Boris Akunin

Skrzynia na złoto

Tytuł oryginalny: Алтын-толобас

Przygody magistra (tom: 1)

Z rosyjskiego przełożyła Elżbieta Rawska

Rok wydania oryginalnego: 2000

Rok wydania polskiego: 2005

Rozdział pierwszy

I cóż, że fałszywa i zła…

To była niechęć od pierwszego wejrzenia.

Kiedy pociąg ruszył z ostatniej łotewskiej stacji o niemelodyjnej nazwie Zilkupe, przejechał z łoskotem po stalowym moście i zaczął się zbliżać do granicy rosyjskiej, Nicholas przysunął się do okna i przestał słuchać bełkotliwej gadaniny swego towarzysza podróży.

Aivar Kalinkins, eksporter przetworów mlecznych, był tak dumny ze swojej znajomości angielskiego, że przejść w rozmowie na rosyjski zdawało się rzeczą niemożliwą, a zresztą sądząc z tego, jakie opinie wygłaszał łotewski handlowiec na temat swych niedawnych współobywateli, można by wątpić, czy zechciałby się wypowiadać w języku Puszkina i Dostojewskiego. Od samej Rygi biznesmen wprawiał się na uprzejmym i cierpliwym Brytyjczyku w stosowaniu angielskich idiomów, ćwiczył też użycie czasu past perfect continous. Do współtowarzysza podróży zwracał się „mister Fendorajn”. Nicholas nie chciał wyjaśniać, że widniejące na jego wizytówce nazwisko „Fandorine” wymawia się inaczej; wolał uniknąć dociekliwych pytań na temat swego pochodzenia, etnicznych korzeni itede – musiałby bowiem wdać się w zbyt długie wywody.

Sam właściwie nie bardzo rozumiał, dlaczego zdecydował się dotrzeć do Rosji tak okrężną drogą: najpierw statkiem do Rygi, a stamtąd pociągiem. O wiele prościej i taniej byłoby wsiąść w samolot na Heathrow i trzy godziny później wylądować na rosyjskiej ziemi, czyli na lotnisku Szeriemietiewo, które – zgodnie z bedekerem – znajduje się zaledwie o dwadzieścia minut jazdy od centrum Moskwy. Jednakże protoplasta rodu rosyjskich Fandorinów, kapitan Cornelius von Dorn, trzysta lat wcześniej nie mógł skorzystać z komunikacji lotniczej. Podobnie zresztą jak z kolei. Jednakże musiał przybyć do Rosji mniej więcej tą samą drogą – wybrawszy podróż morską, ominąć niespokojną Polskę, zejść na ląd w Mitawie lub Rydze i tam przyłączyć się do jakiejś kupieckiej karawany, zmierzającej ku stolicy dzikich Moskowitów. Najprawdopodobniej w 1675 roku von Dorn również przeprawiał się przez tę leniwie płynącą, połyskującą pod mostem rzekę. I czuł niepokój przed spotkaniem z nieznaną, na poły mityczną krainą – podobnie jak teraz Nicholas.

Ojciec mówił: „Żadna Rosja nie istnieje. Zrozum, Nicholas, jest tylko obszar geograficzny, terytorium, które niegdyś zajmowało państwo o takiej nazwie, ale cała jego ludność wymarła. Teraz wśród ruin Koloseum gnieżdżą się Ostrogoci. Palą tam ogniska i pasą kozy. Żyją wedle własnych obyczajów i rytuałów, mówią własnym językiem. Po cóż my, Fandorinowie, mielibyśmy to oglądać? Czytaj dawne powieści, słuchaj starej muzyki, przeglądaj albumy. To właśnie jest nasza, moja i twoja, Rosja”.

Sir Alexander nazywał także obywateli dzisiejszego państwa rosyjskiego „nowymi Rosjanami”, przy czym ochrzcił ich tak na długo przedtem, nim termin ten zaczął się kojarzyć ze współczesnymi nowobogackimi, którzy zamawiają garnitury u drogich londyńskich krawców przy Savile Row i posyłają swoje dzieci do najlepszych prywatnych szkół (oczywiście, nie tych naprawdę najlepszych, lecz po prostu najkosztowniejszych). W opinii Fandorina (pozostańmy przy rosyjskiej wersji nazwiska) seniora, „nowymi Rosjanami” byli wszyscy mieszkańcy Kraju Rad, tak mało przypominający niegdysiejszych, „dawnych”.

Sir Alexander, znakomitość w dziedzinie endokrynologii (niewiele brakowało, by otrzymał Nagrodę Nobla), nigdy i w niczym się nie mylił, dlatego też Nicholas długo, posłuszny radom ojca, trzymał się z daleka od kraju swoich przodków, zwłaszcza że kochać Rosję na odległość istotnie było łatwiej i przyjemniej. W wybranym przez siebie zawodzie (Nicholas był z wykształcenia historykiem, specjalizującym się w dziejach dziewiętnastego wieku) Fandorin junior nie musiał poddawać tego czystego uczucia ryzykownym próbom.

Rosja ubiegłego stulecia, zwłaszcza jego drugiej połowy, prezentowała się całkiem szacownie. Oczywiście, że i w tamtych czasach pod skrzydłami dwugłowego orła dochodziło do wielu moralnie podejrzanych praktyk, mieściły się one jednak w granicach normy, jakie wyznaczała historia Europy, a więc tym samym można je było uznać za wybaczalne. W momencie dziejowym zaś, w którym owe granice zostały przekroczone, a do głosu dochodził bezmyślny rosyjski bunt, kończyła się też sfera profesjonalnych zainteresowań Nicholasa Fandorina.

Najbardziej fascynujący aspekt wzajemnych stosunków magistra nauk historycznych i Rosji stanowił ich całkowicie platoniczny charakter – wszak rycerska służba wybranej damie serca nie wymaga bliskości fizycznej. W czasach, gdy Nicholas był studentem, potem stażystą, a wreszcie doktorantem, trzymanie się na dystans od „imperium zła” zdawało się właściwie postępowaniem najzupełniej naturalnym. Wówczas, w epoce Afganistanu, zestrzelenia koreańskiego samolotu i szykan wobec twórcy bomby wodorowej, wielu historyków slawistów musiało ograniczać się w swych badaniach naukowych jedynie do lektur i emigracyjnych archiwów. Z czasem jednak złe czary, w których mocy pozostawało eurazjatyckie imperium, zaczęły się powoli rozpraszać. Kraj zwycięskiego socjalizmu, osiadłszy na mieliźnie, jął przechylać się na bok, po czym w imponującym wręcz tempie rozpadł się na kawałki. W owych latach Rosja zdążyła się stać modna, by po krótkim czasie znów okazać się demodée. Wyjazd do Moskwy przestano uważać za egzotyczną przygodę; co poniektórzy poważniejsi naukowcy posiadali nawet własne mieszkania przy prospekcie Kutuzowa lub w Dzielnicy Południowo-Zachodniej, Nicholas jednak wciąż dochowywał wierności tamtej, dawnej Rosji, tę nową zaś, która tak szybko się zmieniała, zmierzając w niewiadomym kierunku, na razie obserwował jedynie z daleka.

Mądry sir Alexander mówił: „Szybkie zmiany mogą wyjść społeczeństwu jedynie na gorsze – to właśnie nazywa się rewolucją. Wszelkie zaś zmiany pozytywne, ewolucyjne, zachodzą bardzo, bardzo powoli. Nie dawaj wiary górnolotnym perorom nowych Rosjan na temat wartości humanistycznych. Ostrogoci jeszcze pokażą swoją prawdziwą twarz”.

Ojciec, jak zwykle, miał rację. Historyczna ojczyzna zgotowała Nicholasowi niemiłą niespodziankę – po raz pierwszy w życiu zaczął odczuwać wstyd z tego powodu, że urodził się Rosjaninem. Dawniej, gdy kraj zwał się Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich, można się było z nim nie identyfikować, teraz wszakże, gdy przywrócono mu jego dawne, czarodziejskie imię, trudniej przychodziło zachowywać dystans. Biedny Nicholas chwytał się za serce, ilekroć widział w telewizji bombardowanie na Kaukazie, i krzywił się boleśnie, gdy pijany rosyjski prezydent dyrygował wystraszoną berlińską orkiestrą. Wydawałoby się, że on, magister historii z Londynu, nie ma nic wspólnego z tym potężnym, niedźwiedziowatym prostakiem, wywodzącym się z kręgu dawnych działaczy partyjnych. Ale przecież rzecz w tym, że nie był to prezydent radziecki, tylko rosyjski. Wiadomo: wystarczy nazwać coś inaczej, by zmieniła się również treść, sens…

Ach, zresztą cóż tam prezydent! Najgorszy ze wszystkiego w nowej Rosji był koszmarny melanż niczym nieusprawiedliwionej pychy z ekshibicjonistyczną skłonnością do samobiczowania, a wszystko to w duchu: „Jam car, niewolnik, robak, Bóg!”. I na dodatek wieczna, nieustanna żebranina, przeplatana pogróżkami i pobrzękiwaniem – mówiąc metaforycznie – zardzewiałą bronią strategiczną! A bezwstydne, wulgarne wynoszenie się nowej elity! Nie, Nicholas absolutnie nie pragnął postawić stopy na ziemi swej duchowej ojczyzny, w głębi serca wiedział jednak, że prędzej czy później taki moment musi nadejść. I powoli się do niego przygotowywał.

W odróżnieniu od ojca, który okazywał demonstracyjny brak zainteresowania nowinami z Moskwy i uparcie używał określeń „aeroplan” i „uposażenie” zamiast „samolot” i „wypłata”, Fandorin syn starał się być na bieżąco (tego wyrażenia sir Alexander zdecydowanie nie uznawał) we wszystkim, co dotyczyło Rosji, miał wiele znajomości wśród Rosjan, którzy bywali w Londynie, i w specjalnym notesie zapisywał nowe słowa i zwroty, na przykład: „jak skotłować melon” – jak ukraść milion („melon” - wyraz bliski brzmieniowo słowu „milion”) - i tak dalej, strona za stroną. Nicholas lubił od czasu do czasu błysnąć przed jakąś rosyjską turystką bezbłędną moskiewską wymową i znajomością najnowszych idiomów. Niezawodne wrażenie na dziewczynach wywierał wielokrotnie wypróbowany przez Nicholasa trik: oto dwumetrowy londyńczyk, niezwykle uprzejmy i dobrze wychowany (do czego raczej w kraju nie przywykły), z przylepionym do twarzy idiotycznym uśmiechem i nieskazitelnym przedziałkiem pośrodku głowy – słowem, klasyczny, typowy Anglik – nagle proponował: „Miła Nataszo, nie kopnęlibyśmy się do Chelsea? Szykuje się tam dzisiaj czadowa imprezka. Prawdziwy odlot”.

Nazajutrz po tym, jak Nicholas podziwiał w telewizji talenty dyrygenckie rosyjskiego prezydenta, doszło do wydarzenia, które stało się pierwszym krokiem na drodze do jego spotkania z ojczyzną.

Doskonały i nieomylny sir Alexander popełnił jedyny w swoim życiu błąd. Zamierzając wybrać się wraz z żoną do Sztokholmu (podróż była przedsięwzięciem wyjątkowej wagi ze względu na przyznanie – niewątpliwe, lecz wciąż jeszcze odwlekające się – Nagrody Nobla), Fandorin senior postanowił nie lecieć samolotem, tylko odbyć krótki, przyjemny rejs po Morzu Północnym na pokładzie promu „Christiania”. Tak, tak, tego właśnie, który z powodu niewiarygodnej wręcz pomyłki urządzeń komputerowych zderzył się we mgle ze zbiornikowcem wiozącym ropę i przewrócił. Doszło do potwornej, brutalnej walki o miejsce w szalupach ratunkowych i ci, dla których tego miejsca zabrakło, znaleźli się tam, gdzie spoczywają szczątki galeonów Wielkiej Armady. Mimo dość zaawansowanego wieku sir Alexander był w doskonałej formie fizycznej i z pewnością mógłby się znaleźć pośród szczęśliwców, którzy zdołali się uratować, ale ojca odpychającego innych pasażerów, by ocalić życie własne lub lady Anny, Nicholas po prostu nie potrafił sobie wyobrazić…

Pozostawiając jednak na boku emocje, tak naturalne w tego rodzaju tragicznych okolicznościach, musimy stwierdzić, że w następstwie fatalnie dokonanego przez niedoszłego noblistę wyboru Nicholas odziedziczył po ojcu tytuł, wspaniałe mieszkanie w południowym Kensingtonie, przerobione z dawnych stajen, i pieniądze w banku, utraciwszy jednocześnie – niestety – mądrego doradcę. Spotkanie z Rosją stało się niemal nieuniknione.

Decydujący drugi krok nastąpił jednak dopiero po upływie roku. Zanim wszakże opowiemy o połówce listu-testamentu kapitana von Dorna i zagadkowej przesyłce z Moskwy, musimy koniecznie wyjaśnić pewną okoliczność, która odegrała ważną, a może nawet kluczową rolę w poczynaniach młodego magistra.

Chodzi mianowicie o coś, co określa się słowem o niezbyt pozytywnej konotacji – „niedorobiony”. Nicholas usłyszał je po raz pierwszy od jednego z nowych Rosjan, z którym połączyła go przelotna znajomość („niedoróbka” – rzecz lub czynność wykonana niedbale, źle; „niedorobiony” – o człowieku „bez piątej klepki”, zagubionym, nieumiejącym znaleźć swego miejsca w życiu). Określenie było niewybredne, lecz precyzyjnie oddawało istotę rzeczy. Nicholas od razu zrozumiał, że w pełni odnosi się do niego. Był jak niedopasowany klucz, który luźno obraca się w dziurce, zwanej życiem, niczego nie otwierając ani nie zamykając. Ot, niedoróbka.

Pojemny znaczeniowo przedrostek „niedo-” w ogóle odnosił się do wielu spraw w życiu Fandorina. Weźmy chociażby jego wzrost, sześć stóp i sześć cali. Trudno by, oczywiście, nazwać Nicholasa niedorostkiem, gdyż na większość mieszkańców naszej planety mógł spoglądać z góry. Wystarczyło jednak przeliczyć dane na system metryczny – mierzył metr dziewięćdziesiąt dziewięć. Nie dostawało mu jednego centymetra do dwóch metrów.

Podobnie ze sprawami zawodowymi. Wprawdzie Fandorin był jeszcze zupełnie młody – sporo dzieliło go od czterdziestki – ale jego rówieśnicy wydali już po parę monografii, wielu zdążyło się doktoryzować, jeden został nawet zaszczycony członkostwem w Królewskim Towarzystwie Historycznym. Profesor Crisby, dawny opiekun naukowy Nicholasa, powiedział o nim kiedyś: no cóż, tak, może i jesteś historykiem, ale małego kalibru. To znaczy, że nie dla niego wybitne osiągnięcia w postaci nowych teorii czy koncepcji; stać go co najwyżej na drobne, przyczynkarskie odkrycia faktograficzne. A wszystko dlatego, że przeszkadza mu niedostatek (znowu „niedo-”) cierpliwości, niechęć do solidnej pracy. Czyli, jak się wyraził szacowny profesor, brak Nicholasowi sitzfleischu.

Przykre, prawda? A jeśli ktoś jest uczulony na kurz? I po dziesięciu minutach siedzenia w archiwum łzy leją mu się z oczu, z nosa cieknie, policzki pokrywają się purpurowymi plamami i nie może wydobyć głosu z opuchniętego gardła? Tak, zgadza się, Nicholas nigdy nie odwiedził żadnego z krajów tak zwanego Trzeciego Świata, gdyż wszędzie tam pełno jest kurzu i brudu! Z tego samego powodu, będąc na drugim roku, nie pojechał na wykopki archeologiczne do Maroka!

A zresztą czy warto samemu się oszukiwać? Historia pociągała Nicholasa nie tyle jako dyscyplina naukowa, powołana do tego, by zgłębić ogrom życiowych doświadczeń ludzkości i wyciągnąć z nich praktyczne wnioski, lecz raczej jako fascynująca, czarodziejska pogoń za czasem, który bezpowrotnie odszedł w przeszłość. Ów czas nie pozwalał zmniejszyć dystansu, umykał, wyślizgiwał się z rąk, niekiedy jednak zdarzał się cud, a wówczas na krótką chwilę udawało się pochwycić tego ognistego ptaka za efemeryczny ogon i w ręku zostawało kruche, migotliwe piórko.

Dla Nicholasa przeszłość ożywała dopiero wtedy, gdy przybierała postać i rysy konkretnych osób, które niegdyś stąpały po ziemi, oddychały tym samym powietrzem co my, dokonywały czynów szlachetnych bądź nagannych, a potem umierały i na wieki odchodziły w niebyt. Bo właśnie w to ostatnie tak naprawdę nie wierzył. Nie wierzył, że można zniknąć na zawsze. Po prostu ci, którzy umierają, stają się dla żyjących niewidzialni. Fandorin nie uważał za metaforę słów pewnego poety nowej Rosji (niektóre wiersze jego pióra cenił nawet nieprzejednany sir Alexander): „…Wierz mi, że śmierć to kłam, bo nieśmiertelni wszyscy są i wszystko. Młodyś czy stary, najlepiej poznasz sam wiecznego życia cud. Mroku ni śmierci nie ma tam, pod stopy jasny morski piach nam legł. I jam wśród tych, co wybierają sieci – nieśmiertelności dar ławicą okrył brzeg”.

Pragnął zawsze dowiedzieć się możliwie najwięcej o człowieku z przeszłości – jak żył, o czym myślał; dotknąć rzeczy, które do niego należały, a wtedy tego, kto na zawsze skrył się w mroku, znów opromieni jasne światło i okaże się, że ciemność i śmierć naprawdę nie istnieją.

Nie było to oczywiście racjonalne przekonanie, lecz raczej pewne przeczucie wewnętrzne, intuicja, którą trudno by ująć w słowa. W każdym razie z pewnością nie należało się dzielić owymi na poły mistycznymi, absolutnie nienaukowymi zapatrywaniami z profesorem Crisbym. Fandorin właściwie dlatego wybrał jako przedmiot swych badań nie jakąś prawdziwie odległą epokę, lecz wiek dziewiętnasty, że wejrzenie w czasy dopiero co minione uznał za łatwiejsze niż zagłębianie się w mroki dawnych dziejów. Jednakże studiowanie biografii tak zwanych postaci historycznych nie dawało wrażenia osobistego zaangażowania, współuczestnictwa. Nicholas nie czuł więzi z owymi ludźmi, i tak doskonale już wszystkim znanymi bez jego wkładu badawczego. Długo się zastanawiał, jak pogodzić własne zainteresowania z wymaganiami swej naukowej profesji, i wreszcie znalazł rozwiązanie. I tym razem – często tak przecież bywa – odpowiedź na trudne pytanie okazała się właściwie pod ręką – a ściślej rzecz biorąc, w ojcowskim gabinecie, na gzymsie nad kominkiem, gdzie stała niepozorna rzeźbiona szkatułka z hebanu.

Babcia Jelizawieta Anatoljewna, zmarła wiele lat przed narodzinami Nicholasa, wywiozła z Krymu w roku 1920 dwa prawdziwie cenne skarby. Jednym był przyszły sir Alexander, wówczas znajdujący się jeszcze w łonie matki. Drugim – puzderko z relikwiami rodzinnymi.

Największą pośród nich wartość poznawczą miał pożółkły kajet, zapisany równym, starannym pismem prapradziadka Isaakija Samsonowicza, kancelisty moskiewskiego archiwum Ministerstwa Sprawiedliwości, który sporządził drzewo genealogiczne rodu Fandorinów, opatrując je szczegółowymi komentarzami.

W szkatułce znajdowały się także przedmioty o wiele starsze. Na przykład krzyżyk z drewna cyprysowego, który – zgodnie z adnotacją rodzinnego dziejopisa – należał do legendarnego protoplasty rodu, rycerza krzyżowca imieniem Theo von Dorn.

Lub też miedzianorudy, niezblakły w ciągu stuleci kosmyk włosów, zawinięty w pergamin, na którym widniał prawie nieczytelny napis:

„Laura 1500”. Isaakij Samsonowicz skwitował rzecz lapidarną notatką: „Lok kobiecy, nie wiadomo czyj”. O, jakże poruszała w dzieciństwie bujną wyobraźnię małego Nicholasa tajemnicza miedzianoruda Laura, ukryta za nieprzeniknioną zasłoną stuleci!

Na biurku ojca stało, również pochodzące ze szkatułki, portretowe zdjęcie oszałamiająco przystojnego bruneta o smutnych oczach i efektownie przyprószonych siwizną skroniach – dziadka, Erasta Pietrowicza, osobistości ze wszech miar godnej zainteresowania.

A jakże cenny był autograf wielkiej cesarzowej, która własnoręcznie nakreśliła na kartce welinowego papieru dwa zaledwie słowa, ale za to jakie! „Dozgonnie wdzięczna” – u dołu zaś widniał znany wszystkim podpis: „Katarzyna”. Ojciec mówił, że niegdyś w szkatułce znajdowały się też ordery dziadka, w tym również złote, wysadzane drogimi kamieniami, ale babcia musiała je spieniężyć w ciężkich czasach. I postąpiła słusznie. W końcu po antykwariatach wala się pełno różnych krzyży – „Włodzimierzy” czy „Stanisławów” – natomiast za to, że Jelizawieta Anatoljewna uchroniła stary nefrytowy różaniec (dziś już trudno byłoby ustalić, do którego z przodków należał) oraz własność brygadiera Łariona Fandorina, zegarek-cebulę, w którym utkwiła turecka kula – cześć jej, chwała i wdzięczność po wsze czasy!

Nicholas sam się dziwił, że na tak proste rozwiązanie nie wpadł wcześniej. Po co grzebać się w biografiach obcych ludzi, o których przecież właściwie wszystko wiadomo, jeśli można się zająć historią własnego rodu? W dodatku z pewnością nikt człowiekowi nie wejdzie tu w drogę.

Z początku magister zajął się oczywiście autografem carycy, który mógł być własnością jedynie Daniły Fandorina – na dworze Semiramidy Północy pełnił on z pozoru niezbyt godne uwagi, lecz w istocie o kluczowym znaczeniu obowiązki osobistego sekretarza imperatorowej! Nicholas opublikował w szacownym czasopiśmie historycznym szkic o swoim przodku, gdzie pośród innych uwag zamieścił ostrożną supozycję na temat powodów owej cesarskiej wdzięczności i ewentualnego datowania dokumentu (czerwiec 1762?). Historycy slawiści przyjęli artykuł życzliwie, zatem badacz, uskrzydlony sukcesem, zajął się z kolei radcą stanu Erastem Pietrowiczem Fandorinem, który w latach osiemdziesiątych dziewiętnastego stulecia piastował stanowisko urzędnika do specjalnych poruczeń przy moskiewskim generale-gubernatorze, a następnie, już jako osoba prywatna, prowadził tajne śledztwa w najrozmaitszych mrocznych, zagmatwanych sprawach, w jakie obfitował przełom dziewiętnastego i dwudziestego wieku.

Niestety, z powodu niezwykle dyskrecjonalnego charakteru poczynań owego detektywa-dżentelmena Nicholasowi udało się odnaleźć bardzo niewiele udokumentowanych śladów jego działalności, dlatego też zamiast poważnego artykułu naukowego opublikował w pewnym piśmie ilustrowanym serię na poły beletrystycznych szkiców, opartych na ustnych przekazach rodzinnych. Z profesjonalnego punktu widzenia było to dość wątpliwe przedsięwzięcie, więc by się nieco zrehabilitować, Nicholas wdał się w żmudne, drobiazgowe badania odległego, jeszcze przedrosyjskiego okresu historii rodu von Dornów; zwiedził dokładnie ruiny i otoczenie ich rodowej siedziby, zamku Theofels, odbył wiele spotkań z potomkami innych gałęzi rodziny (warto odnotować, że los rozrzucił ich po całym świecie, od Laponii do Patagonii) oraz nakichał się i napłakał w licznych lokalnych archiwach, skarbcach muzealnych i parafialnych skryptoriach.

