecytował ckliwy wierszyk o mamach, za który został nagrodzony wielkimi brawami siedzących na widowni rodziców.

Pewnego dnia przekonał się jednak, że za publicznością, która klaszcze, czai się podstępnie inna publiczność, która jest mu nieprzyjazna. Stał w zatłoczonej poczekalni u dentysty i spotkał tam wśród czekających pacjentów szkolnego kolegę. Stali obok siebie oparci o framugę okna, gdy wtem Jaromil zauważył, że jakiś starszy pan przysłuchuje się z życzliwym uśmiechem temu, co mówią. To go zachęciło i spytał się kolegi (podniósł nieco głos, żeby wszyscy słyszeli pytanie), co by zrobił, gdyby był ministrem szkolnictwa. Ponieważ kolega nie wiedział, co odpowiedzieć, Jaromil zaczął sam rozwijać swe uwagi, co nie stanowiło dla niego żadnego problemu, wystarczyło bowiem tylko powtarzać mowy dziadka, którymi Jaromila regularnie rozweselał. A więc, gdyby Jaromil był ministrem szkolnictwa, nauka w szkołach trwałaby tylko dwa miesiące a wakacje dziesięć, nauczyciel musiałby słuchać dzieci i przynosić im drugie śniadanie z cukierni i działoby się jeszcze wiele niezwykłych rzeczy, o których Jaromil rozprawiał bardzo szczegółowo i głośno.

Potem otwarły się drzwi gabinetu, z którego siostrzyczka wyprowadziła kolejnego pacjenta. Jakaś pani, trzymająca na kolanach przymkniętą książkę i wsuniętym w nią palcem szukająca strony, na której przerwała lekturę, zwróciła się do siostry niemal płaczliwym głosem: – Proszę, niech pani coś zrobi z tym dzieckiem. Okropnie się tu popisuje.

Po świętach Bożego Narodzenia nauczyciel wywoływał dzieci do tablicy, aby opowiedziały pozostałym, co dostały pod choinkę. Jaromil zaczął wyliczać: klocki, narty, łyżwy, książki; ale rychło zauważył, że dzieci nie patrzą. na niego tak samo radośnie jak on na nie, lecz niektóre obrzucają go obojętnym a nawet złym spojrzeniem; zmieszał się i do reszty prezentów się nie przyznał.

Nie, nie, nie obawiajcie się, nie chcemy powtarzać opowiadanej sto razy historii o dziecku z zamożnej rodziny pogardzanym przez biednych kolegów szkolnych; przecież w klasie byli też chłopcy z rodzin zamożniejszych niż jego, a jednak w towarzystwie zlewali się z innymi i nikt im bogactwa nie wytykał. Cóż to więc było takiego, co się kolegom w Jaromilu nie podobało, co ich w nim drażniło, co go od nich odróżniało?

Wstyd nam niemal to powiedzieć: to nie było bogactwo, lecz miłość jego matki. Ta miłość pozostawiała ślady na wszystkim; widniała na jego koszuli, uczesaniu, na słowach, których używał, na torbie, do której wkładał szkolne zeszyty, i na książkach, które czytał w domu dla rozrywki. Wszystko było dla niego specjalnie wybierane i przygotowywane. Koszule, które szyła mu gospodarna babcia, nie wiadomo dlaczego przypominały raczej dziewczęce bluzeczki niż chłopięce koszule. Swoje długie włosy musiał nosić spięte nad czołem mamy spinką, żeby mu nie spadały na oczy. Kiedy padał deszcz, mama czekała na niego przed szkołą z dużym parasolem, podczas gdy koledzy ściągali buty i taplali się w kałużach.

Macierzyńska miłość wyciska na czołach małych chłopców piętno, które wzbudza niechęć kolegów. Jaromil nauczył się wprawdzie z biegiem czasu to piętno umiejętnie zakrywać, ale mimo to, po wspaniałym rozpoczęciu nauki w szkole, przeżył również przykry okres (trwający rok lub dwa), kiedy koledzy z upodobaniem wyśmiewali się z niego, a kilka razy go dla kawału stłukli. Nawet w tym najgorszym okresie jakichś kolegów jednak miał i nigdy w życiu im tego nie zapomniał. Wspomnijmy o nich.

Kolegą numer jeden był tato. Czasem brał piłkę nożną (grywał w nią jako student) i ustawiał Jaromila w ogrodzie między dwoma drzewkami; kopał do niego piłkę, a Jaromil wyobrażał sobie, że stoi w bramce i broni barw czechosłowackiej drużyny narodowej.

Kolegą numer dwa był dziadek. Zabierał Jaromila do swych obydwu sklepów: jednym z nich była drogeria, którą już samodzielnie prowadził dziadka zięć, drugim zaś – specjalna perfumeria, gdzie ekspedientką była śliczna kobieta, która uśmiechała się uprzejmie do chłopczyka i pozwalała mu wąchać wszystkie perfumy, toteż Jaromil nauczył się niebawem rozpoznawać je po zapachu; zamykał potem oczy i zmuszał dziadka, żeby podsuwał mu buteleczki pod nos i egzaminował go. Masz genialny węch – chwalił go dziadek, a Jaromil marzył o tym, że będzie wynalazcą nowych perfum.

Kolegą numer trzy był Alik: był to zwariowany piesek, który od pewnego czasu mieszkał w willi; mimo iż był niewychowany i nieposłuszny, Jaromil zawdzięczał mu piękne marzenia, kiedy to wyobrażał go sobie jako wiernego przyjaciela, który czeka na niego na korytarzu przed klasą, i po skończonych lekcjach odprowadza go do domu tak wiernie, że wszyscy koledzy zazdroszczą mu i chcą iść razem z nim. Marzenie o psach stało się pasją jego samotności i doprowadziło go do kuriozalnego mechanizmu; psy przedstawiały dla niego zwierzęce dobro, zbiór wszelkich przyrodzonych cnót; wyobrażał sobie w duchu wielkie wojny psów z kotami (wojny z udziałem generałów, oficerów i z wszystkimi wojennymi fortelami, wyćwiczonymi wcześniej w zabawach z ołowianymi żołnierzykami) i był zawsze po stronie psów, tak jak człowiek powinien być zawsze po stronie sprawiedliwości.

A ponieważ spędzał wiele czasu w pokoju ojca z papierem i ołówkiem, psy stały się także głównym tematem jego rysunków; była to niezliczona ilość epickich scen, w których psy były generałami, żołnierzami, piłkarzami i rycerzami. Nie mogły one jednak zbyt dobrze wywiązywać się z tych ludzkich ról w swej czworonożnej postaci, Jaromil rysował im więc ludzkie ciała. To było wielkie odkrycie! Gdy zaś starał się narysować człowieka, napotykał z kolei na poważny problem: nie umiał narysować ludzkiej twarzy; za to pociągły kształt psiej głowy z plamą nosa na końcu wychodził mu doskonale, tak że z marzenia i nieumiejętności powstał osobliwy świat ludzi z psimi głowami, świat postaci, które można było łatwo i szybko rysować i łączyć w mecze piłkarskie, wojny i bandyckie historie; Jaromil rysował te przygody w odcinkach i zarysował nimi mnóstwo papieru. Dopiero kolegą numer cztery był chłopiec; był to kolega szkolny Jaromila, którego ojciec był woźnym w szkole, małym, pożółkłym człowieczkiem, skarżącym często dyrektorowi na uczniów; ci potem mścili się na jego synie i zrobili z niego klasowego banitę. Kiedy koledzy zaczęli stopniowo odsuwać się od Jaromila, syn woźnego pozostał jego jedynym wiernym wielbicielem; i tak doszło do tego, że pewnego dnia został zaproszony do podmiejskiej willi. Poczęstowano go obiadem, poczęstowano kolacją, ustawiał z Jaromilem klocki i odrabiał z nim później lekcje. W następną niedzielę tata zabrał obu na mecz piłkarski; gra była wspaniała i wspaniały był również tato, który znał wszystkich graczy po imieniu, ze znawstwem komentował grę, toteż syn woźnego nie spuszczał z niego oczu i Jaromil miał powody do dumy.

Była to przyjaźń na pozór zabawna: Jaromil zawsze schludnie ubrany, syn woźnego z dziurami na łokciach; Jaromil ze starannie odrobionymi zadaniami, syn woźnego ociężały w nauce. A jednak Jaromil dobrze czuł się u boku oddanego przyjaciela, ponieważ syn woźnego był nadzwyczaj silny; gdy kiedyś w zimie napadli ich koledzy, nie dali im rady; Jaromil był dumny, że oparli się liczebnej przewadze, ale sława skutecznej obrony nie może dorównać sławie ataku.

Pewnego razu, gdy wspólnie wałęsali się po pustych parcelach na przedmieściu, spotkali chłopca, który był tak czyściutko umyty i ładnie ubrany, jakby szedł na bal dziecięcy.

– Maminsynek – powiedział syn woźnego i zastąpił chłopcu drogę. Stawiali mu uszczypliwe pytania i cieszyli się widokiem jego strachu. W końcu chłopiec nabrał odwagi i spróbował ich odepchnąć.

– Jak śmiałeś! Drogo za to zapłacisz! – krzyknął Jaromil, do głębi duszy urażony tym zuchwałym gestem; syn woźnego potraktował to jako sygnał i uderzył chłopca w twarz.

Inteligencja i siła fizyczna potrafią się znakomicie uzupełniać. Czyż Byron nie odczuwał szczerej miłości wobec boksera Jacksona, który chorowitego lorda trenował ofiarnie we wszelkich możliwych sportach? – Nie bij go, przytrzymaj go tylko – powiedział Jaromil koledze i poszedł narwać wiecheć pokrzyw; następnie zmusili chłopca, żeby się rozebrał i całego wychłostali pokrzywami. – Wiesz, jak się mamusia ucieszy, że ma takiego ślicznego czerwonego syneczka? – mówił mu przy tym Jaromil, doznając wielkiego uczucia serdecznej przyjaźni wobec swego szkolnego kolegi oraz wielkiego uczucia serdecznej nienawiści do wszystkich maminsynków.

5

Ale właściwie dlaczego Jaromil pozostawał jedynakiem? Czyżby mama nie chciała mieć drugiego dziecka?

Ba, wręcz przeciwnie; bardzo pragnęła przeżyć ponownie okres pierwszych lat macierzyństwa, ale mąż przytaczał zawsze wiele argumentów przemawiających za tym, aby narodziny następnego dziecka odłożyć. Pragnienie drugiego dziecka nie ustawało w niej wprawdzie, lecz nie miała odwagi dłużej nalegać, gdyż bała się, że mąż jej znowu odmówi, i wiedziała, że by ją ta odmowa poniżyła.

Jednakże im bardziej wzbraniała się o macierzyńskim pragnieniu mówić, tym więcej o nim myślała; myślała o nim jako o czymś niedozwolonym, ukrywanym, a więc zakazanym; myśl o tym, że mąż zrobi jej dziecko, nęciła ją już nie tylko ze względu na samo dziecko, ale nabierała w jej wyobrażeniach pociągająco nieprzyzwoitego charakteru; chodź, zrób mi córeczkę, mówiła w duchu do męża i brzmiało to dla niej bardzo bezwstydnie.

Kiedyś późnym wieczorem małżonkowie wrócili od przyjaciół w wesołym nastroju i ojciec Jaromila, położywszy się obok żony i zgasiwszy światło (nadmieńmy, że od ślubu nie kochał się z nią nigdy inaczej niż po ciemku, wzbudzając w sobie pożądanie dotykiem a nie wzrokiem), ściągnął z niej kołdrę i połączył się z nią. Rzadkość ich miłosnych stosunków i wcześniejsze upojenie winem sprawiły, że oddała mu się w uniesieniu, jakiego dawno przedtem nie zaznała. Wyobrażenie, że razem robią dziecko znowu wypełniło jej myśli i w chwili, kiedy czuła, że mąż zbliża się do szczytu rozkoszy, nie wytrzymała i zaczęła krzyczeć do niego w ekstazie, żeby porzucił zwykłą ostrożność, żeby od niej nie odchodził, żeby jej zrobił dziecko, żeby jej zrobił śliczną córeczkę, i trzymała go tak mocno i kurczowo przy sobie, że musiał się przemocą od niej uwolnić, by móc być pewnym, że jej życzenie nie zostanie spełnione.

Gdy tak leżeli zmęczeni obok siebie, mama przytuliła się do niego i znów szepnęła mu do ucha, że pragnie mieć z nim jeszcze jedno dziecko; nie, nie chciała ponownie nalegać, chciała mu raczej w ten sposób usprawiedliwiająco wyjaśnić, dlaczego przed chwilą tak gwałtownie i niespodziewanie (i chyba niewłaściwie, jest gotowa to przyznać) okazała swe pragnienie dziecka; plotła, że tym razem na pewno urodziłaby się córeczka i że mógłby w niej widzieć swoje odbicie, tak jak ona widzi swoje w Jaromilu.

I wówczas inżynier powiedział jej (po raz pierwszy od ślubu jej to przypomniał), że on sam nigdy z nią żadnego dziecka mieć nie chciał; jeżeli przy pierwszym dziecku musiał ustąpić on, to teraz kolej na nią, a jeśli chce, by w drugim dziecku zobaczył siebie, to zapewnia ją, że najmniej zniekształcony własny obraz zobaczy w tym dziecku, które się nigdy nie narodzi.

Potem leżeli obok siebie, mama milczała, a po krótkiej chwili rozpłakała się i szlochała całą noc, a małżonek nawet jej nie dotknął, powiedział tylko parę uspokajających zdań, które nie były w stanie przeniknąć nawet pod najpłytszą warstewkę jej płaczu; wydawało jej się, że nareszcie wszystko rozumie; ten, obok którego żyje, nigdy jej nie kochał.

Smutek, jaki ją ogarnął, był najgłębszy ze wszystkich, jakie dotąd poznała. Na szczęście jednak zjawił się ktoś, kto przyniósł jej pociechę, której nie mogła oczekiwać już od swego męża; była to Historia. Mniej więcej trzy tygodnie po nocy, którą opisaliśmy, mąż dostał rozkaz mobilizacyjny, spakował walizeczkę i odjechał w kierunku granicy. Wojna wisiała na włosku, ludzie kupowali maski gazowe i budowali w piwnicach schrony przeciwlotnicze. Jak zbawienną dłoń przyjęła mama nieszczęście swojej ojczyzny; patetycznie je przeżywała i spędzała długie godziny z synem, któremu barwnie wyjaśniała, co się dzieje. Potem w Monachium mocarstwa doszły do porozumienia i ojciec Jaromila powrócił z przygranicznego bunkra, który zajęło niemieckie wojsko. Od tej pory siadywali wszyscy na dole w pokoju dziadka i co wieczór roztrząsali poszczególne kroki Historii, która – jak im się zdawało – jeszcze do niedawna spała (albo czaiła się udając, że śpi) i nagle wyskoczyła z ukrycia, aby w cieniu jej ogromnej postaci wszystko inne pozostało niewidoczne. Ó, jak dobrze było mamie w tym cieniu! Czeskie oddziały uciekały z terenów przygranicznych, Czechy zostały pośrodku Europy niczym nie osłonięte, jak obrana ze skóry pomarańcza; pół roku później wczesnym rankiem zjawiły się na ulicach Pragi niemieckie czołgi, a mama w tym czasie siedziała wciąż obok żołnierza, który nie mógł bronić swej ojczyzny, i zupełnie zapomniała, że to ten, który jej nigdy nie kochał.

Jednakże nawet w czasach, gdy historia tak burzliwie się przewala, prędzej czy później wyłoni się z cienia dzień powszedni i małżeńskie łoże pojawi się w swej monumentalnej trywialności i zdumiewającej wytrwałości. Pewnego wieczoru, gdy ojciec Jaromila znów położył rękę na maminej piersi, mama uświadomiła sobie, że ten, kto ją dotyka, jest tym samym, który ją poniżył. Odsunęła jego rękę i przypomniała mu w delikatnej aluzji aroganckie słowa, które jej swego czasu powiedział. Nie chciała być zła; chciała przez tę odmowę dać do zrozumienia, że skromne przeżycia serc nie idą w zapomnienie z powodu wielkich przeżyć narodów; chciała dać mężowi okazję, żeby naprawił teraz swe dawniejsze słowa, i by to, co wówczas poniżył, dzisiaj znowu podniósł. Wierzyła, że tragedia narodu uczyniła go wrażliwszym, i była gotowa przyjąć z wdzięcznością nawet drobną pieszczotę jako pokutę i początek nowego rozdziału ich miłości. Ale, niestety: mąż, którego ręka została odsunięta z piersi żony, odwrócił się na drugi bok i dosyć szybko zasnął. Po wielkiej studenckiej demonstracji w Pradze Niemcy zamknęli czeskie wyższe uczelnie, a mama daremnie czekała, aż mąż znów położy pod kołdrą rękę na jej piersi. Dziadek stwierdził, że śliczna sprzedawczyni z perfumerii okrada go już od dziesięciu lat, zdenerwował się i zmarł na apopleksję. Czeskich studentów wywożono w bydlęcych wagonach do obozów koncentracyjnych, a mama poszła z wizytą do lekarza, który ubolewał nad złym stanem jej nerwów i radził, by wyjechała na odpoczynek. Sam jej polecił pewien pensjonat na skraju małego uzdrowiska otoczonego rzeką i stawami, które w lecie przyciągają tłumy wycieczkowiczów kochających wodę, wędkowanie i przejażdżki łódkami. Była wczesna wiosna i mamę oczarowała wizja cichych spacerów nad wodą. Potem jednak przestraszyła się wesołej tanecznej muzyki, która – zapomniana – unosi się w powietrzu ogrodowych restauracji jak tkliwe wspomnienie lata; przestraszyła się własnych pragnień i zdecydowała, że nie może pojechać sama.

Ależ tak, od razu wiedziała, z kim pojedzie! Przez tę udrękę z mężem i pragnienie drugiego dziecka w ostatnim czasie niemalże o nim zapomniała. Jaka była głupia, w jakiej niezgodzie z samą sobą, skoro o nim nie pamiętała! W poczuciu winy pochyliła się nad nim: – Jaromilu, ty jesteś moim pierwszym i drugim dzieckiem – przytuliła swoją twarz do jego buzi i ciągnęła dalej nonsensowne zdanie: – Jesteś moim pierwszym, drugim, trzecim, czwartym, piątym, szóstym i dziesiątym dzieckiem… – i całowała go po całej twarzy.

6

Na peronie przywitała ich wysoka kobieta o siwych włosach i wyprostowanej figurze; tęgi wieśniak schylił się po dwie walizki i wyniósł je przed dworzec, gdzie czekała już czarna bryczka z zaprzężonym koniem; mężczyzna usiadł na koźle, podczas gdy Jaromil z mamą i z wysoką damą usadowili się na dwóch siedzeniach naprzeciw siebie i pozwolili unosić się ulicami małego miasta aż do rynku, którego jedna strona obrębiona była renesansowymi podcieniami, drugą zaś tworzył żelazny płot, za którym znajdował się ogród a w nim starym winem obrośnięty zamek; potem zjechali w dół ku rzece; przed Jaromilem pojawił się szereg żółtych drewnianych kabin, wieża do skoków do wody, białe stoliki z krzesłami, w głębi topole ciągnące się wzdłuż rzeki, a później bryczka wiozła ich już dalej ku osamotnionym willom rozrzuconym nad wodą.

Przy jednej z nich koń zatrzymał się, mężczyzna zszedł z kozła, wziął obie walizki i Jaromil z mamą poszli za nim przez ogród, hall, klatkę schodową, aż znaleźli się w pokoju, gdzie zobaczyli dwa łóżka przysunięte do siebie tak, jak bywają ustawione łóżka małżeńskie, i dwa okna, z których jedno okazało się drzwiami prowadzącymi na balkon, skąd widać było ogród, a na jego końcu rzekę. Mama podeszła do poręczy balkonu i zaczęła głęboko oddychać:

– Ach, jaki tu boski spokój – powiedziała i znowu głęboko wdychała i wydychała powietrze i spoglądała w stronę rzeki, gdzie przywiązana do drewnianego pomostu kołysała się czerwona łódka. Jeszcze tego samego dnia przy kolacji podawanej na dole w saloniku mama nawiązała znajomość ze starszym małżeństwem, zamieszkującym drugi pokój w pensjonacie, tak że potem każdego wieczoru długo szumiała w pokoju cicha rozmowa; Jaromil był przez wszystkich lubiany, a mama chętnie słuchała jego opowieści, pomysłów i dyskretnych przechwałek; tak, dyskretnych: Jaromil już nigdy nie zapomni o pani z poczekalni i zawsze będzie szukać tarczy, za którą mógłby się schować przed jej złym spojrzeniem; nadal wprawdzie pragnął podziwu, ale nauczył się go zdobywać za pomocą zwięzłych zdań wygłaszanych z naiwnością i skromnością.

Willa w cichym ogrodzie, ciemna rzeka z przywiązaną do pomostu łódką, rozbudzająca marzenia o dalekich żeglugach, czarna bryczka od czasu do czasu zatrzymująca się przed willą i zabierająca stąd wysoką panią podobną do księżnych z opowieści o grodach i zamkach, opuszczona pływalnia, na którą można było wejść wysiadając z bryczki, jakby się przechodziło ze stulecia w stulecie, ze snu w sen, z książki do książki, renesansowy ryneczek z wąskimi podcieniami, za których kolumnadą pojedynkowali się rycerze – to był świat, do którego Jaromil wkroczył oczarowany.

Do tego pięknego świata należał też mężczyzna z psem; po raz pierwszy zobaczyli go, jak stał bez ruchu na brzegu rzeki i wpatrywał się w fale; miał na sobie skórzany płaszcz a obok niego siedział czarny wilczur; obaj znieruchomiali, wyglądali jak postacie z innego świata. Ponownie spotkali go w tym samym miejscu; mężczyzna (znowu w skórzanym płaszczu) rzucał przed siebie patyki, a pies mu je przynosił. Kiedy spotkali go po raz trzeci (sceneria była wciąż ta sama: topole i rzeka), mężczyzna lekko się mamie ukłonił a potem, jak zauważył ciekawy Jaromil, długo się za nimi oglądał. Nazajutrz, gdy wracali ze spaceru do domu, zobaczyli czarnego wilczura siedzącego przed wejściem do willi. Kiedy weszli do hallu, usłyszeli dochodzącą z wnętrza domu rozmowę i nie mieli wątpliwości, że męski głos należy do właściciela psa; byli tak zaciekawieni, że przez chwilę stali bezczynnie w hallu, rozglądając się i rozmawiając, aż wreszcie z jednego z pokojów wyszła gospodyni domu.

Mama wskazała na psa: – A gdzież jest jego pan? Zawsze spotykamy go na spacerze. – To nauczyciel rysunków w tutejszym gimnazjum.

Mama powiedziała, że bardzo by chciała porozmawiać z nauczycielem rysunków, ponieważ Jaromil lubi rysować i ciekawiłaby ją opinia specjalisty. Właścicielka pensjonatu przedstawiła mamie mężczyznę i Jaromil musiał pobiec na górę do pokoju po swój szkicownik. Siedzieli potem w saloniku wszyscy czworo: gospodyni, Jaromil, właściciel psa, który przeglądał rysunki, i mama, która przeglądanie uzupełniała komentarzem; opowiadała, jak to Jaromil twierdził zawsze, że nie bawi go rysowanie pejzażu ani martwej natury, lecz zdarzenia; i rzeczywiście, wydaje jej się, że jego rysuneczki mają w sobie godną uwagi żywość i ruch, choć nie rozumie, dlaczego postaciami akcji są wyłącznie ludzie z psimi głowami: może, gdyby Jaromil rysował rzeczywiste ludzkie figurki, jego dziełka miałyby jakąś wartość, lecz tak, niestety, nie jest pewna, czy te chłopięce poczynania mają jakikolwiek sens.

Właściciel psa oglądał rysunki z przyjemnością: potem oświadczył, że właśnie to połączenie zwierzęcej głowy z ludzkim ciałem fascynuje go w tych rysunkach. To fantastyczne połączenie nie jest bowiem tylko przypadkowym pomysłem, ale, jak o tym świadczy cała masa epizodów, które chłopiec narysował, narzucającym się wyobrażeniem. czymś, co swymi korzeniami sięga nieprzeniknionych głębi jego dzieciństwa. Niech mama nie ocenia talentu dziecka na podstawie zwykłej zręczności w odwzorowywaniu zewnętrznego świata; takiej zręczności może nauczyć się byle kto; to, co go w rysunkach chłopca zainteresowało jako malarza (dał w ten sposób do zrozumienia, że praca nauczyciela jest dla niego złem koniecznym zapewniającym mu utrzymanie, to oryginalny świat wewnętrzny, który wyrywa się z chłopca na papier.

Mama z przyjemnością słuchała pochwał mężczyzny, gospodyni głaskała Jaromila po głowie i twierdziła, że ma przed sobą dużą przyszłość, a Jaromil patrzył pod stół, zapisując sobie przy tym w pamięci wszystko, co usłyszał. Malarz powiedział, że od przyszłego roku przenosi się do praskiego gimnazjum, i będzie rad, jeśli mu mama przyniesie pokazać następne prace swego syna.

Świat wewnętrzny! To były wielkie słowa i Jaromil słuchał ich z ogromną radością. Nigdy nie zapomniał o tym, że już jako pięciolatek uznany był za nadzwyczajne dziecko, różniące się od innych; zachowanie kolegów szkolnych, którzy wyśmiewali się z jego torby czy koszuli, również utwierdzało go zawsze (choć w przykry sposób) w przekonaniu o własnej odmienności. Aż dotychczas wszakże jego odmienność była dla niego tylko czymś pustym i nieokreślonym; była albo niezrozumiałą nadzieją, albo niezrozumiałym odtrąceniem; teraz jednak otrzymała swą nazwę: oryginalny świat wewnętrzny; a nazwa otrzymała zaraz swoją całkowicie określoną treść: rysunki ludzi z psimi głowami. Jaromil przy tym dobrze wiedział, że na podziwiane odkrycie psoludzi wpadł przypadkiem, tylko dlatego, że nie umiał narysować ludzkiej twarzy; to go doprowadziło do niejasnej myśli, że odmienność jego wewnętrznego świata nie jest rezultatem jakiegoś mozolnego wysiłku, lecz tkwi we wszystkim, co mu mimowolnie i przypadkowo przychodzi do głowy; że otrzymał ją w darze.

Od tej pory z większą uwagą śledził swoje pomysły i sam zaczął je podziwiać. Tak na przykład przyszło mu na myśl, że kiedy umrze, świat, w którym żyje, przestanie istnieć. Ta myśl najpierw błysnęła mu tylko w głowie, lecz on, pouczony o swej wewnętrznej oryginalności, nie pozwolił jej tym razem uciec (jak przedtem tylu innym myślom), ale zaraz ją pochwycił, obserwował, oglądał ze wszystkich stron. Przechodząc koło rzeki, zamykał czasem oczy i pytał samego siebie, czy rzeka istnieje także wtedy, gdy ma zamknięte oczy. Naturalnie, za każdym razem, kiedy je otwierał, rzeka płynęła tu jak przedtem, ale ciekawe było, że przez to nie mogła Jaromilowi w żaden sposób udowodnić, że była tu i wtedy, gdy jej nie widział. Wydawało mu się to niezmiernie interesujące, zajmował się tą obserwacją co najmniej pół dnia, a potem opowiadał o niej mamie.

Im bardziej pobyt zbliżał się do końca, tym większą radość sprawiały im wspólne rozmowy. Chodzili teraz po zmroku razem na spacery, siadywali na brzegu spróchniałej po części drewnianej ławki, trzymali się za ręce i patrzyli na fale, na których kołysał się wielki księżyc. – Ach, jakie to piękne – wzdychała mama, a chłopiec widział krąg wody oświetlony blaskiem miesiąca i marzył o dalekiej drodze rzeki; i wtedy mama pomyślała o pustych dniach, do których niebawem powróci, i powiedziała: – Chłopcze, mam w sobie smutek, którego nigdy nie zrozumiesz.

A potem spojrzała synowi w oczy i wydawało jej się, że widzi w nich wielką miłość i pragnienie zrozumienia jej. Przestraszyła się tego; nie może przecież zwierzać się dziecku z kobiecych zmartwień. Równocześnie jednak te rozumiejące oczy pociągały ją jak zbrodnia. Leżeli obok siebie na małżeńskim łożu i mama przypomniała sobie, że tak się kładła z Jaromilem, zanim skończył sześć lat, i że była w tym okresie szczęśliwa; pomyślała sobie: to jedyny mężczyzna, z którym jestem szczęśliwa w małżeńskim łóżku; zaraz zaczęła się z tej myśli w duchu śmiać, ale potem znowu napotkała jego czułe spojrzenie i powiedziała sobie, że to dziecko nie tylko potrafi odciągnąć ją od rzeczy, które ją smucą (a więc dać jej pociechę zapomnienia), ale też uważnie ją wysłuchać (a więc dać jej pociechę zrozumienia).

– Wiedz, że moje życie wcale nie jest pełne miłości – powiedziała wówczas do niego; a kiedy indziej znów: – Jako matka jestem szczęśliwa, ale matka, oprócz tego, że jest matką, jest również kobietą. Tak, te niedopowiedziane zwierzenia pociągały ją jak grzech i ona zdawała sobie z tego sprawę. Gdy pewnego razu odpowiedział jej nieoczekiwanie:

– Mamusiu, ja nie jestem taki mały, ja cię rozumiem – nieomal się przestraszyła.

Chłopczyk oczywiście nic konkretnego nie przeczuwał i chciał tylko mamie dać do zrozumienia, że potrafi dzielić z nią każdy smutek, tym nie mniej słowa, które wypowiedział, były wieloznaczne i mama spojrzała w nie, jak w nagle otwierającą się głębię: głębię zakazanej poufałości i niedozwolonego zrozumienia.

7

A jak dalej rozwijał się oryginalny świat wewnętrzny Jaromila? Zbyt wiele się w nim nie działo; nauka, z którą chłopiec w szkole podstawowej łatwo sobie radził, w gimnazjum stała się trudniejsza i w jej szarzyźnie bogactwo wewnętrznego świata gdzieś się gubiło. Nauczycielka napomknęła im o pesymistycznych książkach, które widzą na świecie tylko smutek i zniszczenie, toteż twierdzenie o życiu podobnym do chwastu stało się obraźliwie banalne. Nie był teraz wcale pewien, czy to, co kiedyś myślał i czuł, było jego oryginalną własnością, czy może wszystkie myśli istnieją tu na świecie od dawna gotowe i ludzie wynajmują je sobie tylko, jak z publicznej wypożyczalni. Kim więc jest on sam? Co właściwie jest treścią jego wnętrza? Pochylał się nad nim badawczo, lecz nie mógł dostrzec tam niczego więcej poza obrazem siebie samego, pochylającego się nad swym wnętrzem.

I wtedy zatęsknił za mężczyzną, który przed dwoma laty po raz pierwszy nazwał jego wewnętrzną oryginalność: ponieważ regularnie przynosił z lekcji rysunków czwórki (kiedy malował wodnymi farbkami, woda przelewała się zawsze poza naszkicowany ołówkiem kontur), mama doszła do wniosku, że może spełnić prośbę syna, odszukać malarza i z pełnym uzasadnieniem poprosić go, żeby wziął Jaromila pod opiekę i w trakcie prywatnych lekcji poprawił niedociągnięcia, które psują mu świadectwo szkolne.

Pewnego dnia wkroczył więc Jaromil do mieszkania malarza. Mieszkanie to stanowiła zabudowana część strychu kamienicy czynszowej; posiadało ono dwa pomieszczenia; w pierwszym znajdowała się duża biblioteka; w drugim, zamiast okien, widać było wielkie matowe szkła umieszczone w spadzistym dachu; stały tam sztalugi z rozpoczętymi obrazami, długi stół, na którym walały się papiery i buteleczki z kolorowymi tuszami, a na ścianie wisiały dziwaczne czarne twarze, o których malarz powiedział, że są to odlewy murzyńskich masek; na tapczanie w kącie leżał pies (ten, którego Jaromil już znał) i nieruchomo obserwował gościa.

Malarz posadził Jaromila przy długim stole i kartkował szkicownik: – To jest wciąż takie same – powiedział w końcu – to by donikąd nie doprowadziło.

Jaromil chciał zaoponować, że przecież to właśnie ci ludzie z psimi głowami podobali się malarzowi i że narysował ich teraz dla niego i z jego powodu, lecz pod wpływem rozczarowania i żalu nic nie potrafił powiedzieć. Malarz położył przed nim biały papier, otworzył buteleczkę tuszu i dał mu do ręki pędzel.

– Teraz zacznij rysować to, co ci właśnie przychodzi do głowy, nie zastanawiaj się długo, tylko rysuj…

Ale Jaromil był tak wystraszony, że zupełnie nie wiedział, co ma rysować, a gdy go malarz ponownie zachęcił, w ostateczności uciekł się znów do psiej głowy na jakimś koślawym ciele. Malarz był niezadowolony, a Jaromil powiedział zakłopotany, że chciałby się nauczyć malować wodnymi farbkami, którymi w szkole zawsze wychodzi poza linię. – To już słyszałem od twojej mamy – powiedział malarz – ale o tym teraz zapomnij, tak samo jak o psach.

Potem położył przed chłopcem grubą książkę i otworzył ją na stronicach, gdzie na kolorowym tle wiła się zabawnie nieudolna czarna kreska, tworząc figury przypominające Jaromilowi rozgwiazdy, stonogi, chrząszcze, gwiazdy i księżyce. Malarz chciał, żeby chłopiec narysował, kierując się własną fantazją, coś podobnego.

– Ale co mam rysować? – pytał chłopiec.

A malarz powiedział mu:

– Rysuj kreskę; rysuj taką kreskę, która by ci się podobała.

I zapamiętaj sobie, że malarz jest na świecie nie po to, aby coś odrysowywać, lecz żeby stworzyć na papierze świat swoich kresek.

Tak więc Jaromil rysował kreski, które zupełnie mu się nie podobały, zakreślił kilka arkuszy papieru, a na koniec, zgodnie z poleceniem mamy, dał malarzowi banknot i poszedł do domu.

Wizyta wypadła więc nieco inaczej, niż się spodziewał, i w żadnym razie nie była odnalezieniem jego zagubionego świata wewnętrznego, a wręcz przeciwnie: ta jedyna rzecz, jaką Jaromil posiadał – piłkarze i żołnierze z psimi głowami, została mu odebrana. Jednak pomimo to, gdy mama zapytała go, jak mu się na lekcji podobało, mówił o niej z zapałem; i nie było to udawanie: chociaż jego wizyta nie utwierdziła w nim przekonania o własnym wewnętrznym świecie, znalazł przynajmniej nadzwyczajny świat zewnętrzny, który nie dla każdego był dostępny i który już od początku dawał mu drobne przywileje: widział niezwykłe obrazy, które oszałamiały go, lecz ich zaletą było to (natychmiast sobie uświadomił, iż jest to zaleta), że były zupełnie niepodobne do martwych natur i pejzaży wiszących u nich w domu; słyszał też kilka ciekawych uwag, które sobie zaraz przywłaszczył: zrozumiał na przykład, że słowo mieszczanin jest obelgą; mieszczanin to ten, kto chce, żeby obrazy były jak żywe i przypominały naturę: z mieszczan możemy się jednak śmiać, bowiem (to mu się bardzo podobało!) są od dawna martwi, nie wiedząc nawet o tym.

Tak więc uporczywie odwiedzał malarza i bardzo pragnął powtórzyć sukces, który mu kiedyś przyniosły rysunki psoludzi; lecz nadaremnie: bazgroły, które miały być wariacjami na temat obrazów murów, były czymś zadanym i nie miały w sobie w ogóle uroku dziecięcej zabawy: rysunki murzyńskich masek były jedynie nieudolnymi imitacjami pierwowzoru i w żaden sposób nie rozbudziły, jak sobie malarz tego życzył, oryginalnej wyobraźni chłopca. Toteż w końcu, nie mogąc dłużej znieść tego, że był u malarza już wiele razy i nie doczekał się żadnego uznania, zdecydował się na czyn; przyniósł mu swój tajny szkicownik, w którym rysował nagie kobiece ciała.

Ich pierwowzorem były przeważnie fotografie rzeźb, które znał z ilustrowanych wydawnictw znajdujących się w byłej bibliotece dziadka; były to więc (zwłaszcza na pierwszych stronach szkicownika) same dojrzałe i tęgie kobiety w patetycznych pozach, jakie znamy z alegorii ubiegłego wieku. Dopiero dalsze strony zawierały coś bardziej interesującego: była tam kobieta bez głowy; mało tego: w miejscu, w którym powinna znajdować się szyja, papier był przecięty, tak iż wydawało się, że głowę odcięto, i w papierze pozostał dotąd ślad po fikcyjnej siekierze. Nacięcie w papierze wykonał Jaromil nożykiem; miał bowiem fotografię swej szkolnej koleżanki, która mu się podobała i na której ubrane ciało patrzył często z daremnym pragnieniem zobaczenia go nagim. Wycięty wizerunek jej głowy wsunięty w nacięcia spełniał to jego pragnienie. Dlatego począwszy od tego rysunku, wszystkie kobiece ciała były już bez głów i z nacięciami; niektóre pojawiały się w bardzo delikatnych sytuacjach, na przykład w przysiadzie przedstawiającym oddawanie moczu; ale i na stosie, w płomieniach, niczym Joanna d'Arc; ta scena męczarni, którą moglibyśmy wytłumaczyć (a tym samym chyba też usprawiedliwić) szkolnymi lekcjami historii, miała bogate rozwinięcie: następne rysunki przedstawiały kobietę bez głowy nabitą na ostry pal, kobietę bez głowy z odrąbaną nogą, kobietę bez głowy i bez ręki oraz w innych sytuacjach, które pomińmy lepiej milczeniem. Jaromil, rzecz jasna, nie mógł być pewien, czyjego rysunki spodobają się malarzowi; były one zupełnie niepodobne do tego, co widział w jego grubych książkach, ani do płócien na sztalugach w jego atelier; a jednak wydawało mu się, że jest tu coś, co rysunki w jego tajnym zeszyciku zbliża do tego, co robi jego nauczyciel: był to smak owocu zakazanego: była to odmienność od obrazów wiszących u nich w domu; była to dezaprobata, która spotkałaby jego rysunki nagich kobiet, tak samo jak niezrozumiałe obrazy malarza, gdyby je miało oceniać grono złożone z rodziny Jaromila i jej najczęstszych gości.

Malarz przewertował szkicownik, po czym bez słowa podał chłopcu grubą książkę. Sam usiadł nie opodal, rysował coś na kartkach papieru, gdy tymczasem Jaromil widział na stronicach książki nagiego mężczyznę, który miał jeden pośladek tak wydłużony, że musiał być podparty drewnianą laską; widział jajeczko, z którego wyrasta kwiatek; widział twarz oblepioną mrówkami; widział mężczyznę, którego ręka zamieniała się w skałę.

– Zauważ – zwrócił się do niego malarz – jak Salvador Dali potrafi bajecznie rysować.

Po czym postawił przed nim gipsową figurkę nagiej kobiety: – Zaniedbywaliśmy rysownicze rzemiosło, co było błędem. Najpierw musimy poznać świat taki, jakim jest, żebyśmy go potem mogli radykalnie zmieniać.

I szkicownik Jaromila zapełniał się kobiecymi ciałami, których proporcje malarz poprawiał i przerysowywał.

8

Jeżeli kobieta nie żyje w dostatecznej mierze swym ciałem, zacznie uważać ciało za wroga. Mama nie była zbyt zadowolona z dziwacznych bazgrołów, które jej syn przynosił z lekcji malowania, ale gdy zobaczyła rysunki kobiet, poprawiane przez malarza, poczuła gwałtowny niesmak. Kilka dni później obserwowała z okna, jak Jaromil przytrzymuje w ogrodzie drabinę służącej Magdzie, wspinającej się na czereśnię, i zagląda jej pod spódnicę. Wydawało jej się, że ze wszystkich stron atakują ją pułki nagich kobiecych pośladków i zdecydowała, że nie będzie się dłużej wahać. Jaromil miał zaplanowaną po południu normalną lekcję u malarza; mama ubrała się szybko i wyprzedziła go. – Nie jestem żadną purytanką – powiedziała, kiedy usiadła na krześle w pracowni. – Ale pan wie, że Jaromil wkracza w niebezpieczny wiek.

Tak starannie przygotowywała sobie w duchu wszystko, co miała malarzowi do powiedzenia, i tak niewiele z tego zostało. Przygotowywała te zdania w domowym otoczeniu, dokąd wpływa przez okno miękka zieleń ogrodu, zawsze cicho przyklaskując wszystkim jej myślom. Tu jednak nie było zieleni, tu były dziwaczne obrazy na sztalugach, a na tapczanie leżał pies z głową pomiędzy łapami i patrzył na nią przeciągłym spojrzeniem jak powątpiewający sfinks.

Malarz odparł mamy zarzut w kilku zdaniach, po czym ciągnął dalej: musi mamie otwarcie powiedzieć, że w ogóle nie interesują go postępy Jaromila na lekcjach rysunków, zabijających tylko malarskie zdolności dzieci. W rysunkach jej syna zaciekawiła go szczególna, chorobliwa niemal wyobraźnia.

– Proszę zwrócić uwagę na tę osobliwą zbieżność. Na rysunkach, które pokazywaliście mi przed laty, ludzie mieli psie głowy. Na rysunkach, które przyniósł mi niedawno, były nagie kobiety, ale wszystkie bez głów. Czy nie wydaje się pani wymowna ta uporczywa niechęć, by przyznać człowiekowi ludzką twarz, by przyznać człowiekowi jego człowieczeństwo?

Mama odważyła się zaoponować, mówiąc, że jej syn nie jest chyba aż takim pesymistą, żeby odmawiał ludziom człowieczeństwa.

– Oczywiście, że do swych rysunków nie doszedł przez żadną pesymistyczną refleksję – rzekł malarz. – Sztuka czerpie z innych źródeł, nie z rozumu. Na to, by rysować ludzi z psimi głowami, albo kobiety bez głów, Jaromil wpadł spontanicznie, z pewnością nawet nie wiedząc jak. To podświadomość podsunęła mu te wyobrażenia, dziwne a przecież nie bezsensowne. Czy nie sądzi pani, że istnieje jakiś tajemniczy związek pomiędzy jego wizją i wojną, która wstrząsa każdą godziną naszego życia? Czyż wojna nie odebrała człowiekowi twarzy i głowy? Czy nie żyjemy w świecie, gdzie mężczyźni bez głów pragną jedynie kawałka kobiety bez głowy? Czy realistyczne spojrzenie na świat nie jest tym największym złudzeniem? Czyż dziecięcy rysunek pani syna nie jest o wiele prawdziwszy?

Przyszła tutaj, żeby malarza zganić, a stała się teraz niepewna jak dziewczynka bojąca się nagany; nie wiedziała, co powiedzieć, i milczała. Malarz podniósł się z krzesła i podszedł do kąta atelier, gdzie stały oparte o ścianę nieobramowane płótna. Wyciągnął jedno z nich, obrócił przodem do wnętrza pomieszczenia, odszedł od niego o kilka kroków, przykucnął i zapatrzył się weń.

– Niech pani tu przyjdzie – rzekł malarz, a kiedy do niego (posłusznie) podeszła, położył jej rękę na biodrze i przyciągnął ją do siebie, tak że kucali teraz obok siebie i mama patrzyła na dziwne zestawienie brązowych i czerwonych farb, tworzących coś jakby krajobraz, pusty i wypalony, pełen tlących się ogni, które równie dobrze mogłyby być smugami krwi; w ten krajobraz wryta była (szpachlą) postać, przedziwna postać spleciona jak gdyby z białych sznurków (jej rysunek tworzyła obnażona barwa płótna), unosząca się raczej niż idąca, prześwitująca raczej niż istniejąca.

Mama znowu nie wiedziała, co ma powiedzieć, ale malarz mówił sam, mówił o fantasmagorii wojny, która ponoć znacznie przerasta fantazję współczesnego malarstwa, mówił o potwornym widoku, jaki stanowi drzewo, w którego gałęzie wplecione są strzępy ludzkich ciał, o drzewie, które ma palce i z którego gałęzi spogląda oko. A potem mówił o tym, że nie interesuje go teraz nic innego, tylko wojna i miłość; miłość, która prześwituje spoza krwawego świata wojny, tak jak postać, którą mama widzi na obrazie. (Mamie wydawało się teraz, po raz pierwszy od początku rozmowy, że malarza rozumie, gdyż i ona widziała na obrazie jakieś pobojowisko, a białe kreski również układały jej się w postać). A malarz przypomniał jej drogę nad rzeką, gdzie widzieli się pierwszy raz i gdzie później widywali się kilkakrotnie, i powiedział jej, że wówczas wynurzyła się przed nim z mgły, ognia i krwi jak płochliwe, białe ciało miłości.

A potem odwrócił przykucniętą mamę ku sobie i pocałował ją. Pocałował ją, zanim w ogóle przyszło jej do głowy, że mógłby ją pocałować. Taki charakter miało zresztą całe ich spotkanie: wydarzenia spadały na mamę nieoczekiwanie, wyprzedzając zawsze wyobrażenie i zastanowienie; pocałunek nastąpił, zanim mogłaby się nad nim zastanowić i późniejsze rozważanie w niczym nie mogło już zmienić tego, co się stało; zdążyła tylko szybko zarejestrować, że chyba stało się coś, co nie powinno było się stać; ale nawet tego nie mogła być mama całkiem pewna, pozostawiła więc rozstrzygnięcie spornej kwestii na przyszłość i skupiła się na tym, co jest, biorąc to takim, jakim jest.

Czuła w ustach jego język i uświadomiła sobie w ułamku sekundy, że jej język jest wystraszony i bezwolny i malarz czuć go musi jedynie jako wilgotną szmatkę; zawstydziła się i natychmiast pomyślała niemal ze złością, iż nic dziwnego, że jej język zamienił się w szmatkę, skoro tak dawno się nie całowała; prędko odpowiedziała czubkiem języka językowi malarza, a on podniósł ją z ziemi, zaprowadził na stojący opodal tapczan (pies, który nie spuszczał z nich oczu, zeskoczył i położył się przy drzwiach), położył ją tam, gładził ją po piersiach, a ona czuła satysfakcję i dumę; twarz malarza wydawała jej się młoda i drapieżna, i przebiegło jej przez myśl, że ona sama już od dawna nie czuła się drapieżna ani młoda i bała się, że już nawet tego nie potrafi, ale właśnie dlatego postanowiła zachowywać się młodo i drapieżnie, aż nagle (i znowu wydarzenie to nastąpiło, zanim zdążyła o nim pomyśleć) zrozumiała, że jest to w jej życiu trzeci mężczyzna, którego czuje w swoim ciele.

I wtedy uświadomiła sobie, że w ogóle nie wie, czy go chciała, czy nie chciała, i pomyślała, że wciąż jest głupią, niedoświadczoną dziewczynką i że gdyby była powzięła chociaż najmniejsze przypuszczenie, że malarz będzie chciał się tu z nią całować i kochać, nigdy nie mogłoby się stać to, co się stało. Ta myśl posłużyła jej jako uspokajające usprawiedliwienie, oznaczała bowiem, że do zdrady małżeńskiej doprowadziła ją nie zmysłowość lecz niewinność; do myśli o niewinności dołączyła się zaś od razu złość w stosunku do tego, który wciąż pozostawiał ją w stanie niewinnej na wpół dojrzałości, i ta złość zaciągnęła się niczym roleta nad jej myślami, tak że potem słyszała już tylko swój przyspieszony oddech i przestała panować nad tym, co robi.

Gdy uciszyły się ich oddechy, myśli znów się przebudziły i ona, by przed nimi uciec, wtuliła głowę w piersi malarza; pozwoliła się głaskać po włosach, wdychała łagodny zapach olejnych farb i czekała, kto z nich pierwszy się odezwie.

To nie był ani on, ani ona – był to dzwonek. Malarz wstał, szybko zapiął spodnie i powiedział:

– Jaromil.

Strasznie się zlękła.

– Zostań tu i nic się nie martw – rzekł do niej, pogładził ją po włosach i wyszedł z pracowni.

Przywitał się z chłopcem i posadził go przy stole w pierwszym pokoju. – Mam w pracowni gościa, zostaniemy tutaj. Pokaż, co przyniosłeś. Jaromil podał malarzowi zeszycik, malarz przejrzał, co Jaromil w domu narysował, potem postawił przed nim tusze, dał mu papier i pędzel, określił temat i polecił mu, żeby rysował.

Następnie wszedł do pracowni, gdzie znalazł mamę ubraną i gotową do wyjścia.

– Dlaczego pozwolił mu pan zostać? Czemu go pan nie odesłał? – Tak ci spieszno ode mnie?

– To jest szalone – powiedziała mama, a malarz znowu ją objął; tym razem ani się nie broniła, ani nie odwzajemniła jego pieszczot; była w jego objęciach jak ciało pozbawione duszy; do ucha tego bezwładnego ciała malarz zaszeptał:

– Tak, jest to szalone. Miłość albo jest szalona, albo jej w ogóle nie ma. I posadził ją na tapczanie, całował i gładził po piersiach. Potem znów poszedł do Jaromila popatrzeć, co narysował. Temat, który mu zadał, nie miał tym razem na celu ćwiczenia sprawności manualnej chłopca; chciał, żeby Jaromil narysował mu scenę z jakiegoś snu, który miał w ostatnim czasie i który zapamiętał. I teraz rozwodził się nad jego pracą: to, co jest w snach najpiękniejsze, to niewiarygodne spotkanie ludzi i rzeczy, które w normalnym życiu nigdy by się nie spotkały; we śnie może łódka wpłynąć przez okno do sypialni, w łóżku może leżeć kobieta, która już od dwudziestu lat nie żyje, a mimo to wsiada teraz do łodzi, a łódź może natychmiast zamienić się w trumnę, a trumna może płynąć wzdłuż kwitnących brzegów rzeki. Przytoczył słynne zdanie Lautreamonta o pięknie, które ma w sobie spotkanie parasola i maszyny do szycia na stole operacyjnym i powiedział potem:

– To spotkanie nie jest jednak wcale piękniejsze niż spotkanie kobiety i chłopca w mieszkaniu malarza.

Jaromil zauważył, że jego nauczyciel jest tym razem jakiś inny niż zwykle, nie uszedł jego uwadze żar w jego głosie, kiedy mówił o snach i poezji. Nie tylko mu się to podobało, ale cieszyło go, że inspiracją do tego płomiennego komentarza stał się on sam, Jaromil, a szczególnie dobrze zapamiętał ostatnie zdanie o spotkaniu chłopca i kobiety w mieszkaniu malarza. Kiedy malarz zaraz na początku powiedział mu, że zostaną we frontowym pokoju, Jaromil zrozumiał, że w pracowni jest prawdopodobnie jakaś kobieta, i to z pewnością nie byle jaka, skoro nie wolno mu jej zobaczyć. Świat ludzi dorosłych był mu wszak jeszcze na tyle daleki, że nie starał się w żaden sposób szukać rozwiązania tej zagadki; interesowało go raczej to, że malarz w tym ostatnim zdaniu postawił jego, Jaromila, na równi z tą kobietą, dla malarza bez wątpienia niezwykle ważną, i że właśnie dzięki Jaromilowi również przybycie tej kobiety staje się widocznie jakoś ważniejsze i piękniejsze, i wywnioskował z tego, że malarz go lubi, że widzi w nim kogoś, kto w jego życiu coś znaczy, że dostrzega może jakieś głębokie i tajemnicze podobieństwo wewnętrzne, którego Jaromil, będący jeszcze chłopcem, nie może tak dobrze rozpoznać, natomiast malarz, dorosły i mądry, o nim wie. Wprawiło go to w niemy zachwyt i kiedy malarz dał mu następne zadanie, gorliwie pochylił się nad papierem.

Malarz odszedł do pracowni i zastał tam mamę we łzach.

– Proszę, niech mnie pan zaraz puści do domu!

– Idź, możecie iść razem, Jaromil właśnie kończy zadanie.

– Jest pan diabłem – powiedziała przez łzy, a malarz objął ją i całował. A potem przeszedł znów do sąsiedniego pomieszczenia, pochwalił to, co chłopiec namalował (ach, Jaromil był tego dnia bardzo szczęśliwy!) i posłał go do domu. Wrócił do pracowni, położył mamę na stary, polany farbami tapczan, całował jej miękkie usta i mokrą twarz i znowu się z nią kochał.

9

Miłość mamy i malarza nie wyzbyła się już znamienia, które zostało wpisane w ich pierwsze spotkanie; nie była to miłość, której by od dawna w rozmarzeniu wyglądała, patrząc jej śmiało w oczy; była to miłość nieoczekiwana, która skoczyła jej z tyłu na kark.

Ta miłość wciąż przypominała mamie o jej miłosnym nieprzygotowaniu: była niedoświadczona, nie wiedziała, jak się ma zachowywać ani co ma mówić; przed oryginalnym i wymagającym obliczem malarza wstydziła się z góry za każde swoje słowo i za każdy gest: jej ciało też nie było lepiej przygotowane; po raz pierwszy boleśnie pożałowała tego, że tak źle o nie dbała po porodzie; przerażał ją widok własnego brzucha w lustrze, tej pomarszczonej, smutno zwisającej skóry.

Ach, zawsze pragnęła miłości, w której mogłaby się harmonijnie starzeć, ciało ręka w rękę z duszą (tak, takiej miłości od dawna wyglądała, patrząc jej z rozmarzeniem w oczy): tu jednak, w tym wymagającym spotkaniu, w które nagle wkroczyła, dusza wydawała jej się okropnie młoda a ciało okropnie stare, tak że kroczyła przez swą przygodę, jakby następowała drżącą nogą na cienką kładkę, nie wiedząc, czy to młodość duszy czy starość ciała spowoduje upadek. Malarz otoczył ją przesadnym zainteresowaniem i starał się ją wciągnąć do świata swoich obrazów i swych przemyśleń. Mama cieszyła się z tego; było to dla niej dowodem na to, że ich pierwsze spotkanie nie było tylko zmową ciał, które wykorzystały sytuację. Jeśli jednak miłość oprócz ciała okupuje także duszę, zajmuje to więcej czasu; mama musiała wymyślić istnienie nowych przyjaciółek, aby jako tako usprawiedliwić (zwłaszcza przed babcią i Jaromilem) swą częstą nieobecność w domu.

Kiedy malarz malował, siadywała obok niego na krześle, ale to mu nie wystarczało; pouczał ją, że malarstwo, w jego rozumieniu, jest tylko jednym ze sposobów wydobywania z życia cudowności; a cudowność może odkryć również dziecko w swoich zabawach i zwykły człowiek zapisujący sobie swój sen. Mama dostała papier i kolorowe tusze; musiała zrobić na papierze plamy i dmuchać na nie; nierównomierne promienie rozbiegły się po papierze, pokrywając go barwnym sitowiem; malarz wystawiał jej dziełka za szybą biblioteki i chwalił się nimi przed swymi gośćmi.

Zaraz na jednym z pierwszych spotkań dał jej na pożegnanie do ręki kilka książek. Mama musiała je potem w domu czytać, i to czytać po kryjomu, ponieważ bała się, że ciekawy Jaromil będzie się jej pytał, skąd ma książki, albo że podobne pytanie zada jej ktoś inny z rodziny, a ona będzie z trudem wymyślać jakieś zadowalające kłamstwo, bowiem książki już na pierwszy rzut oka różniły się od tych, które miały w bibliotekach jej przyjaciółki czy krewni. Musiała więc chować książki do bieliźniarki pod staniczki i nocne koszule i czytać je w chwilach, gdy była sama. Być może poczucie zakazanej czynności i strach przed zdemaskowaniem nie pozwalały jej skoncentrować się na tym, co czytała, gdyż wydaje nam się, że zbyt wiele pożytku z lektury nie miała, ba – że jej prawie wcale nie rozumiała, chociaż niektóre strony czytała dwa i trzy razy pod rząd.

Przychodziła potem do malarza ze strachem, jak uczennica, która boi się wywołania do odpowiedzi, ponieważ malarz od razu ją pytał, jak się jej książka podobała, a ona wiedziała, że chce usłyszeć od niej coś więcej, niż zwykłe pozytywne zapewnienie, wiedziała, że książka stanowi dla niego przedmiot dyskusji i że są w książce zdania, w oparciu o które chciałby się z mamą porozumieć jak w oparciu o wspólnie wyznawaną prawdę. O tym wszystkim mama wiedziała, lecz bynajmniej nie pomogło jej to zrozumieć, co właściwie było w książce, czy też – co w niej było takiego ważnego. Jak chytra uczennica sięgnęła więc po wymówkę: skarżyła się, że książki musi czytać potajemnie, by uniknąć ujawnienia, i dlatego nie może się na nich należycie skupić.

Malarz przyjął usprawiedliwienie i znalazł sprytne wyjście: gdy Jaromil przyszedł na następną lekcję, opowiadał mu o nowych kierunkach w sztuce nowoczesnej i pożyczył mu później do przestudiowania kilka książek, które chłopiec przyjął z wdzięcznością. Kiedy mama po raz pierwszy zobaczyła je na stole Jaromila i zrozumiała, że jest to kontrabanda przeznaczona dla niej, przestraszyła się. Aż dotychczas cały ciężar jej przygody spoczywał wyłącznie na niej, teraz natomiast jej syn (to uosobienie czystości!) stał się nagle bezwiednym posłańcem cudzołożnej miłości. Ale nic już nie można było zrobić, książki leżały na jego stole i mamie nie pozostawało nic innego, jak zajrzeć do nich pod pretekstem uzasadnionej matczynej troskliwości.

Pewnego razu ośmieliła się powiedzieć malarzowi, że wiersze, które jej pożyczył, wydają jej się zbyt niezrozumiałe i ponure. Ledwie to powiedziała, natychmiast pożałowała tego, bowiem malarz nawet drobną niezgodę z jego poglądami uważał za zdradę. Mama pospiesznie starała się naprawić to, co zepsuła. Gdy zachmurzony malarz odwrócił się do swego płótna, zdjęła za jego plecami bluzeczkę i staniczek. Miała ładne piersi i wiedziała o tym; niosła je teraz dumnie (choć nie całkiem pewnie) przez pracownię, aż w końcu na wpół zasłonięta płótnem umocowanym na sztaludze, stanęła przed malarzem. Malarz posępnie wodził pędzlem po płótnie i kilkakrotnie spojrzał gniewnie na mamę wyglądającą zza obrazu. Potem mama wyrwała malarzowi pędzel z ręki, wsadziła go sobie między zęby, powiedziała do niego słowo, którego nigdy dotąd nikomu nie mówiła, wulgarne zmysłowe słowo, i parokrotnie cicho je powtórzyła, aż zobaczyła, że gniew malarza zmienia się w miłosne pożądanie.

Nie, sama nigdy nie zwykła była zachowywać się w ten sposób i takie postępowanie przychodziło jej z wielkim trudem; zrozumiała wszak już od początku ich zażyłości, że malarz wymaga od niej rozwiązłego i zaskakującego sposobu okazywania miłości, i że chce, aby czuła się z nim luźno i swobodnie, niczym nie skrępowana, żadnym konwenansem, wstydem, oporami; mówił jej z upodobaniem:

– Chcę tylko, byś mi ofiarowała twoją swobodę, twą własną i całkowitą swobodę!

I chciał się o tej swobodzie ciągle przekonywać. Mama była już nawet w stanie jako tako zrozumieć, że takie nieskrępowane zachowanie jest może i piękne, ale tym bardziej się bała, że nigdy się go nie nauczy. A im bardziej starała się umieć swoją swobodę, tym trudniejszym stawała się ona zadaniem, obowiązkiem, czymś, do czego musiała się w domu przygotowywać (zastanawiać się, jakim słowem, jakim czynem mogłaby malarza zaskoczyć i dowieść mu swej spontaniczności), tak że upadała już pod imperatywem swobody jak pod brzemieniem.

Nie to jest najgorsze, że świat jest zniewolony, ale to, że ludzie oduczyli się swobody – mówił jej malarz, a ona pomyślała, że odnosi się to właśnie do niej, należącej całkowicie do owego starego świata, o którym malarz twierdził, że trzeba go zupełnie i w każdej postaci odrzucić.

– Jeśli nie możemy zmienić świata, zmieńmy chociaż nasze własne życie i przeżyjmy je swobodnie – mówił. – Jeżeli każde życie jest niepowtarzalne, wyciągnijmy z tego wszelkie konsekwencje; odrzućmy wszystko, co nie jest nowe. Trzeba być absolutnie nowoczesnym – cytował jej Rimbaud'a, a ona słuchała go nabożnie, pełna wiary w jego słowa i niewiary w siebie.

Przychodziło jej na myśl, że miłość malarza do niej może polegać jedynie na nieporozumieniu i pytała się go czasem, czemu właściwie ją kocha. Odpowiadał jej, że kocha ją tak, jak bokser kocha motyla, jak śpiewak kocha ciszę, jak bandyta kocha wiejską nauczycielkę; mówił, że kocha ją tak, jak rzeźnik kocha bojaźliwe oczy jałówki, a błyskawica idyllę strzech; powiedział jej, że kocha ją jak ukochaną kobietę wykradzioną ze zwariowanego domu.

Słuchała go zachwycona i przychodziła do niego, gdy tylko wygospodarowała trochę czasu. Czuła się jak turystka, która widzi piękne krajobrazy, lecz jest przy tym tak zgrzana i zdyszana, że nie potrafi się nimi cieszyć. Nie miała ze swej miłości najmniejszej przyjemności, ale wiedziała, że jest to miłość wielka i wspaniała, i że nie może jej stracić. A Jaromil? Był dumny, że malarz pożycza mu książki ze swojej biblioteki (malarz kilkakrotnie chłopcu zaznaczył, że nigdy nikomu książek nie pożycza i że on jest jedynym, który uzyskał ten przywilej) i mając nadmiar czasu, spędzał go w rozmarzeniu nad ich stronicami. Sztuka nowoczesna w owych czasach nie była jeszcze własnością mieszczańskich mas i miała w sobie pociągający urok sekty, urok tak bardzo zrozumiały dla wieku dziecięcego, marzącego o romantyce klanów i bractw. Jaromil wrażliwie wyczuwał ten urok i czytał książki zupełnie inaczej niż mama, która czytała je sumiennie od a do zet, jak podręcznik, z którego będzie odpytywana. Jaromil, któremu nie groził egzamin, właściwie żadnej książki malarza nie przeczytał; raczej się na nie gapił, kartkował je, tu przystanął nad jakąś stroną, tam się zatrzymał nad jakimś wersem, nie martwiąc się wcale, że reszta wiersza nic mu nie mówi. Ale ten jeden jedyny wers albo ten jeden ustęp prozy wystarczały, by uczynić go szczęśliwym, nie tylko poprzez swoje piękno, ale zwłaszcza przez to, że służyły mu jako przepustka do rzeszy wybranych, którzy potrafią dostrzegać to, co dla innych jest ukryte. Mama wiedziała, że jej syn nie zadowala się rolą zwykłego posłańca i że książki, które tylko pozornie były mu powierzone, czyta z prawdziwym zainteresowaniem; zaczęła więc rozmawiać z nim o tym, co obydwoje czytali, i stawiała mu pytania, których nie miała odwagi zadać malarzowi. Stwierdzała przy tym niemal z lękiem, że syn broni wypożyczonych książek z jeszcze większą zawziętością niż malarz. Zauważyła, że w tomie wierszy Eluarda zaznaczył sobie ołówkiem niektóre wersy: Spać z księżycem w jednym, a słońcem w drugim oku. – Co ci się w tym podoba? Czemu miałabym spać z księżycem w oku?

Nogi z kamienia pończochy z piasku.

– Jak mogą być pończochy z piasku? – Synowi wydawało się, że mama wyśmiewa się nie tylko z wierszy, ale i z niego, przypuszczając, że w jego wieku niczego nie rozumie, i odpowiedział jej niegrzecznie. Mój Boże, nie sprostała nawet trzynastoletniemu dziecku. Tego dnia poszła do malarza z uczuciem szpiega przebranego w mundur obcej armii; bała się dekonspiracji. Jej przemowa straciła resztę bezpośredniości i wszystko, co mówiła i robiła, przypominało grę amatorskiej aktorki, skrępowanej tremą i recytującej tekst w obawie przed wygwizdaniem.

Właśnie w tych dniach malarz odkrył czar aparatu fotograficznego; pokazał mamie swoje pierwsze fotografie, martwą naturę składającą się z dziwnie zgrupowanych przedmiotów, niezwykłe ujęcia opuszczonych i zapomnianych rzeczy: potem ustawił ją w świetle padającym przez pochyły dach i zaczął fotografować. Początkowo mama odczuwała to jako ulgę, ponieważ nie musiała nic mówić, tylko stała lub siedziała, uśmiechała się i słuchała jego wskazówek i pochwał, które rzucał od czasu do czasu pod adresem jej twarzy.

Potem malarzowi rozbłysły nagle oczy; wziął pędzel, umoczył go w czarnej farbie, odwrócił mamie delikatnie głowę i dwiema ukośnymi liniami przekreślił jej twarz.

– Przekreśliłem cię! Zniszczyłem dzieło boże! – śmiał się i fotografował mamę, na której nosie krzyżowały się dwie grube linie. Zaprowadził ją później do łazienki, umył jej twarz i wytarł ręcznikiem. – Przekreśliłem cię przed chwilą, żeby cię teraz stworzyć na nowo – powiedział i znowu wziął pędzel, i znów zaczął na niej malować. Były to koła i kreski przypominające dawne pismo obrazkowe. – Twarz – posłanie, twarz – list – mówił malarz i znowu postawił ją pod oświetlonym dachem i znów ją fotografował.

Położył ją potem na ziemi i obok jej głowy postawił gipsowy odlew antycznej głowy, którą także pokreślił podobnymi liniami jak głowę mamy i fotografował później obie te głowy, tę żywą i tę nieżywą, a potem te kreski z twarzy mamy zmył i namalował na niej inne kreski i znowu ją fotografował, po czym położył ją na tapczanie i zaczął rozbierać; mama bała się, że będzie teraz malować jej piersi i nogi, zdobyła się nawet na żartobliwą uwagę, że ciała malować jej nie powinien (było to z jej strony odwagą, zdobyć się na żartobliwą uwagę, gdyż obawiała się zawsze, że usiłując żartować, palnie głupstwo i będzie niesmaczna), ale malarz już nie chciał jej malować, a zamiast tego kochał się z nią, trzymając przy tym jej pokreśloną głowę, jakby go szczególnie podniecało, że kocha kobietę będącą jego własnym wytworem, jego własną fantazją, jak gdyby był Bogiem spółkującym z kobietą, którą sam stworzył.

A mama w tej chwili naprawdę nie była niczym innym, jak tylko jego wymysłem i jego obrazem. Wiedziała o tym i sama sobie dodawała sił, wytrzymać i nie dać po sobie poznać, że w ogóle nie jest dla żeby to malarza partnerką, jego cudownym vis a vis i istotą godną miłości, lecz jedynie nieżywym odbiciem, posłusznie nastawionym szkiełkiem, bierną powierzchnią, na której malarz wyświetla obraz swego pragnienia. I rzeczywiście wytrzymała, malarz doszedł do szczytu rozkoszy i szczęśliwy ześliznął się z jej ciała. W domu czuła się potem jak po wielkim wysiłku, a w nocy przed spaniem płakała.

Kiedy następnym razem przyszła do jego pracowni, kreślenie i fotografowanie ciągnęło się dalej. Tym razem malarz odsłonił jej piersi i kreślił po ich pięknych sklepieniach. Gdy chciał ją potem rozebrać całą, mama po raz pierwszy oparła się swemu kochankowi.

Trudno docenić zręczność, ba – chytrość, z jaką aż dotąd potrafiła przy wszystkich grach miłosnych z malarzem ukryć swój brzuch. Wielokrotnie pozostawiała na swej nagości pasek do pończoch, dając do zrozumienia, że ta namiastka ubioru jest podniecająca, wiele razy wywalczyła sobie półmrok zamiast światła, niejeden raz delikatnie odsunęła ręce malarza, które chciały ją pogłaskać po brzuchu, i położyła je sobie na piersiach; a gdy już wyczerpała wszystkie podstępy, odwołała się do swojej nieśmiałości, o której malarz wiedział i którą w niej uwielbiał (przecież dlatego tak często mówił jej, że jest dla niego ucieleśnieniem białego koloru i że pierwszą myśl o niej wcielił do obrazu białymi liniami wyrytymi szpachlą).

Teraz jednak miała stać naga na środku pracowni jak akt ponad którym on panowałby wzrokiem oraz pędzlem. Broniła się, a gdy mu tak jak kiedyś przy pierwszej wizycie powiedziała, że to, czego chce, jest szalone, odpowiedział jej tak samo jak wtedy: tak, miłość jest szalona, i zdzierał z niej ubranie.

Stała więc na środku pracowni i myślała w tej chwili wyłącznie o swoim brzuchu; bała się na niego spojrzeć, ale widziała go przed oczyma takim, jaki znała z tysięcznych rozpaczliwych spojrzeń do lustra; wydawało jej się, że ma na sobie tylko brzuch, tylko pomarszczoną brzydką skórę i czuła się jak kobieta na stole operacyjnym, kobieta, która nie może o niczym myśleć, musi się oddać w czyjeś ręce i musi jedynie wierzyć, że to wszystko przejdzie, że operacja i ból się skończą i że teraz musi to tylko wytrzymać.

A malarz brał do ręki pędzel, maczał i przykładał do jej ramienia, pępka, nóg, po czym cofał się i brał do ręki aparat fotograficzny; prowadził ją do łazienki, gdzie musiała położyć się w pustej wannie i kładł na niej metalowy wąż z dziurkowanym wylotem prysznica na końcu i mówił, że ten wąż nie wypluwa wody, lecz uśmiercający gaz, i że leży na jej ciele jak ciało wojny na ciele miłości; a potem znowu ją podniósł i postawił w innym miejscu i znów fotografował, a ona szła posłusznie, nie starała się już zakrywać brzucha, ale miała go wciąż przed oczami i widziała oczy malarza i swój brzuch i jego oczy… A kiedy ją pomalowaną położył później na dywanie obok antycznej głowy, pięknej i zimnej, i kochał się z nią, mama nie wytrzymała tego i rozpłakała się w jego objęciach, lecz on prawdopodobnie nie zrozumiał sensu jej płaczu, był bowiem przekonany, że jego własna dzika pasja, przemieniona w piękny, wytrwały, pulsujący ruch, nie może wywołać niczego innego, tylko płacz rozkoszy i szczęścia.

Mama uświadomiła sobie, że malarz nie zrozumiał przyczyny jej płaczu, opanowała się i przestała płakać.

Kiedy jednak przyszła do domu, na schodach zakręciło jej się w głowie; upadła i stłukła sobie kolano. Przestraszona babcia zaprowadziła ją do pokoju, dotknęła jej czoła i wsadziła pod pachę termometr. Mama miała gorączkę. Mama załamała się nerwowo.

10

Kilka dni później czescy spadochroniarze wysłani z Anglii zabili niemieckiego pana czeskich ziem; ogłoszono stan wyjątkowy i na rogach ulic pojawiły się plakaty z długimi listami straconych. Mama leżała w łóżku i codziennie przychodził lekarz, żeby jej wbić w pośladek zastrzyk. Wtedy to pewnego razu mąż przysiadł na jej łóżku, wziął ją za rękę i długo patrzył jej w oczy; mama wiedziała, że jej załamanie przypisuje okropnościom historii i uświadomiła sobie ze wstydem, że go oszukuje, a on jest przy tym dla niej dobry i w tych ciężkich chwilach chce być dla niej przyjacielem.

Także służąca Magda, która mieszkała w willi już od kilku lat i o której babcia chętnie mówiła w duchu dobrych demokratycznych tradycji, że widzi w niej raczej członka rodziny niż siłę najemną, przyszła któregoś dnia do domu z płaczem, ponieważ jej ukochanego aresztowało gestapo. I rzeczywiście kilka dni później jego nazwisko pojawiło się wypisane czarnymi literami na ciemnoczerwonym obwieszczeniu wśród nazwisk innych zamordowanych i Magda dostała parę dni wolnego, żeby móc pojechać do rodziców swego chłopca.

Gdy wróciła, opowiadała, że rodzina jej ukochanego nie dostała nawet urny z prochami i nigdy się już chyba nie dowie, gdzie leżą zwłoki ich syna. Znowu się rozpłakała i popłakiwała prawie codziennie. Płakała zazwyczaj w swym malutkim pokoiku, tak że słychać było tylko jej przytłumione szlochy zza ściany, ale czasem rozpłakała się ni z tego ni z owego również przy obiedzie; od tej pory, gdy spotkało ją to nieszczęście, rodzina zapraszała ją do wspólnego stołu (kiedyś jadała sama w kuchni) i ta nadzwyczajna łaskawość przypominała jej każdego dnia w południe, że jest w żałobie i że się jej współczuje, czerwieniały więc jej oczy i spod powieki wypływała łza i spadała jej na knedliki z sosem; Magda starała się ukryć łzy i zaczerwienione oczy, spuszczała głowę, pragnęła być niewidoczna, ale tym bardziej ją wszyscy dostrzegali i zawsze ktoś wygłosił jakieś słowa otuchy, na które odpowiadała głośnym szlochem.

Jaromil obserwował to wszystko jak fascynujące widowisko: z góry już cieszył się na to, jak zobaczy łzę w dziewczęcym oku, jak dziewczęcy wstyd będzie się starał zakryć smutek i jak smutek w końcu przemoże wstyd i pozwoli spłynąć łzie. Wpijał się spojrzeniem (ukradkiem, miał bowiem poczucie czegoś niedozwolonego) w jej twarz i zalewała go fala delikatnego podniecenia i pragnienia obsypania tej twarzy czułością, głaskania jej i pocieszania. A gdy wieczorem zostawał sam, opatulony kołdrą, wyobrażał sobie tę twarz z wielkimi brązowymi oczami, wyobrażał sobie, jak ją głaska i mówi do niej: nie płacz, nie płacz, nie płacz, ponieważ nie przychodziły mu do głowy żadne inne słowa, które mógłby jej powiedzieć.

Mniej więcej w tym samym czasie mama zakończyła leczenie nerwów (odbyła tygodniową kurację snem) i zaczęła znowu krzątać się, załatwiać sprawunki i troszczyć się o domowe gospodarstwo, chociaż ciągle skarżyła się na ból głowy i kołatanie serca. Pewnego dnia usiadła przy stoliku i zabrała się do pisania listu. Zaledwie napisała pierwsze zdanie, natychmiast uświadomiła sobie, że wyda się malarzowi sentymentalna i głupia, i przestraszyła się jego potępienia; ale po chwili uspokoiła się: powiedziała sobie, że są to słowa, na które nie chce i nie oczekuje odpowiedzi, ostatnie słowa, z jakimi się do niego zwraca; to jej dodało odwagi, pisała więc dalej; z uczuciem ulgi (i dziwnego uporu) formułowała zdania, jakby je tworzyła rzeczywiście ona sama, ona, taka jaką była, zanim go poznała. Pisała, że go kochała, ale że nadszedł czas, by mu powiedziała prawdę: jest inna, zupełnie inna niż sobie malarz myśli, w rzeczywistości jest zwyczajną i staromodną kobietą i boi się tego, że kiedyś nie będzie mogła spojrzeć w niewinne oczy syna. Zdecydowała się więc powiedzieć mu wreszcie prawdę? Ach, wcale nie. Nic mu nie napisała o tym, że to, co nazywała miłosnym szczęściem, było dla niej jedynie mozolnym wysiłkiem, nie napisała nic o tym, jak się wstydziła swego oszpeconego brzucha, ani o tym, jak upadła i rozbiła sobie kolano i musiała przez tydzień spać. Nie napisała mu o tym, ponieważ taka szczerość była jej obca, a ona chciała nareszcie być znowu sobą i mogła być sobą tylko w nieszczerości; przecież gdyby mu wszystko otwarcie wyznała, wyglądałoby to jakby znów się przed nim kładła naga z pomarszczonym brzuchem. Nie, nie chciała mu się już pokazywać z zewnątrz ani od wewnątrz, chciała odnaleźć zacisze swej cnotliwości i dlatego musiała być nieszczera i pisać tylko i wyłącznie o swym dziecku i świętych obowiązkach matki. Pod koniec listu już sama uwierzyła, że to nie jej brzuch, i męcząca gonitwa za pomysłami malarza wywołały u niej kryzys nerwowy, lecz tylko jej wielkie macierzyńskie uczucia, które zbuntowały się przeciwko wielkiej, ale grzesznej miłości.

I wydała się sobie w tej chwili nie tylko bezgranicznie smutna, ale zarazem wyniosła, tragiczna i silna; smutek, który ją przed kilkoma dniami jedynie bolał, teraz, wyrażony wielkimi słowami, dostarczał jej także kojącej pociechy; był to piękny smutek i widziała siebie oświetloną jego melancholijnym blaskiem, i wydała się sobie smutnie piękna. Co za niezwykłe zbieżności! Jaromil, który w tym samym czasie całymi dniami obserwował płaczące oko Magdy, wiedział dobrze o pięknie smutku i cały się w nim pogrążał. Wertował znów książkę, którą pożyczył mu malarz i bez końca czytał wiersze Eluarda, pozwalając się porywać poszczególnym oderwanym wersom: Miała w ciszy swego ciała małą śniegową kulkę koloru oka; albo: W dali morza, które obmywa twe oko; i: Bądź zdrów, smutku, jesteś wypisany w oczach, które kocham. Eluard stał się poetą cichego ciała Magdy i jej oczu obmywanych morzem łez; Jaromil widział całe swoje życie zaklęte w jednym wersie: Smutek, piękna twarz. Tak, to właśnie była Magda: smutek, piękna twarz.

Pewnego wieczoru wszyscy poszli do teatru i on został z nią w willi sam; znał na pamięć domowe zwyczaje i wiedział, że jest sobota i Magda będzie się kąpać. Ponieważ rodzice z babcią zaplanowali wyjście do teatru tydzień wcześniej, miał czas, by wszystko przygotować; już przed paroma dniami podniósł w drzwiach do łazienki klapkę nad dziurką do klucza i za pomocą ubrudzonego okruszka chleba lekko ją przykleił, tak że trzymała się w podniesionym położeniu; wyciągnął z drzwi klucz, żeby nie zasłaniał widoku, i schował go, nikt nie zauważył jego braku, gdyż członkowie rodziny nie mieli zwyczaju zamykania się przed sobą, zamykała się tylko Magda.

Dom był cichy i pusty i Jaromilowi waliło serce. Był na górze w swoim pokoju, położył przed sobą jakąś książkę, jak gdyby ktoś mógł go przydybać i wypytywać się, co robi, ale nie czytał jej, tylko nasłuchiwał. Wreszcie rozległ się odgłos wody płynącej rurami i uderzenia strumienia o dno wanny. Zgasił światło na schodach i zaczął skradać się na dół; miał szczęście – otwór w zamku został nie zakryty i gdy przytknął do niego oko, zobaczył Magdę pochyloną nad wanną, już rozebraną, z nagimi piersiami, w samych tylko majteczkach. Strasznie waliło mu serce, ponieważ widział to, czego nigdy dotąd nie widział, i wiedział, że wkrótce zobaczy jeszcze więcej i że już nikt nie może mu w tym przeszkodzić. Magda wyprostowała się, podeszła do lustra (widział ją z przodu) i ruszyła w kierunku wanny; zatrzymała się, zdjęła majteczki, odrzuciła je (ciągle widział ją z przodu) i weszła do wanny.

Również w wannie Jaromil widział ją wciąż przez swój otwór, ponieważ jednak powierzchnia wody sięgała jej aż do ramion, teraz była to znów tylko sama twarz; ta jednakowa, znana, smutna twarz; musiał uzupełnić sobie jej obraz (teraz, na przyszłość i na zawsze) o nagie piersi, brzuch, uda, pośladki; była to twarz oświetlona nagością ciała; ciągle wzbudzała w nim czułość, lecz i ta czułość była inna, gdyż rozlegało się w niej przyśpieszone bicie serca.

A potem spostrzegł nagle, że Magda patrzy mu prosto w oczy. Zląkł się, że został odkryty. Patrzyła na otwór w zamku i uśmiechała się łagodnie (trochę bezradnie, trochę przyjaźnie). Natychmiast odsunął się od drzwi. Widziała go czy nie? Wielokrotnie to przecież wypróbował i był pewien, że oko z drugiej strony drzwi nie może być widoczne. Ale jak sobie wytłumaczyć spojrzenie i uśmiech Magdy? A może spoglądała w tę stronę tylko przypadkiem i uśmiechnęła się na samą myśl, że Jaromil mógłby ją podglądać? Tak czy inaczej, napotkane spojrzenie Magdy zmieszało go do tego stopnia, że nie odważył się już ponownie zbliżyć do drzwi.

Kiedy jednak po chwili uspokoił się, zaświtał mu w głowie pomysł, który przeszedł wszystko, co dotychczas widział i przeżył: łazienka nie jest zamknięta, a Magda nie powiedziała mu, że idzie się kąpać. Mógłby więc udawać, że o niczym nie wie, i jak gdyby nigdy nic wejść do łazienki. I znowu mocniej zabiło mu serce; wyobraził sobie, jak staje zaskoczony w otwartych drzwiach, a potem mówi: idę tylko po szczoteczkę, i przechodzi koło nagiej Magdy, która w tym momencie nie wie, co powiedzieć; jej piękna twarz jest zawstydzona, tak jak bywała zawstydzona, kiedy chwytał ją przy stole nagły płacz, a on idzie koło wanny do umywalki, nad którą leży szczoteczka i bierze tę szczoteczkę, i zatrzymuje się później przy wannie i pochyla się nad Magdą, nad jej nagim ciałem, które widzi przez zielonkawy filtr wody i znowu patrzy jej w twarz, która jest zawstydzona i głaszcze tę zawstydzoną twarz… Ach, gdy sobie to wyobraził aż do tego momentu, ogarnął go obłok podniecenia, w którym już nic nie widział i niczego więcej nie mógł się domyśleć.

Żeby jego wejście wyglądało całkiem naturalnie, cicho wśliznął się z powrotem na górę, a potem schodził na dół, następując głośno na każdy stopień; czuł, jak drży, i bał się tego, że w ogóle nie będzie w stanie powiedzieć spokojnym i naturalnym głosem: idę tu tylko po szczoteczkę; pomimo tego szedł, a kiedy był już niemal przed łazienką i serce tłukło mu się tak, że prawie nie mógł złapać tchu, usłyszał: "Jaromilu, ja się kąpię! Nie wchodź tutaj!" Odpowiedział: "Ależ nie, ja przecież idę do kuchni!" – i naprawdę poszedł na drugą stronę przedpokoju, do kuchni, otworzył i zamknął drzwi, jakby coś stamtąd zabierał i poszedł z powrotem do siebie na górę.

I dopiero tam pomyślał sobie, że niespodziewane słowa Magdy nie musiały wcale być powodem tak idiotycznej kapitulacji, że mógł przecież powiedzieć: ależ Magdo, idę tylko po szczoteczkę, i wejść, a Magda z pewnością by się o to na niego nie gniewała; Magda lubiła go, ponieważ zawsze był dla niej grzeczny. I znów sobie wyobrażał, że jest w łazience i przed nim leży w wannie naga Magda i mówi: nie wchodź tu, wyjdź stąd w tej chwili, ale nie może nic zrobić, nie może się bronić, ponieważ jest bezsilna, tak jak bezsilna była wobec śmierci narzeczonego, leży bowiem uwięziona w wannie, a on pochyla się nad jej głową, nad jej dużymi oczami…

Było to jednak bezpowrotnie stracone i Jaromil słyszał potem już tylko cichutki szum wody wyciekającej z wanny w otchłanie kanałów; bezpowrotność tej wspaniałej okazji dręczyła go, gdyż wiedział, że nieprędko nadarzy się znów taki wieczór, kiedy zostałby z Magdą w domu sam, a jeśli nawet się nadarzy, klucz już dawno będzie musiał być na swoim miejscu i Magda będzie mogła się zamknąć. Leżał wyciągnięty na tapczanie i był zrozpaczony. Ale bardziej, niż stracona okazja, zaczęła go dręczyć rozpacz z powodu własnego tchórzostwa, własnej słabości, własnego głupiego łomoczącego serca, które odebrało mu przytomność umysłu i wszystko zepsuło. Zalała go ogromna niechęć do samego siebie.

Tylko – co począć z taką niechęcią? Jest ona czymś zupełnie innym niż smutek; ba, jest chyba dokładnym przeciwieństwem smutku; kiedy w domu byli na Jaromila źli, często zamykał się w swoim pokoju i płakał; ale był to szczęśliwy, prawie hedonistyczny płacz, płacz nieomal miłosny, gdyż Jaromil żałował i pocieszał Jaromila, zaglądając w jego duszę; ta nagła niechęć, która Jaromilowi ukazała żałosnego Jaromila, oddalała go jednak i odwracała od własnej duszy! Była jednoznaczna i zwięzła jak obraza, jak policzek; jedynym ratunkiem przed nią była ucieczka. Dokąd od niej uciec? Jeśli jednak odkryjemy nagle własną małość, dokąd od poniżenia można uciec tylko na wyspy! Usiadł więc przy swoim biureczku i otworzył książkę (tę cenną książkę, o której malarz powiedział, że nie pożycza jej nikomu poza nim) i usilnie starał się skoncentrować na wierszach, które lubił najbardziej.1 znów było tam w dali morze, które obmywa twe oko i znowu widział przed sobą Magdę, była tam też śniegowa kula w ciszy jej ciała, a plusk wody dobiegał do tego wiersza jak plusk rzeki przez zamknięte okno. Jaromila ogarnęła tęsknota i zamknął książkę. Wziął następnie papier i ołówek i sam zaczął pisać. Tak jak to widział u Eluarda, Nezvala, Biebla, Desnosa, pisał jeden pod drugim krótkie wersy, bez rytmu i rymu. Była to wariacja na temat tego, co czytał, ale w tej wariacji było to, co właśnie przeżył, był tam smutek, który się rozpuszcza i zamienia w wodę, była tam zielona woda, której powierzchnia podnosi się coraz wyżej, aż sięga moich oczu i było tam ciało, smutne ciało, ciało w wodzie, ku któremu idę, idę przez nieskończoną wodę.

Czytał sobie swój wiersz na głos wiele razy w kółko śpiewnym patetycznym głosem i był zachwycony. Na dnie tego wiersza była Magda w wannie i on z twarzą przyciśniętą do drzwi; nie znalazł się więc poza granicami swego przeżycia; był wszakże wysoko ponad nim; niechęć wobec samego siebie została na dole; tam na dole ręce pociły mu się z tremy i przyśpieszał oddech; tu na górze, w wierszu, był wysoko ponad swą słabością; przygoda z dziurką od klucza i własnym tchórzostwem zmieniła się w zwykłą odskocznię, nad którą teraz latał; nie był już opanowany przez to, co przeżył, lecz to, co przeżył, było opanowane przez to, co napisał.

Następnego dnia poprosił babcię, żeby mu pożyczyła maszynę do pisania; przepisał wiersz na specjalnym papierze i było to jeszcze piękniejsze niż wtedy, gdy mówił go sobie na głos, ponieważ wiersz przestał być zwykłym następstwem słów, a stał się rzeczą; jego samoistność była jeszcze bardziej bezsporna. Zwyczajne słowa są na świecie po to, aby zanikły zaraz po tym, gdy zostały wypowiedziane, służą bowiem tylko momentowi porozumienia; są podporządkowane rzeczom, są jedynie ich oznaczeniem; ale te słowa same stały się teraz rzeczą i nie były niczemu podporządkowane; ich przeznaczeniem nie było chwilowe porozumienie i szybki zanik, lecz trwanie.

To, co Jaromil przeżył poprzedniego dnia, było wprawdzie w wierszu zawarte, ale zarazem już to w nim z wolna obumierało, tak jak ziarno obumiera w owocu. Jestem pod wodą i uderzenia mego serca wywołują kręgi na powierzchni: w tym wersie była mowa o chłopcu, drżącym pod drzwiami łazienki, który jednocześnie w tym samym wersie powoli znikał; ten wers go przerastał i przeżywał. Ach, moja wodna miłości, mówił inny wers i Jaromil wiedział, że wodną miłością jest Magda, ale wiedział też, że nikt inny nie odnalazłby jej w tych słowach, że jest w nich zagubiona, rozmyta, pogrzebana; wiersz, który napisał, był całkowicie samodzielny, niezależny i niezrozumiały, tak samo jak niezależna i niezrozumiała jest sama rzeczywistość, która się z nikim nie umawia, a po prostu jest; niezależność wiersza była dla Jaromila wspaniałym ukryciem, pożądaną możliwością drugiego życia; tak mu się to spodobało, że nazajutrz spróbował napisać następne wiersze i stopniowo pochłonęła go ta czynność. 1

Chociaż już wstała z łóżka i chodzi po domu jako rekonwalescentka, nie jest jej wesoło. Odrzuciła miłość malarza, lecz miłości męża nie odzyskała w zamian. Tata Jaromila tak rzadko bywa w domu! Już się do tego przyzwyczaili, że wraca dopiero późną nocą, przywykli również do tego, że często zapowiada swą kilkudniową nieobecność, ma bowiem dużo wyjazdów służbowych, ale tym razem w ogóle nic nie powiedział, wieczorem nie wrócił do domu i mama nie ma o nim żadnych wiadomości.

Jaromil tak rzadko tatę widuje, że nie uświadamia sobie nawet jego nieobecności i rozmyśla w swym pokoiku o wierszach: jeżeli wiersz ma być wierszem, musi być przez kogoś czytany; dopiero wtedy udowodni, że nie jest tylko zaszyfrowanym dziennikiem i może żyć samodzielnym życiem, niezależnym od tego, kto go napisał. Najpierw przyszło mu na myśl, że pokaże swoje wiersze malarzowi, ale przywiązywał do nich zbyt wielkie znaczenie, żeby zaryzykować i dać je tak surowemu sędziemu. Pragnął widzieć kogoś, kto będzie nimi zachwycony co najmniej tak jak on sam, i zrozumiał wkrótce, kto jest przeznaczony do tego, aby być tym pierwszym czytelnikiem jego poezji; widział go, jak chodzi po domu ze smutnymi oczami i zbolałym głosem i wydawało mu się, że kroczy jego wierszom naprzeciw; dał mamie z przejęciem kilka starannie wy stukanych wierszy i pobiegł do swego pokoju, by tam zaczekać, aż je przeczyta i zawoła go.

Czytała i płakała. Chyba sobie nawet nie uświadamiała, czemu płacze, ale nie trudno to odgadnąć; wypływały z niej bodaj czworakiego rodzaju łzy: najpierw rzuciło jej się w oczy podobieństwo wierszy Jaromila do tych, które pożyczał jej malarz, i wytrysnęły z niej łzy żalu nad utraconą miłością; potem wyczuła jakiś ogólny smutek ziejący z wierszy syna przypomniała sobie, że mąż jest już drugi dzień poza domem nie uprzedziwszy jej o tym, i płynęły z niej łzy urażonej dumy; zaraz potem zaczęły z niej wszakże wypływać łzy pocieszenia, bowiem syn, który z takim zmieszaniem i oddaniem przybiegł do niej ze swymi wierszami, kładzie jej swoim uczuciem balsam na wszystkie rany; a kiedy czytała wiersze już po raz któryś, napłynęły jej w końcu do oczu także łzy wzruszonego podziwu, gdyż wiersze wydawały jej się niezrozumiałe, toteż odniosła wrażenie, że jest w nich więcej niż ona sama może zrozumieć, że jest więc matką cudownego dziecka.

Potem go zawołała, lecz kiedy przed nią stał, czuła się tak jak wtedy, gdy malarz wypytywał ją o książki, które jej pożyczał; nie wiedziała, co mu ma o wierszach powiedzieć; widziała przed sobą jego pochyloną i pełną oczekiwania twarz i nie potrafiła zrobić nic innego, jak tylko przytulić go do siebie i pocałować. Jaromil miał tremę, był więc zadowolony, że może schować głowę na mamy ramieniu, a mama, czując w objęciach dziecięcość jego postaci, odpędziła od siebie przygnębiające widmo malarza, nabrała odwagi i zaczęła mówić. Nie mogła jednak powstrzymać drżenia głosu ani łez napływających jej do oczu i to było dla Jaromila ważniejsze niż słowa, które mówiła; to wzruszenie było dla niego świętą gwarancją, że jego wiersze mają siłę: rzeczywistą, fizyczną siłę.

Ściemniało się, tata nie wracał, a mamie przyszło na myśl, że twarz Jaromila ma swą delikatną urodę, z którą nie może równać się ani mąż ani malarz; ta niepozorna myśl była tak nieodparta, że nie mogła się od niej uwolnić; zaczęła mu opowiadać, jak będąc w ciąży patrzyła błagalnie na figurkę Apollina.

– I widzisz, jesteś naprawdę taki ładny jak ten Apollo, jesteś do niego podobny. To nie jest zwykły przesąd, że w dziecku zostanie coś z tego, o czym myśli matka, gdy jest w ciąży. I tę lirę wziąłeś od niego. A potem opowiadała mu, że literatura była zawsze jej największą miłością; przecież na uniwersytet też poszła studiować literaturę i tylko małżeństwo (nie powiedziała ciąża) nie pozwoliło jej poświęcić się bez reszty temu najgłębszemu pragnieniu; jeśli więc widzi dziś w Jaromilu poetę (tak, to ona pierwsza przypięła mu ten wielki tytuł), jest to dla niej zaskakującą niespodzianką, ale zarazem czymś, na co od dawna czekała.

Długo rozmawiali ze sobą tego dnia i w końcu znaleźli w ten sposób, matka i syn, tych dwoje niefortunnych kochanków, pociechę w sobie nawzajem.

Część druga albo Ksawery

1

Słyszał już dochodzący z wnętrza budynku zgiełk przerwy, która za chwilę się skończy; do klasy wejdzie stary matematyk i będzie dręczyć uczniów danymi na czarnej tablicy: bzyczenie błędnej muchy wypełni ciszę między pytaniem profesora i odpowiedzią ucznia…

Ale wtedy on już będzie daleko!

Minął rok od zakończenia wielkiej wojny; była wiosna i świeciło słońce; szedł ulicami w kierunku Wełtawy, a potem wolnym krokiem wzdłuż nabrzeża. Kosmos pięciu godzin lekcyjnych był gdzieś daleko, a on był z nim związany tylko małą brązową aktówką, w której niósł parę zeszytów i jeden podręcznik.

Doszedł do mostu Karola. Szpaler rzeźb nad wodą zapraszał go, aby przeszedł na drugą stronę rzeki. Prawie za każdym razem, gdy był na wagarach (a bywał na wagarach tak często i chętnie!), przyciągał go most Karola, po którym wędrował. Wiedział, że i dziś tędy pójdzie i że dzisiaj również zatrzyma się tam, gdzie pod mostem nie ma już wody, tylko suchy brzeg, a na nim stary żółty dom; okno na jego trzecim piętrze znajduje się akurat na wysokości kamiennej poręczy mostu i oddalone jest na długość skoku; lubił na nie patrzeć (zawsze było zamknięte) i zastanawiał się, kto za nim mieszka.

Tym razem po raz pierwszy (może dlatego, że był wyjątkowo słoneczny dzień) okno było otwarte. W jego rogu wisiała klatka z ptakiem. Zatrzymał się, oglądał tę rokokową klatkę z białego, ozdobnie skręconego drutu, a potem zauważył, że w półmroku pokoju rysuje się postać; mimo iż widział ją z tyłu, poznał, że to kobieta i pragnął, żeby się odwróciła i żeby mógł zobaczyć jej twarz.

Postać rzeczywiście poruszyła się, ale w przeciwnym kierunku; zniknęła w ciemnościach, lecz okno było otwarte i on był przekonany, że to wezwanie, cichy, poufny znak dla niego.

Nie mógł się oprzeć. Wskoczył na murek. Okno dzieliła od mostu głęboka otchłań zakończona twardym brukiem. Aktówka w ręce przeszkadzała mu. Wrzucił ją przez otwarte okno do ciemnego pomieszczenia, a potem sam wskoczył za nią.

2

Wysokie prostokątne okno, na które Ksawery wskoczył, było takich rozmiarów, że rozłożonymi rękami dotykał jego wewnętrznych ścian, a swoim wzrostem wypełniał je całkowicie. Oglądał pomieszczenie od tyłu do przodu (jak ten, kogo zawsze najbardziej interesuje głębia) i dlatego zobaczył najpierw w tyle drzwi, potem na lewo przy ścianie zwalistą szafę, na prawo drewniane łóżko z rzeźbionymi krawędziami, a pośrodku okrągły stół przykryty robionym na szydełku obrusem, na którym stał wazon z kwiatami; dopiero na końcu dostrzegł swoją aktówkę, która leżała na dole pod nim na postrzępionym brzegu taniego dywanu.

Bodaj w tej samej chwili, kiedy ją dojrzał i chciał po nią zeskoczyć, w mrocznej głębi pokoju otworzyły się drzwi i pojawiła się w nich kobieta. Zobaczyła go natychmiast; w pokoju panował przecież półmrok i prostokąt okna jaśniał tak, jak gdyby tutaj była noc a po drugiej stronie dzień; mężczyzna w okiennej ramie wyglądał od strony kobiety jak czarna sylwetka na złotym podkładzie światła; był to mężczyzna pomiędzy dniem a nocą.

O ile kobieta, oślepiona światłem, nie była w stanie rozpoznać rysów twarzy mężczyzny, Ksawery był w nieco lepszej sytuacji; jego wzrok przywykł już do półmroku i mógł choć w przybliżeniu dojrzeć miękkość rysów kobiety i melancholię jej twarzy, której bladość świeciłaby z daleka nawet w najgłębszych ciemnościach; stanęła w drzwiach, spoglądając na Ksawerego; nie była ani tak bezpośrednia, by okazać głośno lęk, ani na tyle przytomna, by do niego przemówić.

Dopiero po długiej chwili, w czasie której patrzyli sobie nawzajem w niewyraźne twarze, odezwał się Ksawery:

– Mam tu swoją aktówkę.

– Aktówkę? – zapytała i jakby dźwięk słów Ksawerego wyrwał ją z początkowego osłupienia, zamknęła za sobą drzwi.

Ksawery przykucnął na oknie i wskazywał miejsce, gdzie leżała aktówka:

– Mam tam bardzo ważne rzeczy. Zeszyt z matematyki, podręcznik przyrody a także zeszyt, w którym piszemy ćwiczenia stylistyczne z czeskiego. W tym zeszycie mam również ostatnie zadanie na temat: W jaki sposób przyszła do nas wiosna. Miałem z nim sporo pracy i nie chciałbym go znowu wytrząsać z głowy.

Kobieta podeszła kilka kroków do środka pomieszczenia, tak że Ksawery widział ją w lepszym oświetleniu. Jego pierwsze wrażenie było właściwe: miękkość i melancholia. Zobaczył w jej niewyraźnej twarzy dwoje wielkich płonących oczu i przyszło mu na myśl jeszcze jedno słowo; lęk: lęk nie wywołany jego niespodziewanym zjawieniem się, lecz dawny lęk, który został w kobiecej twarzy w postaci struchlałych wielkich oczu, w postaci bladości, w postaci gestów, które jakby się wciąż usprawiedliwiały.

Tak, ta kobieta naprawdę się usprawiedliwiała!

– Przepraszam – powiedziała. – Nie wiem, jak to się mogło stać, że pana aktówka znalazła się w naszym pokoju. Przecież sprzątałam tu przed chwilą i nie znalazłam niczego, co by tutaj nie pasowało. – A jednak – rzekł Ksawery przykucnięty w oknie i wskazał palcem na podłogę. – Ku mojej wielkiej radości aktówka jest tutaj. – Ja też bardzo się cieszę, że ją pan znalazł – powiedziała i uśmiechnęła się.

Stali teraz naprzeciw siebie, a między nimi był tylko stół z robioną na szydełku serwetą i szklanym wazonem wypełnionym sztucznymi kwiatami z woskowanego papieru.

– Tak, byłoby to przykre, gdybym jej nie znalazł – powiedział Ksawery. – Profesor od czeskiego nie cierpi mnie i gdybym zgubił zeszyt zadań domowych, groziłoby mi, że nie przejdę do następnej klasy.

Na twarzy kobiety pojawiło się współczucie; jej oczy zrobiły się nagle tak wielkie, że Ksawery widział tylko te oczy, jakby reszta twarzy i całe ciało były jedynie dodatkiem do nich, ich oprawą; nie wiedział nawet, jak wyglądają poszczególne rysy twarzy kobiety i proporcje jej ciała, to wszystko dostrzegał ledwie kącikiem oka; wrażenie całej postaci było właściwie tylko wrażeniem tych dużych oczu, które zalewały całe ciało swym brązowym światłem.

Ku tym oczom skierował się teraz Ksawery, obchodząc stół.

– Jestem stary repetent – powiedział i chwycił kobietę za ramiona (ach, to ramię było miękkie jak pierś!). – Proszę mi wierzyć – mówił dalej – nie ma nic smutniejszego niż wejść po roku do tej samej klasy, siedzieć znowu w tej samej ławce…

Potem zobaczył, że te brązowe oczy podnoszą się ku niemu i zalała go fala szczęścia; Ksawery wiedział, że mógłby teraz posunąć rękę niżej i dotknąć piersi, brzucha i czego by tylko chciał, bowiem lęk, którym kobieta była owładnięta, kładł mu ją posłusznie w objęcia. Nie zrobił tego jednak, trzymał dłoń na jej ramieniu, tym cudownym obłym wierzchołku ciała i wydawało mu się to wystarczająco wspaniałe, napełniające; nie chciał niczego więcej.

Chwilę stali nieruchomo, a potem kobieta drgnęła:

– Musi pan szybko zniknąć. Wraca mój mąż!

Nie było nic prostszego niż wziąć aktówkę, wskoczyć na okno i z okna na most, ale Ksawery tego nie zrobił. Rozlewało się w nim błogie uczucie, że tej kobiecie grozi niebezpieczeństwo i że musi z nią tu zostać. – Nie mogę zostawić pani samej!

– Mój mąż! Niech pan odejdzie! – prosiła go trwożliwie kobieta. – Nie, zostanę z panią! Nie jestem tchórzem – odrzekł Ksawery, a tymczasem na klatce schodowej wyraźnie już rozlegały się kroki. Kobieta starała się popchnąć Ksawerego w stronę okna, ale on wiedział, że nie wolno mu opuścić kobiety w chwili, gdy grozi jej niebezpieczeństwo. Już z głębi mieszkania słychać było, jak otwierają się drzwi, i Ksawery w ostatniej chwili rzucił się na podłogę i wlazł pod łóżko.

3

Przestrzeń między podłogą i stropem utworzonym przez pięć deseczek, pomiędzy którymi ugina się potargany siennik, nie była większa niż przestrzeń w trumnie; w odróżnieniu od niej była to wszak przestrzeń pachnąca (tchnęło z niej zapachem siana), bardzo akustyczna (po podłodze niósł się dźwięcznie odgłos kroków) i z doskonałą widocznością (tuż nad sobą widział twarz kobiety, której nie wolno mu było opuścić, twarz rzutowaną na szare obicie siennika, twarz przekłutą trzema źdźbłami siana sterczącymi z parcianki).

Kroki, które słyszał, były ciężkie, a kiedy odwrócił nieco głowę, zobaczył na podłodze buty z cholewami stąpające po pokoju. Słyszał potem kobiecy głos i nie mógł pozbyć się lekkiego a jednak bolesnego uczucia żalu: ten głos brzmiał tak samo melancholijnie, lękliwie i nęcąco, jak przed chwilą, gdy zwracał się do niego. Ksawery był jednak rozumny i stłumił nagły grymas zazdrości; zrozumiał, że kobieta jest w niebezpieczeństwie i broni się tym, co ma: swoją twarzą i swym smutkiem. Potem usłyszał głos mężczyzny i zdawało mu się, że ten głos podobny jest do czarnych butów z cholewami, które widział kroczące po podłodze. A później słyszał, jak kobieta mówi nie, nie, nie i jak para kroków zbliża się chwiejnie do jego kryjówki i jak potem niski strop, pod którym leży, obniża się jeszcze bardziej i dotyka prawie jego twarzy. I znów słychać było, jak kobieta mówi nie, nie, nie, teraz nie, proszę cię, nie teraz i Ksawery widział na grubym płótnie siennika centymetr nad swymi oczami jej twarz i wydawało mu się, że ta twarz zwierza mu się ze swego poniżenia.

Chciał podnieść się w swojej trumnie, chciał uratować tę kobietę, ale wiedział, że mu nie wolno. A twarz kobiety była tak blisko niego, pochylała się nad nim, prosiła go, i sterczały z niej trzy źdźbła słomy, jakby to były trzy strzały, które tę twarz przekłuły. I strop nad Ksawerym zaczął się rytmicznie poruszać i źdźbła, które przekłuwały twarz kobiety niczym trzy strzały, dotykały rytmicznie nosa Ksawerego i łaskotały go, tak że Ksawery nagle kichnął.

Na górze ustał wszelki ruch. Łóżko znieruchomiało, nie było słychać nawet oddechu: Ksawery zamarł także. Dopiero po chwili rozległo się pytanie: – Co to było? – Nic nie słyszałam, kochanie I znów przez chwilę było cicho, – odpowiedział kobiecy głos. po czym męski głos odezwał się znowu:

– A czyja jest ta aktówka?

A potem rozległy się donośne kroki i widać było buty z cholewami kroczące po pokoju.

Oho, ten mężczyzna był w łóżku w butach, pomyślał Ksawery i rozzłościł się; zrozumiał, że nadeszła jego chwila. Oparł się na łokciu i wysunął się spod łóżka, tak żeby widzieć, co się dzieje w pokoju. – Kogo tu masz? Gdzie go schowałaś? – krzyczał męski głos a Ksawery widział nad czarnymi cholewami ciemnoniebieskie bryczesy i ciemnoniebieską bluzę policyjnego munduru. Mężczyzna rozglądał się badawczo po pokoju, a potem rzucił się w stronę szafy, która swymi rozmiarami sugerowała, że w jej wnętrzu ukrywa się kochanek. W tej chwili Ksawery wyskoczył spod łóżka cichy jak kot, zwinny jak pantera. Umundurowany mężczyzna otworzył szafę pełną ubrań i wsunął do niej rękę. Ksawery był już za jego plecami i kiedy mężczyzna raz po raz wsadzał rękę w mroczną czeluść szafy, aby namacać ukrytego w niej kochanka, Ksawery chwycił go z tyłu za kołnierz i prędko wepchnął do środka. Zamknął drzwi, przekręcił klucz, wyjął go, włożył do kieszeni i odwrócił się do kobiety.

4

Stał naprzeciwko wielkich brązowych oczu a za plecami słyszał dochodzące z wnętrza szafy uderzenia, hałas i krzyk, na tyle stłumiony przez wiszące tam ubrania, że słowa w grzmocie uderzeń pozostawały niezrozumiałe.

Usiadł obok tych wielkich oczu, objął ręką ramię kobiety i dopiero teraz, kiedy poczuł w dłoni jej nagą skórę, uświadomił sobie, że kobieta ma na sobie tylko lekką halkę, pod którą unoszą się nagie piersi, miękkie i jędrne.

Łomot w szafie rozlegał się nadal a Ksawery obiema rękami trzymał kobietę za ramiona i starał się dostrzec wyrazistość jej rysów, która gubiła się wciąż w rozwodnieniu jej oczu. Mówił, żeby się nie bała, pokazywał jej klucz na dowód tego, że szafa jest dobrze zamknięta, przypominał jej, że więzienie męża jest dębowe i że więzień nie może go otworzyć ani rozsadzić. A w końcu zaczął ją całować (rękoma dotykał ciągle jej miękkich nagich ramion, tak szalenie słodkich, że bał się posunąć ręce niżej i dotknąć piersi, jak gdyby nie był dość odporny na ich upojność) i znów mu się wydawało, że przytykając wargi do jej twarzy zanurzy się w bezkresnych wodach.

– Co zrobimy? – usłyszał jej głos.

Głaskał ją po ramieniu i mówił, żeby się o to nie martwiła, że jest im tu teraz dobrze, że jest szczęśliwy jak nigdy dotąd i że walenie w szafie interesuje go mniej więcej tak samo, jak odgłosy burzy puszczone z płyty gramofonowej, albo jak szczekanie psa przywiązanego do budy na drugim końcu miasta.

Aby pokazać, że panuje nad sytuacją, wstał i rozejrzał się po pokoju. Potem roześmiał się, ponieważ zobaczył na stole odłożoną czarną pałkę. Chwycił ją, podszedł do szafy i w odpowiedzi na uderzenia dochodzące z wewnątrz, kilkakrotnie uderzył pałką w drzwi szafy.

– Co zrobimy? – spytała ponownie kobieta, a on odpowiedział: – Odejdziemy.

– A co z nim? – zapytała, a Ksawery odrzekł:

– Człowiek wytrzyma bez jedzenia dwa, trzy dni. Kiedy tu za rok wrócimy, zastaniemy w szafie szkielet ubrany w mundur i buty z cholewami.

I znowu podszedł do hałasującej szafy i uderzył w nią pałką, śmiał się i spojrzeniem zachęcał kobietę, by śmiała się razem z nim.

Ale kobieta się nie śmiała, pytała tylko:

– Dokąd pójdziemy?

Ksawery opowiadał jej, dokąd pójdą. Oponowała, mówiąc, że tu w tym pokoju jest u siebie w domu, natomiast tam, dokąd Ksawery chce ją zaprowadzić, nie będzie miała ani swojej bieliźniarki, ani ptaka w klatce. Ksawery odpowiedział, że dom to nie bieliźniarka ani ptak w klatce, ale obecność człowieka, którego kochamy. A potem mówił jej, że on sam nie ma domu, albo – mówiąc inaczej – że jego domem są jego kroki, jego marsz, jego podróże. Że jego dom jest tam, gdzie otwierają się nieznane horyzonty. Że może żyć tylko przechodząc z jednego snu do drugiego, z jednego krajobrazu w inny i że gdyby został dłużej w jednej dekoracji, umarłby, tak jak umrze jej mąż, jeśli zostanie dłużej niż czternaście dni w szafie.

Przy tych słowach naraz oboje zauważyli, że szafa ucichła. Ta cisza była tak uderzająca, że przebudziła ich oboje. Było to jakby w chwilę po burzy; kanarek w klatce rozśpiewał się, a w oknie widać było żółte zachodzące słońce. Było to piękne jak wezwanie do drogi. Było to piękne jak boskie zmiłowanie. Było to piękne jak śmierć policjanta. Kobieta pogłaskała teraz Ksawerego po twarzy; po raz pierwszy go dotknęła; i po raz pierwszy także Ksawery zobaczył ją nie rozmazaną, w jej wyraźnych konturach. Powiedziała do niego:

– Tak. Pójdziemy. Pójdziemy dokąd zechcesz. Poczekaj chwilkę, wezmę tylko parę rzeczy na drogę.

Jeszcze raz go pogłaskała, uśmiechnęła się do niego i odeszła w stronę drzwi. Patrzył na nią oczyma pełnymi nagłego spokoju; widział jej krok, sprężysty i płynny, niczym krok wody, która zmieniła się w ciało. Położył się na łóżku i czuł się wspaniale. Szafa była cicha, jakby mężczyzna w niej usnął albo się powiesił. Ta cisza była wypełniona przestrzenią, która wchodziła tu przez okno razem z szumem Wełtawy i dalekim krzykiem miasta, krzykiem tak dalekim, że przypominał odgłosy lasu.

Ksawery czuł, że znów jest pełen podróży. A nie ma nic piękniejszego niż chwile przed podróżą, chwile, gdy jutrzejszy horyzont przychodzi nas odwiedzić i dać nam swoje obietnice. Ksawery leżał na zmiętoszonych kołdrach i wszystko zlewało mu się we wspaniałą jedność: miękkie łóżko podobne do kobiety, kobieta podobna do wody, woda, którą wyobrażał sobie pod oknami podobną do płynącego łoża.

Potem zobaczył jeszcze, jak otworzyły się drzwi i weszła kobieta. Miała na sobie niebieską sukienkę. Niebieską jak woda, niebieską jak horyzonty, w jakie się jutro zanurzy, niebieską jak sen, w który powoli, lecz niepowstrzymanie zapadał.

Tak. Ksawery zasnął.

5

Ksawery śpi nie po to, aby nabrać sił do czuwania. Nie, to monotonne wahadło senczuwanie, które w ciągu roku kiwnie trzysta sześćdziesiąt pięć razy, jest mu nie znane.

Sen nie jest dla niego przeciwieństwem życia; sen jest dla niego życiem a życie snem. Przechodzi ze snu do snu jakby przechodził z jednego życia do drugiego.

Jest ciemność, jest czarna ciemność, ale z góry opadają powoli kręgi światła. Są to światła wysyłane przez latarnie; w tych kręgach wykrojonych z ciemności widać gęsto padające płatki.

Wbiegł do drzwi niskiego budynku, prędko przebiegł przez halę i wszedł na peron, gdzie stał gotowy do odjazdu pociąg z oświetlonymi oknami; obok niego spacerował staruszek z latarnią i zamykał drzwi wagonów. Ksawery wskoczył szybko do pociągu i w tym momencie staruszek podniósł latarnię, z innego końca peronu rozległ się przeciągły odgłos trąbki i pociąg ruszył.

6

Przystanął na platformie wagonu i głęboko oddychał, by uspokoić przyspieszony oddech. Przyszedł znowu w ostatniej chwili, a przychodzenie w ostatniej chwili było jego dumą. Wszyscy inni przychodzili według wcześniej przemyślanego planu, toteż żyli całe życie bez niespodzianek, jak przepisujący teksty wskazane przez nauczyciela. Wyczuwał ich w przedziałach wagonów, jak siedzą tam na wcześniej wyznaczonych miejscach, jak prowadzą znane wcześniej rozmowy, jak opowiadają sobie o schronisku w górach, gdzie będą przez tydzień mieszkać, o porządku dziennym, z którym zaznajomili się już w szkole, żeby potem móc żyć na ślepo, na pamięć i bez najmniejszego błędu. Ksawery natomiast przyszedł nieprzygotowany, w ostatniej chwili, pod wpływem nagłego pomysłu i nieoczekiwanej decyzji. Stał teraz na platformie wagonu i dziwił się, co go właściwie skłoniło, by wziąć udział w wycieczce szkolnej, z nudnymi kolegami i łysymi profesorami, w których wąsach spacerują wszy.

Powędrował wzdłuż wagonu: chłopcy stali w przejściu między siedzeniami, chuchając na zamarznięte szyby i przykładając oko do okrągłych prześwitów; inni leżeli leniwie w przedziałach na ławkach, nad głowami wzdłuż i wszerz narty oparte o siatki na bagaże; gdzieś tam grali w karty, zaś w innym przedziale śpiewali nie mającą końca piosenkę złożoną z prymitywnej melodii i dwóch słów powtarzających się w nieskończoność, sto i tysiąc razy: zdech kanarek, zdech kanarek, zdech kanarek… Przy tym przedziale zatrzymał się i zajrzał do środka: byli tam trzej chłopcy z wyższej klasy, a obok nich jasnowłosa dziewczyna, jego koleżanka, która, zobaczywszy go, zaczerwieniła się, ale nie dała nic po sobie poznać, jakby się bała, że zostanie przyłapana, dlatego dalej otwierała usta i patrząc wielkimi oczami na Ksawerego, śpiewała: zdech kanarek, zdech kanarek, zdech kanarek, zdech…

Ksawery oderwał wzrok od jasnowłosej dziewczyny i mijał następne przedziały, z których dochodziły inne sztubackie piosenki i odgłosy zabawy, a potem zobaczył, jak na wprost niego idzie mężczyzna w mundurze konduktora, zatrzymuje się przy poszczególnych przedziałach i sprawdza bilety; mundur nie mógł go zmylić, poznał pod daszkiem czapki starego łacinnika i wiedział, że nie może się z nim spotkać, po pierwsze dlatego, że nie ma biletu, po drugie zaś już bardzo dawno (nie pamięta nawet jak dawno!) nie był na lekcji łaciny.

Wykorzystał więc moment, kiedy łacinnik nachylił się do przedziału i przecisnął się szybko koło niego na platformę, z której prowadziło dwoje drzwi do dwóch małych kabin: do umywalni i do toalety. Otworzył drzwi umywalni i zobaczył, że stoi tam profesorka czeskiego, surowa pięćdziesięciolatka, w objęciach jego kolegi, który siada w pierwszej ławce i którego Ksawery, jeżeli czasem bywał na lekcjach, zupełnie ignorował. Gdy go dostrzegli, odwrócili się prędko, spłoszeni kochankowie, od siebie i pochylili się nad umywalką; pod cienkim strumyczkiem wody kapiącej z kranu gorliwie myli sobie ręce.

Ksawery nie chciał im przeszkadzać i wrócił na platformę; tam zobaczył przed sobą jasnowłosą koleżankę, która wpatrywała się w niego dużymi niebieskimi oczami; jej usta nie poruszały się i nie śpiewały już piosenki o kanarku, której zwrotki, jak się Ksawery domyślał, nie mają końca. Ach, co za głupota, pomyślał – wierzyć, że istnieje piosenka, która się nie kończy; jakby wszystko na świecie już od samego początku nie było zdradą! Z tą myślą patrzył blondynce w oczy i wiedział, że nie wolno mu przystąpić do nieuczciwej gry, która doczesne podaje za wieczne a małe za wielkie, że nie wolno mu przystąpić do nieuczciwej gry zwanej miłością. Dlatego odwrócił się i ponownie wszedł do małej umywalni, w której tęga nauczycielka czeskiego znowu stała naprzeciwko małego kolegi Ksawerego, obejmując go wpół.

– Ależ, nie, bardzo was proszę, tylko się już drugi raz nie myjcie – rzekł do nich Ksawery. – Sam chciałbym się umyć – i ominął ich dyskretnie, przekręcił kurek w kranie i nachylił się nad umywalką, chcąc znaleźć w ten sposób względne odosobnienie dla siebie i dla dwojga kochanków, którzy stali zakłopotani za nim.

– Chodźmy gdzieś obok – usłyszał potem rezolutny szept nauczycielki, trzaśnięcie drzwi i kroki czworga nóg, wchodzących do sąsiedniej toalety. Został sam, oparł się spokojnie o ścianę i oddał się słodkim rozmyślaniom, zza których prześwitywało dwoje wielkich błagalnych niebieskich oczu.

7

Potem pociąg stanął, rozległ się odgłos trąbki, krzyki młodzieży, trzaskanie drzwiami, tupot. Ksawery wyszedł ze swej kryjówki i dołączył do reszty uczniów wylegających na peron. A później widać było pagórki, olbrzymi księżyc i skrzący się śnieg; szli nocą, która była jasna jak dzień. Była to długa procesja, w której zamiast krzyży sterczały w górę pary nart, niczym nabożne rekwizyty, jak symbole dwóch palców złożonych do przysięgi.

Była to długa procesja i Ksawery idąc w niej trzymał ręce w kieszeniach, ponieważ on jeden nie miał nart, symbolu przysięgi; szedł i przysłuchiwał się rozmowom kolegów już na wpół zmęczonych; potem obejrzał się i zobaczył, że jasnowłosa dziewczyna, wątła i mała, idzie na samym końcu, potyka się i pod ciężarem nart zapada się w śnieg; po chwili znów się obejrzał i zobaczył, że stary matematyk bierze od niej narty, kładzie je razem ze swoimi na ramię, wolną ręką chwyta ją pod ramię i pomaga w marszu. Był to smutny widok, jak nieszczęsna starość lituje się nad nieszczęsną młodością; przyglądał się temu z rozkoszą. Później, najpierw z daleka a potem z coraz bliższej odległości, zaczęła dobiegać taneczna muzyka; ukazała się przed nimi restauracja, a wokół niej drewniane pawilony, do których koledzy Ksawerego szli się zakwaterować. Ale Ksawery nie miał tu zarezerwowanego żadnego pokoju i nie musiał ani odkładać nart ani się przebierać. Wszedł więc od razu do sali, gdzie znajdował się parkiet taneczny, kapela jazzowa, a przy stołach kilkoro gości. Natychmiast zauważył kobietę w ciemnoczerwonym swetrze i obcisłych spodniach; koło niej siedzieli mężczyźni ze szklanicami piwa, ale Ksawery widział, że ta kobieta jest elegancka i wyniosła i nudzi się z nimi. Podszedł do niej i poprosił ją do tańca. Tańczyli razem pośrodku gospody, tylko ich dwoje, i Ksawery widział, że szyja kobiety jest wspaniale powiędła, skóra pod oczami wspaniale pomarszczona a koło jej ust biegną dwie wspaniałe głębokie szramy, i był szczęśliwy, że ma w objęciach tyle lat życia, że on, uczniak, trzyma w ramionach całe jedno już niemal zakończone życie. Był dumny, że z nią tańczy i myślał o tym, że za chwilę wejdzie tu blondynka i zobaczy go, jak wysoko nad nią góruje, jakby wiek jego tancerki był wysokim pagórkiem, a ta młodziutka dziewczyna sterczała pod tym pagórkiem jak błagalna łodyga trawy.

Rzeczywiście: do lokalu zaczęli się schodzić uczniowie i uczennice, które zmieniły spodnie narciarskie na spódnice, i wszyscy porozsiadali się przy wolnych stołach, tak że teraz Ksawery tańczył z ciemnoczerwoną kobietą otoczony liczną publicznością; przy jednym ze stołów dostrzegł blondynkę i był zadowolony: była ubrana znacznie staranniej niż wszyscy pozostali; miała piękną sukienkę, która zupełnie nie pasowała do tej brudnej gospody, białą, lekką sukienkę, w której była jeszcze wątlejsza i łatwiejsza do zranienia. Ksawery wiedział, że ubrała ją dla niego, i w tym momencie był już całkowicie zdecydowany, że nie wolno mu się jej poddać, że musi ten wieczór przeżyć dla niej i ze względu na nią.

8

Powiedział kobiecie w ciemnoczerwonym swetrze, że już nie chce dłużej tańczyć: odrazę budzą w nim te mordy, które gapią się na nich znad kufli piwa. Kobieta zaśmiała się potakująco; chociaż kapela nie skończyła grać, a na parkiecie byli tylko oni sami, przestali tańczyć (cała gospoda widziała, jak przestają tańczyć), zeszli z podestu i szli razem, trzymając się za ręce, koło wszystkich stołów, aż znaleźli się na zewnątrz, na śnieżnej równinie.

Owionęło ich mroźne powietrze i Ksawery myślał o tym, że za chwilę tu na mróz wyjdzie też wątła chora dziewczyna w białej sukience. Chwycił znów ciemnoczerwoną kobietę pod ramię i prowadził ją dalej bieluteńką równiną i wydawało mu się, że jest szczurołapem a kobieta, którą prowadził, jest fujarką, na której gra.

Po chwili otworzyły się drzwi restauracji i wyszła z nich blondynka. Była jeszcze drobniejsza niż przedtem, jej biała sukienka gubiła się na śniegu, tak że wyglądała jak śnieg, który kroczy po śniegu. Ksawery tulił do siebie kobietę w ciemnoczerwonym swetrze, ciepło ubraną i cudownie starą, całował ją, wkładał jej ręce pod sweter i kącikiem oka obserwował dziewczynkę podobną do śniegu, jak za nimi patrzy i jak się dręczy.

A potem powalił tę starą kobietę na śnieg i tarzał się na niej i wiedział, że trwa to już długo i że jest zimno, i że sukienka dziewczyny jest cienka, i że mróz dotyka jej łydek i kolan i sięgaj ej ud i głaskają coraz wyżej, aż dotyka jej łona i brzucha. Później podnieśli się i stara kobieta zaprowadziła go do jednego z domków, w którym miała pokój.

Okno pokoju na parterze znajdowało się metr nad śnieżną równiną i Ksawery widział przez nie, że blondynka stoi kilka kroków stąd i że patrzy na niego przez okno; on też nie chciał opuścić dziewczynki, której obraz wypełniał go całego, zapalił więc światło (stara kobieta roześmiała się lubieżnie z jego potrzeby światła), wziął kobietę za rękę, podszedł z nią do okna i przy oknie obejmował ją i podnosił jej kosmaty sweter (ciepły sweter dla starczego ciała) i myślał o dziewczynce, która musiała być już całkiem skostniała, tak skostniała, że nie czuła własnego ciała, że była już tylko duszą, smutną i obolałą duszą trzepoczącą się w zupełnie przemarzniętym ciele, które już nic nie czuło, które straciło już zdolność dotyku i było jedynie martwym schronieniem dla łopoczącej duszy, którą Ksawery tak bezgranicznie kochał, ach, tak bezgranicznie kochał. Kto by uniósł taką bezgraniczną miłość! Ksawery czuł, jak jego ręce słabną, jak nie są w stanie podnieść tego ciężkiego kosmatego swetra choćby tak wysoko, żeby odsłonić starcze piersi, czuł niemoc w całym ciele i usiadł na łóżku. Trudno opisać, jak mu było dobrze, jaki był zadowolony i szczęśliwy. Gdy człowiek jest bardzo szczęśliwy, nachodzi go sen jako nagroda. Ksawery uśmiechał się i zapadał w głęboki sen, w piękną słodką noc, w której świeciło dwoje zmarzniętych oczu, dwa skostniałe księżyce.

9

Ksawery nie przeżywa jedynego życia ciągnącego się od narodzenia do śmierci jak długa brudna nić; nie przeżywa swego życia, ale je przesypia; w tym życiuspaniu skacze ze snu do snu; śni, we śnie zasypia i jawi mu się dalszy sen, tak że jego spanie jest jak pudełko, do którego jest włożone następne pudełko, a do niego następne i następne. Spójrzcie, w tej chwili śpi równocześnie w domu przy moście Karola i w schronisku; te dwa sny brzmią jak dwa tony długo trzymane na organach; a do tych dwóch tonów dołącza się teraz trzeci.

Stoi i rozgląda się. Ulica jest pusta, jedynie tu i ówdzie mignie jakiś cień, który znika szybko za rogiem albo w bramie. On też nie chce być widziany; kroczy bocznymi peryferyjnymi ulicami i słyszy dochodzące z drugiej strony miasta odgłosy strzelaniny.

W końcu wszedł do jednego z domów i skierował się schodami na dół; w suterenie było kilkoro drzwi; przez chwilę szukał tych właściwych, a potem zapukał; najpierw trzy razy, później, po przerwie, raz i po dalszej przerwie znów trzy razy.

10

Drzwi się otworzyły i młody mężczyzna w ogrodniczkach zaprosił go do środka. Przeszli przez kilka pomieszczeń, gdzie była rupieciarnia, ubrania na wieszakach, ale i karabiny stojące w kątach, a potem długim korytarzem (musieli już dawno przekroczyć zarysy domu) do małej, podziemnej sali, w której siedziało około dwudziestu pięciu mężczyzn. Usiadł na pustym krześle i przyglądał się obecnym, spośród których znał tylko kilku. Na przedzie pomieszczenia siedzieli za stołem trzej mężczyźni; jeden z nich, w cyklistówce na głowie, właśnie przemawiał; mówił o bliskiej i trzymanej w tajemnicy dacie, gdy wszystko się rozstrzygnie; wtedy wszystko będzie musiało być załatwione zgodnie z planem: ulotki, gazety, radio, poczta, telegraf, broń. Następnie wypytywał poszczególnych ludzi, czy wykonali wyznaczone zadania, mające zapewnić powodzenie tego, co kryło się pod ową datą. W końcu zwrócił się również do Ksawerego i spytał go, czy przyniósł listę. To była okropna chwila. Ksawery, chcąc się zabezpieczyć, już dawno temu przepisał listę do swego zeszytu z czeskiego. Ten zeszyt miał razem z innymi zeszytami i podręcznikami w aktówce. Lecz gdzie jest ta aktówka? Przy sobie jej nie ma!

Mężczyzna w cyklistówce powtórzył pytanie.

Mój Boże, gdzie jest ta aktówka? Ksawery zastanawiał się gorączkowo i po chwili z otchłani pamięci wyłoniło mu się niejasne i nieuchwytne wspomnienie, słodki powiew szczęścia; chciał to wspomnienie pochwycić, ale już nie miał czasu, ponieważ wszyscy odwracali ku niemu twarze i czekali, co odpowie. Musiał się przyznać, że listy nie ma. Twarze ludzi, pomiędzy których przyszedł jak towarzysz między towarzyszy, stały się surowsze, a czarny mężczyzna powiedział lodowa tym głosem, że jeśli listę zdobędą nieprzyjaciele, data, w której pokładali wszelkie nadzieje, będzie zaprzepaszczona i pozostanie taką samą datą jak każda inna: pustą i martwą.

Ale zanim jeszcze Ksawery zdążył coś powiedzieć, otworzyły się drzwi za stołem prezydialnym, pojawił się w nich mężczyzna i zagwizdał, wszyscy wiedzieli, że jest to sygnał alarmowy; nim mężczyzna w cyklis- tówce zdążył wydać pierwszy rozkaz, przemówił Ksawery:

– Pozwólcie mi iść pierwszemu – rzekł, ponieważ wiedział, że droga, która ich teraz czeka, jest niebezpieczna, i ten, kto pójdzie pierwszy, narazi życie.

Ksawery wiedział, że zapomniał listy, i musi zmyć winę. Ale to nie tylko poczucie winy pchało go ku niebezpieczeństwu. Obrzydzeniem napawała go małość, która czyni z życia półżycie a z ludzi półludzi. Chciał położyć swoje życie na wadze, na której drugiej szali jest śmierć. Chciał, żeby każdy jego czyn, ba – każdy jego dzień, każda godzina i sekunda były w stanie stawić czoła najwyższej mierze, jaką jest śmierć. Dlatego chciał iść w pierwszym szeregu, iść po linie nad przepaścią, mieć wokół głowy aureolę pocisków i w ten sposób rosnąć w oczach wszystkich i być ogromny, jak ogromna jest śmierć.

Mężczyzna w cyklistówce spojrzał na niego zimnym, surowym wzrokiem, w którym błysnęła iskra zrozumienia.

– Więc idź – rzekł do niego.

11

Przecisnął się przez żelazne drzwi i znalazł się na wąskim podwórzu. Było ciemno, z oddali dochodziły odgłosy strzelaniny, a gdy spojrzał w górę, widział błądzące nad dachami świetlne smugi reflektorów. Na wprost wąska żelazna drabinka prowadziła z dołu na dach pięciopiętrowego domu. Podskoczył do niej i szybko piął się do góry. Pozostali wybiegali za nim na podwórze i przywierali do murów. Czekali, aż będzie na dachu, i da im znak, że droga jest wolna.

A potem szli po dachach, skradając się ostrożnie, a Ksawery był wciąż na przedzie; stąpał jak drapieżnik, a jego oczy widziały nawet w ciemności. W pewnym miejscu zatrzymał się i przywołał do siebie mężczyznę w cyklistówce, by mu pokazać, jak w dole głęboko pod nimi zbiegają się czarne postacie z krótką bronią w rękach i uważnie się rozglądają. – Prowadź nas dalej – powiedział mężczyzna do Ksawerego.

I Ksawery szedł, skacząc z dachu na dach, złażąc po krótkich żelaznych drabinkach, chowając się za kominami i uskakując przed natrętnymi reflektorami, które co chwila omiatały domy, krawędzie dachów i kaniony ulic.

Była to wspaniała wędrówka milczących mężczyzn zamienionych w rój ptaków, które wysoko okrążą czyhającego nieprzyjaciela i opadną na skrzydłach dachów na drugą stronę miasta, gdzie nie ma zasadzki. Była to wspaniała długa wędrówka, tak długa jednak, że Ksawery zaczął odczuwać zmęczenie, które mąci zmysły i napełnia umysł halucynacją; wydawało mu się, że słyszy dźwięki marsza pogrzebowego, tego znanego Marchefunebre Chopina, tak jak go grają dęte kapele na cmentarzach.

Nie zwalniał kroku, starał się z całej siły wyostrzyć swe zmysły i odpędzić tę złowieszczą halucynację. Daremnie: muzyka wciąż do niego dolatywała, jakby chciała zwiastować jego bliski koniec, jakby chciała do tej chwili walki przypiąć czarny welon przyszłej śmierci.

Czemu tak się bronił przed tą halucynacją? Czyż nie pragnął, aby wielkość śmierci uczyniła jego kroki po dachach niezapomnianymi i ogromnymi? Czyż muzyka pogrzebowa, która do niego dochodzi jako przepowiednia, nie jest tym najpiękniejszym akompaniamentem dla jego odwagi? Czyż to nie cudowne, że jego walka jest pogrzebem a pogrzeb walką, że życie tak wspaniale zaręcza się tu ze śmiercią?

Nie, Ksawery nie bał się, że śmierć przyszła mu się zapowiedzieć, lecz że nie może w tej chwili polegać na własnych zmysłach, że nie jest w stanie (on, który odpowiada za bezpieczeństwo swych towarzyszy!) dosłyszeć czyhających zasadzek nieprzyjaciół, gdyż uszy ma zatkane płynną melancholią marsza pogrzebowego.

Czyżby to jednak w ogóle było możliwe, żeby halucynacja miała postać tak rzeczywistą, by słychać było marsz Chopina ze wszystkimi rytmicznymi potknięciami i fałszywą grą puzonów?

12

Otworzył oczy i zobaczył pomieszczenie z jedną odrapaną szafą i jednym łóżkiem, na którym leżał. Z zadowoleniem stwierdził, że spał w ubraniu, nie musi się więc przebierać; wsunął tylko nogi do butów porzuconych pod łóżkiem.

Ale skąd odzywa się ta smutna dęta kapela, której tony brzmią tak bardzo rzeczywiście?

Podszedł do okna. Nie opodal, w krajobrazie, z którego śnieg już niemal zniknął, stała nieruchomo, zwrócona do niego plecami, grupa ludzi w czarnych ubraniach. Stała opuszczona i smutna, smutna jak krajobraz, który ją otaczał; z bielutkiego śniegu pozostały tylko brudne linie i pasemka na wilgotnej ziemi.

Otworzył okno i wychylił się. Teraz lepiej pojął sytuację. Ubrani na czarno ludzie zgromadzeni byli wokół dołu, przy którym leżała trumna. Po drugiej stronie dołu inni, również w czerń odziani ludzie, trzymali przy ustach dęte instrumenty, a na nich małe pulpity z nutami, w których utkwili oczy; grali marsz żałobny Chopina.

Okno znajdowało się zaledwie metr nad ziemią. Ksawery wyskoczył przez nie na zewnątrz i podszedł do gromadki żałobników. W tej chwili dwaj krzepcy wieśniacy przeciągnęli pod trumną liny, unieśli ją i powoli spuszczali w dół. Stary mężczyzna i stara kobieta stojący w gromadce ubranych na czarno ludzi rozpłakali się, a pozostali brali ich pod ramiona i uspokajali.

Potem trumna opadła na dno i ludzie w czerni jeden za drugim podchodzili i rzucali na nią garść gliny. Również Ksawery jako ostatni schylił się, nabrał do ręki ziemi z drobinkami śniegu i rzucił ją w dół. Był tu jedynym, o którym nikt nic nie wiedział, i zarazem jedynym, który sam wiedział wszystko. Tylko on wiedział, jak i dlaczego umarła jasnowłosa dziewczyna, tylko on wiedział o ręce mrozu, która posuwała się po jej ciele do góry, od łydek aż do brzucha i pomiędzy piersi, tylko on wiedział, kto był przyczyną jej śmierci. Tylko on wiedział, czemu życzyła sobie, aby ją pochowali właśnie tutaj, gdzie się najbardziej dręczyła i gdzie pragnęła umrzeć, ponieważ widziała miłość, która ją zdradza i oddala się od niej. Tylko on wiedział; ci pozostali byli tu niczego nie rozumiejącą publicznością, czy też niczego nie rozumiejącymi ofiarami. Widział ich na tle rozległego górskiego krajobrazu i wydawało mu się, że są zagubieni w bezkresnej dali, tak samo jak zmarła jest zagubiona w bezkresnej glinie, i że on sam (który wszystko wie) jest jeszcze rozleglejszy niż ten mokry krajobraz, tak że wszyscy pozostali, zmarła, grabarze z łopatami oraz łąki i pagórki wstępują w niego i gubią się w nim.