Rezultat wszystkich tych wysiłków nie okazał się bynajmniej olśniewający – ot, pół tuzina skromnych publikacji i dwa, może trzy niewielkiej wagi odkrycia, na podstawie których nie sposób sklecić przyzwoitej monografii.

Artykuł o połówce ostatniej woli Corneliusa von Dorna (jeszcze jedna relikwia z hebanowej szkatułki), opublikowany cztery miesiące wcześniej w „Royal Historical Journal”, także nie był szczególnym powodem do chwały. Żeby odcyfrować bazgroły dzielnego kapitana rodem z Wirtembergii, może zbyt pochopnie sądzącego, iż z jego lędźwi weźmie początek silna gałąź rodu rosyjskich Fandorinów, Nicholas musiał ukończyć specjalny kurs paleografii, mimo to jednak po odczytaniu dokumentu jego sens pozostał niejasny.

Gdyby gruby, szary arkusz został przepołowiony nie wzdłuż, lecz w poprzek, można by było przynajmniej poznać całą treść zachowanego fragmentu tekstu. Ocalał wszakże jedynie wąski pasek dokumentu – jakiś gamoń przeciął go z góry na dół, i druga połówka zaginęła.

Nicholas właściwie nie był nawet całkiem pewien, czy ten tekst to rzeczywiście wyraz ostatniej woli piszącego, jego testament duchowy, czy też zwykła prozaiczna notatka. Na potwierdzenie swojej hipotezy przytoczył w artykule kilka pierwszych linijek, w których – jak to jest przyjęte w tego rodzaju dokumentach – znalazła się wzmianka o diabelskich pokusach i Jezusie Chrystusie, a dalej następowały jakieś raczej praktyczne wskazówki:

PISANE KU PAMIĘCI SYNKOWI

DO ROZTROPNOŚCI DOJDZIE

A DROGI DO MOSKWY

NIE POJMIESZ JAK

BY POKUSY DIABEŁ

ZNAJŚĆ WTENCZAS NA BOGA

CO NA DOLE W AŁTYN

SPOD ROGOŻY NA ZBA

Szacowne czasopismo, wierne tradycji, nie uznawało ilustracji, dlatego nie udało się zamieścić fotografii tekstu, i Nicholas poprzestał na zacytowaniu powyższego fragmentu. Dalej następowały niezrozumiałe, niepełne wskazówki, dotyczące jakiegoś domu (który syn Corneliusa miał prawdopodobnie otrzymać w spadku), przetykane tu i ówdzie wzmiankami o przodkach von Dornów. Gdyby informacje o stanie posiadania cudzoziemskiego najemnika dotrwały do naszych czasów w całości, z punktu widzenia historyka byłoby to dość interesujące, ale o wiele ważniejsze wydawało się, że pod dokumentem znajdowały się podpis i data, umieszczone w lewym dolnym rogu i dzięki temu doskonale zachowane:

SPISANE W KROMIESZNIKACH 3 MAJA ROKU 7190 RĘKĄ KORNIEJA FONDORINA

Wynikało z tego, że w maju 1682 roku (czyli 7190 wedle kalendarza staroruskiego) Cornelius przebywał w nadwołżańskim mieście Kromieszniki, gdzie właśnie w tym czasie oczekiwał na wezwanie do Moskwy znajdujący się w opale [1] bojar Artamon Siergiejewicz Matfiejew. Potwierdzało to rodzinną legendę, że kapitan von Dorn należał do kręgu osób blisko związanych z pierwszym ministrem cara Aleksego Michajłowicza i nawet ożenił się z córką bojara. Ostatnie twierdzenie najpewniej było wyssaną z palca bajeczką, która miała swe źródło w tym, że syn Corneliusa, Nikita Fandorin, przez długi czas piastował stanowisko osobistego sekretarza hrabiego Andrieja Artamonowicza Matfiejewa, posła pełnomocnego cara Piotra przy wielu europejskich dworach.

Artykuł Nicholasa kończył się supozycją, że dokument został przecięty najprawdopodobniej w czasie majowego buntu moskiewskich strzelców, którzy wystąpili przeciwko bojarowi Matfiejewowi i jego ludziom, w ich liczbie zapewne również Corneliusowi von Dornowi, o którym po roku 1682 w żadnych świadectwach nie znajdujemy wzmianki.

Trzy tygodnie później zaś, kiedy Nicholas wrócił z Wenecji, gdzie trafił na ślad pewnej bardzo interesującej historii, związanej z niezmordowanym w swych wyczynach Erastem Pietrowiczem, czekała na niego przesyłka z Moskwy.

Na grubej brązowej kopercie widniał stempel moskiewskiego Głównego Urzędu Pocztowego. Nie było tam natomiast ani nazwiska nadawcy, ani adresu zwrotnego. Wewnątrz znajdował się egzemplarz pisma „Rosyjskie Wiadomości Archiwalne” sprzed trzech lat. Do strony 178, na której zamieszczono rubrykę Najświeższe nowiny, przyklejono czerwoną zakładkę. Nicholas znalazł tam – pośród licznych ogłoszeń na temat seminariów naukowych, obrony prac doktorskich i informacji o drobnych znaleziskach w prowincjonalnych archiwach – krótką notatkę bez tytułu i podpisu, oznaczoną skromną gwiazdką.

*

Podczas prac ziemnych przy budowie siedziby władz administracji lokalnej w m. Kromieszniki (obwód kostromski) odsłonięto kamienną podmurówkę dolnej części budynku, należącego najprawdopodobniej do zespołu zabudowań rodowej siedziby hrabiów Matfiejewów, która spłonęła w 1744 roku. Członkowie Obwodowej Komisji Archeologicznej zbadali podziemia, opukali ściany i znaleźli skrytkę – niewielką wnękę, zamaskowaną dwiema białymi cegłami. Wewnątrz znajdował się skórzany kuferek, a w nim przedmioty pochodzące przypuszczalnie z połowy XVII wieku: unikatowy budzik z brązu, wykonany w Hamburgu, oraz złoty medalion z wyrytymi łacińskim alfabetem inicjałami „C. v. D.”, a także prawa połowa odręcznie napisanego dokumentu. Budzik i medalion przekazano miejskiemu muzeum krajoznawczemu, fragment rękopisu zaś Centralnemu Archiwum Akt Dawnych.

Nicholas przebiegł notatkę oczyma, po czym przeczytał ją jeszcze raz, bardzo uważnie, i poczuł nagle znajome, niewypowiedziane, odurzające podniecenie – to samo, którego doznawał za każdym razem, gdy pośród nieprzeniknionego mroku czasu, co bezpowrotnie odszedł, nagle zaczynały przebłyskiwać i wysnuwać się zeń cieniutkie jak niteczki promienie światła. Właśnie z powodu owych czarodziejskich, ulotnych chwil, których naszemu magistrowi zdarzyło się doświadczyć zaledwie kilka razy w życiu, wybrał na przedmiot swych badań historię. W nieprzeniknionych ciemnościach, w krainie of no return [2] (chyba nie umiałby tego równie obrazowo ująć po rosyjsku), nagle zapalał się ogieniek, migoczący słabym, lecz wabiącym światłem. Zrób krok, człowieku, uchwyć wątłe niteczki cieniutkich promyków, a może uda ci się pochwycić Czas za skraj czarnej opończy i zmusić go, by się cofnął na chwilę!

Kromieszniki, C. v. D., Matfiejewowie, prawa połówka dokumentu, XVII wiek – wszystko się zgadzało. Brakująca część testamentu została odnaleziona, nie ulegało wątpliwości! Nietrudno było również wyjaśnić sprawę przesyłki. Jakiś Rosjanin – najpewniej historyk lub archiwista – natknął się na artykuł Fandorina w „Royal Historical Journal”, przypomniał sobie notatkę z „Wiadomości Archiwalnych” i postanowił zwrócić na nią uwagę autora. Jakież to rosyjskie – nie podać swego nazwiska, nie dołączyć choćby krótkiego liściku, nie napisać adresu zwrotnego! Z zachodniego punktu widzenia – najczystsze barbarzyństwo. Nicholas wszakże zdążył dobrze poznać mentalność i obyczaje nowych Rosjan. Anonimowość przesyłki świadczyła nie tyle o braku wychowania nadawcy, ile o jego skromności. Prawdopodobnie był on również człowiekiem ubogim (wiadomo, w jakich warunkach żyje większość rosyjskich naukowców), ale niepozbawionym godności. Obawiał się, że bogaty cudzoziemiec, uradowany otrzymaniem tak bezcennej wskazówki, obrazi go propozycją pieniężnej gratyfikacji. Niewykluczone też, że nadawca krępował się swej kulawej angielszczyzny i w obawie przed popełnieniem błędów nic nie napisał, choć przecież mogłoby mu przyjść do głowy, że autor artykułu o siedemnastowiecznej Rosji musi jako tako znać również współczesny język rosyjski.

(Och, ta słynna wstydliwość nowych Rosjan! Nicholas znał pewnego moskwianina, odbywającego staż na Uniwersytecie Londyńskim; facet po pijaku nagadał głupstw kierownikowi katedry, a nazajutrz nawet mu nie powiedział „przepraszam”, chociaż sądząc ze skonfundowanej miny, doskonale pamiętał o zajściu. „Niech pan podejdzie do profesora i po prostu go przeprosi – doradził mu Fandorin. – No trudno, za dużo pan wypił, każdemu się zdarza”. Nowy Rosjanin odparł na to: „Nie mogę. Krępuję się”. I przeżywał męki do końca stażu).

Ale co tam! Jeżeli życzliwy nieznajomy nie życzy sobie wdzięczności, Nicholas to uszanuje. Grunt, że teraz – przy odrobinie szczęścia i konsekwencji w działaniu – uda mu się napisać prawdziwą książkę. Jeżeli Cornelius przebywał na zesłaniu razem z Artamonem Matfiejewem (co obecnie należy właściwie uważać za udowodnione), to w pełnym tekście testamentu mogą się znajdować doprawdy bezcenne informacje. Nicholas przeczuwał, że jest bliski rzeczywistego odkrycia naukowego. Ale nawet gdyby aż tak mu się nie powiodło, zawsze będzie mógł zebrać dość materiału na poważną monografię, zatytułowaną, powiedzmy:

CORNELIUS VON DORN – KORNIEJ FONDORIN

Dzieje cudzoziemskiego najemnika w Rosji epoki

przedpiotrowej, spisane przez jego potomka

No co? Brzmi nieźle, prawda? Wystarczy posiedzieć we wspomnianym już CAAD, czyli Centralnym Archiwum Akt Dawnych, przekartkować parę prac o werbowaniu cudzoziemskich oficerów, przejrzeć rejestry wypłaty żołdów, protokoły ze śledztwa Prikazu [3] Spraw Tajnych, dotyczącego osoby Artamona Matfiejewa – i faktów nie zabraknie. Następnie przedstawi się je na interesująco nakreślonym tle epoki, uzupełni przypominającymi biografię tytułowego bohatera życiorysami innych cudzoziemskich najemników – i książka gotowa. Przy okazji Nicholas pozna wreszcie prawdziwą, a nie romantycznie wyidealizowaną ojczyznę. Dawno wszak powinien był to zrobić.

Sir Alexander spoczywał na dnie morza, niewładny już przekonać lekkomyślnego potomka, by zrezygnował z ryzykownego przedsięwzięcia, więc Nicholas wcielił swój zamiar w czyn w oszałamiającym tempie. Wysłał faks do moskiewskiego archiwum, w odpowiedzi otrzymał potwierdzenie, że interesujący go dokument istotnie znajduje się w zbiorach tej instytucji i może mu zostać udostępniony, a reszta to były już nieistotne drobiazgi: bilet, rezerwacja hotelu, sporządzenie testamentu (tak na wszelki wypadek). Cały swój ruchomy i nieruchomy majątek Nicholas, nie posiadając żadnych bliższych ani dalszych krewnych, zapisał Światowej Organizacji Walki o Prawa Zwierząt.

Po czym wyruszył w podróż – morską, a następnie lądową – trasą, jaką prawdopodobnie zdążał do tego samego celu jego daleki przodek.

W neseserze, wsuniętym teraz pod ławkę sypialnego wagonu, znajdowało się wszystko, co niezbędne: solenna rekomendacja Królewskiego Towarzystwa Historycznego, notebook z telefonem satelitarnym, ręcznym skanerem i najnowszym, świeżo opracowanym programem odczytywania starych rękopisów, drogocenna połówka testamentu z certyfikatem potwierdzającym jej autentyczność, polisa ubezpieczeniowa i bilet powrotny open (tym razem na samolot).

Przed spotkaniem z ojczyzną Nicholas przeszedł kurs autotreningu, aby wyzbyć się wszelkich możliwych odziedziczonych uprzedzeń.

Załóżmy, że Rosja to kraj niezbyt sympatyczny, mówił sobie magister. Politycznie podejrzany, zacofany cywilizacyjnie, zdemoralizowany. Wszystko to jednak są pojęcia względne. Kto powiedział, że Rosję należy porównywać z Anglią, wyspą szczęśliwą, która wsparła swój byt na trwałych, niewzruszalnych, uczciwych zasadach o sto czy dwieście lat wcześniej? A czemu nie z Koreą Północną lub, na przykład, Republiką Czadu?

Zresztą Anglikom Fandorin również wiele rzeczy miał za złe. To nacja jakichś armadillo, samotników, z których każdy dźwiga na grzbiecie gruby, szczelny pancerz – nie ma mowy, żeby się przezeń przebić. Zresztą nikt nawet nie próbuje tego robić, gdyż oznaczałoby to pogwałcenie prywatności. A słynny angielski dowcip! Mój Boże, nic wprost, same aluzje, autoironia, dystans. Czy można z Brytyjczykiem pogadać na jakikolwiek „rosyjski” temat w rodzaju dobra i zła, nieśmiertelności bądź sensu życia? Ale skąd. To znaczy, można, ale lepiej nie zaczynać.

Poza tym tliła się w Nicholasie nadzieja na pozaracjonalne, intuicyjne, mistyczne doznania, takie jak zew krwi, słowiańska dusza, głos przodków. Może nagle, kiedy za oknami wagonu zaczną przemykać skromne brzozowe zagajniki i osinowe laski, a na stacji dobiegną z peronu glosy wiejskich bab, oferujących porzeczki i pestki z dyni (czy co to tam teraz sprzedaje się na peronach), serce zadrży mu ze szczęścia, że oto potwierdziła się owa głęboka, tajemna wiedza, przeczucie, od zawsze piastowane na dnie duszy, i Nicholas ujrzy tamtą, dawną Rosję, która wcale nie zniknęła, nie odeszła, lecz po prostu się postarzała – nie, też nie – stała się dojrzalsza o sto lat. Ach, jak bardzo chciał, żeby dane mu było przeżyć taką chwilę!

Oto o czym rozmyślał magister nauk historycznych Nicholas Fandorin, wsłuchując się w monotonny stuk kół międzynarodowego pociągu ekspresowego „Iwan Groźny”, pokonującego ostatnie kilometry dzielące go od granicy łotewsko-rosyjskiej. Niestety, prawie całkiem się ściemniło i krajobraz za oknem zlewał się w ponurą, siną szarość, jedynie tu i ówdzie z rzadka rozjaśnianą wątłym światełkiem, a w dodatku mister Kalinkis wciąż rozpraszał zadumę Nicholasa swoją daleką od doskonałości angielszczyzną.

Z początku, kiedy uskarżał się na trudności z wprowadzaniem łotewskich wyrobów mlecznych na rynek europejski, można było jeszcze wytrzymać. Fandorin chciał udzielić handlowcowi dobrej rady: najrozsądniej chyba zapomnieć o Europie, gdzie łotewskie firmy za nic nie zostaną dopuszczone, gdyż jest ona dosłownie zalana własnymi produktami tej branży przetwórstwa, a zamiast tego zainteresować się Rosją, stanowiącą gigantyczny rynek zbytu. Tak, chciał udzielić rady, ale w porę się powstrzymał. Miał bowiem paskudny, nieuleczalny nawyk – nieproszony pchał się z życzliwymi radami, co na Wyspach Brytyjskich uchodzi za zachowanie wręcz nieprzyzwoite, ba, absolutnie niedopuszczalne. W ciągu spędzonych tam trzydziestu paru lat swego życia Fandorin tyle razy gryzł się w język, skory do bezwstydnego wtargnięcia w cudzą privacy, że aż dziw, iż dotąd sobie nie odgryzł tego zdradzieckiego narządu.

Wątpliwe poza tym, czy rada przypadłaby mieszkańcowi nadbałtyckiego kraju do gustu, gdyż od utyskiwań na bezwzględność Europejczyków mister Kalinkins przeszedł do wyrzekania na Rosjan, od których gorsi, jego zdaniem, byli jedynie ci dusigrosze Estończycy. Nicholas sam nie miał zbyt pochlebnej opinii o nowych Rosjanach, ale słyszeć własne zarzuty pod ich adresem z ust cudzoziemca zdawało mu się rzeczą nader nieprzyjemną. (Bodajże Puszkin wspominał gdzieś o podobnej sytuacji…).

– Obaj mieliśmy pecha – paplał eksporter wyrobów mlecznych – że nie było już biletów na nasz pociąg „Karlis Ulmanis”. To zupełnie co innego – czysto, kulturalnie, świeże produkty mleczne w wagonie restauracyjnym, a nie jakiś gułag na kołach. Wie pan, co to takiego „gułag”? Konduktorzy roznoszą wystygłą herbatę, w bufecie cuchnie zgniłą kapustą, a kiedy miniemy granicę, zobaczy pan, po wagonach zaczną się wałęsać prostytutki.

– Wyobrażałem sobie gułag nieco inaczej – zauważył ironicznie Fandorin, ale towarzysz podróży nie wyczuł sarkazmu w jego słowach.

– Aha, i jeszcze coś! – dorzucił zniżonym głosem. – Zaraz po kontroli paszportowej i celnej musimy zamknąć drzwi na zasuwę i na łańcuch, ponieważ… buszują. – Mister Kalinkins użył w tym miejscu rosyjskiego słowa (wypowiedź brzmiała: because they there… buszują), pstryknął parę razy palcami, po czym przetłumaczył ten czasownik na angielski jako hold up. - To prawdziwi bandyci. Wdzierają się do przedziału i zabierają pieniądze. A funkcjonariusze ochrony kolei i konduktorzy są z nimi w zmowie – sami im wskazują co zamożniejszych pasażerów. Dwa miesiące temu jeden mój znajomy…

Nicholasa znudziło już słuchanie gadaniny łotewskiego rusofoba, zachował się więc dość nieuprzejmie – włożył do uszu słuchawki i włączył odtwarzacz. Na kasecie znajdowała się piosenka o oddziaływaniu psychoterapeutycznym, zachęcająca, by kochać Rosję nawet tę mroczną, ze wszystkimi jej wadami. Fandorin zresztą już wcześniej zaplanował, że przekroczy granicę przy wtórze ochrypłego głosu Jurija Szewczuka.

To był dobry pomysł.

„Ojczyzna! To już ojczyzna ma!” – zagrzmiało w słuchawkach, „Iwan Groźny” zwolnił, za chwilę miał się zatrzymać na pierwszej stacji po rosyjskiej stronie, i Nicholas zakołysał się rytmicznie w takt refrenu. W sercu naprawdę coś mu drgnęło, zakręciło go w nosie, a oczy – to ci dopiero! – zaszły łzami.

Ojczyzna! To już ojczyzna ma!

I cóż, że fałszywa i zła…

Jeśli komuś to nie w smak,

Chyba mu rozumu brak!

My kochamy ją i tak!

Nie wytrzymał, zanucił piosenkę, wtórując wykonawcy, nagle jednak urwał. Wiedział, że absolutnie nie powinien śpiewać przy ludziach. Jak jeden z bohaterów Czechowa, głos miał silny, ale przykry dla uszu, a w dodatku był całkowicie pozbawiony słuchu muzycznego.

Fandorin odwrócił się od okna i ze skruchą zerknął na Łotysza. Ten wpatrywał się w niego z przerażeniem, jakby raptem ujrzał głowę Gorgony. Fakt, że śpiewak z Nicholasa nietęgi, ale żeby aż do tego stopnia?… „Ach, prawda – uprzytomnił sobie magister – Kalinkins nie wie przecież, że znam rosyjski”.

Nie zdążył jednak Łotyszowi nic wyjaśnić, gdyż w tej samej chwili drzwi zostały z hałasem odsunięte i do przedziału, tupiąc podkutymi butami, władowało się dwóch wojskowych w zielonych czapkach – oficer i szeregowy.

Oficer był purpurowy na twarzy i, jak się wydawało magistrowi, niezupełnie trzeźwy – w każdym razie zalatywało od niego jakimś wysokoprocentowym, choć raczej niezbyt wyszukanym napitkiem; ponadto co chwila czkał.

Straż graniczna, zorientował się Fandorin.

Oficer stanął przed Brytyjczykiem, wyciągnął do niego rękę i powiedział:

– Yk!

Nicholas speszył się, gdyż uświadomił sobie, że absolutnie nie ma pojęcia, jak wygląda w Rosji kontrola paszportowa. Czyżby było przyjęte zaczynać ją od uścisku dłoni? Cóż, to oryginalne, chociaż chyba niezbyt higieniczne, jeśli się weźmie pod uwagę, ilu pasażerom oficer musi uścisnąć ręce. Ale za to bardzo rosyjskie.

Fandorin zerwał się pośpiesznie i z szerokim uśmiechem mocno potrząsnął dłonią funkcjonariusza straży granicznej. Ten obrzucił zbzikowanego cudzoziemca zdumionym spojrzeniem i wybełkotał niewyraźnie, zwracając się do swego podwładnego:

– A to świr. Poczekaj, Sapryka, jeszcze nie takich rzeczy się napatrzysz.

Następnie wyrwał dłoń z uścisku Fandorina, wytarł ją o spodnie i burknął:

– Pokazuj paszport, zagraniczny porąbańcu. Paszport, anderstend? – Do żołnierza zaś mruknął: – Takim psycholom powinni dawać wariackie papiery, a nie paszporty.

Chudy, blady Sapryka zachichotał niepewnie.

Do czerwonej książeczki, ozdobionej wizerunkiem przedstawicieli narodowej brytyjskiej fauny – lwem i jednorożcem – dziwny pogranicznik odniósł się z całkowitym brakiem zainteresowania. Wręczył ją swemu pomocnikowi ze słowami:

– Przywal. Yk.

Żołnierzyk wbił pieczątkę na odpowiedniej stronie, a oficer tymczasem zajął się Kalinkinsem.

– Aha – skonstatował złowieszczo – bratnia Łotwa. – Z grymasem niechęci na czerwonej twarzy przekartkował paszport, a jedną stroniczkę obejrzał pod światło. – Wizka do kitu, rozpaćkana – zauważył z widocznym zadowoleniem. – Z taką to można jechać do Afryki. Daty też nie widać.

– Dostałem ją w waszym konsulacie! – zdenerwował się handlowiec. – Nie ja przystawiłem pieczątkę! Panie poruczniku, to są szykany!

Oficer zmrużył oczy w niemiłym uśmieszku.

– Szykany, powiadasz? A jak wasi pogranicznicy czepiają się naszych obywateli? Zaraz cię wysadzę z pociągu do wyjaśnienia sprawy, wtedy się zaczną prawdziwe szykany.

Mister Kalinkins zbladł i wyszeptał drżącym głosem:

– Nie, nie. Bardzo proszę.

Po pełnej napięcia pauzie oficer kiwnął głową.

– No. Już ja was nauczę szacunku dla Rosji… Yk! Dobra, przywalaj, Sapryka! – I majestatycznie wymaszerował na korytarz, zawadziwszy ramieniem o drzwi.

Żołnierzyk uniósł pieczątkę nad paszportem, zerknął na należącą do Kalinkinsa paczkę winstonów i zapytał cicho:

– A nie poczęstowałby pan papieroskiem?

Łotysz, syknąwszy coś ze złością w swoim języku, pchnął całe pudełko w stronę wyciągniętej ręki.