Był napełniony krajobrazem, smutkiem pozostałych i śmiercią blondynki, i czuł, że jest przez nich wszystkich rozsadzany, jakby w nim rosło drzewo; czuł, że jest wielki i traktował teraz swą własną rzeczywistą postać tylko jako maskę, przebranie, diabelską maskę niewinności; w tej masce własnej postaci podszedł teraz do rodziców zmarłej (twarz ojca przypominała mu rysy blondynki; była poczerwieniała od płaczu) i składał im kondolencje; podawali mu nieprzytomnie rękę a on czuł, że ich dłonie są w jego ręce wątłe i maleńkie.

Potem stał oparty o ścianę pawilonu, w którym tak długo spał, i patrzył w ślad za pogrzebowymi gośćmi, którzy rozchodzili się małymi grupkami i powoli ginęli w wilgotnej dali. Naraz poczuł, że ktoś go głaszcze; ależ tak, czuł na twarzy dotyk ręki. Był pewien, że rozumie to dotknięcie i z wdzięcznością je przyjmował; wiedział, że jest to ręka przebaczenia; że blondynka daje mu do zrozumienia, że go nie przestała kochać i że miłość jest silniejsza od śmierci.

13

Spadał w dół poprzez swoje sny.

Najpiękniejsza była chwila, gdy jeden ze snów jeszcze trwał, ale już za nim prześwitywał następny, do którego przechodził.

Te ręce, które głaskały go w chwili, gdy stał w górskim krajobrazie, należały już do kobiety ze snu, w który z powrotem zapadał, lecz Ksawery jeszcze o tym nie wie, tak że te ręce istnieją teraz same w sobie; są to cudowne ręce w pustej przestrzeni; ręce między dwiema historiami, między dwoma istnieniami; ręce nie zepsute przez ciało ani głowę. Niechaj trwa jak najdłużej ten dotyk rąk bez ciała!

14

Potem oprócz rąk poczuł także dotyk dużych miękkich piersi opierających się na jego piersiach i zobaczył twarz czarnowłosej kobiety i słyszał jej głos:

– Obudź się! Na Boga, obudź się!

Leżał na zmiętym posłaniu w ciemnawym pokoiku z wielką szafą. Ksawery przypomniał sobie, że jest w domu przy moście Karola. – Wiem, że chciałbyś jeszcze długo spać – mówiła kobieta, jakby się usprawiedliwiając. – Ale musiałam cię obudzić, ponieważ się boję. – Czego się boisz? – zapytał Ksawery.

– Mój Boże, ty nic nie wiesz – rzekła kobieta. – Posłuchaj! Ksawery zamilkł i starał się pilnie nasłuchiwać; z oddali dochodziły strzały.

Wyskoczył z łóżka i podbiegł do okna; po moście Karola spacerowały gromadki mężczyzn w roboczych kombinezonach z automatami na ramieniu.

Było to coś jakby wspomnienie dobiegające zza kilku ścian; Ksawery wiedział wprawdzie, co oznaczają patrole uzbrojonych robotników na moście, miał jednak wrażenie, że sobie o czymś nie może przypomnieć, o czymś, co by mu wyjaśniło jego własny stosunek do tego, co widzi. Wiedział, że należy do tej scenerii i że tylko przez jakąś pomyłkę z niej wypadł, jak aktor, który zapomni wejść w porę na scenę i sztuka rozwija się dalej, dziwnie okaleczona, bez niego. Aż nagle sobie przypomniał. I w momencie, gdy sobie przypomniał, rozejrzał się po pokoju i odetchnął z ulgą: aktówka wciąż tutaj była, oparta w kącie o ścianę, nikt jej nie zabrał. Podskoczył do niej i otworzył ją. Wszystko było na swoim miejscu: zeszyt z matematyki, zeszyt z czeskiego, podręcznik przyrody. Wyciągnął zeszyt do czeskiego, otworzył go z odwrotnej strony i odetchnął po raz drugi: lista, której domagał się od niego czarnowłosy mężczyzna, była tu przepisana starannie, drobnym czytelnym pismem, i Ksawerego znów ucieszył pomysł zamaskowania tego ważnego dokumentu w szkolnym zeszycie, w którym z drugiej strony napisane było ćwiczenie stylistyczne na temat: W jaki sposób przyszła do nas wiosna.

– Czegóż ty tam szukasz?

– Niczego – odparł Ksawery.

– Potrzebuję twojej pomocy. Widzisz przecież, co się dzieje. Chodzą od domu do domu, aresztują i dokonują egzekucji.

– Nie bój się – zaśmiał się. – Żadnych egzekucji być nie może! – Skąd możesz wiedzieć?! – zaprotestowała kobieta.

Skąd mógł wiedzieć? Wiedział aż nazbyt dobrze: listę wszystkich wrogów ludu, którzy mieli być straceni w pierwszym dniu rewolucji, miał w swoim zeszycie; egzekucji naprawdę być nie mogło. Zresztą, w ogóle go nie interesowały obawy pięknej kobiety; słyszał strzelaninę, widział patrole na moście i myślał tylko o tym, że dzień, do którego z takim zapałem przygotowywał się ze swymi towarzyszami boju, nadszedł nagle i on go przespał; że jest gdzie indziej, w innym pokoju, w innym śnie.

Chciał wybiec z domu, chciał się natychmiast zgłosić do tych ludzi w roboczych kombinezonach, chciał oddać listę, którą ma tylko on jeden, a bez której rewolucja jest ślepa, nie wiadomo bowiem kogo aresztować i do kogo strzelać. Uświadomił sobie jednak, że to niemożliwe: nie zna hasła wydanego na ten dzień, od dawna uważany jest za zdrajcę i nikt by mu nie uwierzył. Jest w innym życiu, jest w innym zdarzeniu i nie potrafi ocalić z owego życia tego drugiego, w którym go już nie ma.

– Co się z tobą dzieje? – nalegała na niego ze strachem kobieta.

A Ksaweremu przyszło na myśl, że skoro nie może ocalić tego straconego życia, musi uczynić wielkim to, które teraz właśnie przeżywa. Obejrzał się na piękną, korpulentną kobietę i wiedział w tej chwili, że musi ją opuścić, ponieważ życie jest tam na zewnątrz za oknami, skąd dobiegają strzały.

– Dokąd chcesz iść! – krzyknęła kobieta.

Ksawery uśmiechnął się i wskazał na okno.

– Obiecałeś, że zabierzesz mnie ze sobą!

– To było dawno temu.

– Chcesz mnie zdradzić?

Uklękła przed nim i objęła go za nogi.

Patrzył na nią i uświadamiał sobie, że jest piękna i że przykro mu będzie od niej odejść. Ale świat za oknem był jeszcze piękniejszy. A jeżeli dla niego opuści ukochaną kobietę, wówczas ten świat będzie jeszcze droższy o wartość zdradzonej miłości.

– Jesteś piękna – mówił do niej. – Ale muszę cię zdradzić. Potem wyrwał się z jej objęć i skierował się w stronę okna.

Część trzecia albo Poeta onanizuje się

1

Tego dnia, gdy Jaromil przybiegł do niej ze swymi wierszami, mama już się taty nie doczekała; nie doczekała się go także w następnych dniach.

Dostała natomiast z gestapo urzędową wiadomość, że jej mąż jest aresztowany. Pod koniec wojny przyszła następna urzędowa wiadomość, że mąż umarł w obozie koncentracyjnym. O ile jej małżeństwo było nędzne, o tyle wdowieństwo było wielkie i dostojne. Miała dużą fotografię męża z okresu, kiedy się poznali; oprawiła ją w złoconą ramę i powiesiła na ścianie.

Później ku wielkiej radości prażan skończyła się wojna. Niemcy opuścili czeskie ziemie i dla mamy rozpoczęło się życie obdarzone surowym pięknem wyrzeczeń; pieniądze, które kiedyś odziedziczyła po ojcu, rozeszły się, zwolniła więc służącą, po śmierci Alika zrezygnowała z kupna nowego psa i musiała znaleźć sobie pracę.

Doszło również do innych zmian: jej siostra zdecydowała się zostawić mieszkanie w centrum Pragi żonatemu od niedawna synowi i przeprowadziła się z mężem oraz młodszym synem do parterowych pokoi rodzinnej willi, podczas gdy babcia przeniosła się na piętro do owdowiałej mamy.

Mama pogardzała szwagrem od tej pory, kiedy usłyszała jego oświadczenie, że Voltaire był fizykiem, który wynalazł wolty. Jego rodzina była hałaśliwa i egoistycznie zapatrzona w swoje prymitywne zabawy: od wesołego życia w dolnych pomieszczeniach odcinał się wyraźnie nastrój melancholii roztaczający się na piętrze.

A jednak mama chodziła w tym czasie bardziej wyprostowana niż kiedyś w czasach dostatku. Jak gdyby nosiła na głowie (za przykładem dalmatyńskich kobiet, które w ten sposób noszą kosze winogron) niewidzialną urnę z prochami męża.

2

W łazience na półeczce pod lustrem stoją buteleczki z perfumami i tubki z kremami, ale mama ich prawie nie używa do pielęgnacji skóry. Jeśli stoi przed nimi tak często, to dlatego, że przypominają jej zmarłego ojca, jego drogeria (należy już od dawna do nielubianego szwagra) i wieloletnie beztroskie życie w willi.

Na przeszłości przeżytej z rodzicami i z mężem położył się tęskny blask dopiero co zgasłego słońca. To tęskne światło dręczy ją: uświadamia sobie, że potrafi ocenić piękno tych lat dopiero teraz, kiedy minęły, i wyrzuca sobie, że była niewdzięczną żoną. Jej mąż narażał się na skrajne niebezpieczeństwo, gryzł się zmartwieniami i aby zachować spokój, nigdy nie powiedział jej o niczym ani słowa; ona do dzisiaj nic nie wie o tym, dlaczego był aresztowany, w jakiej grupie oporu pracował i jaką miał tam funkcję; nie wie w ogóle nic i traktuje to jako haniebną karę za to, że była na sposób kobiecy ograniczona i nie potrafiła dostrzec w zachowaniu męża niczego innego, jak tylko stygnące uczucia. Kiedy pomyśli o tym, że zdradzała go właśnie wtedy, gdy był najbardziej zagrożony, pogardza niemal sama sobą.

Patrzy teraz na swoje odbicie w lustrze i stwierdza ze zdziwieniem, że jej twarz jest wciąż młoda, i to jak jej się zdaje – zbytecznie młoda, jakby czas zapomniał o niej niesłusznie i przez pomyłkę. Niedawno doszło do jej uszu, że ktoś widział ją na ulicy z Jaromilem, i sądził, że to rodzeństwo; wydawało jej się to komiczne, tym niemniej sprawiło jej radość; od tego czasu chodziła z Jaromilem do teatru i na koncerty z jeszcze większą przyjemnością. Zresztą, co jej prócz niego zostało?

Babcia traciła pamięć i zdrowie, przesiadywała w domu, cerowała Jaromilowi skarpetki i prasowała córce sukienki. Była pełna utyskiwań i wspomnień oraz pełna troskliwości. Stwarzała smutną, pełną miłości atmosferę i potwierdzała kobiecość otoczenia (dwuwdowiego otoczenia) Jaromila.

3

Na ścianach jego pokoiku nie wisiały już namalowane dziecięce powiedzonka (mama z żalem schowała je do szafy), lecz dwadzieścia małych reprodukcji kubistycznych i surrealistycznych obrazów, które wyciął z różnych czasopism i podkleił twardym papierem. Pomiędzy nimi była przymocowana do ściany słuchawka telefoniczna z kawałkiem odciętego sznura; (kiedyś naprawiali im aparat telefoniczny i Jaromil dostrzegł w odciętej zepsutej słuchawce ów przedmiot, który, wyrwany ze swego normalnego kontekstu, oddziaływuje cudownie i ma prawo być nazwany surrealistycznym obiektem). Jednakże obrazem, na który spoglądał najczęściej, był obraz umieszczony w ramie lustra wiszącego na tej samej ścianie. Niczego nie przestudiował staranniej od własnej twarzy, niczym nie martwił się bardziej niż nią i w nic nie wkładał więcej wiary, choć kosztowało go to dużo wysiłku.

Była podobna do twarzy matki, ponieważ jednak Jaromil był mężczyzną, delikatność rysów była bardziej uderzająca: miał ładny, subtelny nosek i mały łagodnie cofnięty podbródek. Ten podbródek bardzo go martwił; doczytał się w znanych rozważaniach Schopenhauera, że cofnięty do tyłu podbródek jest szczególnie odrażający, bowiem wystającym podbródkiem różni się człowiek od małpy. Potem znalazł gdzieś fotografię Rilkego i stwierdził, że i on ma cofnięty podbródek, w czym znalazł krzepiącą pociechę. Patrzył długo w lustro i miotał się rozpaczliwie w tej ogromnej przestrzeni między małpą i Rilkem.

Prawdę powiedziawszy, podbródek cofał się dość łagodnie i mama całkiem słusznie uważała, że twarz jej syna posiada dziecięcy wdzięk. Jednakże to właśnie martwiło Jaromila jeszcze bardziej niż podbródek: drobne rysy czyniły go o kilka lat młodszym, a ponieważ jego koledzy szkolni byli o rok od niego starsi, jego dziecięcy wygląd był tym bardziej widoczny, nie dający się ukryć, wielokrotnie w ciągu dnia komentowany i Jaromil nie mógł ani na chwilę o nim zapomnieć.

Jakież to było brzemię, nieść taką twarz! Jakże ciężkie były te jej leciutkie rysy!

(Jaromil miewał czasami okropne sny, kiedy śniło mu się, że musi podnieść jakiś bardzo lekki przedmiot, filiżankę herbaty, łyżkę, piórko, i nie może; że jest tym słabszy, im lżejszy jest przedmiot, że upada pod jego lekkością; te sny przeżywał jako sny grozy i budził się spocony; wydaje nam się, że to były sny o jego lekkiej twarzy rysowanej pajęczynowymi pociągnięciami, którą daremnie starał się podnieść i odrzucić).

4

W rodzinnych domach poetów rządzą kobiety: siostra Trakla, siostry Jesienina i Majakowskiego, ciotki Błoka, babka Hólderlina i Lermontowa, niania Puszkina, a przede wszystkim matki, matki poetów, przy których blednie ojcowski cień: Lady Wilde i frau Rilke ubierały swych synów jak dziewczynki. Dziwicie się, że chłopiec patrzy z niepokojem do lustra? Jest czas, by stać się mężczyzną, pisze w swym dzienniku Jerzy Orten. Całe życie będzie poeta szukać męskości rysów w swojej twarzy.

Kiedy bardzo długo patrzył na swoje odbicie w lustrze, udawało mu się w końcu zobaczyć to, co chciał: twardy wyraz oczu albo surową linię ust; ale by to osiągnąć, musiał przybrać bardzo specyficzny uśmiech, czy raczej grymas, przy którym ściągał kurczowo górną wargę. Starał się także zmienić wygląd twarzy poprzez fryzurę: próbował podnieść włosy nad czołem, tak by tworzyły gęstą, zmierzwioną czuprynę, lecz, niestety, te włosy, które mama kochała ponad wszystko, tak że nosiła ich pukiel w medalioniku, były najgorsze, jakie tylko mógł chcieć: żółte jak pierze nowo narodzonych kurczątek i delikatne jak puch dmuchawca; nie dały się w żaden sposób układać; mama często go po nich głaskała i mówiła, że to włosy anioła. Ale Jaromil nienawidził aniołów, a kochał diabły; pragnął zafarbować włosy na czarno, lecz nie odważył się na to, ponieważ farbowanie włosów było czymś jeszcze bardziej zniewieściałym, niż kiedy się je miało blond; pozostawało mu tylko zapuścić długie włosy i nosić je rozczochrane.

Przy każdej okazji kontrolował i poprawiał swój wygląd; nie przepuścił ani jednej witryny sklepowej, by nie rzucić na nią krótkiego spojrzenia. Im baczniej obserwował własną postać, tym bardziej stawała się ona świadoma, ale także bardziej uciążliwa i bolesna. Spójrzmy:

Wraca do domu ze szkoły. Ulica jest pusta, ale z daleka idzie naprzeciwko niego nieznajoma młoda kobieta. Niepowstrzymanie zbliżają się do siebie. Jaromil widzi, że kobieta jest ładna i myśli o swojej twarzy. Stara się przybrać swój wyćwiczony twardy uśmiech, ale czuje, że mu się to nie uda. Myśli coraz intensywniej o swojej twarzy, której dziewczęca dziecinność czyni go śmiesznym w oczach kobiety, cały jest wcielony w swą dziecinną twarzyczkę, która tężeje, drętwieje i (o, rozpaczy!) czerwieni się! Przyspiesza więc kroku, aby zmniejszyć prawdopodobieństwo tego, że kobieta na niego spojrzy, jeśli bowiem zostanie przyłapany przez ładną kobietę na tym, że się czerwieni, nie zniesie tej hańby!

5

Godziny spędzone przed lustrem doprowadziły go aż do dna beznadziejności; na szczęście istniało lustro, które wynosiło go do gwiazd. Tym wznoszącym pod niebo lustrem były jego wiersze; tęsknił do tych, których jeszcze nie napisał, a te już napisane wspominał z lubością, jak się wspomina kobiety; był nie tylko ich twórcą, ale także historykiem i teoretykiem; pisał również uwagi na temat tego, co stworzył, dzielił swoją twórczość na poszczególne okresy tak, że w ciągu dwóch, trzech lat nauczył się patrzeć na nią jako na proces rozwojowy godny historiografa.

Znajdował w tym pocieszenie. Tam w dole, gdzie przeżywał swą codzienność, gdzie chodził do szkoły, jadał obiady w towarzystwie mamy i babci, rozpościerała się niewypowiedziana pustka; za to w wierszach, na górze, ustawiał słupy orientacyjne, tablice z napisami; tutaj czas był podzielony i urozmaicony; przechodził z jednego okresu poetyckiego w drugi i mógł (spoglądając kątem oka w dół na straszny bezruch pozbawiony zdarzeń) oznajmiać samemu sobie w entuzjastycznym uniesieniu nadejście nowego okresu, który otworzy nieprzeczuwane horyzonty jego wyobraźni.

I mógł też mieć ciche i mocne przeświadczenie, że pomimo niepozorności swej postaci (i swego życia) ma w sobie wyjątkowe bogactwo; albo, mówiąc inaczej, że jest wybrany.

Objaśnijmy to słowo:

Chociaż niezbyt często, gdyż mama sobie tego nie życzyła, nadal jednak odwiedzał Jaromil malarza; już dawno wprawdzie przestał rysować, kiedyś wszakże zdecydował się pokazać mu swoje wiersze i od tej pory przynosił mu je wszystkie. Malarz czytał je z żywym zainteresowaniem, a czasem zostawiał je sobie, by pokazać przyjaciołom; to wynosiło Jaromila na wielkie wyżyny szczęścia, bowiem malarz, niegdyś bardzo sceptyczny w ocenie jego rysunków, pozostał dla niego niepodważalnym autorytetem; wierzył, że istnieje (ukryta w świadomości wtajemniczonych) obiektywna miara wartości artystycznych (tak jak w muzeum w Sevres jest ukryty w platynie prototyp jednego metra) i że malarz ją zna.

Było w tym jednak coś niepokojącego: Jaromil nigdy nie był w stanie odgadnąć, co w jego wierszach malarz doceni, a czego nie; czasem wychwalał wierszyk, który Jaromil napisał ot tak, lewą ręką, a kiedy indziej odkładał ze znudzeniem wiersze, które chłopiec wysoko sobie cenił. Jak to wytłumaczyć? Czyżby Jaromil nie potrafił ocenić wartości tego, co pisze; czy nie oznacza to, że tworzy wartości bezwiednie, mimowolnie, podświadomie, a więc bez własnej zasługi (tak jak dawno temu oczarował malarza światem psoludzi odkrytych całkiem przypadkowo)?

– Oczywiście – powiedział mu malarz, gdy pewnego razu poruszyli ten temat. – Czy fantastyczna wizja, którą ująłeś w wierszu, była rezultatem przemyśleń? Bynajmniej: przyszła ci do głowy nagle, niespodziewanie, autorem tej wizji nie jesteś ty, ale raczej ktoś w tobie; ktoś, kto w tobie poezjuje. Ten poezjujący ktoś to jest ów potężny prąd nieświadomości, który przepływa przez każdego człowieka; nie jest to żadną twoją zasługą, że ten prąd, w którym wszyscy są sobie równi, wybrał sobie ciebie za swoje skrzypce.

Malarz traktował to jako lekcję skromności, ale Jaromil znalazł w niej natychmiast błyszczące ziarenko dla swej pychy: niech będzie, że to nie on stworzył obrazy w wierszu, ale było tu coś tajemniczego, co wybrało sobie właśnie jego piszącą rękę; mógł więc się pysznić czymś większym niż zasługa: mógł się pysznić powołaniem.

Nigdy zresztą nie zapomniał tego, co mu powiedziała pani z uzdrowiskowego miasteczka: to dziecko ma przed sobą wielką przyszłość. Wierzył w takie słowa jak we wróżby. Przyszłość była nieznaną dalą za horyzontem, w której mgliste wyobrażenie rewolucji (malarz często mówił o jej konieczności) zlewało się z mglistym wyobrażeniem cygańskiej wolności poetów; wiedział, że tę przyszłość wypełni swoją sławą, i ta świadomość dodawała mu pewności, która w nim żyła (samodzielnie i osobno) obok wszystkich przykrych niepewności.

6

Ach, ta długa pustka popołudni, kiedy Jaromil, zamknięty w pokoju, przegląda się na przemian w dwóch lustrach!

Jak to możliwe? Wszędzie przecież czytał, że młodość jest okresem najpełniejszego życia! Skąd więc ta próżnia, to rozrzedzenie życiowej materii? Skąd się bierze pustka?

To słowo było nieprzyjemne jak słowo porażka. Były też inne słowa, których w jego obecności (przynajmniej w domu, w tej metropolii pustki) nikt nie śmiał wypowiadać. Chociażby słowa: miłość albo słowo dziewczyny. Jakże nienawidził tych trojga zamieszkujących pokoje na parterze willi! Często przesiadywali tam do późnej nocy goście i słychać było pijane głosy, a wśród nich wrzaskliwe głosy kobiet, rozdzierające duszę Jaromila zagrzebanego pod kołdrą i nie mogącego usnąć. Jego kuzyn był zaledwie o dwa lata starszy od niego, ale te dwa lata wyrosły między nimi jak Pireneje, oddzielające od siebie dwa różne wieki; kuzynek – student sprowadzał sobie do willi (za cichą zgodą rodziców) urocze panny, a Jaromila delikatnie lekceważył; wuj pokazywał się rzadko (był zajęty odziedziczonymi sklepami), za to głos ciotki brzmiał w całym domu; za każdym razem, gdy spotkała Jaromila, zadawała mu stereotypowe pytanie: I cóż porabiają dziewczęta? Jaromil miał ochotę plunąć jej w twarz, bowiem to pobłażliwie jowialne pytanie odsłaniało całą jego biedę. Nie, żeby nie miał żadnych kontaktów z dziewczynami, ale było ich tak mało, że pojedyncze randki były oddalone od siebie jak gwiazdy w kosmosie. Słowo dziewczęta było więc smutne jak słowo tęsknota i słowo niepowodzenie.

O ile randki z dziewczętami nie wypełniały mu czasu, o tyle wypełniało go oczekiwanie tych randek, a to oczekiwanie nie było tylko zwykłym gapieniem się w przyszłość, to było przygotowanie i studiowanie. Jaromil był przekonany, że powodzenie randki zależy głównie od tego, czy nie pogrąży się w kłopotliwym milczeniu i będzie umiał mówić. Randka z dziewczyną była dla niego przede wszystkim sztuką konwersacji. Założył więc sobie specjalny zeszycik, w którym zapisywał historyjki nadające się do opowiadania; nie anegdoty, gdyż te nie są w stanie wyrazić niczego osobistego o tym, kto je opowiada. Zapisywał sobie wydarzenia, które sam przeżył; a ponieważ niewiele przeżył, wymyślał je sobie; nie tracił przy tym dobrego smaku: wymyślone (albo przeczytane czy zasłyszane) zdarzenia, do których wprowadzał siebie jako bohatera, nie miały go heroizować, lecz tylko delikatnie, prawie niepostrzeżenie przesunąć z obszaru, na którym panuje martwota i pustka, do obszaru, gdzie władnie ruch i przygoda.

Zapisywał sobie też różne fragmenty wierszy (dodajmy, że nie tych, które sam podziwiał), w których przywoływana była kobieca uroda i które można było wtrącić jako własną uwagę. Tak na przykład zanotował sobie wers: Z twojej twarzy mogłaby być ładna trójkolorowa wstęga: wargi, oczy, włosy… Taki wers trzeba było jednak pozbawić sztuczności i rytmu i powiedzieć go dziewczynie jako nagły własny pomysł, jako spontaniczny dowcipny komplement: Twoja twarz jest właściwie trójkolorową wstęgą! Oczy, usta, włosy. Nie uznaję żadnych innych barw narodowych!

W trakcie randki Jaromil cały czas myśli o przygotowanych wcześniej zdaniach i boi się, że jego głos nie będzie naturalny, że zdania będą brzmieć w sposób wyuczony i że będzie je wypowiadać jak kiepski amatorski aktor. Nie ma więc odwagi ich wysłowić, ponieważ jednak skupiony jest tylko i wyłącznie na nich, nie potrafi powiedzieć nic innego. Randka jest kłopotliwie milcząca. Jaromil czuje w spojrzeniu dziewczyny drwinę i prędko rozstaje się z nią z uczuciem porażki. W domu siada przy stole i pisze wściekle, szybko i z nienawiścią: Z twych oczu spojrzenia płyną jak mocz Strzelam z karabinu do wypierzonych wróbli twych głupich myśli Pomiędzy twymi nogami jest kałuża z której wyskakują pułki żab…

Wciąż pisze i pisze a potem czyta z zadowoleniem swój tekst, którego fantazja wydaje mu się wspaniale rozwścieczona.

Jestem poetą, jestem wielkim poetą, mówi sobie w duchu i zapisuje to później także w swym dzienniku: Jestem wielkim poetą, obdarzonym dużą wrażliwością i diabelską fantazją, czuję to, czego inni nie czują… A tymczasem wraca skądś mama i wchodzi do swego pokoju… Jaromil podchodzi do lustra i długo patrzy na swą znienawidzoną dziecięcą twarz. Patrzy na nią tak długo, aż wreszcie widzi w niej blask wyjątkowości i powołania.

A w sąsiednim pokoju mama staje na palcach i zdejmuje ze ściany podobiznę męża w złotej ramie.

7

Tego dnia dowiedziała się, że jej mąż miał już na długo przed wojną romans z młodą Żydówką; gdy Niemcy okupowali czeskie ziemie, a Żydzi musieli chodzić po ulicy z haniebną żółtą gwiazdą na płaszczach, nie opuścił jej, nadal się z nią spotykał i pomagał jej, jak tylko mógł. Potem zawlekli ją do terezinskiego getta, a on odważył się na karygodny czyn: z pomocą czeskich strażników udało mu się przedostać do strzeżonego miasta i zobaczyć się przez chwilę ze swą kochanką. Zachęcony powodzeniem, wybrał się do Terezina po raz drugi i wtedy go złapali, i już nigdy nie powrócił ani on, ani jego miła.

Niewidzialna urna, którą mama nosiła na głowie, została odłożona razem z fotografią męża za szafę. Już nie musi chodzić wyprostowana, już nie istnieje nic, co by ją wyprostowywało, ponieważ cały moralny patos pozostawili sobie ci inni…

Słyszy wciąż głos starej Żydówki, krewnej kochanki męża, która jej o tym wszystkim powiedziała: "Był to najporządniejszy człowiek, jakiego kiedykolwiek znałam. I: "Zostałam na świecie sama. Cała moja rodzina pozostała w obozie.

Żydówka siedziała naprzeciw niej w pełnej chwale swego bólu, podczas gdy ból, którego w tej chwili doznała mama, był pozbawiony chwały; mama czuła, jak ten ból się w niej nędznie garbi.

8

Wy kupki siana niepewnie dymiące może palicie tytoń z jej serca pisał i wyobrażał sobie dziewczęce ciało pogrzebane wśród pól. W jego wierszach śmierć pojawiała się bardzo często. Mama myliła się jednak (wciąż była pierwszą czytelniczką jego wierszy), tłumacząc to sobie przedwczesną dojrzałością dziecka urzeczonego tragizmem życia. Śmierć, o której pisał Jaromil, niewiele miała wspólnego z prawdziwą śmiercią. Śmierć staje się prawdziwa dopiero wtedy, gdy zaczyna przenikać do człowieka szczelinami starości. Dla Jaromila była wszakże nieskończenie daleko; była abstrakcyjna; nie była dla niego rzeczywistością, lecz snem. Czegóż jednak szukał w tym śnie?

Szukał w nim bezmiaru. Jego życie było beznadziejnie małe, wszystko wokół niego nijakie i szare. A śmierć jest absolutna; nie można jej rozpołowić ani rozdrobnić.

Obecność dziewczyny była czymś błahym (trochę dotyków i mnóstwo nic nie znaczących słów), ale jej całkowita nieobecność była nieskończenie wspaniała; gdy wyobrażał sobie dziewczynę pogrzebaną wśród pól, odkrył naraz wzniosłość żalu i wielkość miłości.

Ale w snach o śmierci szukał nie tylko absolutu, lecz także szczęścia. Śnił o ciele powoli rozpuszczającym się w glinie i wydawało mu się, że jest to cudowny akt miłości, w którym ciało długo i słodko zamienia się w ziemię.

Świat bezustannie go ranił; czerwienił się w obecności kobiet, wstydził się i we wszystkim widział drwinę. W jego śnie o śmierci milczało się i tylko długo, niemo i szczęśliwie żyło. Tak, śmierć Jaromila była przeżywana; była zadziwiająco podobna do tego czasu, kiedy człowiek nie musi wchodzić w świat, ponieważ sam dla siebie jest światem i zamyka się nad nim słodkie sklepienie wewnętrznej strony maminego brzuszka.

W takiej śmierci, przypominającej wieczne szczęście, pragnął być złączony z ukochaną kobietą. W jednym z wierszy kochankowie tak się objęli, że wrastali w siebie nawzajem, aż stali się jedną istotą niezdolną do ruchu, zamieniającą się w nieruchomy minerał, który trwa przez wieki, odporny na działanie czasu.

Gdzie indziej wyobrażał sobie, że kochankowie pozostają ze sobą tak niezmiernie długo, aż zarastają mchem i sami zamieniają się w kamienie. Pozostając klasie sam na sam, czuł się jak na oświetlonej scenie. Starał się elokwentną wesołością (nauczył się już mówić nie tylko przygotowane wcześniej zdania) pokryć zakłopotanie. Mówił, że postępek kolegów jest przykładem najgorszego ze wszystkich posunięć; jest niekorzystny dla tych, którzy go dokonali (muszą teraz tkwić na korytarzu z niezaspokojoną ciekawością), korzystny zaś dla tych, przeciw którym był wymierzony (są teraz razem, jak sobie tego życzyli). Koleżanka przytakiwała, mówiąc, że powinni tu stać. Pocałunek wisiał w powietrzu. Wystarczyło tylko pochylić się nad dziewczyną. A jednak droga do warg wydawała mu się nieskończenie daleka i trudna; mówił, mówił i nie całował.

Potem zadzwonił dzwonek, co oznaczało, że za chwilę nadejdzie profesor i zmusi uczniów zgromadzonych przed drzwiami do wejścia do klasy. Jaromil oświadczył jakie wrażenie na kolegach, to by zrobiło gdyby ci musieli im zazdrościć, że się tu całowali. Następnie dotknął palcem warg koleżanki (skąd się w nim wzięła ta śmiałość i rzekł z uśmiechem "że ślad pocałunku jej warg byłby na jego twarzy z pewnością dobrą nauczką dla kolegów. tym czasem Słychać już było za drzwiami zirytowany głos profesora. koleżanka gdy to mówiła, przytakiwała, że to szkoda, iż się nie całowali. Gdy Jaromil powiedział, że byłoby szkoda, gdyby profesor wraz z kolegami nie zobaczyli na jego twarzy śladów pocałunków, i znowu chciał się pochylić nad koleżanką i znów droga do jej warg wydawała mu się daleka jak wycieczka na Mont Blanc.

– Tak, powinni nam zazdrościć – odrzekła koleżanka, wyjęła z torebki róż i chusteczkę do nosa, chusteczkę zabarwiła różem i znaczyła nią twarz Jaromila.

Po chwili drzwi się otworzyły i do klasy wtargnął rozsierdzony profesor z uczniami. Jaromil z koleżanką powstali, tak jak uczniowie powinni wstawać na powitanie wchodzącego nauczyciela; stali tylko we dwoje wśród rzędów pustych ławek i naprzeciwko nich była gromada gapiów – patrzyli na twarz Jarormila pełną wspaniałych czerwonych plam. A on stał na oczach wszystkich i był dumny i szczęśliwy.

11

W biurze, w którym pracowała, umizgał się do niej kolega. Był żonaty i namawiał ją, żeby go zaprosiła do siebie.

Spróbowała wybadać, jaki stosunek zająłby Jaromil do jej erotycznej swobody. Zaczęła mówić ostrożnie i okrężnie o poległych mężach i o tym, z jakim trudem idzie przez życie.

– Co to znaczy nowe życie? – reagował z rozdrażnieniem. – Czy to ma być życie z nowym mężczyzną?

– Zapewne, i to się na to składa. Życie idzie naprzód, Jaromilu, życie domaga się swego…

Wierność kobiety poległemu bohaterowi należała do świętych mitów Jaromila; była gwarancją, że absolut miłości nie jest tylko wymysłem poetów, lecz że istnieje naprawdę i że warto dla niego żyć. – Jak mogą kobiety, które przeżyły wielką miłość, barłożyć się potem z kimś innym? – pomstował na niewierne wdowy. – Jak mogą w ogóle kogoś dotknąć, gdy mają w pamięci męża, którego męczono i zabito? Jak mogą zamęczonego jeszcze męczyć, zamordowanego znowu mordować? Przeszłość ma na sobie odzienie z mieniącej się tafty. Mama odmówiła sympatycznemu koledze i cała jej przeszłość znów zmieniła się zupełnie w jej oczach.

Przecież to nieprawda, że zdradziła malarza ze względu na męża. Opuściła go ze względu na Jaromila, dla którego chciała zachować spokój rodzinnego domu! Jeżeli żyje do dzisiaj w obawie przed własną nagością, dzieje się tak z powodu Jaromila, który oszpecił jej brzuch. Nawet miłość męża straciła z jego powodu, gdyż uparcie i za wszelką cenę obstawała przy jego narodzeniu! Od początku wszystko jej tylko zabierał!

12

Kiedy indziej (miał już wówczas za sobą wiele prawdziwych pocałunków) szedł alejkami Stromovki z dziewczyną, którą poznał na lekcjach tańca. Ich rozmowa przed chwilą umilkła i w ciszy słychać było ich krok, wspólny krok, który zdradzał im to, czego do tej pory nie odważyli się nazwać: że idą razem i że skoro idą razem, to chyba się kochają; kroki rozlegające się pośród ich milczenia utwierdzały ich w tym, szli coraz wolniej, aż nagle dziewczyna położyła Jaromilowi głowę na ramieniu. Było to niewypowiedzianie piękne, tylko że zanim Jaromil zdołał zakosztować tego piękna, poczuł, że jest podniecony i to w sposób bardzo widoczny. Przestraszył się. Myślał o tym, by widoczny dowód ' podniecenia jak najprędzej zniknął, lecz im bardziej tego pragnął, tym mniej pragnienie to się spełniało. Lękał się, że oczy dziewczyny ześlizgną się po nim w dół i zobaczą ten kompromitujący gest ciała.

Starał się zwrócić jej spojrzenie ku górze, mówił o ptakach w koronach drzew i o obłokach.

Ten spacer był pełen szczęścia (dotąd żadna kobieta nie położyła mu głowy na ramieniu, a on w tym geście widział oddanie sięgające aż po sam koniec życia), ale zarazem pełen wstydu. Bał się, by jego ciało nie powtórzyło przykrej niedyskrecji. Po długim namyśle wziął z mamy bieliźniarki długą i szeroką wstążkę i przed następną randką przewiązał ją sobie pod spodniami, tak by ewentualny dowód podniecenia został przywiązany do nogi.

13

Wybraliśmy ten epizod spośród dziesiątków innych, by móc powiedzieć, że największym poznanym dotychczas szczęściem była dla Jaromila dziewczęca głowa oparta na jego ramieniu.

Dziewczęca głowa oznaczała dla niego więcej niż dziewczęce ciało. Ciała zbytnio nie rozumiał (czym właściwie są ładne kobiece nogi? jak mają wyglądać ładne pośladki?), podczas gdy twarz była dla niego zrozumiała i tylko ona decydowała w jego oczach o urodzie kobiety. Nie chcemy przez to powiedzieć, że ciało go nie interesowało. Wyobrażenie dziewczęcej nagości wywoływało w nim zawrót głowy. Zaznaczmy jednak wyraźnie tę delikatną różnicę:

Nie tęsknił do nagości dziewczęcego ciała; tęsknił za dziewczęcą twarzą oświetloną nagością ciała.

To ciało było poza granicami doświadczenia i właśnie dlatego napisał o nim mnóstwo wierszy. Ileż to razy w jego ówczesnych wierszach pojawia się choćby kobiece łono! Jednakże za pomocą cudownej poetyckiej magii (magii niedoświadczenia) uczynił Jaromil z tego organu służącego do rodzenia i spółkowania kłębiasty przedmiot i temat figlarnych snów.

W jednym z wierszy pisał więc, że wewnątrz jej ciała jest mały zegarek, który tyka.

Gdzie indziej wyobrażał sobie, że jest to dom niewidzialnych istot. Kiedy indziej znów dał się unieść wizji otworu i widział samego siebie zamienionego w dziecięcą kulkę, która długo spada tym otworem, aż w końcu zamienia się w sam upadek, upadek, który jej ciałem dożywotnio spada.

W innym wierszu dziewczęce nogi zmieniły się w dwie zlewające się rzeki; wyobrażał sobie w tej delcie tajemniczą górę, którą nazwał wymyślonym imieniem brzmiącym jak słowo z Biblii: góra Sejn. Gdzie indziej mówił znów o wielkiej włóczędze welocypedysty (to słowo wydawało mu się piękne jak zmierzch), który zmęczony jedzie krajobrazem; tym krajobrazem jest jej ciało, a dwiema kupkami siana, w których pragnąłby zasnąć są jej piersi.

Było to takie wspaniałe – włóczyć się po kobiecym ciele, nieznanym, nie widzianym, nierzeczywistym, po ciele bez smrodu, wysypki, bez drobnych wad i chorób, po ciele wyimaginowanym, po ciele – wymarzonym miejscu zabaw! Było to takie wdzięczne – mówić o kobiecej piersi i łonie takim tonem, jakim opowiada się dzieciom bajki; tak, Jaromil żył w kraju czułości, czyli w kraju sztucznego dzieciństwa. Mówimy sztucznego, ponieważ prawdziwe dzieciństwo nie jest żadnym rajem i nie jest nawet zbyt czułe.

Czułość rodzi się w chwili, gdy człowiek zostaje wyrzucony na próg dojrzałości i poniewczasie zaczyna uświadamiać sobie zalety dzieciństwa, z których jako dziecko nie zdawał sobie sprawy.

Czułość jest lękiem przed wiekiem dojrzałości.

Czułość jest próbą stworzenia sztucznej przestrzeni, w której obowiązuje umowa, że będziemy do tego drugiego zwracać się jak do dziecka. Czułość jest także lękiem przed cielesnymi konsekwencjami miłości; jest to próba wydobycia miłości z państwa dojrzałości (w którym jest zobowiązująca, zwodnicza, pełna odpowiedzialności i pełna ciała) i traktowania kobiety jak dziecko.

Leciutko stuka sercem swego języka, pisał w jednym z wierszy. Zdawało mu się, że jej język, mały palec, pierś, pępek są samodzielnymi istotami, które rozmawiają ze sobą niesłyszalnym głosem; wydawało mu się, że dziewczęce ciało składa się z tysiąca istot i że kochać to ciało, znaczy przysłuchiwać się tym istotom i słyszeć jak tajemniczym językiem rozmawiają ze sobą obie jej piersi.

14

Dręczyła się wspomnieniami. Kiedyś jednak, gdy znowu długo spoglądała wstecz, zobaczyła tam hektar raju, w którym żyła z Jaromilem jako niemowlęciem, i musiała się poprawić: nie, to nieprawda, że Jaromil wszystko jej zabierał, przeciwnie, dał jej najwięcej ze wszystkich. Dał jej kawał życia nie zbrukanego kłamstwem. Żadna Żydówka z obozu koncentracyjnego nie może przyjść, by powiedzieć jej, że pod tym szczęściem kryła się obłuda i nicość. Ten hektar raju to była jej jedyna prawda.

I przeszłość (jak gdyby obracała kalejdoskopem) już znowu wyglądała inaczej: niczego cennego Jaromil jej nie wziął, zerwał tylko pozłacaną maskę z czegoś, co było jedynie kłamstwem i fałszem. Jeszcze zanim się narodził, pomógł jej odkryć, że mąż jej nie kocha, a trzynaście lat później uchronił ją od szalonej przygody, która nic by jej nie dała oprócz nowego żalu.

Mówiła sobie, że wspólne przeżycie dzieciństwa Jaromila jest dla nich zobowiązaniem i świętym przymierzem. Coraz częściej uświadamiała sobie jednak, że syn zdradza to przymierze. Gdy do niego mówiła, widziała, że jej nie słucha, i głowę ma pełną myśli, którymi nie chce się z nią podzielić. Stwierdziła, że się jej wstydzi, że zaczyna strzec swoich drobnych tajemnic, cielesnych i duchowych, i zasłania się zawojami, przez które ona nic nie widzi.

Bolało ją to i drażniło. Czyż w tej umowie, którą wspólnie spisali, gdy był małym dzieckiem, nie było napisane, że będzie z nią zawsze żyć ufnie i bez wstydu?

Pragnęła, aby prawda, którą wtedy razem przeżywali, wciąż trwała. Jak w czasach, kiedy był malutki, decydowała każdego rana, w co ma się ubrać, i w ten sposób, poprzez wybór bielizny, była przez cały dzień obecna pod jego ubraniem. Kiedy wyczuła, że jest to dla niego przykre, mściła się na nim, strofując go umyślnie z powodu najmniejszego zabrudzenia bielizny. Z upodobaniem przebywała w jego pokoju, gdy się ubierał i rozbierał, by karać jego zuchwały wstyd.

– Jaromilu, chodź się pokazać – zawołała go kiedyś, gdy przyszli do niej goście. – Mój Boże, jak ty wyglądasz! – przeraziła się głośno, gdy ujrzała pieczołowicie rozczochraną fryzurę swego syna. Przyniosła grzebień i nie przerywając rozmowy z gośćmi, ujęła jego głowę i czesała go. A wielki poeta, obdarzony diabelną fantazją i podobny do Rilkego, siedział; czerwony i wściekły, i pozwalał się czesać; jedyną rzeczą, na jaką się zdobył, był surowy uśmieszek (ten wyćwiczony przez długie lata), który zastygł mu na twarzy.

Mama cofnęła się nieco, aby ocenić swe fryzjerskie dzieło, a potem zwróciła się do gości:

– Na Boga, powiedzcie mi, czemu to moje dziecko tak się krzywi? A Jaromil przysięga sobie, że zawsze będzie należeć do tych, którzy chcą radykalnie zmienić świat.

15

Zjawił się wśród nich, gdy dyskusja już rozgorzała; spierali się o to, czym jest postęp i czy w ogóle istnieje. Rozglądał się dookoła i stwierdził, że kółko młodych marksistów, na których spotkanie zaprosił go kolega szkolny, składa się z takich samych uczniów, jacy chodzą do wszystkich praskich gimnazjów. Skupienie było wprawdzie znacznie większe niż w czasie dyskusji, o które zabiegała w jego klasie nauczycielka czeskiego, tym niemniej niesforni uczniowie byli również i tutaj; jeden z nich trzymał w ręce łodygę lilii, którą co pewien czas wąchał, prowokując tym innych do śmiechu, tak że mały czarnowłosy mężczyzna, właściciel mieszkania, w którym się spotkali, odebrał mu w końcu kwiatek. Potem wytężył słuch, ponieważ jeden z uczniów twierdził, że w sztuce nie można mówić o postępie; nie można rzekomo powiedzieć, żeby Szekspir był gorszym autorem niż współcześni dramatopisarze. Jaromil miał wielką ochotę wmieszać się do dysputy, lecz niełatwo mu było przemówić w otoczeniu ludzi, których nie znał; bał się, że wszyscy będą patrzeć na jego twarz, która się będzie czerwienić, i na ręce, które będą niepewnie gestykulować. A jednak bardzo pragnął złączyć się z tym małym zgromadzeniem i wiedział, że dlatego powinien się odezwać. Dla dodania sobie odwagi pomyślał o malarzu, o jego dużym autorytecie, w który nigdy nie zwątpił, i upewniał się w duchu, że jest jego przyjacielem i uczniem. To mu w końcu dodało śmiałości do tego stopnia, że odważył się włączyć do dyskusji, i powtórzył myśli zasłyszane podczas wizyt w pracowni. Fakt, że nie posłużył się własnymi myślami, nie jest nawet tak godny uwagi, jak okoliczność, że nie wypowiadał ich swoim własnym głosem. On sam był poniekąd zaskoczony, że głos, którym mówi, podobny jest do głosu malarza, i że ten głos pociąga za sobą również jego ręce, które zaczęły opisywać w powietrzu gesty malarza.

Powiedział im, że i w sztuce postęp jest niezaprzeczalny; nowoczesne kierunki oznaczają absolutny zwrot w całym tysiącletnim rozwoju; wyzwoliły nareszcie sztukę z obowiązku propagowania politycznych i filozoficznych poglądów oraz naśladowania rzeczywistości, tak że można by nawet rzec, iż dopiero od nich zaczyna się prawdziwa historia sztuki.

W tym momencie chciało odezwać się kilkoro spośród obecnych, ale Jaromil nie pozwolił odebrać sobie głosu. Początkowo czuł się nieswojo, gdy słyszał, jak przez jego usta przemawia malarz swymi słowami i melodyką mowy, lecz potem znalazł w tym zapożyczeniu pewność i bezpieczeństwo; był za nim ukryty jak za tarczą; przestał się bać i wstydzić; był zadowolony z tego, że tak dobrze brzmią w tym otoczeniu wypowiadane przez niego zdania, i ciągnął dalej.

Odwoływał się do myśli Marksa mówiącej, że aż dotąd ludzkość przeżywała swą prehistorię, a jej prawdziwa historia zacznie się dopiero od rewolucji proletariackiej, która jest skokiem z państwa konieczności do państwa wolności. W historii sztuki takim decydującym przełomem jest moment, kiedy Andre Breton razem z innymi surrealistami odkrył zapis automatyczny, a wraz z nim cudowną skarbnicę ludzkiej podświadomości. Skoro stało się to mniej więcej w tym samym czasie, co rewolucja socjalistyczna w Rosji, jest w tym jakaś istotna symbolika, bowiem wyzwolenie ludzkiej wyobraźni oznacza dla ludzkości taki sam przeskok do państwa wolności, co zniesienie wyzysku ekonomicznego. Tu wtrącił się do dyskusji czarnowłosy mężczyzna; pochwalił Jaromila za to, że broni zasady postępu, powątpiewał jednak w to, czy właśnie surrealizm można postawić w jednym szeregu z rewolucją proletariacką. Wyraził przeciwny pogląd, że sztuka nowoczesna jest dekadencka i że ową epoką w sztuce odpowiadającą rewolucji proletariackiej jest realizm socjalistyczny. Bynajmniej nie Andre Breton, ale Jerzy Wolker, twórca czeskiej poezji socjalistycznej, musi być dla nas wzorem. Jaromil spotykał się z takimi poglądami nie po raz pierwszy, już malarz opowiadał mu o nich i sarkastycznie się z nich śmiał. Jaromil także zdobył się teraz na sarkastyczny śmiech i powiedział, że realizm socjalistyczny nie jest pod względem artystycznym żadną nowością i podobny jest kropka w kropkę do starego burżuazyjnego kiczu. Czarnowłosy mężczyzna zaoponował, twierdząc, że nowoczesna jest tylko taka sztuka, która pomaga walczyć o nowy świat, do czego raczej niezdolny jest surrealizm, którego masy ludowe nie rozumieją. Debata była interesująca; czarnowłosy mężczyzna przedstawiał swe zarzuty z elegancją i bez autorytatywności, tak że spór ani razu nie zamienił się w kłótnię, chociaż Jaromil upojony uwagą, jaką na sobie skupił, uciekał się czasem do wymuszonej poniekąd ironii; zresztą, nikt nie wygłaszał ostatecznego sądu, do sporu włączali się następni dyskutanci, toteż ideę, o którą spierał się Jaromil, przysłoniły inne tematy.

Ale czy było to takie ważne, czy jest postęp, czy go nie ma, czy surrealizm jest burżuazyjny czy rewolucyjny? Czy było to takie ważne, czy rację ma on czy oni? Ważne było to, że coś go z nimi łączyło. Spierał się z nimi, ale czuł do nich przy tym gorącą sympatię. Już ich nawet dłużej nie słuchał, tylko myślał o tym, że jest szczęśliwy; znalazł towarzystwo ludzi, wśród których nie istnieje ani jako matczyny syn, ani jako uczeń klasy, lecz jako on sam. I pomyślał, że człowiek może być w pełni sobą tylko wtedy, gdy jest w pełni pośród innych ludzi. Potem czarnowłosy mężczyzna wstał i wszyscy wiedzieli, że oni też muszą wstać i zbierać się do wyjścia, ponieważ ich mistrz ma pracę, o której napomykał z umyślną niejasnością, wzbudzającą wrażenie ważności i imponującą im. A kiedy już stali w przedpokoju koło drzwi, podeszła do Jaromila dziewczyna w okularach. Powiedzmy od razu, że Jaromil przez cały czas w ogóle nie zwrócił na nią uwagi; zresztą, niczym szczególnym się nie wyróżniała, była raczej nijaka; niebrzydka, tylko trochę niedbała; nie umalowana, z gładko ściągniętymi nad czołem włosami, nie tkniętymi ręką fryzjera, w ubraniu, które nosi się tylko dlatego, że człowiek nie może chodzić goły.

– Bardzo mnie zainteresowało to, o czym mówiłeś – powiedziała do niego. – Chętnie bym sobie jeszcze z tobą o tym pogadała…

16

W pobliżu mieszkania czarnowłosego mężczyzny był park; weszli do niego i oboje mówili na wyścigi; Jaromil dowiedział się, że dziewczyna studiuje na uniwersytecie i jest o całe dwa lata starsza od niego (ta wiadomość napełniła go szaloną dumą); chodzili po alejce biegnącej dookoła parku, prowadząc uczoną rozmowę; chcieli prędko powiedzieć sobie, co myślą, co sądzą, czym są (dziewczyna była nastawiona bardziej naukowo, on bardziej artystycznie); zasypali się nawzajem szeregiem wielkich nazwisk, które podziwiają, a dziewczyna znów powiedziała, że niecodzienne poglądy Jaromila bardzo ją zaciekawiły; milczała przez chwilę, a potem nazwała go efebem; tak, już wtedy, gdy wszedł do pokoju, zdawało jej się, że widzi ślicznego efeba…

Jaromil nie wiedział dokładnie, co to słowo znaczy, ale wydawało mu się rzeczą wspaniałą być jakoś nazwanym, i to w dodatku greckim słowem; zresztą, miał przynajmniej wrażenie, że efeb oznacza kogoś, kto jest młody, a przy tym nie oznacza młodości takiej, jaką do tej pory sam w sobie odkrywał, niezręcznej i degradującej, lecz silną i godną podziwu. Słowem efeb przemówiła więc studentka do jego niedojrzałości, ale równocześnie pozbawiła ją niezdarności i uczyniła korzystną. Było to tak zachęcające, że kiedy byli już na szóstym okrążeniu parku, Jaromil zdobył się na czyn, do którego przygotowywał się już od samego początku, lecz dotychczas bezskutecznie zbierał nań odwagę; wziął studentkę pod rękę. Słowo wziął jest niedokładne; lepiej byłoby rzec, iż wsunął swą rękę pomiędzy jej bok i ramię; wsunął ją tam tak dyskretnie, jakby pragnął, by dziewczyna w ogóle tego nie zauważyła; a ona rzeczywiście w żaden sposób nie zareagowała na ten gest, tak że jego ręka tkwiła na jej ciele niepewnie, jak obcy, podsunięty przedmiot, torebka albo paczuszka, o którym trzymająca ją osoba na moment zapomniała i który w każdej chwili może wypaść. Potem jednak ręka poczuła nagle, że ramię, pod które jest wsadzona, wie o niej. A jego krok poczuł, że ruchy nóg studentki stają się coraz wolniejsze. To zwalnianie już znał i wiedział, że coś nieodwracalnego wisi w powietrzu. I jak to zwykle bywa, kiedy ma nadejść coś nieodwracalnego, człowiek (może dlatego, by przejawić choć minimum swej władzy nad wydarzeniami), to nieodwracalne choćby o mgnienie oka przyśpiesza; ręka Jaromila, która cały czas spoczywała nieruchomo, nagle ożyła i ścisnęła ramię studentki. W tej chwili studentka zatrzymała się, uniosła oczy ku twarzy Jaromila i z ręki (drugiej) wypuściła na ziemię aktówkę.

Ten gest zaskoczył Jaromila: przede wszystkim w swym oczarowaniu w ogóle nie zauważył, że dziewczyna niesie jakąś aktówkę; upuszczona aktówka wkroczyła więc na scenę jak posłanie, które spadło z nieba. A kiedy sobie potem uświadomił, że dziewczyna poszła na spotkanie marksistów prosto z uniwersytetu i w aktówce są pewnie skrypty uniwersyteckie i ciężkie dzieła naukowe, upoiło go to jeszcze bardziej; wydawało mu się, że pozwoliła upaść na ziemię całemu uniwersytetowi, by móc go chwycić uwolnionymi od ciężaru rękami.

Upadek aktówki był doprawdy tak patetyczny, że zaczęli się całować w uroczystym oszołomieniu. Całowali się bardzo długo, a kiedy pocałunki wreszcie się skończyły i nie wiedzieli już, co dalej, znowu podniosła na niego wzrok i z przejęciem w głosie powiedziała: – Myślisz sobie, że jestem dziewczyną jak wszystkie inne. Ale nie wolno ci myśleć, że jestem taka jak wszystkie inne.

Słowa te były chyba jeszcze bardziej patetyczne niż upadek aktówki i Jaromil zrozumiał w osłupieniu, że przed nim stoi kobieta, która go kocha od pierwszego wejrzenia, cudownie i niezasłużenie. I prędko zarejestrował także (przynajmniej na marginesie swej świadomości, by móc to tam później przeczytać uważnie i starannie), że studentka mówi o innych kobietach, jakby uważała go za kogoś, kto ma w tej materii tak bogate doświadczenie, że musi to kobiecie, która go kocha, sprawiać ból. Zapewnił dziewczynę, że nie utożsamia jej z innymi kobietami; potem dziewczyna podniosła z ziemi aktówkę, której Jaromil mógł się teraz lepiej przyjrzeć: była naprawdę ciężka i gruba, wypełniona książkami, i wyruszyli w siódme okrążenie parku; kiedy później znów się zatrzymali i całowali, ocknęli się nagle w snopie ostrego światła. Przed nimi stali dwaj milicjanci i żądali, aby się wylegitymowali.

Oboje kochankowie w zakłopotaniu szukali legitymacji; drżącymi rękami podawali je milicjantom, którzy albo zamierzali zwalczać prostytucję, albo chcieli się tylko rozerwać w czasie męczących godzin służby. W każdym razie dostarczyli obojgu niezapomnianych wrażeń; całą resztę wieczoru (Jaromil odprowadził dziewczynę do domu) opowiadali sobie o miłości prześladowanej przez moralność, przesądy, milicję, stare pokolenie, głupie prawa i zgniliznę tego świata, który zasłużył na to, by zostać zmieciony.

17

To był piękny dzień i piękny wieczór, lecz gdy Jaromil wrócił do domu, zbliżała się już północ i mama chodziła zdenerwowana po pokojach. – Czy wiesz, jak się o ciebie martwiłam? Gdzie byłeś? W ogóle się mną nie przejmujesz!

Jaromil był jeszcze pod wrażeniem tego wielkiego dnia i zaczął mamie odpowiadać w taki sam sposób, w jaki mówił na kółku marksistowskim, naśladując pewny siebie głos malarza.

Mama od razu poznała ten głos; widziała twarz syna, z której przemawia jej utracony kochanek; widziała twarz, która do niej nie należy, słyszała głos, który również do niej nie należy; jej syn stał przed nią jako obraz podwójnego wyrzeczenia; wydawało jej się to nie do zniesienia. – Zabijesz mnie! Zabijesz mnie! – krzyczała histerycznie i wybiegła do sąsiedniego pokoju.

Jaromil stał przestraszony i rozlewało się w nim poczucie jakiejś wielkiej winy.

(Ach, chłopcze, nigdy nie pozbędziesz się tego poczucia. Jesteś winien, jesteś winien! Za każdym razem, kiedy będziesz wychodzić z domu, towarzyszyć ci będzie pełne wyrzutu spojrzenie, które będzie cię wołać z powrotem! Będziesz chodzić po świecie jak pies przywiązany na długiej smyczy! Nawet gdy będziesz daleko, zawsze będziesz czuł dotyk obroży na szyi! Nawet gdy będziesz w towarzystwie kobiet, nawet gdy będziesz z nimi w łóżku, z twojej szyi poprowadzi długa smycz i gdzieś daleko mama trzymająca jej koniec w ręce będzie czuła poprzez szarpanie linki nieprzyzwoite ruchy, które wykonujesz!)

– Mamusiu, proszę cię, nie gniewaj się, mamusiu, proszę cię, przebacz mi to! – klęczy bojaźliwie przy jej łóżku i głaska ją po wilgotnej twarzy.

(Charlesie Baudelaire, mając czterdzieści lat nadal będziesz się bał swojej matki!)

18

(Ksaweremu coś takiego nigdy nie mogło się przydarzyć, ponieważ Ksawery nie miał matki ani ojca, a nie mieć rodziców – to pierwszy warunek wolności.

Zrozumcie jednak dobrze, nie chodzi o utratę rodziców. Matka Gerarda de Nerval umarła, gdy był on jeszcze niemowlęciem, a pomimo tego żył przez całe życie pod hipnotycznym spojrzeniem jej pięknych oczu: Wolność zaczyna się nie tam, gdzie rodzice są odrzuceni albo pogrzebani, lecz tam gdzie ich nie ma.

Tam, gdzie się człowiek rodzi, nie wiedząc nawet z kogo.

Tam, gdzie się człowiek rodzi z jaja porzuconego w lesie. Tam, gdzie człowieka wyplują na ziemię niebiosa, a on postawi swą nogę na świecie bez poczucia wdzięczności).

19

Tym, co się narodziło w trakcie pierwszego tygodnia miłości Jaromila i studentki, był on sam; usłyszał o sobie, że jest efebem, że jest ładny, że jest sprytny, że ma fantazję; dowiedział się, że go panna w okularach kocha i boi się chwili, gdy ją opuści (podobno właśnie w chwili, gdy rozstają się wieczorem przed jej domem i ona patrzy za nim, jak odchodzi lekkim krokiem, wydaje jej się, że widzi jego prawdziwą postać: postać mężczyzny, który się oddala, który odchodzi, który znika…). Nareszcie odnalazł własny obraz, którego tak długo szukał w swoich obydwu lustrach.

W pierwszym tygodniu widywali się codziennie: cztery razy byli na długim wieczornym spacerze w różnych dzielnicach miasta, raz w teatrze (siedzieli w loży, całowali się i nie zwracali uwagi na przedstawienie) i dwa razy w kinie. Siódmego dnia znów poszli na spacer: była zima, mróz, a on miał na sobie lekkie paletko, pod marynarką żadnej kamizelki (bowiem szara robiona na drutach kamizelka, którą mu mama kazała wkładać, wydawała mu się stosowna raczej dla wiejskiego dziadka), na głowie nie miał kapelusza ani czapki (gdyż już na drugi dzień dziewczyna w okularach pochwaliła jego zwiewne włoski, których kiedyś nienawidził, twierdząc, że są równie nieujarzmione jak on sam), a ponieważ jego podkolanówki miały wyciągnięte gumki i opadały mu zawsze aż na łydki, plącząc się w butach, miał na nogach tylko półbuty i krótkie szare skarpetki (ich dysharmonię z kolorem spodni przeoczył, nie rozumiał bowiem subtelności elegancji).

Spotkali się około siódmej i poszli na długi spacer w stronę przedmieścia, gdzie na pustych parcelach śnieg skrzypiał im pod nogami i gdzie mogli przystawać i całować się. Jaromila zachwycało oddanie jej ciała. Do tej pory dotykanie przez niego dziewcząt podobne było do długiej wędrówki, w trakcie której pokonywał poszczególne wysokości: długo trwało, zanim dziewczyna pozwoliła się pocałować, długo trwało, zanim się odważył położyć rękę na jej piersi, a kiedy dotknął pośladków zdawało mu się, że jest już bardzo daleko – przecież dalej nigdy się nie posunął. Tym razem jednak już od pierwszej chwili działo się coś nieoczekiwanego: studentka w jego ramionach była całkowicie bezwładna, bezbronna, zdecydowana na wszystko, mógł ją dotykać, gdzie tylko chciał. Rozumiał to jako wielkie wyznanie miłości, ale równocześnie wprawiało go to w zakłopotanie, nie wiedział bowiem, co począć z tak niespodziewaną swobodą.

I tego dnia (siódmego dnia) dziewczyna zdradziła mu, że jej rodzice wyjeżdżają często z domu i że byłoby jej miło, gdyby mogła Jaromila zaprosić do siebie. Po błyskotliwym wybuchu tych słów nastała długa cisza; oboje wiedzieli, co by oznaczało spotkanie w pustym mieszkaniu (przypomnijmy jeszcze raz, że dziewczyna w okularach w objęciach Jaromila nie usiłowała się przed niczym bronić); milczeli więc i dopiero po długiej chwili dziewczyna powiedziała cichym głosem:

– Myślę, że w miłości nie istnieją żadne kompromisy. Miłość oznacza ofiarowanie sobie wszystkiego.

Z tym oświadczeniem Jaromil zgadzał się całą duszą, bowiem dla niego również miłość znaczyła wszystko; nie wiedział jednak, co ma powiedzieć; zamiast odpowiedzi przystanął, utkwił w dziewczynie patetycznie wzrok (nie uświadamiając sobie, że jest ciemno, i patos spojrzenia jest kiepsko widoczny) i zaczął ją szaleńczo całować i ściskać. Po kwadransie milczenia dziewczyna znowu się rozgadała i powiedziała mu, że jest pierwszym mężczyzną, którego do siebie zaprosiła; ma ponoć wśród mężczyzn wielu kolegów, ale to są tylko koledzy; przywykli do tego i nawet ją w żartach nazywają kamienną dziewicą. Jaromil słuchał z dużym zadowoleniem, że ma być jej pierwszym kochankiem, ale równocześnie poczuł także tremę: słyszał już wiele opowieści o akcie miłosnym i wiedział również o tym, że pozbawienie kobiety dziewictwa uważa się powszechnie za coś trudnego. Dlatego sam nie potrafił w żaden sposób nawiązać do rozmowności studentki, znalazł się bowiem poza teraźniejszością; myślami był już przy rozkoszach i obawach związanych z owym wielkim obiecanym dniem, od którego (pomyślał sobie w tej chwili, że jest to analogia do znanej myśli Marksa o prehistorii i historii ludzkości) rozpocznie się właściwa historia jego życia.

Chociaż niewiele ze sobą rozmawiali, chodzili po ulicach bardzo długo; w miarę, jak zapadał wieczór, wzrastał mróz i Jaromil czuł, jak dotyka on jego nieodpowiednio ubranego ciała. Proponował, by gdzieś usiedli, ale byli zbyt daleko od śródmieścia i nigdzie w pobliżu żadnej gospody nie było. Wrócił więc do domu strasznie przemarznięty (pod koniec spaceru musiał się opanowywać, by nie szczękać na głos zębami), a kiedy obudził się rano, bolało go gardło. Mama dała mu termometr i stwierdziła, że ma gorączkę.

Ciało Jaromila leżało chore w łóżku, podczas gdy jego dusza przebywała w wielkim oczekiwanym dniu. Wizja tego dnia składała się z jednej strony z abstrakcyjnego szczęścia, z drugiej zaś – z konkretnych zmartwień. Jaromil bowiem nie umiał sobie w ogóle wyobrazić, co to właściwie, we wszystkich konkretnych detalach, oznacza kochać się z kobietą; wiedział tylko tyle, że wymaga to przygotowań, sztuki i umiejętności; wiedział, że za miłością fizyczną kryje się niebezpieczeństwo ciąży i wiedział też (prowadził na ten temat niezliczone rozmowy z kolegami), że można się przed tym ustrzec. W tamtych barbarzyńskich czasach mężczyźni (przypominający rycerzy wkładających przed bitwą zbroję) naciągali przeźroczystą skarpetkę na swą miłosną nogę. O tym wszystkim Jaromil był teoretycznie bardzo dobrze poinformowany. Ale jak się zaopatrzyć w taką skarpetkę? Jaromil nigdy nie przemógłby wstydu, aby pójść po nią do drogerii! I kiedy właściwie miałby ją założyć, by dziewczyna tego nie zauważyła? Skarpetka wydawała mu się czymś niezręcznym i nie zniósłby tego, żeby dziewczyna o niej wiedziała! Ale czy można włożyć skarpetkę wcześniej, w domu? Czy też trzeba zaczekać, aż będzie stać nagi przed dziewczyną? Tego rodzaju pytania pozostawały bez odpowiedzi. Jaromil nie miał żadnej próbnej (treningowej) skarpetki pod ręką, ale obiecał sobie, że musi ją za wszelką cenę zdobyć i nakładanie przećwiczyć. Przeczuwał, że szybkość i zręczność odgrywają tutaj dużą rolę i że nie można ich nabyć bez treningu. Dręczyły go jednak inne jeszcze sprawy: czym właściwie jest akt miłosny? Co człowiek przy tym odczuwa? Jak reaguje jego ciało? Czy nie jest to na przykład taka straszna rozkosz, że człowiek przy tym krzyczy i traci panowanie nad sobą? Czy nie ośmieszy się takim okrzykiem? I jak długo właściwie taka rzecz trwa? Ach, Boże, czy człowiek może się w ogóle czegoś takiego podjąć bez przygotowania? Jaromil nie znał dotychczas masturbacji. Widział w tej czynności coś niegodziwego, czego prawdziwy mężczyzna powinien unikać; czuł się przeznaczony nie do samogwałtu, lecz do wielkiej miłości. Ale jak poradzić sobie z wielką miłością, jeśli człowiek nie przejdzie pewnego przygotowania? Jaromil zrozumiał, że masturbacja jest tym niezbędnym przygotowaniem i przestał czuć do niej nieprzejednany wstręt: nie była już teraz nędzną namiastką miłości fizycznej, lecz konieczną drogą do niej prowadzącą; nie była wyznaniem nędzy, lecz stopniem, po którym wspina się ku bogactwu.

Dokonał więc (przy temperaturze trzydzieści osiem i dwie dziesiąte stopnia) swej pierwszej imitacji miłosnego aktu, która zaskoczyła go tym, że trwała niezwykle krótko i nie zachęciła go do żadnych okrzyków rozkoszy. Był więc jednocześnie zawiedziony i uspokojony; powtórzył swą próbę w następnych dniach jeszcze kilkakrotnie, ale nie doszedł już do żadnych nowych spostrzeżeń; utwierdzał się jednak w przekonaniu, że w ten sposób nabywa coraz większej pewności, dzięki której będzie mógł śmiało spojrzeć w twarz ukochanej dziewczynie.