Nicholas obserwował tę scenę w kompletnym osłupieniu, ale ciąg szokujących niespodzianek dopiero się zaczynał.

Nie minęła minuta, kiedy drzwi znów się otworzyły (pukanie widocznie nie było przyjęte) i do przedziału wszedł funkcjonariusz celny. Na szyi dyndał mu długopis na sznurku. Obrzucił bystrym spojrzeniem obu pasażerów i od razu usiadł koło Łotysza.

– Narkotyki? – zapytał konfidencjonalnie. – Heroinka, kokainka?

– Jakie znowu narkotyki! – wykrzyknął nieszczęsny Kalinkins. – Jestem biznesmenem! Mam kontrakt z Syrkołbasimpeksem!

– A gdyby tak rewizja osobista? – zasugerował celnik w czarno-zielonym mundurze i zwracając się do Nicholasa, poufnym tonem wyjaśnił: – Mieliśmy tu w zeszłym tygodniu jednego „biznesmena”. Paczuszkę z towarem wsadził sobie w tyłek. Ale i tak znaleźliśmy.

Łotysz nerwowo przełknął ślinę i pod stolikiem podał celnikowi jakiś szeleszczący zwitek.

– Cóż, kontrakt rzecz święta – rzekł funkcjonariusz z westchnieniem, po czym zapytał Fandorina: – A pan skąd do nas przyjeżdża?

I znów się okazało, że brytyjski paszport budzi tu o wiele mniejsze zainteresowanie niż łotewski.

– Gute Reise [4] – rzekł na pożegnanie celnik, nie wiadomo dlaczego po niemiecku.

Kontrola była zakończona.

Pociąg zgrzytnął hamulcami, wagon zakołysał się i stanął. Za oknem widniał skąpo oświetlony peron i budynek stacyjny w pseudoempirowym stylu. Napis głosił:

NIEWOROTINSKAJA

L K. Mosk. – Bałt.

Oto ona, ziemia rodzinna!

Pierwszy kontakt z przedstawicielami państwa rosyjskiego wywarł na magistrze nauk historycznych tak wstrząsające wrażenie, że odczuł przemożną potrzebę, by bezzwłocznie coś przekąsić.

Rzecz w tym, że Nicholas Fandorin w ogóle nie pijał alkoholu, a jadał również z umiarem, i to ograniczając się jedynie do zdrowej żywności, dlatego też znana większości wewnętrzna potrzeba, by golnąć kielicha na uspokojenie nerwów, u naszego magistra objawiała się zwykle wzmożoną ochotą na jakąś ponadnormatywną i niezdrową przekąskę.

Mając w pamięci opinię towarzysza podróży na temat wagonu restauracyjnego, Nicholas postanowił nabyć coś w dworcowym bufecie, jako że w rozkładzie jazdy zaznaczono, iż pociąg na stacji Nieworotinskaja stoi aż piętnaście minut (pewnie po to, by pogranicznicy, celnicy i zatrzymani pasażerowie zdążyli wysiąść). Na wszelki wypadek portfel z pieniędzmi, dokumentami i kartami kredytowymi Fandorin zostawił w neseserze, a ze sobą wziął jedynie kilka banknotów tysiącrublowych, przewidująco nabytych w kantorze na ryskim dworcu.

Konduktor siedzący na stopniach wagonu usunął się, robiąc pasażerowi przejście, i ziewnął głośno. Przy niezbyt romantycznym wtórze owego ziewnięcia potomek ośmiu pokoleń rosyjskich Fandorinów po raz pierwszy postawił stopę na rodzimej, zalanej asfaltem ziemi.

Spojrzał w lewo, potem w prawo.

Po lewej stronie wisiał długi, wyblakły transparent z wizerunkiem wąsatego radzieckiego żołnierza w furażerce, a białe litery głosiły:

50 LAT WIELKIEGO ZWYCIĘSTWA

NIEŚLIŚMY JE NA SZTANDARACH PRZEZ PÓŁ ŚWIATA

JEŚLI TRZEBA – POWTÓRZYMY TRYUMFALNY MARSZ!

Na prawo stał niewielki gipsowy Lenin w cyklistówce, z wyciągniętą ręką. Nicholas zdziwił się, gdyż prasa podawała, że wszelkie kultowe relikty epoki totalitaryzmu już dawno usunięto. Widocznie jesteśmy w tak zwanej czerwonej strefie, uznał magister i wszedł do budynku dworca.

Panował w tym przybytku zapach niczym w od dawna zapchanym ustępie, a na ławkach leżeli i spali brudni, obdarci ludzie – jak można przypuszczać, współcześni kloszardzi, zwani tu menelami. Przyglądać się tym malowniczym oberwańcom Nicholas się krępował, czym prędzej więc podszedł do bufetu z oszkloną gablotą.

Nerwowe podniecenie skłaniało do spożycia czegoś szczególnie niewskazanego, jak choćby hot-dog czy hamburger. Jednakże na talerzach leżały tylko nierówno pokrojone kromki białego chleba z tłustą, niemal czarną kiełbasą, plasterkami żółtego sera o zawiniętych do góry brzegach i maleńkimi, zeschniętymi rybkami. Na widok tych osobliwych sandwiczy Fandorin się wzdrygnął. Omiótł gablotę spojrzeniem i w końcu zwrócił się do osowiałej bufetowej, która szklanym wzrokiem przyglądała się łażącym po kontuarze muchom:

– Poproszę jogurt. Z kawałkami owoców. Albo nie, dwa.

Bufetowa, nie podnosząc oczu, cisnęła na ladę dwa pojemniki Tutti-frutti (Nicholas zwykle kupował Danone – odtłuszczony, bez dodatków smakowych, ale jak szaleć, to szaleć), wzięła dwie tysiącrublówki i zamiast reszty położyła obok jogurtów trzy owocowe cukierki w wyblakłych papierkach.

– Bardzo przepraszam, ale termin przydatności tego produktu minął miesiąc temu – oznajmił Fandorin, przestudiowawszy etykietę. – Jogurt nie nadaje się do jedzenia.

Bufetowa zaszczyciła wreszcie spojrzeniem natrętnego klienta i wycedziła nienawistnie:

– Uch, mam już was wszystkich potąd! Spływaj stąd, koleś! Rzygać mi się chce, jak na ciebie patrzę.

Powiedziała to tak dobitnie i przekonująco, że Nicholas bez słowa wziął przeterminowany jogurt i – zmieszany – skierował się do wyjścia.

Przy drzwiach ktoś chwycił go za rękaw.

– Ej, mister, wonna fuck?

Fandorin myślał, że się przesłyszał – to chyba niemożliwe, żeby ten niepozorny, brodaty osobnik, przypominający leśnego diabła z bajki, proponował mu swoje usługi seksualne.

– Ten bucks. Only ten bucks! Do next station. - Nieznajomy wskazał palcem na pociąg, a potem gdzieś w bok. – Ten bucks!

Trochę dalej, pod ścianą, stała dziewczynka – ruda, piegowata i co najwyżej trzynastoletnia. Spojrzała obojętnie na cudzoziemca, zatrzepotała grubo wytuszowanymi rzęsami i wydmuchnęła spomiędzy nienaturalnie czerwonych warg bańkę gumy balonowej.

– Boże, przecież to jeszcze zupełne dziecko! – wykrzyknął wstrząśnięty Nicholas. – Ile masz lat, dziewczynko? Chodzisz do szkoły? Jak możesz?… Za dziesięć dolarów? To straszne!

Dziewczynka pociągnęła nosem i głośno strzeliła gumą do żucia, a sutener szturchnął magistra w ramię i powiedział po rosyjsku:

– Daj więcej, skoroś taki litościwy.

Fandorin wyskoczył jak oparzony z tej spelunki.

– Fuck you, mister! - krzyknął za nim brodaty.

O Boże, pociąg już ruszał, choć przewidziane w rozkładzie piętnaście minut jeszcze nie minęło! Ogarnięty panicznym strachem na samą myśl, że mógłby zostać w tym koszmarnym miejscu, Nicholas wrzucił jogurty do kosza na śmieci i co sił w nogach rzucił się w pogoń za umykającym wagonem.

Ledwie zdążył wskoczyć na stopień. Konduktor palił na platformie w towarzystwie dwóch rosłych młodych ludzi w granatowo-białych dresach. Przelotnie spojrzał na zdyszanego Anglika, nie komentując ani słowem jego szczęśliwego powrotu.

„Do żadnych Kromiesznik nie jadę – myślał Nicholas, idąc korytarzem. – Zeskanuję drugą połowę testamentu, pogrzebię trochę w dokumentach Prikazu Cudzoziemskiego i Rycerskiego i wracam do Londynu. Trzy dni. Maksimum pięć. W Moskwie będę się poruszał po trasie: hotel-archiwum-hotel”.

Nie, historyczna ojczyzna zdecydowanie się Fandorinowi nie spodobała. Ciekawe, jak może się podobać piosenkarzowi Jurijowi Szewczukowi?

Najgorsze jednak było to, że w duszy magistra obudziło się dręczące przeczucie, iż odtąd także i tamtej, dawnej Rosji nie będzie już mógł kochać tak bezgranicznie jak do tej pory. Ach, ojcze, ojcze, najmądrzejszy z ludzi…

Eksporter wyrobów mlecznych zamknął się w przedziale i wpuścił Fandorina dopiero po dłuższej chwili, a następnie demonstracyjnie zasłonił się jakimś łotewskim pismem ilustrowanym.

Zawsze gdy Nicholas znajdował się w trudnej sytuacji lub szczególnie kiepskim nastroju, układał limeryk. Pewna koncentracja umysłu, niezbędna przy tej czynności, w połączeniu z jej absurdalnym w swym komizmie rezultatem sprzyjała relaksowi i przychylniejszemu spojrzeniu na świat. Wypróbowany sposób pomógł i teraz – poetycka łamigłówka sprawiła, że stan ducha Nicholasa trochę się poprawił.

Nagle ktoś cicho zapukał do drzwi. Fandorin wstał, by otworzyć zatrzask, a mister Kalinkins odłożył pismo i nerwowo ostrzegł po rosyjsku:

– Przez łańcuch! Tylko przez łańcuch!

W szczelinie uchylonych drzwi było zupełnie ciemno, choć jeszcze parę minut temu na korytarzu paliło się światło. Do twarzy Nicholasa uniosła się ręka w granatowym rękawie z białą lamówką i w nos uderzył go łaskotliwy strumień jakiejś cuchnącej cieczy.

Fandorin już miał zaprotestować przeciwko tak skandalicznemu zachowaniu, ale nie zdążył, ponieważ nogi nagle odmówiły mu posłuszeństwa.

Magister osunął się na podłogę, uderzając skronią o metalową futrynę drzwi, i utracił kontakt z rzeczywistością.

Nawiązał go powtórnie niejako tą samą drogą, gdyż czuł taki ból i pulsowanie w skroni, że chcąc nie chcąc, musiał najpierw poruszyć ciężką jak ołów głową, a potem otworzyć oczy.

Dodatkowych pięciu minut potrzebował na to, by odtworzyć cały ciąg wydarzeń i uświadomić sobie, co się stało.

Mister Kalinkins leżał na swojej ławce; spod przymkniętych powiek błyskały tylko białka. Z ust Łotysza ściekała cienka strużka śliny, a na jego piersi spoczywał wybebeszony portfel.

Stopa Fandorina natrafiła na coś twardego. Neseser! Jego neseser firmy Samsonite, otwarty, ział teraz pustym, wypatroszonym wnętrzem.

Wewnątrz nie zostało nic. Nie było notebooka, telefonu, portfela ani – co najgorsze – koperty, w której znajdowała się licząca trzysta lat rodzinna pamiątka.

Prawdziwy koszmar!

Aneks

Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, ułożony po odjeździe pociągu ze stacji Nieworotinskaja 13 czerwca wieczorem, parę minut po dziesiątej:

Pewien magister z Londynu

Z szybkich decyzji słynął.

Gdy wybrał się w Rosji ostępy,

Stanął tam jak zaklęty,

Słysząc: „Fuck you, skurwysynu!”.

Rozdział drugi

Do Corneliusa uśmiecha się fortuna. Drogocenna zawartość

skórzanej sakwy. Zawarcie znajomości z Moskowitami. Wieś

Nieworotynskaja.

Dobra wróżba. Fałszywy Eden.

Cornelius wydał przenikliwy okrzyk „Iiijaaa!”, smagnął nahajką dorodnego hiszpańskiego ogiera, kupionego w Rydze za czterdzieści trzy reichstalary (czyli połowę ruskiego zadatku), i kary koń, przestraszony nie tyle uderzeniem, ile dzikim wrzaskiem w samo ucho, momentalnie puścił się kłusem. Naprawdę dobry wierzchowiec – pojętny, mocnej budowy, niewymagający obfitej paszy – o wiadrze wody i półczetweryku owsa zdolny pokonać bez trudu siedem mil. No i szybki. A to było teraz dla Corneliusa bardzo ważne.

Z tyłu, na długich cuglach, biegła cisawa, kosmatonoga kobyłka, objuczona bagażem – ona także starała się, jak mogła, wyrzucając z lekka na boki rozdeptane kopyta. To, co najcenniejsze, von Dorn miał, oczywiście, przy sobie, w sakwie przytroczonej do siodła, ale pozbywać się kobyłki byłoby szkoda, dlatego nie popędzał zbytnio koni, utrzymując spokojne, równe tempo. W jukach wiózł niezbędne zapasy – suszone mięso, sól, suchary – i ciepłą szubę z psiego futra, bo jak słyszał, w Moskwie nawet w maju bywają lute mrozy, kiedy to drzewa pękają z hukiem, a wąsy pokrywają się igiełkami lodowatego szronu.

Oddaliwszy się o pół setki kroków, Cornelius obejrzał się na straż graniczną. Dowódca o tępej, prostackiej gębie, oszołomiony niespotykanym zuchwalstwem cudzoziemca, nadal gapił się na niego bezmyślnie. Trzech zbrojnych wymachiwało tylko rękami, a jeden ładował przedpotopową strzelbę; w Europie nie widywano takich od czasów wojny trzydziestoletniej. A niech tam, i tak spudłuje. Nieudolność Moskowitów w posługiwaniu się bronią palną jest powszechnie znana. Po to przecież porucznik – nie, teraz już kapitan – von Dorn został zwerbowany do moskiewskiej służby: żeby nauczyć tutejszych żołnierzy celnie strzelać i walczyć w szyku.

Pozostawanie na holenderskim żołdzie nie wróżyło pomyślnej przyszłości. Z początku ich królewskie moście płaciły najemnikom regularnie, ale kiedy wojna z Anglikami się skończyła, a lądowe potyczki z Francuzami wygasły, wirtemberscy muszkieterowie stali się niepotrzebni. Jedni przeszli na służbę do Polaków, inni do Szwedów, Cornelius zaś wciąż obijał się w Amsterdamie, choć pieniądze mu się kończyły.

W dodatku prawdziwej wojny od dawna już nie było. Kto wie, czy takie wojny jeszcze w ogóle kiedykolwiek będą się toczyć? Już od dziesięciu lat – zaczął jako zupełny gołowąs – chodził von Dorn w tym żołnierskim kieracie: najpierw jako prosty rajtar, potem kornet, aż wreszcie dwa lata temu wykupił patent oficerski i został porucznikiem – ale wszystko to nie przynosiło zysków, pewności ani perspektyw. Dwa lata służył u Francuzów, pół roku u księcia meklemburskiego, rok u Duńczyków, potem u Szwedów – a może odwrotnie. Aha, było jeszcze wolne miasto Brema, polski król i znowu Francuzi. Kiedy dostał się do niewoli holenderskiej, musiał walczyć przeciwko Francuzom. Na czole, w okolicy lewej skroni, miał Cornelius półkolistą bliznę – w bitwie pod Ensheim, kiedy walczyli z kirasjerami wicehrabiego de Turenne, leżący na ziemi ranny koń wierzgnął i uderzył go podkutym kopytem; cud boski, że łba mu nie rozwalił. Damom Cornelius mówił, że to ślad celnej strzały Kupidyna, prostym dziewczynom – że pamiątka po tureckim jataganie.

Najlepiej by było zaciągnąć się na służbę austriacką i wojować przeciwko Turkom. Ku takiej decyzji jął się skłaniać dzielny porucznik pod koniec trzeciego miesiąca przymusowej bezczynności, kiedy długi przekroczyły sumę dwustu guldenów i już widział się w więziennym lochu. Nie jest przecie taki młody, skończył dwadzieścia lat, a nie zdobył ani majątku, ani sławy, ani nawet dachu nad głową. Do Theofels, do starszego brata, nie zamierzał wracać, nie ucieszą się tam z dodatkowej gęby do karmienia. Claus i bez tego ma dość zmartwień – zamek wymaga ciągłych napraw, a klasztorowi trzeba spłacać starą, zaciągniętą jeszcze przez ojca pożyczkę.

Tylko gdzie są ci Turcy? Podróż do Wiednia jest kosztowna, bo to daleko, a co, jeśli nie uda mu się zaciągnąć na służbę? Wtedy trzeba będzie chyba zostać mnichem – brat Andreas, najmądrzejszy z von Dornów, jest już opatem klasztoru – albo amantem jakiejś starej, grubej kupcowej. Zamienił stryjek siekierkę na kijek.

I nagle fortuna uśmiechnęła się do Corneliusa! W szynku nad Prinzengracht przysiadł się do jego stolika solidny, budzący zaufanie gość, przedstawił się jako były pułkownik w carskiej służbie, nazwiskiem Faustle. Okazał się prawie krajanem Corneliusa, pochodził z Badenii. W Moskwie spędził cztery lata, a teraz wracał w rodzinne strony – chciał kupić dom, sad i ożenić się. Do Amsterdamu dotarł dzięki łaskawości rosyjskiego księcia Tułupowa, wysłanego do Europy w celu zwerbowania doświadczonych oficerów dla carskiego wojska. Żołd nie jest może zbyt duży, ale wypłacany regularnie. Na drogę – hojne zaopatrzenie w wysokości stu reichstalarów, a po przyjeździe na wstępne koszty jeszcze pięćdziesiąt reichstalarów srebrem, skórki sobolowe tejże wartości i pięć łokci wykwintnego sukna. Najważniejsze jednak, że przed człowiekiem odważnym i przedsiębiorczym, który chce sobie zapewnić bezpieczną przyszłość, ten azjatycki kraj otwiera doprawdy nieograniczone możliwości. Herr Faustle powiedział, gdzie się zatrzymał ów rosyjski książę, zapłacił za wino i przeniósł się do innego stołu, żeby pogadać z dwoma holsztyńskimi dragonami, Cornelius zaś siedział i rozmyślał. Krzyknął jeszcze do Faustlego: „A z Turkami car wojuje?”. Okazało się, że tak – i z Turkami, i z Tatarami. To rozwiało ostatecznie wątpliwości von Dorna.

No, a już kiedy Cornelius ujrzał carskiego wysłannika w szubie ze złotogłowiu, wyszywanej drogimi kamieniami, w wysokiej sobolowej czapie (każda taka skórka u handlarza futer kosztuje co najmniej dwieście reichstalarów!), obawiał się tylko jednego – że go nie przyjmą na służbę.

Ale przyjęli. Warunki zostały ustalone zgodnie z zapewnieniami pułkownika – sto reichstalarów na drogę i tyleż na koszta zagospodarowania (w srebrze, sobolowych skórkach i suknie), żołd w wysokości jedenastu rubli na miesiąc i strawne. Kontrakt opiewał na cztery lata, do maja 1679 roku. Dla przydania sobie ważności i żeby się trochę bardziej zacenić, von Dorn zażądał rangi kapitana, choć wiedział, że bez patentu nie ma na to widoków. Tymczasem zgodzili się! Proszę – jeszcze do niedawna był wiecznym porucznikiem bez szans na awans i wysługę, a teraz został kapitanem muszkieterów. Książę od razu wystawił papiery na nazwisko kapitana von Dorna i opatrzył je czerwonymi lakowymi pieczęciami, wszystko jak należy.

Do Rygi dopłynął świeżo upieczony kapitan rybacką szniką – Polskę wolał ominąć, gdyż mogli tam sobie przypomnieć, że przed dwoma laty zdezerterował z pułku księcia Wiśniowieckiego. Cały prześmierdł śledziami, ale za to transport był tani – Cornelius zapłacił wszystkiego sześć reichstalarów.

W stolicy Inflant, ostatnim na trasie jego podróży europejskim mieście, zaopatrzył się we wszelkie niezbędne rzeczy, których w Azji niepodobna było dostać – tłuczoną kredę do czyszczenia zębów (ich olśniewająca biel przyczyniła się do wielu miłosnych podbojów Corneliusa), używaną, ale jeszcze w zupełnie dobrym stanie, kruczoczarną perukę, tytoń z Batawii, płaską, wygodną pułapkę na pchły, zawieszaną na skos, pod pachą. Postanowił nie dobierać sobie do kompanii współtowarzyszy podróży. Wyposażony w angielski muszkiet, dwa norymberskie pistolety i toledańską szpadę, nie bał się leśnych rabusiów. Ruszył w stronę rosyjskiej granicy sam.

Droga mu się dłużyła. Piątego dnia dotarł do ostatniej szwedzkiej placówki – małej warowni Neuhausen. Porucznik, który towarzyszył von Dornowi do granicznej rzeczki, wskazał mu kierunek dalszej jazdy – o tam, za tym polem i lasem, jakieś dwie i pół mili stąd, leży rosyjska wieś Nieworotynskaja, nazwana tak dlatego, że Moskowici mają tu zaledwie dwie osady. Druga zwie się Worotynskaja, jako że należy do stolnika Worotyńskiego. „Oto najlepszy przykład, jak głupi i pozbawieni wyobraźni są ci czosnkożercy – powiedział porucznik. – Gdyby była tu jeszcze trzecia wieś, którą należałoby jakoś nazwać, nie wiedzieliby po prostu, jak sobie poradzić z taką łamigłówką”.

„Dlaczego czosnkożercy?” – spytał Cornelius. Porucznik wyjaśnił, że tubylcy są całkowicie pozbawieni węchu. Choć odznaczają się niezdrowym zamiłowaniem do mycia (której to namiętności ulegają nieomal miesiąc w miesiąc, co zresztą łatwo daje się wyjaśnić rozwiązłością obyczajów, gdyż łaźnie służą zarówno mężczyznom, jak i kobietom, korzystają z nich oni wspólnie), są zupełnie nieczuli na odrażające zapachy, a podstawa ich pożywienia to surowa cebula i czosnek.

Na Corneliusie wiadomość ta nie wywarła większego wrażenia. Każdy, kto przez dłuższy czas znajdował się w oblężonym mieście czy twierdzy, wie, że czosnek jest bardzo zdrowy – chroni i przed szkorbutem, i przed puchliną nóg, a nawet, jak utrzymują niektórzy, przed francuską chorobą. Niech się nim tubylcy objadają do woli, byleby żołd wypłacano w terminie.

Przeprawił się przez rzeczkę w bród, a gdy przejechał może z pół mili, zza krzaków wyskoczył niewielki oddziałek. Jeden Moskowita, spasiony, o purpurowej, świńskiej gębie, siedział na koniu, a pozostali czterej podążali w ślad za nim pieszo. Wszyscy mieli na sobie zielone kaftany o długich połach, brudne i wyświechtane; tylko okrycie jeźdźca było całe, reszty – w dziurach i łatach. Cornelius w pierwszej chwili trochę się przestraszył, że to jacyś rabusie, i już sięgał do olster przy siodle, ale zaraz uświadomił sobie, że złoczyńcy nie noszą mundurów. A więc była to pewnie straż graniczna.

Trzej żołnierze mieli halabardy, jeden rusznicę. Dowódca – przypasaną krzywą szablę. Powiedział coś groźnie, sycząc przy tym jak gąsior. Pełno było w jego mowie dźwięków „tsch”, „tch” i „tsz”. Sens jego słów można było pojąć i bez przekładu. Ktoś ty i skądeś się, u licha, wziął na ziemi należącej do wielkiego moskiewskiego cara?