Było to bodaj czwartego dnia, od kiedy położył się do łóżka z obwiązanym gardłem, gdy wczesnym rankiem przyszła do niego babcia i powiedziała:

– Jaromilu! Na dole jest kompletna panika! – Co się dzieje? – dopytywał się, a babcia wyjaśniała, że na dole u cioci mają włączone radio i że jest rewolucja. Jaromil wyskoczył z łóżka i popędził do sąsiedniego pokoju. Włączył odbiornik radiowy i usłyszał głos Klementa Gottwalda.

Szybko zrozumiał, o co chodzi, ponieważ w ostatnich dniach słyszał o tym (choć go to zbytnio nie interesowało, miał bowiem, jak to przed chwilą wyjaśnialiśmy, znacznie poważniejsze zmartwienia), że niekomunistyczni ministrowie grożą komunistycznemu premierowi Klementowi Gottwaldowi dymisją. A teraz słyszał głos Gottwalda, który wypełnionemu po brzegi rynkowi Starego Miasta ujawniał zdrajców, którzy chcieli zaszachować komunistyczne państwo i przeszkodzić narodowi w jego drodze do socjalizmu; wzywał lud, by domagał się dymisji ministrów i zaczął tworzyć wszędzie nowe rewolucyjne organy władzy pod przewodnictwem partii komunistycznej.

Słowom Gottwalda, płynącym ze starego odbiornika radiowego, towarzyszyły okrzyki tłumu, które rozpalały Jaromila i wprawiały go w uniesienie. Stał w piżamie z ręcznikiem wokół szyi w babci pokoju i krzyczał:

– Nareszcie! To musiało nadejść! Nareszcie!

Babcia nie była zbyt pewna, czy entuzjazm Jaromila jest uzasadniony. – Myślisz, że to naprawdę dobrze? – pytała zatroskana.

– Tak, babciu, to dobrze. To doskonale!

Objął ją, a potem chodził po pokoju wytrącony z równowagi; mówił sobie, że ten tłum zgromadzony na starym praskim rynku wyniósł dzisiejszy dzień wysoko pod niebiosa, gdzie będzie świecił niczym gwiazda widziana przez wiele stuleci; i natychmiast pomyślał sobie, że właściwie to przykre, że ten wielki dzień spędza w domu z babcią, a nie z ludźmi na ulicy. Zanim jednak zdążył tę myśl dokończyć, otworzyły się drzwi i pojawił się w nich purpurowy ze złości wuj krzycząc: – Słyszycie to? Te kurwy! Taki pucz!

Jaromil patrzył na wuja, którego zawsze nienawidził, razem z jego żoną i zarozumiałym synem, i wydawało mu się, że nadeszła chwila, kiedy go nareszcie pokona. Stali naprzeciw siebie: wuj miał za plecami drzwi, a Jaromil miał za plecami radio, tak że czuł się zjednoczony ze stutysięcznym tłumem i rozmawiał teraz z wujem tak, jak sto tysięcy rozmawia z jednostką:

– To nie jest pucz, to jest rewolucja – powiedział.

– Skocz mi do dupy z rewolucją – rzekł stryj. – Łatwo jest robić rewolucję, gdy ma się za sobą armię, milicję i jeszcze jedno mocarstwo. Kiedy słyszał pewny siebie głos stryja, który zwracał się do niego jak do głupiego chłopca, nienawiść uderzyła mu do głowy.

– Ta armia i milicja chce przeszkodzić kilku łajdakom w tym, by znowu zniewolili naród.

– Ty głuptasku – rzekł wuj. – Komuniści już teraz mieli większość władzy, a ten pucz zrobili po to, aby ją mieć całą. Herrgot, zawsze wiedziałem, że z ciebie głupawy kurdupel.

– A ja wiedziałem, że z ciebie wyzyskiwacz i że ci klasa robotnicza skręci kiedyś kark.

Ostatnie zdanie wypowiedział Jaromil w gniewie i zupełnie bez zastanowienia; mimo to, zatrzymajmy się przy nim: użył słów, które można było często wyczytać w gazetach lub usłyszeć z ust komunistycznych mówców, ale które dotychczas budziły w nim odrazę, jak wszystkie ustalone zwroty. Jaromil zawsze uważał się przede wszystkim za poetę i dlatego nawet wtedy, gdy mówił o rewolucji, nie chciał zrezygnować ze swoich słów. I oto raptem powiedział: klasa robotnicza ci skręci kark.

Tak, to ciekawe; właśnie w chwili zdenerwowania (a więc w chwili, gdy człowiek zachowuje się spontanicznie i wychodzi wówczas na jaw jego prawdziwe ja) zrezygnował Jaromil ze swojego języka i wybrał możliwość bycia medium kogoś innego. Zrobił to w dodatku z uczuciem intensywnej rozkoszy; zdawało mu się, że jest cząstką tysięcznego tłumu, że jest jedną z głów tysiącgłowego smoka tłumów i wydawało mu się to wspaniałe. Czuł się nagle silny i mógł śmiać się w oczy człowiekowi, przed którym jeszcze wczoraj wstydliwie się rumienił. I właśnie ta ordynarna prostota wypowiedzianego zdania (klasa robotnicza ci skręci kark) sprawiała mu radość, ponieważ stawiała go w jednym szeregu z tymi wspaniale prostymi mężczyznami, których śmieszą niuanse i których mądrość tkwi w tym, że chodzi im o istotę rzeczy, która jest ironicznie prosta.

Jaromil (w piżamie z obwiązanym gardłem) stał rozkraczony przed radiem, które huczało właśnie za nim ogromnym aplauzem i zdawało mu się, że ten ryk wstępuje w niego i napina go tak, że wznosi się teraz naprzeciw swego wuja, jak niewzruszone drzewo, jak śmiejąca się skała.

A wuj, który uważał Voltaire'a za wynalazcę woltów, podszedł do niego i uderzył go w twarz.

Jaromil poczuł piekący ból w twarzy. Wiedział, że został znieważony, a ponieważ czuł się wielki i potężny jak drzewo czy skała (tysięczne głosy w odbiorniku wciąż rozlegały się za nim), chciał rzucić się na wuja i oddać mu policzek. Minęła jednak chwila, zanim się na to zdecydował, tak że wuj tymczasem odwrócił się i wyszedł.

Jaromil krzyczał:

– Ja mu to oddam! Ten lump! Ja mu to oddam!

I ruszył w stronę drzwi. Babcia chwyciła go jednak za rękaw i uprosiła, aby nigdzie nie chodził, tak że Jaromil powtórzył tylko kilkakrotnie ten lump, ten lump, ten lump i poszedł się położyć do łóżka, z którego przed niespełna godziną wstał od swej wyimagowanej kochanki. Nie był teraz w stanie o niej myśleć. Widział tylko wuja i czuł policzek i w nieskończoność wyrzucał sobie, że nie potrafił zareagować jak mężczyzna; wyrzucał to sobie z taką goryczą, że w końcu rozpłakał się i moczył ciepłymi łzami poduszkę.

Późnym popołudniem przyszła do domu mama i z przerażeniem opowiadała, że w ich biurze już zdjęli dyrektora, którego bardzo ceniła, i że wszyscy niekomuniści obawiają się aresztowania. Jaromil uniósł się na łokciu i włączył się z pasją do dyskusji. Wyjaśnił mamie, że to, co się dzieje, to rewolucja, a rewolucje to taki krótki okres, kiedy trzeba zastosować przemoc, aby szybko powstało społeczeństwo, w którym już nigdy żadnej przemocy nie będzie. Niechże to mama zrozumie! Mama także całą duszą zaangażowała się w dyskusję, ale Jaromil potrafił obalać jej zarzuty. Mówił o tym, jak idiotyczne jest panowanie bogatych, całe to społeczeństwo przedsiębiorców i przemysłowców, i z wyrachowaniem przypominał mamie, jak ona sama we własnej rodzinie cierpiała z powodu takich ludzi; przypominał pyszałkowatość jej siostry i niewykształconego szwagra.

Mama straciła pewność siebie, a Jaromil cieszył się z powodzenia swoich słów; wydawało mu się, że pomścił policzek, który przed kilkoma godzinami dostał; kiedy sobie o nim przypomniał, żółć mu znów napłynęła do głowy i rzekł:

– I właśnie dzisiaj, mamo, postanowiłem wstąpić do partii komunistycznej.

Kiedy dostrzegł w mamy oczach dezaprobatę, rozwijał swoje stwierdzenie dalej; mówił, że i tak się wstydzi, że już dawno tam nie wstąpił, że jedynie obciążające dziedzictwo domu; w którym wyrósł, oddziela go od tych, do których od dawna należy.

– Może żałujesz tego, że urodziłeś się tutaj i że ja jestem twoją matką?

Mamy głos był urażony i Jaromil musiał ją prędko zapewnić, że go źle zrozumiała; jego zdaniem, mama – taka, jaka jest w swej istocie – nie ma przecież w ogóle nic wspólnego ani ze swoją siostrą ani ze społecznością bogaczy.

Ale mama powiedziała:

– Jeżeli mnie kochasz, nie rób tego. Wiesz, jakie mam tu piekło ze szwagrem. Gdyby się dowiedział, że wstąpiłeś do partii komunistycznej, to byśmy tu z nim w ogóle nie wytrzymali. Bądź rozsądny, proszę cię. Jaromila chwycił za gardło łzawy żal. Zamiast wujowi policzek oddać, dostał teraz od niego następny. Odwrócił się na drugi bok i pozwolił mamie wyjść z pokoju. Potem znowu się rozpłakał.

21

Była szósta wieczór, studentka przywitała go w białym fartuszku i zaprowadziła go do schludnej kuchenki. Kolacja nie była wcale nadzwyczajna, jajecznica na kiełbasie, ale była to pierwsza kolacja, którą Jaromilowi kiedykolwiek jakaś kobieta (nie licząc mamy i babci) przygotowała, toteż jadł ją z dumnym uczuciem mężczyzny, o którego troszczy się kochanka.

Potem przeszli do sąsiedniego pokoju; był tam okrągły mahoniowy stół nakryty robioną na szydełku serwetą, na której stał masywny szklany wazon; na ścianach wisiały obrzydliwe obrazy, a pod ścianą stała kanapa, na której walało się mnóstwo poduszek. Wszystko było na ten wieczór umówione i obiecane, tak że teraz mieli już tylko położyć się na miękkich falach poduszek; ale, o dziwo, studentka usiadła na twardym krześle przy okrągłym stole a on naprzeciw niej; długo, długo o czymś rozmawiali na twardych krzesłach i Jaromila zaczął ogarniać niepokój.

Wiedział bowiem, że o jedenastej musi być w domu; prosił wprawdzie mamę, żeby mu pozwoliła być całą noc poza domem (wymyślił sobie, że koledzy z klasy urządzają jakąś uroczystość), ale napotkał tak surowy sprzeciw, że nie odważył się dłużej nalegać; pozostawało mu więc tylko mieć nadzieję, że pięć godzin rozciągających się między szóstą a jedenastą, będzie dostatecznie długim czasem na jego pierwszą miłosną noc. Jednakże studentka mówiła i mówiła, i przestrzeń pięciu godzin szybko się kurczyła; mówiła o swojej rodzinie, o bracie, który kiedyś próbował popełnić samobójstwo pod wpływem nieszczęśliwej miłości. – Jestem tym naznaczona. Nie mogę być taka jak inne dziewczęta. Nie mogę lekceważyć sobie miłości – powiedziała, a Jaromil wyczuł, że te słowa mają nadać obiecanemu zbliżeniu ciężar powagi. Wstał więc z krzesła. pochylił się nad nią i rzekł bardzo poważnym głosem: – Rozumiem cię, tak, rozumiem cię – podniósł ją potem z krzesła, poprowadził w stronę kanapy i posadził ją na niej.

Potem się całowali, głaskali i pieścili. Trwało to bardzo długo i Jaromil myślał o tym, że powinien już chyba dziewczynę rozebrać, ale ponieważ nigdy jeszcze tego nie robił, nie wiedział, jak zacząć. Przede wszystkim nie wiedział, czy ma zgasić światło, czy nie. Na podstawie wszystkich informacji dotyczących podobnych sytuacji domyślał się, że światło powinno się zgasić. Miał zresztą w kieszeni marynarki paczuszkę z przeźroczystą pończoszką i chcąc ją sobie dyskretnie nałożyć w decydującym momencie, koniecznie potrzebował ciemności. Nie mógł się jednak zdecydować, aby w trakcie pieszczot wstać i podejść do kontaktu, pomijając już fakt, że wydawało mu się to (nie zapominajmy, że był dobrze wychowany) trochę zuchwałe; był przecież w cudzym mieszkaniu i była to raczej sprawa gospodyni, by przekręcić kontakt. W końcu odważył się nieśmiało zapytać:

– Czy nie powinniśmy zgasić światła? – Ale dziewczyna odparła: – Nie, nie, proszę cię, nie.

Jaromil nie wiedział, czy to ma znaczyć, że dziewczyna nie chce ciemności, a więc nie chce się również kochać, czy też, że dziewczyna chce się kochać, ale nie po ciemku. Mógł ją o to zapytać, lecz wstydził się powiedzieć na głos to, o czym myślał.

Potem znowu sobie uświadomił, że musi być o jedenastej w domu i zmusił się, by przemóc nieśmiałość; rozpiął pierwszy kobiecy guziczek w swoim życiu. Był to guziczek białej bluzeczki i odpinał go w lękliwym oczekiwaniu, co dziewczyna powie. Nie powiedziała nic. Rozpinał więc dalej, wyciągnął dolny koniec bluzki ze spódnicy, a potem jej bluzeczkę zdjął. Leżała teraz na poduszkach w samej spódnicy i w staniczku i – rzecz ciekawa: o ile jeszcze przed chwilą namiętnie Jaromila całowała, o tyle teraz, po zdjęciu bluzki, była jakby lekko oszołomiona; leżała bez ruchu, wypiąwszy leciutko piersi, niczym człowiek skazany na śmierć dumnie wypinający pierś przed lufami karabinów.

Jaromilowi nie pozostawało nic innego niż rozbierać ją dalej; z boku spódnicy namacał zamek i rozpiął go; głuptas, nie wiedział nic o haftce, którą spódnica była spięta w pasie i przez chwilę usilnie i bezskutecznie starał się ściągnąć ją dziewczynie przez biodra; dziewczyna, wypinając pierś wobec niewidzialnego plutonu egzekucyjnego, nie pomagała mu, gdyż jego kłopotów prawdopodobnie nie zauważyła.

Ach, przeskoczmy jakiś, powiedzmy, kwadrans udręki Jaromila! Wreszcie udało mu się rozebrać studentkę całą. Kiedy widział z jakim oddaniem spoczywa na poduszkach, oczekując chwili tak dawno zaplanowanej, zrozumiał, że teraz nie pozostaje nic innego, jak rozebrać się samemu. Ale lampa jasno świeciła i Jaromil wstydził się rozebrać. Wtedy przyszła mu do głowy zbawienna myśl: obok pokoju stołowego dostrzegł sypialnię (starodawną sypialnię z małżeńskimi łożami); światło nie było tam zapalone: tam będzie można po ciemku się rozebrać i do tego jeszcze przykryć kocem.

– Nie poszlibyśmy do sypialni? – spytał nieśmiało.

– Czemu do sypialni? Do czego potrzebna ci sypialnia? – zaśmiała się dziewczyna.

Nie wiemy, dlaczego się śmiała. Był to śmiech niepotrzebny, przypadkowy, nieśmiały. Zranił jednak Jaromila; przestraszył się, że palnął jakieś głupstwo, że propozycja pójścia do sypialni zdradziła jego śmieszną niedojrzałość. Naraz poczuł się zupełnie opuszczony; był w obcym pokoju pod badawczym światłem żyrandola, którego nie wolno było zgasić, z obcą kobietą, która się z niego śmieje. W tej chwili już wiedział, że się tego dnia kochać nie będą; czuł się dotknięty i siedział w milczeniu na kanapie; było mu z tego powodu przykro, ale jednocześnie poczuł ulgę; nie musiał już rozmyślać nad tym, czy światło zgaśnie, czy nie zgaśnie, i jak się będzie rozbierać; i był zadowolony, że to nie jego wina; nie powinna się była tak głupio śmiać. – Co ci jest? – zapytała.

– Nic – odparł Jaromil i uświadomił sobie, że gdyby wyjaśnił dziewczynie powód urazy, jeszcze bardziej by się ośmieszył. Opanował się więc, podniósł ją z tapczanu i zaczął się jej ostentacyjnie przyglądać (chciał się stać panem sytuacji, a wydawało mu się, że ten, kto się przygląda, jest panem tego, komu się przygląda), potem powiedział: – Jesteś ładna.

Dziewczyna podniesiona z kanapy, na której aż do tej pory spoczywała w zdrętwiałym oczekiwaniu, jakby nagle została oswobodzona; stała się znowu rozmowna i pewna siebie. Wcale jej nie przeszkadzało, że się jej chłopiec przygląda (może jej się zdawało, że ten, komu się przygląda jest panem tego, kto się przygląda), a w końcu zapytała:

– Jestem ładniejsza naga czy ubrana?

Jest kilka klasycznych kobiecych pytań, z którymi każdy mężczyzna się spotka w życiu i na które szkoły powinny młodych mężczyzn przygotowywać. Ale Jaromil chodził tak jak my wszyscy do złych szkół i nie wiedział, co ma odpowiedzieć; usiłował odgadnąć, co dziewczyna chciałaby usłyszeć; był jednak w kłopocie: dziewczyna zazwyczaj ukazuje się ludziom ubrana, w związku z tym powinno jej sprawić przyjemność, że ładniejsza jest w ubraniu; z drugiej strony nagość jest jakimś stanem cielesnej prawdy, wobec tego bardziej powinno ją ucieszyć, jeśli powie się jej, że ładniejsza jest naga.

– Jesteś ładna naga i ubrana – powiedział, lecz studentka nie była z tej odpowiedzi zadowolona. Skakała po pokoju, pokazywała się chłopcu i zmuszała go, żeby odparł bez wykrętów.

– Chcę wiedzieć, jaka ci się bardziej podobam.

Na pytanie w ten sposób sprecyzowane odpowiedź była już łatwiejsza: ponieważ inni ludzie znają ją tylko ubraną, wydawało mu się nietaktem przed chwilą powiedzieć, że w ubraniu jest brzydsza niż naga; skoro jednak zapytała o jego subiektywne zdanie, śmiało może oświadczyć, że jemu osobiście bardziej podoba się naga, bowiem w ten sposób da jej do zrozumienia, że kocha ją taką, jaka jest, ją samą, i nie zależy mu na niczym, co jest dodatkiem do niej.

Wszystko wskazywało na to, że nieźle wybrnął z sytuacji, ponieważ studentka, kiedy usłyszała, że naga jest ładniejsza, zareagowała na to bardzo życzliwie, nie ubrała się już wcale aż do jego wyjścia, wiele razy go pocałowała, a na odchodnym (było za kwadrans jedenasta, mama będzie zadowolona) szepnęła mu w drzwiach do ucha:

– Dzisiaj się przekonałam, że mnie kochasz. Jesteś bardzo dobry, naprawdę mnie kochasz. Tak, lepiej, że się tak stało. Będziemy to jeszcze przez chwilę oszczędzać, będziemy się na to jeszcze chwilę cieszyć.

22

W tych dniach zaczął pisać długi wiersz. Był to wierszzdarzenie i mówił o mężczyźnie, który nagle zrozumiał, że jest stary; że znalazł się tam, gdzie los nie buduje swoich dworców; że jest opuszczony i zapomniany; że wokół niego pokoje bieli się wapnem i wynoszą sprzęty i wszystko wymieniają w jego pokoju.

Wybiega więc z domu (myśl o pośpiechu ma we wszystkich szwach) i kieruje się tam, gdzie kiedyś żył najbardziej intensywnie: oficyna trzecie piętro drzwi w głębi na lewo w kącie z nazwiskiem na wizytówce nieczytelnym w mroku dwadzieścia lat minionej chwili przyjmijcie mnie!

Otworzyła mu stara kobieta, wyrwana ze zobojętniałej niedbałości, w którą wpędziła ją długoletnia już samotność. Prędko, prędko przygryza wargi, którym na kolorze po latach już nie zależało; prędko rozczochruje sobie starczym ruchem rzadkie niemyte włosy i macha nieśmiało rękami, by zakryć przed nim fotografie dawnych kochanków na ścianach. Potem jednak czuje nagle, że w pokoju jest słodko i że powierzchowność nie ma znaczenia:

Dwadzieścia lat I wróciłeś Jako ostatnia ważna rzecz którą spotkam I nie mam niczego co mogłabym zobaczyć gdybym ci zajrzała przez ramię w przyszłość.

Tak, w pokoju jest słodko; nic nie ma znaczenia; ani zmarszczki, ani niedbałe ubranie, ani pożółkłe zęby, ani rzadkie włosy, ani blade wargi, ani obwisły brzuch.

Pewności pewności Już się nie ruszam i przygotowana jestem Pewności Piękno wobec ciebie jest niczym Młodość wobec ciebie jest niczym

A on, zmęczony, przechodzi przez jej pokój (ściera rękawiczką odciski cudzych palców na stole) i wie, że miała kochanków, zastępy kochanków, którzy wyszachrowali całą jasność jej podskórka już nawet po ciemku nie jest ładna A wytarte miejsca tak te nic nie znaczą

A duszę rwie mu jakaś pieśń, zapomniana pieśń, Boże, jak brzmi ta pieśń?

Odpływasz odpływasz przez piaski pościeli i zamazujesz swe wnętrze Odpływasz odpływasz aż zostanie z ciebie tylko środek tylko sam twój środek

I ona wie, że nie ma już dla niego nic młodego, nic jędrnego. Ale:

W chwilkach bezsilności które mnie teraz napadną moje zmęczenie moje ubywanie ten ważny i tak czysty proces będą należeć tylko do ciebie

Ze wzruszenia dotykali swych pomarszczonych ciał i on mówił do niej "dziewczynko", a ona do niego "chłopczyku", a potem płakali.

I nie było pośrednika między nimi Ani słowa Ani gestu Niczego za czym by się schowali Niczego za czym by się schowało ubóstwo jej i jego

Przecież właśnie to wzajemne ubóstwo chłonęli pełnymi ustami. Chciwie je z siebie spijali. Głaskali swe ubogie ciała i słyszeli, jak pod skórą tego drugiego cicho przędą już wrzeciona śmierci. I wiedzieli, że są sobie na zawsze i bez reszty oddani; że to właśnie jest ich ostatnia i zarazem największa miłość, ponieważ ostatnia miłość jest tą największą. Mężczyzna pomyślał:

Oto jest miłość bez drzwiczek na zewnątrz Oto jest miłość jak mur

A kobieta pomyślała:

Odległa może w czasie lecz bliska swą postacią jest śmierć nam dwojgu teraz – Głęboko zanurzeni w fotelach cel osiągnięty A nogi zadowolone tak że nie starają się nawet o krok a ręce pewne tak że nawet dotyku nie szukają Teraz tylko czekać aż ślina w ustach zamieni nam się w rosę

Kiedy mama przeczytała ten dziwny wiersz, zdumiała ją, jak zawsze, przedwczesna dojrzałość, która umożliwia jej synowi zrozumieć wiek tak odległy; nie pojęła tego, że postaci wiersza wcale nie oddają psychologii starości. Ale i studentka, której Jaromil później wiersz pokazał, nie miała racji, nazywając go nekrofilskim.

Nie, w wierszu wcale nie chodziło o staruszka i staruszkę; gdybyśmy zapytali Jaromila, w jakim wieku są postaci z jego wiersza, byłby zakłopotany i powiedziałby, że między czterdziestką a osiemdziesiątką; w ogóle nie znał się na starości, była dla niego odległa i abstrakcyjna; wiedział o niej tylko tyle, że jest to sytuacja, kiedy człowiek ma już za sobą swoją dojrzałość; gdy jego los już się skończył; gdy już nie ma co się bać tego strasznego niewiadomego, które zwie się przyszłością; gdy miłość, którą spotykamy, jest ostatnia i pewna.

Bowiem Jaromil był pełen niepokoju; kroczył ku nagiemu ciału młodej kobiety, jakby kroczył po cierniach; pragnął ciała i bał się ciała; dlatego w pełnych czułości wierszach uciekał przed konkretnością ciała do świata dziecięcej beztroski; odbierał ciału tę realność i widział kobiece łono jako tykający zegar z kurantem; tym razem uciekł w przeciwną stronę: do starości; tam, gdzie ciało nie jest już niebezpieczne ani dumne; gdzie jest ubogie i godne politowania; ubóstwo starego ciała godziło go poniekąd z dumą młodego ciała, które kiedyś też będzie stare.

Wiersz był pełen naturalistycznej brzydoty; Jaromil nie zapomniał ani o pożółkłych zębach, ani o zaropiałych oczach, ani o obwisłym brzuchu; ale za obcesowością owych detali uchwytne było pragnienie ograniczenia miłości do tego wiecznego, nieskończonego, do tego, co może zastąpić macierzyńskie ramiona, do tego, co jest poddane czasowi, do tego, co jest samym środkiem i co jest w stanie pokonać władzę ciała, zdradliwego ciała, którego świat rozpościerał się przed nim jako nieznany obszar pełen lwów.

Pisał wiersze o sztucznym dzieciństwie czułości, pisał wiersze o nierzeczywistej śmierci, pisał wiersze o nierzeczywistej starości. To były trzy niebieskawe sztandary, pod którymi bojaźliwie kroczył ku bardzo rzeczywistemu ciału dojrzałej kobiety.

Kiedy do niego przyszła (mama z babcią wyjechały na dwa dni z Pragi), w ogóle nie zapalał światła, choć już powoli zapadał zmierzch. Byli po kolacji i siedzieli w pokoju Jaromila. Około dziesiątej (była to chwila, gdy mama posyłała go do łóżka) wypowiedział zdanie, które sobie przedtem wielokrotnie w duchu powtarzał, by móc je powiedzieć całkiem lekko i naturalnie:

– Nie poszlibyśmy się położyć?

Przytaknęła i Jaromil pościelił łóżko. Tak, wszystko szło po jego myśli i to szło bez przeszkód. Dziewczyna rozbierała się w kąciku i Jaromil rozbierał się (znacznie pośpieszniej) w drugim kącie; prędko włożył piżamę (w kieszeni miał już wcześniej starannie ułożoną paczuszkę z pończoszką), wsunął się potem szybko pod koc (wiedział, że piżama mu nie pasuje, że jest na niego za duża i pomniejsza go) i patrzył na dziewczynę, która nie pozostawiła na sobie niczego i naga (ach, w półmroku wydawała mu się jeszcze piękniejsza niż ostatnio) położyła się przy nim.

Przytuliła się i zaczęła go szaleńczo całować; po chwili Jaromil pomyślał, że już najwyższy czas otworzyć paczuszkę; sięgnął więc do kieszonki i chciał ją niepostrzeżenie wyjąć.

– Co tam masz? – spytała dziewczyna.

– Nic – odpowiedział i szybko położył rękę, która chciała wyjąć paczuszkę, na piersi studentki. Potem powiedział sobie, że będzie ją musiał na chwilę przeprosić i wyjść do łazienki, by móc się dyskretnie przygotować. Tymczasem jednak, gdy tak rozmyślał (dziewczyna nie przestawała go całować), zauważył, że podniecenie, które początkowo odczuwał w całej fizycznej oczywistości, zniknęło. Wprawiło go to na nowo w zakłopotanie, gdyż wiedział, że w takim razie nie ma sensu paczuszki otwierać. Starał się więc dziewczynę namiętnie pieścić i z niepokojem obserwował, czy utracone podniecenie znów się pojawia. Ale nie pojawiło się. Ciało pod jego uważną obserwacją było jakby zdjęte strachem: kurczyło się raczej niż rosło.

Głaskanie i całowanie nie sprawiało już radości ani rozkoszy; było jedynie zasłoną, za którą chłopiec męczył się i rozpaczliwie przywoływał do porządku swoje ciało. Było to niekończące się głaskanie i pieszczenie, i była to niekończąca się udręka, udręka w całkowitej niemocy, ponieważ Jaromil nie wiedział, co ma mówić i zdawało mu się, że każde słowo wskazuje na jego kompromitację; dziewczyna także milczała, gdyż prawdopodobnie i ona zaczęła przeczuwać jakiś blamaż, nie wiedząc dokładnie, czy jest to blamaż jego czy jej; w każdym razie działo się coś, na co nie była przygotowana i co bała się nazwać.

A kiedy już ta straszna pantomima dotyków i pocałunków omdlewała, nie mając sił toczyć się dalej, każde z nich położyło głowę na poduszce i starało się zasnąć. Trudno powiedzieć, czy spali, czy nie, i jak długo spali, ale jeśli nawet nie spali, to udawali, że śpią, ponieważ umożliwiało im to ukrycie się przed sobą.

Kiedy zaś rano wstali, Jaromil bał się spojrzeć na jej ciało; wydawało mu się dręcząco piękne, tym piękniejsze, im bardziej do niego nie należało. Poszli do kuchni, przygotowali sobie śniadanie i z trudem starali się prowadzić normalną rozmowę.

Potem jednak studentka powiedziała:

– Ty mnie nie kochasz.

Jaromil chciał ją zapewnić, że to nieprawda, ale nie dopuściła go do głosu:

– Nie, nie usiłuj mi niczego wmawiać. To jest silniejsze od ciebie i dziś w nocy się to okazało. Za mało mnie kochasz. Przecież sam się dzisiaj przekonałeś, że mnie za mało kochasz.

Jaromil chciał w pierwszej chwili zapewnić dziewczynę, że to z miarą miłości nie miało nic wspólnego, ale nie powiedział tego. Słowa dziewczyny stworzyły mu bowiem niespodziewaną okazję do ukrycia swej kompromitacji. Sto razy łatwiej było znieść wyrzut, że dziewczyny nie kocha, niż znieść świadomość, że ma jakiś męski defekt. Dlatego nic nie odpowiedział i tylko spuścił głowę. A gdy dziewczyna znowu powtórzyła to samo oskarżenie, powiedział głosem celowo brzmiącym niepewnie i nieprzekonywająco:

– Ależ nie, kocham cię.

– Kłamiesz – powiedziała. – Masz kogoś innego, kogo kochasz. To było jeszcze lepsze. Jaromil pochylił głowę i smutno wzruszył ramionami, jakby przyznawał, że jest coś z prawdy w tym zarzucie. – To nie ma sensu, jeśli to nie jest prawdziwa miłość – rzekła studentka posępnie. – Powiedziałam ci, że nie potrafię tych spraw lekceważyć. Nie zniosę tego, bym była dla ciebie namiastką kogoś innego.

Chociaż noc, którą przeżył, była pełna udręki, było z niej dla Jaromila jedno jedyne wyjście: żeby się jeszcze raz powtórzyła i by mógł swe niepowodzenie naprawić. Dlatego musiał jej teraz powiedzieć: – Nie, krzywdzisz mnie. Kocham cię. Ogromnie cię kocham. Ale coś przed tobą ukryłem. W moim życiu jest rzeczywiście jeszcze inna kobieta. Ta kobieta mnie kochała, a ja jej wyrządziłem wielką krzywdę. Leży teraz na mnie jakiś cień, który mnie przygniata i wobec którego jestem bezsilny. Proszę cię, zrozum mnie. Byłaby to krzywda, gdybyś z tego powodu nie chciała się już ze mną spotykać, bo kocham tylko ciebie, tylko ciebie.

– Nie mówię, że się z tobą już nie chcę spotykać, mówię tylko, że nie zniosę żadnej innej dziewczyny, nawet w postaci cienia. To ty mnie zrozum, miłość jest dla mnie absolutem. W miłości nie uznaję kompromisów.

Jaromil patrzył w twarz dziewczyny w okularach i ściskało mu się serce na myśl o tym, że mógłby ją stracić; wydawało mu się, że jest mu bliska, że mogłaby go zrozumieć. Mimo to jednak nie mógł się jej zwierzyć i musiał przybierać minę kogoś, na kim leży fatalny cień, kto jest rozbity i godzien litości.

– Czy absolut w miłości – pytał ją – nie oznacza przede wszystkim tego, że jedno drugiego potrafi zrozumieć i kochać ze wszystkim, co jest w nim i na nim, nawet z jego cieniami?

To było dobrze powiedziane i studentka się nad tym zamyśliła. Jaromilowi wydawało się, że może jeszcze nie wszystko stracone.

Dotychczas nie dawał jej nigdy do czytania swoich wierszy; czekał na spełnienie obietnicy malarza, że mu pomoże opublikować je w jakimś czasopiśmie awangardowym; dopiero blaskiem drukowanych liter zamierzał ją olśnić. Teraz jednak trzeba było przywołać wiersze na pomoc. Wierzył, że gdy studentka je przeczyta (a najwięcej obiecywał sobie po wierszu o staruszkach), zrozumie go i będzie poruszona. Rozczarował się: przypuszczała chyba, że wobec swego młodszego przyjaciela zobowiązana jest do krytycznej rady i całkowicie zmroziła go rzeczowością uwag.

Gdzie się podziało to wspaniałe zwierciadło jego entuzjastycznego podziwu, w którym kiedyś po raz pierwszy odkrył swą osobowość? Ze wszystkich luster szczerzyła się teraz do niego ohyda jego niedojrzałości i to było nie do zniesienia. Wtedy przypomniał sobie nazwisko sławnego poety otoczonego nimbem europejskiej awangardy i rodzimych ekscesów, i choć go nie znał a nigdy nawet nie widział, poczuł do niego ślepe zaufanie, jakie prosty wierzący czuje wobec dostojnika swego Kościoła. Wysłał mu swoje wiersze z pokornym i błagalnym listem. Marzył potem o jego odpowiedzi, przyjaznej i pełnej uznania, i to marzenie kładło się jak balsam na jego spotkania ze studentką, które były coraz rzadsze (twierdziła, że na wydziale zbliżają się egzaminy i ma mało czasu) i coraz smutniejsze.

Powracały znów dla niego czasy (zresztą całkiem niedawne), gdy rozmowa z jakąkolwiek kobietą sprawiała mu kłopoty i musiał się do niej w domu przygotowywać; teraz znów przeżywał każdą randkę już wiele dni wcześniej i całymi wieczorami rozmawiał w domu ze studentką. W owych nigdy nie wygłoszonych monologach rysowała się coraz wyraźniej (a jednak tajemniczo) postać kobiety, co do której istnienia wyraziła studentka swe podejrzenia rano przy śniadaniu w pokoju Jaromila; obdarzyła Jaromila światłem przeżytej przeszłości, wywoływała zazdrosne zainteresowanie i usprawiedliwiała niepowodzenie jego ciała.

Niestety, rysowała się tylko w nie wypowiedzianych monologach, bowiem z rzeczywistych rozmów Jaromila ze studentką niepostrzeżenie i szybko zniknęła; studentka przestała się nią interesować równie niespodziewanie, jak niespodziewanie zaczęła o niej mówić. To było niepokojące! Wszelkie drobne aluzje Jaromila, starannie przygotowane przejęzyczenia i nieoczekiwane zamilknięcia, które miały wyglądać na wspomnienia o innej kobiecie, pomijała nie zwracając na nie uwagi. Zamiast tego długo (i, co gorsze, całkiem wesoło!) opowiadała mu o wydziale i opisywała różnych poznanych tam kolegów tak plastycznie, że zdawali mu się znacznie bardziej realni niż on sam. Oboje powracali do stanu sprzed wzajemnego poznania się: z niego stawał się niepewny chłopaczek a z niej kamienna dziewica, prowadząca uczone rozmowy. Tylko chwilami bywało (i te chwile Jaromil ogromnie lubił i chłonął), że nagle zamilkła albo powiedziała ni stąd ni zowąd zdanie, smutne i melancholijne, do którego jednak Jaromil daremnie starał się nawiązać swymi własnymi słowami, ponieważ smutek dziewczyny zwracał się wyłącznie do wewnątrz jej samej i nie pragnął porozumienia ze smutkiem Jaromila.

Jakie było źródło tego smutku? Kto wie; może żal jej było ginącej miłości; może myślała o kimś innym, za kim tęskniła; kto wie; kiedyś ta chwila smutku była tak intensywna (szli właśnie z kina cichą zimową ulicą), że położyła mu w marszu głowę na ramieniu.

Mój Boże! Tego już przecież doznał! Doznał tego, gdy kroczył kiedyś parkiem z dziewczyną, którą znał z lekcji tańca! Ten gest głowy, który go wtedy podniecił, i tym razem podziałał na niego tak samo: był podniecony! Był szalenie i to w widoczny sposób podniecony! Tym razem jednak się nie wstydził, wprost przeciwnie – tym razem rozpaczliwie pragnął, żeby dziewczyna jego podniecenie dostrzegła! Ale dziewczyna miała głowę smutnie opartą na jego ramieniu i Bóg wie dokąd patrzyła przez swoje okularki.

A podniecenie Jaromila trwało, zwycięsko, dumnie, długo, dostrzegalnie, i on pragnął, żeby zostało zauważone i docenione! Pragnął ująć rękę dziewczyny i położyć ją niżej na swym ciele, ale to był tylko pomysł, który wydawał mu się szalony i nierealny. Przyszło mu wówczas do głowy, że mogliby przystanąć i objąć się, i dziewczyna czułaby wtedy jego podniecenie na swym ciele.

Kiedy jednak zwolnił kroku i studentka wyczuła, że chce przystanąć i pocałować ją, powiedziała:

– Nie, nie, niech tak zostanie…

A powiedziała to tak smutno, że Jaromil posłuchał bez sprzeciwu. A ten, którego miał między nogami, wydawał mu się tańczącym błaznem, klownem, wrogiem, który się z niego śmieje. Szedł ze smutną i obcą głową na ramieniu i z obcym, śmiejącym się klownem między nogami.

25

Uległ chyba przypuszczeniu, że smutek i pragnienie pociechy (sławny poeta nadal mu nie odpowiadał) mogą usprawiedliwić każdy niezwykły krok i przyszedł do malarza niezapowiedziany. Już w przedpokoju, słysząc gwar rozmowy, zorientował się, że trafił na liczniejsze towarzystwo, chciał przeprosić gospodarza i czym prędzej wyjść; malarz zapraszał go jednak serdecznie do pracowni, gdzie przedstawił go następnie swym gościom – trzem mężczyznom i dwóm kobietom.

Jaromil czuł, jak płoną mu policzki pod spojrzeniami pięciu nieznajomych ludzi, ale jednocześnie był mile połechtany; przedstawiając go, malarz powiedział, że pisze świetne wiersze, i mówił o nim jak o kimś, kogo goście znają już z opowiadań. To było przyjemne uczucie. Gdy siedział już w fotelu i rozglądał się po pracowni, z dużym zadowoleniem stwierdził, że obie kobiety są ładniejsze od jego studentki. Ta doskonała naturalność, z jaką zakładały nogę na nogę, strzepywały papierosa do popielniczki i łączyły w dziwaczne zdania uczone terminy i wulgarne słowa! Jaromil czuł się jak w windzie, która wynosi go na wyżyny, dokąd nie dochodzi męczący głos dziewczyny w okularach.

Jedna z kobiet zwróciła się do niego z uprzejmym zapytaniem, jakie wiersze pisze.

– Wiersze – wzruszył ramionami w zakłopotaniu.

– Znakomite – uzupełnił malarz, a Jaromil pochylił głowę. Druga kobieta spojrzała na niego i rzekła altowym głosem: – Wygląda tu teraz wśród nas jak Rimbaud w towarzystwie Verlain'a i jego kompanów na obrazie Fantina Latoura. Dziecko wśród mężczyzn. Osiemnastoletni Rimbaud wyglądał podobno na trzynaście lat. Pan też – zwróciła się do Jaromila – wygląda zupełnie jak dziecko.

(Nie możemy sobie odmówić tego, aby powiedzieć, że ta kobieta pochyliła się nad Jaromilem z równie okrutną czułością, z jaką pochylały się nad Rimbaudem siostry jego nauczyciela Izambarda – te sławne poszukiwaczki wszy – gdy się u nich schronił po jednej ze swych długich wędrówek, a one go obmywały, czyściły i odrobaczały). – Nasz przyjaciel – rzekł malarz – ma to szczęście, które zresztą już długo nie potrwa, że już nie jest dzieckiem, a jeszcze nie jest mężczyzną.

– Okres dojrzewania jest najbardziej poetyckim wiekiem – powiedziała pierwsza kobieta.

– Zdziwiłabyś się – rzekł malarz z uśmiechem – jak zadziwiająco gotowe i dojrzałe są wiersze tego zupełnie niedojrzałego i nie gotowego kawalera…

– Czy nie zamierza pan wydać ich drukiem? – spytała Jaromila kobieta o altowym głosie.

– Czasy pozytywnych bohaterów i popiersi Stalina nie będą zbyt życzliwe dla jego poezji – powiedział malarz.

Wzmianka o pozytywnych bohaterach stała się zwrotnicą przerzucającą dyskusję z powrotem na tory, po których poruszała się przed przybyciem Jaromila. Jaromil był obeznany z tymi tematami i mógł swobodnie włączyć się do rozmowy, teraz jednak w ogóle nie wiedział, co kto mówi. W głowie brzmiało mu niekończącym się echem, że wygląda na trzynaście lat, że jest dzieckiem, że jest kawalerem. Owszem, wiedział, że nikt go tu nie chciał obrazić i że zwłaszcza malarzowi jego wiersze naprawdę się podobają; tym gorzej jednak; czyż w tej chwili zależało mu na wierszach? Zrezygnowałby po stokroć z ich dojrzałości, gdyby mógł uzyskać w zamian własną dojrzałość. Oddałby wszystkie swoje wiersze za jedno spółkowanie.

Towarzystwo prowadziło ożywioną dyskusję, a Jaromil pragnął odejść. Był jednak w stanie takiego przygnębienia, że sprawiało mu trudność wypowiedzenie zdania, którym by oznajmił swoje odejście. Bał się usłyszeć własny głos; bał się, że ten głos będzie drżeć albo się jąkać i znowu ujawni tylko wszystkim jego niedojrzałość i trzynastoletniość. Pragnął stać się niewidzialnym, wyjść na palcach i zniknąć gdzieś daleko, zasnąć i długo spać i obudzić się dopiero po dziesięciu latach, gdy jego twarz zestarzeje się i pokryje męskimi zmarszczkami. Kobieta z altowym głosem znów zwróciła się do niego: – Czemu jest pan taki milczący, dziecko?

Wymamrotał, że woli słuchać niż mówić (chociaż w ogóle nie słuchał) i wydawało mu się, że od potępienia wygłoszonego pod jego adresem przez studentkę nie ma ucieczki, a wyrok, na mocy którego wygnany został z powrotem do swojego dziewictwa, które nosi na sobie jak piętno (mój Boże, wszyscy po nim poznają, że dotąd nie miał kobiety), znowu został potwierdzony.

A ponieważ wiedział, że pozostali znów na niego patrzą, zaczął sobie gorączkowo uświadamiać swoją twarz i niemal z przerażeniem czuł, że to, co ma na twarzy, to uśmiech jego matki! Poznał go z całą pewnością, ten delikatny, cierpki uśmiech, czuł, jak mu siedzi na ustach i nie mógł się go w żaden sposób pozbyć. Czuł, że ma na twarzy nałożoną maskę, że matka oblepiła go, jak poczwarka oblepia larwę, której nie chce przyznać prawa do własnej postaci.

Siedział więc tutaj, między dorosłymi ludźmi, przepoczwarzony w matkę, która go obejmowała i ciągnęła z powrotem z tego świata, do którego chciał należeć i który odnosił się do niego uprzejmie, traktując go jednak jak kogoś, kto jeszcze doń nie należy. Było to tak nieznośne, że Jaromil zebrał wszystkie swe siły, aby strząsnąć z siebie twarz matki, by się z niej wydostać; starał się przysłuchiwać dyskusji.

Rozmawiali o tym, o czym się wówczas z rozdrażnieniem mówiło w artystycznych kręgach. Nowoczesna sztuka w Czechach zawsze podkreślała swój związek z rewolucją komunistyczną; kiedy jednak rewolucja nadeszła, ogłosiła jako swój bezwarunkowy program zrozumiały ludowy realizm, a sztukę nowoczesną odrzuciła jako zwyrodniały przejaw burżuazyjnego upadku.

– To jest nasz dylemat – powiedział jeden z gości malarza. – Zdradzić nowoczesną sztukę, z której się zrodziliśmy, czy rewolucję, którą wyznajemy?

– Pytanie jest źle sformułowane – powiedział malarz. – Rewolucja, która wskrzesza z grobu akademicką sztukę i tysiącami fabrykuje popiersia mężów stanu, zdradziła nie tylko nowoczesną sztukę, ale i samą siebie. Taka rewolucja nie chce zmienić świata, lecz przeciwnie: chce zakonserwować najbardziej reakcyjnego ducha czasu, ducha bigoterii, dyscypliny, dogmatyzmu, wiary i konwencji. Nie mamy żadnego dylematu. Jako prawdziwi rewolucjoniści nie możemy zgodzić się na tę zdradę rewolucji.

Jaromilowi nie sprawiłoby żadnego problemu rozwijać myśl malarza, której logikę dobrze znał, ale nie w smak mu było występować tu w cieniu malarza jako wzruszający uczeń, jak pilny chłopczyk, który zostanie pochwalony. Przepełniło go pragnienie buntu i rzekł, zwracając się do malarza:

– Pan przecież tak chętnie cytuje Rimbauda: trzeba być absolutnie nowoczesnym. Całkowicie się z tym zgadzam. Ale absolutnie nowe nie jest to, co pięćdziesiąt lat wcześniej przewidujemy, lecz to, co nas szokuje i zaskakuje. Absolutnie nowoczesny nie jest surrealizm, który trwa już ćwierć wieku, ale ta rewolucja, która się teraz właśnie dzieje. To, że jej pan nie rozumie, jest tylko dowodem tego, że jest nowa.

Wskoczyli mu w słowo:

– Nowoczesna sztuka była ruchem wymierzonym przeciwko burżuazji i jej światu.

– Tak – powiedział Jaromil. – Gdyby jednak była rzeczywiście konsekwentna w swym negowaniu współczesnego świata, musiałaby się liczyć także ze swym własnym zanikiem. Musiałaby wiedzieć, i musiałaby nawet tego pragnąć, że rewolucja stworzy sobie na własny użytek również zupełnie nową sztukę.

– To znaczy, że pan zgadza się na to – powiedziała kobieta o altowym głosie – że dzisiaj idą na przemiał wiersze Baudelaire'a, że cała nowoczesna literatura jest zakazana, a kubistyczne obrazy w Galerii Narodowej ściąga się prędko do piwnic?

– Rewolucja to przemoc – rzekł Jaromil – to przecież wiadomo, i właśnie surrealizm dobrze wiedział, że starców trzeba brutalnie wykopać ze sceny, nie wiedział tylko, że sam już do nich należy. Wściekłość i poniżenie sprawiły, że formułował swe myśli, jak mu się zdawało, precyzyjnie i zjadliwie. Jedno tylko uderzyło go już przy pierwszych słowach: znów usłyszał w swoim głosie tę szczególną, autorytatywną intonację malarza i nie mógł powstrzymać swej prawej ręki, aby nie kreśliła w powietrzu ruchu, charakterystycznego dla gestów malarza. Była to właściwie przedziwna dyskusja malarza z malarzem, malarzamężczyzny z malarzemdzieckiem, malarza z jego zbuntowanym cieniem. Jaromil zdawał sobie z tego sprawę i czuł się przez to jeszcze bardziej upokorzony; używał więc sformułowań coraz mocniejszych, żeby zemścić się na malarzu za gesty i za głos, w którym go uwięził.

Malarz dwukrotnie odpowiedział Jaromilowi dłuższą przemową, ale za trzecim razem już nie. Już tylko patrzył, twardo i surowo, i Jaromil wiedział, że już nigdy nie wolno mu będzie wejść do jego pracowni. Wszyscy milczeli, aż w końcu przemówiła kobieta o altowym głosie (lecz tym razem nie mówiła tak, jakby się nad nim czule pochylała, niczym siostra Izambarda nad zawszoną głową Rimbauda, ale raczej jakby się od niego ze smutkiem i zdziwieniem odsuwała):

– Nie znam pańskich wierszy, ale sądząc z tego, co o nich słyszałam, myślę, że trudno byłoby je opublikować w tym reżimie, którego pan tak energicznie broni.

Jaromil przypomniał sobie swój ostatni wiersz o dwojgu starych ludziach i ich ostatniej miłości; zdawał sobie sprawę z tego, że ten wiersz, który ogromnie kocha, nigdy nie będzie mógł być wydrukowany w epoce radosnych haseł i agitacyjnych wierszy, i że wyrzekając się go teraz, wyrzeka się tego, co ma najdroższego, wyrzeka się swego jedynego bogactwa, bez czego będzie zupełnie sam.

Było jednak jeszcze coś cenniejszego niż jego wiersze; było to coś, czego dotąd nie miał, co było. daleko i za czym tęsknił – była to męskość; wiedział, że jest osiągalna tylko poprzez czyn i odwagę; i jeżeli ta odwaga oznacza: odważyć się na to, by być opuszczonym, opuszczonym przez wszystkich, przez kochankę, przez malarza, ba – nawet przez własne wiersze, niech będzie; chce się na to odważyć. I dlatego powiedział:

– Tak, wiem, że te wiersze są rewolucji całkiem niepotrzebne. Żałuję tego, ponieważ je lubię. Ale mój żal nie jest, niestety, żadnym argumentem przeciwko ich zbyteczności.

I znowu przez chwilę było cicho, a potem jeden z obecnych mężczyzn rzekł:

– To straszne!

I rzeczywiście zadrżał, jakby mu przeszedł mróz po plecach. Jaromil poczuł, że z jego słów wionęła na wszystkich obecnych zgroza, że patrząc na niego, widzieli żywy upadek wszystkiego, co kochali i dla czego żyli. Było to smutne, ale i piękne zarazem: Jaromil stracił na chwilę poczucie tego, że jest dzieckiem.

Mama czytała wiersze, które Jaromil milczkiem kładł jej na stół, i starała się poprzez nie zajrzeć w życie syna. Gdybyż te wiersze mówiły przynajmniej zrozumiałym językiem! Ich szczerość jest fałszywa; są pełne zagadek i niedomówień; mama wie, że syn ma pełną głowę kobiet, ale nie ma pojęcia, co go z nimi łączy.

Dlatego otworzyła kiedyś szufladę jego biurka i przeglądała ją, aż w końcu znalazła dziennik. Uklękła na podłodze i wertowała go w podnieceniu; zapiski były hasłowe, dowiedziała się z nich jednak, że syn ma swoją miłość; oznaczał ją jedynie inicjałem, tak że wcale nie doczytała się, kim ta kobieta właściwie jest; było natomiast zaznaczone z namiętną drobiazgowością, do której mama czuła wstręt, kiedy się po raz pierwszy pocałowali, ile razy obeszli dookoła park, kiedy pierwszy raz dotknął jej piersi, a kiedy pośladków.

Potem doszła do zakreślonej na czerwono daty ozdobionej wieloma wykrzyknikami; pod datą było napisane: Jutro! Jutro! Ach, stary Jaromilu, łysy dziaduniu, kiedy będziesz to po latach czytać. przypomnisz sobie, że tego dnia zaczęła się prawdziwa Historia twego życia! Prędko przebiegła myślą wstecz i uświadomiła sobie, że był to dzień, gdy razem z babcią wyjechały z Pragi; i zaraz przypomniała sobie, że kiedy wróciła, znalazła w łazience swoje drogie perfumy z otwartą nakrętką; spytała się wtedy Jaromila, co robił z perfumami, a on zakłopotany odparł:

– Bawiłem się nimi…

O, jaka była głupia! Przypomniała sobie, że Jaromil, kiedy był mały, chciał być wynalazcą perfum i ujęło ją to; powiedziała mu tylko: – Jesteś już chyba wystarczająco dorosły, żebyś nie musiał się bawić! Teraz jednak wszystko jest dla niej jasne: w łazience była kobieta, z którą Jaromil tej nocy w willi spał i stracił cnotę.

Wyobraziła sobie jego nagie ciało; wyobraziła sobie przy tym ciele nagie ciało kobiety; wyobraziła sobie, że to kobiece ciało było skropione jej perfumami, pachniało więc tak, jak ona; zalała ją fala obrzydzenia. Zajrzała znowu do dziennika i zorientowała się, że po dacie oznaczonej wykrzyknikami wszystkie zapiski się kończą. Proszę, dla mężczyzny zawsze wszystko się kończy, gdy uda mu się przespać z kobietą, pomyślała z cierpką niechęcią i jej syn wydał się jej wstrętny. Przez kilka dni unikała go i nie chciała się z nim widzieć. Potem zauważyła, że jest wychudły i blady; nie miała wątpliwości, iż to dlatego, że się zanadto kocha.

Dopiero wiele dni później dostrzegła w mizerności syna oprócz zmęczenia także smutek. To ją z nim powoli godziło i dawało jej nadzieję: mówiła sobie, że kochanki krzywdzą, a matki pocieszają; mówiła sobie, że kochanek jest wiele, ale matka tylko jedna. Muszę o niego walczyć, muszę o niego walczyć, powtarzała sobie i krążyła wokół niego jak czujny współczujący tygrys.

27

W tych dniach zrobił maturę. Z wielkim żalem rozstawał się z kolegami, z którymi chodził osiem lat do jednej klasy, i zdawało mu się, że urzędowo stwierdzona dojrzałość rozpościera się przed nim jak pustynia. Potem pewnego dnia dowiedział się (był to przypadek: spotkał młodego człowieka, którego znał ze spotkań w mieszkaniu czarnowłosego mężczyzny), że studentka w okularach zakochała się w jakimś koledze.

Później się z nią spotkał; powiedziała mu, że za kilka dni wyjeżdża na wakacje; odpisał sobie jej adres; nie wspomniał o tym, czego się o niej dowiedział; bał się to wypowiedzieć; bał się, że w ten sposób przyspieszy ich rozstanie; cieszył się, że go dotąd całkiem nie opuściła, chociaż ma innego; cieszył się, że wolno mu ją czasem pocałować i że zachowuje się wobec niego przynajmniej jak koleżanka; lgnął do niej straszliwie i gotów był odrzucić wszelką dumę; była jedyną żywą istotą na pustyni, którą przed sobą widział; trzymał się kurczowo nadziei, że ich ledwie tląca się miłość może jeszcze rozgorzeć.

Studentka wyjechała, a zamiast niej było tu parne lato podobne do długiego dusznego tunelu. List adresowany do studentki (płaczliwy i błagalny list) spadał tym tunelem i spadał nim bez odpowiedzi. Jaromil myślał o słuchawce telefonicznej wiszącej na ścianie w jego pokoju; o zgrozo, nabyła ona nagle sensu czegoś żyjącego: mikrofon z przeciętym drutem, list bez odpowiedzi, rozmowa z niesłyszącym…

A kobiety w lekkich sukienkach unosiły się po chodnikach, szlagiery wydostawały się przez okna na ulice, tramwaje były wypełnione ludźmi niosącymi w torbach ręczniki i kąpielówki, a statek wycieczkowy odpływał w dół Wełtawy na południe, w stronę lasów…

Jaromil był samotny i tylko matczyne oczy obserwowały go uważnie i były zawsze przy nim, ale to właśnie było nie do zniesienia, że czyjeś oczy wciąż obnażały jego samotność, która miała być ukryta i niewidoczna. Nie znosił spojrzeń matki ani jej pytań. Uciekał z domu i wracał późno, kładąc się zaraz do łóżka.

Powiedzieliśmy, że nie był stworzony do masturbacji, lecz do wielkiej miłości, a jednak w owych tygodniach onanizował się rozpaczliwie i wściekle, jakby chciał sam siebie karać czynnością tak niską i haniebną. Pobolewała go potem całymi dniami głowa, ale on niemal się z tego cieszył, ponieważ ten ból przysłaniał mu urodę kobiet w lekkich sukienkach i tłumił zuchwałe roztęsknione melodie szlagierów; mógł wówczas w łagodnym otępieniu łatwiej przepływać przez nieskończoną powierzchnię dnia.

A list od studentki nie nadchodził. Gdyby choć przyszedł jakiś inny list! Gdyby w ogóle ktoś zechciał wkroczyć w jego pustkę! Gdyby sławny poeta, któremu posłał do oceny swój wiersz, zechciał wreszcie napisać do Jaromila kilka zdań! O, gdyby chociaż on napisał do niego w ciepłych słowach! (Tak, powiedzieliśmy, że oddałby wszystkie swoje wiersze za to, żeby być uznanym za mężczyznę, ale uzupełnijmy to: skoro nie został uznany za mężczyznę, jedno tylko mogło go nieco pocieszyć – by został przynajmniej uznany za poetę).

Pragnął jeszcze raz zwrócić się do sławnego poety. Chciał się do niego zwrócić nie listownie, ale w formie poetyckiego fajerwerku. Wyszedł kiedyś z domu z ostrym nożem. Krążył długo wokół budki telefonicznej, a kiedy się upewnił, że w pobliżu nie ma nikogo, wszedł do środka i uciął słuchawkę z końcem sznura. Codziennie udawało mu się jakąś słuchawkę uciąć, aż wreszcie po dwudziestu dniach (list od dziewczyny ani od poety nie nadchodził!) miał dwadzieścia odciętych słuchawek. Włożył je do pudła, pudło zapakował, związał sznurkiem, napisał na nim adres sławnego poety i swoje nazwisko jako nadawcy. Poruszony zaniósł paczkę na pocztę.

Gdy odchodził od okienka, ktoś klepnął go po ramieniu. Odwrócił się i zobaczył kolegę z powszechniaka, syna woźnego. Ucieszył się, że go widzi (każde wydarzenie było mile widziane w pustce bez wydarzeń); wdał się z nim chętnie w rozmowę, a kiedy dowiedział się, że kolega mieszka niedaleko poczty, zmusił go niemal, by go na chwilę do siebie zaprosił.

Syn woźnego nie mieszkał już z rodzicami w szkole, miał swoje własne, jednopokojowe mieszkanie.

– Żony nie ma w domu – wyjaśniał, gdy wchodzili z Jaromilem do przedpokoju.

Jaromil nie przypuszczał, że jego kolega jest żonaty.

– No tak, już od roku – stwierdził kolega i powiedział to z taką oczywistością i pewnością siebie, że Jaromil poczuł zazdrość. Potem usiedli w pokoju i Jaromil zobaczył pod ścianą łóżeczko z niemowlęciem; uświadomił sobie, że jego kolega jest ojcem rodziny, a on onanistą.

Kolega wyciągnął z głębi szafy butelkę wódki, nalał do dwóch kieliszków, a Jaromil pomyślał sobie, że on sam żadnej butelki w domu nie ma, gdyż mama zadawałaby mu dziesiątki pytań, na co mu ona potrzebna.

– A co robisz? – pytał go Jaromil.

– Jestem w milicji – powiedział kolega, a Jaromil przypomniał sobie dzień, gdy stał z obwiązanym gardłem przy radiu, z którego rozlegał się skandowany krzyk tłumów. Milicja była najmocniejszą podporą partii komunistycznej także jego kolega prawdopodobnie był w tych dniach wśród burzących się tłumów, podczas gdy on, Jaromil, był z babcią w domu.

Tak, kolega rzeczywiście był wtedy na ulicach i opowiadał o tym zarazem dumnie i powściągliwie, toteż Jaromil uczuł potrzebę dać mu do zrozumienia, że są razem związani tym samym przekonaniem; powiedział mu o spotkaniach w mieszkaniu czarnowłosego mężczyzny. – Ten Żydek? – rzekł syn woźnego bez entuzjazmu. – Miej na niego oko! To bardzo dziwny facet!

Syn woźnego wciąż mu uciekał, był ciągle troszkę wyżej od niego i Jaromil pragnął mu dorównać; powiedział smutnym głosem:

– Nie wiem, czy wiesz, ale mój tata zginął w obozie. Od tej pory wiem, że świat musi się radykalnie zmienić i wiem, gdzie jest moje miejsce.

Syn woźnego przytaknął wreszcie ze zrozumieniem; długo jeszcze rozmawiali, a kiedy mówili o swej przyszłości, Jaromil ni z tego, ni z owego oświadczył:

– Chcę zająć się polityką.

Sam był zdziwiony, że to powiedział, jakby te słowa wyprzedziły jego myśl, jakby zadecydowały bez niego i za niego o jego drodze życiowej. – Wiesz – ciągnął – mama chciałaby, żebym zajął się estetyką albo francuskim, albo nie wiadomo czym jeszcze, tylko że mnie to nie bawi. To nie jest życie. Prawdziwe życie to jest to, co robisz ty. A kiedy potem wychodził z mieszkania syna woźnego, wydawało mu się, że przeżył dzień decydującego oświecenia. Jeszcze przed paroma godzinami nadawał na poczcie paczkę z dwudziestoma słuchawkami myśląc, że jest to wspaniałe, fantastyczne wezwanie, poprzez które prosi wielkiego poetę o odpowiedź. Że w ten sposób wysyła mu w podarunku swe daremne oczekiwanie na jego słowo, swą tęsknotę za jego głosem. Jednakże rozmowa z kolegą, która nastąpiła (i on był pewien, że to nie był przypadek!) zaraz potem, nadała jego poetyckiemu czynowi przeciwne znaczenie: nie był to podarunek ani błagalne wezwanie; bynajmniej: on dumnie zwracał poecie całe daremne oczekiwanie; ucięte słuchawki były uciętymi głowami jego oddania i Jaromil z ironią odsyłał je poecie z powrotem, jak turecki sułtan odsyłał chrześcijańskiemu przywódcy ucięte głowy krzyżowców.

Teraz wszystko zrozumiał: całe jego życie było oczekiwaniem w opuszczonej kabinie przy słuchawce telefonu, z którego nie można było nigdzie dzwonić. Ma przed sobą tylko jedno wyjście: odejść z opuszczonej kabiny, prędko odejść!

– Jaromilu, co się z tobą dzieje?

Poufała obojętność pytania sprawiła, że łzy napłynęły mu do oczu; nie mógł nigdzie uciec, a mama ciągnęła dalej:

– Przecież jesteś moim dzieckiem. Przecież znam cię na wylot. Wiem o tobie wszystko, chociaż z niczego mi się nie zwierzasz.

Jaromil spoglądał w bok i było mu wstyd. A mama mówiła dalej: – Nie wolno ci patrzeć na mnie jak na matkę, pomyśl sobie, że jestem twoją starszą przyjaciółką. Gdybyś mi się zwierzył, może by ci ulżyło. Wiem, że coś cię dręczy. – Po czym dodała cicho:

– I wiem, że to z powodu jakiejś dziewczyny.

– Tak mamo, jest mi smutno – przyznał się, ponieważ ciepława atmosfera wzajemnego zrozumienia otoczyła go zewsząd, tak że nie mógł się z niej wyrwać. – Ale trudno mi o tym mówić…

– Rozumiem cię; ja też wcale nie chcę, żebyś mi teraz o czymś mówił, chcę tylko, byś wiedział, że możesz mi wszystko powiedzieć, kiedy będziesz chciał. Posłuchaj. Jest dziś wspaniała pogoda. Umówiłam się z kilkoma przyjaciółkami, że popłyniemy parostatkiem. Wezmę cię ze sobą. Powinieneś się trochę rozerwać.

Jaromilowi zupełnie się to nie uśmiechało, ale nie miał pod ręką żadnej wymówki; poza tym był tak zmęczony i smutny, że nie miał nawet dosyć sił, by się bronić, tak że nie wiedząc nawet jak i kiedy, znalazł się nagle w towarzystwie czterech dam na pokładzie statku spacerowego. Wszystkie panie były w mamy wieku i Jaromil dostarczył im wdzięcznego tematu do rozmowy; były bardzo zdziwione, że jest już po maturze; stwierdziły, że jest podobny do mamy; kręciły głowami nad tym, że postanowił studiować w wyższej szkole nauk politycznych (zgodziły się z mamą, że to nie pasuje do tak delikatnego chłopca) i, naturalnie, wypytywały go figlarnie, czy chodzi już z jakąś dziewczyną. Jaromil nienawidził ich w duchu, ale widział, że mama jest wesoła, i ze względu na nią grzecznie się uśmiechał. Potem statek zatrzymał się i damy ze swoim młodzieńcem wyszły na brzeg pełen na wpół nagich ludzi i szukały miejsca, gdzie mogłyby się opalać; tylko dwie miały stroje kąpielowe, trzecia odsłoniła swe tłuste białe ciało, pozostawiając na sobie różowe majtki i biustonosz (wcale nie wstydziła się intymności bielizny, może czuła się cnotliwie ukryta za swoją brzydotą), a mama mówiła, że wystarczy, jeśli opali sobie twarz, którą – mrużąc oczy – zadzierała ku niebu. Wszystkie cztery były natomiast zgodne co do tego, że ich młodzieniec musi się rozebrać, opalać i kąpać: mama pomyślała także i o tym i zabrała dla niego kąpielówki.

Z pobliskiej gospody dochodziły tu dźwięki szlagierów i napełniały Jaromila tęsknotą; opalone dziewczęta i chłopcy przechodzili koło nich i Jaromilowi wydawało się, że wszyscy na niego patrzą; ich spojrzenia paliły go jak ogień; starał się rozpaczliwie, by nikt nie poznał, że należy do tych czterech starszych dam; damy natomiast ochoczo się do niego przyznawały i zachowywały się jak jedna matka z czterema szczebiocącymi głowami; nalegały, by się wykąpał.

– Nie mam się tu nawet gdzie przebrać – bronił się.

– Głuptasku, nikt się na ciebie nie będzie patrzeć, owiń się tylko ręcznikiem – zachęcała go gruba dama w różowej bieliźnie.

– Kiedy on jest wstydliwy – śmiała się mama i wszystkie pozostałe kobiety śmiały się razem z nią.

– Musimy to respektować, jeśli jest wstydliwy – powiedziała mama. – Chodź, przebierz się tutaj, za tym ręcznikiem i nikt cię nie zobaczy – i trzymała w rozłożonych rękach duży biały ręcznik kąpielowy, którego ściana miała go chronić przed spojrzeniami plaży. Cofnął się, a mama z ręcznikiem ruszyła za nim. Cofał się przed nią, a ona ciągle szła za nim, tak że wyglądało to, jakby wielki ptak z białymi skrzydłami prześladował uciekającą ofiarę.

Jaromil cofał się i cofał, a potem odwrócił się i zaczął uciekać przed siebie.

Kobiety spoglądały za nim zdumione, mama wciąż trzymała w rozpostartych rękach duży biały ręcznik, a on przedzierał się pomiędzy obnażonymi młodymi ciałami i znikał im z oczu.

Część czwarta albo Poeta ucieka

1

Musi nadejść ta chwila, kiedy poeta wyrwie się matce z rąk i biegnie. Jeszcze niedawno szedł pokornie w dwuszeregu: z przodu siostry – Izabelle i Vitalie, za nimi on z bratem Frederikiem, a z tyłu, jako dowódca, matka, która w ten sposób oprowadzała co tydzień swe dzieci po Charleville.

Gdy miał szesnaście lat wyrwał się jej po raz pierwszy z rąk. W Paryżu złapali go policjanci, nauczyciel Izambard ze swymi siostrami (tak, tymi, które pochylały się nad nim, wyszukując mu we włosach wszy) użyczył mu na parę tygodni dachu nad głową, a potem, po dwóch policzkach, ugrzązł znowu w chłodnych matczynych ramionach.

Ale Arthur Rimbaud uciekał wciąż na nowo; uciekał z nieodłączną obrożą na szyi i uciekając pisał wiersze.

2

Był wówczas rok 1870 i do Charleville dochodził z oddali huk dział na wojnie pruskofrancuskiej. Jest to sytuacja szczególnie sprzyjająca ucieczce, bowiem odgłosy bitew nostalgicznie pociągają liryków. Jego krótkie ciało z krzywymi nogami odziało się w husarski mundur. 18letni Lermontow został żołnierzem, umknął swojej babce i jej uciążliwej macierzyńskiej miłości. Pióro, będące kluczem do własnej duszy, zamienił na pistolet, będący kluczem do bram świata. Jeśli bowiem poślemy kulę w piersi człowieka to tak, jak byśmy do tych piersi sami weszli; a piersi tego drugiego, to jest świat.

Od chwili, gdy wyrwał się mamie z rąk, Jaromil wciąż jeszcze ucieka i również jego krokom towarzyszy jakby huk dział. Nie są to wybuchy granatów, ale wrzawa politycznego przewrotu. W takich czasach żołnierz jest dekoracją, a polityk – żołnierzem. Jaromil już nie pisze wierszy, lecz chodzi pilnie na wydział nauk politycznych.