Von Dorn grzecznie uchylił kapelusza, wyjął z sakwy dokument podróżny i wymownie zakołysał przywieszonymi na nim pieczęciami. Potem rozwinął go i udał, że czyta, co napisano w środku – w rzeczy samej wyrecytował słowa, których nauczył się na pamięć: „I tenże kapitan muszkieterów Korniej Fondornow jechać ma do Pskowa, do Nowogrodu Wielkiego, a także i do Tweru, skąd nie mieszkając, winien podążać do Moskwy”.

Dowódca straży znów zasyczał i zagdakał (zalatywało od niego jakąś lichą gorzałką), po czym wyciągnął rękę po glejt, ale Cornelius, chwała Bogu, nie urodził się wczoraj. Jeszcze raz wskazał na przywieszoną pieczęć, po czym przezornie schował dokument.

– Psków – Nowogród – Twer – Moskwa – powtórzył i dodał z naciskiem: – Nie mieszkając (co miało znaczyć: „w pilnej sprawie urzędowej”).

Pod krzakiem, jak się okazało, siedział jeszcze jeden Moskowita – nieuzbrojony, za to z miedzianym kałamarzem, zawieszonym na szyi, i gęsim piórem, wetkniętym za ucho.

Teraz podniósł się leniwie i oznajmił zrozumiałą – mimo fatalnej wymowy – niemczyzną:

– Zapłać trzy talary holenderskie dowódcy, jeden mnie i jeden strzelcom – oni też muszą żyć – a potem jedź sobie z Bogiem, skoroś taki ważny i potrzebny.

„Pięć reichstalarów? Pięć?! Za co?!”.

– Dobrze, zaraz. – Cornelius kiwnął głową. – Tylko podciągnę popręg.

I podciągnął. A potem jak nie wrzaśnie koniowi w ucho, jak nie smagnie go nahajką! Pięć talarów, panowie strażnicy? A ucho od śledzia nie łaska?

Z tyłu ktoś wypalił z broni, powietrze niebezpiecznie blisko rozdarł świst kuli – nie więcej niż pół łokcia od ucha Corneliusa. Ale Bóg strzegł, śmierć ominęła kapitana. Von Dornowie mają szczęście, to rzecz od dawna wiadoma. Gorzej, że nigdy nie potrafili wyciągnąć z tego żadnej korzyści. Winę za to ponosiło ich przeklęte, wielkopańskie pięknoduchostwo, a także pechowa dewiza rodzinna, której twórcą był protoplasta rodu, Theo: Honor primum, alia deinde [5].

Prapradziadek Tibo-Montezuma, który wrócił z Meksyku z wozem pełnym azteckiego złota, swoim niewyparzonym, ostrym językiem wzbudził gniew cesarza Karola – nie uniósł nie tylko złota, lecz i głowy. Stryjeczny dziadek, Piękny Ulrich, zdobył wspaniałą pozycję, zostawszy faworytem owdowiałej księżnej Sachsen-Altenburg. I co? Zakochał się w dziewczynie bez posagu, opuścił dwór książęcy i dokonał żywota w ubóstwie.

Kiedyś, gdy był jeszcze młody i głupi, Corneliusowi imponowała ta szczególna, butna vondornowska dezynwoltura wobec darów losu, ale zaznawszy głodu i chłodu podczas długich przemarszów i oblężeń, nałykawszy się bitewnego kurzu i dymu, zrozumiał: honor dobry jest dla tych, którzy mogą sobie nań pozwolić. Jeżeli zaś cały twój dobytek mieści się w niewielkiej skórzanej sakwie, to o honorze lepiej – przynajmniej na razie – zapomnieć.

Jakież to skarby kryła owa przytroczona do siodła torba?

Przede wszystkim – glejt od księcia Tułupowa, czyli przepustkę do sławy i bogactwa. Jeśli Cornelius istotnie je osiągnie, będzie mógł pomyśleć i o honorze.

Dalej – cyprysowy krzyżyk z Ziemi Świętej, wygrany w kości od pewnego kapucyna z Angers.

Złoty medalion z inicjałami „C. v. D.”, sekretny dar od matki, który ofiarowała mu na pamiątkę, gdy na zawsze opuszczał Theofels. Dawniej w środku spoczywała jeszcze relikwia – drzazga z krzyża męki Pańskiej, ale w zeszłym roku, podczas bitwy pod Charleroi, wypadła z medalionu.

Najcenniejszym jednak i najrzadszym skarbem w sakwie był wspaniały budzik, który dostał się Corneliusowi w spadku po ojcu. Podział odziedziczonych dóbr został przeprowadzony uczciwie, zgodnie z ostatnią wolą zmarłego. Clausowi przypadł w udziale zamek, ziemia i długi, Marta i Greta dostały po pierzynie, po dwie poduszki i po dwie sukienki, Ferdynand – porządnego konia i siodło, Andreas – jako sługa boży, dla którego dobra doczesne to marność – nic, najmłodszy, czyli Cornelius – budzik, wojenne trofeum ojca nieboszczyka, gdy walczył pod dowództwem Wallensteina. Budzik był z brązu, a tarczę ze złoconymi cyframi chroniło kryształowe szkło. Czy zegar naprawdę dzwonił, czy też mechanizm dawno się zepsuł, tego Cornelius nie wiedział, gdyż strzegł drogocennej pamiątki jak źrenicy oka i nigdy budzika nie nakręcał. Nigdy też, nawet w najtrudniejszych momentach, ojcowskiej spuścizny nie zastawiał ani nie grał o nią w karty. Tak wykwintne cacko dobrze by się prezentowało jedynie w odpowiednim wnętrzu, pośród brązowych rzeźb, marmurów i aksamitnych portier, Cornelius zatem za ukoronowanie swojej kariery uważał pozyskanie możliwie najstosowniejszego entourage’u dla budzika. Dalej jego ambicje nie sięgały. Od osiągnięcia celu był zresztą jeszcze bardzo daleki.

Ale tam, w skórzanej sakwie, leżało również maleńkie zawiniątko, dzięki któremu wędrówki budzika mogły się pomyślnie zakończyć w nie tak znów odległej przyszłości. Kosmyk miedzianorudych włosów, starannie zapakowany w pergamin, wróżył Corneliusowi dochody, których nie zapewniłby mu najwyższy nawet żołd ani wojaczka z Turkami. Kapitan muszkieterów, zanim popłynął do Rygi, odbył nader rzeczową rozmowę z kupcem, Jaanem van Charenem, który dostarczał do europejskich stolic wspaniałe rude włosy holenderskich kobiet, służące do wyrobu najmodniejszych peruk „Laura”. Van Charen powiedział Corneliusowi, że ryże Holenderki są bardzo chciwe i uparte i żądają za swoje rzadkie kudły ogromnych sum, wykorzystując fakt, że włosy o barwie miedzi nieczęsto się spotyka. W Moskowii natomiast kobiet i dziewczyn o włosach w tym niepowtarzalnym odcieniu jest po prostu bez liku – ma je co druga z nich, więc z pewnością nie będą się przesadnie targować. Pomysł był prosty i pewny: za kapitański żołd kupować tanio od Moskowitek ich warkocze, przesyłać je z kupieckimi karawanami do van Charena, do Amsterdamu, a tam już on będzie wpłacał należne von Dornowi wynagrodzenie do banku. Rudy lok dał kapitanowi na wzór, żeby przypadkiem nie pomylił koloru, a na pergaminie własną ręką wypisał uzgodnioną cenę – 1500 guldenów za umówionej wielkości przesyłkę. W ciągu czterech lat służby Cornelius zgromadzi prawdziwy majątek! To o wiele lepszy sposób na wzbogacenie się niż wojaczka z Turkami, uznał kapitan.

Była piękna, słoneczna i rześka majowa pogoda, ptaki szczebiotały zupełnie tak samo jak w okolicach rodzinnego Theofels i nastrój Corneliusa zdecydowanie się poprawił. Dla pewności przejechał jeszcze jakąś milę żwawym kłusem, choć trudno było przypuszczać, żeby podpity dowódca straży w zielonych mundurach zechciał go ścigać. Kiedy cisawa kobyłka zaczęła co chwila podrywać łeb i toczyć pianę z pyska, Cornelius zwolnił tempo. Trzeba było nakarmić i napoić konie, a i samemu nie zawadziłoby wychylić szklaneczkę za pomyślną przyszłość w rosyjskiej ziemi.

Kiedy pod pagórkiem kapitan ujrzał wieś, sądził z początku, że jest wymarła – opuszczona przez mieszkańców lub wyniszczona zarazą. Zobaczył szare, przekrzywione chaty, kryte przegniłymi, słomianymi strzechami, ślepe okienka, kapliczkę z przechylonym na bok, dziwnym krzyżem o dodatkowych ramionach. Ale nad jedną z chałup, długą i ogrodzoną płotem, wił się dymek, a w pewnej odległości od ludzkich siedzib pasło się stado – trzy kościste krowiny i może z dziesięć brudnych owiec. Najwidoczniej to była wieś Nieworotynskaja.

Jedyną uliczką Cornelius jechał bez pośpiechu, z ciekawością rozglądając się wokół. Takiej nędzy nie widywał nawet w Polsce. Nie było tu nic – choćby jednej kury, drzewka owocowego, wozu. Nawet psów. Zdziwiło kapitana, że na dachach nie ma kominów – pewnie wszystko to kurne chaty, ogień rozpala się w środku, jak u Samojedów na dalekiej północy, a dym nie ma ujścia.

Istoty ludzkie jednakże od czasu do czasu się pojawiały. Najpierw dojrzał kapitan zgrzybiałą, sześćdziesięcioletnią staruchę. Kobiecina wyskoczyła zza niechlujnie skleconych wrót, kiedy koń von Dorna, podniósłszy ogon, akurat się wypróżnił, wrzuciła w podołek zgrzebnej spódnicy parujące jeszcze kule nawozu, obnażając przy tym chude nogi ziemistej barwy, po czym splunąwszy za cudzoziemcem, podreptała z powrotem. „Chce to zjeść, czy co?” – przestraszył się Cornelius, ale zaraz sobie wytłumaczył, że stara użyje pewnie końskich odchodów jako nawozu lub na podpałkę.

Następny był chłop, w samej tylko koszuli. Leżał na środku drogi ni to martwy, ni pijany – a może po prostu spał. Koń przestąpił przez niego ostrożnie, kobyłka obeszła go bokiem. Zza płotu wyszło dwoje dzieciaków, umorusanych i zupełnie gołych. Chłopcy zagapili się na cudzoziemca pustymi, nieruchomymi oczami. Jeden pociągał nosem, drugi ssał palec. Wyglądali zupełnie jak zwierzątka. Ale zachowywali się spokojnie – nie napraszali się o jałmużnę ani nie rzucali kamieniami.

Przed sobą zobaczył Cornelius starą chałupę, która – jedyna w całej wsi – miała komin, a w oknach szybki z miki (w innych domach maleńkie okienka przesłaniały wołowe pęcherze). Na przyzbie leżało bez ruchu jeszcze dwóch mężczyzn, w podwórzu stało kilka wozów i tłoczyło się z pół tuzina uwiązanych koni. To było to, czego Cornelius potrzebował – karczma czy zajazd.

Kapitan wjechał za ogrodzenie i chwilę czekał, czy aby nie wyjrzy jakiś sługa. Nikt się jednak nie pojawił. Wtedy von Dorn krzyknął: „Ej! Ej-ej!”, ponawiając próbę może z pięć razy. Nawoływanie jednak również nic nie dało. Owszem, wyszedł na ganek jakiś chłop w samych portkach i z miedzianym krzyżykiem na obnażonej piersi, ale bynajmniej nie po to, by pośpieszyć podróżnemu z pomocą. Postał chwilę, zachwiał się kilka razy, po czym runął ze stopni głową w dół. Z rozciętego czoła pijaka pociekła strużka krwi, tworząc małą kałużę.

Dużo się tutaj pije, zauważył w duchu Cornelius. Pewnie przypada dzisiaj jakieś święto.

Sam uwiązał konie. Rozsiodłał je i nasypał im owsa z własnych zapasów (miał go trochę w jukach). Cisawa starła sobie trochę lewe kopyto, przydałoby się ją na nowo podkuć. Z karym wszystko było w porządku – cudo, a nie koń.

Sakwę Cornelius wziął ze sobą, pistolety również. Muszkiet przewiesił przez ramię. Po juki trzeba będzie zaraz posłać sługę, bo jeszcze, nie daj Boże, ktoś je ukradnie.

Pchnął zbite z desek drzwi i znalazł się w ciemnawej szopie. W nozdrza buchnął mu zakisły smród zgnilizny. Szwedzki porucznik mówił prawdę, nie pachniało u Moskowitów nektarem i ambrozją.

Cornelius postał chwilę w progu, by przyzwyczaić oczy do półmroku. W głębi izby dojrzał kilka długich stołów; siedzieli przy nich milczący – nie, cicho coś pomiędzy sobą gwarzący – brodaci oberwańcy. Przed nimi stały gliniane kubki lub czworograniaste sztofy z grubego zielonego szkła, różnej wielkości. Siedzący opróżniali je często gęsto, gwałtownie odrzucając przy tym głowę do tyłu. Z misek brali palcami poszatkowaną kapustę. W kącie, za szynkwasem, drzemał karczmarz.

Kapitan już miał się skierować w tamtą stronę, gdy nagle zamarł bez ruchu, mrugając zdumionymi oczyma. Tuż przy drzwiach klęczała trzynastoletnia może dziewczynka w brudnej koszulinie, gryzła słonecznikowe pestki i wypluwała je na podłogę. Była piegowata, miała narysowane węglem brwi aż do uszu, rzęsy uczernione sadzą i olbrzymie buraczane rumieńce na policzkach. Wstrząsnął jednak Corneliusem nie ten jaskrawy malunek, lecz kolor rozczochranych, niczym nieosłoniętych, sięgających niżej pasa włosów. Był właśnie taki, w odcieniu miedzianej czerwieni, najprawdziwsza „Laura”! Spotkanie z Moskowią zaczynało się pod pomyślną wróżbą.

Von Dorn nachylił się, ujął w dwa palce pasmo włosów dziewczynki i przyjrzał mu się dokładniej. Nie było żadnych wątpliwości. Gdyby wysyłać do Amsterdamu, powiedzmy, trzy, nie, cztery transporty rocznie, to w ciągu czterech lat można zarobić… zaraz… dwadzieścia cztery tysiące guldenów! Daj mi trochę czasu, mój wspaniały budziku, już niedługo znajdziesz się w godnym siebie miejscu!

Dziewczynka spojrzała na mamroczącego coś pod nosem cudzoziemca z dołu do góry, nie poruszywszy nawet przy tym głową i nie przestając wypluwać łupin. Kupować teraz od niej włosów oczywiście nie było sensu – w Moskwie pewnie też rudych nie brakuje. Ale warto pogadać o cenie, żeby się zorientować, jakie będą koszta przesyłanych partii.

Cornelius lekko szarpnął dziewczynkę za włosy, po czym wskazał je palcem. Następnie przywołał na pamięć jedno z dziesięciu podstawowych słów, których wyuczył się po drodze:

– Po tszemu?

Odpowiedzi udzieliła mu nie dziewczynka, lecz niski chłopina o skołtunionej brodzie, z czarną przepaską na twarzy.

– Za czwartaka.

Odsłonił w uśmiechu puste dziąsła, zrobił obrzydliwie sprośny gest i dodał jeszcze jakieś wyjaśnienie. Kapitan wyłowił słowo „kopiejka”. Dziewczynka pociągnęła nosem i nagle zadarła koszulę aż po chude, wystające obojczyki. Po co, nie wiadomo. Pod spodem była zupełnie naga, ale na co patrzeć u tak małego dziecka? Musi być widocznie niespełna rozumu, domyślił się Cornelius, zaprzątnięty zgoła czym innym.

„Dajmy na to, że brodacz powiedział, iż za czwartaka pozwolą ściąć część włosów, a za kopiejkę wszystkie. Czwartak to ćwierć kopiejki, za guldena przy wymianie dostaje się dwadzieścia kopiejek… Na oko włosy muszą ważyć ze dwa funty”. Od tych gorączkowych rachunków serce Corneliusa aż mocniej zabiło. Wyglądało na to, że zakupu można dokonać bardzo tanio!

Brodacz nie chciał się odczepić, szturchał von Dorna w bok, natarczywie podsuwając mu dziewczynkę. Kapitan lekko trzepnął go w ucho, żeby dał spokój, i podszedł do szynkwasu.

Chętnie posiliłby się teraz połową baraniego udźca czy całym kapłonem, ale wyglądało na to, że gotowanego jedzenia tutaj nie podawano. Na ladzie, pośród mętnych, cuchnących gorzałką kałuż, stał talerz z jakimiś oślizgłymi grzybami, miska pełna czarnej, lepkiej mazi, parę kawałków szarawego chleba, górę zaś skisłej czy może ukwaszonej kapusty wywalono wprost na nieheblowane deski szynkwasu.

Karczmarz spał, przylgnąwszy policzkiem do lady; siwa broda spoczywała pośród misek i kapusty. Zastanawiając się, co zamówić, Cornelius odruchowo zdjął z brody tłustą wesz i rozgniótł ją między paznokciami. Oprócz chleba i jakiegoś mocnego napitku nie było się tu czym posilić.

Uniósł rękę, żeby trzepnąć szynkarza po łysawej głowie, okazało się jednak, że ten nie śpi, lecz przymrużonymi oczyma wpatruje się nie w twarz gościa, tylko w jego przerzuconą przez ramię sakwę. Kapitan wziął spory kawał chleba, rzucił na ladę małą, srebrną kopiejkę i zażądał po polsku, mając nadzieję, że brodacz zrozumie:

– Wódki!

Kopiejkę karczmarz wsunął sobie do ust – brzęknęło coś przy tym za pucołowatym policzkiem – i nie kwapił się z podaniem napitku. Na dobrą chwilę zniknął w jakiejś komórce za szynkwasem i wreszcie wyniósł stamtąd nie flaszkę, lecz gliniany kubek. Za kopiejkę wydawało się to trochę mało. Von Dorn powąchał zawartość naczynia (jakieś świństwo, gorsze chyba od francuskiego calvadosu), wypił duszkiem mętny płyn i stuknął pustym kuflem o deski, dając do zrozumienia, że chce, by napełniono go ponownie.

Wódka okazała się mocna. Purpurowa gęba karczmarza rozpłynęła się; przypominała teraz amerykański owoc tomato. Podłoga pod nogami kapitana zakołysała się. Szybko uchwycił się lady. Muszkiet zsunął mu się z ramienia i z głośnym stukiem upadł na podłogę.

– Czym mnie napoiłeś, Judaszu? – zwrócił się Cornelius do tomato i nie mogąc zwalczyć nagłej senności, zamknął kamiennie ciężkie powieki. Kiedy po chwili znów je otworzył, zobaczył już nie paskudną gębę podłego szynkarza, lecz pogodne majowe niebo, po którym sunęły puszyste obłoczki.

Wietrzyk orzeźwiającym tchnieniem owiewał nie tylko twarz, lecz całe ciało kapitana, co było nawet przyjemne, ale trochę dziwne. Von Dorn przesunął dłonią po piersi, brzuchu, udach i pojął nagle, że leży zupełnie nagi. W plecy łaskotały go źdźbła trawy. Po jego rzęsach pełzła mrówka.

Brudna karczma, jej podstępny właściciel i cała rosyjska wieś w jednej chwili zniknęli niczym ohydne przywidzenie.

„Tak właśnie czuli się nasi pierwsi rodzice, Adam i Ewa, w ogrodach Edenu, nadzy i szczęśliwi” – pomyślał Cornelius, choć wiedział, że nie znajduje się w raju, jako że – mimo iż nagi – nie mógł rozkoszować się szczęściem – głowa pękała mu bowiem z bólu. A kiedy spróbował się podnieść, torsje wręcz skręciły mu wnętrzności. Wymiotował bez końca gorzką, zielonkawożółtą cieczą.

Dwaj mali chłopcy, siedzący na poboczu pylistej drogi i w milczeniu obserwujący zwijającego się w konwulsjach człowieka, także nie wyglądali na aniołów, chociaż – podobnie jak Cornelius – zachowywali pierwotną nagość. Von Dornowi wydawało się, że to ci sami, którzy gapili się przedtem na niego zza płotu.

– Gdzie ja jestem? – wychrypiał kapitan. – Co się ze mną stało?

Jeden z chłopaków podrapał się w głowę. Drugi coś powiedział. Obaj wybuchnęli śmiechem, wstali i pobiegli drogą, okładając się nawzajem cienkimi witkami po tyłkach i pokrzykując: „Hej, hej!”.

Droga opadała w dół, ku skupisku szarych chałup, w których Cornelius od razu rozpoznał wieś zwaną Nieworotynskaja. Niestety, wcale nie zniknęła – nadal stała na swoim miejscu, a z komina karczmy leniwie snuł się wątły dymek.

I nie były to żadne przywidzenia ani czary. Mądrzy, doświadczeni ludzie ostrzegali von Dorna w Rydze: kapitanie, lepiej zaczekać na jakąś okazję i zabrać się z innymi niż podróżować po państwie moskiewskim samotnie – mogą tam człowieka obrabować, zabić, a już z pewnością nikt nie będzie go szukał. Ale zadufany w sobie Cornelius nie słuchał dobrych rad. No i proszę; ledwie zdążył przekroczyć granicę, jak został struty, ograbiony, rozebrany do naga i niczym padlina rzucony na drogę.

Nie miał ani koni, ani uzbrojenia, ani pieniędzy, a co najgorsze – swego podróżnego glejtu.

Szukać sprawiedliwości? Ale kto da wiarę człowiekowi, który nie posiada dokumentów, świadków, a jedyną osłoną jego nagości są wąsy? Jak wytłumaczyć to, co się stało, w obcym języku? No i przede wszystkim komu się poskarżyć – temu prostakowi o świńskiej mordzie, któremu umknął na granicy?

Von Dorn usiadł i wsunął dłonie w swe krótko ostrzyżone kasztanowe włosy.

Czyżby mu przyszło tu zginąć?

Rozdział trzeci

Dlaczego ludzie nie latają jak ptaki?

Pirogowką, w promieniach gorącego majowego słońca, zręcznie lawirując pośród niezbyt licznych przechodniów, sunął na rolkach obcokrajowiec o wzroście koszykarza, w granatowym blezerze ze złotymi guzikami, krawacie w czerwono-zieloną szkocką kratę i z wytwornym neseserem w lewej ręce. O tym, że mężczyzna jest cudzoziemcem, świadczył olśniewający, białozęby uśmiech i otwarty przewodnik w prawej dłoni. Poza tym i tak było jasne, że młody człowiek jest nietutejszy – w Moskwie nieczęsto spotkać można dorosłego, poważnie wyglądającego faceta, mknącego na rolkach. Włosy rozdzielone przedziałkiem biegnącym dokładnie przez środek głowy rozburzył nieco lekki wietrzyk, ale proste, jasne, sypkie pasma wystarczyło przeczesać parę razy grzebieniem, by fryzura znów stała się nieskazitelna.

Rolki nie były zwykłe, takie, jakie można kupić w sklepie, lecz nader oryginalne, wykonane na specjalne zamówienie za sumę 399 funtów szterlingów. A właściwie nawet nie rolki, tylko buty na porowatej, pięciocentymetrowej grubości platformie, wewnątrz której kryły się kółka z tytanowego stopu, bardzo mocne i niezwykle gładko się obracające. Kiedy Nicholas akurat zapragnął od zwyczajnego chodu przejść do płynnego ślizgu, przykucał, przekręcał niewielkie dźwigienki na zapiętkach swego czarodziejskiego obuwia, po czym – jak Hermesowi – wyrastały mu małe skrzydełka u stóp. W rodzinnym Londynie Fandorin rzadko korzystał z samochodu i środków komunikacji miejskiej – para cudownych butów pozwalała mu w krótkim czasie dotrzeć do każdego punktu centrum stolicy. Niestraszne były Nicholasowi korki ani tłok w metrze. No i ten sposób poruszania się sprzyjał w dodatku utrzymaniu dobrej kondycji.