3

Rewolucja i młodość należą do siebie. Cóż może rewolucja obiecać dorosłym? Jednym potępienie, innym powodzenie. Ale nawet to powodzenie nie jest nadzwyczajne, dotyczy bowiem tylko tej gorszej połowy życia i oznacza oprócz wygód także niepewność, wyczerpujące działanie i naruszenie przyzwyczajeń.

Młodość jest tu w zdecydowanie lepszej sytuacji: nie jest obciążona winą i rewolucja może ją w całości wziąć w obronę. Niepewność czasów rewolucji jest dla młodzieży zaletą, gdyż w niepewność wprowadzony jest świat ojców; o, jak wspaniale wkracza się w wiek dojrzałości, kiedy mury forteczne dojrzałego świata są zburzone! Na czeskich wyższych uczelniach w pierwszych latach po roku 1948 komunistyczni profesorowie byli w mniejszości. Jeżeli rewolucja miała zapewnić wpływ na uniwersytet, musiała dać władzę studentom. Jaromil pracował w wydziałowej organizacji Związku Młodzieży i zasiadał przy egzaminach. Potem referował komitetowi politycznemu szkoły, jak profesor egzaminował, jakie stawiał pytania, jakie ma poglądy, tak że właściwie egzamin zdawał raczej pytający niż pytany.

4

Ale egzamin zdawał również Jaromil, gdy referował przed komitetem. Musiał odpowiadać surowym młodzieńcom i pragnął mówić tak, by się im spodobać. Tam, gdzie chodzi o wychowanie młodzieży, kompromis jest zbrodnią. Nie można pozostawiać w szkole nauczycieli z przestarzałymi poglądami: albo przyszłość będzie nowa, albo jej nie będzie. I nie można wierzyć nauczycielom, którzy z dnia na dzień zmienili swoje poglądy: albo przyszłość będzie czysta, albo będzie haniebna.

Jeśli Jaromil stał się bezkompromisowym działaczem, który swymi informacjami ingerował w losy ludzi dorosłych, czy możemy nadal twierdzić, że uciekał? Czy nie wydaje się raczej, że już spoczął osiągnąwszy cel? Bynajmniej.

Już kiedy miał sześć lat, uczyniła go mama rok młodszym od kolegów; ciągle jest o rok młodszy. Gdy zdaje relację o profesorze mającym burżuazyjne poglądy, nie myśli przy tym o nim, lecz cały czas patrzy niespokojnie w oczy młodzieńców i obserwuje w nich swój własny obraz; tak jak w domu przed lustrem kontroluje swoją fryzurę i uśmiech, tak w ich oczach kontroluje pewność, męskość, twardość swoich słów.

Wciąż jest otoczony ścianą luster i nie widzi tego, co jest poza nią. Bowiem dojrzałości nie można podzielić; dojrzałość jest albo całkowita, albo jej nie ma wcale. Dopóki gdzie indziej będzie dzieckiem, jego zasiadanie przy egzaminach i zdawanie relacji o profesorach będzie tylko sposobem jego biegu.

5

Ponieważ wciąż od niej ucieka i wciąż jej nie może uciec; jada z nią śniadania i kolacje, mówi jej dobranoc i dzień dobry. Rano dostaje od niej torbę na zakupy; mama nie zważa na to, że ten kuchenny rekwizyt zupełnie nie pasuje do ideologicznego stróża profesorów, i wysyła go na zakupy.

Oto idzie tą samą ulicą, na której widzieliśmy go na początku poprzedniej części, kiedy czerwienił się na widok nieznajomej kobiety idącej mu naprzeciw. Od tego czasu upłynęło już kilka lat, ale on nadal się czerwieni, a w sklepie, do którego posyła go mama, boi się spojrzeć w oczy dziewczynie w białym fartuchu.

Ta dziewczyna, posadzona na osiem godzin w ciasnej klatce kasy, strasznie mu się podoba. Miękkość rysów, powolność gestów, uwięzie- nie, to wszystko wydaje mu się tajemniczo bliskie i jemu przeznaczone.

Wie nawet czemu: ta dziewczyna jest podobna do służącej, której zastrzelili kochanka: smutek – piękna twarz. A klatka kasy, w której siedzi dziewczyna, podobna jest do wanny, w której widział siedzącą służącą.

6

Siedzi pochylony nad biurkiem; boi się końcowych egzaminów na wydziale, tak samo jak bał się ich w gimnazjum, ponieważ przyzwyczaił się pokazywać mamie świadectwo z samymi piątkami i nie chce jej zmartwić.

Jakże nieznośny jest jednak brak powietrza w tym ciasnym praskim pokoiku, gdy w powietrzu unoszą się echa rewolucyjnej pieśni i widma tęgich chłopów z młotami w ręce zaglądają do okien! Minęło pięć lat od wielkiej rewolucji w Rosji, a on musi się garbić nad podręcznikiem i trząść się ze strachu przed egzaminem! Skaranie boskie! W końcu odsuwa podręcznik na bok (jest późna noc) i marzy o rozpoczętym wierszu; pisze o robotniku Janie, który chce zabić sen o pięknym życiu przez to, że go urzeczywistni; w jednej ręce trzyma młot, w drugiej ramię swej ukochanej i tak idzie pośród towarzyszy walczyć w szeregach rewolucji.

A student prawa (ach, tak, to jest Jerzy Wolker) widzi na stole krew, dużo krwi, bowiem gdy wielkie sny się zabija dużo krwi płynie ale on się krwi nie boi, gdyż wie, że jeśli ma być mężczyzną, nie wolno mu bać się krwi.

7

Sklep zamykają o szóstej wieczorem, a on chodzi czatować na przeciwległym rogu. Wie, że parę minut po szóstej dziewczyna z kasy zawsze stąd wychodzi, ale wie również, iż za każdym razem towarzyszy jej inna młoda sprzedawczyni z tego samego sklepu.

Ta jej przyjaciółka jest znacznie mniej urodziwa, ba – wydaje mu się niemal brzydka; jest właściwie jej dokładnym przeciwieństwem: kasjerka jest czarna, ona ruda; kasjerka jest korpulentna, ona chuda; kasjerka jest cicha, ona głośna; kasjerka jest tajemniczo bliska, ona jest odpychająca. Powtarzał swoje czatowanie częściej w nadziei, że może kiedyś dziewczyny opuszczą sklep osobno i uda mu się zagadnąć brunetkę. Nigdy jednak tak się nie stało. Kiedyś śledził je obie; przeszły kilkoma ulicami, a potem weszły do kamienicy; spacerował w pobliżu prawie godzinę, ale żadna z nich nie wyszła.

8

Przyjechała do niego z prowincjonalnego miasta i słucha wierszy, które jej czyta. Jest spokojna; wie, że syn wciąż do niej należy; nie odebrały go jej ani kobiety, ani świat; przeciwnie: kobiety i świat dostały się do magicznego kręgu poezji, a to jest krąg, który ona sama wokół syna opisała, to jest krąg, w którym ona skrycie panuje.

Właśnie czyta jej wiersz poświęcony pamięci jej matki a swojej babci:

bowiem idę do boju babuniu moja walczyć o piękno świata tego

Pani Wolkerowa jest spokojna. Niech sobie tylko w swoich wierszach syn idzie do boju, niech sobie tam trzyma młot w ręce i ukochaną pod ramię; nie przeszkadza jej to; przecież pozostawił tam i ją, i babcię, rodzinny kredens i wszystkie cnoty, które mu wszczepiała. Niechaj go świat widzi z młotem w ręce. Ona wie bardzo dobrze, że chodzić przed obliczem świata jest czymś zupełnie innym, niż gdyby odszedł od niej w świat.

Ale poeta też wie o tej różnicy. I tylko on wie, jak tęskno jest w domu poezji.

9

Tylko prawdziwy poeta wie, jakie ogromne jest to pragnienie, by nie być poetą, jakie to jest pragnienie, by opuścić ten zwierciadlany dom, w którym panuje ogłuszająca cisza.

Wygnany z marzeń państwa wśród tłumów chcą się skryć i pieśni me w przekleństwa pragnę zmienić

Ale gdy Franciszek Falas pisał te wersy, nie był w tłumie na rynku; pokój, w którym pochylał się nad stołem, był cichy.

A w ogóle, to nieprawda, że był wygnany z państwa marzeń. Właśnie tłumy, o których pisał, były państwem jego marzeń.

Nigdy nie udało mu się również zmienić pieśni w przekleństwa, raczej przeciwnie – jego przekleństwa wciąż zamieniały się w pieśni. Czyżby naprawdę nie dało się uciec ze zwierciadlanego domu?

10

Ale ja sam siebie poskromiłem i nadepnąłem na gardło swej pieśni,

napisał Włodzimierz Majakowski i Jaromil go rozumie. Wierszowana mowa wydaje mu się koronką należącą do bieliźniarki mamy. Już od kilku miesięcy nie napisał żadnego wiersza i nie chce ich pisać. Ucieka. Chodzi wprawdzie mamie na zakupy, ale zamyka przed nią szuflady biurka. Zdjął ze ściany wszystkie reprodukcje nowoczesnych obrazów.

Co powiesił na ich miejscu? Może fotografię Karola Marksa?

Bynajmniej.

Na pustej ścianie powiesił fotografię ojca. Była to fotografia z trzydziestego ósmego roku, ze smutnej mobilizacji, i ojciec był na niej w oficerskim mundurze.

Jaromil lubił tę fotografię, z której spoglądał na niego człowiek, którego tak mało znał i który zniknął mu już z pamięci. Tym bardziej tęsknił za tym mężczyzną, który był piłkarzem, żołnierzem i więźniem. Tak bardzo brakowało mu tego mężczyzny.

11

Aula wydziału filozoficznego była przepełniona, a na podium siedziało kilku poetów. Młodzieniec w błękitnej koszuli (jakie nosili wówczas członkowie Związku Młodzieży), z bujną czupryną do góry zaczesanych włosów, stał na przodzie i mówił:

– Poezja nigdy nie odgrywa tak ważnej roli jak w czasach rewolucji; poezja oddała rewolucji swój głos, a rewolucja w zamian za to wyzwoliła ją z samotności; poeta dzisiaj wie, że ludzie go słyszą, że słyszy go zwłaszcza młodzież, bo: "Młodość, poezja i rewolucja – to jedno!" Potem powstał pierwszy poeta i recytował wiersz o dziewczynie, która rozstaje się z ukochanym, ponieważ ukochany, pracujący przy sąsiedniej tokarce, jest nicponiem i nie wypełnia planu; ukochany nie chce jednak dziewczyny stracić i dlatego zaczyna pilnie pracować, aż wreszcie na jego tokarce pojawia się czerwona chorągiewka przodownika pracy. Po nim wstawali kolejni poeci i wygłaszali wiersze o pokoju, o Leninie i Stalinie, o bojownikach zamęczonych przez faszystów i o robotnikach przekraczających normy.

12

Młodość nie zdaje sobie sprawy z tego, jaka to potęga być młodym. Ale poeta (ma około sześćdziesięciu lat), który teraz powstał, aby zarecytować swój wiersz, wie o tym. Młodym jest ten, wygłaszał śpiewnym głosem, kto idzie z młodością świata, a młodością świata jest socjalizm. Młodym jest ten, kto zanurzony jest w przyszłości i nie ogląda się wstecz.

Powiedzmy to innymi słowami: w pojęciu sześćdziesięcioletniego poety młodość nie była oznaczeniem określonego wieku, lecz wartością, I nie mającą nic wspólnego z konkretnym wiekiem. Taka myśl ładnie zrymowana spełniała co najmniej dwa zadania: po pierwsze była ukłonem w stronę publiczności, po drugie zaś w magiczny sposób pozbawiała poetę jego podeszłego wieku i stawiała go w jednym szeregu. (nie było bowiem wątpliwości, że kroczy z socjalizmem i nie ogląda się wstecz) z młodymi dziewczętami i chłopcami.

Jaromil siedział wśród publiczności i obserwował poetów z zainteresowaniem, ale mimo to jakby z drugiego brzegu, jako ten, kto do nich I już nie należy. Słuchał ich wierszy z taką samą obojętnością, z jaką kiedy indziej słuchał słów profesorów, o których zdawał potem relację w komitecie. Najbardziej interesował go poeta o znanym nazwisku, który teraz wstaje z krzesła i podchodzi do podium. (Tak, to ten sam, który otrzymał kiedyś paczkę z dwudziestoma uciętymi słuchawkami).

13

– Drogi mistrzu, nastał miesiąc miłości; mam siedemnaście lat. Wiek nadziei i złudzeń, jak zwykło się mówić… Jeśli posyłam Panu niektóre moje wersy, to dlatego, że kocham wszystkich poetów, wszystkich dobrych parnasistów… Proszę się zbytnio nie krzywić, gdy będzie Pan czytać te wersy: sprawiłby mi Pan szaloną radość, gdyby był Pan tak uprzejmy, drogi mistrzu, i pomógł mi mój wiersz opublikować… Jestem nieznany, ale czy to ważne? Wszyscy poeci są braćmi. Te wersy wierzą, kochają, ufają: to wszystko. Drogi mistrzu, niech się Pan nade mną nachyli, niech Pan mnie trochę podźwignie, jestem młody, niech mi Pan poda rękę… I tak kłamał; miał piętnaście lat i siedem miesięcy; było to jeszcze przedtem, nim po raz pierwszy uciekł mamie z Charleville. Ten list będzie mu jednak długo brzmiał w głowie jako litania hańby, jako świadectwo słabości i uzależnienia. Wszak się na nim zemści, na tym drogim mistrzu, na tym starym głupcu, na tym łysym Theodorze de Banville! Już za rok strasznie wyszydzi całą jego poezję, wszystkie smętne hiacynty i lilie w jego wierszach i wyśle mu to szyderstwo jako polecony policzek.

W tej chwili jednak drogi mistrz nie przeczuwa nienawiści, która na niego czyha, i recytuje wersy o radzieckim mieście zburzonym przez faszystów i na nowo powstającym z gruzów; ozdobił je cudownymi surrealistycznymi girlandami; piersi radzieckich dziewcząt unoszą się nad ulicami jak kolorowe baloniki; lampa naftowa ustawiona pod niebem oświetla to białe miasto, na którego dachach lądują helikoptery podobne do aniołów.

14

Publiczność zwiedziona urokiem osobowości poety wybuchnęła brawami. Jednakże pośród bezmyślnej większości była też mniejszość myślących, i ci wiedzieli, że rewolucyjna publiczność nie może czekać jak pokorny petent na to, czym ją obdarzy podium; przeciwnie, jeśli ktoś jest dziś petentem, to są nim wiersze; proszą, żeby zostały wpuszczone do socjalistycznego raju; ale młodzi rewolucjoniści strzegący jego bram muszą być surowi: bowiem albo przyszłość będzie nowa, albo jej nie będzie; albo będzie czysta, albo splugawiona.

– Co za bzdury nam tu chce przeszmuglować! – krzyczy Jaromil,, a pozostali przyłączają się do niego. – Chce pożenić socjalizm z surrealizmem? Chce pożenić kota z koniem, jutro z dniem wczorajszym?

Poeta słyszał wyraźnie, co się dzieje na widowni, ale był dumny i nie zamierzał ustąpić. Od młodości przyzwyczajony był prowokować ograniczoność mieszczuchów i nie było dla niego problemem to, że stał sam przeciw wszystkim. Spurpurowiał i wybrał jako ostatni ze swych wierszy inny niż pierwotnie zamierzał: był to wiersz pełen dzikich obrazów i drastycznej erotycznej fantazji; gdy skończył, rozległy się gwizdy i krzyki.

Studenci gwizdali, a przed nimi stał stary mężczyzna, który do nich przyszedł dlatego, że ich kochał; w ich gniewnym buncie widział promyki własnej młodości. Przypuszczał, że jego miłość upoważnia go do tego, by mówił im to, co myśli. Była wiosna 1968 roku i działo się to ' w Paryżu. Niestety jednak studenci zupełnie nie potrafili dostrzec! promyków swej młodości w jego zmarszczkach i stary naukowiec patrzył zaskoczony, jak wygwizdują go ci, których kocha.

15

Poeta uniósł rękę, aby uciszyć wrzawę. A potem zaczął na nich krzyczeć, że są podobni do purytańskich nauczycielek, do dogmatycznych księży i ograniczonych policjantów; że protestują przeciwko jego wierszom, gdyż nienawidzą wolności.

Stary naukowiec słuchał w milczeniu gwizdów i mówił sobie, że kiedy był młody, też miał wokół siebie gromadę i też chętnie gwizdał, lecz gromada dawno się rozpierzchła i jest teraz sam.

Poeta krzyczał, że wolność jest obowiązkiem poezji i że metafora również jest warta tego, by o nią walczyć. Krzyczał, że będzie żenić kota z koniem i nowoczesną sztukę z socjalizmem, i jeśli jest to donkiszoteria, to chce być Don Kichotem, ponieważ dla niego socjalizm jest epoką wolności i rozkoszy i inny socjalizm odrzuca.

Stary naukowiec obserwował hałasującą młodzież i nagle przyszło mu na myśl, że w tej sali jedynie on ma przywilej wolności, ponieważ jest stary; tylko wtedy, gdy człowiek jest stary, nie musi się już troszczyć o opinię swej gromady, o opinię publiczności ani o przyszłość. Jest sam ze swą bliską śmiercią, a śmierć nie ma uszu ni oczu, nie musi się jej podobać; może mówić i robić to, co się jemu samemu podoba.

A oni gwizdali i starali się dojść do głosu, żeby mu odpowiedzieć. W końcu powstał Jaromil; miał ciemno przed oczami, a za sobą tłum; mówił, że tylko rewolucja jest nowoczesna, podczas gdy dekadencki erotyzm i niezrozumiałe obrazy poetyckie są rupieciami i ludowi są obce. – W końcu co jest nowoczesne? – pytał sławnego poety. – Pańskie niezrozumiałe wiersze, czy my, którzy budujemy nowy świat? Absolutnie nowoczesny – odpowiadał zaraz – jest tylko lud budujący socjalizm.

Po jego słowach zagrzmiały oklaski audytorium.

Te oklaski długo jeszcze brzmiały, gdy stary naukowiec odchodził korytarzami Sorbony i czytał na ścianach: Bądźcie realistami, chciejcie niemożliwego. A kawałek dalej: Emancypacja człowieka będzie całkowita albo żadna. I jeszcze dalej: Tylko bez wyrzutów.

16

Ławki w przestronnej klasie są odsunięte pod ściany, a na podłodze poniewierają się pędzle, farby i długie papierowe transparenty, na których kilku studentów wyższej szkoły politycznej maluje hasła na majowy pochód. Jaromil, który jest autorem i redaktorem haseł, stoi nad nimi i spogląda do notatnika.

Ale co to? Pomyliliśmy daty? Jaromil dyktuje malującym kolegom te same hasła, które przed chwilą czytał wygwizdany naukowiec na korytarzach wzburzonej Sorbony. Bynajmniej, nie pomyliliśmy się: hasła, które Jaromil podaje do wypisania na transparentach, są dokładnie takie same, jak te, którymi dwadzieścia lat później zapisali paryscy studenci mury Sorbony, mury Nanterre, mury Censier.

Sen jest rzeczywistością – poleca napisać na jednym z transparentów; a na następnym: Bądźcie realistami, chciejcie niemożliwego; a obok: Zarządzamy nieustające szczęście; i dalej: Dosyć kościołów (to hasło szczególnie mu się podoba, składa się z dwóch słów a obejmuje dwa tysiąclecia historii), i następne hasło: Żadnej wolności dla wrogów wolności!, i następne: Wyobraźnia do władzy!, i dalej: Śmierć obojętnym!, i jeszcze: Z rewolucją do polityki, do rodziny, do miłości!

Koledzy malowali litery, a Jaromil chodził pomiędzy nimi dumnie jak marszałek słów. Był szczęśliwy, że jest pożyteczny i że jego sztuka tworzenia zdań znalazła tu swe zastosowanie. Wie, że poezja jest martwa (ponieważ sztuka jest martwa, jak głosi mur Sorbony), ale umarła po to, aby zmartwychwstać jako sztuka agitek i haseł na transparentach i na murach miast (ponieważ poezja jest na ulicy, jak głosi mur Odeonu).

17

– Czytałeś "Rude pravo"? Była tam na pierwszej stronie opublikowana lista stu haseł na pierwszego maja. Wydał ją Wydział Propagandy Komitetu Centralnego Partii. Tobie nie pasowało ani jedno z nich? Przed Jaromilem stał otyły młodzieniec z komitetu powiatowego, który przedstawił mu się jako przewodniczący uczelnianej komisji organizacji obchodów 1 maja 1949.

– Sen jest rzeczywistością. Przecież to idealizm najcięższego kalibru. Dosyć kościołów. Całkowicie bym się z tobą zgodził, towarzyszu, ale na razie jest to w sprzeczności z polityką partii wobec Kościoła. Śmierć obojętnym. Czyż możemy ludziom grozić śmiercią? Wyobraźnia do władzy. Ładnie by to wyglądało. Z rewolucją do miłości. Przepraszam, co przez to rozumiesz? To znaczy, że chcesz wolnej miłości w przeciwieństwie do burżuazyjnego małżeństwa, czy też monogamii w przeciwieństwie do burżuazyjnego promiskuityzmu? Jaromil oświadczył, że albo rewolucja przemieni cały świat we wszystkich jego elementach, włącznie z rodziną i miłością, albo to nie będzie rewolucja.

– No dobra – przyznał otyły młodzieniec – ale to można wyrazić lepiej: Za socjalistyczną politykę, za socjalistyczną rodzinę. Widzisz, a to jest hasło z "Rudego prava". Mogłeś sobie oszczędzić wysiłku.

18

Życie jest gdzie indziej, napisali studenci na murze Sorbony. Tak, dobrze o tym wie, przecież dlatego wyjechał z Londynu do Irlandii, gdzie się burzy lud. Nazywa się Percy Shelley, ma dwadzieścia lat a przy sobie setki ulotek i proklamacji jako legitymację, która umożliwi mu wstęp do prawdziwego życia.

Ponieważ prawdziwe życie jest gdzie indziej. Studenci wyrywają kostki z bruku, przewracają samochody, stawiają barykady; ich wejście w świat jest piękne i hałaśliwe, oświetlone płomieniami i uczedzone wybuchami bomb łzawiących. W o ile gorszej sytuacji był Rimaud, który marzył o barykadach Komuny Paryskiej, a nigdy się na nie z Charleville nie dostał. Za to w roku 1968 tysiące Rimbaudów mają swoje własne barykady; stojąc za nimi, odmawiają zawarcia z dotychczasowymi posiadaczami świata jakiegokolwiek kompromisu. Emancypacja człowieka będzie całkowita albo jej nie będzie.

Ale kilometr stąd, na drugim brzegu Sekwany, dotychczasowi posiadacze świata dalej prowadzą swe życie i wrzawa Dzielnicy Łacińskiej dociera do nich jedynie jako coś, co dzieje się w oddali. Sen jest rzeczywistością, pisali studenci na murze, ale zdaje się, że prawda była po przeciwnej stronie: ta rzeczywistość (barykady, przewrócone drzewa, czerwone sztandary) była snem.

19

Ale tego nie wie się nigdy w danej chwili, czy rzeczywistość jest snem czy sen rzeczywistością; studenci, którzy gromadzili się przed wydziałem ze swymi transparentami, przyszli tam chętnie, ale wiedzieli równocześnie, że gdyby tam nie przyszli, mogliby mieć w szkole kłopoty. Praski rok 1949 zastał czeskich studentów właśnie w tym ciekawym przełomowym momencie, gdy sen nie był już tylko snem; ich entuzjazm był jeszcze dobrowolny, ale był już także obowiązkowy.

Pochód ruszył ulicami i Jaromil maszerował wzdłuż niego; był odpowiedzialny nie tylko za hasła na transparentach, ale również za skandowanie kolegów; nie wymyślał już żadnych wspaniałych prowokujących aforyzmów, lecz wypisał sobie w notesie kilka haseł zalecanych przez centralny wydział propagandy. Wykrzykuje je na głos jak intonujący modlitwy podczas procesji, a koledzy je za nim skandują.

20

Pochód przeszedł już Placem Wacława obok trybuny, na narożniku ustawiły się zaimprowizowane kapele i młodzież w błękitnych koszulach tańczy. Wszyscy bratają się tu ze sobą bez żenady, choć jeszcze przed chwilą się nie znali, ale Percy Shelley jest nieszczęśliwy, poeta Shelley jest sam. Jest już w Dublinie od paru tygodni, rozdał setki proklamacji, policja dobrze go już zna, ale jemu nie udało się zbliżyć do żadnego, Irlandczyka. Życie wciąż jest tam, gdzie nie ma jego.

Gdyby tu chociaż stały barykady i rozlegała się strzelanina! Jaromilowi wydaje się, że uroczyste pochody są tylko ulotną imitacją wielkich rewolucyjnych demonstracji, że nie mają żadnego ciężaru i przeciekają ' między palcami.

W tej chwili przypomina sobie dziewczynę uwięzioną w klatce kasy i ogarnia go straszliwa tęsknota; wyobraża sobie, że rozbija młotem wystawę, odpycha kilka kupujących bab, otwiera klatkę kasy i uprowa- dza ze sobą na oczach zdumionych ludzi oswobodzoną brunetkę. I wyobraża sobie dalej, że idą razem zatłoczonymi ulicami i pełni miłości tulą się do siebie. A taniec, który wiruje dokoła, nagle przestaje być tańcem, ale są to znów barykady, jest rok 1848 i 1870, i 1945 i jest to Paryż, Warszawa, Budapeszt, Praga i Wiedeń, i są to znowu te odwieczne zastępy, które skaczą przez historię z barykady na barykadę, I a on skacze z nimi i trzyma ukochaną kobietę za rękę…

21

Czuł jej ciepłą rękę w dłoni i wtedy go nagle zobaczył. Szedł naprzeciw niego, rozłożysty i krępy, a u jego boku sunęła młoda kobieta; nie miała na sobie niebieskiej koszuli, jak większość dziewcząt tańczących na jezdni; była elegancka jak gwiazda pokazów mody.

Barczysty mężczyzna rozglądał się rozkojarzony i co chwila pozdrawiał kogoś skinieniem; kiedy zbliżył się do Jaromila na kilka kroków, przez moment spotkały się ich spojrzenia i Jaromil w nagłej sekundzie zmieszania (i za przykładem innych, którzy sławnego mężczyznę rozpoznawali i pozdrawiali) skłonił głowę w geście pozdrowienia; mężczyzna też go pozdrowił nieobecnymi oczyma (tak, jak pozdrawiamy kogoś, kogo nie znamy) i z rezerwą skinęła również głową kobieta, która mu towarzyszyła.

Ach, ta kobieta była niezwykle piękna! I była całkowicie rzeczywista. A dziewczyna z kasy i z wanny, tuląca się aż do tej chwili do boku Jaromila, w błyszczącym świetle jej rzeczywistego ciała rozpłynęła się i zniknęła.

Stał na chodniku w haniebnym osamotnieniu i oglądał się nienawistnie za nim; tak, to był on, drogi mistrz, adresat paczki z dwudziestoma słuchawkami.

22

Wieczór powoli opadał – na miasto, a Jaromil pragnął ją spotkać. Kilkakrotnie pobiegł za jakąś kobietą, która mu ją z tyłu przypominała. Było to piękne, wczuć się w daremną pogoń za kobietą zagubioną w bezmiarze ludzi. Potem zdecydował się, że pójdzie spacerować koło domu, do którego widział, jak kiedyś wchodziła. Było to nieprawdopodobne, żeby ją tam spotkał, ale nie chciało mu się iść do domu, dopóki matka jest jeszcze na nogach. (Znosił dom tylko w nocy, gdy mama śpi, a fotografia taty się budzi).

Chodził więc tam i z powrotem zapadłą peryferyjną ulicą, na której pierwszy maja ze swymi sztandarami i gałązkami bzu nie pozostawił żadnego wesołego śladu. W kamienicy rozświetlały się okna. Rozświetliło się też okno mieszkania w suterenie tuż nad chodnikiem. Jaromil zobaczył w nim znajomą dziewczynę! Ale nie, nie była to jego czarnowłosa kasjerka. To była jej koleżanka, szczupła ruda dziewczyna; podeszła właśnie do okna, żeby spuścić żaluzje.

Jaromil nawet nie zdążył przełknąć całej goryczy rozczarowania, gdy zorientował się, że został zauważony; zaczerwienił się i zachował się tak samo jak kiedyś, gdy piękna służąca spojrzała z wanny na dziurkę od klucza: uciekł.

23

Była szósta wieczorem, drugiego maja; sprzedawczynie wyszły gromadą ze sklepu i stało się coś nieoczekiwanego: ruda dziewczyna wychodziła sama.

Schował się szybko za rogiem, ale było już za późno. Ruda zobaczyła go i ruszyła ku niemu.

– Czy pan wie, że nie wypada zaglądać wieczorem ludziom do mieszkań?

Poczerwieniał i starał się szybko skierować rozmowę o wczorajszym wydarzeniu na inne tory; bał się, że obecność rudej dziewczyny znów mu zepsuje okazję, gdy jej czarnowłosa koleżanka wyjdzie ze sklepu. Ale ruda była bardzo rozmowna i wcale nie zamierzała pożegnać się z Jaromilem; nawet mu zaproponowała, żeby ją odprowadził do jej mieszkania (odprowadzać pannę do domu jest ponoć znacznie przyzwoiciej, niż podglądać pannę przez okno).

Jaromil rozpaczliwie spoglądał na drzwi sklepu.

– A gdzie jest pani koleżanka? – spytał w końcu.

– Zaspał pan. Ona już od nas odeszła.

Szli razem w kierunku domu dziewczyny i Jaromil dowiadywał się, że obie dziewczyny pochodzą ze wsi i miały tu w Pradze wspólną pracę i mieszkanie; brunetka wyjechała jednak z Pragi, ponieważ wychodzi za mąż.

Gdy zatrzymali się przed kamienicą, dziewczyna zapytała:

Nie zechciałby pan wstąpić do mnie na chwilkę?

Zaskoczony i zmieszany wszedł do jej pokoiku. A potem, nie wiedział nawet jak to się stało, objęli się, pocałowali i po chwili siedzieli już na łóżku, na pierzynie przykrytej wełnianą narzutą.

Było to takie szybkie i takie proste. Zanim zdążył pomyśleć o tym, że stoi przed nim trudne i decydujące zadanie życiowe, położyła mu rękę między nogami i chłopiec poczuł dziką radość, bowiem jego ciało reagowało tak, jak przystoi i jak należy.

– Jesteś bombowy, jesteś bombowy – szeptała mu potem do ucha, a on leżał obok niej z głową zanurzoną w poduszce i był pełen ogromnej ' radości; po chwili ciszy usłyszał:

– Ileś ty miał przede mną kobiet?

Wzruszył ramionami i uśmiechnął się z umyślną zagadkowością.; – Ukrywasz to?

– Zgadnij.

– No, powiedzmy – od pięciu do dziesięciu.

Zalało go radosne poczucie dumy; zdawało mu się, jakby przed chwilą, kochał się nie tylko z nią, ale i z tymi pięcioma czy dziesięcioma, kobietami, na które go oceniła; jakby nie tylko pozbawiła go dziewictwa, lecz przeniosła go od razu daleko w głąb męskiego wieku.

24

Spojrzał na nią z wdzięcznością i jej nagość wprawiła go w zachwyt. Jak to możliwe, że mu się kiedyś nie podobała? Przecież ma na swej klatce piersiowej absolutnie niezaprzeczalne piersi i absolutnie niezaprzeczalne owłosienie na podbrzuszu!

– Jesteś sto razy ładniejsza naga niż ubrana – rzekł do niej, chwaląc jej urodę.

– Pragnąłeś mnie już od dawna? – zapytała go.

– Tak, pragnąłem, przecież wiesz.

– Tak, wiem. Zauważyłam to, gdy przychodziłeś do nas po zakupy. Wiem, że wyczekiwałeś na mnie przed sklepem.

– Tak.

– Nie miałeś odwagi mnie zagadnąć, bo nigdy nie szłam sama. Ja jednak mimo to wiedziałam, że będziesz tu kiedyś ze mną. Ponieważ ja też cię pragnęłam.

25

Patrzył na nią, a w uszach brzmiały mu jej ostatnie słowa; tak, tak to jest: przez cały ten czas, kiedy dręczył się samotnością, kiedy z rozpaczą uczestniczył w zebraniach i w pochodach, kiedy wciąż biegł i biegł, jego dojrzałość była tu już przygotowana; cierpliwie czekał tu na niego ten pokój w suterenie z wilgotnymi ścianami i ta zwyczajna kobieta, której ciało całkowicie materialnie połączy go nareszcie z zastępami. Im bardziej się kocham, tym większą mam ochotę robić rewolucję, im bardziej robię rewolucję, tym większą mam ochotę się kochać, napisane było na murze Sorbony, a Jaromil wniknął po raz drugi w ciało rudej. Albo dojrzałość jest pełna, albo jej nie ma. Kochał ją tym razem długo i wspaniale.

A Percy Shelley, który miał, podobnie jak Jaromil, dziewczęcą twarz, i nie wyglądał na swój wiek, biegał tymczasem po ulicach Dublinu, wciąż biegł i biegł, gdyż wiedział, że życie jest gdzie indziej. Także Rimbaud ciągle biegł – do Stuttgartu, do Mediolanu, do Marsylii, a potem do Adenu i do Harare i z powrotem do Marsylii, ale wtedy miał już tylko jedną nogę, a z jedną nogą biegać się nie da.

Pozwolił znowu swemu ciału zsunąć się z jej ciała i pomyślał sobie, kiedy tak leżał obok niej, wyciągnięty i zmęczony, że odpoczywa nie po dwóch miłosnych aktach, lecz po kilkumiesięcznym biegu.

Część piąta albo Poeta jest zazdrosny

1

Podczas gdy Jaromil biegł, świat się zmieniał; szwagra, który uważał Voltaire'a za wynalazcę woltów, oskarżyli o rzekome oszustwa (jak setki innych drobnych kupców w owym czasie), zabrali mu obydwa sklepy (należały odtąd do państwa) i wsadzili na parę lat do kryminału; jego syna i żonę wysiedlili jako wrogów klasowych z Pragi. Obydwoje odchodzili z willi w lodowatym milczeniu, zdecydowani nigdy nie wybaczyć mamie, że jej syn przystał do wrogów rodziny.

Do willi wprowadzili się lokatorzy, którym rada narodowa przydzieliła opuszczone pokoje na parterze. Przyszli tu z nędznego piwnicznego mieszkania i uważali za niesprawiedliwość, że kiedyś do kogoś należała taka duża i przyjemna willa; sądzili, że nie przychodzą tutaj mieszkać, ale wynagrodzić sobie dawne krzywdy historii. Okupowali bez pytania ogród i domagali się od mamy, żeby szybko załatwiła naprawę tynku, który odpada i mógłby pokaleczyć ich dzieci bawiące się na podwórku.

Babcia starzała się, traciła pamięć i pewnego dnia (prawie niezauważalnie) zamieniła się w proch krematorium.

Nic dziwnego, że mama tym gorzej znosiła to, że jej syn się wyobcowuje: studiował w szkole, której nie darzyła sympatią i przestał przynosić jej swe wiersze, które przywykła regularnie czytać. Kiedy poszła zajrzeć do jego szuflady, zastała ją zamkniętą, co było dla niej policzkiem: Jaromil podejrzewają, że grzebie w jego rzeczach! Pomogła sobie zapasowym kluczem, o którym Jaromil nie wiedział, nie znalazła jednak w dzienniku żadnego nowego zapisu ani żadnego nowego wiersza. Potem zobaczyła na ścianie jego pokoiku fotografię męża w mundurze i przypomniała sobie, że kiedyś prosiła figurkę Apollina, aby z jej płodu wymazała rysy małżonka: ach, czyżby musiała jeszcze ze zmarłym mężem walczyć o syna?

Mniej więcej tydzień po tym, jak opuściliśmy Jaromila w poprzedniej części w łóżku rudej dziewczyny, mama znowu otworzyła jego biurko. W dzienniku znalazła kilka lakonicznych uwag, których nie zrozumiała, ale odkryła coś znacznie ważniejszego: nowe wiersze syna. Wydawało jej się, że lira Apollina zwycięża znów mundur męża, i ucieszyła się w duchu.

Gdy je przeczytała, miłe wrażenie jeszcze się spotęgowało, bowiem wiersze (stało się to właściwie po raz pierwszy!) naprawdę się mamie podobały: były rymowane (mama zawsze w głębi duszy uważała, że wiersz bez rymu nie jest wierszem) i były również zupełnie zrozumiałe i pełne pięknych słów; żadnych starców, rozpuszczania ciała w glinie, obwisłych brzuchów i zaropiałych oczu; były tam nazwy kwiatów, było niebo i obłoki i kilkakrotnie pojawiło się (co w jego wierszach nigdy się nie zdarzyło!) także słowo matka.

Potem przyszedł do domu Jaromil; gdy usłyszała jego kroki na schodach, wszystkie lata cierpienia napłynęły jej do oczu i nie powstrzymała płaczu.

– Co ci jest, mamo, na Boga, co ci jest? – pytał ją, a mama uważnie przysłuchiwała się czułości, której dawno już w jego głosie nie słyszała.

– Nic, Jaromilu, nic – odpowiadała płacząc, a płacz ten wzmagał się potęgowany synowską troską. I tym razem wypływało z niej wiele rodzajów łez: łzy żalu z powodu tego, że tak bardzo jest opuszczona; łzy wyrzutów, że syn ją zaniedbuje; łzy nadziei, że może wreszcie (po melodyjnych zdaniach nowych wierszy) wróci do niej z powrotem; łzy gniewu, że stoi nad nią bez ruchu i nie potrafi nawet pogłaskać jej po głowie; łzy podstępu, które miały go wzruszyć i zatrzymać przy niej. W końcu po minucie zakłopotania chwycił ją za rękę: to było piękne; mama przestała płakać i słowa płynęły z niej równie obficie, jak przed chwilą łzy; mówiła o wszystkim: o swym wdowieństwie, osamotnieniu, o lokatorach, którzy chcieliby ją wypędzić z jej własnego domu, o siostrze, która ją znienawidziła (i to z twojego powodu, Jaromilu!) i w końcu o tym najważniejszym: że w tym życiowym osamotnieniu odwraca się od niej jedyny człowiek, jakiego ma na świecie.

Ależ to nieprawda, ja się od ciebie nie odwracam! – Nie mogła się zgodzić z takim tanim zapewnieniem i zaczęła się gorzko śmiać; jakżeż się od niej nie odwraca, przychodzi późno do domu, bywają dni, kiedy nie zamieniają ze sobą ani słowa, a jeśli czasem rozmawiają, ona wie doskonale, że jej nie słucha i myśli o czym innym. Tak, staje się dla niej obcym.

Ależ, mamo, nie staję się obcym.

Znowu się gorzko zaśmiała. Nie staje się? Ma mu więc to udowodnić? Ma mu powiedzieć, co ją zraniło? Mama przecież zawsze respektowała jego prawo do prywatnego życia; już kiedy był małym chłopcem, sprzeczała się ze wszystkimi, że musi mieć swój własny dziecięcy pokój; a teraz, jaka zniewaga! Jaromil nie może sobie wyobrazić, jak się czuła, gdy przekonała się (całkiem przypadkowo, ścierając kiedyś kurze w jego pokoju), że zamyka szuflady w biurku! Przed kim je zamyka? Czy naprawdę myśli, że ona mogłaby, niczym jakaś ciekawska plotkarka, wsadzać nos w jego sprawy?

– Ależ, mamo, to nieporozumienie! Ja tych szuflad w ogóle nie używam! Jeżeli są zamknięte, to przez przypadek! Mama wiedziała, że syn kłamie, ale to nie było ważne: ważniejsza od kłamliwych słów była pokora głosu proponującego pojednanie.

– Chciałabym ci wierzyć, Jaromilu. – Uścisnęła mu rękę.

Potem pod wpływem jego spojrzenia uświadomiła sobie ślady łez na twarzy i odeszła do łazienki, gdzie przeraziła się własnego odbicia w lustrze; zapłakana twarz wydawała jej się brzydka; wyrzucała sobie teraz również szarą suknię, w której wróciła z biura. Szybko umyła się zimną wodą, przebrała się w różowy szlafrok, poszła do kuchenki i wróciła z butelką wina. Potem rozgadała się o tym, że ich dwoje znowu powinno sobie ufać, gdyż na tym smutnym świecie nie mają nikogo poza sobą. Mówiła długo na ten temat i zdawało jej się, że oczy, którymi Jaromil się w nią wpatruje, są przyjazne i wyrażają zgodę. Pozwoliła więc sobie powiedzieć, że nie wątpi w to, iż Jaromil, dziś już student, ma na pewno swe prywatne tajemnice, które ona respektuje; nie chciałaby tylko, żeby kobieta, z którą Jaromil może się spotyka, zmąciła ich wzajemny stosunek.

Jaromil słuchał cierpliwie i ze zrozumieniem. Jeżeli unikał mamy w ostatnim roku, to dlatego, że jego żal wymagał samotności i ciemności. Jednak od czasu, gdy zakotwiczył się na słonecznym brzegu ciała rudowłosej, pragnął światła i pokoju; niezgoda z matką przeszkadzała mu. Do powodów natury uczuciowej dołączyły się też bardziej praktyczne względy: ruda miała swój samodzielny pokój, podczas gdy on, mężczyzna, mieszka u mamy i może realizować swoje samodzielne życie tylko dzięki samodzielności dziewczyny. Gorzko odczuwał ten brak równouprawnienia i był zadowolony, że mama siedzi tu z nim w różowym szlafroku przy winie i wygląda jak całkiem przyjemna młoda kobieta, z którą może po przyjacielsku dogadać się co do swych praw. Powiedział jej, że nie ma przed nią nic do ukrycia (mamę ścisnęło w gardle w trwożliwym oczekiwaniu) i rozgadał się o rudowłosej dziewczynie. Zataił przy tym fakt, że mama zna ją z widzenia ze sklepu, w którym robi zakupy, niemniej jednak wyznał jej, że panna ma osiemnaście lat i nie jest żadną studentką, lecz zupełnie prostą dziewczyną, która (powiedział to niemal bojowo) zarabia na swe życie własnymi rękami.

Mama nalewała sobie wina i wydawało się, że wszystko obraca się na lepsze. Obraz dziewczyny, który przed nią malował rozgadany syn, rozpraszał jej niepokój: dziewczyna była młodziutka (straszliwe widmo rozpustnej kobiety szczęśliwie się rozpływało), nie była zbyt wykształcona (mama nie musiała się więc bać siły jej wpływu) i wreszcie Jaromil aż podejrzanie podkreślał jej prostotę i sympatyczność, z czego wywnioskowała, że dziewczyna nie jest najładniejsza (toteż mogła z ukrywanym zadowoleniem spodziewać się, że zainteresowanie syna zbyt długo nie potrwa).

Jaromil wyczuł, że mama spogląda na obraz rudej dziewczyny bez dezaprobaty, i był szczęśliwy: wyobraził sobie, jak tu, przy wspólnym stole siedzieć będzie z mamą i z rudą, z aniołem swego dzieciństwa i z aniołem swej dojrzałości; wydawało mu się to wspaniałe jak pokój; pokój pomiędzy domem i światem; pokój pod skrzydłami dwóch aniołów.

Po długim czasie byli znowu, matka i syn, szczęśliwie ufni. Mówili jedno przez drugiego, ale Jaromil ani na moment nie spuszczał przy tym z oczu swego małego praktycznego celu: prawa do swojego pokoju, do którego mógłby przyprowadzić dziewczynę i być z nią tak długo, jakby sam zechciał; zrozumiał bowiem, że prawdziwie dorosły jest tylko ten, kto jest nieskrępowanym panem jakiejś zamkniętej przestrzeni, w obrębie której wolno mu robić, co chce, gdzie przez nikogo nie jest obserwowany ani kontrolowany. Tak też (okrężnie i ostrożnie) przedstawił to mamie; będzie ponoć bywał w domu tym chętniej, im bardziej będzie mógł się tu uważać za pana samego siebie.

Nawet pod zasłoną wina mama pozostawała czujnym tygrysem: od razu wiedziała, do czego syn zmierza.

– Jak to, Jaromilu, czyżbyś nie czuł się tu panem siebie?; Jaromil powiedział, że bardzo mu się w domu podoba, ale chciałby. mieć prawo zaprosić sobie tutaj, kogo chce. i żyć w domu równie samodzielnie, jak mieszka ruda u swego najemcy.

Mama zrozumiała, że Jaromil stwarza jej tu wielką okazję; przecież ' i ona ma różnych wielbicieli, których musi odrzucać, ponieważ boi się potępienia Jaromila. Czyż nie mogłaby sobie teraz przy odrobinie zręczności kupić w zamian za swobodę Jaromila także trochę swobody dla siebie? Kiedy jednak wyobraziła sobie, że Jaromil jest w swym, dziecinnym pokoju z obcą kobietą, zrodził się w niej sprzeciw nie do pokonania.

Musisz zdawać sobie sprawę, że jest jakaś różnica między matką i najemcą – powiedziała dotknięta i w tej samej chwili wiedziała już, że w ten sposób sama sobie dobrowolnie zabrania tego, by znowu żyć jak kobieta. Zrozumiała, że jej odraza do życia erotycznego syna jest większa od tęsknoty jej ciała za własnym życiem i przeraziła się tego odkrycia.

Jaromil, który skupił się wyłącznie na swym celu, nie zdawał sobie ', sprawy z mamy nastroju i kontynuował przegraną walkę, używając kolejnych daremnych argumentów. Dopiero po chwili zauważył, że mamie płyną po policzkach łzy. Przestraszył się, że obraził anioła swego ' dzieciństwa i umilkł. W zwierciadle maminych łez jego pretensje do niezależności jawiły mu się nagle jako zuchwałość, bezczelność, ba – obleśna bezwstydność.

Mama zaś była zrozpaczona: widziała, jak przepaść między nią i synem z powrotem się otwiera. Nic nie zyskuje, tylko znowu wszystko traci. W pośpiechu zastanawiała się, co zrobić, aby nie przerwać do reszty tej cennej nici porozumienia z synem; ujęła go za rękę i ze łzami w oczach powiedziała:

– Ach, Jaromilu, nie gniewaj się; martwię się tym, że się tak zmieniłeś; strasznie się zmieniłeś w ostatnim czasie.

– Jak to, ja się zmieniłem? Wcale się nie zmieniłem, mamo.

– Zmieniłeś. I powiem ci, co mnie najbardziej boli w tej zmianie. Że już nie piszesz wierszy. Pisywałeś takie ładne wiersze i już przestałeś, i to mnie boli.

Jaromil chciał coś powiedzieć, ale mama nie dopuściła go do głosu. – Uwierz swojej matce: znam się na tym trochę; jesteś ogromnie utalentowany; to jest twoje przeznaczenie; nie powinieneś go zdradzić; jesteś poetą, Jaromilu, jesteś poetą i boli mnie, że o tym zapominasz.

Jaromil słuchał niemal z zachwytem maminych słów. To prawda, anioł dzieciństwa rozumie go jednak najlepiej ze wszystkich! Czy i on sam nie martwił się, że już nie pisze wierszy?

– Mamo, ja już znowu piszę wiersze, piszę je! Ja ci je pokażę!

Nie piszesz, Jaromilu – mama pokręciła ze smutkiem głową – nie staraj się mnie oszukać, wiem, że ich nie piszesz.

– Piszę! Piszę! – wołał Jaromil i pobiegł do swego pokoju, otworzył szufladę i przyniósł wiersze.

I mama spoglądała na te same wiersze, które czytała przed kilkoma godzinami, klęcząc przed biurkiem Jaromila:

– Ach, Jaromilu, te są piękne! Zrobiłeś duże postępy, duże postępy! Jesteś poetą, a ja jestem taka szczęśliwa…

2

Wszystko zdaje się świadczyć o tym, że ta Jaromila olbrzymia tęsknota za nowym (ten kult Nowego) była jedynie nieokreśloną projekcją tęsknoty cnotliwego młodzieńca za niewiarygodnością nie znanego dotąd spółkowania; gdy po raz pierwszy spoczął na brzegu ciała rudej, przebiegła mu przez głowę dziwna myśl, że już wie, co to znaczy być absolutnie nowoczesnym; być absolutnie nowoczesnym oznacza leżeć na brzegu ciała rudej.

Był więc taki szczęśliwy i pełen entuzjazmu, że miał ochotę recytować dziewczynie wiersze; przeleciały mu przez głowę wszystkie, które umiał na pamięć (własne i cudze), ale uświadomił sobie (zresztą z pewnym przerażeniem), że rudej żadne z nich by się nie podobały i pomyślał, że absolutnie nowoczesne są tylko te wiersze, które jest w stanie przyjąć i zrozumieć ruda, dziewczyna z mas.

Było to niczym nagłe olśnienie; czemu właściwie chciał nadepnąć na gardło własnej pieśni, czemu chciał się wyrzec poezji na rzecz rewolucji? Przecież teraz, kiedy wylądował na brzegu prawdziwego życia (pod słowem "prawdziwe" rozumiał gęstość powstałą na skutek zmieszania tłumów, fizycznej miłości i rewolucyjnych haseł), wystarczy tylko, żeby się temu życiu całkowicie oddał i stał się jego skrzypcami.

Czuł, że jest pełen wersów i spróbował napisać wiersz, który podobałby się rudowłosej dziewczynie. Nie było to takie łatwe; dotychczas pisywał wiersze bez rymów i napotykał teraz na techniczne problemy związane z regularnym wierszem, nie wątpił bowiem, że ruda uważa za wiersz to, co się rymuje. Ostatecznie i zwycięska Rewolucja była tego samego zdania; przypomnijmy sobie przecież, że w tych latach wierszy bez rymów w ogóle nie drukowano; cała nowoczesna poezja była uznana za wytwór zgniłej burżuazji, a wolny wiersz był najbardziej ewidentnym przejawem poetyckiej zgnilizny.

Czy w miłości zwycięskiej rewolucji do rymów mamy widzieć jedynie przypadkowe upodobanie? Bynajmniej. W rymie i rytmie jest czarodziejska moc: bezkształtny świat zawarty w regularnym wierszu stanie się od razu przejrzysty, regularny, jasny i piękny. Jeżeli śmierć pojawi się w wierszu akurat wtedy, gdy na końcu poprzedniego wersu zegar wybije ćwierć, stanie się i ona dźwięcznym elementem porządku. I gdyby nawet wiersz przeciwko śmierci protestował, jest ona mimowolnie usprawiedliwiona, chociażby jako powód pięknego protestu. Kości, róże, rany, wszystko w wierszu zmienia się w balet, a poeta z czytelnikiem są w tym balecie tancerzami. Ci, którzy tańczą, nie mogą, naturalnie, nie zgadzać się na taniec. Poprzez wiersz realizuje człowiek swoją zgodę na byt, a rym i rytm są najbrutalniejszymi środkami owej zgody. A czyż zwycięska rewolucja nie potrzebuje brutalnego potwierdzenia nowego ładu, a więc liryki pełnej rymów?

Szalejcie ze mną!" – wzywa Vitezslav Nezval swoich czytelników, a Baudelaire pisze: "Trzeba być bezustannie pijanym… winem, poezją, cnotą, wedle upodobania…" Liryka jest pijaństwem i człowiek się upija, aby łatwiej jednoczyć się ze światem. Rewolucja nie pragnie być badana i obserwowana, pragnie, by ludzie się z nią jednoczyli; w tym sensie jest liryczna i liryki potrzebująca.

Rewolucja ma jednak na myśli inną lirykę niż ta, którą pisywał kiedyś Jaromil; wówczas obserwował w upojeniu ciche przygody i wspaniałe osobliwości swego wnętrza; dzisiaj wszakże opróżnił swą duszę jak hangar, aby weszły do niej hałaśliwe kapele świata; urok osobliwości, które rozumiał tylko on sam, zamienił na urok powszechności, które rozumiał każdy. Gorąco pragnął zrehabilitować dawne piękno, nad którym sztuka (w zwyrodniałej pysze) kręciła nosem: zachód słońca, różę, rosę na trawie, gwiazdy, zmierzchy, śpiew dochodzący z oddali, matkę i tęsknotę za domem; ach, jakiż to był piękny, bliski i zrozumiały świat! Jaromil powracał do niego ze zdumieniem i wzruszeniem, jak marnotrawny syn, wracający po długich latach do domu, który kiedyś opuścił.

Ach, być prostym, zupełnie prostym, prostym jak ludowa pieśń, jak dziecięca wyliczanka, jak potoczek, jak ruda dziewczyna!

Być u źródła wiecznego piękna, kochać słowa dal, srebro, tęcza, i kochać słowo ach, to tylekroć wyśmiewane słówko!

Jaromila fascynowały również niektóre czasowniki, zwłaszcza te, które wyrażały prosty ruch naprzód: biec, iść, a jeszcze bardziej płynąć i lecieć. W wierszu napisanym z okazji urodzin Lenina, rzucił na falę gałązkę jabłoni (ten gest oczarował go powiązaniem z dawnymi obyczajami ludu, puszczającego po wodzie wianki kwiatów), aby popłynęła do kraju Lenina; z Czech wprawdzie żadne wody do Rosji nie płyną, ale wiersz jest zaczarowanym obszarem, gdzie rzeki zmieniają swój bieg. W innym wierszu napisał, że świat będzie pewnego dnia wolny jak zapach igliwia wędrujący łańcuchem gór. W jeszcze innym wierszu pisał znów o woni jaśminu, która jest tak silna, że zmienia się w niewidzialny żaglowiec płynący w powietrzu; wyobrażał sobie, że wsiada na pokład woni i płynie daleko, daleko, aż do Marsylii, gdzie właśnie w tym czasie (jak pisało "Rude pravo") strajkowali robotnicy, których towarzyszem i bratem chciał być.

Dlatego też w jego wierszach niezliczoną ilość razy pojawiał się najbardziej poetycki instrument ruchu – skrzydła; noc, o której opowiadał wiersz, pełna była cichego bicia skrzydeł; skrzydłami było obdarzone pragnienie, tęsknota, nawet nienawiść i, oczywiście, czas również unosił się na skrzydłach.

We wszystkich tych słowach było utajone pragnienie bezmiernego objęcia, w którym jakby ożywał słynny wers Schillera: Seid umschfun gen, Mifionen, diesen Kuss der ganzen Weft! Bezmierne objęcie ogarniało sobą nie tylko przestrzeń, ale i czas; celem żeglugi była nie tylko strajkująca Marsylia, lecz także przyszłość, ta cudowna wyspa w oddali.

Przyszłość była kiedyś dla Jaromila przede wszystkim tajemnicą; kryło się w niej wszystko, co nieznane; dlatego nęciła i przerażała; była przeciwieństwem tego, co pewne, przeciwieństwem rodzinnego domu (dlatego w chwilach niepokoju marzył o miłości starych ludzi, którzy są szczęśliwi, ponieważ nie mają już przyszłości). Rewolucja nadała jednak przyszłości całkowicie odmienne znaczenie: nie była już tajemnicą, rewolucjonista znał ją na pamięć; znał ją z broszur, książek, wykładów, z agitacyjnych przemówień; nie przerażała, przeciwnie – dawała pewności wewnątrz teraźniejszości, tak że rewolucjonista uciekał do niej jak dziecko do mamy.

' Jaromil napisał wiersz o działaczu komunistycznym, który zasnął na kanapie w sekretariacie późną nocą, gdy płodne zebranie poranną rosą, już się pokryło (obrazu walczącego komunisty nie dało się wyrazić ' inaczej niż za pomocą obrazu komunisty obradującego); odgłos tramwaju pod oknem przemienił się we śnie w bicie dzwonów, wszystkich dzwonów świata, które ogłaszają, że wojny definitywnie się skończyły ' i kula ziemska należy do ludzi pracy. Zrozumiał, że cudownym skokiem znalazł się w dalekiej przyszłości; stał gdzieś wśród pól, a ku niemu zbliżała się kobieta na traktorze (na wszystkich plakatach kobieta przyszłości przedstawiana była jako kobieta na traktorze) i ze zdziwieniem rozpoznawała w nim tego, którego nigdy nie widziała, spracowanego mężczyznę z dawnych lat, tego, który poświęcił się, żeby ona mogła teraz szczęśliwie (i ze śpiewem na ustach) orać łany. Zeszła ze swej maszyny, by się z nim przywitać; mówi mu: "Tu jesteś w domu, tu jest twój świat…" i chce go wynagrodzić (na Boga, jak mogłaby ta młoda '' kobieta wynagrodzić starego steranego działacza?); w tym momencie tramwaje na ulicy głośno zadzwoniły i mężczyzna odpoczywający na wąskiej kanapie w kącie sekretariatu obudził się…

Napisał już wiele nowych wierszy, a mimo to nie był zadowolony; znał je bowiem na razie tylko on i mama. Wysyłał je wszystkie do redakcji "Rudego prava", które co rano sobie kupował; kiedyś wreszcie odkrył na trzeciej stronie w prawym górnym rogu pięć czterowersowych strof ze swoim nazwiskiem wydrukowanym tłustymi literami pod tytułem. Jeszcze tego samego dnia wręczył gazetę rudej, mówiąc, żeby ją sobie dokładnie przejrzała; dziewczątko długo nie mogło znaleźć niczego ciekawego (była przyzwyczajona wiersze pomijać, toteż w ogóle nie dostrzegła nazwiska przy nich wydrukowanego) i Jaromil musiał w końcu wskazać wiersz palcem.

– Nie wiedziałam, że jesteś poetą – patrzyła mu z podziwem w oczy. Jaromil powiedział jej, że pisze wiersze już od bardzo dawna, i wyciągnął z kieszeni kilka innych wierszy, które miał w rękopisie. Ruda je czytała, a Jaromil wyznał jej, że jakiś czas temu przestał pisać wiersze, i dopiero teraz, gdy ją spotkał, znów do nich powrócił. Spotkał rudą, jak gdyby spotkał Poezję.

– Naprawdę? – spytała dziewczyna, a kiedy Jaromil przytaknął, objęła go i pocałowała.

– Szczególne jest to – ciągnął dalej Jaromil – że jesteś nie tylko królową mych obecnych wierszy, ale i tych, które napisałem, zanim cię poznałem. Kiedy cię po raz pierwszy zobaczyłem, wydawało mi się, że moje dawne wiersze ożyły i zamieniły się w kobietę.

Z przyjemnością patrzył na jej zaciekawioną i zdziwioną twarz, a potem zaczął jej opowiadać, jak przed laty pisał długą prozę poetycką, jakieś fantastyczne opowiadanie o chłopcu imieniem Ksawery. Pisał? Właściwie nie pisał, raczej tylko śnił o jego przygodach i pragnął je kiedyś opisać.

Ksawery żył zupełnie inaczej niż inni ludzie; jego życie było snem; Ksawery spał i śnił mu się sen; w tym śnie zasnął i śnił mu się następny sen, w którym znowu zasypiał i znowu śnił mu się sen; i z tego snu, powiedzmy, zbudził się i znalazł się w poprzednim śnie; i tak przechodził ze snu do snu i przeżywał właściwie na zmianę kilka istnień; mieszkał w kilku istnieniach i przechodził z jednego do drugiego. Czy to nie wspaniałe, żyć tak, jak żył Ksawery? Nie być przywiązanym tylko do jednego życia? Być wprawdzie śmiertelnym, lecz pomimo to mieć wiele istnień?

– Tak, to by było piękne… – rzekła ruda.

I Jaromil opowiadał dalej o tym, że gdy pewnego dnia zobaczył ją w sklepie, osłupiał, bowiem największą miłość Ksawerego wyobrażał sobie właśnie tak: szczupłą, rudą, leciutko piegowatą…

– Jestem brzydka – powiedziała ruda.

– Nie! Kocham twoje piegi i twoje rude włosy! Kocham je, gdyż są moim domem, moją ojczyzną, moim dawnym snem!

Ruda pocałowała Jaromila, a on ciągnął dalej:

– Wyobraź sobie, całe opowiadanie zaczyna się tak: Ksawery lubił włóczyć się zakurzonymi podmiejskimi ulicami; mijał zawsze takie jedno okno w suterenie, zatrzymywał się przy nim i marzył, że mieszka tam, być może, jakaś piękna kobieta. Pewnego dnia w oknie paliło się światło i Jaromil zobaczył wewnątrz delikatną, wątłą, rudowłosą dziewczynę. Nie wytrzymał, otworzył na oścież skrzydło uchylonego okna i wskoczył do środka.

– Ale ty od okna uciekłeś! – zaśmiała się ruda.

– Tak, uciekłem – powiedział Jaromil – ponieważ zląkłem się, że powraca do mnie mój sen; wiesz, co to znaczy, gdy naraz wchodzisz w sytuację, którą znałaś dotąd tylko ze snu? W tym jest coś tak okropnego, że masz ochotę uciec!

– Tak – ruda przyświadczyła uszczęśliwiona. – Wskoczył więc do niej do środka, ale potem przyszedł jej mąż i Ksawery zamknął go w ciężkiej dębowej szafie. Ten mąż jest tam do tej pory, zamieniony w kościotrupa. A Ksawery zabrał tę kobietę ze sobą w dalekie strony, tak jak ja zabiorę ciebie.

– Jesteś mój Ksawery – szepnęła ruda Jaromilowi wdzięcznie do ucha i zaczęła odmieniać to imię, zmieniając je na Ksawerka, Ksawika, Ksawka i nazywała go tymi wszystkimi słówkami i długo, długo całowała.

3

Spośród wielu wizyt Jaromila w suterenie dziewczyny pragniemy; odnotować tę, podczas której ruda miała sukienkę z naszytymi z przodu od kołnierzyka do samego dołu dużymi guzikami. Jaromil zaczął je ů rozpinać, a dziewczyna roześmiała się, ponieważ guziki służyły tylko jako ozdoba.

– Poczekaj, sama się rozbiorę powiedziała i uniosła rękę, by złapać z tyłu na szyi koniec zamka błyskawicznego.

Jaromil czuł się w przykry sposób przyłapany na swej niezręczności i teraz, gdy zrozumiał w końcu zasadę zapinania, chciał prędko naprawić niepowodzenie.

Nie, nie, sama się rozbiorę, zostaw mnie! cofała się przed nim i śmiała się.

Nie mógł dłużej nalegać, ponieważ nie chciał stać się śmiesznym; zarazem jednak stanowczo nie zgadzał się na to, że dziewczyna chce rozbierać się sama. W jego wyobrażeniach miłosne rozbieranie różniło się od rozbierania codziennego właśnie tym, że kobietę rozbiera kochanek.

To nie doświadczenia wytworzyły w nim taki pogląd, ale literatura. i jej sugestywne zdania: umiał rozbierać kobietę; albo: rozpinał jej wprawnym ruchem bluzkę. Nie potrafił sobie wyobrazić miłości fizycznej bez uwertury chaotycznego i pożądliwego rozpinania guzików, ściągania zamka, zdzierania sweterków.

– Nie jesteś przecież u lekarza, żebyś się rozbierała sama – protestował. Dziewczyna już wyśliznęła się z sukienki i była w samej bieliźnie. – U lekarza? Dlaczego?

Tak, wygląda to jak u lekarza.

No, tak – zaśmiała się dziewczyna – rzeczywiście, jak u lekarza. Zdjęła stanik i stanęła przed Jaromilem nadstawiając mu swe małe piersi.

– Kłuje mnie, panie doktorze, tutaj koło serca.

Jaromil patrzył na nią nie rozumiejąc, a ona powiedziała usprawiedliwiająco:

– Przepraszam pana, przywykł pan z pewnością badać pacjentów na leżąco. – I położyła się na tapczanie, mówiąc: – Proszę spojrzeć, co tam u mnie z tym sercem.

Jaromilowi nie pozostało nic innego, niż przyjąć warunki gry: pochylił się nad klatką piersiową dziewczyny i przyłożył ucho do jej serca; dotykał małżowiną miękkiej poduszeczki piersi i słyszał z głębi regularne stukanie. Pomyślał sobie, że może właśnie w ten sposób naprawdę dotyka piersi rudej lekarz, gdy bada ją za zamkniętymi i tajemniczymi drzwiami gabinetu. Podniósł głowę, spojrzał na nagą dziewczynę i przeszyło go uczucie palącego bólu, widział ją bowiem taką, jaką ją widzi obcy mężczyzna – lekarz. Szybko położył obie swe ręce dziewczynie na piersiach (położył je tam jako Jaromil, nie jako lekarz), aby przerwać męczącą grę.

Ależ, panie doktorze, co pan robi! Tego panu przecież robić nie wolno! To nie jest badanie lekarskie! – broniła się ruda, a Jaromila ogarnęła złość; widział twarz swej dziewczyny, jak wygląda w chwili, gdy ją dotykają obce ręce; widział, jak zalotnie protestuje, i miał ochotę ją uderzyć; uświadomił sobie jednak w tym momencie, że jest podniecony, toteż zdarł z dziewczyny majteczki i złączył się z nią.

Podniecenie było tak ogromne, że zazdrosna złość Jaromila szybko się w nim rozpuszczała, zwłaszcza, gdy słyszał jęki dziewczyny (tę wspaniałą cześć) i słowa, które miały już na zawsze należeć do ich intymnych chwil:

– Ksawku, Ksawiku, Ksawerku!

Potem leżał spokojnie obok niej, całował ją czule po ramieniu i było mu dobrze. Jednakże ten dureń nie mógł zadowolić się piękną chwilą; piękna chwila miała dla niego znaczenie tylko wtedy, jeśli była posłanką pięknej wieczności; piękna chwila, która wypadłaby z poplamionej wieczności, była dla niego jedynie kłamstwem. Chciał się więc upewnić, że ich wieczność jest nie splamiona, i zapytał, błagalnie raczej niż napastliwie:

– Ale powiedz mi, że to był tylko głupi żart z tym badaniem lekarskim.

– No pewnie – powiedziała dziewczyna; cóż miała odpowiedzieć na tak głupie pytanie?

Jednakże to jej no pewnie Jaromila nie zadowoliło; ciągnął:

Nie zniósłbym tego, żeby dotknęły cię jakieś inne ręce prócz moich. Nie zniósłbym tego i głaskał dziewczynę po jej ubożuchnych piersiach, jakby w jej nietykalności było zaklęte całe jego szczęście. Dziewczyna (całkiem niewinnie) się roześmiała:

– Ale co robić, kiedy jestem chora?

Jaromil wiedział, że trudno jest uniknąć jakiegokolwiek badania lekarskiego i że jego stanowisko jest nie do obrony; równie dobrze wiedział jednak, że jeśli piersi dziewczyny dotkną inne ręce, cały jego świat ulegnie zniszczeniu. Dlatego powtarzał:

– Ale ja bym tego nie zniósł, rozumiesz, ja bym tego nie zniósł. – Więc co mam zrobić, jeśli zachoruję?

Powiedział cicho i z wyrzutem:

Możesz przecież sobie znaleźć lekarkę.

– Czyż ja mogę sobie kogoś wybierać? Przecież wiesz jak to jest. – Zaczęła teraz mówić z nieukrywanym rozgoryczeniem. – Wszyscy jesteśmy przydzieleni do jakiegoś lekarza! Czyżbyś nie wiedział, czym jest socjalistyczna służba zdrowia? Nie masz żadnego wyboru i musisz słuchać! Weź choćby te badania ginekologiczne…

Jaromilowi zamarło serce, ale spytał jakby nigdy nic: – Czyżbyś miała jakieś kłopoty?

– Ależ nie, to profilaktyka. Ze względu na raka. Jest takie zarządzenie.

– Milcz, nie chcę tego słuchać rzekł Jaromil i położył jej rękę na ustach; położył ją tam tak gwałtownie, że zląkł się niemal tego dotyku, bowiem ruda mogła uważać to za uderzenie i rozgniewać się; ale oczy dziewczyny patrzyły pokornie, tak że Jaromil nie musiał w żaden sposób łagodzić niezamierzonej brutalności swego gestu; spodobała mu się ona i powiedział:

– Oświadczam ci, że jeśli ktoś cię jeszcze kiedyś dotknie, to już nigdy nie będę mógł cię dotknąć ja.

Wciąż trzymał rękę na jej ustach; po raz pierwszy dotknął brutalnie jakiejś kobiety i poczuł, że jest oszołomiony; położył jej potem obie ręce na szyi, jakby ją dusił; czuł pod palcami kruchość jej gardła i pomyślał sobie, że wystarczyłoby zacisnąć palce i udusiłaby się.

– Udusiłbym cię, gdyby ktoś cię dotknął – rzekł, trzymając ciągle dziewczynę obiema rękami za gardło; cieszyło go uczucie, że w tym dotyku zawarty jest możliwy niebyt dziewczyny; zdawało mu się, że przynajmniej w tej chwili ruda rzeczywiście do niego należy, i oszołomiło go poczucie szczęśliwej władzy, poczucie tak piękne, że zaczął dziewczynę znowu kochać.

W trakcie miłosnego aktu kilkakrotnie ścisnął ją brutalnie, kładł jej rękę na szyi (przyszło mu na myśl, że byłoby pięknie udusić kochankę podczas stosunku) i parę razy ją ugryzł.

Potem znów leżeli obok siebie, ale akt miłosny trwał widocznie zbyt krótko, tak że wcale nie zdołał rozproszyć gorzkiego gniewu chłopca; ruda leżała koło niego, nie uduszona, żywa, ze swym nagim ciałem, które chodzi na badania ginekologiczne.

– Nie bądź na mnie zły – pogłaskała go po ręce.

– Powiedziałem ci, że brzydzę się ciałem, którego dotykały inne ręce. Dziewczyna zrozumiała, że chłopiec nie żartuje; powiedziała z naciskiem:

– O Boże, przecież to były tylko żarty!

Ładne mi żarty. To była prawda.

– To nie była prawda.

– Jak to nie? To była prawda i ja wiem, że nic na to nie można poradzić. Badania ginekologiczne są obowiązkowe i ty na nie musisz chodzić. Ja też ci tego nie wyrzucam. Tylko, że ciało, którego dotykają obce ręce, budzi we mnie odrazę. Trudno, ale tak już jest.

Przysięgam ci, że nic z tego nie było prawdą. Nigdy` nie byłam chora, tylko jako dziecko. W ogóle do lekarza nie chodzę. Na badania ginekologiczne dostałam wezwanie, ale je zgubiłam. Nigdy tam nie byłam.

Nie wierzę ci.

Musiała go zapewniać.

A co będzie, jeżeli cię wezwą po raz drugi`?

Nie bój się, mają w tym bałagan.

Uwierzył jej, ale jego goryczy nie mogły uśmierzyć rzeczowe argumenty; nie chodziło przecież tylko o badania lekarskie; chodziło o to, że mu się wymyka i że nie miał jej całej.

– Tak cię kocham mówiła, ale on nie wierzył tej krótkiej chwili; chciał wieczności; chciał chociażby małej wieczności jej życia i wiedział, że jej nie ma; uświadomił sobie znowu, że kiedy ją poznał, nie była dziewicą.

– Jest to dla mnie nie do zniesienia, że cię ktoś będzie dotykać i że cię ktoś dotykał – rzekł.

– Nikt mnie dotykać nie będzie.

– Ale dotykał. I to budzi we mnie wstręt.

Objęła go.

Odepchnął ją.

– Ilu ich było?

– Jeden.

– Nie kłam! – Przysięgam, że był tylko jeden.

Kochałaś go? Pokręciła głową. – To jak mogłaś barłożyć się z kimś, kogo nie kochałaś? – Nie dręcz mnie – powiedziała. – Odpowiedz mi! Jak mogłaś to zrobić! – Nie dręcz mnie. Nie kochałam go i było to potworne.

Co było potworne?

– Nie pytaj się.

– Dlaczego nie mam się pytać!

Rozpłakała się i płacząc wyznała mu, że to był starszy mężczyzna u nich na wsi, że był wstrętny, że miał nad nią władzę ("nie pytaj się, nie pytaj się o nic!), że nie może o nim w ogóle myśleć ("jeżeli mnie kochasz, nigdy mi o nim nie przypominaj!").

Płakała tak bardzo, że Jaromil pozbył się wreszcie swego gniewu; łzy są znakomitym środkiem do usuwania plam.

W końcu ją pogłaskał.

– Nie płacz.

– Ty jesteś mój Ksawerek – powiedziała do niego. – Ty wszedłeś przez okno i zamknąłeś go w szafie i zostanie z niego szkielet, a mnie zabierzesz daleko, daleko.

Objęli się i pocałowali. Dziewczyna zapewniła go, że nie zniesie żadnych rąk na swoim ciele, a on ją zapewniał, że ją kocha. Zaczęli się znowu kochać i kochali się czule, z ciałami po brzegi napełnionymi duszą.

– Jesteś mój Ksawerek – mówiła potem do niego i głaskała go. – Tak, zabiorę cię daleko, gdzie będziesz bezpieczna – rzekł i wiedział, dokąd ją zabierze; przecież ma dla niej przygotowany namiot pod błękitnym żaglem świata, namiot, nad którym ptaki latają w stronę przyszłości, a zapachy płyną do strajkujących w Marsylii; przecież ma dla niej dom strzeżony przez anioła jego dzieciństwa.

– Wiesz co, chciałbym cię przedstawić mojej mamie powiedział, a oczy miał pełne łez.

4

Rodzina zamieszkująca pokoje na parterze chlubiła się rosnącym brzuchem matki; trzecie dziecko było w drodze i ojciec rodziny zaczepił kiedyś matkę Jaromila, by jej powiedzieć, że to niesprawiedliwe, iż dwoje ludzi zajmuje przestrzeń tej samej wielkości co pięcioro ludzi; zaproponował jej, że mogłaby mu odstąpić jeden z trzech pokoi na piętrze. Mama odpowiedziała, że to niemożliwe. Lokator rzekł, iż w takim razie rada narodowa będzie musiała sama zbadać, czy pomieszczenia willi są sprawiedliwie rozdzielone. Mama odparła, że jej syn będzie się niedługo żenić i potem będą na piętrze we troje, a może wkrótce we czworo. Gdy nieco później Jaromil oświadczył, że chce jej przedstawić swoją dziewczynę, było jej to na rękę; lokatorzy zobaczą przynajmniej, że się nie wykręcała, mówiąc o rychłym małżeństwie syna.

Ale kiedy się przyznał, że mama dziewczynę dobrze zna ze sklepu, do którego chodzi na zakupy, nie potrafiła ukryć wyrazu niemiłego zaskoczenia.

– Mam nadzieję – powiedział napastliwie – że ci nie przeszkadza to, iż jest sprzedawczynią. Mówiłem ci przecież, że to całkiem zwyczajna pracująca kobieta.

Mama przez chwilę nie mogła pogodzić się z myślą, że ta chaotyczna, nieuczynna i nieładna dziewczyna jest miłością jej syna, ale w końcu opanowała się.

– Nie gniewaj się, że mnie to zdziwiło – powiedziała i gotowa była znieść wszystko, co jej syn przygotował.

Doszło więc do trzech cierpkich godzin wizyty; wszyscy mieli tremę, ale jakoś to wytrzymali.

– I jak ci się podobała? – pytał mamę niecierpliwie, gdy zostali sami.

– Ależ tak, całkiem mi się podobała, czemu nie miałaby mi się podobać odpowiedziała, wiedząc doskonale, że ton jej głosu przeczy temu, co mówi.

– Więc nie podobała ci się?

– Ależ mówię ci, że mi się całkiem podobała.

– Nie, poznaję po głosie, że ci się nie podobała. Mówisz co innego niż myślisz.

Ruda dopuściła się podczas wizyty wielu niezręczności (pierwsza podała mamie rękę, pierwsza usiadła przy stole, pierwsza podniosła do ust filiżankę kawy), wielu niegrzeczności (wchodziła mamie w słowo) i nietaktów (spytała mamy, ile ma lat); gdy mama zaczęła wyliczać te niedostatki, przestraszyła się, że będzie się synowi wydawać małostkowa (przesadną staranność w przyzwoitym zachowaniu Jaromil potępiał jako przejaw mieszczańskości), toteż zaraz dodała:

Nie jest to, oczywiście, nie do naprawienia. Wystarczy, jeżeli będziesz ją do nas częściej przyprowadzał. W naszym otoczeniu wyszlachetnieje i wychowa się.

Jednakże w chwili, gdy wyobraziła sobie, że musiałaby to nieładne, rude i nieprzyjazne ciało widywać regularnie, ogarnęła ją na nowo nieodparta niechęć i powiedziała uspokajającym głosem:

– Nie możesz jej przecież mieć za złe, że jest taka, jaka jest. Musisz wziąć pod uwagę środowisko, w którym wyrastała i gdzie pracuje. Nie chciałabym być dziewczyną w takim sklepie. Każdy sobie wobec ciebie pozwala, musisz wszystkim dogodzić. Kiedy szef chce cię poderwać, nie wolno ci odmówić. W końcu w takim środowisku tych różnych romansów nie bierze się na serio.

Spoglądała na twarz syna i widziała, jak się czerwieni; gorąca fala zazdrości napełniła jego ciało i mamie wydawało się, że ciepło tej fali sama w sobie czuje; (jakże by nie: była to przecież ta sama gorąca fala, którą poczuła w sobie, gdy przedstawił jej rudą, tak że możemy powiedzieć, że stali tu naprzeciw siebie, matka i syn, jak dwa naczynia połączone, przez które przepływa ta sama substancja żrąca). Twarz syna była teraz znowu dziecięca i poddana; nagle stanął przed nią już nie ten obcy i samodzielny człowiek, ale jej ukochane dziecko, które kiedyś do niej uciekało i które ona uspakajała. Nie mogła oderwać oczu od tego wspaniałego widoku.

Potem jednak Jaromil odszedł do swego pokoju, a ona przyłapała się na tym (była już przez chwilę sama), jak wali się pięścią po głowie i półgłosem upomina samą siebie: "Przestań, przestań, nie bądź zazdrosna, przestań, nie bądź zazdrosna!"

Tym niemniej – co się stało, to się nie odstanie. Namiot uszyty z lekkich błękitnych żagli, namiot harmonii strzeżony przez anioła dzieciństwa był potargany. Przed matką i synem otwarła się epoka zazdrości.

Słowa mamy o romansach, których nie bierze się na serio, nieustannie brzmiały mu w głowie. Wyobrażał sobie kolegów rudej – sprzedawców, opowiadających jej nieprzyzwoite dowcipy, wyobrażał sobie ten krótki obleśny kontakt pomiędzy słuchaczem i opowiadającym i strasznie się dręczył. Wyobrażał sobie, jak kierownik sklepu otrze się o nią ciałem, niepostrzeżenie dotknie jej piersi albo poklepie ją po pośladkach i złościł się, że takich dotknięć nie bierze się na serio, podczas gdy dla niego oznaczają one wszystko. Kiedyś, gdy był u niej z wizytą, zauważył, że zapomniała zamknąć się w ubikacji. Zrobił jej scenę, zaraz bowiem wyobraził ją sobie, jak jest w ubikacji u siebie w pracy i obcy mężczyzna zaskakuje ją tam przypadkowo siedzącą na muszli.

Jeżeli zwierzał się rudej ze swej zazdrości, potrafiła go czułością i przysięgami uspokoić; ale wystarczyło, że został na chwilę sam w swym dziecięcym pokoju i zaraz uświadamiał sobie, że nie ma żadnej gwarancji, że ruda, uspakajając go, mówiła prawdę. Czy sam nie zmusza jej właściwie, żeby kłamała? Skoro nawet na głupie badania lekarskie reagował z taką złością, czy nie zabronił jej tym samym raz na zawsze mówić mu to, co myśli?

Minął bezpowrotnie pierwszy szczęśliwy okres, kiedy kochanie było radosne, a on był pełen wdzięczności za to, że z naturalną pewnością wyprowadziła go z labiryntu dziewictwa. To, za co był jej wtedy wdzięczny, poddawał teraz gorzkiej analizie; niezliczoną ilość razy przypominał sobie bezwstydny dotyk jej ręki, którym go podczas pierwszej wizyty tak bajecznie podnieciła; badał go teraz podejrzliwymi oczyma: to przecież niemożliwe, mówił sobie, żeby po raz pierwszy w życiu dotknęła w ten sposób właśnie jego: jeżeli odważyła się na tak bezwstydny gest zaraz za pierwszym razem, pół godziny po tym, jak go spotkała, gest ten musiał być dla niej całkiem zwyczajny i mechaniczny. To było straszne. Pogodził się już wprawdzie z tym, że miała przed nim kogoś innego, ale pogodził się z tym tylko dlatego, że na podstawie słów dziewczyny stworzył sobie wizję jakiejś na wskroś gorzkiej, bolesnej znajomości, w której była ona jedynie wykorzystaną ofiarą; wizja ta budziła w nim żal i w tym żalu rozpuszczała się poniekąd zazdrość. Jeśli jednak w czasie tej znajomości dziewczyna nauczyła się owego bezwstydnego dotyku, nie mogła to być znajomość tak całkiem nieudana. W tym geście jest przecież zawarte zbyt wiele radości, w tym geście jest cała mała historia miłosna!

Był to zbyt bolesny temat, żeby miał odwagę o nim mówić, ponieważ już samo głośne nazywanie poprzedniego kochanka sprawiało mu wielką udrękę. Pomimo to, starał się okrężnie wybadać pochodzenie owego dotyku, o którym nieustannie myślał (i którego wciąż na nowo zaznawał, bowiem ruda miała w nim upodobanie) i uspokoił się w końcu myślą, że wielka miłość, która nadejdzie nagle, jak uderzenie gromu, uwolni naraz kobietę od jakichkolwiek oporów i wstydu, i ona, właśnie dlatego, że jest czysta i niewinna, odda się kochankowi równie szybko, jak uczyniłaby to dziewczyna lekkich obyczajów; mało tego: miłość otworzy w niej takie źródło nieoczekiwanych inspiracji, że jej spontaniczne zachowanie może przypominać obycie doświadczonej kobiety. Geniusz miłości zastąpi w jednej chwili wszelkie doświadczenie. Ta refleksja wydawała mu się piękna i wnikliwa; w jej świetle jego dziewczyna stawała się świętą miłości.

A potem któregoś dnia kolega z roku spytał go:

– Co to za chudzinka, z którą wczoraj szedłeś? Wyparł się dziewczyny jak Piotr Chrystusa; wykręcił się, że to była przygodna znajoma; pogardliwie machnął nad nią ręką. Ale, jak Piotr Chrystusowi, tak i on pozostał w duszy wierny swej dziewczynie. Ograniczył wprawdzie wspólne spacery po ulicach i był zadowolony, kiedy nikt go z nią nie widział, ale jednocześnie nie zgadzał się w duchu ze swoim kolegą i zraził się do niego. I zaraz wzruszył się tym, że jego dziewczyna ma skromne, nieładne sukienki, i widział w tym nie tylko urok dziewczyny (urok prostoty i ubóstwa), ale przede wszystkim urok swej własnej miłości: mówił sobie, że nie trudno kochać kogoś efektownego, doskonałego, dobrze ubranego; taka miłość jest tylko nic nie znaczącym odruchem, który wywołuje w nas automatycznie przypadkowość piękna; jednakże wielka miłość pragnie stworzyć kochaną istotę właśnie z niedoskonałego stworzenia, które zresztą jest stworzeniem tym bardziej ludzkim, im mniej doskonałym.

Pewnego dnia, kiedy jej znowu (prawdopodobnie po jakiejś męczącej kłótni) wyznał miłość, powiedziała mu:

– I tak nie wiem, co ty we mnie widzisz. Jest wkoło tyle ładniejszych dziewcząt.

Rozzłościł się i tłumaczył jej, że zdrada nie ma z miłością nic wspólnego. Twierdził, że kocha w niej to, co dla wszystkich innych jest brzydkie; w jakimś uniesieniu zaczął to nawet nazywać; mówił, że jej piersi są małe i nędzne, z wielkimi pomarszczonymi brodawkami, budzącymi raczej litość niż zachwyt; mówił, że jej twarz jest piegowata, włosy rude a ciało chude i że właśnie dlatego ją kocha.

Ruda rozpłakała się, ponieważ dobrze rozumiała fakty (ubożuchne piersi, rzadkie włosy), źle rozumiała myśl.

Natomiast Jaromil był swoją myślą oczarowany; płacz dziewczyny, która martwi się inspirował i rozgrzewał go w jego samotności; mówił sobie, ale życie poświęci na to, żeby ją tego płaczu oduczyć i przekonać" ją do swej miłości. W tym wielkim rozczuleniu pojmował także jej poprzedniego kochanka wyłącznie jako jeden z przejawów jej brzydoty, którą w niej kocha. To był naprawdę godny podziwu wyczyn woli i umysłu; Jaromil o tym wiedział i zaczął pisać wiersz: opowiadajcie mi o tej, o której ciągle myślę (to był wers powracający jako refren), opowiadajcie mi, jak się starzeje (już znowu chciał ją mieć z całą jej ludzką wiecznością), opowiadajcie mi o tym, jak była mała (i chciał ją nie tylko z jej przyszłością, lecz także z przeszłością), pozwólcie mi pić wodę, którą wypłakała (a zwłaszcza z jej smutkiem, uwalniającym go od jego smutku), opowiadajcie mi o miłościach, które jej młodość zabrały; wszystko, co na niej obmacały, z czego się z niej wyśmiewały, będę wielbił; (i jeszcze kawałek dalej:) niczego w jej duszy nie ma ani w ciele, nawet dawne miłości leżące w popiele, czego bym chętnie nie pił.

Jaromil był zachwycony tym, co napisał, gdyż wydawało mu się, że na miejscu wielkiego błękitnawego namiotu harmonii, sztucznej przestrzeni, gdzie zostały zniesione wszelkie przeciwieństwa, gdzie matka z synem i synową siedzą przy wspólnym stole pokoju, znalazł inny dom absolutu, absolutu okrutniejszego i prawdziwszego. Bowiem zamiast absolutu czystości i pokoju, istnieje tu absolut bezmiernego uczucia, w którym wszystko, co nieczyste i obce, rozpuszcza się jak w roztworze chemicznym.

Był urzeczony tym wierszem, chociaż wiedział, że go żadna gazeta nie wydrukuje, ponieważ nie ma nic wspólnego z radosną epoką socjalizmu; pisał go jednak dla siebie i dla rudej. Gdy jej go przeczytał, była wzruszona do łez, lecz zarazem przestraszona tym, że jest tam mowa ojej brzydocie, o tym, że ktoś ją obmacywał, i o tym, że będzie się starzeć.

Skrupuły dziewczyny nie przeszkadzały Jaromilowi. Przeciwnie – pragnął je widzieć i smakować, pragnął się nad nimi rozwodzić i długo je dziewczynie wyperswadowywać. Gorszą rzeczą jednak było to, że dziewczyna nie umiała zatrzymywać się przy temacie wiersza zbyt długo i po chwili skierowała rozmowę na co innego.

O ile był w stanie wybaczyć jej nędzne piersi (za nie nigdy właściwie się na nią nie gniewał) i obce ręce, które ją dotykały, jednego nie potrafił jej wybaczyć: gadatliwości. Proszę. właśnie skończył czytać jej coś, w czym był on cały, ze swą namiętnością, uczuciem, krwią, a ona za parę chwil już znowu wesoło opowiada o czymś innym.

Tak, był w stanie ogarnąć wszelkie jej błędy wszechwybaczającym roztworem miłości, ale tylko pod jednym warunkiem: że ona się w tym roztworze posłusznie położy, że nie będzie nigdzie indziej poza tą wanną miłości, że ani jedną myślą nie będzie się z tej wanny wymykać, że będzie całkowicie zanurzona pod powierzchnią jego myśli i słów, że będzie zanurzona w jego świecie i w żadnym innym świecie ani kawałeczkiem swego ciała i myśli nie będzie obecny.

A ona zamiast tego znowu – powiada, i mało tego, że opowiada, ale opowiada o swojej rodzinie, tej rodziny Jaromil nie lubił w niej najbardziej ze wszystkiego, gdyż nie bardzo wiedział, jak przeciwko niej protestować (była to całkiem niewinna rodzina, ponadto rodzina proletariacka, a więc rodzina z mas), ale protestować przeciw niej chciał, ponieważ właśnie do myśli o niej ruda bezustannie wyskakiwała z wanny, którą dla niej przygotował i napełnił rozpuszczalnikiem miłości.

Znowu musiał słuchać opowieści o jej ojcu (starym steranym robotniku ze wsi), o jej rodzeństwie (to nie była rodzina, tylko królikarnia, mówił sobie Jaromil: dwie siostry, czterech braci!, a zwłaszcza o jednym z braci (nazywał się Jan i był to jakiś dziwny ptaszek, przed Lutym pracował jako szofer u pewnego antykomunistycznego ministra); nie, to nie była tylko rodzina, to było przede wszystkim obce i antypatyczne dla niego środowisko, którego pierze ruda ma wciąż na sobie przylepione, pierze czyniące ją dla niego obcą i sprawiające, że ciągle nie jest całkowicie i bez reszty jego; a ten brat, to też nie był tylko brat, ale przede wszystkim mężczyzna, który widywał ją z bliska przez całych osiemnaście lat, który zna dziesiątki jej drobnych intymności, mężczyzna. który korzystał z tej samej ubikacji (ile też razy zapomniała się zamknąć!, mężczyzna, który był świadkiem okresu, kiedy zmieniała się w kobietę, mężczyzna, który z pewnością wiele razy widział ją nagą… Musisz być moja i umrzeć chociażby w męczarniach, jeśli tego zechcę, pisał chory, zazdrosny Keats do swojej Fanny, a Jaromil, który jest już znowu w domu, w swym dziecięcym pokoju, pisze wiersze, żeby się uspokoić. Myśli o śmierci, o tych wielkich objęciach, w których wszystko cichnie; myśli o śmierci twardych mężczyzn, wielkich rewolucjonistów i przychodzi mu na myśl, że chciałby ułożyć tekst marsza żałobnego, który śpiewano by na pogrzebach komunistów.

Śmierć; należała wówczas, w tych czasach obowiązkowej radości, do tematów niemal zakazanych, ale Jaromilowi zaświtała w głowie myśl, że on (pisał przecież już wcześniej piękne wiersze o śmierci, był na swój sposób specjalistą od piękna śmierci) jest w stanie odkryć ów szczególny punkt widzenia, z którego śmierć straci zwykłą chorobliwość; czuł, że potrafi napisać socjalistyczne wiersze o śmierci; myśli o śmierci wielkiego rewolucjonisty: jak słońce, które zapada za górę, umiera bojownik… i pisze wiersz, który nazywa Epitafium: Ach, jeśli umrzeć, to z tobą moja miłości, i tylko w płomieniach, zmieniony w blask i żar…

5

Liryka jest obszarem, na którym jakiekolwiek twierdzenie staje się prawdą. Liryk wczoraj powiedział: życie jest daremne jak płacz, a dziś powiedział: życie jest wesołe jak śmiech, i za każdym razem miał rację. Dzisiaj powie: wszystko się kończy i zapada w ciszę, a jutro powie: nic się nie kończy i wszystko wiecznie brzmi, i oba stwierdzenia obowiązują. Liryk nie musi nic udowadniać; jedynym dowodem jest patos przeżycia. Geniusz liryki to geniusz niedoświadczenia. Poeta mało wie o świecie, ale wychodzące z niego słowa układają się w piękne konfiguracje, mające idealną strukturę kryształu; poeta jest niedojrzały, a mimo to jego wers ma w sobie definitywność przepowiedni, przed którą również on sam stoi w osłupieniu.

Ach, moja wodna miłości, czytała mama kiedyś pierwszy wiersz Jaromila i myślała sobie (niemal ze wstydem), że jej syn wie o miłości więcej niż ona; nie wiedziała nic o Magdzie podglądanej przez dziurkę od klucza, wodna miłość była dla niej określeniem czegoś znacznie bardziej ogólnego, jakąś tajemniczą kategorią miłości, poniekąd niezrozumiałą, której znaczenia mogła się tylko domyślać, tak jak domyślamy się sensu słów Sybilli.

Możemy sobie kpić z niedojrzałości poety, ale musimy się także zdumieć: w jego słowach więźnie kropla spływająca z serca i obdarza wiersz blaskiem piękna. Jednakże tej kropli wcale nie musiało wycisnąć z serca prawdziwe życiowe przeżycie, wydaje nam się raczej, że poeta gniecie sobie czasem serce, mniej więcej tak, jak kucharka wygniata nad sałatą rozkrojoną cytrynę. Jaromil, szczerze mówiąc, nie zawracał sobie zbytnio głowy strajkującymi robotnikami w Marsylii, lecz kiedy pisał wiersz o miłości, jaką do nich czuje, wzruszali go oni naprawdę i polewał tym wzruszeniem obficie swoje słowa, które w ten sposób stawały się krwawą prawdą.

Liryk maluje wierszami swój autoportret; ponieważ jednak żaden portret nie jest wierny, możemy równie dobrze powiedzieć, że sobie wierszami przemalowuje twarz.

Przemalowuje? Tak, czyni ją wyrazistszą, bowiem dręczy go nieokreśloność własnych rysów; sam sobie wydaje się rozmazany, niewyraźny, nijaki; tęskni za kształtem samego siebie; pragnie, by fotograficzny wywoływacz wierszy dał jego rysom trwałość.

I czyni ją bardziej znaczącą, przeżywa bowiem życie ubogie w wydarzenia. Zmaterializowany w wersach świat jego uczuć i snów posiada często burzliwą postać i zastępuje dramatyczność czynów, której on sam jest pozbawiony.

Żeby jednak mógł przyodziać się w swój portret i wejść pod jego postacią w świat, portret musi być wystawiony a wiersz opublikowany. W "Rudym pravie" wydrukowali już wprawdzie Jaromilowi kilka wierszy, ale on mimo to był niezadowolony. W listach, które towarzyszyły wysłanym wierszom, zwracał się poufałym tonem do nieznajomego redaktora, gdyż chciał go skłonić do odpowiedzi i zaznajomić się z nim, jednakże (było to niemal obraźliwe!), chociaż mu wiersze drukowali, nikomu nie zależało na tym, by poznać go jako żywą istotę i zaprosić go do siebie; redaktor nigdy mu na jego listy nie odpowiedział. Także oddźwięk jego wierszy wśród kolegów był inny niż oczekiwał. Może gdyby należał do elity współczesnych poetów, którzy pojawiali się na estradach i których zdjęcia błyszczały w ilustrowanych tygodnikach, może w takim wypadku stałby się atrakcją dla roku, na którym studiował. Jednakże tych kilka wierszy zagubionych na stronach dziennika przykuło uwagę ledwie na parę minut i uczyniło z Jaromila w oczach kolegów, mających przed sobą polityczną lub dyplomatyczną karierę, istotę raczej nieciekawie dziwną niż dziwnie ciekawą.

A Jaromil tak szalenie pragnął sławy! Pragnął jej jak wszyscy poeci: O sławo, ty mocne bóstwo, niechaj mnie twe wielkie imię inspiruje i niech cię me wiersze zdobędą, modlił się do niej Viktor Hugo jestem poetą, jestem wielkim poetą i kiedyś będzie mnie kochał cały świat, powinienem to sobie mówić, powinienem tak się modlić do swej nie usypanej mogiły, pocieszał się nią Jerzy Orten.

Opętańcze pragnienie podziwu nie jest jedynie słabostką dodaną do talentu poety (jak byśmy ją traktowali, powiedzmy, u matematyka czy architekta), lecz należy do samej istoty poetyckich uzdolnień, poeta jest przez nie wprost określony: bowiem poetą jest ten, kto ukazuje swój autoportret światu, wiedziony pragnieniem, by jego twarz utrwalona na płótnie wierszy była kochana i ubóstwiana.

Moja dusza jest egzotycznym kwiatem o szczególnym, intensywnym zapachu. Mam wielki talent, może nawet jestem geniuszem, zanotował w swym dzienniku Jerzy Wolker, a Jaromil, zniechęcony do milczącego redaktora dziennika, wybrał kilka wierszy i posłał je do najpoważniejszego czasopisma literackiego. Co za szczęście! Po Czternastu dniach dostał odpowiedź, że jego wiersze uznano za przejaw talentu i że ma łaskawie odwiedzić redakcję. Przygotowywał się do tej wizyty niemal tak długo, jak swego czasu do randek z dziewczynami. Postanowił, że chce się redaktorom przedstawić w najgłębszym tego słowa znaczeniu i dlatego starał się samemu sobie wyjaśnić, kim właściwie jest; kim jest jako poeta, kim jest jako człowiek, jaki jest jego program, od czego wyszedł, co przezwyciężył, co kocha, czego nienawidzi. Wziął sobie w końcu papier i ołówek i wypisał w punktach swoje poglądy, swoje stanowiska, swoje okresy rozwojowe. Zapisał kilka kartek, a potem pewnego dnia zapukał do drzwi i wszedł. Za stołem w redakcji siedział wychudły człowieczek w okularach, który spytał go, czego sobie życzy. Jaromil podał swoje nazwisko. Redaktor znowu zapytał, czego sobie życzy. Jaromil ponownie wymienił (wyraźniej i głośniej) swoje nazwisko. Redaktor powiedział, że jest mu miło, iż może Jaromila poznać, ale chciałby wiedzieć, czego sobie życzy'. Jaromil rzekł, iż wysłał do redakcji swoje wiersze i został listownie zaproszony do złożenia wizyty. Redaktor odparł, że wierszami zajmuje się jego kolega, który akurat jest nieobecny. Jaromil powiedział, że to wielka szkoda, gdyż chciałby się dowiedzieć, kiedy jego wiersze będą wydrukowane. Redaktor stracił cierpliwość, wstał z krzesła, wziął Jaromila pod ramię i zaprowadził go przed wielką szafę. Otworzył ją i wskazał na wysokie stosy papieru ułożonego na półkach:

– Miły towarzyszu, codziennie dostajemy wiersze przeciętnie od dwunastu nowych autorów. Ile to jest rocznie?

– Nie potrafię w pamięci policzyć odpowiedział zmieszany

Jaromil, kiedy redaktor zmuszał go do odpowiedzi.

– To jest cztery tysiące trzystu osiemdziesięciu nowych poetów rocznie. Nie miałbyś ochoty – wybrać się za granicę?

– Czemu by nie – odrzekł Jaromil.

– To nie przestawaj pisać powiedział redaktor. – Jestem pewien, prędzej Czy później zaczniemy poetów eksportować. Inne kraje eksportują monterów, inżynierów albo zboże czy węgiel, ale naszym największym bogactwem są poeci. Czescy poeci będą zakładać poezję krajów rozwijających się. Nasza gospodarka uzyska za poetów cenne urządzenia miernicze i banany.

Kilka dni później mama powiedziała Jaromilowi. że szukał go w domu syn woźnego.

– Mówił, żebyś go odwiedził na milicji. I ponoć mam ci przekazać, że gratuluje ci twoich wierszy.

Jaromil poczerwieniał z radości:

– Naprawdę tak mówił?

– Tak, kiedy wychodził, powiedział dosłownie: proszę mu powiedzieć, że mu gratuluję jego wierszy; proszę nie zapomnieć mu tego przekazać.

– To się bardzo cieszę, tak, bardzo się cieszę – mówił Jaromil ze szczególnym naciskiem. – Przecież ja te wiersze piszę właśnie dla takich ludzi jak on, a nie dla jakichś redaktorów. Stolarz też przecież nie robi; stołów dla stolarzy, ale dla ludzi.

Wszedł więc któregoś dnia do wielkiego budynku Służby Bezpieczeństwa, zgłosił się u portiera uzbrojonego w pistolet, czekał w hallu i w końcu podał rękę staremu koledze, który zszedł z góry po schodach i wesoło się z nim witał. Poszli potem do jego biura, a syn woźnego już po raz czwarty powtarzał:

Człowieku, nie miałem pojęcia, że mam takiego sławnego szkolnego kolegę. Wciąż mówiłem sobie, czy to on, czy nie on, ale w końcu pomyślałem, że takie nazwisko tak często się przecież nie pojawia. Potem zaprowadził Jaromila na korytarz do wielkiej gabloty, w której było naklejonych kilka fotografii (ćwiczenia milicjantów z psem, z bronią, ze spadochronem), wywieszone dwa okólniki, a między tym wszystkim błyszczał wycinek z gazety z wierszem Jaromila; ten wycinek był w ozdobnej ramce wykonanej czerwonym tuszem i dominował nad całą gablotką.

– Co ty na to? – zapytał syn woźnego, a Jaromil nie mówił nic, ale był szczęśliwy; po raz pierwszy widział swój wiersz żyjący niezależnie od niego, swoim własnym życiem.

Syn woźnego wziął go pod ramię i zaprowadził z powrotem do swojej kancelarii.

– Widzisz, nawet byś nie pomyślał, że milicjanci też czytają wiersze – roześmiał się.

– Czemu nie – powiedział Jaromil, któremu imponowało właśnie to, że jego wierszy nie czytają stare panny, ale mężczyźni noszący na biodrach rewolwer. – Czemu nie, dzisiejszy milicjant, to nie to samo, co rzezimieszki z burżuazyjnej republiki.

Powiesz sobie, że do milicjanta wiersze nie pasują, ale to nieprawda – kontynuował syn woźnego swoją myśl.

Jaromil także kontynuował swą myśl:

– Przecież dzisiejsi poeci też nie są tym, czym bywali poeci kiedyś. To nie żadne rozkapryszone panienki.

I syn woźnego ciągnął dalej:

– Właśnie dlatego, że mamy takie twarde rzemiosło (chłopie, nawet nie wiesz, jakie twarde), przyda nam się czasem coś delikatnego. Człowiek inaczej nie wytrzymałby tego, co tu musi robić.

Potem zaprosił go (ponieważ właśnie kończyła mu się służba), żeby poszli usiąść w gospodzie naprzeciwko i wypili parę piw.

– Człowieku, tu u nas to nie żadne hece – ciągnął, trzymając w ręce półlitrowy kufel. – Przypominasz sobie, co ci ostatnio mówiłem o tym Żydzie? Już jest w pudle. Niezła z niego świnia.

Jaromil, oczywiście, nic nie wiedział o tym, że czarnowłosy mężczyzna, który prowadził kółko młodzieży marksistowskiej, został aresztowany; miał wprawdzie niejasne pojęcie, że się aresztuje, ale nie wiedział, że aresztowanych są tysiące, że są między nimi również komuniści, że są męczeni i że ich wina jest na ogół fikcyjna; dlatego nie potrafił na tę wiadomość zareagować inaczej, jak tylko zwykłym zaskoczeniem, w którym nie było postawy ani osądu, było jednak sporo przerażenia i współczucia, tak że syn woźnego musiał energicznie stwierdzić: – Tu nie ma miejsca na żadne sentymenty.

Jaromil przestraszył się, że syn woźnego znów mu ucieka, że znów jest trochę dalej niż on.

– Nie dziw się, że jest mi go żal. Trudno się przed tym obronić. Ale masz rację, sentymentalizm mógłby nas drogo kosztować.

– Strasznie drogo – powiedział syn woźnego.

– Nikt z nas nie chce być okrutny – rzekł Jaromil.

– Co to, to nie – zgodził się syn woźnego.

– Ale największego okrucieństwa dopuścilibyśmy się, gdybyśmy nie mieli odwagi być okrutnymi wobec okrutnych – powiedział Jaromil. – Jasna sprawa – przytaknął syn woźnego.

– Nie ma wolności dla wrogów wolności. To jest okrutne, ja wiem, ale tak być musi.

– Musi – przyświadczył syn woźnego. – Mógłbym ci o tym wiele opowiedzieć; tylko że ja ci nic opowiadać nie mogę i nie mam prawa. Przyjacielu; to są same tajne sprawy, mnie nawet z żoną nie wolno rozmawiać o tym, co tutaj robię.

– Ja wiem – powiedział Jaromil. – Ja to rozumiem i znowu zazdrościł koledze tego męskiego zawodu, tej tajności i tej żony, i tego, że musi mieć przed nią tajemnice i ona musi się z tym pogodzić; zazdrościł mu prawdziwego życia, którego okrutne piękno (i piękne okrucieństwo) wciąż Jaromila przerasta (wcale nie rozumie, dlaczego aresztowali czarnowłosego mężczyznę, wie tylko, że tak musiało być), zazdrościł mu prawdziwego życia, do którego on sam (teraz, twarzą w twarz z kolegą rówieśnikiem, znowu to sobie gorzko uświadamia) ciągle jeszcze nie wkroczył.

Podczas gdy Jaromil zamyślił się zawistnie, syn woźnego spojrzał mu głęboko w oczy (jego usta rozszerzyły się leciutko w tępym uśmiechu) i zaczął recytować wersy, które przyczepił w gablotce; umiał cały wiersz na pamięć i nie pomylił ani jednego słówka. Jaromil nie wiedział, jaką przybrać minę (kolega ani na chwilę nie spuszczał z niego oczu), poczerwieniał (uświadamiał sobie niezręczność naiwnej recytacji kolegi), ale uczucie szczęśliwej dumy było znacznie silniejsze niż uczucie wstydu: syn woźnego zna i lubi jego wiersze! Jego wiersze weszły więc już do świata mężczyzn zamiast niego, jako jego posłańcy i przednie straże! Napłynęły mu do oczu łzy błogiego samoupojenia, zawstydził się ich i schylił głowę.

Syn woźnego skończył recytować i wciąż patrzył Jaromilowi w oczy; potem powiedział, że przez cały rok w pięknej willi pod Pragą odbywa się szkolenie młodych milicjantów i że wieczorami urządzają tam od czasu do czasu spotkania z różnymi ciekawymi ludźmi.

Chcielibyśmy zaprosić tam w którąś niedzielę także czeskich poetów. Zorganizować wielki wieczór poezji.

Zamówili sobie jeszcze jedno piwo i Jaromil powiedział:

To bardzo pięknie, że właśnie milicjanci urządzają wieczór poetycki.

– A dlaczego by nie milicjanci? Co z tego?

– Właśnie, co z tego rzekł Jaromil. – Milicja, poezja, może tu bardziej do siebie pasuje, niż ktoś sobie myśli.

– Czemu nie miałoby pasować? powiedział syn woźnego.

– Czemu nie? – rzekł Jaromil.

– Jasne, czemu nie – powiedział syn woźnego i oświadczył, że chciałby widzieć wśród zaproszonych poetów także Jaromila.

Jaromil wzbraniał się, ale w końcu chętnie się zgodził; patrzcie, o ile literatura waha się, czy podać swą wątłą (cherlawą) rękę jego wierszom, podaje ją mi teraz (szorstką i twardą) samo życie.

6

Popatrzmy na niego jeszcze przez chwilę, jak siedzi przy piwie naprzeciw syna woźnego; za nim w oddali jest zamknięty świat jego dzieciństwa, a przed nim, pod postacią byłego szkolnego kolegi, świat czynów, obcy świat, którego się boi i do którego rozpaczliwie tęskni. W tym obrazie zawarta jest podstawowa sytuacja niedojrzałości; liryzm jest sposobem, jak stawić czoło tej sytuacji. Człowiek wygnany z bezpiecznej zagrody dzieciństwa pragnie wejść w świat, ponieważ jednak równocześnie się go boi, stwarza sobie z własnych wierszy sztuczny, zastępczy świat. Pozwala swym wierszom krążyć wokół siebie, jak planety wokół słońca; staje się środkiem małego wszechświata, w którym nie ma nic obcego, w którym czuje się jak w domu, jak dziecko w ciele matki, gdyż wszystko jest tu stworzone z jednej materii jego duszy. Tu też może urzeczywistnić wszystko, co "na zewnątrz" jest takie trudne; tutaj może, jak student Wolker, ciągnąć z tłumami proletariatu na rewolucję i jak panicz Rimbaud biczować swe "małe kochanki", ale i te tłumy i te kochanki nie są z wrogiej materii obcego świata, lecz z materii jego własnych słów, są więc nim samym i nie burzą jedności wszechświata, który dla siebie zbudował.

Znacie może przepiękny wiersz Ortena o dziecku, które było szczęśliwe wewnątrz ciała matki i traktuje swoje narodzenie jako potworną śmierć, śmierć pełną światła i okropną tak, że chce wrócić z powrotem, z powrotem do mamy, z powrotem do przesłodkiej woni. W niedojrzałym mężczyźnie pozostaje jeszcze długo tęsknota za bezpieczeństwem i jednością owego wszechświata, który w matce cały samym sobą wypełniał, i pozostaje w nim także niepokój (czy gniew) wobec dorosłego świata względności, w którym gubi się jak kropla w morzu obcości. Dlatego młodzi ludzie są namiętnymi monistami, wysłannikami absolutu; dlatego poeta snuje sobie prywatny wszechświat wierszy; dlatego młody rewolucjonista pragnie absolutnie nowego świata, ukutego z jednej jedynej jasnej myśli; dlatego nie znoszą kompromisu, ani w miłości, ani w polityce; wzburzony student krzyczy poprzez dzieje swoje wszystko albo nic, a dwudziestoletni Viktor Hugo wścieka się, kiedy widzi, jak Adela Foucher, jego narzeczona, unosi sobie na zabłoconym chodniku suknię tak, że widać jej kostkę. Wydaje mi się, że wstyd jest ważniejszy niż suknia, upomina ją potem w surowym liście i grozi: uważaj na to, co mówię, jeśli nie chcesz, bym spoliczkował pierwszego zuchwalca, który ośmieli się na ciebie spojrzeć!

Świat dorosłych, gdy usłyszy taką patetyczną groźbę, wybucha śmiechem. Poeta jest zraniony zdradą kostki ukochanej i śmiechem tłumu, i dramat poezji i świata zaczyna się.

Świat dorosłych wie przecież, że absolut jest tylko złudzeniem, że nic, co ludzkie, nie jest wielkie ani wieczne i że to całkiem normalne, gdy siostra śpi z bratem w jednym pokoju; ale Jaromil się dręczy! Ruda oświadczyła mu, że jej brat przyjedzie do Pragi i będzie u niej przez tydzień mieszkał; poprosiła go nawet, by przez ten czas nie odwiedzał jej. Tego już było dla niego zbyt wiele i głośno się oburzył: nie może przecież pogodzić się z tym, żeby z powodu jakiegoś człowieka (z pogardliwą wyniosłością nazwał go jakimś człowiekiem) przez cały tydzień miał zrezygnować ze swojej dziewczyny!

– Czemu mi to wyrzucasz? – broniła się ruda. – Jestem młodsza od ciebie, a spotykamy się zawsze u mnie. U ciebie nie wolno nam się spotkać nigdy!

Jaromil wiedział, że ruda ma rację, i jego rozgoryczenie jeszcze wzrosło; uświadomił sobie znowu hańbę swej niesamodzielności i zaślepiony złością oznajmił mamie jeszcze tego samego dnia (z niespotykaną dotąd stanowczością), że będzie zapraszać do siebie swą pannę, gdyż nie ma możliwości być z nią gdzie indziej sam na sam.

Jakże są do siebie podobni, matka i syn! Oboje są w równym stopniu urzeczeni nostalgią za monistycznym rajem jedności i harmonii; on chce iść za przesłodkim zapachem macierzyńskich głębi, a ona tym przesłodkim zapachem chce (znowu i ciągle) być. Gdy syn dorastał, starała się być nadal owinięta wokół niego jak delikatne objęcia; przyjęła wszystkie jego poglądy, wyznaje sztukę nowoczesną, opowiada się za komunizmem, wierzy w sławę syna, pomstuje na dwulicowość profesorów, którzy wczoraj mówili co innego niż dzisiaj; chce być koło niego ciągle jak niebo, chce być ciągle z tej samej materii co on.

Ale jak mogłaby głosicielka harmonijnej jedności przyjąć obcą materię innej kobiety? Jaromil widział dezaprobatę w jej twarzy i stał się uparty. Tak, pragnie wprawdzie powrócić do przesłodkiego zapachu, poszukuje dawnego, macierzyńskiego wszechświata, ale już od dawna nie szuka go w matce; w poszukiwaniu utraconej matki najbardziej przeszkadza mu właśnie matka.

Zrozumiała, że syn nie ustąpi, i poddała się; ruda znalazła się po raz pierwszy sam na sam z Jaromilem w jego pokoju, co było by niewątpliwie wspaniałe, gdyby nie byli oboje tacy nerwowi; mama poszła wprawdzie do kina, ale właściwie była ciągle z nimi; wydawało im się, że ich słyszy; mówili przyciszonym głosem; kiedy Jaromil spróbował rudą objąć, natrafił na jej chłodne ciało i zrozumiał, że lepiej będzie nie nalegać; tak więc, zamiast cieszyć się z oczekiwanych radości tego dnia, z zakłopotaniem tylko o czymś rozmawiali, nie przestając śledzić ruchu wskazówek zegara, które oznajmiały im zbliżający się powrót matki; jedyna droga z pokoju Jaromila wiodła bowiem przez jej pokój, a ruda nie chciała się z nią za żadną cenę spotkać; wyszła co najmniej pół godziny przed jej powrotem, pozostawiając Jaromila w bardzo złym nastroju.

Nie zniechęciło go to jednak, lecz uczyniło jeszcze bardziej zatwardziałym. Zrozumiał, że jego pozycja w domu, w którym żyje, jest nie do zniesienia; to nie jest jego dom, to jest dom matki, a on jest w nim tylko współlokatorem. Rozbudziło to w nim zawzięty upór. Zaprosił znowu rudą do siebie i przywitał ją tym razem rozwiązłą rozmową, którą chciał energicznie zagłuszyć krępujący ich ostatnio niepokój. Miał nawet na stole butelkę wina, a ponieważ nie byli przyzwyczajeni do alkoholu, znaleźli się szybko w stanie, w jakim udało im się zapomnieć o wszechobecnym cieniu matki.

Przez cały tydzień mama wracała do domu późnym wieczorem, jak sobie tego Jaromil życzył, ba – robiła więcej, niż sobie życzył: była poza domem również i w te dni, kiedy jej o to nie prosił. Nie była to ani dobra wola ani przemyślane ustępstwo; to była demonstracja. Jej późne powroty miały niezbicie dowieść surowości syna, miały ukazać, że syn poczyna sobie, jakby był panem domu, a ona była tam jedynie tolerowana i nie wolno było jej nawet usiąść z książką na fotelu w swoim pokoju, kiedy zmęczona wraca z pracy.

Podczas tych długich popołudni i wieczorów spędzanych poza domem, nie mogła, niestety, odwiedzać żadnego mężczyzny, ponieważ kolega, który ją kiedyś adorował, już dawno zmęczył się daremnym obleganiem, chodziła więc do kina, do teatru, starała się (z małym powodzeniem) nawiązać kontakt z niektórymi na wpół zapomnianymi przyjaciółkami i ze zwyrodniałą satysfakcją wczuwała się w gorzką rolę kobiety, która po stracie rodziców i męża jest przez własnego syna wypędzana z domu. Siedziała w ciemnej sali, daleko od niej całowało się na płótnie dwoje nieznajomych ludzi, a jej płynęły po twarzy łzy. Pewnego dnia wracała do domu nieco wcześniej niż zwykle, przygotowana na to, by mieć obrażoną minę i nie odpowiadać synowi na przywitanie. Kiedy weszła do swego pokoju, nie zdążyła jeszcze zamknąć za sobą drzwi i krew uderzyła jej do głowy; z pokoju Jaromila, a więc z miejsca oddalonego zaledwie o parę metrów, dochodził przyspieszony oddech jej syna i towarzyszące mu kobiece jęki.

Nie mogła ruszyć się z miejsca, a jednocześnie pomyślała, że nie może tu przecież stać tak bez ruchu i słuchać miłosnego zawodzenia, byłoby to bowiem tak, jakby stała tuż przy nich, jakby się na nich patrzyła (w tej chwili naprawdę widziała ich w duchu, jasno i wyraźnie), i to było absolutnie nie do zniesienia. Ogarnęła ją fala obłędnej wściekłości, tym bardziej szalonej, że natychmiast uświadomiła sobie jej bezsilność, nie mogła bowiem ani tupać, ani krzyczeć, ani rozbijać mebli, ani do nich wejść i bić ich, nie mogła zrobić w ogóle niczego, tylko stać tu nieporuszenie i słuchać ich.

I w tej chwili odrobina zdrowego rozsądku, jaka w niej pozostała, złączyła się z tą ślepą falą wściekłości w nagły i szalony pomysł. Gdy ruda znowu zajęczała w sąsiednim pokoju, mama zawołała głosem pełnym obawy:

– Jaromilu, na Boga, co tam się dzieje?

Westchnienia w pokoju obok momentalnie ustały, a mama pobiegła do apteczki; wzięła z niej buteleczkę i pospieszyła z powrotem do drzwi pokoju Jaromila; nacisnęła klamkę; drzwi były zamknięte.

Na Boga, nie straszcie mnie, co się stało? Czy coś się stało panience?

Jaromil trzymał w objęciach ciało rudej, które trzęsło się ze strachu, i rzekł:

– Nie, nic…

– Panna dostała ataku?

– Tak… – odpowiedział.

– Otwórz, mam dla niej krople – mówiła mama i znowu chwyciła za klamkę zamkniętych drzwi.

– Poczekaj – powiedział syn, wstając pospiesznie z tapczanu. – Taki ból – mówiła mama to okropne.

– Zaraz, zaraz – rzekł Jaromil i w pośpiechu narzucił na siebie spodnie i koszulę; dziewczynę przykrył kocem.

– To żołądek, prawda? – pytała mama przez drzwi.

Tak – odparł Jaromil i uchylił drzwi, żeby wziąć od mamy buteleczkę z kroplami.

– Chyba mnie wpuścisz do środka – powiedziała mama.

Jakieś szaleństwo pchało ją coraz dalej: nie pozwoliła się zbyć i weszła do pokoju; pierwszą rzeczą, jaką zobaczyła, był stanik rzucony na krzesło i reszta dziewczęcej bielizny; potem zobaczyła dziewczynę; kurczyła się pod kocem i była blada, jakby rzeczywiście miała atak. Teraz już nie mogła się cofnąć; usiadła przy niej.

– Cóż to się pani stało? Wracam do domu i słyszę takie jęki, biedne maleństwo…

Nakapała jej dwadzieścia kropli na kostkę cukru:

– Ale ja to znam, te skurcze żołądka, zażyje pani to i zaraz będzie pani lepiej…

I podała jej cukier do ust, a dziewczyna posłusznie otwierała usta, tak jak przed chwilą otwierała je pod dotknięciem warg Jaromila.

O ile do pokoju syna przywiodła ją oszałamiająca złość, teraz pozostało w niej tylko samo oszołomienie; patrzyła na te małe, leciutko otwierające się usta i ogarnęła ją straszna ochota zerwać z rudowłosej dziewczyny koc i mieć ją przed sobą nagą; zburzyć tę wrogą nieprzystępność owego małego świata, którą tworzy dziewczyna i Jaromil; dotykać tego, czego on dotyka; ogłosić to swoim; okupować to; objąć te obydwa ciała swymi delikatnymi, niewidzialnymi objęciami; wejść między ich nagość, tak licho zakrytą (nie uszło jej uwadze, że na podłodze leżą porzucone spodenki, które Jaromil nosił pod spodniami), wejść między nich nie zuchwale, lecz niewinnie, jak gdyby szło o atak żołądka; być z nimi tak, jak była z Jaromilem, kiedy karmiła go własną piersią; przejść po kładce tej dwuznacznej niewinności do ich zabaw i do ich kochania; być jak nieboskłon wokół ich nagich ciał, być z nimi…

Potem przestraszyła się własnego podniecenia. Poradziła dziewczynie, żeby głęboko oddychała i prędko wyszła do swego pokoju.

7

Przed budynkiem milicji stał zamknięty mikrobus, a obok niego przechadzali się poeci, czekający na przyjście kierowcy. Byli również z nimi dwaj mężczyźni z milicji, organizatorzy przygotowywanego spotkania; był tu także Jaromil, który wprawdzie znał niektórych poetów z widzenia (na przykład sześćdziesięciolatka, występującego swego czasu na mityngu na jego wydziale i recytującego wiersze o młodości), ale nie miał odwagi nikogo z nich zagadnąć. Jego niepewność łagodziło poniekąd to, że przed dziesięcioma dniami wyszło wreszcie w czasopiśmie literackim pięć jego wierszy; uważał to za urzędowe stwierdzenie tego, że ma prawo nazywać się poetą; pismo miał na wszelki wypadek wsunięte do kieszeni marynarki tak, że wyglądał, jakby miał jedną stronę męsko spłaszczoną a drugą kobieco wypukłą. Potem przyszedł kierowca i poeci (było ich z Jaromilem jedenastu) wsiedli do mikrobusu. Po godzinie jazdy mikrobus zatrzymał się w przyjemnej rekreacyjnej okolicy, poeci wysiedli, organizatorzy pokazali im rzekę, ogród, willę, oprowadzili ich po całym budynku, po salach wykładowych, po sali, w której za chwilę rozpocznie się uroczysty wieczór, zmusili ich, by zajrzeli do trzyosobowych pokoi, gdzie mieszkali kursanci (ci, zaskoczeni, stawali na baczność, witając poetów z takim samym zdyscyplinowaniem jak urzędową kontrolę sprawdzającą porządek w pokojach), a w końcu zaprowadzili ich do gabinetu naczelnika. Tam czekały już na nich kanapki, dwie butelki wina, naczelnik w mundurze i oprócz tego wszystkiego również jedna wyjątkowo ładna dziewczyna. Kiedy podali, jeden po drugim, rękę naczelnikowi, mrucząc przy tym swoje nazwiska, naczelnik wskazał na dziewczynę:

– To jest kierowniczka naszego kółka filmowego – i wyjaśniał potem jedenastu poetom (którzy podawali dziewczynie rękę), że ludowa milicja ma swój zakładowy klub, w którym kwitnie bogate życie kulturalne; mają tu zespół teatralny, zespół śpiewaczy, a teraz założyli również kółko filmowe, prowadzone przez tę młodą dziewczynę, która jest studentką szkoły filmowej, a przy tym jest tak uprzejma, że chce pomagać młodym milicjantom; ma tu zresztą do dyspozycji najlepsze możliwości: znakomitą kamerę, sprzęt oświetleniowy, a przede wszystkim zapalonych młodych mężczyzn, co do których naczelnik nie ma pewności, czy tak interesują się filmem czy instruktorką.

Gdy uścisnęła wszystkim rękę, instruktorka dała znak młodzieńcom stojącym przy wielkich lampach, tak że poeci razem z naczelnikiem przeżuwali teraz kanapki w żarze silnego światła. Ich rozmowa, której naczelnik starał się nadać maksymalną naturalność, przerywana była poleceniami dziewczyny, po których następowało przesuwanie świateł z miejsca na miejsce i wreszcie ciche brzęczenie kamery. Naczelnik podziękował następnie poetom za przybycie, popatrzył na zegarek i powiedział, że publiczność już niecierpliwie czeka.

– No więc, towarzysze poeci, ustawcie się, proszę – powiedział jeden z organizatorów i wyczytywał z kartki ich nazwiska; poeci ustawili się w rzędzie i kiedy organizator dał im znak, wkroczyli na podium; był tam długi stół i każdy z poetów miał przy nim wydzielone krzesło i miejsce oznaczone wizytówką. Poeci usiedli na krzesłach, a z sali (wypełnionej po brzegi) rozległy się oklaski.

Jaromil po raz pierwszy kroczył tak na oczach tłumu; ogarnęło go upojenie, które nie opuściło go aż do końca wieczoru.

Wszystko zresztą szło znakomicie; kiedy poeci usiedli na wyznaczonych miejscach, jeden z organizatorów podszedł do mównicy przystawionej do końca stołu, przywitał jedenastu poetów i przedstawił ich. Za każdym razem, gdy wymienił nazwisko, wywołany poeta wstawał, kłaniał się i sala grzmiała owacją. Jaromil także wstał, ukłonił się i był tak oszołomiony brawami, że dopiero po chwili zauważył syna woźnego, który siedział w pierwszym rzędzie i machał do niego; skinął mu również i ten gest uczyniony na oczach wszystkich pozwolił mu odczuć czar udawanej bezpośredniości, toteż jeszcze kilka razy podczas wieczoru skinął z góry koledze, jak ktoś, kto się na podium czuje swobodnie jak u siebie w domu. Poeci byli usadowieni według alfabetu i Jaromil znalazł się po lewej ręce sześćdziesięciolatka:

– Chłopcze, to jest niespodzianka, nie wiedziałem wcale, że to pan! Przecież miał pan niedawno w czasopiśmie wiersze!

Jaromil grzecznie się uśmiechnął, a poeta ciągnął dalej:

– Zapamiętałem pańskie nazwisko, to znakomite wiersze, sprawiły mi dużo radości!

Ale w tej chwili znów doszedł do głosu organizator i zaproponował poetom, żeby w kolejności alfabetycznej podchodzili do mikrofonu i by każdy z nich zarecytował kilka swych ostatnich wierszy.

Poeci podchodzili więc, czytali, otrzymywali brawa i wracali z powrotem na swoje miejsce. Jaromil drętwiał ze strachu, kiedy na niego przyjdzie kolej; bał się, że będzie się jąkać, bał się, że nie będzie umiał nadać swemu głosowi należytej siły, bał się wszystkiego; ale potem wstał i szedł jak oślepiony; nie miał czasu o niczym myśleć. Zaczął czytać i zaraz po pierwszych wersach nabrał uczucia pewności. I rzeczywiście, aplauz po jego pierwszym wierszu był najdłuższy ze wszystkich, jakie do tej pory rozlegały się na sali.

Oklaski dodały Jaromilowi odwagi, tak że drugi wiersz czytał z jeszcze większą pewnością niż pierwszy i wcale mu nie przeszkadzało, że nagle rozjarzyły się w pobliżu niego dwa duże reflektory, oświetliły go, a dziesięć metrów od niego rozbrzęczała się kamera. Udawał, że tego wszystkiego nie widzi, ani razu nie zaciął się w recytacji, zdołał nawet podnieść oczy znad papieru i spojrzeć nie tylko w nieokreśloną przestrzeń sali, ale w całkiem określone miejsce, gdzie (parę kroków od kamery) stała śliczna instruktorka. I znów była owacja, a Jaromil czytał jeszcze dwa wiersze, słyszał brzęczenie kamery, widział twarz dziewczyny, ukłonił się i wrócił na miejsce; w tej chwili podniósł się z krzesła sześćdziesięciolatek i zadzierając uroczyście głowę, rozłożył ramiona i zacisnął je na plecach Jaromila:

– Przyjacielu, pan jest poetą! Pan jest poetą!

A ponieważ oklaski ciągle jeszcze brzmiały, odwrócił się sam w stronę sali, skinął ręką i kłaniał się.

Gdy jedenasty poeta skończył recytować, organizator znowu wszedł na podium, podziękował wszystkim poetom i oznajmił, że ci, którzy będą tym zainteresowani, mogą po krótkiej przerwie ponownie przybyć do tej sali i podyskutować z poetami.

– Ta część spotkania nie jest już obowiązkowa, lecz dobrowolna i dotyczy tylko zainteresowanych.

Jaromil był oszołomiony; wszyscy ściskali mu ręce i gromadzili się wokół niego; jeden z poetów przedstawił się jako redaktor wydawnictwa; wyraził zdziwienie, że Jaromil nie ma dotychczas wydanego tomiku wierszy i poprosił go o nie; inny zapraszał go serdecznie, by razem z nim wziął udział w mitingu organizowanym przez związek studentów; podszedł do niego także syn woźnego, który później nie odstąpił go już ani na chwilę, dając wszystkim do zrozumienia, że znają się od dzieciństwa; przyszedł do niego również naczelnik i powiedział: – Zdaje mi się, że laury zwycięstwa zdobywa dzisiaj ten najmłodszy! Naczelnik zwrócił się następnie do pozostałych poetów i oświadczył, że ku jego wielkiemu zmartwieniu, nie będzie już mógł uczestniczyć w dyskusji, musi bowiem być obecny na wieczorku tanecznym, który urządzają kursanci szkoły zaraz po zakończeniu programu poetyckiego w sąsiedniej sali. Zjechało tu wszak z tej okazji, napomknął z figlarnym uśmiechem, dużo dziewcząt z okolicznych wsi, bowiem milicjanci to znani przystojniacy.

– No nic, towarzysze, dziękuję wam za wasze piękne wiersze i mam nadzieję, że nie widzimy się po raz ostatni! – Po czym podał wszystkim rękę i wyszedł do sąsiedniej sali, skąd dochodziła już muzyka dętej kapeli przygrywającej do tańca.

Natomiast w sali, gdzie jeszcze przed chwilą rozlegały się oklaski, gromadka poetów stojących u stóp podium osamotniała teraz; jeden z organizatorów wszedł na podium i oznajmił:

– Szanowni towarzysze, ogłaszam koniec przerwy i ponownie oddaję głos naszym gościom. Proszę tych, którzy chcą uczestniczyć w dyskusji z towarzyszami poetami, aby usiedli.

Poeci zajęli więc znowu swoje miejsca na podium, a naprzeciw nich na dole, w pierwszych rzędach opustoszałej sali, usiadło około dziesięcioro ludzi. Był wśród nich syn woźnego, obaj organizatorzy towarzyszący poetom w mikrobusie, starszy pan z drewnianą nogą i z laską i oprócz mniej rzucających się w oczy ludzi również dwie kobiety: jedna miała pod pięćdziesiątkę (może maszynistka z kancelarii), drugą zaś była instruktorka, która skończyła już nakręcanie i wpatrywała się teraz dużymi i spokojnymi oczami w poetów; obecność ładnej kobiety była tu tym bardziej istotna i dla poetów pokrzepiająca, im głośniej i bardziej zachęcająco rozbrzmiewała przez ścianę z sąsiedniego pomieszczenia dęta kapela i rosnąca wrzawa potańcówki.

Obydwa rzędy siedzące naprzeciwko siebie były w przybliżeniu równe liczebnie i siedziały tu na wprost siebie jak dwie drużyny piłkarskie; Jaromil miał wrażenie. że milczenie, które zapadło, jest ciszą przed jakimś meczem; a ponieważ to milczenie trwało już prawie pół minuty, zdawało mu się, że jedenastka poetów traci pierwsze punkty.

Jaromil nie doceniał jednak swoich kolegów; przecież niektórzy z nich w ciągu roku odbywali setki różnych dyskusji, tak że dyskutowanie stało się ich specjalnością. Przypomnijmy sobie historyczne okoliczności: były to czasy pogadanek i mityngów; najróżniejsze instytucje, kluby zakładowe, organizacje partyjne i młodzieżowe urządzały wieczory, na które zapraszano rozmaitych malarzy. poetów, astronomów lub ekonomistów; organizatorzy tych wieczorów byli za swoje organizatorstwo odpowiednio oceniani i nagradzani, gdyż czasy wymagały rewolucyjnej aktywności, a ta, nie mogąc wyżywać się na barykadach, musiała krzewić się na zebraniach i pogadankach. Także ci różni malarze, poeci, astronomowie czy ekonomiści bardzo chętnie przybywali na podobne pogadanki, ponieważ w ten sposób wykazywali, że nie są specjalistami ograniczonymi, ale rewolucyjnymi i zżytymi z ludem.

Poeci znali więc doskonale pytania, które zadawała publiczność, wiedzieli doskonale, iż powtarzają się one z miażdżącą regularnością statystycznego prawdopodobieństwa. Wiedzieli, że na pewno ktoś ich zapyta: Jak zaczynaliście towarzyszu, pisać`? Wiedzieli, że ktoś inny spyta: W jakim wieku napisał pan swój pierwszy wiersz`? wiedzieli, że ktoś zapyta, którego autora lubią najbardziej i musieli się liczyć także z tym, że znajdzie się ktoś, kto będzie się chciał pochwalić marksistowskim wykształceniem i postawi im pytanie: Jak byście, towarzyszu, zdefiniowali realizm socjalistyczny? I wiedzieli, że oprócz pytań spotkają się z sugestiami, że należałoby pisać więcej wierszy: 1. o zawodzie tych, z którymi odbywa się spotkanie, 2. o młodzieży, 3. o tym, jakie złe było życie w kapitaliźmie, 4. o miłości.

Początkowe pół minuty milczenia nie było więc wywołane za kłopotaniem; było to raczej niedbalstwo, wynikające ze zbytniej profesjonalnej rutyny, albo ze złego zgrania, ponieważ w takim składzie poeci razem nigdy nie występowali i dawali teraz jeden drugiemu pierwszeństwo w zagrywce. W końcu zabrał głos sześćdziesięcioletni poeta, mówił wzniośle i pięknie i po dziesięciu minutach improwizacji zachęcił przeciwległy rząd, aby nie wstydził się zadawać jakichkolwiek pytań. Poeci mogli więc nareszcie wykazać erudycję i umiejętność zaimprowizowanego zgrania, które od tej pory było bezbłędne: potrafili się wszyscy wymieniać, jeden drugiego dowcipnie uzupełniać: poważną odpowiedź przeplatać zręczną anegdotą. Padły, oczywiście, wszystkie podstawowe pytania i nastąpiły po nich wszystkie podstawowe odpowiedzi; (kogóż nie zainteresowałoby opowiadanie sześćdziesięciolatka, który na pytanie, jak i kiedy napisał swój pierwszy wiersz odpowiadał że gdyby nie kotka Micatue nie byłby nigdy poetą bowiem swój pierwszy wiersz napisał o niej, mając pięć lat; potem ten wiersz zacytował, a ponieważ przeciwległy rząd nie wiedział czy traktować go poważnie, czy jako żart, natychmiast sam się zaczął śmiać, tak że później wszyscy, poeci i pytający śmiali się długo i wesoło).

Naturalnie doszło również do sugestii. Tym, który w pewnej chwili wstał i zaczął rezolutnie mówić, był sam kolega szkolny Jaromila. Tak, wieczór poetycki był znakomity: wszystkie wiersze były pierwszorzędne. Czy ktoś sobie jednak uświadomił, że wierszy zostało zarecytowanych co najmniej trzydzieści trzy (licząc, że każdy poeta recytował mniej więcej trzy wiersze),ale przy tym nie wygłoszono tu ani jednego wiersza, który by jakoś, choćby w drobnej mierze, dotyczył Służby Bezpieczeństwa? A czyż moglibyśmy stwierdzić, że Służba Bezpieczeństwa zajmuje właściwie w naszym życiu mniej miejsca niż Jedna trzydziesta trzecia? Potem wstała pięćdziesięciolatka i oświadczyła, że całkowicie zgadza się z tym, co po wiedział kolega Jaromila, ale ma ona zupełnie inne pytanie: dlaczego tak mało pisze się dziś o miłości? W rzędzie pytających rozległ się tłumiony śmiech, a pięćdziesięciolatka kontynuowała: przecież i w socjaliźmie ludzie się kochają i chętnie przeczytają sobie coś o miłości.

Sześdziesięcioletni poeta wstał, odchylił do tyłu głowę i rzekł, iż towarzyszka ma absolutną rację. Dlaczego człowiek w socjaliźmie miałby się wstydzić miłości? Czy jest w niej może coś złego? On jest starym mężczyzną, a przecież nie boi się przyznać, że kiedy widzi kobiety w lekkich letnich sukienkach, pod którymi widać ich młode, powabne ciała nie może się oprzeć pokusie, by się za nimi nie obejrzeć. Rząd jedenastu pytających wybuchnął zgodnym śmiechem grzeszników, a poeta, zachęcony, ciągnął dalej:

– Co ma ofiarować tym pięknym, młodym kobietom? Ma im może dać młot ozdobiony asparagusem? A gdy zaprosi je do mieszkania, czy może ma włożyć do wazonu sierp? Bynajmniej, musi im ofiarować róże; poezja miłosna podobna jest do ' róż, które ofiarujemy kobietom.

– Tak, tak, gorliwie przytakiwała pięćdziesięciolatka, toteż zachęcony tym poeta wyciągnął z kieszeni kartkę papieru i zarecytował długi wiersz miłosny.

– Tak, tak, to jest wspaniałe, rozpływała się pięćdziesięciolatka, lecz zaraz po tym wstał jeden z organizatorów i powiedział, że wiersz był wprawdzie ładny ale i w miłosnej poezji musi być widoczne, że pisze ją socjalistyczny poeta. Ale w czym to może być widoczne? pytała się pięćdziesięciolatka, wciąż jeszcze upojona widokiem patetycznie odchylonej głowy poety oraz jego wierszem.