W Moskwie, która oszołomiła gościa mnogością aut i absolutną pogardą kierowców dla wszelkich przepisów ruchu drogowego, korzystanie z komunikacji miejskiej wydawało się jeszcze bardziej bezsensowne – jazda do archiwum taksówką zabrałaby o wiele więcej czasu i z pewnością byłaby znacznie mniej przyjemna. „Trudno doprawdy zrozumieć – zdumiewał się magister – jak w dziesięciomilionowej aglomeracji można się obejść bez dwupoziomowych autostrad!”.

Nicholas czytał wiele interesujących rzeczy o moskiewskim metrze, którego stacje nie wiadomo dlaczego przypominają monumentalne, przeładowane zdobieniami pałace, nie chciał jednak poznawać miasta, o którym tyle słyszał, poczynając od tuneli kolei podziemnej.

Dlatego też, wyszedłszy z hotelu (brzydkiego przeszklonego budynku, szpecącego straszliwie ulicę Twerską, o pokojach wyposażonych gorzej niż w najzwyklejszym angielskim pensjonacie typu bed and breakfast), Nicholas spojrzał przelotnie na czerwony mur Kremla (to później, później) i – zgodnie z planem miasta – ruszył w kierunku południowo-zachodnim. Podążał Mochową, mijając najpierw gmach starego uniwersytetu, gdzie pobierało nauki co najmniej czterech Fandorinów, potem nowego, na którego miejscu w czasach Iwana Groźnego znajdował się Opryczyński Dwór. Zadarłszy głowę, popatrzył na przypominający kamienną tabakierkę dom Paszkowa – półtora wieku temu mieściło się tutaj męskie gimnazjum numer 4, którego absolwentem był pradziadek Piotr Isaakijewicz.

Naprzeciwko wzniesionej na nowo świątyni Chrystusa Zbawiciela (sir Alexander mawiał zawsze, że ta nieproporcjonalnie olbrzymia, pękata budowla szpeciła oblicze stolicy i jedynym rozsądnym posunięciem sowieckiej władzy było wysadzenie w powietrze tego szkaradzieństwa) magister przystanął i po chwili uznał, że sobór raczej mu się podoba – w dwudziestym stuleciu zabudowa miejska stała się wyższa i teraz masywna złota kopuła nie raziła już tak na jej tle.

Trzeba tu wspomnieć, że nastrój Fandorina znacznie się poprawił i dzisiaj w ogóle wszystko mu się podobało: i przyjemna, słoneczna pogoda, i hałaśliwy, śpieszny rytm rozpędzonej stołecznej metropolii, i nawet ponure twarze moskwian, krytycznymi spojrzeniami obrzucających śmigającego na rolkach cudaka.

Serce Nicholasa drżeniem i głośnym biciem zwiastowało rychły cud. W neseserze spoczywała lewa połówka drogocennego dokumentu, która już wkrótce miała się połączyć z brakującą częścią, jak się do niedawna zdawało, utraconą na wieki. Ale właściwie czemu „jak się zdawało”? W istocie została przecież utracona na wieki – na całe trzy stulecia. Nicholas świętował dziś podwójnie – jako historyk i jako ostatni przedstawiciel rodu Fandorinów.

To był magiczny dzień, naprawdę magiczny!

Wczorajsze wydarzenia wydawały się przykrym nieporozumieniem, czarem, który złe moce sprowadziły na Nicholasa, by wypróbować jego determinację w dążeniu do wytyczonego celu.

Wczoraj gęsty, wrogi las, broniący dostępu do zaczarowanego miasta, otoczył je tak głuchą, nieprzeniknioną ścianą, że trudno było nie wpaść w prawdziwą rozpacz.

Magister, stwierdziwszy, że neseser, który skrywał wszystkie jego bezcenne skarby, został zbezczeszczony i wypatroszony, przywrócił jakoś do przytomności swego towarzysza niedoli, po czym obie ofiary gazowego ataku pobiegły do służbowego przedziału konduktora. Ten siedział, popijając herbatę i w czarnej od mroku nocy szybie przypatrując się odbiciu swego niezbyt pociągającego oblicza.

Odsuwając Nicholasa ramieniem, mister Kalinkins jął wykrzykiwać:

– Napadli na nas bandyci! To akt międzynarodowego terroryzmu! Mnie i tego tu obywatela Wielkiej Brytanii zatruto gazem paraliżującym! Skradziono nam pieniądze i rzeczy!

Konduktor odwrócił się leniwie i ziewnął.

– Normalka – wyjaśnił, spoglądając na pasażerów bez śladu zainteresowania. – Buszują. (Znów to nieprzetłumaczalne na żaden ze znanych Nicholasowi języków słowo!). – Kolej nie ponosi odpowiedzialności za skradzione rzeczy. Inaczej przez takich palantów jak wy poszłaby z torbami.

– A gdzie są ci dwaj młodzi ludzie w dresach, z którymi pana widział mister Fendorajn? – spytał eksporter wyrobów mlecznych, wbijając spojrzenie w demonstracyjnie zdystansowanego od sprawy funkcjonariusza kolei. – W którym przedziale?

– Jacy młodzi ludzie? – zapytał obojętnie konduktor. – Z nikim nie rozmawiałem. Twój mister łże jak najęty. – Znów odwrócił się do okna i poskarżył własnemu odbiciu: – Wiecznie jakieś pretensje, tylko języki sobie strzępią. A ty pisz potem raporty, człowieku. Idźcie do dyżurnego milicjanta. Trzeci wagon. Aha, i zamknijcie drzwi, bo ciągnie.

Łotysz oznajmił, że milicjant nie kiwnie palcem, i dał za wygraną, więc Nicholas wyruszył na poszukiwanie przedstawiciela porządku publicznego samotnie.

Porucznik, którego Fandorin znalazł w przedziale służbowym, u konduktorki wagonu numer trzy, z początku istotnie nie kwapił się do podjęcia jakichkolwiek działań.

– Niech pan zrozumie, że za godzinę i dziesięć minut pociąg zatrzyma się w Pskowie – tłumaczył mu Nicholas – złodzieje tam wysiądą i przepadną wszelkie szanse na odzyskanie skradzionych rzeczy. Trzeba po prostu przejść przez cały skład, a ja już rozpoznam tych ludzi. Jestem pewien, że to oni są złodziejami.

Uciążliwa rozmowa trwała dość długo i z każdą chwilą stawało się coraz bardziej jasne, że nie przyniesie żadnego pożytku. Anglik nie dysponował argumentami, które przekonałyby milicjanta, żeby wstał, zapiął guziki munduru, założył kaburę i wyruszył w obchód wszystkich trzynastu wagonów, zamiast wypić ćwiarteczkę i zakąsić.

Z pomocą cudzoziemskiemu dryblasowi przyszła konduktorka, potwierdzając tym samym opinię klasyków rosyjskiej literatury na temat czułego, litościwego serca tubylek.

– No już dobra, Waleńka, dobra, nie ociągaj się – powiedziała prawnuczka bohaterek słynnego poematu [6] Niekrasowa, kobieta niezdrowej tuszy, o włosach przypalonych trwałą. – Widzisz, że człowiek ma kłopoty, idź, idź. A ja tymczasem nakroję ogóreczków i rzodkiewki.

Młodzi ludzie w sportowych strojach odnaleźli się w szóstym przedziale czwartego wagonu, sąsiadującego z wagonem Nicholasa. Jechali we dwóch, rżnąc w karty wytłuszczoną talią. Na stoliku stały butelki piwa.

– To właśnie te dresy – zwrócił się Nicholas do porucznika, wskazując na granatowy rękaw z białą wypustką. – Jestem pewien.

– Proszę okazać dowodziki – oficjalnym tonem zarządził milicjant. – I rzeczy. Ten tu zagraniczny obywatel złożył skargę.

Starszy z dwóch pasażerów rozłożył ręce.

– Jakie rzeczy, panie władzo? Wsiedliśmy z Sieriogą w Nieworotinskiej, a w Pskowie wysiadamy. Proszę, dwa leszcze w kieszeni i papierosy.

Należy oddać sprawiedliwość porucznikowi Wali – jawnie naruszając nietykalność osobistą tych dwóch oraz przekraczając regulaminowe uprawnienia, obszukał zarówno przedział, jak i samych młodych ludzi, ale oprócz dwóch wędzonych rybek, paczki papierosów LM, pestek słonecznikowych i garści drobnych niczego nie znalazł.

– Co teraz? – zapytał Fandorina na korytarzu. – Idziemy dalej, czy jak?

– Już wiem! – wykrzyknął Nicholas. – Ci dwaj muszą być w zmowie z konduktorem z mojego wagonu! I rzeczy na pewno też są u niego! Facet odda im łup w Pskowie, a oni wysiądą z pociągu.

– Co to, to nie – uciął milicjant. – U konduktora nie będę robił kipiszu, nie chcę ryzykować. – Po chwili dodał wyjaśniająco: – Bez nakazu nie wolno. Wie pan co, mister? Napisz pan zażalenie, a potem przynieś mi je pan do wagonu trzeciego. To na razie.

I Nicholas został sam, kipiąc z bezsilnej złości.

Czas, bezcenny czas uciekał! Do Pskowa pozostawało nie więcej niż piętnaście minut jazdy. Można było, oczywiście, zaczaić się na platformie i próbować z zaskoczenia przyłapać tego łajdaka konduktora na gorącym uczynku, kiedy będzie przekazywał złodziejski łup wspólnikom. Ale co, jeśli całą sprawę mają zorganizowaną inaczej? Na przykład, konduktor poda przez okno skradzione rzeczy komuś, kto już czeka na peronie, a Nicholas tymczasem będzie sterczał przy drzwiach jak głupi?

„Myśl, myśl – nakazał sobie magister. – Jeżeli nie odzyskasz testamentu Corneliusa, więcej już tego dokumentu nie będziesz oglądał. I nigdy sobie tego nie wybaczysz”.

Intensywnie wytężał mózgownicę pięć minut i istotnie pewien pomysł przyszedł mu do głowy.

Dalszych pięć poświęcił na przekartkowanie swego notesu i szybkie przyswojenie sobie pewnych zwrotów z działu „Słownictwo ludzi marginesu”.

Kiedy w oknie zaczęły się pojawiać coraz gęściej żółte światełka, zapowiadając, że pociąg wjedzie za chwilę do sporej wielkości miasta, Fandorin cicho odsunął drzwi służbowego przedziału, wszedł do środka i pochylił się nad siedzącym konduktorem.

– No co, mister, znalazłeś pan swoje klamoty? Niech pan ich lepiej poszuka. Możeś je pan sam gdzie wkitrał albo zapomniał? Nieraz tak bywa. – Bezczelny drań wymownie prztyknął się palcami w szyję i z uśmiechem, absolutnie, jak się zdawało, pewien swojej bezkarności, dodał: – Proszę wyjść, obywatelu. Dojeżdżamy do stacji. Go, go, schnell!

Nicholas położył mu rękę na ramieniu, mocno zacisnął palce i rzekł przeciągle:

– Stawiasz się, gnido zecwelona? Ojca kroisz? No, uważaj, jak pożyjesz. („Stawiać się” – zachowywać się zuchwale, bezczelnie; „gnida zecwelona” (obraźl.) – najniższa w hierarchii więziennej kategoria osadzonych; „ojciec” – człowiek szanowany w złodziejskiej kompanii; „jak pożyjesz” (groźba) – nie masz życia, koniec z tobą).

Wrażenie, jakie zrobiła przemowa Fandorina na konduktorze, przypominało reakcję Kalinkinsa na wykonanie przez Anglika pieśni o ojczyźnie, tyle że było mniej więcej dwudziestokrotnie silniejsze. Nicholas jeszcze nigdy nie widział, żeby człowiek w jednej chwili zrobił się biały jak kreda – zawsze sądził, że to porównanie czysto retoryczne, jednakże konduktor naprawdę błyskawicznie zbielał; nawet jego wargi przybrały jasnoszary odcień, a oczy mrugały nerwowo.

– Bracie, bracie… – wybełkotał z trudem, usiłując wstać, ale Fandorin zacisnął palce jeszcze mocniej. – Nie wiedziałem… Bóg świadkiem, nie wiedziałem… Myślałem, żeś zwykły zagraniczny palant. Bracie!

Nicholas przypomniał sobie jeszcze kilka przydatnych określeń z notesu, które niezwłocznie – z dobrym skutkiem – zastosował.

– Pies ci bratem, kablu. („Pies” – funkcjonariusz śledczy wydziału kryminalnego, w szerszym znaczeniu: milicjant; „kabel” (pogardliwie) – złodziej informator milicji).

Ważne było, żeby nie przedobrzyć, żeby coś nie zabrzmiało fałszywie, dlatego Nicholas nie powiedział nic więcej – po prostu podsunął złodziejowi pod nos otwartą dłoń (drugą wciąż trzymał go za ramię).

– No?

– Już, już, zara – pośpiesznie zapewnił konduktor i wsunął rękę pod materac. – Wszystko jest, w najlepszym porządeczku…

Oddał całą skradzioną zawartość neseseru – i dokumenty, i portfel, i notebook, i, co najważniejsze, bezcenną kopertę. Przy okazji zwrócił także gotówkę zabraną Kalinkinsowi.

Zaczarowany las uległ niezłomnej stanowczości sławnego rycerza i rozstąpił się, by ten mógł ruszyć w dalszą drogę.

To, co zaszło, można było wyjaśnić również inaczej, nie w kategoriach mistycznych, lecz naukowych. Profesor lingwistyki kolokwialnej, mister Rosenbaum, zawsze powtarzał studentom, że dokładna znajomość idiomów i precyzyjne przestrzeganie, by używać ich w środowisku, w którym naturalnie funkcjonują, czyli w odpowiednim kontekście społeczno-obyczajowym, mogą zdziałać cuda. Lingwistyka to prawdziwa królowa wszystkich dyscyplin humanistycznych, a język rosyjski nie ma sobie równych pod względem bogactwa leksykalnego i barwności.

„Tyś moim jedynym wsparciem i ostoją, o wspaniała, potężna, rozlewna i piękna rosyjska mowo! – rozmyślał w uniesieniu Nicholas, wracając do swego przedziału. – Zaprawdę, taki język może być dany tylko prawdziwie wielkiemu narodowi”. Na teren przypominającego miasteczko archiwum, gdzie przechowywano całą spuściznę kulturalną i państwotwórczą Rosji, Nicholas wkroczył z nabożnym przejęciem – zapierało mu dech na samą myśl o tym, jakie skarby kryją się w tych szarych murach z wąskimi szczelinami okien. Gdzieś tam, teraz już blisko, na wyciągnięcie ręki, pośród innych pamiątek spoczywa kawałek szorstkiego papieru, zapisany ręką Corneliusa von Dorna w obcym, niedawno przezeń przyswojonym języku.

Po półgodzinnym staniu w kolejce po przepustkę oraz szczegółowej rewizji, której dyżurny milicjant w kamizelce kuloodpornej i z automatem poddał neseser Fandorina, ten znalazł się wreszcie w Centralnym Archiwum Akt Dawnych. By tam dotrzeć, musiał najpierw przejść zaciszne, cieniste podwórko, a następnie kluczyć pośród ułożonych w sterty cegieł, beczek z farbą i ogromnych zwojów kabla – budynek właśnie remontowano.

Prawdę mówiąc, należało to zrobić jakieś pięćdziesiąt lat wcześniej, co Nicholas uświadomił sobie, wchodząc po szerokich schodach, niegdyś z pewnością imponujących, dziś znajdujących się w opłakanym stanie – marmurowe stopnie były wytarte, balustrada obita i obłupana, po posągach i lustrach, zdobiących podesty, pozostały jedynie puste wnęki i osierocone postumenty.

To jasne, że archiwum dotknęła najgorsza z chorób, jakie zagrażać mogą instytucji naukowej – katastrofalny niedobór, a może wręcz całkowity brak środków finansowych. Fandorin współczującym spojrzeniem obrzucił rozsychające się szufladki katalogu, nadjedzone przez mole zasłony w wysokich oknach, dziurawe linoleum i westchnął. Sir Alexander nie bez kozery mawiał, że życie nowych Rosjan byłoby o wiele znośniejsze, gdyby odnosili się z większym szacunkiem do rodzimej przeszłości. A przeszłość kryła się właśnie tutaj, w tych starych murach – nos magistra historii, czuły na zapach czasu, od razu wychwycił ów niepowtarzalny, magiczny aromat.

Nawet gabinet dyrektora był nędzny i zaniedbany.

Stanisław Kondratjewicz Wierszynin, mediewista światowej sławy, powitał brytyjskiego kolegę z niekłamaną serdecznością.

– A jakże, a jakże, pamiętam o pańskiej prośbie, mister Fandorin – zapewnił, usadzając gościa w wytartym niemal do białości skórzanym fotelu. – Chodzi o połówkę dokumentu, znalezioną w Kimrach, tak?

– W Kromiesznikach – sprostował Nicholas, z szacunkiem spoglądając na sokratejską łysinę autora komentarzy do Kronik wyczegodzkich.

– Tak, tak, w Kromiesznikach. W piwnicach jednego z domów Matfiejewów, przypominam sobie.

Dyrektor wziął do ręki słuchawkę czarnego telefonu (w Londynie na taki aparat można natrafić jedynie w antykwariatach) i wykręcił numer na tarczy.

– Maksimie Eduardowiczu, kochaneczku, czy mógłby pan do mnie zajrzeć? – spytał, obdarzając łagodnym uśmiechem niewidocznego rozmówcę. – Przyjechał właśnie angielski naukowiec, mister Fandorin… Tak, tak, chodzi o dokument znaleziony w Kromiesznikach. Pamięta pan, odpowiadaliśmy na jego faks… No to świetnie.

Odłożywszy słuchawkę, wyjaśnił:

– To Maksim Eduardowicz Bołotnikow, główny specjalista działu opracowań. Wszystkie nowe nabytki przechodzą przez jego ręce. Jest znakomitym paleografem, w dodatku wybitnym specjalistą od siedemnastowiecznych rękopisów. To jeszcze zupełnie młody człowiek, a wydał już cztery monografie i obronił pracę doktorską na temat Dymitra Samozwańca Drugiego, zwanego Łotrem z Tuszyna, Maryny Mniszech i ich syna. Wyobraża pan sobie – Stanisław Kondratjewicz znacząco uniósł palec – zapraszano go na Uniwersytet Stanforda i proponowano bardzo wysokie wynagrodzenie, ale odmówił. Patriota! To u nas teraz rzadkość. Wierzy w Rosję. Wschodząca gwiazda, może mi pan wierzyć. Mozart archiwistyki.

Mozart archiwistyki nie śpieszył się jakoś na wezwanie zwierzchnika, więc dyrektor bawił Nicholasa pogawędką o fatalnej sytuacji materialnej swojej instytucji – widocznie zauważył, że zagraniczny gość zerka wciąż na krzywe regały i wytarty dywan.

– …a w poprzednim kwartale w ogóle ani kopiejki – ciągnął Wierszynin niekończącą się litanię skarg. – Pensja starszego pracownika naukowego wynosi dwieście pięćdziesiąt tysięcy rubli, a i tego nie wypłacają na czas! Pięć aparatów do mikrofilmowania stoi popsutych, bo nie ma za co ich naprawić. Kserograf wysiadł – to już kompletna tragedia. Zresztą co tam kserograf! Brakuje pieniędzy, żeby zapłacić sprzątaczkom. A sprzątaczki, sam pan wie, to nie to co naukowcy, historycy – nie będą pracować za darmo. Wstyd i hańba, takie brudy wszędzie, pełno kurzu. Dam panu, kochaneczku, dobrą radę. Niech pan nie przychodzi do nas tak elegancko ubrany, w krawacie. Szkoda marynarki i mankietów od koszul. Kurtka, dżinsy to przyodziewek w sam raz.

Nicholas był wstrząśnięty tym, że dyrektor archiwum udziela dopiero co poznanemu człowiekowi rad, na dodatek w tak prywatnej sprawie, jak sposób ubierania się. Po chwili namysłu uznał wszakże, iż choć to postępowanie dość bezceremonialne, to jednak bardzo rosyjskie i chyba nawet sympatyczne.

– Oto w jakiej znalazłem się sytuacji. – Wierszynin rozbrajająco rozłożył ręce. – Pracować bez pieniędzy jest trudno, bardzo trudno. Ale jaka na to rada? Państwo nie ma środków. Co by pan zrobił na moim miejscu?

Przejęty do głębi Nicholas nie wytrzymał. Wierszynin pierwszy udzielił mu rady, a zresztą sam przecież o nią pyta. Trzeba mu pomóc.

– Na pańskim miejscu, panie dyrektorze, zrobiłbym, co następuje – zaczął Fandorin, lekko speszony. – Po pierwsze, nie rozumiem, dlaczego archiwum pozwala korzystać chętnym ze swoich unikalnych zbiorów bezpłatnie. Zamiast ograniczać dostęp do czytelni, odsiewając tych, którzy kierują się jedynie zwykłą ciekawością, a dopuszczając do materiałów jedynie specjalistów, można by szeroko otworzyć podwoje pańskiej instytucji dla wszystkich zainteresowanych, wprowadzając przy tym niewielką opłatę – coś w rodzaju abonamentu czy karty stałego użytkownika. Ja osobiście chętnie zapłaciłbym za przywilej popracowania w tutejszej czytelni. Po drugie, jestem przekonany, że wielu moich kolegów poświęciłoby znacznie większe sumy, gdybyście przyjmowali od osób prywatnych zamówienia na przeprowadzenie konkretnych kwerend archiwalnych. Ja, na przykład, chciałbym zeskanować interesujący mnie dokument oraz przejrzeć rejestry Prikazu Rycerskiego, Zagranicznego i kilku innych resortów pod określonym kątem; zakres moich badań ogranicza stosunkowo wąski temat. Ta praca zajmie mi tydzień, ponadto wydałem już i jeszcze wydam sporo pieniędzy na bilety, hotel i tak dalej. Proszę mi wierzyć, że z przyjemnością zapłaciłbym tysiąc czy dwa tysiące funtów, gdyby całą tę robotę wykonał za mnie któryś z pańskich znakomitych specjalistów…

– Rzeczywiście, to świetny pomysł – ożywił się dyrektor. – Naturalnie zaraz zacznie się przed nami piętrzyć cała masa różnych trudności biurokratycznych i finansowych, ale gra jest warta…

Nie zdążył dokończyć zdania, gdy rozległo się stukanie do drzwi i od razu, nie czekając na zaproszenie, wszedł elegancki, zadbany brunet w modnych wąskich okularach i ze sportową torbą w ręku. Z torby sterczały rękojeści dwóch rakietek tenisowych.

– Stanisławie Kondratjewiczu – odezwał się brunet z niezadowoleniem, przelotnie zerknąwszy na Fandorina – prosiłem przecież, żeby zwolnił mnie pan dzisiaj wcześniej. Mam turniej na Pietrowce.

– Tak, tak – przepraszającym tonem rzekł dyrektor – pamiętam, kochaneczku. Ale właśnie przyjechał mister Fandorin, z brytyjskiego Królewskiego Towarzystwa Historycznego. Niech pan mu pomoże wydostać ten dokumencik, bo inaczej każą mu czekać do jutra. To jakoś nie wypada, bądź co bądź, gość. À propos, poznajcie się, panowie: Maksim Eduardowicz Bołotnikow, Nicholas Fandorin. Widzi pan, kochaniutki, jaka solidna rekomendacja, na papierze z herbami i znakami wodnymi. Co to tam piszą? – Wierszynin włożył okulary i odczytał fragment listu polecającego (wymowę miał po prostu koszmarną) – „… please give every possible assistance to Sir Nicholas A. Fandorine, M. A. Bt.”. Proszą, żeby okazać wszelką możliwą pomoc. Aha, panie Fandorin, co to takiego „M. A.”, wiem, magister nauk humanistycznych, ale co znaczy skrót „Bt.”? To jakiś stopień naukowy czy tytuł honorowy?