Jaromil przez cały czas milczał, chociaż przemawiali już wszyscy, przy czym wiedział, że odezwać się musi; miał wrażenie, iż teraz nadeszła jego chwila; to pytanie miał już przecież od dawna przemyślane; od dawna, jeszcze w czasach, gdy chodził do malarza i z oddaniem słuchał jego wypowiedzi na temat nowej sztuki i nowego świata. O zgrozo, to znowu malarz, to znów jego słowa i jego głos wypływają z ust Jaromila! Co mówił? Że miłość była w dawnym społeczeństwie do tego stopnia zdeformowana przez pieniądze, względy społeczne, przesądy. Nigdy nie mogła być sobą, że była jedynie cieniem samej siebie. I dopiero nowe czasy, kładące kres władzy pieniądza i wpływom przesądów, pozwolą człowiekowi być w pełni człowiekiem i miłość będzie większa niż kiedykolwiek przedtem. Socjalistyczna poezja miłosna jest głosem tego wyzwolonego i wielkiego uczucia.

Jaromil był zadowolony z tego, co mówił, i czuł na sobie spojrzenie dwojga nieruchomo utkwionych w nim dużych czarnych oczu; wydawało mu się, że słowa "wielka miłość", "wyzwolone uczucie" płyną z jego ust jak oflagowany żaglowiec do portu tych wielkich oczu.

Ale gdy skończył mówić, jeden z poetów zgryźliwie się uśmiechnął i rzekł:

– Czyżbyś naprawdę myślał, że w twoich wierszach jest więcej miłosnych uczuć niż w wierszach Heinricha Heinego? Albo miłości Victora Hugo są dla ciebie zbyt małe? Czy miłość Machy i Nerudy była może okaleczona pieniędzmi i przesądami?

To nie powinno było się stać; Jaromil nie wiedział, co ma odpowiedzieć; poczerwieniał i widział przed sobą dwoje dużych czarnych oczu, świadków jego zniewagi. Pięćdziesięciolatka przyjęła owe sarkastyczne pytania z satysfakcją i powiedziała:

– Co chcecie zmieniać w miłości, towarzysze? Do końca wieków będzie ona zawsze taka sama.

Organizator znowu zabrał głos:

– Nie, towarzyszko, co to, to nie!

– Nie, naprawdę nie to chciałem powiedzieć rzekł pospiesznie poeta – ale różnica pomiędzy poezją miłosną dnia wczorajszego i dzisiejszego tkwi w czym innym niż wielkość uczucia.

– Więc w czym? – dopytywała się pięćdziesięciolatka.

W tym, że miłość w minionych czasach, nawet ta największa, była zawsze jakąś ucieczką człowieka od życia społecznego, które było zniechęcające. Natomiast miłość dzisiejszego człowieka jest związana z naszymi obywatelskimi obowiązkami, z naszą pracą, z naszą walką w jedną całość; i na tym polega jej nowe piękno.

Przeciwległy rząd wyraził aprobatę dla tej opinii, natomiast Jaromil wybuchnął złośliwym śmiechem:

– To piękno, przyjacielu, nie jest znów takie nowe. Czyżby w życiu klasyków miłość nie szła w parze z ich walką społeczną? Kochankowie ze słynnego wiersza Shelleya oboje byli rewolucjonistami i razem zginęli na stosie. Czy to jest, według ciebie, miłość odizolowana od życia społecznego?

Najgorsze było to, że tak jak przed chwilą Jaromil nie wiedział, co odpowiedzieć na zarzuty kolegi, również jego kolega był teraz zupełnie w kropce, tak że naprawdę mogło powstać wrażenie (niedopuszczalne wrażenie), że między dniem wczorajszym i dzisiejszym nie ma różnicy i żaden nowy świat nie istnieje. Tu jednakże wstała ponownie pięćdziesięciolatka i z uśmiechem zaciekawienia spytała:

– Powiedzcie mi więc, w czym tkwi różnica pomiędzy dzisiejszą i wczorajszą miłością?

W tej decydującej chwili, gdy wszyscy wpadli w zakłopotanie, wtrącił się mężczyzna z drewnianą nogą i z laską, który cały czas uważnie, lecz z wyraźnym zniecierpliwieniem śledził dyskusję; teraz wstał i mocno oparł się o krzesło:

Pozwólcie, towarzysze i towarzyszki, że się wam przedstawię

– powiedział, a ludzie w jego rzędzie zaczęli na niego pokrzykiwać, że nie musi tego robić, bo go przecież dobrze znają.

– Nie przedstawiam się wam, ale towarzyszom, których zaprosiliśmy na spotkanie odciął się, a ponieważ wiedział, że jego nazwisko poetom nic nie powie, opowiedział im w skrócie całą historię swego życia; pracuje w tej willi już prawie trzydzieści lat; był tu jeszcze za czasów fabrykanta Koćvary, który miał tutaj letnią posiadłość; był tu również w czasie wojny, gdy fabrykanta aresztowano, a jego willę używało gestapo jako letnisko; po wojnie zabrali narodowi socjaliści, a teraz jest tu milicja.

– Na podstawie tego wszystkiego, co widziałem, mogę poświadczyć, że żadna władza nie troszczy się tak o lud pracujący, jak ta, komunistyczna. A jednak nawet dzisiaj nie wszystko jest, według niego, w porządku:

I za fabrykanta Koćvary, i za gestapo, i za narodowych socjalistów przystanek autobusowy był zawsze naprzeciwko willi.

Tak, to było bardzo wygodne: zrobił ze swego mieszkania w suterenie. które tu w willi ma, dziesięć kroków i był na przystanku. I nagle przystanek przesunęli o dwieście metrów dalej. Już protestował wszędzie, gdzie się da. Wszystko nadaremnie.

– Powiedzcie mi – uderzył laską o podłogę – dlaczego właśnie dziś, gdy willa należy do ludu pracującego, przystanek musi być tak daleko?

Ludzie z pierwszego rzędu wtrącali (częściowo ze zniecierpliwieniem, częściowo z pewną wesołością), że już mu przecież sto razy tłumaczyli, że autobus zatrzymuje się teraz przed fabryką, którą w międzyczasie wybudowali.

Mężczyzna z drewnianą nogą odparł, że jest mu to wiadome, ale proponował, żeby autobus zatrzymywał się na obu miejscach.

Ludzie z jego rzędu odpowiedzieli mu, że to nonsens, by autobus miał dwa przystanki w odległości dwustu metrów.

Słowo nonsens dotknęło mężczyznę z drewnianą nogą; oświadczył, że nikomu nie wolno się tak do niego zwracać; uderzył laską o ziemię i poczerwieniał. Zresztą, to nieprawda, żeby nie mogło być przystanków dwieście metrów od siebie. Wie, że na innych trasach autobusy zatrzymują się na takich krótkich przystankach.

Jeden z organizatorów wstał i powtórzył mężczyźnie z drewnianą nogą słowo po słowie (widocznie musiał to już wielokrotnie robić) orzeczenie Czechosłowackiej Komunikacji Samochodowej, na mocy którego dosłownie zakazuje się, aby przystanki były rozmieszczone w tak małej odległości.

Mężczyzna z drewnianą nogą odpowiedział, że proponował także rozwiązanie kompromisowe: można byłoby umieścić przystanek dokładnie pośrodku między willą milicji i fabryką.

Wtedy jednak zarówno robotnicy jak i milicjanci mieliby daleko do autobusu, zarzucali mu.

Spór trwał już dwadzieścia minut, a poeci bezskutecznie usiłowali włączyć się do dyskusji; uczestnicy spotkania zajęci byli tematem, na którym się doskonale znali i nie dopuszczali ich do głosu. Dopiero w chwili, gdy mężczyzna z drewnianą nogą był na tyle zniechęcony sprzeciwem swych współpracowników, że obrażony usiadł znowu na krześle, zapadło milczenie, do którego wdarła się głośna dęta muzyka z sąsiedniego pomieszczenia.

Potem długo nikt się nie odzywał, aż wreszcie jeden z organizatorów wstał i podziękował poetom za wizytę oraz interesujące spotkanie. W imieniu gości sześćdziesięcioletni poeta wstał i powiedział, że spotkanie było (jak zawsze zresztą) znacznie bardziej inspirujące dla nich, dla poetów, i że to oni dziękują.

Z sąsiedniej sali dobiegł głos wokalisty, gospodarze spotkania skupili się wokół mężczyzny z drewnianą nogą, by złagodzić jego gniew, a poeci zostali sami. Dopiero po chwili podszedł do nich syn woźnego z oboma organizatorami i odprowadził ich do mikrobusu.

8

W mikrobusie, którym wracali do pociemniałej Pragi, oprócz poetów siedziała także urocza instruktorka. Poeci otoczyli ją i każdy z nich starał się jej jak najbardziej zaimponować. Jaromilowi nieszczęśliwym zbiegiem okoliczności przypadło zbyt odległe miejsce, toteż nie mógł uczestniczyć w zabawie; myślał o swej rudej dziewczynie i uświadamiał sobie z definitywną jasnością, że jest beznadziejnie brzydka.

Potem mikrobus zatrzymał się gdzieś w centrum Pragi i niektórzy z poetów postanowili wstąpić jeszcze na chwilę do winiarni. Jaromil i instruktorka poszli z nimi; siedzieli – przy dużym stole, rozmawiali, pili, po czym wyszli z winiarni i dziewczyna zaproponowała im, żeby poszli do niej. Wówczas jednak została ich już tylko garstka: Jaromil, sześćdziesięcioletni poeta i redaktor wydawnictwa. Porozsiadali się w fotelach w ładnym pokoju na piętrze nowoczesnej willi, gdzie dziewczyna wynajmowała mieszkanie, i dalej popijali.

Z zapałem, któremu nikt nie mógł dorównać, adorował dziewczynę stary poeta. Siedział obok niej, wychwalał jej urodę, recytował jej wiersze, improwizował poetyckie ody na jej cześć i chwytał ją za ręce. Niemal w ten sam sposób odnosił się do Jaromila redaktor wydawnictwa; nie chwalił wprawdzie jego urody, ale powtarzał bez końca: jesteś poetą, jesteś poetą! (Zaznaczmy, że jeśli poeta nazwie kogoś poetą, jest to co innego, niż kiedy nazwiemy inżyniera inżynierem, albo rolnika rolnikiem, bowiem rolnik, to ten, kto uprawia pole, ale poetą nie jest ten, kto pisze wiersze, lecz ten, kto jest przypomnijmy to słowo wybrany, żeby je pisać, i tylko poeta jest w stanie w innym poecie ten dotyk łaski bezbłędnie rozpoznać, gdyż – przypomnijmy sobie list Rimbauda – wszyscy poeci, są braćmi i tylko brat w bracie potrafi rozpoznać tajny znak rodu).

Instruktorka, przed którą klęczał sześćdziesięciolatek i której ręce były przedmiotem jego skwapliwych dotknięć, patrzyła nieustannie na Jaromila. Jaromil szybko to sobie uświadomił, był tym w najwyższym stopniu oczarowany i również nieustannie patrzył na nią. Był to cudowny prostokąt! Stary poeta zapatrzony w instruktorkę, redaktor w Jaromila, a Jaromil z instruktorką w siebie.

Tylko raz została na chwilę zakłócona ta geometria spojrzeń, kiedy redaktor wziął Jaromila pod ramię i wyprowadził go na balkon przylegający do pokoju; poprosił go, żeby razem siusiali przez balustradę na dwór. Jaromil chętnie spełnił jego prośbę, pragnął bowiem, aby redaktor nie zapomniał o swej obietnicy, że mu wyda tomik.

Gdy obydwaj wracali z balkonu, stary poeta podniósł się z kolan i powiedział, że już czas, by sobie poszli; widzi przecież doskonale, że to nie jego pragnie młoda dziewczyna. Zwrócił się też do redaktora (znacznie mniej spostrzegawczego i taktownego), by zostawili już wreszcie samych tych, którzy tego pragną i na to zasługują, ponieważ, jak nazwał ich stary poeta, są księciem i księżniczką tego wieczoru. Już i redaktor zrozumiał, o co chodzi, i był gotów do wyjścia, już go stary poeta brał pod ramię i ciągnął ku drzwiom i Jaromil widział, że zostaje sam z dziewczyną, która siedzi w szerokim fotelu z podkurczonymi nogami, z rozpuszczonymi czarnymi włosami i z oczami nieruchomo w niego utkwionymi…

Przypadek dwojga ludzi, którzy właśnie mają zostać kochankami, jest tak odwieczny, że z jego powodu o mało nie zapomnielibyśmy o czasie, w jakim się dzieje. Jakież to przyjemne, opowiadać takie właśnie zdarzenia. Jakże słodko byłoby zapomnieć o niej, o tej, która wysysa z nas limfę naszych krótkich istnień, by zużytkować ją na swe daremne dzieła, jakby to było pięknie zapomnieć o Historii! Jednak jej widmo puka do drzwi i wkracza w zdarzenie. I nie przychodzi ani pod postacią tajnej policji, ani w postaci nagłego przewrotu; historia nie tylko kroczy po dramatycznych wierzchołkach naszego życia, ale przecieka jak brudna woda także dniem powszednim; do naszego zdarzenia wchodzi w formie gaci.

W czasach, o których opowiadamy cyganeria była w ojczyźnie Jaromila politycznym występkiem; ubrania, które noszono (zresztą, było parę lat po wojnie i wciąż panowała nędza), były szkaradne; elegancję bielizny również uważały te surowe czasy za rozpustę wręcz karygodną! Mężczyźni, którym mimo wszystko przeszkadzała brzydota sprzedawanych wtedy gaci (gaci szerokich, sięgających aż do kolan i obdarzonych komicznym rozporkiem na brzuchu), ubierali zamiast nich krótkie płócienne szorty nazywane spodenkami gimnastycznymi i przeznaczone (jak sama nazwa wskazuje) do gimnastyki, a więc na boisko i do sali gimnastycznej. Było to dziwne, gdy wówczas w Czechach mężczyźni wchodzili do łóżek swoich kochanek w strojach piłkarskich, chodzili więc do kochanek, jak się chodzi na boisko, lecz z punktu widzenia elegancji nie było to najgorsze; spodenki gimnastyczne miały jakąś sportową przyzwoitość i były w wesołych kolorach: niebieskie, zielone, czerwone, żółte.

Jaromil nie troszczył się o swoje odzienie, ponieważ był pod opieką matki; ona mu wybierała ubranie, ona mu wybierała bieliznę, ona troszczyła się o to, żeby się nie przeziębił i miał odpowiednio ciepłe gacie. Wiedziała dokładnie, ile par gaci powinno leżeć w bieliźniarce i wystarczyło jej przelotne spojrzenie do szafy, żeby przekonać się, które z nich ma Jaromil na sobie. Gdy widziała, że żadnych z gaci w bieliźniarce nie brakuje, od razu się złościła; nie lubiła, kiedy Jaromil wkładał spodenki gimnastyczne, gdyż uważała, że nie mają one nic wspólnego z gaciami i nadają się tylko do sali gimnastycznej. Kiedy Jaromil bronił się, mówiąc, że gacie są brzydkie, odpowiadała mu z ukrywanym rozdrażnieniem, że chyba nikomu się w nich nie pokazuje. Jeśli więc Jaromil szedł do rudowłosej dziewczyny, wyciągał zawsze z bieliźniarki jedną parę gaci, chował je do szuflady biurka i po kryjomu ubierał spodenki. Jednakże tym razem nie wiedział, co go wieczorem spotka, i miał na sobie obrzydliwe gacie, grube, rozciągnięte, brudne, szare! Powiecie, że jest to błaha komplikacja, że mógł przecież zgasić światło, żeby go nie było widać. jednakże w pokoju paliła się mała lampka z różowym abażurem, która niecierpliwie czekała już na to, aby dwojgu kochankom świecić przy ich kochaniu i Jaromil nie potrafił sobie wyobrazić, jakimi słowami mógłby skłonić dziewczynę, żeby zgasiła lampkę.

Albo stwierdzicie, że mógł brzydkie gacie zdjąć razem ze spodniami. Jednakże Jaromil nie mógł sobie wyobrazić, jak zdejmuje gacie i spodnie równocześnie, ponieważ nigdy tego nie robił; taki nagły przeskok do nagości przerażał go; rozbierał się zawsze partiami i długo pieścił się z rudą w spodenkach, które zdejmował dopiero pod wpływem podniecenia.

Stał więc przerażony naprzeciwko dużych czarnych oczu i oświadczył, że też już musi iść.

Stary poeta niemalże się rozgniewał; mówił, że nie wolno mu obrażać kobiety i szeptem opisywał mu rozkosze, które go czekają; ale jego słowa jakby jeszcze bardziej uzmysławiały Jaromilowi brzydotę gaci. Widział cudowne czarne oczy i z rozdartym sercem cofał się ku drzwiom. Ledwie wyszedł na ulicę, ogarnął go rozpaczliwy żal; nie mógł pozbyć się obrazu wspaniałej kobiety. A stary poeta (rozstali się z redaktorem na przystanku tramwajowym i szli teraz sami nocnymi ulicami) dręczył go, wciąż na nowo wyrzucając mu, że obraził damę i zachował się głupio. Jaromil powiedział poecie, że damy obrazić nie chciał, ale jest zakochany w swojej dziewczynie, która go kocha nad życie.

Jest pan naiwny, rzekł mu stary poeta. Jest pan przecież poetą, jest pan kochankiem życia, nie skrzywdzi pan swej dziewczyny tym, że pokocha się pan z inną; życie jest krótkie i okazje, które przepuścimy, nie powrócą.

Udręką było słyszeć to. Jaromil odpowiedział staremu poecie, że według jego mniemania jedna wielka miłość, w którą włożymy wszystko, co jest w nas, jest czymś więcej niż tysiące przelotnych miłostek; że on ma w swojej jednej dziewczynie wszystkie inne kobiety; że jego dziewczyna jest taka zmienna, tak niepowtarzalna, iż jest w stanie przeżyć z nią więcej nieoczekiwanych przygód niż Don Juan z tysiącem i jedną kobietą.

Stary poeta przystanął; słowa Jaromila widocznie trafiły do niego: – Może ma pan rację – rzekł. – Ja jednak jestem starym człowiekiem i należę do starego świata. Przyznam się, panu, że choć jestem żonaty, bardzo chętnie zostałbym u tej kobiety zamiast pana. Gdy Jaromil ciągnął dalej swoje wywody o wielkości monogamistycznej miłości, stary poeta odchylił głowę.

– Ach, może ma pan rację, przyjacielu, ba – z pewnością ma pan rację. Czyż i ja nie marzyłem o wielkiej miłości? O jednej jedynej miłości? O miłości nieskończonej jak wszechświat? Tylko, że ja ją spartaczyłem, bracie, ponieważ w tym starym świecie, świecie pieniędzy i kurew, nie wiodło się wielkiej miłości.

Obydwaj byli pijani i stary poeta chwycił młodego poetę za ramiona i zatrzymał się razem z nim na środku jezdni. Wyciągnął do góry rękę i zawołał:

– Niech zginie stary świat, niech żyje wielka miłość! – Jaromilowi wydawało się to wspaniałe, cygańskie i poetyckie, długo krzyczeli więc obaj z entuzjazmem w ciemnościach Pragi:

– Niech zginie stary świat! Niech żyje wielka miłość!

Potem stary poeta ukląkł nagle przed Jaromilem i ucałował mu, rękę. – Przyjacielu, chylę czoła przed twoją młodością! Moja starość chyli czoła przed twoją młodością, gdyż tylko młodość zbawi świat!

Następnie umilkł na chwilę i dotykając gołą głową jego kolana, dodał głosem bardzo melancholijnym:

– I chylę czoła przed twą wielką miłością!

W końcu rozstali się i Jaromil znalazł się w domu, w swoim pokoju. I znów stanął mu przed oczami obraz pięknej i utraconej kobiety. Powodowany pragnieniem samoupokorzenia, poszedł przejrzeć się w lustrze. Zdjął spodnie, by móc zobaczyć się w swoich obrzydliwych, rozciągniętych gaciach; patrzył długo i z nienawiścią na swą komiczną brzydotę.

A potem uświadomił sobie, że ten, o kim myśli z nienawiścią, to wcale nie on sam. Myślał o matce: o matce, która przydziela mu bieliznę, przed którą musi po kryjomu ubierać spodenki, a gacie chować do biurka; myślał o matce, która wie o każdej skarpetce i koszuli. Myślał z nienawiścią o matce, która trzyma go na długiej niewidzialnej smyczy, wrzynającej mu się w szyję.

9

Od tej pory był w stosunku do rudej dziewczyny jeszcze bardziej okrutny; było to zresztą okrucieństwo w uroczystej szacie miłości. Dlaczego nie zrozumiała, o czym właśnie teraz myślał? Czemu nie wie, w jakim jest teraz nastroju? To znaczy, że jest dla niej tak obcy, iż nie wyczuwa, co się dzieje w jego wnętrzu? Gdyby go naprawdę kochała, tak jak on kocha ją, musiałaby to przecież wyczuć! Dlaczego zajęta jest sprawami, których on nie lubi? Czemu wciąż opowiada o swych braciach i siostrach? Czy nie czuje, że właśnie teraz Jaromil ma poważne zmartwienia i potrzebuje jej pomocy i zrozumienia, a nie jej wiecznych egocentrycznych opowieści?

Dziewczyna broniła się jednak. Czemu nie mogłaby, na przykład, opowiadać o swej rodzinie? Czyż Jaromil nie opowiada o swojej? A czy jej matka jest gorsza od matki Jaromila? I przypomniała mu (po raz pierwszy od tamtego czasu), jak mama wtargnęła do nich do pokoju i podawała jej do ust cukier z kroplami.

Jaromil matki nienawidził i kochał ją zarazem; przed rudą zaczął jej natychmiast bronić; co w tym było złego, że chciała się nią zaopiekować? Świadczy to jedynie o tym, że ją lubi, że ją zaakceptowała!

Ruda zaczęła się śmiać: mama nie jest przecież taka głupia, żeby nie odróżnić miłosnych westchnień od jęków przy skurczach żołądka! Jaromil obraził się, milczał i dziewczyna musiała go przepraszać. Pewnego razu szli po ulicy, ruda wsunęła mu rękę pod ramię i znowu uparcie milczeli (bowiem kiedy nie robili sobie wymówek – milczeli, a gdy nie milczeli, robili sobie wymówki); wówczas Jaromil zobaczył, że na wprost nich idą dwie przystojne kobiety. Jedna z nich była młodsza, druga starsza; ta młodsza była bardziej elegancka i ładniejsza, ale (o dziwo) ta starsza również była całkiem elegancka i zaskakująco ładna. Jaromil znał obie te kobiety: tą młodszą była instruktorka, tą starszą zaś jego matka.

Poczerwieniał i ukłonił się. Obie kobiety też go pozdrowiły (mama, z nieukrywaną wesołością), a Jaromil czuł się w obecności nieładnej ' dziewczyny tak, jakby urocza instruktorka zobaczyła go w hańbie, obrzydliwych gaci.

W domu wypytywał mamę, skąd zna instruktorkę. Mama od- powiedziała z kokieteryjnym uśmiechem, że zna ją już od dłuższego ' czasu. Jaromil wypytywał dalej, ale mama wciąż odpowiadała wymijają- co: wyglądało to tak, jak wtedy, gdy kochanek pyta kochankę o jakiś ' intymny szczegół, a ona irytująco zwleka z odpowiedzią; w końcu mu powiedziała: ta sympatyczna kobieta odwiedziła ją mniej więcej przed czternastoma dniami. Bardzo podziwia Jaromila jako poetę i chce nakręcić o nim film krótkometrażowy; byłby to wprawdzie film amatorski, wyprodukowany pod patronatem zakładowego klubu milicyjnego, ale miałby i tak zapewnioną znaczną liczbę widzów.

– Dlaczego przyszła do ciebie? Czemu nie zwróciła się wprost do mnie? – dziwił się Jaromil.

Nie chciała mu się podobno naprzykrzać i chciała jak najwięcej dowiedzieć się od niej. W końcu, któż może wiedzieć więcej o synu, niż jego matka? Zresztą, ta młoda dama była tak miła, że poprosiła mamę o faktyczną współpracę nad scenariuszem; tak, wymyśliły wspólnie (ukrywały to przed Jaromilem) scenariusz o młodym poecie.

– Dlaczego nic mi nie powiedziałyście? – pytał Jaromil, dla którego połączenie matki z instruktorką było instynktownie nieprzyjemne. – To pech, żeśmy cię spotkały; miałyśmy to dla ciebie przygotowane jako niespodziankę. Pewnego dnia wróciłbyś do domu, a tutaj byliby filmowcy z kamerą i tylko by cię nakręcili.

Cóż miał Jaromil począć? Kiedyś przyszedł do domu i podał rękę dziewczynie, w której mieszkaniu siedział przed kilkoma tygodniami, i czuł się tak samo biedny jak wówczas, chociaż tym razem miał pod spodniami czerwone spodenki (od czasu wieczoru poetyckiego u milicjantów już nigdy nie włożył ohydnych gaci). Jednakże, kiedy stawał twarzą w twarz z instruktorką, zawsze coś je w ich roli zastępowało; gdy spotkał ją na ulicy z matką, wydawało mu się, że niczym obrzydliwe gacie otaczają go rude włosy jego dziewczyny, a tym razem w błazeńskim geście zamieniły się w kokieteryjne mowy i wymuszoną gadatliwość matki.

Instruktorka oświadczyła (nikt nie pytał o jego zdanie), że dzisiaj będą nakręcać materiał dokumentalny, fotografie z dzieciństwa, do których mama doda komentarz, bowiem cały film – jak mu mimochodem oznajmiły – jest pomyślany jako opowiadanie mamy o synu poecie. Chciał zapytać, o czym mama chce opowiadać, ale bał się to usłyszeć; rumienił się. W pokoju oprócz niego i dwóch kobiet znajdowali się jeszcze trzej mężczyźni, stojący w pobliżu kamery i dwóch wielkich lamp; zdawało mu się, że go obserwują i uśmiechają się posępnie; nie miał odwagi, by się odezwać.

– Ma pan wspaniałe zdjęcia z dzieciństwa. Najchętniej bym je wszystkie wykorzystała – powiedziała instruktorka i wertowała rodzinny album.

– Czy to wyjdzie na płótnie? – pytała mama z fachowym zainteresowaniem, a instruktorka zapewniała ją, że nie ma się czego obawiać; potem wyjaśniła Jaromilowi, że pierwsza sekwencja filmu będzie zwykłym montażem jego fotografii, na których tle niewidoczna mama będzie opowiadać swoje wspomnienia. Później zobaczymy samą mamę, a potem dopiero poetę; poetę w rodzinnym domu, poetę piszącego, poetę w ogródku wśród kwiatów i wreszcie poetę na łonie natury, w miejscach, gdzie bywa najchętniej; tam, w ulubionym zakątku otwartego krajobrazu, będzie recytował niemej rozmowy przez cały czas miał brzmieć mamy komentarz), a kiedy stwierdziła, że wyraz twarzy Jaromila jest niezbyt uprzejmy, zaczęła opowiadać mu o tym, że niełatwo jest być matką takiego chłopca jak on, takiego nieśmiałego samotnika. "Jak to? Wcale jej nie lubię" – odciął się, lecz nikt nie traktował go poważnie).

Jaromilowi okropnie się ten scenariusz nie podobał i proponował, że sam chciałby nad nim jeszcze popracować; zarzucał, że jest zbyt konwencjonalny (pokazywać fotografie rocznego dziecka jest przecież rzeczą śmieszną!); twierdził, że zna bardziej interesujące problemy, na których należałoby się skupić; pytały się, co ma na myśli, lecz on odparł, że nie potrafi wymienić ich teraz z głowy i właśnie dlatego chciałby wstrzymać się jeszcze z nakręcaniem.

Za wszelką cenę pragnął filmowanie jakoś odłożyć, ale nic nie wskórał. Mama objęła go za ramiona i powiedziała do swej czarnowłosej współpracowniczki:

– To jest mój wieczny malkontent! Nigdy z niczego nie był zadowolony…

A potem czule nachyliła się ku jego twarzy:

– Prawda`?

Jaromil nie odpowiadał, a ona powtarzała:

– Prawda, że jesteś mój mały malkontent, przyznaj się, że tak jest! Instruktorka powiedziała, że niezadowolenie jest cnotą autorów, jednakże tym razem autorem nie jest on, lecz one dwie i gotowe są podjąć wszelkie ryzyko; niech tylko pozwoli im zrobić film tak, jak one go sobie wyobrażają, tak samo, jak one pozwalają mu pisać wiersze tak, jak on je sobie wyobraża.

A mama dodała, że Jaromil nie musi się obawiać, żeby ten film, miał mu przynieść ujmę, ponieważ one obie, mama i instruktorka, tworzą go z największą sympatią dla niego; powiedziała to bardzo kokieteryjnie i nie było jasne, czy bardziej kokietuje jego, czy nową przyjaciółkę. W każdym bądź razie kokietowała. Jaromil nigdy jej takiej nie widział; jeszcze przed południem wstąpiła do fryzjera i miała teraz głowę uczesaną w uderzająco młodzieńczy sposób; mówiła głośniej niż zwykle, ciągle się śmiała, posługiwała się wszystkimi dowcipnymi zwrotami, jakich się w życiu nauczyła i z wielkim upodobaniem grała rolę gospodyni roznoszącej filiżanki z kawą mężczyznom przy urządzeniach oświetlających. Do czarnowłosej dziewczyny zwracała się z ostentacyjną zażyłością przyjaciółki (tak, że zacierała w ten sposób różnicę wieku), a jednocześnie obejmowała Jaromila pobłażliwie za ramiona, nazywając go małym malkontentem (tak, że w ten sposób wtrącała go z powrotem do jego dziewictwa, do jego dzieciństwa, do jego pieluszek). Ach, jakiż wspaniały widok stanowi tych dwoje stojących na przeciw siebie i przepychających się nawzajem: ona go pcha do pieluszek, a on ją pcha do grobu, ach, jakiż wspaniały widok stanowi tych dwoje…).

Jaromil skapitulował; widział, że obie kobiety są rozpędzone jak lokomotywy i że nie jest w stanie stawić czoła ich potokowi wielosłowia; widział trzech mężczyzn koło lamp i kamery i wydawało mu się, że jest to szydercza publiczność, która zaczęłaby gwizdać przy każdym jego błędnym ruchu; dlatego mówił niemal szeptem, one natomiast odpowiadały mu głośno, aby je publiczność słyszała, bowiem obecność publiczności była dla nich korzystna, dla niego zaś niekorzystna. Powiedział więc, że się poddaje i zamierzał odejść; sprzeciwiły się jednak (i to znów kokieteryjnie), mówiąc, że powinien zostać; rzekomo będzie im przyjemnie, gdy będzie śledził ich pracę. Chwilami więc przyglądał się, jak kamerzysta rejestruje poszczególne fotografie z albumu, chwila mi zaś wychodził do swego pokoju i udawał, że czyta albo pracuje; w głowie kłębiły mu się splątane myśli; usiłował znaleźć jakieś dobre strony tej zgoła niedobrej sytuacji i przyszło mu do głowy, że instruktorka wymyśliła, być może, całe to filmowanie po to, by znowu się z nim spotkać; mówił sobie, że jego matka jest tu jedynie przeszkodą, którą trzeba cierpliwie obejść; starał się prędko uspokoić i zastanowić się, w jaki sposób mógłby teraz wykorzystać bzdurne filmowanie na swoją korzyść, czyli na to, by naprawić niepowodzenie, które dręczyło go od owej nocy, gdy nierozważnie opuścił mieszkanie instruktorki; usiłował przemóc wstyd i podpatrywał od czasu do czasu, jak idzie filmowanie, pragnąc, żeby choć raz powtórzyło się to ich zapatrzenie się w siebie, to nieruchome długie spojrzenie, które go w jej mieszkaniu tak oczarowało; ale instruktorka była tego dnia bardzo rzeczowa i zajęta pracą, tak że ich spojrzenia spotykały się rzadko i przelotnie; zaniechał więc tych prób, zdecydowany zaproponować instruktorce, że odprowadzi ją do domu po skończonej pracy.

Kiedy trzej mężczyźni nosili już do furgonetki kamerę wyszedł ze swego pokoju. I wtedy usłyszał, jak mama zwraca się do instruktorki:

– Chodź, odprowadzę cię. Zresztą, możemy jeszcze gdzieś wstąpić. W trakcie pracowitego popołudnia, podczas gdy był zamknięty w swoim pokoju, obie kobiety przeszły na ty! Kiedy to sobie uświadomił, poczuł się tak, jakby mu ktoś sprzątnął kobietę sprzed nosa. Chłodno pożegnał się z instruktorką, a gdy obie kobiety wyszły, wyszedł również i on, i z wściekłością kroczył szybko w stronę kamienicy, gdzie mieszkała ruda; nie było jej w domu; spacerował jakieś pół godziny koło domu w coraz czarniejszym humorze, aż w końcu zobaczył nadchodzącą dziewczynę; na jej twarzy malowało się radosne zaskoczenie, zaś na jego obliczu gniewne wyrzuty; dlaczego nie ma jej w domu? czemu nie pomyślała, że może przyjść? gdzież to się podziewa, że wraca do domu dopiero wieczorem'?

Jeszcze nie zdążyła zamknąć za sobą drzwi, a już zdzierał z niej ubranie; a potem kochał się z nią i wyobrażał sobie, że leży pod nim kobieta o czarnych oczach; słyszał westchnienia swojej rudej; a ponieważ jednocześnie widział czarne oczy, wydawało mu się, że owe westchnienia należą do tych oczu i był tym tak poruszony, że kochał ją kilka razy z rzędu, ale nigdy nie dłużej niż parę sekund. Dla rudej dziewczyny było to tak niezwykłe, że się roześmiała; jednakże Jaromil był tego dnia szczególnie czuły na kpiny, a nie dostrzegł w śmiechu rudej przyjacielskiej pobłażliwości; poczuł się urażony i dał jej kilka policzków; rozpłakała się, a Jaromila ogarnęła niezmierna błogość; płakała, a on uderzył ją jeszcze parę razy; płacz dziewczyny, która płacze z naszego powodu, jest odkupieniem; to Jezus Chrystus, który za nas umiera na krzyżu; Jaromil przez chwilę napawał się łzami rudej, potem je całował, później uciszał ją i odchodził do domu poniekąd uspokojony. Kilka dni później filmowanie ciągnęło się dalej; znowu przyjechała furgonetka, wysiedli z niej trzej faceci (ta posępna publiczność), a wraz z nimi urocza dziewczyna, której westchnienia słyszał przedwczoraj w mieszkaniu rudej; naturalnie, była tu również matka, coraz młodsza, przypominająca instrument muzyczny, który dźwięczał, grzmiał, śmiał się, wymykał się orkiestrze i chciał grać solo.

Tym razem oko kamery miało być skierowane wprost na Jaromila; trzeba było ukazać go w rodzinnym otoczeniu, przy jego biurku, w ogródku (gdyż Jaromil podobno lubi ogródek, lubi grządki, trawnik, kwiaty); trzeba było pokazać go z mamą, która jak już powiedzieliśmy -

sama przedtem w długim ujęciu opowiadała o swym synu. Instruktorka posadziła ich na ławeczce w ogrodzie i zmuszała Jaromila, żeby sobie o czymś z mamą swobodnie rozmawiali; ćwiczenie swobody trwało godzinę, a mama ani na chwilę nie straciła dobrego humoru; ciągle coś mówiła (na filmie miało nie być słychać, o czym rozmawiają, na tle ich niemej rozmowy przez cały czas miał brzmieć mamy komentarz), a kiedy stwierdziła, że wyraz twarzy Jaromila jest niezbyt uprzejmy, zaczęła opowiadać mu o tym, że niełatwo jest być matką takiego chłopca jak on, takiego nieśmiałego samotniczego chłopca, który się ciągle wstydzi.

Potem wsadzili go do furgonetki i pojechali w kierunku owej romantycznej okolicy pod Pragą, gdzie według mamy przekonania Jaromil został poczęty. Mama była zanadto wstydliwa, by kiedykolwiek komukolwiek powiedzieć, dlaczego ten krajobraz jest dla niej taki drogi; nie chciała i zarazem chciała o tym powiedzieć i dlatego teraz z wymuszoną dwuznacznością mówiła przede wszystkim o tym, że właśnie ten krajobraz dla niej osobiście oznaczał zawsze krajobraz miłości. krajobraz miłosny:

– Zauważcie tylko, jak pofalowana jest tu ziemia, jak przypomina kobietę, jej zaokrąglenia, jej macierzyńskie kształty! Zwróćcie także uwagę na skały, błędne skały. sterczące tu samotnie! Czyż te skały, te sterczące, stojące, wznoszące się skały nie mają w sobie czegoś męskiego`? Czyż nie jest to krajobraz mężczyzny i kobiety? Czyż nie jest to erotyczny krajobraz?

Jaromil myślał o tym, żeby się zbuntować; chciał powiedzieć im, że ich film jest bzdurą; buntowała się w nim duma kogoś, kto wie, co znaczy dobry smak; byłby może w stanie urządzić mały niewymyślny skandal, albo w najgorszym razie uciec, tak jak to zrobił kiedyś na nadwełtawskim kąpielisku, tym razem jednak nie mógł; były tu czarne oczy instruktorki, a on był wobec nich bezsilny; bał się je po raz drugi utracić; te oczy zamykały mu drogę ucieczki.

W końcu przyprowadzono go pod jakąś wielką skałę, przed którą miał recytować swój ulubiony wiersz. Mama była w najwyższym stopniu poruszona. Jak dawno już tu nie była! Dokładnie w tym miejscu, gdzie dawno temu kochała się pewnego niedzielnego przedpołudnia z młodym inżynierem, dokładnie tutaj stał teraz jej syn; jak gdyby wyrósł tu po latach jak grzyb (ach, tak jakby w miejscu, gdzie rodzice wysypali nasienie, rodziły się dzieci jak grzyby!); matka była urzeczona widokiem tego pięknego, przedziwnego, nierzeczywistego grzyba, który drżącym głosem recytował wiersz o tym, że chciałby umrzeć w płomieniach. Jaromil czuł, że recytuje idiotycznie, ale nic nie mógł na to poradzić; powtarzał sobie w duchu, że nie jest żółtodziobem, że przecież wówczas, podczas owego wieczoru w milicyjnej willi, recytował pewnie i błyskotliwie; tym razem jednak nie mógł; ustawiony przed niedorzeczną skałą w niedorzecznym krajobrazie, w obawie, że w pobliżu znajdzie się jakiś prażanin na spacerze z psem lub z dziewczyną (spójrzcie, miał podobne zmartwienia, jak jego matka przed dwudziestoma laty!), nie potrafił się w ogóle skoncentrować i słowa, które mówił, wypowiadał z trudem i nienaturalnie.

Zmuszały go, żeby wciąż od nowa powtarzał swój wiersz, aż wreszcie zrezygnowały.

– Moje wieczne strachajło – westchnęła mama – nawet w gimnazjum bał się każdego egzaminu, ileż razy musiałam dosłownie wyganiać go do szkoły, ponieważ się bał! – Instruktorka powiedziała, że wiersz mógłby wyrecytować w postsynchronii jakiś aktor, tak że wystarczy może, gdy Jaromil, stojący pod skałą, będzie tylko bezgłośnie otwierać usta.

Zrobił tak.

– Na Boga – wołała do niego instruktorka już zniecierpliwiona. – Musi je pan otwierać dokładnie w zgodzie ze słowami swego wiersza, a nie ot tak tylko, jak się panu spodoba. Ten aktor musi to przecież nałożyć na ruchy pańskich ust! Stał więc Jaromil przed skałą, otwierał usta (posłusznie i dokładniej i kamera w końcu zaterkotała.

10

Jeszcze przed dwoma dniami stał na dworze przed kamerą w lekkim paletku, a dzisiaj musiał już włożyć zimowy płaszcz, szalik i kapelusz; spadł śnieg. Mieli się spotkać o szóstej przed jej domem. Była już jednak za kwadrans siódma, a ruda wciąż nie nadchodziła.

Spóźnić się chwilę, to nic poważnego, ale Jaromil, tylekroć urażony w ostatnich dniach, nie miał już siły znosić dalszego poniżenia; musiał spacerować koło domu na ulicy pełnej przechodniów, tak że wszyscy przechodzący obok mogli go widzieć, jak czeka na kogoś, kto się do niego nie spieszy, i w ten sposób wystawia swą porażkę na widok publiczny.

Bał się spojrzeć na zegarek, by ten nazbyt wymowny gest nie zdradził go przed całą ulicą, jako daremnie czekającego kochanka; podwinął sobie troszeczkę rękaw płaszcza i zatknął go pod zegarek, tak, by móc nań spoglądać całkiem niepostrzeżenie; gdy zauważył, że duża wskazówka przewędrowała kolejnych pięć minut z piętnastu brakujących do godziny siódmej, poczuł, że ogarnia go wściekłość; jak to jest, że on przychodzi zawsze przed umówioną godziną, a ona, głupsza i brzydsza, spóźnia się?

Przyszła wreszcie i napotkała kamienną twarz Jaromila. Poszli do jej pokoju, usiedli i dziewczyna zaczęła się tłumaczyć; była rzekomo u koleżanki. To było najgorsze, co mogła powiedzieć. Nic nie mogło jej usprawiedliwić, ale już najmniej jakaś koleżanka, która dla niego oznaczała samą kwintesencję błahości. Powiedział rudej, że doskonale rozumie wagę jej spotkania z koleżanką i dlatego proponuje jej, żeby do niej wróciła.

Dziewczyna wiedziała, że jest niedobrze; powiedziała, że miały z koleżanką bardzo ważną rozmowę; koleżanka rozstaje się z ukochanym; jest to ponoć bardzo smutne, koleżanka płakała, ruda musiała ją pocieszać i nie mogła odejść, zanim jej nie uspokoiła.

Jaromil powiedział, że to bardzo szlachetnie z jej strony, że suszyła łzy koleżance. Ale kto teraz będzie suszyć jej łzy, kiedy rozstanie się z Jaromilem, który nie ma zamiaru chodzić dłużej z dziewczyną, dla której idiotyczne łzy głupiej koleżanki znaczą więcej niż on? Dziewczyna zdawała sobie sprawę, że jest coraz gorzej; powiedziała Jaromilowi, że się przed nim tłumaczy, że jest jej przykro i że go przeprasza.

Było to jednak za mało, by nasycić jego urażoną ambicję; oświadczył, że jej tłumaczenia w niczym nie zmienią jego przekonania; to, co ruda nazywa miłością, żadną miłością nie jest; nie, zastrzegał się, nie jest to z jego strony żadna małostkowość, jeśli wyciąga tak daleko idące wnioski z epizodu na pozór banalnego; właśnie w takich drobiazgach uwidacznia się istota jej stosunku do niego; ta nieznośna swoboda, ta beztroska naturalność, z jaką odnosi się do Jaromila tak samo jak do koleżanki, do klienta w sklepie, do przechodnia na ulicy! Niech się już nigdy nie waży powiedzieć mu, że go kocha! Jej miłość jest tylko żałosną imitacją miłości!

Dziewczyna widziała, że już gorzej być nie może. Starała się przerwać pocałunkiem nienawistny smutek Jaromila; odtrącił ją od ust niemal brutalnie; wykorzystała to, by upaść na kolana i przycisnąć głowę do jego brzucha; Jaromil zawahał się przez chwilę, ale potem podniósł ją z ziemi i chłodno poprosił, żeby go nie dotykała.

Nienawiść, która uderzyła mu do głowy jak alkohol, była wspaniała i oczarowała go; oczarowała go tym bardziej, że odbita od dziewczyny wracała z powrotem i dotykała również jego samego; był to masochistyczny gniew, bowiem Jaromil dobrze wiedział, że odtrącając od siebie rudą dziewczynę, odtrąca jedyną kobietę, jaką posiada; czuł doskonale, że jego gniew jest nieuzasadniony i że jest w stosunku do dziewczyny niesprawiedliwy; ale może właśnie dlatego był jeszcze bardziej okrutny, ponieważ tym, co go pociągało, była przepaść; przepaść osamotnienia, przepaść samopotępienia; wiedział, że bez dziewczyny nie będzie szczęśliwy (będzie sam) ani zadowolony z siebie (będzie wiedział, że skrzywdził), ale ta świadomość była bezsilna wobec cudownego upojenia złością. Oświadczył dziewczynie, że to, co teraz powiedział, nie odnosi się tylko do tej chwili, ale na zawsze; nigdy już nie będzie chciał, by dotknęła go jej ręka.

Dziewczyna nie po raz pierwszy spotkała się z pełną rozżalenia złością, tudzież z zazdrością Jaromila; tym razem jednak słyszała w jego głosie wściekłe nieomal zdecydowanie; czuła, że Jaromil jest w stanie uczynić wszystko, by ukoić swój niezrozumiały gniew. Dlatego, niemal w ostatniej chwili, prawie na samej krawędzi przepaści, powiedziała: – Proszę cię, nie gniewaj się na mnie. Nie gniewaj się, że cię okłamałam. Nie byłam u żadnej koleżanki.

To go zmieszało.

– Więc gdzie byłaś?

– Ty się będziesz gniewać, ty go nie lubisz, ale ja nic na to nie poradzę, musiałam do niego pójść.

– U kogo byłaś?

– Byłam u brata. Tego, co u mnie mieszkał.

To go rozdrażniło.

– Cóż to macie ciągle za sprawy?

Nie gniewaj się, w ogóle nic dla mnie nie znaczy, w porównaniu z tobą jest dla mnie niczym, ale zrozum, to mimo wszystko jest mój brat, przecież razem wyrastaliśmy przez całych piętnaście lat. Wyjeżdża. Na długo. Musiałam się z nim pożegnać.

Sentymentalne pożegnanie z bratem było dla niego czymś obrzydliwym.

– Gdzież to może wyjeżdżać brat, że musisz się z nim żegnać tak długo, iż zaniedbujesz wszystko inne? Wyjeżdża na tydzień na delegację? Czy może na niedzielę na daczę?

Nie, nie wyjeżdża ani na daczę, ani na delegację; jest to coś znacznie poważniejszego i ona nie może tego Jaromilowi powiedzieć, gdyż wie, jak strasznie Jaromil by się gniewał.

– I ty to nazywasz miłością? Kiedy ukrywasz przede mną coś, z czym się nie zgadzam? Gdy coś przede mną taisz?

Tak, dziewczyna wie doskonale, że miłość oznacza absolutną szczerość; ale niechże ją zrozumie: boi się, po prostu się boi…

– Co to może być? Gdzieżby mógł wyjeżdżać brat, że boisz się mi o tym powiedzieć?

Czyżby Jaromil naprawdę się nie domyślał? Naprawdę nie potrafi odgadnąć, o co chodzi?

Nie, Jaromil nie potrafi tego odgadnąć; (w tej chwili jego gniew już tylko kuśtykał za jego ciekawością).

W końcu dziewczyna wyznała mu to: jej brat postanowił opuścić potajemnie, nielegalnie, bezprawnie ten kraj; pojutrze już będzie za granicą.

Jakże to? Brat chce opuścić naszą młodą socjalistyczną republikę? Brat chce zdradzić rewolucję? Brat chce zostać emigrantem? Czyżby nie wiedział, co to znaczy być emigrantem? Czyżby nie wiedział, że każdy emigrant automatycznie staje się pracownikiem obcych służb wywiadowczych, które chcą zniszczyć naszą ojczyznę?

Dziewczyna kiwała potakująco głową. Instynkt podpowiadał jej, że Jaromil znacznie łatwiej wybaczy zdradziecką ucieczkę brata, niż kwadrans spóźnienia: Dlatego kiwała głową i twierdziła, że zgadza się ze wszystkim, co mówi Jaromil.

– Jakie to ma znaczenie, że się ze mną zgadzasz? Miałaś mu to wyperswadować. Miałaś go zatrzymać! – Tak, odradzała to bratu; robiła wszystko, co mogła, aby mu to wyperswadować; przecież właśnie dlatego się spóźniła; teraz już chyba Jaromil rozumie, dlaczego się spóźniła; już teraz chyba będzie mógł jej przebaczyć.

O dziwo, Jaromil rzeczywiście powiedział, że wybacza jej spóźnienie; nie może jej jednak wybaczyć, że jej brat wyjeżdża za granicę. – Twój brat stoi po przeciwnej stronie barykady. Dlatego jest moim osobistym wrogiem. Jeżeli wybuchnie wojna, twój brat będzie strzelał do mnie, a ja do niego. Zdajesz sobie z tego sprawę?

Tak, zdaję – mówiła ruda dziewczyna i zapewniała Jaromila, że stoi zawsze tylko przy nim, przy nim i przy nikim innym.

– Jak to, stoisz przy mnie? Gdybyś rzeczywiście stała przy mnie, nie mogłabyś nigdy puścić brata za granicę!

– Co mogłam zrobić? Miałam go zatrzymać siłą?

– Miałaś natychmiast przyjść do mnie, a ja już bym wiedział, co robić. Ale ty zamiast tego kłamałaś. Wymyślałaś coś o swojej koleżance! Chciałaś mnie oszukać! A potem mówisz, że stoisz przy mnie.

Przysięgała, że naprawdę przy nim stoi i będzie stać w każdych okolicznościach.

– Gdyby to, co mówisz, było prawdą, wezwałabyś milicję!

Jak to milicję? Przecież nie mogłaby wezwać milicji na własnego brata! Tak przecież nie można!

Jaromil nie znosił sprzeciwu:

Jak to nie można? Jeżeli ty jej nie wezwiesz, zrobię to sam! Dziewczyna znowu powtarzała, że brat jest bratem i że nie może sobie wyobrazić, jak mogłaby wezwać na niego milicję.

– A więc brat znaczy dla ciebie więcej niż ja?

Pewnie, że nie znaczy, ale z tego przecież nie wynika, że miałaby go zadenuncjować.

– Miłość oznacza wszystko albo nic. Miłość jest pełna albo jej nie ma. Ja stoję tu a on po przeciwnej stronie. Ty musisz stać przy mnie, a nie gdzieś w środku pomiędzy nami. A jeśli stoisz przy mnie, musisz robić to, co robię ja, chcieć tego, czego chcę ja. Dla mnie los rewolucji jest moim własnym losem. Jeżeli ktoś występuje przeciwko rewolucji, występuje przeciwko mnie. A jeśli moi wrogowie nie są twoimi wrogami, to ty jesteś mym wrogiem.

Nie, nie, nie jest jego wrogiem; chce z nim we wszystkim tworzyć jedno; przecież ona też wie, że miłość oznacza wszystko albo nic. – Tak, miłość oznacza wszystko albo nic. Wobec prawdziwej miłości wszystko blednie, wszystko inne staje się niczym.

Tak, całkowicie się z tym zgadza, ona też czuje to dokładnie tak samo. – Ba, właśnie po tym poznaje się prawdziwą miłość, że jest głucha na to, co mówią inni. Ty jednak ciągle słuchasz tego, co ci ktoś mówi; wciąż masz kogoś na względzie i tymi względami depczesz potem po mnie.

Na Boga, nie chce go deptać, tylko boi się tego, że mogłaby wyrządzić bratu straszną krzywdę, że brat mógłby za to drogo zapłacić.

– A gdyby nawet za to zapłacił? Jeżeli za to zapłaci, zapłaci sprawiedliwie. A może się go boisz? Boisz się z nim rozstać? Boisz się rozstać z rodziną? Chcesz być do niej ciągle przyklejona? Gdybyś wiedziała, jak nienawidzę twej strasznej połowiczności, twej strasznej niezdolności do kochania!

Nie, to nieprawda, że nie jest zdolna do kochania; kocha go najbardziej, jak tylko potrafi.

– Tak, kochasz mnie najbardziej, jak tylko potrafisz – śmiał się. – Tylko że ty wcale nie potrafisz mnie kochać! Wcale nie potrafisz kochać! Znowu przysięgała mu, że to nieprawda

Mogłabyś beze mnie żyć? Przysięgała, że nie. – Mogłabyś żyć, gdybym umarł?

Nie, nie, nie.

Mogłabyś żyć, gdybym cię opuścił?

Nie, nie, nie, kręciła głową.

Czego jeszcze mógł chcieć? Jego gniew opadł i zostało po nim tylko wielkie poruszenie; ich śmierć była nagle z nimi; słodka, przesłodka śmierć, którą sobie poprzysięgli, gdyby jedno z nich zostało opuszczone przez drugiego. Powiedział głosem łamiącym się ze wzruszenia:

– Ja też nie mógłbym żyć bez ciebie.

Ona też powtarzała, że nie mogłaby bez niego żyć i nie żyłaby, i powtarzali sobie oboje to zdanie tak długo, aż zalała ich wielka fala oszołomienia; zdarli z siebie ubrania i kochali się; nagle poczuł pod ręką wilgoć łez na jej twarzy; to było wspaniałe; jeszcze nigdy nie przydarzyło mu się, by kobieta płakała z miłości do niego; łzy były dla niego tym, w co rozpuszcza się człowiek, gdy chce być nie tylko człowiekiem, gdy pragnie przekroczyć swój los; wydawało mu się, że w łzie człowiek ucieka ze swego materialnego losu, ze swych granic, zamienia się w dal i staje się nieskończonością. Ogromnie wzruszyła go ta wilgoć łez i naraz poczuł, że on też płacze; kochali się, a całe ich ciała oraz twarze były mokre, kochali się, a właściwie się rozpuszczali, ich wilgocie mieszały się i zlewały niczym dwie rzeki, płakali i kochali się i byli w tej chwili poza światem, byli niczym jezioro, które odbiło się od ziemi i wznosi się do nieba.

Potem, leżąc już spokojnie obok siebie, długo jeszcze głaskali się czule po policzkach; rude włosy dziewczyny sklejone były w zabawne pasemka, a twarz jej poczerwieniała; była brzydka i Jaromil przypomniał sobie swój wiersz, w którym napisał, że chce pić wszystko, co w niej jest, i jej dawne miłości, i jej brzydotę, i jej sklejone rude włosy, i brud jej piegów; głaskał ją i z rozczuleniem dostrzegał jej wzruszające ubóstwo; powtarzał jej, że ją kocha i ona powtarzała to samo.

A ponieważ nie chciał rozstawać się z tą chwilą absolutnego nasycenia, gdy oszołomiła go wzajemnie przyrzeczona śmierć, powiedział znowu:

– Naprawdę nie potrafiłbym bez ciebie żyć; nie potrafiłbym bez ciebie żyć.

– Tak, mnie też byłoby strasznie smutno, gdybym cię nie miała. Strasznie smutno. Drgnął:

– Więc jednak potrafisz sobie wyobrazić, że mogłabyś beze mnie żyć?

Dziewczyna w ogóle nie przeczuwała zastawionej pułapki:

– Byłoby mi okropnie smutno.

– Ale potrafiłabyś żyć?

– Cóż bym miała robić, gdybyś mnie opuścił? Ale byłoby mi okropnie smutno.

Jaromil zrozumiał, że stał się ofiarą nieporozumienia; ruda nie przyrzekła mu swej śmierci, a kiedy mówiła, że nie mogłaby bez niego żyć, traktowała to tylko jako miłosne schlebianie, ozdobny frazes, metaforę; nieszczęsna idiotka, w ogóle nie ma pojęcia, o co chodzi; obiecuje mu swój smutek, jemu, znającemu tylko absolutne miary, wszystko albo nic, życie lub śmierć. Pełen gorzkiej ironii pytał się jej: – Jak długo byłoby ci smutno? Dzień? Tydzień?

– Tydzień? – uśmiechnęła się cierpko. – Mój Ksawuszku, jaki tam tydzień… przytuliła się do niego, by dotykiem ciała dać mu do zrozumienia, że jej smutek trudno byłoby przeliczyć na zwykłe tygodnie. A Jaromil zastanawiał się, jaką wagę właściwie ma jej miłość? Parę, tygodni smutku, dobrze. A cóż to w ogóle jest smutek? Trochę złego nastroju, trochę tęsknoty. A cóż to jest tydzień smutku? Nikt przecież, nie jest w stanie tęsknić bezustannie. Byłaby smutna przez kilka minut przed południem, kilka minut wieczorem; ile to razem? Ile minut smutku waży jej miłość? Na ile minut smutku został oceniony? Wyobrażał sobie swoją śmierć i wyobrażał sobie jej życie, obojętne, niczym nie wzruszone, wesoło i obco pnące się nad jego niebytem.

Nie miał już ochoty wszczynać roznamiętnionego dialogu; słyszał jej głos, który pytał go, dlaczego jest smutny, lecz nie odpowiadał; odbierał czułość jej głosu jak nieskuteczny balsam.

Potem wstał i zaczął się ubierać; nie był już na nią zły; wciąż go pytała, czemu jest smutny, a on zamiast odpowiedzi głaskał ją tylko melancholijnie po twarzy. A potem spytał, patrząc jej prosto w oczy: – Na tę milicję chcesz iść sama?

Myślała, że ich cudowne kochanie uśmierzyło bezpowrotnie jego złość wobec brata; była zaskoczona pytaniem i nie umiała na nie odpowiedzieć.

Ponownie (smutno i obojętnie) zapytał:

– Pójdziesz sama na milicję?

Coś tam wyjąkała; chciała odwieść go od jego zamysłu, a jednocześnie bała się to powiedzieć wprost; wykrętność tego jąkania była wszakże widoczna, toteż Jaromil powiedział:

– Rozumiem cię, że nie chcesz tam iść, sam to załatwię – i pogłaskał ją (współczująco, smutno, z rozczarowaniem) po twarzy.

Była zmieszana i nie potrafiła nic powiedzieć. Pocałowali się i Jaromil wyszedł.

Rano obudził się już po wyjściu mamy. Wczesnym rankiem, gdy jeszcze spał, położyła mu na jego krześle koszulę, krawat, spodnie, marynarkę i, oczywiście, gacie. Nie można było zburzyć tego od dwudziestu lat panującego zwyczaju i Jaromil ciągle go biernie przyjmował. Ale tego dnia, kiedy zobaczył ułożone jasnobeżowe gacie z tymi szerokimi pałętającymi się nogawkami, z wielkim rozporkiem na brzuchu, głośno niemal prowokującym do siusiania, ogarnęło go święte oburzenie.

Tak, wstał tym razem w taki sposób, jak się wstaje, by rozpocząć wielki i decydujący dzień. Wziął gacie i przyglądał im się, trzymając je w wyciągniętych rękach; przyglądał im się uważnie i z czułą nieomal nienawiścią; potem włożył koniec nogawki do ust i zacisnął zęby; tę samą nogawkę złapał prawą ręką i szarpnął gwałtownie; usłyszał odgłos rozdzieranego materiału; odrzucił potargane gacie na ziemię, pragnąc, żeby tam zostały i żeby zobaczyła je mama.

Potem włożył żółte spodenki, włożył przygotowaną koszulę, krawat, spodnie, marynarkę i wyszedł z domu.

11

Oddał na portierni dowód osobisty (,jest to konieczne, jeśli ktoś chce wejść do wielkiego gmachu, będącego siedzibą Służby Bezpieczeństwa) i stąpał w górę po schodach. Patrzcie na niego, jak kroczy, jak waży każdy krok! Idzie, jakby na barkach niósł cały swój los; idzie w górę po schodach, jak gdyby wspinał się nie tylko na wyższe piętro budynku, ale także na wyższe piętro własnego życia, skąd zobaczy to, czego dotąd nie widział.

Wszystko mu sprzyjało; gdy wszedł do kancelarii, zobaczył twarz szkolnego kolegi i była to twarz przyjaciela; uśmiechała się radośnie na jego powitanie; była mile zaskoczona; była wesoła.

Syn woźnego oświadczył, iż jest bardzo szczęśliwy, że Jaromil przyszedł go odwiedzić, i w duszy Jaromila rozgościła się błogość. Usiadł na podsuniętym krześle i po raz pierwszy naprawdę poczuł, że siedzi tu naprzeciw swego szkolnego kolegi, jak mężczyzna naprzeciw mężczyzny; jak równy naprzeciw równego; jak szorstki naprzeciw szorstkiego.

Przez chwilę tak sobie gwarzyli, jak gwarzą ze sobą koledzy, ale dla Jaromila była to tylko łagodna uwertura, podczas której cieszył się niecierpliwie na podniesienie kurtyny.

– Chcę cię o czymś bardzo ważnym zawiadomić – powiedział potem poważnym głosem. – Wiem o człowieku, który w najbliższym czasie chce uciec za granicę. Musimy coś z tym zrobić.

Syn woźnego spoważniał i postawił Jaromilowi kilka pytań. Jaromil odpowiedział na nie szybko i dokładnie.

– To bardzo poważna sprawa – oświadczył syn woźnego. – Nie mogę tego sam załatwić.

Zaprowadził potem Jaromila długim korytarzem do innego biura, gdzie przedstawił go starszemu mężczyźnie w cywilnym ubraniu; przedstawił go jako swego przyjaciela, tak że ów starszy mężczyzna też się do Jaromila przyjacielsko uśmiechnął; zawołali maszynistkę i spisali protokół; Jaromil musiał wszystko dokładnie opowiedzieć: jak się nazywa jego dziewczyna; gdzie pracuje; ile ma lat; skąd ją zna; jaka jest jej rodzina; gdzie pracował jej ojciec, jej bracia, jej siostry; kiedy powiadomiła go o przygotowywanej ucieczce brata; kim jest ten brat; co Jaromil o nim wie.

Jaromil wie o nim dużo, dziewczyna często mu o nim opowiadała; to jest właśnie powód, dla którego całą sprawę uważał za bardzo ważną i spieszył się, by swych towarzyszy, swych współbojowników, swych przyjaciół na czas powiadomić. Brat nienawidzi mianowicie naszego ustroju; jakież to smutne! Pochodzi z całkiem skromnej, ubogiej rodziny, ale ponieważ pracował kiedyś jako kierowca u pewnego burżuazyjnego polityka, jest na życie i na śmierć związany z ludźmi, którzy knują intrygi przeciwko naszemu państwu; tak, to może poświadczyć z absolutną pewnością, ponieważ jego dziewczyna tłumaczyła mu poglądy brata bardzo dokładnie; byłby gotów strzelać do komunistów; Jaromil potrafi sobie doskonale wyobrazić, co będzie robić ów człowiek, gdy wyjedzie na emigrację; Jaromil wie, że jego jedyną pasją jest zniszczenie socjalizmu. Z męską rzeczowością wszyscy trzej mężczyźni podyktowali maszynistce protokół, po czym starszy mężczyzna powiedział synowi woźnego, żeby prędko poszedł załatwić, co trzeba. Gdy zostali sami w pokoju, podziękował Jaromilowi za jego przysługę. Powiedział mu, że jeśli cały naród będzie tak czujny jak on, nasza socjalistyczna ojczyzna będzie bezpieczna. Powiedział również, że cieszyłby się, gdyby to ich spotkanie nie było ostatnim. Jaromil z pewnością sam dobrze wie, ilu wrogów ma wszędzie nasze państwo; Jaromil obraca się na wydziale wśród studentów, a może zna także jakichś ludzi z kręgów literackich. Tak, wiemy, że są to w większości uczciwi ludzie; ale znajduje się między nimi również wielu takich, co szkodzą.

Jaromil patrzył z zachwytem w twarz milicjanta; wydawała mu się piękna; była poorana głębokimi zmarszczkami i świadczyła o ciężkim, męskim życiu. Tak, on, Jaromil, też bardzo by się cieszył, gdyby ich spotkanie nie było ostatnim. Nie pragnie niczego innego; wie, gdzie jest jego miejsce. Podali sobie ręce i Jaromil wyszedł z gmachu milicji na mroźne słoneczne przedpołudnie. Spojrzał na chmury wznoszące się nad dachami miasta. Wciągnął do płuc zimne powietrze i czuł się przepełniony męskością, która przedzierała się wszystkimi porami jego ciała na zewnątrz i chciała śpiewać.

Początkowo zamierzał iść prosto do domu, usiąść przy biurku i pisać wiersze. Po kilku krokach zawrócił jednak; nie chciał być sam. Wydawało mu się, że jego rysy w ciągu minionej godziny stwardniały, krok stał się pewniejszy, głos bardziej szorstki, i pragnął być widzianym w tej przemianie. Poszedł na wydział i wdawał się ze wszystkimi w rozmowę. Nikt mu wprawdzie nie powiedział, że jest inny niż był, ale słońce wciąż świeciło, a nad kominami miasta unosił się ciągle nie napisany wiersz. Poszedł do domu i zamknął się w swym pokoiku. Zapisał kilka kartek papieru, ale nie był zbyt zadowolony. Odłożył więc pióro i przez chwilę marzył; marzył o tajemniczym progu, który musi przekroczyć chłopiec, by stać się mężczyzną; zdawało mu się, że zna nazwę tego progu; nie była to miłość; ten próg nazywał się obowiązkiem. O obowiązku trudno jest pisać wiersze; jaką wyobraźnię ma rozbudzić to surowe słowo? Jaromil wiedział jednak, że właśnie wyobraźnia rozbudzona przez to słowo, będzie nowa, niebywała, niespodziewana; nie miał zresztą na myśli obowiązku w dawnym rozumieniu, jako czegoś narzuconego z zewnątrz, lecz obowiązek, który człowiek sam sobie stwarza, swobodnie wybiera, obowiązek, który jest dobrowolny i stanowi powód śmiałości i dumy człowieka.

Te rozmyślania napełniały Jaromila pychą, bowiem z ich pomocą szkicował swój własny i zupełnie nowy portret. Znowu zapragnął być widziany w swej cudownej metamorfozie i pospieszył do rudej dziewczyny. Było już koło szóstej, sądził więc, że zastanie ją w domu. Gospodarz oświadczył mu jednak, że dotąd nie wróciła ze sklepu. Ponoć już pół godziny temu szukali jej tu jacyś dwaj panowie i musiał im oznajmić, że jego podnajemczyni dotychczas nie wróciła.

Jaromil miał aż nazbyt dużo czasu, przechadzał się więc tam i z powrotem po ulicy, na której mieszkała ruda. Po pewnym czasie zauważył dwóch mężczyzn, spacerujących tam i z powrotem, tak samo jak on; Jaromil pomyślał, że są to, być może, ci dwaj, o których mówił gospodarz; potem zobaczył, że z przeciwnej strony nadchodzi ruda dziewczyna. Nie chciał, żeby go zobaczyła; wszedł do bramy jednego z domów i patrzył, jak jego dziewczyna szybkim krokiem zmierza do swej kamienicy i znika w niej. Potem dostrzegł obydwu mężczyzn wchodzących za nią. Poczuł niepewność i nie miał odwagi ruszyć się z miejsca. Mniej więcej po minucie wyszli z domu wszyscy troje; dopiero teraz zauważył, że nie opodal domu stało auto; obaj mężczyźni wsiedli do niego razem z dziewczyną i odjechali.

Jaromil zrozumiał, że dwaj panowie są najprawdopodobniej milicjantami; oprócz lodowatego strachu, poczuł także pokrzepiające zdumienie, że to, co zrobił rano, było prawdziwym czynem, w wyniku którego sprawy poszły w ruch.

Nazajutrz pospieszył do dziewczyny, by zastać ją zaraz po powrocie z pracy. Gospodarz powiedział mu jednak, że od tej pory, gdy ją zabrali ci dwaj panowie, ruda do domu nie wróciła.

Bardzo go to poruszyło. Następnego dnia rano poszedł znowu na milicję. Syn woźnego nadal zachowywał się wobec niego po przyjacielsku, uścisnął mu rękę, wesoło się uśmiechał, a kiedy Jaromil zapytał go, co jest z jego dziewczyną, która dotychczas nie wróciła do domu, powiedział mu, żeby się nie martwił.

– Naprowadziłeś nas na bardzo ważną sprawę. Musimy im porządnie popatrzeć na rączki – i wieloznacznie się uśmiechnął.

I znowu wychodził Jaromil z gmachu milicji na mroźne słoneczne przedpołudnie i znów odetchnął lodowatym powietrzem i czuł się wielki i napełniony losem. A jednak było to coś innego niż przedwczoraj. Dopiero dzisiaj pomyślał mianowicie, że swoim czynem wkroczył do tragedii. Tak, dosłownie tak mówił do siebie, gdy schodził po szerokich schodach na ulicę; wkraczam do tragedii. Wciąż słyszał tę żartobliwą pogróżkę: musimy im porządnie popatrzeć na rączki, i słowa te rozbudziły jego wyobraźnię; uświadomił sobie, że jego dziewczyna jest teraz w rękach obcych mężczyzn, że jest zdana na ich łaskę i niełaskę, że jest w niebezpieczeństwie i że kilkudniowe przesłuchanie na pewno nie jest niczym przyjemnym; przypomniał sobie również o tym, co opowiadał mu jego szkolny kolega o czarnowłosym Żydzie i o twardej surowości swej pracy. Wszystkie te myśli i wyobrażenia napełniały go jakąś słodką, pachnącą i wzniosłą materią, tak że wydawało mu się, że rośnie i że kroczy ulicami jak poruszający się monument smutku.