Nicholas zaczerwienił się speszony. Sekretarz naukowy Towarzystwa, jego dawny opiekun i człowiek bardzo mu życzliwy, gwoli wywarcia większego wrażenia zdecydowanie przesadził. Po co to „Sir”, po co „Bt.”?

– Nie, Stanisławie Kondratjewiczu, „Bt.” znaczy „baronet”, to tytuł dziedziczny – wyjaśnił Bołotnikow, przyglądając się Anglikowi, jakby ten był eksponatem w muzeum osobliwości. – Jak Baskerville, pamięta pan? Jeśli mnie pamięć nie myli, tytuł baroneta wprowadził Jakub Pierwszy, by zasilić kasę państwową. Każdy, kto chciał, mógł się uszlachcić za sumę około tysiąca funtów.

Doznając dwóch nieprzyjemnych uczuć naraz – zmieszania i zawiści wobec imponującej erudycji wschodzącej gwiazdy nauk historycznych, Nicholas wymamrotał:

– Ma pan na myśli baronetów o dawnym rodowodzie, w ósmym czy nawet dziewiątym pokoleniu. Obecnie jest ich już niewielu. Ja dziedziczę tytuł po swoim ojcu, a on był pierwszy. Nie kupił go, lecz otrzymał od królowej za osiągnięcia w dziedzinie medycyny…

Zabrzmiało to jakoś głupio i niezręcznie, jakby się usprawiedliwiał za sir Alexandra.

Kiedy wyszli z dyrektorskiego gabinetu, Bołotnikow zapytał ironicznie:

– Więc jak właściwie należy się do pana zwracać? „Sir Nicholas” czy „sir Fandorin Drugi”?

– Jeśli nie robi to panu różnicy, proszę nazywać mnie po prostu „Nick” – poprosił magister, chociaż nie cierpiał, gdy zdrabniano jego imię.

Mozart rzucił okiem na zegarek i zasępił się.

– Wie pan co, sir Nick, ulokuję pana na razie w swoim gabinecie, a sam zejdę do magazynu. Będzie pan musiał trochę poczekać, zanim znajdą potrzebny opis, zespół dokumentów… Cholera, spóźnię się na pierwszą grę. Jeszcze jak utknę w korku… A, zostawię wóz, pojadę metrem.

Ostatnie zdanie, wypowiedziane półgłosem, Bołotnikow najwyraźniej skierował pod własnym, a nie Nicholasa, adresem.

– Proszę mi powiedzieć, Maksimie Eduardowiczu – nie zapanował nad ciekawością Fandorin – dyrektor wspominał, że proponowano panu posadę w Stanfordzie, ale pan odmówił. Dlaczego? Z patriotyzmu?

– Z jakiego tam, do cholery, patriotyzmu! – Bołotnikow popatrzył na Nicholasa jak na niedorozwiniętego umysłowo. – Jestem specjalistą od historii Rosji i paleografem. A wszystkie najważniejsze dokumenty są tutaj, nie w Stanfordzie. Zatem odkrycia naukowe w mojej dziedzinie możliwe są też tylko tu, na miejscu. Do Stanforda niech jadą ci, dla których town house [7] i klub golfowy są ważniejsze od nauki… Przywiózł pan swoją połówkę dokumentu? Mógłbym rzucić okiem?

Nicholas ostrożnie wyjął z neseseru specjalną, wąską kopertę, a z niej – sztywny, przecięty wzdłuż kawałek papieru o nierównych brzegach.

Maksim Eduardowicz ze ściągniętymi brwiami, w skupieniu, prześlizgnął się po nim wzrokiem.

– Tak, teraz sobie dokładnie przypominam. Okropny charakter pisma, nieźle musiałem się nad tym namęczyć.

– A co dopiero ja, nie jestem przecież specjalistą od odczytywania rękopisów! – wykrzyknął Nicholas.

– Poradzi pan sobie sam? – Bołotnikow popatrzył na niego sceptycznie. – Czy trzeba będzie panu pomóc?

„Oto prawdziwie rosyjski charakter – pomyślał Fandorin. – Na pozór człowiek nastawiony niezbyt przyjaźnie, złośliwy, można nawet powiedzieć, niesympatyczny, a przecież od razu gotów przyjść z pomocą! Wprawdzie zaproponował ją niby niechętnie, ale wyraźnie widać, że jeśli go poprosić, nie odmówi”.

– Dziękuję, pomoc nie będzie konieczna. Mam teraz Scribmastera, on odwali za mnie całą robotę.

– Kogo, kogo?

Nicholas obszernie opowiedział o wspaniałym kryptograficznym programie komputerowym, opracowanym specjalnie do odczytywania średniowiecznych rękopisów. Bołotnikow słuchał i tylko kiwał głową.

– Wy tam, na Zachodzie, wszystko macie podane na srebrnej tacy. No dobrze, niech pan tu poczeka. To potrwa jakieś czterdzieści minut, a może i godzinę.

Fandorin został sam. Usiadł na krześle, ale po sekundzie zerwał się z miejsca i zaczął biegać po ciasnym gabinecie.

O Boże, czy rzeczywiście za czterdzieści minut, a najdalej za godzinę, w jego rękach znajdzie się pełny tekst ostatniej woli protoplasty rodu rosyjskich Fandorinów?

To wielka, zaprawdę wielka chwila!

* * *

Minęło nie czterdzieści minut i nie godzina, ale aż dwie, zanim Bołotnikow wrócił. W ręku trzymał cienką teczkę z płótna introligatorskiego, na której widok Nicholas jeszcze bardziej poczerwieniał. Rzecz w tym, że w otoczeniu wielkiej ilości starych i zakurzonych książek, które ciasno wypełniały półki w gabinecie głównego specjalisty, magister już zdążył odczuć skutki swojej nieszczęsnej alergii – jego policzki pokryły się purpurowymi plamami, oczy łzawiły, a nos zamienił się po prostu w studnię artezyjską.

– Do oda? – spytał zakatarzonym głosem Fandorin, co miało znaczyć: „To ona?”, czyli druga połówka testamentu.

– Ech, pracownicy od siedmiu boleści – burknął gniewnie Maksim Eduardowicz, kładąc teczkę na biurku. – Wsunęli ją nie na tę półkę, co trzeba, cudem znalazłem… Proszę się tu podpisać.

– Już…

Nicholas uśmiechnął się skruszony – z przejęcia złożył na formularzu podpis prawie nieczytelny i koślawy.

– A więc do dzieła, sir – zachęcił go Bołotnikow. – Przed panem doniosłe odkrycia. No, proszę teraz złożyć obie połówki. Rzucę tylko okiem, czy do siebie pasują, i lecę.

Fandorin patrzył na niepozorną szarą teczkę z nalepką „Zespół 4274, skrytka w Kromiesznikach, rok 1680 (?), opis 12”, zwlekając z rozwiązaniem tasiemek. „I rozwiązać sekretną przepaskę mej miłej w łożnicy” – skąd pochodzi ten cytat? Palce Nicholasa tak drżały, że bał się uszkodzić łamliwy papier w środku.

Trzeba się wziąć w garść. Najwyższy czas ułożyć jakiś frywolny limeryk.

– Co z panem? – zniecierpliwił się Bołotnikow. – I tak już straciłem kupę czasu. Niech pan da, sam to zrobię.

Odsunął lekko ramieniem bezgłośnie poruszającego ustami Anglika, pociągnął tasiemki i ostrożnie wyjął z teczki wąski pasek papieru.

– Gdzie pańska połówka? Proszę ją dać.

Złożył obie części na biurku i od razu stało się jasne, że tworzą razem całość. Wprawdzie prawa połowa prawie wcale nie pożółkła, a pismo było o wiele mniej wyblakłe, ale to dlatego, że dokument przeleżał w zupełnych ciemnościach trzysta lat i dzięki temu lepiej się zachował. Znajdował się właściwie w doskonałym stanie, tylko w jednym miejscu na lewej połowie, blisko linii przecięcia, ciemniała niewielka dziurka, wygryziona zębem nienasyconego czasu.

Maksim Eduardowicz przyjrzał się uważnie złożonej na nowo całości i z zadowoleniem skinął głową.

– Pasują. Gdyby nie pański chytry program, odczytanie zabrałoby co najmniej godzinę. Kiedy pan skończy, proszę zamknąć gabinet. Teczkę niech pan odda w czytelni, a klucz zostawi w portierni na dole. No dobrze, lecę, załapię się przynajmniej na sam koniec turnieju. Życzę sensacyjnych odkryć.

Z tym ironicznym żartem na ustach Mozart archiwistyki oddalił się, zostawiając Nicholasa sam na sam z testamentem przodka.

– Dziękuję. Do widzenia – wybełkotał Fandorin, gdy za Bołotnikowem drzwi się już zamknęły. Ostro pociągając nosem, jął w skupieniu odczytywać pierwszą linijkę.

PISANE KU PAMIĘCI SYNKOWI MlKICIE, GDY TEN…

Tu Nicholas utknął – nie był w stanie odcyfrować bazgrołów kapitana von Dorna.

Cóż, takim właśnie celom służy postęp w nauce.

Magister złożył równiutko obie połówki, włączył komputer, następnie ręczny skaner i nacisnął guzik „scan”.

Nicholas pragnąłby przystąpić do pracy jak najszybciej, ale oczy tak mu łzawiły od przeklętego kurzu i z nosa tak ciekło, że rozsądniej było odłożyć to fascynujące zajęcie i najpierw wrócić do hotelu. Teraz już przecież dokument nie przepadnie, jest w komputerze, można go też przetworzyć na łatwy do odczytania tekst.

A więc czym prędzej do hotelu! I to nie na rolkach, tylko metrem – szkoda czasu na spacery po mieście.

Nicholas oddał teczkę i klucz, a przed opuszczeniem archiwum wstąpił do toalety, żeby przemyć łzawiące oczy, porządnie wytrzeć nos, no i przy okazji załatwić inną potrzebę, która już dawała o sobie znać.

Stał przy pisuarze, patrząc w wykafelkowaną ścianę przed sobą, i uśmiechał się marzycielsko. Po głowie wciąż chodził mu fragment dziecięcego wierszyka: „No, to już koniec, ptaszku, teraz nie umkniesz z sieci. Nie rozstanę się z tobą więcej za nic, za nic na świecie”.

Neseser stał obok, na podłodze.

Skrzypnęły drzwi, do toalety ktoś wszedł. Fandorin nie odwrócił głowy – po co?

Usłyszał miękkie, niemal bezgłośne kroki. Tak stąpają ludzie w sportowym obuwiu na gumowej podeszwie.

Lekki szmer – i neseser nagle zniknął z pola widzenia Nicholasa.

Wtedy wreszcie się obejrzał – i zobaczył rzecz niewiarygodną!

Jakiś mężczyzna w trampkach, koszuli w żółtą-zieloną kratę (w literaturze radzieckiej nazywano takie kowbojkami) i granatowych płóciennych spodniach z nitami najspokojniej kierował się do wyjścia, unosząc jego neseser Samsonite.

– Niech pan poczeka! – krzyknął Fandorin, zupełnie ogłupiały. – To mój! Musiał się pan pomylić!

Nieznajomy jakby go nie słyszał. Otworzył drzwi i Nicholas tyle go widział.

Stracił kilka sekund na to, żeby doprowadzić ubranie do porządku – trudno przecież biegać z rozpiętym rozporkiem. Kiedy wypadł na korytarz, złodziej był już przy schodach.

– Niech pan zaczeka! – wrzasnął Nicholas. – Co to za głupie żarty?

Kraciasty obejrzał się.

Był młody. Jasne, uczesane na bok włosy opadały mu z jednej strony na czoło. Miał pospolitą, niczym się niewyróżniającą twarz. Staromodne okulary, jakie noszono trzydzieści lat temu.

Złodziej rzucił z zadziornym uśmiechem:

– Ej, koszykarzu, pościgamy się trochę? – I błyskawicznie pomknął schodami w górę.

„Skąd wie, że grałem w kosza?” – zdumiał się von Dorn, ale zaraz się połapał – no tak, chodziło o jego wzrost.

Tamten to wariat, najwyraźniej wariat, nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Dobrze chociaż, że nie zbiegł na dół, bo Nicholas musiałby za nim ganiać po całym terenie archiwum. Schodami w górę złodziej nie miał dokąd uciec – budynek był jednopiętrowy, wyżej znajdował się tylko dach.

Okularnik teraz nie bardzo się śpieszył. Przystanął, obejrzał się na Nicholasa i jeszcze, bezczelny typ, pomachał mu z daleka na złość neseserem.

Bieg schodów kończył się podestem. Wariat pchnął niewysokie drzwi i rozwarł się jaskrawo rozświetlony słońcem prostokąt. Było to najwidoczniej wyjście na dach.

Nie uświadomiwszy sobie jeszcze w pełni niedorzeczności tego, co się stało, Fandorin wbiegł po schodach na samą górę.

– Gdyby to komuś opowiedzieć, nie uwierzyłby – mruknął pod nosem.

Na dachu nie było gdzie się schować, ale złodziej ani myślał tego robić – stał i czekał przy samej krawędzi, nie od strony Pirogowki, tylko wewnętrznego dziedzińca.

– No dobrze, pościgaliśmy się. Pan wygrał, ja przegrałem – powiedział łagodnie Fandorin, ostrożnie zbliżając się do szaleńca. – Teraz niech mi pan odda neseser i pobiegniemy na wyścigi z powrotem. Zgoda?

Złodziejaszek stał bez ruchu, zwrócony plecami ku pustce; neseser ściskał między nogami i uśmiechał się wesoło, najwyraźniej bardzo z siebie zadowolony. Oby tylko nie zrzucił samsonite’a na dół, bo notebook tego nie wytrzyma. No i żeby sam nie spadł, głupek nieszczęsny.

Nicholas ze strachem zerknął za krawędź dachu. Choć budynek był jednopiętrowy, ale stary, wzniesiony z rozmachem, tak że trzeba by lecieć w dół dobrych czterdzieści stóp. Z pewnością nie skończyłoby się na złamaniach kości – z powodu remontu całe podwórze, aż po same ściany gmachu, zawalone było materiałami budowlanymi, jakimś żelastwem, metalowymi kontenerami na śmieci. Upadek groził więc niechybną śmiercią.

Aktywność psychola jakby trochę przygasła. Stał spokojnie, spoglądając na Nicholasa wciąż z tym samym dobrodusznym uśmiechem.

Fandorin popatrzył na niego z góry, z wysokości swego wzrostu, i powolnym ruchem wskazał na neseser.

– Jeśli nie ma pan nic przeciwko temu, wezmę go. Zgoda? Tak miło sobie pobiegaliśmy. Zejdźmy teraz z powrotem.

– „Dlaczego ludzie nie latają jak ptaki?” – zapytał nagle kraciasty i dodał wyjaśniająco: – Znany dramaturg Ostrowski.

Nicholas nie bardzo zrozumiał.

– Przepraszam, co takiego?

– Szkoda ptaszka. – Szaleniec skrzywił się płaczliwie.

„Skąd wie o ptaszku z wierszyka?” – jeszcze bardziej zdumiał się Fandorin. Okularnik tymczasem chwycił go nagle jedną ręką za pasek od spodni, a drugą za marynarkę i bez najmniejszego wysiłku przerzucił sobie dwumetrowego dryblasa przez głowę – w dół, wprost pomiędzy ostre krawędzie betonowych bloków i najeżone zwały zardzewiałego żelastwa.

Aneks

Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, ułożony przez niego w Centralnym Archiwum Akt Dawnych w chwili głębokiego wzruszenia, 14 czerwca, około południa:

Młody żonkoś, ze szczęścia szalony,

Krzyknął: „Wnet się dobiorę do żony!”.

Klepnął miłą po zadku,

Ale trzeba wypadku -

Omdlał, bo był zbyt napalony.

Rozdział czwarty

Cornelius widzi złocistą iskierkę na horyzoncie. Największe

drewniane miasto świata. Audiencja u wiceministra.

W Niemieckiej Słobodzie [8]. Dziwne obyczaje Moskowitów.

Najpospolitsza rosyjska roślina.

Stolica wielkiego azjatyckiego królestwa z początku objawiła się Corneliusowi von Dornowi jako mała złocista iskierka na horyzoncie.

– Spójrzcie, panie kapitanie – starszy karawany kupieckiej William Meyer wskazał ręką przed siebie – to kopuła kremlowskiej dzwonnicy, zwanej Wielkim Johannem. Tam, pod nią, jest siedziba cara Moskowitów. Jeszcze trzy, cztery godziny drogi i staniemy u bram miasta.

Do karawany duńskich i angielskich kupców przyłączył się Cornelius w Pskowie. Ze względu na wozy obficie wyładowane towarem tempo podróży było dość powolne, ale za to jechało się bezpiecznie, a ponadto od handlarzy, których większość bywała tu już wcześniej, i to niejeden raz, udało się Corneliusowi zasięgnąć cennych informacji na temat tajemniczej, na wpół baśniowej krainy, gdzie kapitan – zgodnie z podpisanym kontraktem – miał spędzić najbliższe cztery lata.

Kupcy byli ludźmi rozważnymi, którzy wiele w życiu widzieli i niełatwo by ich zadziwić. Od chciwych rosyjskich gubernatorów i urzędników magistrackich wykupywali się nader skromną opłatą, a niebezpieczne lasy i pustacie, gdzie buszowali (to znaczy „napadali, dopuszczali się rozboju”) złoczyńcy – omijali. Na wypadek, gdyby jednak nie udało się uniknąć spotkania z nimi, umowa była następująca: von Dorn nie płaci kupcom za strawę i furaż dla koni, a za to bierze na siebie obowiązki dowódcy ochrony i w razie potrzeby dzielnie broni kupców i ich dobytku przed napastnikami. Dlatego też w bezludnych okolicach Cornelius wyprzedzał karawanę, wojowniczo rozglądając się wokół (muszkiet w poprzek siodła, olstra rozpięte). Towarzyszyli mu, jadąc nieco z tyłu, czterej knechci, również uzbrojeni w muszkiety. Dalej jechały wozy (po obu stronach drogi eskortowało je jeszcze dwunastu zbrojnych sług), na końcu zaś dopiero kupcy z szablami i pistoletami w pogotowiu. Dwa czy trzy razy na poboczu podejrzanie ruszały się krzaki i – o dziwo! – w biały dzień zaczynała pohukiwać sowa, ale napaść na tak dobrze chronioną karawanę rozbójnicy się nie ośmielili. Tak więc umowa okazała się dla Corneliusa korzystna.

Jedna tylko była w tym podróżowaniu niedogodność: co wieczór, na popasie, kiedy sczepione wozy ustawiano kołem, a wartownicy obejmowali nocną straż, szacowni kupcy, pozbawieni innych rozrywek, prosili dzielnego muszkietera, by opowiadał im wciąż i wciąż od nowa, jak to w pierwszej napotkanej po drodze rosyjskiej wsi spojono go, rozebrano do naga i porzucono na trakcie. Zawsze było przy tym wiele śmiechu i żartów, a słuchacze nie wydawali się tą opowieścią znudzeni. Co prawda, von Dorn sam dbał o to, by nieco odświeżać swoją historię – dorzucał wciąż nowe szczegóły, coraz to bardziej osobliwe i wymyślne.

– Powinniście, panie kapitanie, zarabiać na chleb, władając nie szpadą, lecz gęsim piórem – powtarzał Corneliusowi Meyer, trzymając się pod tłuste boki i ocierając łzy śmiechu. – Wydawcy książek płaciliby panu za takie opowieści czystym złotem. Ja osobiście najbardziej lubię słuchać o tym, jak zaprzągł pan do wozu tę bestię szynkarza i kazał mu się wieźć do dowódcy straży. I jeszcze o tym, z jaką godnością kroczył pan nagi przez całą wieś, a młódki zerkały zza opłotków na pańską goliznę.

Historię z wozem Cornelius oczywiście zmyślił, ale przygoda we wsi Nieworotynskaja istotnie była zabawna, nawet bez różnych fantazyjnych dodatków. Teraz von Dorn wspominał ją z satysfakcją, dumny z siebie, że nawet w tak pożałowania godnych okolicznościach nie stracił kontenansu, lecz potrafił odzyskać swój dobytek i przykładnie ukarać złodziei.

Że goły maszerował przez wieś, to święta prawda – a jak inaczej miał wrócić do tej przeklętej karczmy? Młódek jednak żadnych nie widział – w ogóle nikogo nie spotkał po drodze. Zanim wszedł na ganek szynku (w tutejszym języku kruzchalo [9]), wziął z sągu sękate polano.

Opoje spojrzeli na nagusa z zainteresowaniem, ale bez specjalnego zdziwienia – wyglądało na to, że nie takie rzeczy tu widzieli. Z dwóch sług, którzy rzucili się, by go wypchnąć za drzwi, von Dorn jednego zdzielił z rozmachem polanem po łbie, drugiego zaś walnął głową w nos. Potem, już leżących, poczęstował jeszcze kilkoma kopniakami – i gwoli wymierzenia sprawiedliwości, i przestrogi dla pozostałych. Przecież nikt inny, tylko ci właśnie podli pijanice wywlekli go stąd, spojonego do nieprzytomności i ograbionego z dobytku.

Karczmarz (w tutejszej mowie tszelowalnik [10]) stał za szynkwasem z pistoletem w ręce. Kapitan, przykucnąwszy, zręcznie uchylił się przed kulą. Następnie chwycił łajdaka za brodę i dalejże tłuc jego nalaną gębą o ladę, trafiając to w talerz z grzybami, to w czarną maź (jak mu potem wyjaśnili kupcy, w znakomity kawior z jesiotra), to w kiszoną kapustę, to po prostu w deski. Uderzenia były zamaszyste, energiczne – Cornelius odliczał je głośno po niemiecku. Opoje obserwowali całą scenę z szacunkiem – nikt nie kwapił się karczmarzowi z pomocą.

Siwobrody z początku znosił egzekucję w milczeniu. Przy zweiundzwanzig [11] zaczął pojękiwać. Przy dreissig [12] charknął juchą prosto w kapustę. Przy dreiundvierzig [13], chrypiąc, błagał o litość.

Ci sami słudzy, których Cornelius potraktował polanem i skopał, przynieśli, ocierając zakrwawione gęby, cały skradziony dobytek, a następnie przyprowadzili również konie.

Już na podwórzu, siedząc w siodle, kapitan zawahał się, czyby nie puścić z dymem całego tego złodziejskiego siedliska, ale żal mu się zrobiło niewinnych pijaczków – połowa tej kompanii nie dowlecze się nawet do drzwi, spłonie żywcem.

Pod wieczór tamtego właśnie dnia, kiedy od Pskowa dzieliła von Dorna niecała mila, kapitanowi się poszczęściło – spotkał europejskich kupców, ku obopólnej korzyści i zadowoleniu.

– A oto i rogatka. – Meyer westchnął i wyjął skórzaną sakiewkę, w której trzymał pieniądze na wspólne wydatki. – Zaraz będziemy się targować z poborcami. To się nazywa sobachitza [14] albo lajatza [15], ot, taki miejscowy obyczaj; bez tego człowiek nic tu nie zdziała. Oni podniosą krzyk, żeby im zapłacić po trzy ruble od wozu, ja będę się upierał, że nie dam więcej niż po trzy kopiejki, a ugodzimy się na półtora rubla, ale nie od razu – targi potrwają godzinę albo i dłużej. Przejdźcie się tymczasem po wsi, kapitanie, nie zawadzi rozprostować nogi. Tylko nie palcie aby fajki – to zabronione.

Osada zwała się Jamską Słobodą – mieszkali w niej państwowi pocztylioni i woźnice, jamstchiki [16]. Nic szczególnie interesującego nie można było tutaj zobaczyć. Cornelius obrzucił spojrzeniem szczelnie zbite z desek płoty, zza których wyglądały jedynie kryte darnią, jednakowe dachy, i ruszył w stronę rogatki – popatrzeć na Moskwę.

Meyer i jeszcze jeden kupiec, Nielsen, który dobrze mówił po rosyjsku, wrzeszczeli zapamiętale na brodatych mężczyzn w czerwonych kaftanach. Ci także złościli się i krzyczeli coś gniewnie, a jeden nawet potrząsał szablą, chociaż nie wyjął jej z pochwy.