A potem przyszło mu na myśl, że już wie, dlaczego przed dwoma dniami zapisał kilka kartek papieru wierszami, które nie były nic warte. Przecież dwa dni temu właściwie nie wiedział jeszcze wcale, co zrobił. Dopiero dzisiaj rozumie swój własny czyn, samego siebie i swój los. Przed dwoma dniami chciał pisać wiersze o obowiązku, ale dzisiaj wie więcej: chwała obowiązku wykwita z rozciętej głowy miłości.

Jaromil szedł po ulicach oszołomiony własnym losem. Potem przy szedł do domu i znalazł tam list. Bardzo bym się cieszyła, gdyby Pan w przyszłym tygodniu, tego i tego dnia, przyszedł na mały wieczorek, gdzie spotka Pan towarzystwo, które powinno być Panu miłe. Podpisana była instruktorka.

Chociaż zaproszenie niczego konkretnego nie obiecywało, Jaromil ogromnie się z niego ucieszył, było bowiem dowodem tego, że instruktorka nie jest jeszcze straconą okazją, że ich historia nie jest zakończona, że gra będzie się toczyć dalej. I do głowy wdzierała mu się osobliwa, niejasna myśl, że jest w tym jakiś głębszy sens, skoro list przyszedł; właśnie tego dnia, gdy zrozumiał tragizm swej sytuacji; napełniało go nieokreślone, lecz pokrzepiające uczucie, że wszystko to, co w ostatnich dwóch dniach przeżył, kwalifikowało go nareszcie do tego, aby mógł stanąć twarzą w twarz błyskotliwej urodzie instruktorki i na jej wieczorek towarzyski wkroczyć pewny siebie, bez tremy, jak mężczyzna. Czuł się wspaniale, jak nigdy przedtem. Czuł, że jest pełen wierszy i usiadł przy biurku. Nie, nie można przeciwstawiać sobie miłości i obowiązku, myślał, to jest właśnie przestarzałe rozumienie problemu. Miłość czy obowiązek, kochanka czy rewolucja, nie, nie, to nie to. Nie wciągnął rudej w niebezpieczeństwo dlatego, że miłość dla niego nic nie znaczy; przecież właśnie Jaromil pragnie, żeby świat jutra był światem, w którym ludzie będą kochać się bardziej niż kiedykolwiek przedtem. Tak, tak to wygląda: Jaromil pchnął w niebezpieczeństwo swoją dziewczynę właśnie dlatego, że ją kochał bardziej, niż inni mężczyźni kochają swe kobiety; właśnie dlatego, że wie, co to miłość i przyszły świat miłości. To, oczywiście, straszne, poświęcić jedną konkretną kobietę (rudą, piegowatą, drobniutką i gadatliwą) dla przyszłego świata, ale może to właśnie jest jedyną wielką tragedią naszych dni, godną wielkich strof, godną wielkiego wiersza! Siedział przy biurku i pisał, to znowu wstawał zza biurka i chodził po pokoju, i wydawało mu się, że to, co pisze, jest najlepsze ze wszystkiego, co do tej pory napisał. Był to upojny wieczór, upojniejszy niż wszystkie miłosne wieczory, jakie tylko potrafił sobie wyobrazić; był to upojny wieczór, chociaż spędzał go sam w swym dziecięcym pokoju; mama była w sąsiednim pomieszczeniu i Jaromil zupełnie zapomniał, że się kiedyś na nią gniewał; gdy zapukała do drzwi jego pokoju, żeby zapytać go, co robi, zwrócił się do niej czule "mamusiu" i poprosił, by życzyła mu spokoju i skupienia, ponieważ "piszę dziś największy wiersz mojego życia". Mama uśmiechnęła się (macierzyńsko, taktownie, ze zrozumieniem) i życzyła mu spokoju.

Potem położył się do łóżka i pomyślał, że w tej chwili jego dziewczyna jest otoczona samymi mężczyznami: milicjantami, śledczymi, dozorcami; że mogą z nią robić, co chcą; że patrzą, jak przebiera się w więzienne ubranie; że dozorca obserwuje przez okienko w drzwiach celi, jak siada na kuble i siusia.

Nie bardzo wierzył w te skrajne możliwości (chyba ją tylko prze- słuchają i szybko wypuszczą), ale fantazji nie można upilnować; wciąż na nowo wyobrażał ją sobie, jak siedzi w celi na kuble, a obcy mężczyzna obserwuje ją, i jak z niej przesłuchujący zdzierają ubranie; ale coś go niepokoiło: przy tych wszystkich wyobrażeniach nie odczuwał zazdrości! Musisz być moja, i umrzeć chociażby w męczarniach, jeśli tego zechcę leci okrzyk Keatsa przez stulecia. Dlaczego Jaromil miał być zazdrosny, Ruda należy teraz do niego bardziej niż kiedykolwiek indziej jej los jest jego wytworem; to jego oko obserwuje ją, gdy siusia do kubła; to jego ręce dotykają ją rękami dozorców; jest jego ofiarą, jego dziełem, jego, jego, jego, jego.

Jaromil nie jest zazdrosny; zasnął tego dnia snem mężczyzny.

Część szósta albo Czterdziestolatek

1

Pierwsza część naszej opowieści obejmowała piętnaście lat życia Jaromila, podczas gdy piąta, choć o wiele dłuższa, zaledwie jeden rok. Czas płynie więc w tej książce w odwrotnym tempie niż w rzeczywistym życiu: coraz wolniej.

Dzieje się tak ponieważ oglądamy historie Jaromila z wierzy obserwacyjnej, którą wznieśliśmy w punkcie jego śmierci. Jego dzieciństwo jest dla nas dalą, w której zlewają się miesiące i lata; kroczył ze swoją mamą od tych mglistych horyzontów aż do wieży obserwacyjnej, w pobliżu której wszystko jest już wyraźne jak na pierwszym planie starego obrazu, gdzie na drzewach widać każdy liść, a na liściu delikatne żebrowanie.

Tak jak wasze życie określone jest przez pracę i małżeństwo, które sobie wybraliście, tak samo nasza powieść ograniczona jest widokiem z owej wieży, skąd widać tylko Jaromila i jego matkę, natomiast pozostałe postacie wolno nam dostrzegać jedynie wtedy, gdy pojawiają się w obecności obojga protagonistów. Wybraliśmy ten właśnie sposób, tak jak wy wybraliście wasz los, i nasz wybór jest tak samo nieodwracalny.

Każdy człowiek żałuje jednak, że nie mógł przeżyć innych istnień, tylko to jedno jedyne; wy także chętnie przeżylibyście wszystkie wasze niezrealizowane możliwości, wszystkie wasze możliwe istnienia. (Ach, niedościgniony Ksawery!) Nasza powieść jest podobna do was. Ona też: pragnie stać się innymi powieściami, tymi, którymi być mogła a nie była.

Dlatego marzą nam się wciąż inne możliwe a nie zbudowane wieże obserwacyjne. Co by było, gdybyśmy je wznieśli, powiedzmy, w życiu malarza, w życiu syna woźnego albo w życiu rudej dziewczyny? Cóż my właściwie o nich wiemy? Niemal tyle samo, co niemądry Jaromil, który w gruncie rzeczy nigdy o nikim nic nie wiedział! Jakaż by to była powieść, która śledziłaby karierę zahukanego syna woźnego, do której to powieści, jedynie na zasadzie epizodu, wkroczyłby dwu lub trzykrotnie były kolega szkolny – poeta! Albo gdybyśmy obserwowali historię malarza i mogli się wreszcie dowiedzieć, co naprawdę myślał o swej kochance, której rysował po brzuchu tuszem!

Jeśli jednak człowiek nie może w żaden sposób wyskoczyć ze swego życia, czyż powieść nie jest w takim razie znacznie swobodniejsza? Cóż by się stało, gdybyśmy szybko i po kryjomu zburzyli wieżę obserwacyjną i przenieśli ją choćby na chwilę gdzie indziej? Powiedzmy, gdzieś daleko poza śmierć Jaromila! Powiedzmy, aż w dzisiejsze czasy, kiedy już nikt (przed paroma laty umarła też jego matka), nikt nie pamięta imienia Jaromila.

2

Ach, Boże, postawić wieżę aż tutaj! I odwiedzić, na przykład, tych wszystkich dziesięciu poetów, którzy siedzieli razem z nim na trybunie na milicyjnym wieczorku! Gdzież są wiersze, które wtedy recytowali? Nikt, kompletnie nikt już o nich nie pamięta, i oni sami by się ich przed nami wyparli; ponieważ się za nie wstydzą, wszyscy się już za nie wstydzą.

Co właściwie pozostało z czasów tak odległych? Dzisiaj są to dla wszystkich lata procesów politycznych, prześladowań, zakazanych książek i egzekucji niesłusznie skazanych. Ale my, którzy pamiętamy, musimy dać nasze świadectwo; były to nie tylko czasy straszliwe, lecz także liryczne! Rządzili nimi ręka w rękę kat i poeta.

Mur, za którym więzieni byli ludzie, cały zbudowany był z wierszy i pod tym murem się tańczyło. Ależ nie, żaden dance macabre. Tutaj tańczyła niewinność! Niewinność ze swym krwawym uśmiechem. Że były to czasy złej liryki? Niezupełnie! Powieściopisarz, który pisał o tych czasach, widząc je ślepymi oczami konformizmu, stworzył kłamliwe dzieła, martwe już przy narodzeniu. Ale poeta, który z tymi czasami tak samo ślepo się utożsamiał, pozostawiał często po sobie piękną poezję. Ponieważ, jak już powiedzieliśmy, w magicznym polu poezji każde twierdzenie staje się prawdą, jeśli stoi za nim siła przeżycia. A poeci przeżywali, aż się z ich uczuć dymiło, a na horyzoncie rozlewała się tęcza, wspaniała tęcza nad więzieniami…

Ale nie, nie przeniesiemy naszej wieży obserwacyjnej w dzisiejsze dni, gdyż nie chodzi nam o to, by opisywać owe czasy i nadstawiać im coraz to nowe zwierciadła. Nie wybraliśmy sobie tych lat po to, by je portretować, ale wyłącznie dlatego, że wydawały nam się jedyną pułapką na Rimbauda i na Lermontowa, jedyną pułapką na poezję i na młodość. Czymże innym jest powieść, jeśli nie pułapką na bohatera? Gwiżdżemy na opis czasów! Tym, kto nas interesuje, jest młody mężczyzna piszący wiersze!

Ten młody mężczyzna, któremu daliśmy na imię Jaromil, nie może nam więc nigdy zniknąć całkowicie z pola widzenia. Tak, opuśćmy na chwilę naszą powieść, przenieśmy wieżę obserwacyjną aż na koniec życia Jaromila i ustawmy ją w myślach zupełnie innej postaci, ugniecionej z całkiem innego ciasta. Nie stawiajmy jej jednak dalej niż jakieś dwa, trzy lata po jego śmierci, dopóki nie jest jeszcze przez wszystkich zapomniany. Zbudujmy rozdział, który byłby w takim stosunku do reszty opowieści, jak ogrodowa altana do willi.

Altana oddalona jest od willi o kilkadziesiąt metrów; jest to samodzielna budowla, bez której się willa obejdzie; zresztą, już dawno wynajął ją inny właściciel i mieszkańcy willi z niej nie korzystają. W altanie jest jednak otwarte okno, tak że dolatują przez nie z oddali kuchenne wyziewy i głosy ludzi z willi.

3

Uczyńmy tą altaną męską garsonierę; przedpokój, w nim garderoba wbudowana w ścianę, niedbale otwarta na oścież, łazienka ze starannie umytą wanną, kuchenka z nie uprzątniętym naczyniem i pokój w pokoju bardzo szeroki tapczan, naprzeciw niego duże lustro, wszędzie dookoła biblioteka, ze dwa oszklone obrazki (reprodukcje antycznych malowideł i posągów), podłużny stolik z dwoma fotelami i okno wychodzące na podwórze, z widokiem na kominy i dachy.

Jest popołudnie i właściciel garsoniery wraca właśnie do domu; otwiera aktówkę i wyciąga z niej wymięte ogrodniczki, wiesza je w szafie; potem idzie do pokoju i otwiera na oścież okno; jest słoneczny wiosenny dzień, do pokoju wpada świeży powiew, a on idzie do łazienki, puszcza do wanny gorącą wodę i rozbiera się; ogląda swoje ciało i jest z niego zadowolony; jest to czterdziestoletni już mężczyzna, ale od czasu, kiedy pracuje fizycznie, jest w znakomitej kondycji; ma lżejszy mózg i silniejsze ramiona.

Teraz leży już w wannie; przełożył przez nią drewnianą deskę, tak że wanna służy mu równocześnie jako stół; ma przed sobą leżące książki (to przedziwne zamiłowanie do antycznych autorów!), grzeje się w gorącej wodzie i czyta jedną z książek.

A potem słyszy dzwonek. Najpierw jeden krótki, później dwa długie i po małej przerwie znowu krótki.

Nie lubił nieproszonych gości i dlatego miał z kochankami i przyjaciółmi umówione sygnały, po których poznawał, kto przychodzi. Ale do kogo należy ten sygnał? Pomyślał, że jest już stary i ma słabą pamięć. – Chwileczkę! – zawołał, wstał z wanny, wytarł się, bez pośpiechu włożył płaszcz kąpielowy i poszedł otworzyć.

4

Przed drzwiami stała dziewczyna w zimowym płaszczu.

Poznał ją od razu i był tak zaskoczony, że nie wiedział nawet, co do niej mówi.

– Puścili mnie – powiedziała.

– Kiedy?

– Dziś rano. Czekałam aż wrócisz z pracy.

Pomógł jej zdjąć płaszcz; był to ciężki, brązowy, wytarty płaszcz; powiesił go na wieszaku. Dziewczyna miała na sobie sukienkę, którą czterdziestolatek dobrze znał; uświadomił sobie, że właśnie w tej sukience była u niego ostatnim razem, tak, w tej sukience i w tym samym zimowym płaszczu, i miał wrażenie, jakby do tego wiosennego popołudnia wkroczył zimowy dzień sprzed trzech lat.

Dziewczyna też była zaskoczona, że pokój jest wciąż taki sam, podczas gdy w jej życiu tyle się w międzyczasie zmieniło.

– Wszystko jest tu tak, jak było – powiedziała.

– Tak, wszystko jest tak, jak było – przytaknął i posadził ją w fotelu, w którym zawsze siadywała; potem zaczął ją spiesznie wypytywać: jesteś głodna? naprawdę jadłaś? kiedy jadłaś? dokąd wybierasz się ode mnie? pojedziesz do domu?

Powiedziała mu, że powinna pojechać do domu, że była już nawet na dworcu, ale zawróciła i przyszła do niego.

– Poczekaj, pójdę się przebrać – uświadomił sobie, że jest w płaszczu kąpielowym; wyszedł do przedpokoju i zamknął za sobą drzwi; zanim się zaczął przebierać, podniósł słuchawkę telefonu; wykręcił numer, a kiedy odezwał się kobiecy głos, przeprosił, że nie ma dzisiaj czasu.

Nie miał wobec dziewczyny siedzącej w pokoju żadnych zobowiązań; pomimo tego nie chciał, żeby słyszała jego rozmowę, i mówił ściszonym głosem. Patrzył przy tym na ciężki, brązowy płaszcz, który wisiał na wieszaku, i napełniał przedpokój tkliwą muzyką.

5

Było to mniej więcej trzy lata temu, kiedy widział ją po raz ostatni, a jakieś pięć lat temu, gdy zobaczył ją pierwszy raz. Miał znacznie ładniejsze kobiety, ale ta dziewczyna posiadała kilka cennych zalet; kiedy ją poznał, miała zaledwie siedemnaście lat, była zabawnie bezpośrednia, erotycznie uzdolniona i elastyczna: robiła dokładnie to, co widziała w jego oczach; po kwadransie zrozumiała, że nie wolno rozmawiać z nim o uczuciach i, nie prosząc o żadne wyjaśnienie, przychodziła posłusznie tylko wtedy (było to zaledwie raz w miesiącu), gdy ją do siebie zapraszał.

Czterdziestolatek nie ukrywał swego upodobania w lesbijkach; kiedyś w miłosnym upojeniu dziewczyna szeptała mu do ucha, jak napadła w kabinie na kąpielisku obcą kobietę i kochała się z nią; czterdziestolatkowi bardzo się to podobało, a później, gdy zrozumiał nieprawdopodobieństwo opowiadanej przygody, tym bardziej wzruszyła go dziewczęca gorliwość. Dziewczyna nie poprzestawała zresztą na wymysłach, chętnie zaznajamiała czterdziestolatka ze swymi przyjaciółkami i stała się inspiratorką wielu pięknych erotycznych zabaw.

Zrozumiała, że czterdziestolatek nie tylko nie domaga się wierności, ale wręcz czuje się bezpieczniej, jeżeli jego przyjaciółka ma inne poważne znajomości. Opowiadała mu więc ze szczerą niedyskrecją o swoich chłopcach, byłych i obecnych, co czterdziestolatka interesowało i bawiło. Teraz siedzi naprzeciw niego w fotelu (czterdziestolatek przebrał się już w lekkie spodnie i sweter) i mówi:

– Kiedy wyszłam z więzienia, na wprost mnie jechały konie.

– Konie? Jakie konie?

6

Wyszła rano z bramy i obok przejeżdżali właśnie na koniach sportowcy z klubu jeździeckiego. Siedzieli prosto i pewnie, jak gdyby wyrastali ze zwierząt i tworzyli z nimi jedno ciało, wysokie i nadludzkie. Dziewczyna czuła, że jest głęboko pod nimi, mała i niepozorna. Wysoko nad nią rozlegało się parskanie i śmiech, a ona tuliła się do muru. – A dokąd poszłaś potem?

Poszła na końcowy przystanek tramwaju. Było przedpołudnie i słońce już zaczynało grzać; miała na sobie ciężki, zimowy płaszcz i wstydziła się spojrzeń przechodniów. Bała się, że na tramwaj czekać będzie dużo ludzi i wszyscy będą się jej przyglądać. Na przystanku była, na szczęście, tylko jedna staruszka. To było dobre; to było jak balsam, że stała tam tylko jedna staruszka. – I od razu wiedziałaś, że pójdziesz najpierw do mnie?

Obowiązek nakazywał jej jechać do domu, do rodziców. Już była na dworcu, już stała w kolejce do kasy, lecz kiedy przyszła na nią kolej, uciekła. Ma lęk przed domem. Potem poczuła głód i kupiła sobie bułkę z kiełbasą. Usiadła później w parku i czekała, aż będzie czwarta i czterdziestolatek wróci z pracy.

– Cieszę się, że przyszłaś najpierw do mnie, jesteś miła, że przyszłaś do mnie – powiedział. – A przypominasz sobie – dodał po chwili – że oświadczyłaś mi, iż nigdy w życiu już do mnie nie przyjdziesz? – To nieprawda – powiedziała dziewczyna.

– To prawda – uśmiechnął się.

– Nie.

Gdy nie przestawał się dziwić, powiedziała mu, że chłopaka, o którym przecież czterdziestolatek dobrze wie, naprawdę kocha i nie chce go dłużej oszukiwać; przyszła poprosić czterdziestolatka, żeby to zrozumiał, i nie gniewał się na nią.

7

Chociaż czterdziestolatek miał bujne życie erotyczne, w gruncie rzeczy był idyllistą i strzegł spokoju i ładu swoich przygód; dziewczyna krążyła wprawdzie na gwiezdnym niebie jego miłości jako skromna pobłyskująca gwiazdeczka, lecz nawet jedna mała gwiazda, wyrwana nagle ze swego miejsca, może nieprzyjemnie naruszyć kosmiczną harmonię.

Czuł się poza tym dotknięty niezrozumieniem; zawsze przecież cieszył się, że dziewczyna ma chłopaka, który ją kocha; pozwalał sobie o nim opowiadać i dawał jej rady, jak ma z nim postępować. Chłopiec bawił go do tego stopnia, że chował nawet do szuflady wiersze, które dziewczyna od niego dostawała; budziły w nim odrazę, ale interesowały go tak samo, jak interesował go i budził w nim odrazę świat, który powstawał wokół niego i który obserwował z gorącej wody w swojej wannie.

Był gotów czuwać nad obojgiem kochanków z całą cyniczną łaskawością i dlatego nagłą decyzję dziewczyny odczuwał jako niewdzięczność. Nie potrafił się na tyle opanować, by nie dać tego po sobie poznać, a dziewczyna, widząc jego spochmurnienie, mówiła coraz więcej, żeby usprawiedliwić swoje postanowienie; wciąż od nowa zarzekała się, że chłopaka kocha i chce być wobec niego uczciwa.

A teraz siedzi naprzeciw niego (na tym samym fotelu, w tej samej sukience) i twierdzi, że niczego takiego nigdy nie mówiła.

8

A jednak to była prawda. Przyszła wtedy do niego i czterdziestolatek otworzył zaraz barek; kiedy chciał nalać do dwóch kieliszków koniak, dziewczyna pokręciła głową:

– Nie, ja nie będę pić, już nigdy u ciebie nie będę pić.

Czterdziestolatek zdziwił się, a dziewczyna ciągnęła dalej:

– Ja już do ciebie nigdy nie przyjdę, a dzisiaj przyszłam tylko po to, żeby ci o tym powiedzieć.

Nie kłamała. Należała do tych zacnych dusz, które nie robią różnicy pomiędzy tym, co jest, a co być ma, i etyczne życzenie uważają za prawdę. Owszem, pamięta, co mówiła czterdziestolatkowi; ale wiedziała również, że nie powinna była tego mówić i dlatego teraz odbierała wspomnieniu prawo do rzeczywistego istnienia. Ale pamiętała to dobrze, jakże by nie; zabawiła wtedy u czterdziesto latka nieco dłużej, niż zamierzała, i spóźniła się na randkę. Chłopak był śmiertelnie obrażony, wyczuła więc, że go udobrucha jedynie wymówką również śmiertelnie poważną. Wymyśliła sobie, że jej brat zamierza uciec za granicę i że się z nim żegnała. Nie przypuszczała, że chłopak będzie ją zmuszać, żeby poszła brata zadenuncjować.

Toteż nazajutrz, zaraz po pracy, pobiegła znowu do czterdziestolatka, żeby zapytać go o radę; czterdziestolatek był miły i przyjacielski; radził jej, żeby pozostała przy swoim kłamstwie i przekonała chłopca, że brat po dramatycznej scenie przysiągł jej, że za granicę nie wyjedzie. Wymyślił jej dokładnie, jak ma opisać scenę, w trakcie której odwiodła brata od nielegalnego przekroczenia granicy i jak ma chłopcu zasugerować, że właśnie on stał się pośrednio wybawcą jej rodziny, ponieważ bez jego wpływu i ingerencji brat byłby już może w tej chwili aresztowany na granicy lub nawet zastrzelony przez przygraniczną straż.

– Jak właściwie wyglądała wtedy twoja rozmowa z chłopakiem? – spytał ją teraz.

– Nie rozmawiałam z nim. Aresztowali mnie właśnie, gdy wracałam od ciebie do domu. Czekali na mnie przed domem.

– Więc ty z nim już nigdy potem nie rozmawiałaś.

– Nie.

– Ale powiedzieli ci na pewno, co się z nim stało…

– Nie.

– Ty naprawdę nic nie wiesz? – dziwił się czterdziestolatek. – Nic nie wiem – dziewczyna wzruszyła obojętnie ramionami, jakby chciała powiedzieć, że niczego wiedzieć nie chce.

– Umarł – rzekł czterdziestolatek. – Umarł wkrótce po tym, jak cię zabrali.

9

O tym dziewczyna nie wiedziała; z bardzo daleka dobiegały do niej patetyczne słowa chłopca, który tak chętnie kładł miłość i śmierć na tej samej wadze.

– Coś sobie zrobił? – spytała cichym głosem skłonnym nagle przebaczyć.

Czterdziestolatek uśmiechnął się:

– Ależ nie, całkiem zwyczajnie zachorował i umarł. Jego matka wyprowadziła się. Już byś po nich w tej willi nie znalazła ani śladu. Tylko na cmentarzu stoi duży czarny pomnik. Wygląda, jakby to był grób wielkiego pisarza. Tu leży poeta… kazała tam napisać jego matka. Pod jego nazwiskiem wyryte jest to epitafium, które mi kiedyś dałaś: że chciałby umrzeć w płomieniach.

A potem znowu milczeli; dziewczyna myślała o tym, że chłopiec nie odebrał sobie życia, ale całkiem zwyczajnie umarł; że i jego śmierć odwróciła się do niej plecami. Nie, wracając z więzienia, nie chciała się z nim już nigdy widzieć, ale nie liczyła się z tym, że go nie ma. Przecież, skoro on nie istnieje, nie istnieje już także przyczyna całego jej trzyletniego więzienia i wszystko stało się tylko złym snem, nonsensem, czymś nierzeczywistym.

– Wiesz co – zaproponował – zrobimy sobie kolację, chodź mi pomóc.

10

Poszli oboje do kuchni i kroili chleb; na masło kładli plasterki szynki i kiełbasy; kluczem do konserw otworzyli puszkę sardynek; znaleźli butelkę wina; z kredensu wyjęli dwie szklanki.

Robili tak zawsze, gdy odwiedzała czterdziestolatka. Było to błogie poczucie, że ten stereotypowy kawałek życia ciągle tu na nią czekał nie zmieniony, nie naruszony i mogła do niego bez skrupułów wejść; wydawało jej się w tej chwili, że był to najpiękniejszy kawałek życia, jaki, kiedykolwiek poznała.

Najpiękniejszy? Dlaczego?

Był to kawałek życia pełen bezpieczeństwa. Ten mężczyzna był dla ' niej dobry i nigdy niczego od niej nie wymagał; nie czuje się wobec niego niczemu winna ani do niczego zobowiązana; była u niego zawsze bezpieczna, jak bezpieczny jest człowiek, gdy znajdzie się na chwilę poza zasięgiem swego losu; czuła się tu bezpieczna, jak bezpieczna jest postać dramatu, gdy opadnie kurtyna po pierwszym akcie i następuje przerwa; pozostałe postaci również odłożą maski, a pod nimi są ludzie, którzy beztrosko sobie coś opowiadają.

Czterdziestolatek już od dawna czuł, że jest poza swym życiowym dramatem: na początku wojny uciekł ze swoją młodą żoną do Anglii, walczył przeciwko Niemcom w angielskim lotnictwie i stracił żonę podczas bombardowania Londynu; potem wrócił, pozostał już w wojsku, lecz w tym samym czasie, gdy Jaromil postanowił studiować w wyższej szkole nauk politycznych, jego przełożeni doszli do wniosku, że w czasie wojny zanadto związał się z kapitalistyczną Anglią i nie jest dostatecznie pewny dla socjalistycznej armii. I tak znalazł się w hali fabrycznej, odwrócony plecami do Historii i jej dramatycznych przedstawień, odwrócony plecami do własnego losu i zapatrzony w samego siebie, w swoje niezobowiązujące zabawy i w swoje książki.

Przed trzema laty dziewczyna przyszła się z nim pożegnać, ponieważ proponował jej zwykły antrakt, podczas gdy chłopak obiecywał jej życie. A teraz siedzi naprzeciw niego, przeżuwa chleb z szynką, popija wino i jest niezmiernie szczęśliwa, że czterdziestolatek ofiaruje jej antrakt, który z wolna rozpościera się w niej błogą ciszą.

Poczuła się naraz swobodniej i rozgadała się.

11

Na stole były już tylko puste talerzyki z okruszkami i wypita do połowy butelka, a ona mówiła (swobodnie i bez patosu) o więzieniu, współwięźniarkach i klawiszach, zatrzymując się przy tym, jak to zawsze miała w zwyczaju, na detalach, które wydawały jej się ciekawe i które łączyła w nielogiczny, ale miły tok opowiadania.

Było jednak jeszcze coś innego w jej dzisiejszej wielomówności; dawniej w rozmowie zawsze zmierzała naiwnie do sedna sprawy, podczas gdy tym razem, tak się przynajmniej czterdziestolatkowi wydawało, jej słowa służyły do tego, aby istotę rzeczy ominąć.

Ale jaką istotę rzeczy? Potem przyszło to czterdziestolatkowi do głowy i zapytał:

– A co z bratem?

Dziewczyna odparła:

– Nie wiem…

– Puścili go?

– Nie…

I czterdziestolatek dopiero teraz uświadomił sobie, dlaczego dziewczyna uciekła sprzed kasy na dworcu i dlaczego tak się boi jechać do domu; była przecież nie tylko niewinną ofiarą, ale także winowajczynią, która przysporzyła nieszczęścia bratu i całej rodzinie; mógł sobie wyobrazić, w jaki sposób wymuszali z niej na przesłuchaniach przyznanie się i jak ona, wymykając się im, plątała się w nowych i coraz bardziej podejrzanych kłamstwach; jak wytłumaczy dziś komukolwiek, że o wymyśloną zbrodnię oskarżyła brata nie ona, lecz jakiś młodzieniaszek, o którym nikt nie wiedział i którego dziś już nawet nie ma?

Dziewczyna milczała, a czterdziestolatka zalała fala współczucia: – Nie jedź już dzisiaj do domu. Masz na to czas. Musisz wszystko dobrze przemyśleć. Jeżeli chcesz, możesz zostać u mnie.

Potem nachylił się ku niej i położył jej dłoń na twarzy; nie głaskał jej, trzymał tylko rękę miękko i długo przyciśniętą do jej skóry. Był to gest tak łagodny, że dziewczynie zaczęły płynąć z oczu łzy.

12

Od śmierci swojej żony, którą kochał, nie lubił kobiecych łez; bał się ich tak samo, jak tego, że kobiety uczynią go częścią swych życiowych dramatów; widział w ich łzach macki, które chcą go objąć i wyrwać z jego idyllicznego nielosu, i brzydził się ich.

Dlatego przeraził się, czując na dłoni ich nielubianą wilgoć. Ale zaraz potem jeszcze bardziej przeraziło go to, że nie potrafił się tym razem obronić przed ich tkliwym smutkiem; wiedział bowiem, że nie są to łzy miłości, że nie są przeznaczone dla niego, że nie są podstępem, ' szantażem ani grą; wiedział, że po prostu są, same dla siebie, i płyną z dziewczyny, jak niewidzialnie wypływa z człowieka jego smutek czy radość. Był bezbronny wobec ich niewinności i był nimi przejęty do głębi duszy.

Pomyślał, że przez cały okres jego znajomości z tą dziewczyną, nigdy ', nie wyrządzili sobie nawzajem żadnej krzywdy; że zawsze wychodzili sobie naprzeciw; że darowali sobie zawsze krótką chwilę pogody, i niczego więcej nie chcieli; że nie mają sobie nic do zarzucenia. Miał też szczególną satysfakcję z tego, że wtedy, gdy dziewczynę aresztowali, zrobił dla jej ratowania wszystko, co było możliwe.

Podszedł do dziewczyny i podniósł ją z fotela. Otarł jej palcami łzy z twarzy i objął ją czule.

13

Za oknami owej chwili, gdzieś daleko, trzy lata wcześniej, śmierć przestępuje już niecierpliwie z nogi na nogę w opowieści, którą porzuciliśmy; jej koścista postać wkroczyła już na oświetloną scenę i rzuca swój cień tak daleko, że i do garsoniery, gdzie stoją naprzeciw siebie dziewczyna i czterdziestolatek, wpada mrok.

Delikatnie obejmuje jej ciało, a ona tkwi przytulona, nieruchomo i niezmiennie, w jego objęciach.

Co oznacza to przytulenie? Oznacza ono, że mu się oddaje; wsunęła mu się do rąk i chce tak pozostać.

Ale to oddanie nie jest otwarciem się! Wsunęła mu się do rąk zamknięta i zaryglowana; ramiona zwarte ku sobie zakrywają jej piersi, a głowa nie jest zwrócona ku jego twarzy, lecz zwieszona jest na jego piersiach; patrzy w ciemność jego swetra. Wsunęła mu się do rąk zapieczętowana, żeby ukrył ją w swych objęciach jak w kasie pancernej.

14

Podniósł ku sobie jej pochyloną mokrą twarz i zaczął ją całować. Kierowała nim współczująca sympatia, nie zmysłowe pożądanie, jednakże sytuacje posiadają pewien automatyzm, którego nie można uniknąć; starał się przy pocałunku otworzyć jej usta językiem, lecz nie udawało mu się to; jej wargi były zamknięte i odmówiły odpowiedzi jego ustom.

Ale, o dziwo, im dłużej nie udawało mu się jej pocałować, tym bardziej wzbierała w nim fala współczucia, uświadamiał sobie bowiem, że dziewczyna, którą trzyma w objęciach, jest zaklęta, że wyrwali jej duszę i że ma w sobie krwawiącą ranę po tej amputacji.

Czuł w rękach wychudłe, kościste, mizerne ciało, ale wilgotna fala sympatii z pomocą zapadającego zmroku zamazywała zarysy i wymiary i odbierała im obojgu konkretność i materialność. I w tej chwili poczuł na swym ciele, że jest w stanie się z nią kochać.

Było to całkiem nieoczekiwane: był zmysłowy bez zmysłowości, podniecony bez podniecenia! To była chyba tylko czysta dobroć, która w wyniku tajemniczego przeistoczenia zmieniła się w podniecenie ciała! Ale chyba właśnie to zaskoczenie i niezrozumiałość owego podniecenia całkiem go poniosły. Zaczął pieścić pożądliwie jej ciało i rozpinać guziki sukienki.

– Nie, nie! Proszę cię, nie! Nie! – broniła się.

15

Ponieważ nie mogła samymi słowami powstrzymać jego natarczywości, wyrwała mu się i uciekła do kąta pokoju.

– Co ci jest? Co z tobą? – pytał się.

Tuliła się do ściany i milczała.

Podszedł do niej i pogłaskał ją po twarzy.

– Nie bój się mnie, no, nie bój się. I powiedz mi, co ci jest? Co ci się stało? Co się z tobą stało?

Stała, milczała i nie mogła znaleźć słów. A przed oczami stanęły jej konie, przejeżdżające koło bramy więzienia, wysokie i mocno zbudowane konie, złączone z jeźdźcami w dumne podwójne ciała. Była tak nisko pod nimi i tak nieporównywalna z ich zwierzęcą doskonałością, że pragnęła zlać się z jakąś rzeczą, będącą w pobliżu; chociażby z pniem drzewa albo z murem, w których nieożywieniu mogłaby się skryć. – Co ci jest? – nalegał wciąż.

– Szkoda, że nie jesteś staruszką albo staruszkiem – powiedziała w końcu.

A potem jeszcze raz: – Nie powinnam była tu przychodzić, bo nie jesteś staruszką ani staruszkiem.

16

Długo głaskał ją po twarzy, a potem (w pokoju było już ciemno), poprosił ją, żeby mu pomogła posłać łóżko; leżeli obok siebie na jego bardzo szerokim tapczanie i on mówił do niej cichym pocieszającym głosem, jakim od lat już z nikim nie rozmawiał.

Pragnienie fizycznej miłości zniknęło zupełnie, ale sympatia, głęboka i nieprzeparta, była tu ciągle i domagała się swego; czterdziestolatek zapalił lampkę i znów przyglądał się dziewczynie.

Leżała kurczowo wyciągnięta i patrzyła w sufit. Co się z nią stało? Co tam z nią robili? Bili ją? Straszyli? Dręczyli? Nie wiedział. Dziewczyna milczała, a on głaskał ją po włosach, po czole, po policzkach.

Głaskał ją tak długo, aż wydawało mu się, że z jej oczu znika strach. Głaskał ją tak długo, aż zamknęły jej się oczy.

Okno garsoniery było otwarte i do wnętrza wpływało powietrze wiosennej nocy; lampka już się nie świeciła, a czterdziestolatek leżał nieruchomo obok dziewczyny, wsłuchiwał się w jej oddech, w jej niespokojne zasypianie, i kiedy wydawało mu się, że już śpi, jeszcze ją lekko pogłaskał, szczęśliwy, że mógł jej darować pierwszy sen w nowej erze jej smutnej wolności.

Również okno altany, którą zbudowaliśmy tym rozdziałem, jest ciągle otwarte tak, że nieustannie dolatują tu zapachy i dźwięki powieści, którą opuściliśmy tuż przed jej kulminacją. Słyszycie, jak śmierć przytupuje niecierpliwie z oddali? Niech trochę poczeka, jesteśmy jeszcze tutaj, w obcej garsonierze, ukryci w innej powieści, w innej historii.

W innej historii? Nie. W życiu czterdziestolatka i dziewczyny jest to raczej przerwa w historii niż historia. Ich spotkanie zaledwie wplącze się we wspólny tok życia. Było to jedynie krótkie wytchnienie, które czterdziestolatek umożliwił dziewczynie przed dalszą nagonką, jaka ją czeka.

Także w naszej powieści rozdział ten był tylko cichą pauzą, w której nieznajomy mężczyzna zapalił niespodziewanie lampę dobroci.

Popatrzmy jeszcze przez kilka sekund na tę cichą lampę, to dobrotliwe światło, zanim altana zniknie nam z pola widzenia.

Część siódma albo Poeta umiera

1

Tylko prawdziwy poeta wie, jak tęskno jest w zwierciadlanym domu poezji. Za oknem słychać dalekie odgłosy strzałów, a serce ściska się z pragnienia, aby odejść; Lermontow zapina guziki wojskowego munduru; Byron wkłada do szufladki nocnego stolika rewolwer; Wolker maszeruje w swych wierszach z masami; Halas klnie do rymu; Majakowski następuje na gardło swej pieśni; w zwierciadłach szaleje wspaniała bitwa. Ale uwaga! Jeśli poeci przez pomyłkę przekroczą granice zwierciadlanego domu, zginą, bowiem nie potrafią strzelać i jeśli wystrzelą, trafią jedynie w swoją własną głowę.

2

Biada, słyszycie ich? Już jadą! Koń pędzi w górę serpentynami kaukaskich gór, a siedzi na nim Lermontow z pistoletem. I znowu tętent kopyt i turkot powozu! To jedzie Puszkin, także z pistoletem i też na pojedynek! A cóż to słychać teraz? To jest tramwaj; powolny, hałaśliwy praski tramwaj; jedzie nim Jaromil, jedzie z jednego przedmieścia na drugie; ma ciemne ubranie, krawat, zimowy płaszcz i kapelusz.

Który poeta nie marzył o swej śmierci? Który poeta nie malował jej sobie w wyobraźni? Ach, jeśli umrzeć, to z tobą, miłości moja, i tylko w płomieniach, zmieniony w blask i żar… Myślicie, że to tylko przypadkowa gra wyobraźni powodowała, że Jaromil przedstawiał sobie swoją śmierć w płomieniach? Bynajmniej; przecież śmierć jest posłaniem; śmierć mówi; akt śmierci ma swoją semantykę i nie jest obojętne, w jaki sposób człowiek ginie, jakiego żywiołu pada ofiarą.

Jan Masaryk zakończył swoje życie w roku czterdziestym ósmym upadkiem na dziedziniec praskiego pałacu, po tym, gdy zobaczył, jak jego los rozbija się o twardy kil historii. Trzy lata później poeta Konstantin Biebl prześladowany przez tych, których uważał za współtowarzyszy, skacze z piątego piętra na bruk tego samego miasta (tego miasta defenestracji), żeby jak Ikar zginąć, pochłonięty przez żywioł ziemi i zobrazować swoją śmiercią tragiczny konflikt przestrzeni i ciążenia, snu i przebudzenia.

Mistrz Jan Hus i Giordano Bruno nie mogli umrzeć od powrozu ani miecza, lecz tylko na stosie. Ich życie przemieniło się w ten sposób w sygnalny ogień, w światło latarni morskiej, w pochodnię, która świeci daleko w przyszłość; bowiem ciało jest śmiertelne, myśl natomiast wieczna, i drżący byt płomienia jest obrazem myśli. Jan Palach, który dwadzieścia lat po śmierci Jaromila oblał się na praskim rynku benzyną i podpalił, nie mógłby prawdopodobnie wstrząsnąć sumieniem narodu jako topielec.

Za to Ofelii nie można sobie wyobrazić w płomieniach; musiała skończyć w wodzie, ponieważ głębia wód oznacza to samo, co głębia w człowieku; woda jest śmiertelnym żywiołem dla tych, którzy zagubili się sami w sobie, w swojej miłości, w swoim uczuciu, w swoim szaleństwie, w swoich zwierciadłach i wirach; w wodzie toną dziewczęta z ludowych pieśni, których luby nie wrócił z wojaczki; do wody skoczyła Harrieta Shelley; w Sekwanie utopił się Paul Celan.

3

Wysiadł z tramwaju i podąża do willi, z której kiedyś nierozważnie uciekł od pięknej brunetki.

Myśli o Ksawerym. Najpierw był tylko on sam, Jaromil.

Potem Jaromil stworzył Ksawerego, swego bliźniaka, a z nim także swoje drugie życie, składające się ze snów i przygód.

A teraz nadeszła chwila, kiedy zniesione już zostało przeciwieństwo między snem a jawą, między poezją i życiem, między myślą i czynem. Zniknęło też przeciwieństwo między Ksawerym i Jaromilem. Obydwaj zlali się w jedną istotę. Człowiek marzeń stał się człowiekiem czynu, przygoda snu stała się dla niego przygodą życia. Zbliżał się do willi i czuł swoją dawną niepewność, spotęgowaną tym, że drapało go w gardle (mama nie chciała go na wieczorek puścić, twierdząc, że powinien raczej leżeć w łóżku).

Przed drzwiami zawahał się i musiał przywołać na pamięć swoje ostatnie wielkie dni, by dodać sobie kurażu. Myślał o rudej, o tym, że ją przesłuchują, myślał o milicjantach i o biegu wydarzeń, które wprawił w ruch swą własną siłą i wolą…

– Jestem Ksawery, jestem Ksawery… – powtarzał sobie w duchu i zadzwonił.

4

Towarzystwo zgromadzone na wieczorku składało się z młodych aktorów, aktorek, malarzy i studentów praskich szkół artystycznych; właściciel willi sam uczestniczył w zabawie i oddał do dyspozycji wszystkie pomieszczenia. Instruktorka przedstawiła Jaromila kilku osobom, dała mu do ręki kieliszek prosząc, by sam sobie nalewał wina z butelek, których było tu pod dostatkiem, a potem opuściła go. Jaromil wydawał się sobie w wieczorowym ubraniu, w białej koszuli i krawacie okropnie sztywny; wszyscy dookoła ubrani byli swobodnie, byle jak, wielu było w samych swetrach. Wiercił się na krześle, aż w końcu, nie mogąc dłużej tego wytrzymać, zdjął marynarkę, przerzucił ją przez oparcie krzesła, rozpiął koszulę pod szyją i rozluźnił krawat; czuł się nieco swobodniej.

Wszyscy prześcigali się w tym, by zwrócić na siebie uwagę. Młodzi aktorzy zachowywali się tu jak na scenie, rozmawiając głośno i nienaturalnie, każdy starał się wykazać swój dowcip czy oryginalność poglądów. Także Jaromil, który wypił już parę kieliszków wina, usiłował wystawić głowę nad powierzchnię zabawy; kilkakrotnie udało mu się powiedzieć zdanie, które wydawało mu się zuchwale dowcipne i na parę sekund przykuło uwagę pozostałych.

5

Zza ściany dobiega głośna muzyka taneczna puszczona z radia; rada narodowa przydzieliła przed paroma dniami trzeci pokój na piętrze rodzinie lokatora; dwa pokoje, w których mieszka wdowa z synem, są skorupką ciszy ze wszystkich stron otoczoną hałasem.

Mama słyszy muzykę, jest sama i myśli o instruktorce. Już kiedy zobaczyła ją po raz pierwszy, wyczuła z daleka niebezpieczeństwo miłości pomiędzy nią i Jaromilem. Starała się z nią zaprzyjaźnić tylko po to, aby zawczasu zająć dogodną pozycję, z której mogłaby potem walczyć o syna. A teraz ze wstydem uświadomiła sobie, że na nic jej się to nie zdało. Instruktorce nawet nie przyszło do głowy ją również zaprosić na wieczorek. Odsunęli ją na bok.

Kiedyś instruktorka wyznała jej, że pracuje w zakładowym klubie milicyjnym tylko dlatego, że pochodzi z bogatej rodziny i musi mieć polityczną protekcję, żeby mogła studiować. I mama pomyślała sobie, że ta wyrachowana dziewczyna zamienia wszystko w środek prowadzący do celu; mama była dla niej jedynie stopniem, na który wspięła się, żeby być bliżej jej syna.

6

A rywalizacja trwała dalej; każdy chciał zwrócić na siebie uwagę. Ktoś grał na fortepianie, kilka par tańczyło, stojące tu i ówdzie grupki wybuchały głośną rozmową i śmiechem; wszyscy starali się o dowcipne powiedzonka i każdy usiłował wybić się swym duchem nad pozostałych, żeby go było widać.

Był tam także Martynow; wysoki, przystojny, trochę operetkowo elegancki w swym mundurze z wielkim sztyletem, otoczony kobietami. Och, jak ten człowiek drażni Lermontowa. Bóg jest niesprawiedliwy, skoro dał głupcowi piękną twarz a Lermontowowi krótkie nogi. O ile poeta nie ma długich nóg, o tyle ma sarkastycznego ducha, który go unosi w górę.

Podszedł do gromadki Martynowa i czekał na swoją okazję. Potem opowiedział zuchwały dowcip i obserwował, jak stojący wokół zdrętwieli.

7

Nareszcie (nie było jej już dłuższy czas) zjawiła się w pokoju.

– Jak się tu panu podoba? – podeszła do niego i popatrzyła nań dużymi brązowymi oczami.

Jaromilowi wydawało się, że powraca ta cudowna chwila, gdy siedzieli razem w jej pokoju i nie mogli oderwać od siebie oczu.

– Nie podoba mi się – odpowiedział, patrząc jej prosto w oczy.

– Towarzystwo pana nudzi?

– Przyszedłem tu ze względu na panią, a pani wciąż nie ma. Dlaczego mnie pani zaprosiła, skoro nie mogę być z panią?

– Jest tu tylu interesujących ludzi.

– Ale oni wszyscy są dla mnie tylko pretekstem, żebym mógł być blisko pani. Są dla mnie tylko schodami, po których chciałbym wspinać się do pani.

Czuł się śmiały i był zadowolony ze swojej elokwencji.

– Tych schodów jest tu dziś sporo! – roześmiała się.

– Zamiast klatki schodowej mogłaby mi pani wskazać raczej jakiś tajny korytarz, żebym się do pani szybciej dostał.

Instruktorka uśmiechnęła się:

– Postaramy się o to – rzekła, wzięła go za rękę i wyprowadziła z pomieszczenia. Prowadziła go po schodach ku drzwiom swojego pokoju i Jaromilowi załomotało serce. Łomotało niepotrzebnie. W pokoju, który znał, siedzieli jeszcze inni mężczyźni i kobiety.

8

W sąsiednim pokoju już dawno zgasili radio, jest głęboka noc, mama czeka na syna i myśli o swojej porażce. Potem jednak mówi sobie, że jeśli nawet przegrała tę bitwę, będzie walczyć dalej. Tak, tak to czuje: będzie walczyć, nie pozwoli go sobie zabrać, nie da się od niego odsunąć. wciąż będzie szła z nim i za nim. Siedzi w fotelu i czuje się jakby szła; jakby szła długą nocą za nim i po niego.

9

Pokój instruktorki wypełniony jest rozmowami i dymem, poprzez który jeden z mężczyzn (mógł mieć koło trzydziestu lat)już od dłuższego czasu przygląda się Jaromilowi.

– Zdaje mi się, że słyszałem o tobie – mówi do niego w końcu. – O mnie? – spytał z satysfakcją Jaromil.

Trzydziestolatek zapytał, czy Jaromil jest tym samym chłopcem, który od dzieciństwa odwiedzał malarza.

Jaromil ucieszył się, że za pośrednictwem wspólnego znajomego, może silniej związać się z towarzystwem nieznanych ludzi i skwapliwie przytaknął.

Trzydziestolatek rzekł:

– Ale teraz już dawno u niego nie byłeś.

– Dawno.

– A dlaczego?

Jaromil nie wiedział, co odpowiedzieć, i wzruszył ramionami.

– Ja wiem, dlaczego. Przeszkodziłoby ci to w karierze.

– W karierze? – Jaromil spróbował się roześmiać.

– Drukujesz wiersze, recytujesz na estradach, nasza gospodyni nakręciła o tobie film, żeby sobie poprawić polityczną reputację. Malarzowi tymczasem zabroniono wystawiać. Wiesz przecież, że pisano o nim jako o wrogu ludu.

Jaromil milczał.

– Wiesz, czy nie wiesz?

No, słyszałem o tym.

– Jego obrazy są podobno burżuazyjnym zwyrodnieniem.

Jaromil milczał

– A czy wiesz, co malarz robi?

Jaromil wzruszył ramionami.

– Wyrzucili go ze szkoły i pracuje jako robotnik na budowie. Ponieważ nie ma zamiaru odwoływać tego, w co wierzy. Maluje tylko wieczorami przy sztucznym świetle. Ale maluje mimo to wspaniałe obrazy, ty natomiast piszesz obrzydliwe knoty!

10

Kolejny bezczelny dowcip, i jeszcze jeden, aż piękny Martynow poczuł się dotknięty. Upomina Lermontowa przed całym towarzystwem.

Cóż to? Czy może Lermontow ma zrezygnować ze swych dowcipów? Ma się może tłumaczyć? Nigdy!

Przyjaciele ostrzegają go. Nie ma sensu ryzykować pojedynku z powodu głupstwa. Lepiej wszystko załagodzić. Twoje życie, Lermontowie, jest cenniejsze niż śmieszny błędny ognik honoru!

Co takiego? Że jest coś cenniejszego niż honor?

Tak, Lermontowie. Twoje życie, twoje dzieło.

Nie, nie ma niczego nad honor!

Honor jest tylko głodem twojej zarozumiałości, Lermontowie. Honor jest iluzją zwierciadeł, honor jest tylko teatrem dla tej mało ważnej publiczności, której jutro tu już nie będzie!

Ale Lermontow jest młody i sekundy, w których żyje, są dla niego wiecznością, a tych kilka dam i panów, którzy na niego patrzą, to amfiteatr świata; albo pójdzie przez ten świat pewnym krokiem mężczyzny, albo nie zasługuje na to, by żyć!

11

Czuł, jak mu po twarzy spływa błoto hańby i wiedział, że z taką pomazaną twarzą nie mógłby tu z nimi pozostać ani minuty. Próżno go uciszają, próżno go uspokajają.

– Niepotrzebnie staracie się nas pogodzić rzekł. – Są sprawy, które pogodzić się nie dadzą.

Potem wstał i poruszony zwrócił się do trzydziestolatka:

– Osobiście jest mi przykro, że malarz pracuje na budowie i maluje przy złym świetle. Ale obiektywnie rzecz biorąc, to wszystko jedno, czy maluje przy świeczce, czy w ogóle nie maluje. Cały świat jego obrazów jest bowiem od dawna martwy. Prawdziwe życie jest gdzie indziej! Całkiem gdzie indziej! I to jest powód, dla którego nie chodzę do malarza. Nie mam ochoty dyskutować z nim o problemach, które nie istnieją. Niech mu się wiedzie jak najlepiej. Nie mam nic przeciw martwym. Niech im ziemia lekka będzie. I tobie też to mówię – wskazał na trzydziestolatka. – Niech ci ziemia lekką będzie. Jesteś martwy, choć nawet o tym nie wiesz.

Trzydziestolatek wstał także i powiedział:

– Byłoby może ciekawe zobaczyć, jak wypadłaby walka pomiędzy trupem a poetą.

Jaromilowi krew uderzyła do głowy.

– Proszę bardzo, możemy spróbować – rzekł i zamachnął się pięścią na trzydziestolatka, który jednak złapał go za rękę, gwałtownym szarpnięciem odwrócił go plecami do siebie, po czym prawą ręką chwycił go za kołnierz, lewą zaś za tył spodni, i uniósł w górę.

– Dokąd mam pana poetę wynieść? – zapytał.

Obecni przy tym goście, którzy jeszcze przed chwilą starali się pogodzić obu rywali, nie mogli powstrzymać się od śmiechu; trzydziestolatek kroczył przez pokój, trzymając wysoko w górze Jaromila, który rzucał się w powietrzu jak zrozpaczona, delikatna ryba. W końcu doniósł go do drzwi balkonu. Otworzył je, postawił poetę na progu i zamachnął się nogą.

12

Rozległ się wystrzał, Lermontow chwycił się za serce, a Jaromil upadł na lodowaty beton balkonu.

O, Czechy, sława wystrzałów tak często zmienia się u was w hecę kopniaków!

Ale czy mamy wyśmiewać się z Jaromila za to, że jest parodią Lermontowa? Czy mamy może wyśmiewać się z malarza, że naśladował Andre Bretona, bo tak jak on nosił skórzany płaszcz i chował wilczura. Czyż i Andre Breton nie był imitacją czegoś wzniosłego, do czego chciał być podobny? Czy parodia nie jest wiecznym przeznaczeniem człowieka?

Zresztą, nie ma nic prostszego, niż zmienić sytuację.

13

Rozległ się wystrzał, Jaromil chwycił się za serce, a Lermontow upadł na lodowaty beton balkonu.

Ma na sobie galowy mundur carskiego oficera i podnosi się z ziemi. Jest katastrofalnie opuszczony. Nie ma tu historiografii literackiej z jej balsamami, które nadałyby wzniosły sens jego upadkowi. Nie ma pistoletu, w którego wystrzale zniknęłoby chłopięce poniżenie. Jest tu tylko śmiech, który dobiega przez okno i na zawsze go znieważa.

Podchodzi do poręczy i patrzy na dół. Niestety jednak, balkon nie jest na tyle wysoki, by mógł mieć pewność, że się zabije, jeśli skoczy. Jest zimno, marzną mu uszy, marzną mu nogi, przestępuje i nie wie, co począć. Boi się, że otworzą się drzwi balkonu i pojawią się w nich roześmiane twarze. Został schwytany. Jest w pułapce fraszki.

Lermontow nie boi się śmierci, ale boi się śmieszności. Chciałby skoczyć w dół, lecz nie skoczy, gdyż wie, że o ile samobójstwo jest tragiczne, o tyle nieudane samobójstwo budzi śmiech.

Zaraz, zaraz. Co to za dziwne zdanie? Przecież, czy samobójstwo powiedzie się, czy nie, jest to jeden i ten sam czyn, do którego prowadzą te same pobudki i ta sama odwaga! Cóż więc odróżnia tu tragiczne od śmiesznego? Tylko przypadek powodzenia? Co właściwie odróżnia małość od wielkości? Powiedz, Lermontowie! Czy tylko rekwizyty? Pistolet czy kopniak? Tylko kulisy, które podsuwa ludzkiemu zdarzeniu Historia?)

Dosyć! Na balkonie jest Jaromil, ma na sobie białą koszulę z rozluźnionym krawatem i trzęsie się z zimna.

14

Wszyscy rewolucjoniści kochają płomienie. Percy Shelley także marzył o śmierci w ogniu. Kochankowie z jego wielkiego poematu zginęli razem na stosie. Pod ich postaciami Shelley ukazał siebie i swoją żonę, ale pomimo to zginął w odmętach wód. Jednakże przyjaciele poety, jak gdyby chcieli naprawić tę semantyczną pomyłkę śmierci, ułożyli na morskim brzegu wielki stos, na którym spalili jego ciało, obgryzione przez ryby.

Czyżby i z Jaromila śmierć chciała zadrwić, skoro posyła mu naprzeciw mróz zamiast żaru?

Bowiem Jaromil chce umrzeć; myśl o samobójstwie wabi go jak głos słowika. Wie, że przyszedł tu przeziębiony, wie, że zachoruje, ale nie wróci z powrotem do pokoju, nie może już znieść upokorzenia. Wie, że tylko objęcia śmierci mogą go ukoić, te objęcia, które wypełni całym swym ciałem i duszą i będzie w nich nieskończenie wielki; wie, że tylko śmierć może go pomścić i oskarżyć o morderstwo tych, którzy się śmieją. Pomyślał, że położy się pod drzwiami i pozwoli opiekać się od spodu zimnem, aby ułatwić śmierci zadanie. Usiadł na ziemi; beton był tak lodowaty, że po chwili nie czuł już pośladków; chciał się położyć, ale nie miał na tyle odwagi, by przytknąć plecy do zmrożonej ziemi, więc znowu wstał.

Mróz obejmował go całego, był wewnątrz jego lekkich półbucików, był pod spodniami i pod spodenkami, od góry wsunął mu rękę pod koszulę. Jaromil szczękał zębami, bolało go gardło, nie mógł przełykać, kichał i chciało mu się sikać. Rozpiął sobie skostniałymi palcami rozporek; sikał potem przed siebie na ziemię i widział, jak ręka, która trzyma przyrodzenie, trzęsie mu się z zimna.

15

Przytupywał z bólu na betonowej posadzce, ale za nic na świecie nie otworzyłby drzwi do tych, co się śmiali. Ale co z nimi? Czemu sami nie przyjdą do niego? Czy są aż tacy źli? Czy tacy pijani? A właściwie jak długo już stoi na mrozie?

W pokoju zgaszono nagle wiszącą u sufitu lampę, pozostawiając jedynie przytłumione światło.

Jaromil podszedł do okna i zobaczył, że nad tapczanem świeci się mała lampka z różowym abażurem; przyglądał się długo, aż w końcu zobaczył dwa nagie ciała w uścisku.

Szczękał zębami, trząsł się i patrzył; na wpół zaciągnięta zasłona nie pozwalała mu stwierdzić z pewnością, czy ciało kobiety przykryte ciałem mężczyzny należy do instruktorki, ale wszystko wskazywało na to, że tak; włosy tej kobiety były czarne i długie.

Ale kim jest ten mężczyzna? Mój Boże, przecież Jaromil wie, kto to jest! Przecież to wszystko już kiedyś widział! Zima, śnieg, górska równina i w rozświetlonym oknie Ksawery z kobietą! Ale przecież od dziś Ksawery i Jaromil mieli być jedną istotą. Czemu Ksawery go zdradza? Mój Boże, dlaczego na jego oczach kocha się z dziewczyną?!

16

W pokoju było ciemno. Nie było niczego słychać ani widać. W jego myślach także niczego nie było: ani złości, ani żalu, ani upokorzenia; w jego myślach było tylko straszliwe zimno.

Nie mógł już tego wytrzymać; otworzył szklane drzwi i wszedł do środka; nie chciał niczego widzieć, nie rozglądał się na prawo ani na lewo, tylko szybko przeszedł przez pokój.

Na korytarzu świeciło się światło. Zbiegł po schodach na dół i otworzył drzwi pokoju, gdzie zostawił swoją marynarkę; było tam ciemno, jedynie słaba poświata przenikająca z przedpokoju oświetlała niewyraźnie kilka śpiących postaci, które głośno oddychały. Wciąż trząsł się z zimna. Macał rękami po krzesłach, by namacać marynarkę, ale nie mógł jej znaleźć. Kichnął; ktoś ze śpiących przebudził się i ofuknął go.

Wyszedł do przedpokoju. Tam wisiał jego zimowy płaszcz. Włożył go na koszulę, ubrał kapelusz i wybiegł z willi.

17

Kondukt już wyszedł. Na przedzie koń ciągnie wóz z trumną. Za wozem idzie pani Wolkerowa i widzi, jak spod czarnego wieka sterczy róg białej poduszeczki; ten przytrzaśnięty róg jest jakby wyrzutem, że ostatnie łoże jej chłopca (ach, ma dwadzieścia cztery lata) jest niestarannie posłane; czuje nieodparte pragnienie poprawienia tej poduszki pod jego głową.

Potem trumna leży w kościele otoczona wieńcami. Babcia, która cierpi na martwicę, musi sobie palcem unieść powiekę, żeby cokolwiek widzieć. Ogląda trumnę, ogląda wieńce; na jednym z nich jest wstęga z nazwiskiem Martynowa.

– Wyrzućcie to rozkazuje. Jej stare oko, nad którym palec przytrzymuje bezwładną powiekę, wiernie strzeże ostatniej drogi Lermontowa, mającego dwadzieścia sześć lat.

18

Jaromil (ach, jeszcze nie ma dwudziestu lat) jest w swoim pokoju i ma wysoką gorączkę. Lekarz stwierdził zapalenie płuc.

Za ścianą słychać głośną sprzeczkę lokatorów, a dwa pokoje, w których mieszka wdowa z synem, są wysepką ciszy. Ale mama nie słyszy hałasu z sąsiedniego pokoju. Myśli tylko o lekarstwach, gorącej herbacie i zimnych okładach. Jeszcze gdy był malutki, siedziała nad nim nieprzerwanie wiele dni, by go wynieść, poczerwieniałego i rozpalonego, z państwa umarłych. Teraz będzie przy nim siedzieć tak samo gorliwie, długo i wiernie.

Jaromil śpi, majaczy, budzi się i znów majaczy; ogień gorączki liże jego ciało.

Więc jednak płomienie? Jednak zamieni się w blask i żar?

19

Przed mamą stoi nieznajomy mężczyzna, który chce rozmawiać z Jaromilem. Mama odmawia. Mężczyzna przypomina jej nazwisko rudowłosej dziewczyny.

– Pani syn zadenuncjował jej brata. Są teraz oboje aresztowani. Muszę z nim porozmawiać.

Stoją naprzeciw siebie w mamy pokoju, ale dla mamy pokój ten jest teraz jedynie przedsionkiem komnaty syna; strzeże jej jak uzbrojony anioł bramy raju. Głos gościa jest przykry i budzi w niej gniew. Otwiera drzwi od pokoju syna.

– Więc niech pan z nim porozmawia.

Mężczyzna zobaczył rozognioną twarz chłopca majaczącego w gorączce, a mama powiedziała cichym, lecz zdecydowanym głosem:

– Nie wiem wprawdzie, o czym pan mówi, ale zapewniam pana, że mój syn wiedział, co robi. Wszystko, co robi, jest w interesie klasy robotniczej.

Gdy wypowiadała te słowa, które często słyszała od syna, ale które dotychczas były jej obce, czuła, jak napełnia ją poczucie ogromnej siły; była teraz złączona z synem bardziej niż kiedykolwiek przedtem; stanowiła z nim jedną duszę, jedną myśl; tworzyła z nim jeden wszechświat, utkany z jednej, jednorodnej materii.

20

Ksawery trzymał w ręce aktówkę, w której był zeszyt do czeskiego i podręcznik przyrody.

– Dokąd chcesz iść?

Ksawery uśmiechnął się i wskazał na okno. Okno było otwarte, świeciło w nim słońce i z daleka dobiegały przezeń odgłosy miasta pełnego przygód.

– Obiecałeś mi, że zabierzesz mnie ze sobą…

– To było dawno temu – powiedział Ksawery.

– Chcesz mnie zdradzić?

– Tak. Zdradzę cię.

Jaromil nie mógł złapać tchu. Czuł tylko, jak bardzo Ksawerego nienawidzi. Jeszcze niedawno myślał, że on i Ksawery są jedną i tą samą istotą pod dwiema postaciami, lecz teraz rozumie, że Ksawery jest kimś zupełnie innym i że to jego największy wróg!

A Ksawery pochylił się ku niemu i pogłaskał go po twarzy:

– Jesteś piękna, jesteś bardzo piękna…

– Czemu zwracasz się do mnie jak do kobiety! Zwariowałeś? – krzyknął Jaromil.

Ale Ksawery nie pozwolił sobie przerwać:

– Jesteś bardzo piękna, ale muszę cię zdradzić.

Odwrócił się potem i odchodził w stronę otwartego okna.

– Ja nie jestem kobietą! Ja przecież nie jestem kobietą! – krzyczał za nim Jaromil.

21

Gorączka na chwilę opadła i Jaromil rozglądał się dookoła; ściany są puste; obramowana fotografia w oficerskim mundurze zniknęła.

– Gdzie jest tatuś?

– Tatusia tu nie ma – mówi mama czułym głosem.

– Jak to? Kto go zdjął?

Ja, kochanie. Nie chcę, żebyś na niego patrzył. Nie chcę, by pomiędzy nas dwoje ktoś wkraczał. Teraz już nie ma potrzeby, byśmy się okłamywali. Musisz o tym wiedzieć. Tatuś nigdy nie chciał, żebyś się urodził. Nigdy nie chciał, żebyś żył. Zmuszał mnie do tego, żebyś się nie narodził. Jaromil był osłabiony gorączką i nie miał już sił wypytywać się ani sprzeczać.

– Mój piękny chłopcze – mówi do niego mama i głos jej drży.

Jaromil uświadamia sobie, że kobieta, która do niego mówi, zawsze go kochała, zawsze mógł na nią liczyć, nigdy się o nią nie musiał bać i nigdy nie musiał być o nią zazdrosny.

Ja nie jestem piękny, mamusiu. Ty jesteś piękna. Wyglądasz tak młodziutko.

Mama słyszy, co mówi syn, i chce jej się płakać ze szczęścia: – Wydaje ci się, że jestem piękna? Przecież ty jesteś do mnie podobny. Nigdy nie chciałeś o tym słyszeć, że jesteś do mnie podobny. Ale to prawda i jestem szczęśliwa, że tak jest.

I głaskała go po włosach, żółtych i delikatnych jak puch, i całowała go po nich.

– Masz włosy anioła, kochanie.

Jaromil czuje, że jest bardzo zmęczony. Nie miałby już sił iść za jakąś inną kobietą, wszystkie są tak daleko i droga do nich jest nieskończenie długa.

– Nigdy właściwie nie podobała mi się żadna kobieta – mówi – tylko ty, mamusiu. Ty jesteś ze wszystkich najpiękniejsza.

Mama płacze i całuje go.

– Pamiętasz zdrojowe miasteczko?

– Tak, mamusiu, ciebie kochałem najbardziej ze wszystkich.

Mama widzi świat przez wielką łzę szczęścia; wszystko wokół jest wilgotno rozmazane; rzeczy uwolniły się z więzów kształtów i tańczą, i cieszą się.

– Naprawdę, kochanie?

– Tak – mówi Jaromil, trzyma mamy rękę w swej gorącej dłoni i jest zmęczony, ogromnie zmęczony.

Już się piętrzy glina nad trumną Wolkera. Już pani Wolkerowa wraca z cmentarza. Już leży kamień nad trumną Rimbauda, ale jego mama, jak wiadomo, kazała sobie jeszcze otworzyć rodzinny charlevillski grobowiec. Widzicie ją, tę surową panią w czarnej sukni? Zagląda w ciemną wilgotną czeluść i upewnia się, że trumna jest na swoim miejscu i że jest zamknięta. Tak, wszystko jest w porządku. Arthur leży i nie ucieka. Arthur już nigdy nie ucieknie. Wszystko jest w porządku.

A więc jednak woda? Nie żadne płomienie?

Otworzył oczy i zobaczył pochyloną twarz z lekko cofniętym podbródkiem i delikatnymi żółtymi włosami. Ta twarz nad nim była tak blisko, że wydawało mu się, iż leży nad brzegiem studni i widzi w niej własną postać.

Nie, żadne płomienie. Utonie w wodzie.

Patrzył na swoją twarz na powierzchni wody. Potem zobaczył nagle w tej twarzy ogromny strach. I to była ostatnia rzecz, jaką widział.

Milan Kundera

***

* Jaromil w języku czeskim znaczy miłujący wiosnę – przyp. tłum.

Content

Milan Kundera
Życie jest gdzie indziej

Część pierwsza albo Poeta przychodzi na świat

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Część druga albo Ksawery

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Część trzecia albo Poeta onanizuje się

1

2

3

4

5

6

7

8

11

12

13

14

15

16

17

18

19

21

22

25

27

Część czwarta albo Poeta ucieka

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

Część piąta albo Poeta jest zazdrosny

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Część szósta albo Czterdziestolatek

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Część siódma albo Poeta umiera

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Milan Kundera