Granicę rosyjskiej stolicy wytyczał rów, po którym wałęsała się chuda, brunatna świnia z prosiętami, a za nim wał ziemny z krzywym, walącym się częstokołem. Nad zaostrzonymi, skierowanymi w niebo palami widniały kopuły – przeważnie drewniane, ale zdarzały się też żelazne, a jedna nawet złota (tej von Dorn przyjrzał się ze szczególną uwagą). Niecierpliwił się, chciał już jak najprędzej przejechać przez bramę miejską i na własne oczy zobaczyć wszystkie cuda najznaczniejszego miasta Moskowitów.

W końcu karawana ruszyła. Meyer był zadowolony – mytnikom spieszno było do misek z żurem, tak że udało się wytargować opłatę na rubla i pięć kopiejek od wozu.

– Dojedziecie z nami, kapitanie, do Gostinego Dworu [17], a stamtąd już do Cudzoziemskiego Prikazu jest zaledwie parę kroków – powiedział kupiec. Tak się nazywało ministerstwo, zajmujące się sprawami przybyłych zza granicy osób.

Z początku Moskwa rozczarowała von Dorna, gdyż niewiele się różniła od wszystkich innych rosyjskich miasteczek i wsi – pola, warzywniki, pustacie, tu i ówdzie pojedyncze siedziby. Potem jednak zabudowa zrobiła się gęstsza, płoty przylegały do siebie, a dachy podniosły się wyżej – widział teraz domy w większości jedno – albo dwupiętrowe. Z wyjątkiem kilku cerkwi z miękkiego wapiennego kamienia wszystkie inne budynki były z drewna. Cornelius nigdy nie widział, żeby tak duże miasto w całości wzniesiono z bali i desek. Moskwa to chyba największe drewniane miasto na świecie! Nawet ulice wymoszczono drewnem. Konie, nienawykłe do takiego podłoża, stąpały ostrożnie, ślizgały się. Kiedy jednak kapitan chciał zsiąść ze swego wierzchowca i poprowadzić go na wodzy, Meyer nie pozwolił, wyjaśnił, że w Moskwie pieszo po ulicy chadzają tylko prostacy, a człowiekowi dobrze urodzonemu to nie przystoi. Nawet jeśli wybiera się po sąsiedzku do domu obok, jedzie konno lub powozem. Moskowici skrupulatnie tego przestrzegają.

– Zaraz będzie Targ Mięsny, Miasnoj Riad – uprzedził kupiec i przytknął do nosa chusteczkę o zapachu lawendy.

Cornelius nie przygotował sobie takiej i dlatego omal się nie udusił, gdy okropny smród buchnął mu w nozdrza. Niewielki placyk zastawiono drewnianymi straganami, na których leżały kawałki psującego się mięsa. Pełzały po nim zielonkawe muchy, a na obrzeżach rynku, w brunatnych kałużach, walały się sterty gnijących wnętrzności.

– Rosjanie nie wędzą ani nie solą świeżyzny po uboju – wyjaśnił Meyer przez zatkany chusteczką nos. – A do zepsutego mięsa są przyzwyczajeni, gotują na nim kapuśniak, zwany stchi [18], i zajadają go ze smakiem.

Około drewnianej kapliczki szalał jakiś człowiek, zupełnie nagi, jeśli nie liczyć podartej szmaty, którą przepasał biodra. Potrząsał długą brodą, przewracał oczyma, opluwał przechodniów. Na jego piersi wisiał ciężki ołowiany krzyż, a pożółkłe ciało pokrywały wrzody.

Na widok cudzoziemców krzyknął, okręcił się dookoła, po czym podniósł z ziemi grudkę nieczystości (najprawdopodobniej były to jego własne odchody) i cisnął nią w szacownego pana Meyera, zresztą niezwykle celnie – trafił go w ramię. Cornelius zamachnął się na tamtego nahajką, żeby dać mu stosowną nauczkę, ale starszy kupców chwycił go za rękaw.

– Oszaleliście, panie? To blazchenni [19], ktoś taki jak derwisz u muzułmanów. Tutaj czci się takich ludzi niczym świętych. Jeżeli pan go uderzy, rozerwą nas na strzępy.

Starannie oczyścił zapaskudzone ubranie i cisnął brudną chusteczkę na ziemię. Na strzęp materii rzucili się żebracy.

Inny przykład dziwacznych wyobrażeń tubylców na temat świętości Cornelius miał okazję ujrzeć na sąsiedniej ulicy. Z cerkwi wyszedł pop w liturgicznej szacie, ale tak pijany, że ledwie trzymał się na nogach. Obrzucił obelgami jakiegoś przechodnia, który nie dość nisko mu się pokłonił, uderzył go miedzianą kadzielnicą, następnie strącił mu czapkę z głowy, a wreszcie chwycił go za włosy i zaczął przyginać do ziemi.

– Pijaństwa nie uważa się tutaj za grzech. – Meyer wzruszył ramionami. – O, popatrzcie, kapitanie, bojarin.

Samym środkiem ulicy jechał wierzchem jakiś wielmoża, odziany o wiele za ciepło jak na tę porę roku. Miał na sobie wspaniałą, tkaną złotem szubę i wysoką niczym komin futrzaną czapę. Do jego siodła przytroczono mały bęben i strojny jeździec uderzał weń rytmicznie rękojeścią nahajki. Pospólstwo pierzchało na boki, spiesznie zrywając czapki z głów. Za bojarem jechało jeszcze kilku konnych w nieco skromniejszych strojach.

– Po co on wali w bęben? – zapytał von Dorn.

– Żeby mu ustępowali z drogi. Zjedźmy i my, tak będzie lepiej. Ej! – krzyknął Meyer do swoich ludzi. – Na bok! Przepuśćmy tego napuszonego wielmożę.

Kapelusza Cornelius nie zdjął – byłby to zbytek uprzejmości. Bojar zerknął na niego przez szczeliny między opuchniętymi powiekami i splunął. W Europie von Dorn trzepnąłby takiego nieokrzesańca rękawicą po gębie, a co dalej, rozstrzygnąłby pojedynek na szpady, ale Moskwa to nie Europa, więc ścierpiał zniewagę, tylko mięśnie mu zadrgały pod napiętą skórą twarzy.

Za białą kamienną ścianą, która odgradzała centralną część stolicy od przedmieść, do karawany dołączyła gromadka chłopców. Biegli obok, zręcznie uchylając się od smagnięć nahajkami, i wykrzykiwali coś chórem.

Cornelius wsłuchał się w ich wrzaski i pojął, że powtarzają w kółko to samo.

– Co oni krzyczą? Co znaczy Nemetz kysch na kukui?

– „Cudzoziemcze, precz stąd, nad Kukuj” - przetłumaczył z uśmiechem Meyer. – Kukuj to strumyk, nad którym stoi Inoziemska Słoboda, skupisko cudzoziemców. Właśnie tam muszą się osiedlać i wy też, kapitanie, w niej zamieszkacie. Ci oberwańcy robią sobie nieprzyzwoite żarty. Chodzi o grę słów. Słowo Kukuj brzmi podobnie do innego, oznaczającego wstydliwą część ciała.

Wkrótce nadszedł czas, by się rozstać z zacnymi kupcami.

– My teraz musimy skręcić w lewo, zgłosić towary. Wy, kapitanie, powinniście jechać o, tam. – Starszy kupców gestem wskazał von Dornowi drogę. – Widzicie nad dachami wieżę z dwugłowym orłem? Wjedziecie we wrota i zaraz na prawo zobaczycie Cudzoziemski Prikaz. Tylko nie kierujcie się prosto tą ulicą, lepiej ją ominąć, to dłuższa droga, ale bezpieczniejsza.

– Dlaczego? – spytał zdziwiony Cornelius.

Ulica prowadząca do wieży była wygodna, szeroka i – w odróżnieniu od innych – prawie bezludna. Tylko przed wysokimi wrotami dużego drewnianego pałacu stała grupka oberwańców. – To siedziba księcia Tatjewa. Książę nie żywi ani nie odziewa swoich pachołków, dlatego wszystko muszą zdobywać sami. Każdego, kto przechodzi, grabią i biją, niekiedy na śmierć. Takie są w tym mieście obyczaje. Cóż, Moskwa to nie Paryż. Na ulicę zwaną Dmitrowka też lepiej się nie wybierać, tam znowu dopuszczają się rozbojów poddani oberkamerhera Strieszniewa. Posłuchajcie, kapitanie, dobrej rady: dopóki się we wszystkim nie zorientujecie, omijajcie pałace i większe domostwa. Lepiej, jeśli przez pierwszy rok w ogóle nie będziecie się wydalać poza granice Niemieckiej Słobody bez przewodników. Chociaż, oczywiście, doskonale można stracić życie nawet z nimi, zwłaszcza nocą. No, żegnajcie, panie. – Kupiec wyciągnął do Corneliusa rękę. – Uczciwy z pana człowiek. Niechaj was Bóg ma w swej opiece podczas pobytu w tym dzikim kraju.

Ale Bóg nie ustrzegł Corneliusa.

Dwie godziny później kapitan von Dorn, blady, z drżącymi z bezsilnej wściekłości wargami, wychodził z bram Cudzoziemskiego Prikazu bez szpady, pod eskortą ponurych strzelców w kanarkowej barwy kaftanach.

Kapitan? Niestety, nie – zaledwie, jak tu mówiono z polska, porutschik.

Nie do wiary – warunki umowy, którą Cornelius podpisał w Amsterdamie z wysłannikiem państwa moskiewskiego, Tułupowem, okazały się jednym wielkim oszustwem!

A wszystko zaczęło się tak statecznie, godnie, z całym ceremoniałem. Dyżurny urzędnik (w wielkich okularach w stalowej oprawie, przybrudzonym kaftanie i z długimi włosami, natłuszczonymi olejem) wziął od Corneliusa dokument z pieczęciami, pokiwał nad nim głową i polecił czekać w kancelarii. Tam na długich ławach siedzieli pisarze. Trzymali na kolanach ryzy papieru i szybko skrobali piórami po grubych, szarawych arkuszach. Kiedy arkusz był zapisany, lizali szklane naczynie z klejem, przesuwali językiem wzdłuż brzegu papieru i przyklejali kolejną kartę. W kancelarii panował zapach charakterystyczny dla takich miejsc: mieszaniny kurzu, mysich odchodów, laku. Gdyby nie wyraźna woń gotowanej kapusty i czosnku, która ni to napływała skądś z dołu, ni to emanowała wprost z przesyconych nią ścian, można byłoby pomyśleć, że to nie urząd w Moskwie, lecz magistrat w Amsterdamie czy Lubece.

Oczekiwanie trwało długo, jak to zwykle bywa przed audiencją u ważnej osobistości. W końcu jednak cudzoziemskiego oficera przyjął pan Teodor Łykow – tutejszy podjatschi [20]; temu stanowisku odpowiadał w Europie bodajże urząd wiceministra. On właśnie zajmował się zakwaterowaniem nowo przybyłych cudzoziemców oraz kierowaniem onych na służbę, ich wynagrodzeniem i zaopatrzeniem.

Gabinet poddiaczego nie był imponujący – ubogi, nędznie umeblowany, bez portier i obrazów – w kącie na ścianie wisiała tylko mała, okopcona ikona Matki Bożej, ale za to sam Herr Łykow z początku zrobił na Corneliusie duże wrażenie. Był potężnej budowy, miał tłuste policzki, a odzienie nie gorsze niż książę Tułupow: kaftan ze złotogłowiu, zdobiony guzami z nieszlifowanych rubinów, wysoki, sztywny kołnierz, gęsto naszywany perłami, w sukiennej, bramowanej sobolowym futrem czapie skrząca się diamentowa zapinka. Od razu widać – prawdziwy dostojnik, człowiek wielkiej zamożności.

Długo wpatrywał się w dokument podróżny Corneliusa, krzywiąc usta i kiwając głową. Von Dorn nagle poczuł dziwny lęk. Na patent kapitański, wystawiony przez rosyjskiego wysłannika, wiceminister ledwie spojrzał i z obrzydzeniem rzucił go na stół, jakby to było jakieś paskudztwo. Po czym, niemal nie otwierając ust, mruknął coś niewyraźnie.

Niski, szczupły tłumacz, z wielkim siniakiem na środku czoła, pokłonił się uniżenie swemu panu i powiedział po niemiecku, z dziwną wymową i używając jakichś starych zwrotów, tak że Cornelius nie od razu zrozumiał:

– Książę Tułupow samowolnie szafuje pustymi obietnicami bez pokrycia. Stopień kapitana teraz nie wakuje, a on nie jest upoważniony do przyznawania żadnych stopni wojskowych.

Możesz zostać przyjęty, panie, jako porucznik do pułku muszkieterów, a co do stopnia kapitana to się jeszcze pomyśli. Von Dorn zmartwiał, ale to był dopiero początek.

– Wynagrodzenie – połowa żołdu, jako że teraz nie toczy się żadna wojna – bębnił dalej tłumacz. – Pieniędzy na zakwaterowanie w nowym miejscu książę także przyobiecał ci zbyt wiele, tyle nie możemy wypłacić. A tego, co byśmy mogli, też nie ma na razie skąd wziąć. Trzeba poczekać – rok albo i półtora.

Cornelius zerwał się z miejsca i tupnął ze złością.

– Nie będę służył jako porucznik, i to za połowę żołdu! Skoro tak, niezwłocznie ruszam w drogę powrotną!

Łykow uśmiechnął się złowieszczo.

– Proszę, czego to się zachciewa! Pieniądze z państwowej kasy, sto talarów, wypłaconych na drogę, przetraciłeś, gapiłeś się na wszystkie nasze miasta i twierdze, a teraz się wybierasz z powrotem? A możeś ty, na przykład, szpieg? O nie, Kornieju Fondornow, odsłużysz najpierw, co masz odsłużyć, a potem się zobaczy.

Zaskoczenie i wściekłość na chwilę odebrały Corneliusowi rozum – von Dorn przyskoczył do wiceministra, chwycił go za wyszywany perłami kołnierz i zaczął potrząsać dostojnikiem, złorzecząc mu przy tym najgorszymi słowami, tak że aż z kancelarii przybiegli pisarczykowie, by ich rozdzielić.

Znieważony poddiaczy wezwał straż. Z początku chciał awanturnika wtrącić do więzienia, ale potem się rozmyślił – polecił tylko doprowadzić go pod eskortą do dowódcy pułku, w którym Cornelius miał służyć.

– Pułkownik Libionow już ci wyjaśni, co to znaczy obrażać urzędników państwowych i posuwać się do rękoczynów! – wrzeszczał rozsierdzony wiceminister, a tłumacz gorliwie powtarzał po niemiecku każde jego słowo. – Zamknie cię w ciemnicy, o chlebie i wodzie, i każe wybatożyć! A jak nie, to ja sam będę bił czołem, prosząc pokornie o karę dla ciebie!

Jazdę przez szybko pustoszejącą o przedwieczornej porze Moskwę zapamiętał wstrząśnięty do głębi Cornelius niczym koszmarny sen. Groźnie przyczajone skosy dachów, złowrogie, ostrzegawczo wysunięte palce dzwonic, żałobne bicie dzwonów. Rozgoryczony von Dorn pojękiwał, chwiejąc się w siodle, popłakiwał nawet ze złości i żalu nad sobą, ale twarz ukrył w dłoniach, żeby strzelcy z eskorty z niego nie szydzili. Jego konia prowadził za wodze sam dowódca, a objuczoną cisawą ciągnęło aż dwóch ludzi. Mądra kobyłka nie chciała iść, strzygła uszami, zapierała się.

Za bramą w wale ziemnym, otaczającym miasto, nie tą, przez którą wjechała kupiecka karawana, inną, rozpościerał się plac egzekucji. Szubienice z kołyszącymi się zwłokami Cornelius ledwie omiótł spojrzeniem, nie był to dla niego widok niezwykły, od pali z nabitymi rękami i nogami w ogóle odwrócił wzrok, ale nieco dalej ujrzał coś takiego, że nie mógł powstrzymać okrzyku przerażenia.

Spora grupka gapiów stała wokół kobiety po szyję zakopanej w ziemi. Kobieta była poraniona i umazana błotem, ale żyła. Von Dorn przypomniał sobie, jak kupcy opowiadali o okrutnym obyczaju Moskowitów: żony, która zabije męża, nie pali się na stosie, jak to jest przyjęte w cywilizowanych krajach, lecz żywcem zakopuje w ziemi i czeka, aż nieszczęsna wyzionie ducha. Cornelius myślał, że razem z głową, żeby się od razu udusiła – to przecież też straszna kara. Ale wydawać kogoś na tak okropną, długą mękę jest czymś stokroć bardziej przerażającym. Zakopaną atakowały zajadle dwa bezpańskie psy, zanosząc się wściekłym ujadaniem. Jeden wbił kły w jej ucho, odgryzł je i zeżarł. Wśród zgromadzonych rozległ się śmiech aprobaty. Ręce kobiety tkwiły w ziemi, nie mogła się bronić, a jednak wykręciła głowę i chwyciła psa zębami za nos. Gapie znowu zareagowali śmiechem, tym razem wyrażając uznanie dla zakopanej nieszczęśnicy.

– Dziki, barbarzyński zwyczaj – odezwał się tłumacz półgłosem. – Ludzie oświeceni zdecydowanie go potępiają.

„Skąd tu, w tym piekielnym kraju, mieliby się wziąć oświeceni ludzie?” – chciał zapytać Cornelius, ale zmilczał. Dlaczegóż to urzędnik tak nagle zmienił ton? Nie inaczej, tylko chce go sprowokować do jakiejś nieostrożnej wypowiedzi.

Przejechali jeszcze kawałek drogi i w nagrodę za wszystkie dotychczasowe udręki von Dorn ujrzał przed sobą widok, który stał mu się prawdziwą pociechą. Wieczorna zorza rozjaśniła migotliwym, różowym światłem brzegi niewielkiej rzeczki, gęsto zastawione małymi wiatrakami, i nagle nieopodal, na stromej skarpie, ukazało się urocze niemieckie miasteczko – schludne białe domki, iglica na kościelnej wieży, zieleń ogródków, błysnęła nawet gładka powierzchnia okrągłej sadzawki z fontanną pośrodku. Miasteczko i miły sercu Corneliusa Fürstenhof, leżący zaledwie o pół mili na południowy wschód od ojcowskiego zamku, były do siebie podobne jak dwie krople wody. Widocznie litościwa opatrzność użaliła się nad von Dornem i w swym miłosierdziu pomieszała mu zmysły, a on bynajmniej się tym nie zmartwił.

– To właśnie jest Nowa Niemiecka Słoboda, którą miejscowi prostacy przezwali Kukujem – wyjaśnił tłumacz. – Powstała dwadzieścia trzy lata temu. Urocza, prawda? Liczy teraz ponad trzysta siedzib i mieszkają tu sami szacowni ludzie – oficerowie, lekarze, zegarmistrzowie i inni cenieni rzemieślnicy. – Nagle roześmiał się. – A wiecie, panie poruczniku, skąd nazwa „Kukuj”?

– Skąd? – spytał osowiały von Dorn, zrozumiawszy, że wciąż pozostaje przy zdrowych zmysłach, i skrzywił się na „porucznika”.

– To tutejsze dziewki służebne, piorąc bieliznę w rzece i gapiąc się na prostackich tubylców, wołały do siebie: Kuck, kuck mal! [21]. I tak już zostało. Zabawne, prawda?

Przy wjeździe, za pasiastym szlabanem, stał wartownik – żołnierz w hełmie, kirysie i z halabardą.

Strzelców przepuścił niechętnie, po długich utarczkach słownych. Cornelius zauważył, że żołnierze z jego eskorty nie zachowywali się już tak groźnie jak w Moskwie – zbici w gromadkę, bojaźliwie rozglądali się na boki.

Z austerii, na której dachu umieszczono koło od wozu z blaszanym bocianem (szyld głosił „Storch und Rad” [22]), wyszło, trzymając się wpół, dwóch rajtarów z pałaszami u pasa. Jeden z nich, wskazując na brodatych strzelców, zawołał w dialekcie bawarskim:

– Spójrz, Seep, ruskie świnie przyszły sprzedawać łaziebne wiechcie!

Drugi zarechotał na cały głos, zgiąwszy się aż ze śmiechu. Strzelcy nie rozumieli, oczywiście, co powiedział rajtar, ale skupili się jeszcze ciaśniej.

Najbardziej jednak zadziwił Corneliusa tłumacz. Zamiast się oburzyć na „ruskie świnie”, mrugnął do von Dorna porozumiewawczo i wyszczerzył zęby w uśmiechu.

– O, tu – wskazał na duży dom, kryty czerwoną dachówką – tu ma kwaterę dowódca waszego pułku, Herr Kristian Libenau von Lilienklau, po rosyjsku „pułkownik Libionow”. Na nic się już więcej nie przydam, zatem kłaniam się nisko i życzę wszystkiego najlepszego. Jeśli kiedyś będzie potrzebny tłumacz, polecam swoje usługi. Jestem Paszka Niemcerow, z archangielskiej parafii. Pisuję też supliki i skargi do sądu. Niedrogo liczę – trzy i pół kopiejki.

Dziesiętnik wszedł do domu, by wręczyć skargę wiceministra. Corneliusowi kazał czekać. Serce von Dorna ścisnęło złe przeczucie.

– Ha, młody człowieku, nawarzył pan niezłego piwa. – Pułkownik Libenau zapalił porcelanową fajkę, nadymając chude policzki i ściągając krzaczaste, przetykane siwizną brwi. – Chwycić poddiaczego za kołnierz, i to jeszcze w urzędzie, w przytomności podwładnych! Teraz ta bestia domaga się kary za ów dyshonor, grozi sądem. Fatalna sprawa. Jak raz się zacznie cała ta pisanina, nie będzie końca sprawie. – Znowu zajrzał do przysłanej przez Teodora Łykowa skargi i wykrzyknął gniewnie: – Widzisz go, czego mu się zachciewa, gliście – oficera potraktować batogami! Ale mój pułk nie jest strzelecki, tylko muszkieterski. Tu się nie batoży, karę chłosty wymierza się rózgami, i to tylko niższym rangą. Co za nikczemny, podły kraj! Tfu! Trzeba zatkać gębę temu diabelskiemu pomiotowi, a to będzie kosztowało co najmniej trzy ruble, a może i pięć – strasznie się bestia wściekł.

Pułkownik tylko z pozoru wydawał się groźny. Burczał, klął, parę razy huknął pięścią w stół, ale Cornelius widywał już w życiu różnych dowódców i dobrze wiedział, że trzeba się bać nie tego psa, który szczeka, tylko tego, co jest cichy.

Von Dorn pokornie wysłuchał reprymendy Libenaua, po czym wyszedł na dziedziniec, wyjął z juków flaszkę dobrego holenderskiego rumu, paczuszkę batawijskiego tytoniu, i wkrótce obaj z pułkownikiem siedzieli na przytulnej, oszklonej werandzie, kurząc fajki i popijając mocną, szczodrze zakropioną rumem kawę.

– Najbardziej irytujące jest to – mówił Libenau, wzdychając – że ten cały Fiedka Łykow to niewielka szyszka, zwykły poddiaczy. Mówicie, żeście długo czekali na audiencję? Pewnie posłał po „reprezentacyjny strój” (to coś takiego, jak paradny mundur w wojsku), żeby zrobić na was większe wrażenie. Normalna rzecz – liczył na jakiś podarek, w Rosji to jest przyjęte. Trzeba było podetkać mu parę sobolowych skórek z tych, co dostaliście od Tułupowa, i wszystko by się jakoś ułożyło. Warto też zawsze na dobry początek ugościć tego szelmę i jeszcze paru innych poddiaczych, bo bardzo są do tego skorzy, przepadają zwłaszcza za małmazją i kandyzowanymi owocami, które tak świetnie przyrządza Frau Zibold z „Bocianiego Gniazda”. To by w zupełności wystarczyło. Zachowalibyście i swoją kapitańską rangę, i wysokość przyznanego żołdu. Ech, panie! Że też kupcy odpowiednio was nie pouczyli! Trzeba było zajechać najpierw tu, do Niemieckiej Słobody, a dopiero później do urzędu. No, ale teraz jest już za późno, co się stało, to się nie odstanie. Gdybyście, kapitanie, dopuścili się nawet jakowejś zniewagi wobec Fiedki, ale w cztery oczy – niewielkie zmartwienie; co innego w przytomności podwładnych – łajdak nie puści tego płazem. Za wielki dyshonor. Dlatego będzie to was drogo kosztowało.

Von Dorn obruszył się, słysząc te słowa.

– Jeśli jest człowiekiem honoru, gotówem dać mu pełną satysfakcję. Jaką bronią się tu ludzie pojedynkują? Biją się na szable? Na pistolety? Proszę, zgadzam się na każdy rodzaj broni!

Libenau wybuchnął śmiechem. Śmiał się długo, z prawdziwym rozbawieniem.

– Ech, toście dopiero wymyślili – pojedynek! To nie Europa. Wiecie, jak się pojedynkuje tutejsza szlachta? Jeśli jeden z drugim się powadzi, wsiadają na koń i okładają się wzajem knutem po pyskach, póki któryś nie zwali się na ziemię. Mówię przecie, to kraj niewolników, nie mają żadnego pojęcia o godności. Oprócz cara wszystko to zwykłe pachołki, prostacy, aż do najpotężniejszego bojara. Wedle tutejszych zasad, za obrazę honoru uznaje się tylko zniewagę, której się dopuści równy pozycją lub stojący niżej, nigdy wyżej – taki może ci prosto w gębę napaskudzić, i nic. Jeżeli car jakiegoś księcia czy bojara własnoręcznie wytarga za kudły lub zdzieli parę razy po pysku – to tylko powód do dumy. Ot, jak przyjdzie zima, zacznie się ulubiona zabawa cara. Podstolowie – to coś w rodzaju kamerjunkrów – będą się umyślnie spóźniać na nabożeństwo do pałacu. A wiecie dlaczego? Dlatego że spóźnialskich car każe zanurzyć i dobrze wykąpać w stawie, a cieszy się przy tym jak dziecko, aż klaszcze w dłonie z radości. Tamci zaś specjalnie głośno skarżą się i krzyczą, żeby jego cesarskiej mości najlepiej dogodzić. Niektórzy, oczywiście, po takiej kąpieli przeziębiają się i umierają, ale bywa i tak, że Aleksy Michajłowicz okaże któremuś łaskę i podaruje mu ciepłą futrzaną szubę albo nawet wioskę ofiaruje na własność. Taka jest tutejsza szlachta. Co dzień pod pałacem karze się chłostą tych, którzy coś przeskrobali. A wy, panie, mówicie: pojedynek.

– Cudzoziemców także się batoży? – wzdrygając się w duchu i blednąc na samą myśl o tak hańbiącej karze, zapytał von Dorn. Wrzaski wiceministra Fiedki uznał jedynie za puste pogróżki (kto to widział, żeby osoby szlacheckiego pochodzenia podlegały karze chłosty?), a tymczasem okazuje się, że nie miał racji.

Pułkownik tylko westchnął, jakby usłyszał niedorzeczne gaworzenie bezrozumnego dziecka.

– Baty to właściwie nawet nie kara. Ot, takie sobie łagodne przywołanie do porządku. Niedawno pewien kapitan, który tu do nas przybył, chciał wypróbować kupioną broń i strzelił do wrony, co przysiadła na krzyżu cerkwi. Wychłostano go knutem, wyrwano mu nozdrza i zesłano nieszczęśnika na Sybir – bezpowrotnie.

– Za wronę? – nie mógł uwierzyć Cornelius.

– Za świętokradztwo. O, przyjacielu, nie wyobrażasz sobie, jakie w tym kraju panują obyczaje! Tak bezsensownych, nieludzkich praw nie ma chyba nawet w Persji.

Jak się zdaje, pułkownikowi sprawiało pewną przyjemność straszenie nowicjusza miejscowymi potwornościami. Krzyknął na dziewkę służebną, żeby zaparzyła świeżej kawy i przyniosła z piwnicy jałowcówkę, po czym uśmiechając się pod wąsem, zaczął raczyć Corneliusa takimi opowieściami, że ten, przejęty grozą, zdobywał się tylko na „ochy” i „achy”.

– Gracie w szachy? – zapytał pułkownik.

– Czasami. Nie jestem w tym mistrzem, ale w długie zimowe wieczory…

– To zakazane – oznajmił Libenau. – Za tę bezbożną grę grozi kara chłosty… A zażywacie, panie, tabaki?

– Nie, oczy mi od tego strasznie łzawią.

– Spróbujcie kiedyś wciągnąć szczyptę, ot tak, na próbę, ale żeby inni widzieli – niby to zachęcił Corneliusa podstępny gospodarz. – Zaraz, zgodnie z prawem, obetną wam nos – a tak, tak! Nie wolno bawić się z psami, nie wolno się huśtać na huśtawce, nie wolno patrzeć na księżyc w początkach pierwszej kwadry. Wkrótce zaczną się upały, spiekota, więc niech ci nie przyjdzie do głowy, przyjacielu, kąpać się w Jauzie podczas burzy. Doniosą, że odprawiasz czary, i ani się obejrzysz, jak zostaniesz rozciągnięty na kole.

– Dobrze, że mnie uprzedziliście, panie – podziękował Cornelius, który aż się spocił z wrażenia, słysząc takie nowiny. – A jakież to niewinne zabawy są dozwolone? Tańce z damami, słuchanie muzyki?

– U nas, w Kukuju, możecie się czuć jak w Niemczech, rządzimy się tu swoimi prawami. Ale Moskowici nie uznają muzyki – Cerkiew prawosławna uważa skrzypce, altówki, flety i inne instrumenty za diabelski wymysł.

Wzmianka o Cerkwi skierowała myśli von Dorna na inne tory.

– A wy, panie, jaką wiarę wyznajecie? – zapytał ostrożnie. – Katolicką czy reformowaną?

– Pochodzę z Nassau – dobrodusznie odparł Libenau – a więc jestem protestantem. A wyście pewnie katolik, skoro wywodzicie się z Wirtembergii? Nie szkodzi, ja trzymam się zasady, że religia jest osobistą sprawą każdego człowieka.

– Tak – przytaknął z ulgą Cornelius. – Wyznaję wiarę katolicką, a prawie od miesiąca nie byłem u spowiedzi. Gdzie tu mógłbym znaleźć księdza?

– Nigdzie. – Stary wojak współczującym gestem rozłożył ręce. – Katolicyzm w Moskwie jest surowo zabroniony. Nas, protestantów, jeszcze jakoś tolerują, ale ani katolickiego księdza, ani kościoła tu nie uświadczysz.

– Jak można żyć bez spowiedzi i komunii? – żachnął się zdumiony von Dorn.

– No cóż, ludzie jakoś żyją. – Pułkownik wzruszył ramionami. – Modlą się przed obrazem. A co chytrzejsi przechodzą na tutejszą wiarę. Dostają za to awans i hojny podarunek od cara. Przechrzty nie muszą mieszkać w słobodzie, mogą się przenieść do Moskwy. I żenić się z tubylkami. Wielu tak robi, zwłaszcza spośród stanu kupieckiego. – Pułkownik skrzywił się pogardliwie. – Dla korzyści. Mija jedno pokolenie, drugie, i porządna europejska rodzina degeneruje się. Taka tu panuje atmosfera. Ci, którzy się tutaj urodzili, nazywani są „starymi Niemcami”, a tacy jak ja i wy – „nowymi”. Widziałem was, panie, przez okno z tłumaczem Paszką Niemcerowem. Jego dziadek był najlepszym zegarmistrzem w Starej Niemieckiej Słobodzie, ale połaszczył się na dworskie zamówienia i zmienił wiarę. Minęło pół wieku i oto owoce postępku tego renegata mieliście przed oczyma – taki kundel Paszka, ni to Niemiec, ni Ruski. Widzieliście, jaki guz ma na łbie? Chłopina tak gorliwie się modli, wciąż bije pokłony, uderza czołem o ziemię. Mieszka przy cerkwi, śpiewa w chórze. Dobrze, że nie wszedł na podwórko, bobym go stąd, parszywca, kopniakami przepędził.

Dowódca sapnął gniewnie i trzasnął pięścią w stół – fajansowy dzbanek do kawy aż podskoczył, wypluwając z dzióbka na obrus czarny płyn.

– Rosyjskie zacofanie i tępota wypala umysły i przeżera duszę! Gdyby nie nasz Kukuj, my wszyscy byśmy także już dawno zamienili się w bydło. Wiecie, jaka tu panuje ciemnota? Kosmografii uczą się według Kosmasa Indikopleustesa, który – jak wiadomo – uważał, że Ziemia jest czworokątem. Największa mądrość, którą tu posiadają jedynie wybrańcy, to cztery podstawowe działania arytmetyczne, a i to nie potrafią dzielić dużych liczb; o ułamkach nigdy nie słyszeli. Geometrii Euklidesowej w ogóle nie znają, a za człowieka wykształconego uchodzi ten, kto z biedą umie nabazgrać swój podpis. W zeszłą Wigilię gościłem pewnego diaka z Prikazu Rycerskiego, Mitkę Iwanowa. Otóż ten Mitka wziął ze stołu małża w muszli, żeby go pokazać swoim domownikom, a później trzymał to dziwo w pucharze do wina. Jego urzędnicy natychmiast donieśli, że Mitka chowa tam diabła! To wystarczyło: był Mitka Iwanow – i już go nie ma. Niepotrzebnie się wykosztowałem na poczęstunek i prezent.

Pułkownik Libenau tak się rozgadał, zdobywszy nowego słuchacza, że nie można go było powstrzymać. Cornelius zresztą ani myślał tego robić. Słuchał z zapartym tchem i z każdą chwilą robiło mu się ciężej na duszy. Szkoda gadać, dureń z niego, nie miał już gdzie szukać szczęścia, tylko w tym dzikim kraju!

– Za dnia, kiedy jest najwięcej roboty, wszyscy Moskowici kładą się spać – wyrzekał pułkownik. – Urzędy i kramy pozamykane, cała ludność chrapie. To coś na kształt hiszpańskiej sjesty – nic nie można załatwić. Tyle że w Hiszpanii latem jest gorąco, więc można to zrozumieć, ale czemu tym tutaj nie chce się pracować?

– A jak jest w rosyjskim wojsku? – spytał Cornelius, z góry wiedząc, że nic krzepiącego nie usłyszy. – Czy moja służba będzie ciężka?

– Ciężka, a to dlatego, że wasz dowódca kompanii, Owsiejka Tworogow, to opój i złodziej. Chętnie bym go przegonił, ale nie mogę – ten łajdak ma wpływowych protektorów. A rosyjskie wojsko jest nic niewarte. O żadnej kampanii z prawdziwego zdarzenia nie może być mowy, nie potrafią walczyć nawet z Polakami. Wiecie, jaką strategię stosują Moskowici podczas bitwy? – Libenau ironicznie podkreślił słowo „strategia”. – Rzucają się hurmem na nieprzyjaciela ze straszliwym wrzaskiem, mając nadzieję, że go przestraszą. Gdy im się to nie uda, stają i wypalają ze strzelb i pistoletów. Jeśli wróg nadal nie okazuje lęku, wówczas – sami przerażeni – zawracają i biegną z powrotem, tratując się nawzajem. Taki przebieg ma każde starcie. Pierwszy minister, bojar Matfiejew, chce stworzyć nową armię na wzór europejski, ale ma wielu potężnych wrogów, a car (tutaj gospodarz ściszył głos) to bezwolny głupiec, każdy kręci nim, jak chce. Jeśli będziecie, panie, w Kitajgorodzie, popatrzcie sobie na ichnią car-puszkę. Stoi wielkie działo, które nigdy nie zostało wykorzystane w bitwie, jako że nie da się z niego strzelać. Car-puszka nie strzela, a car nie rządzi. Cały ten kraj jest jak wielka bańka gazu błotnego. Wystarczy porządnie dmuchnąć – i od razu pęknie. Ech, mój drogi, trafiłem tu nie z własnej woli. Służyłem u Radziwiłła, dostałem się ranny do moskiewskiej niewoli przed dwudziestu laty. Jaki miałem wybór? Albo iść do więzienia, albo na carską służbę. Ale jakie licho was tu przyniosło?

– Nie zna pan przypadkiem niejakiego pana Faustlego, dawnego pułkownika rajtarów? – spytał Cornelius, wspominając obietnice znajomka z Amsterdamu.

– A jakże, znam. – Libenau machnął ręką. – Taki z niego rajtar, jak… Oszust, nicpoń, pochodzi ze „starych Niemców”. To on was tu zwabił? Taką już ma judaszową służbę, płacą mu za to z państwowej kiesy.

Von Dorn zacisnął pięści i cicho, jakby się bał spłoszyć zdobycz, upewnił się:

– A więc to znaczy, że Herr Faustle jeszcze tu wróci?

Pułkownik uśmiechnął się.

– Pewnie, że wróci, ale nie taki z niego głupiec, żeby się pokazywać w Kukuju. Tutaj wielu oficerów i majstrów chętnie by się z nim spotkało, nie pan jeden, kapitanie. Faustle zbudował dom na Zamoskworieczju, w Strzeleckiej Słobodzie. My nie mamy tam wstępu, między żołnierzami i strzelcami panuje zadawniona wrogość.

Cornelius przypomniał sobie, jak dziwnie zachowywali się w Niemieckiej Słobodzie jego konwojenci w kanarkowych kaftanach. Teraz zrozumiał dlaczego.

– Trudno – powiedział, zgrzytnąwszy ze złości zębami – za głupotę i lekkomyślność trzeba płacić. Wytrzymam jakoś te cztery lata, a potem wrócę do Europy.

– Cztery lata? – zdziwił się pułkownik. – Do Europy? Czyżbyście jeszcze nie zrozumieli, panie kapitanie? Przyjechać tutaj można, ale wyjechać stąd – nigdy i za żadne pieniądze. Zostaniecie w Rosji na zawsze, pogrzebią was w tej lichej tutejszej ziemi, a na waszych prochach wyrośnie najpospolitsza rosyjska roślina – łopuch.

Rozdział piąty

Nie było ani grosza, a tu nagle ałtyn

Gdyby spadanie trwało nie dwie i pół sekundy, lecz odrobinę dłużej, Nicholasowi z przerażenia serce by pękło. Ale w tej samej chwili, gdy magister uświadomił sobie, co się właściwie stało, i już miał wrzasnąć na całe gardło, jego lot akurat się skończył – trzaskiem, chrzęstem, ohydnym szurgotem i głuchym upadkiem. Fandorin znalazł się w ciasnej, czworościennej przestrzeni, nie wiadomo dlaczego pachnącej świeżym, lepkim listowiem i wypełnionej takąż liściastą zielonością.

Oszołomiony, zaczął się miotać pośród tego kłującego, nieposłusznego, koszmarnego kłębowiska, jakoś się z niego wygrzebał i poczuł wreszcie pod stopami twarde podłoże. Stał, po pierś zanurzony w gałązkach topoli i papierowych śmieciach. Okazało się, że trajektoria napowietrznej podróży drugiego baroneta, która zaczęła się od upadku z dachu, została zakończona celnym, niemal koszykarskim trafieniem prościuteńko w kontener na śmieci, pełen po brzegi ściętych gałęzi, liści i pogniecionych papierów. Nicholas, który wylądował w nim bez tchu, chwytał teraz ustami powietrze, podrapany i wciąż jeszcze ogłuszony upadkiem, ale mniej więcej zdrów i cały.

Nogi odmówiły mu posłuszeństwa, więc z pozycji pionowej osunął się bezsilnie na sprężynującą liściastą podściółkę. Natychmiast skrył go razem z głową zielony szałas. Fandorin spoglądał bezmyślnie poprzez gęstwę listowia w błękitne niebo, bo i o czym można myśleć, kiedy przydarzy się człowiekowi coś takiego?

Gdyby Nicholas z powodu wstrząsu i oszołomienia nie utracił chwilowo zdolności przeprowadzania teoretycznych analiz, z pewnością rozmyślałby teraz o dziwnym rozziewie pomiędzy ludzkim zadufaniem a bezlitosną prawdą bytu.

Człowiek żyje w absolutnym przekonaniu, że jest panem i władcą swego własnego wszechświata, i w gruncie rzeczy ma rację. Ale taki prywatny, rozumny i uporządkowany kosmos dzieli od chaosu jedynie cienkie szklane przepierzenie, a my pływamy sobie w tym niebezpiecznie łatwym do stłuczenia akwarium niczym wyłupiastookie, nieprzeczuwające zagrożenia rybki. Aż raptem wydarza się coś, nad czym nie można zapanować, ba, trudno to sobie nawet wyobrazić – i akwarium rozbija się w drobny mak, a rybka rzuca się i miota pośród odłamków szkła, rozpaczliwie trzepocząc skrzelami. Jeszcze przed chwilą byłeś panem swego losu, badaczem tajemnic historii, zwolennikiem zdrowego trybu życia i ekologicznie czystego środowiska, miałeś ambitne plany na przyszłość i już z góry wiedziałeś, że następnego sylwestra i Nowy Rok spędzisz na wulkanicznej wyspie Teneryfie, aż tu nagle chaos musnął cię lekko swym palącym, szaleńczym tchnieniem, i szkło pękło. Pan i władca wszechświata leży skulony w pojemniku na śmieci, patrzy na pełzające po niebie obłoki i ani rusz nie może pojąć, jakim cudem jeszcze żyje.

Wyjaśnienie mogło być tylko jedno – słynne Fandorinowskie szczęście, o którym opowiadała ojcu w dzieciństwie babcia Jelizawieta. Twierdziła mianowicie, że mężczyzn z rodu Fandorinów chroni jakaś mistyczna siła, która przynosi cudowne wybawienie z wszelkich możliwych opresji. Każdy Fandorin, jak kot, ma dziewięć żyć, a niektórzy, na przykład dziadek Erast Pietrowicz, nawet jeszcze więcej.

To bzdury, oczywiście. Ot, rodzinna legenda. Wystarczy sobie przypomnieć, jak się skończyła dla sir Alexandra podróż „Christianią”. A Nicholas? Co za fantastyczny, niewiarygodny pech! Nie ma nic bardziej przykrego i niedorzecznego, niż paść tak zwaną ofiarą statystyki. Zgodnie z jej zasadami, pewien procent ludności staje się ofiarami nieszczęśliwych wypadków – ujmując rzecz obrazowo, komuś musi spaść cegła na głowę. Na przykład 0,01 procent populacji ginie w wypadkach drogowych, 0,001 – umiera na zapalenie opon mózgowych, a 0,0001 – staje się ofiarą maniaka czy psychopaty. Jak Nicholas A. Fandorine, M. A. i Bt.

Nie ma co główkować, zgodnie z określeniem nowych Rosjan – i tak się nic nie wymyśli. To prawo natury. Najgłupsze, co można zrobić, to wyrzekać i skarżyć się: a dlaczego ja, dlaczego coś takiego musiało się zdarzyć właśnie mnie? Dlaczego porąbanego okularnika los przywiódł akurat dzisiaj do Centralnego Archiwum Akt Dawnych? I dlaczego ten świrus wybrał akurat mnie?

No cóż, oczywiście, jeśli naprawdę zagłębić się w sprawę, dla wszystkiego, co się dzieje, można znaleźć wyjaśnienie. Na przykład takie. Nicholasa zaatakował historyk, który wprawdzie posiadał przepustkę do archiwum, ale stopniowo zaczął tracić rozum w tym depresyjnym otoczeniu. Być może biedak pałał patologiczną nienawiścią do dwumetrowych blond dryblasów w granatowych blezerach. Niewykluczone, że właśnie ktoś taki przed dwudziestu pięciu laty natrząsał się z niego i dokuczał mu w obozie pionierskim, co stało się przyczyną głębokiej traumy w dziecięcej psychice. Na co dzień facet może się zachowywać najzupełniej normalnie, ale widok granatowego blezera wywołuje w nim agresję. W wątłego okularnika wstępuje wówczas jakaś nadludzka siła, spowodowana burzą emocji. Jak łatwo, bez wysiłku, przerzucił sobie nad głową ważącego dwieście funtów drągala!

Lub też, co jeszcze bardziej prawdopodobne, gość ma obsesję na punkcie jasnobrązowych neseserów. Przecież właśnie od nesesera wszystko się zaczęło. Ot, taki osobliwy, patologiczny fetyszyzm.

O Boże, neseser!

Nicholas szarpnął się, jęknął i zaczął się gramolić z wąskiego pojemnika. Może jeszcze nie jest za późno?

Milicja, przecież przy wejściu widział dyżurnego milicjanta! Prędzej! Biegiem!

Trzy godziny później granatowo-żółty milicyjny samochód odwiózł obficie umazanego lepkim zielonym sokiem magistra do hotelu.

Sprawy wyglądały kiepsko. Szajbusa w kraciastej koszuli na terenie archiwum nie udało się odszukać. Albo dostał się do podziemnych magazynów i gdzieś tam, pośród ich nieprzebytego labiryntu, zdołał się ukryć – w takim wypadku można mieć nadzieję, że prędzej czy później się stamtąd wymknie bądź też przyskrzyni go któryś z pracowników – albo jakimś cudem, niezauważony przez dyżurujących milicjantów, potrafił się wyśliznąć przez jedno z sześciu wejść, a wtedy, jak to się mówi, szukaj wiatru w polu.

Zgnębiona ofiara statystyki jechała lustrzaną windą na swoje czternaste piętro i – żeby odzyskać pozytywne nastawienie do życia – usiłowała sklecić jakiś optymistyczny limeryk. Wymowa utworu jednakże wciąż pozostawała ponura, a treść – pod wpływem wydarzeń w archiwum – dotyczyła uszkodzeń ciała.

„Ostatecznie można przecież spojrzeć na to, co się stało, inaczej” – przekonywał sam siebie Fandorin. No bo zdarzył się prawdziwy cud – powinien teraz włożyć na siebie worek pokutny, łańcuchy dla umartwienia ciała i z gołą głową ruszyć na pielgrzymkę dziękczynną po świętej Rusi. Mógł wszak rozwalić sobie czaszkę o cegły, zmiażdżyć klatkę piersiową, uderzając o betonowy blok, albo nadziać się na któryś ze sterczących metalowych prętów armatury, a tymczasem skończyło się na niegroźnych zadrapaniach i otarciach. Dziedziczne Fandorinowskie szczęście to, naturalnie, nonsens, ale trudno nie przyznać, że przy upadku z dachu los był dla Nicholasa wyjątkowo, wręcz niezwykle, łaskawy. Akwarium chyba ocalało, życie trwało nadal, a jeśli tak, to wszystko można uporządkować i naprawić.

Po pierwsze – w możliwie największym stopniu zminimalizować poniesione straty. A więc zadzwonić do Barclay’s, żeby zablokowano karty kredytowe i przelano na konto w Western Union pewną sumę pieniędzy – Nicholas nie może przecież zostać bez gotówki. Skontaktować się z konsulatem, gdyż będzie mu potrzebny jakiś tymczasowy dowód tożsamości zamiast utraconego paszportu. Powiadomić British Airways, że jego bilet przepadł – muszą wystawić nowy. Czy to wszystko?

Nie, nie wszystko. Utracił coś, czego nie da się odtworzyć – testament Corneliusa. Chyba jakieś przekleństwo zawisło nad tym kawałkiem kruszącego się papieru – a właściwie już nie nad kawałkiem papieru, lecz kilobajtami danych w pamięci komputera. Najgorsze było to, że Nicholas nawet nie zdążył przeczytać w całości przesłania kapitana von Dorna. Jedynie: „Pisane ku pamięci synkowi Mikicie, gdy ten…”. O czym Mikita miał pamiętać? „Gdy” co się stanie? I czemu dalej, trochę niżej, mowa o jakimś „ałtynie” i „rogoży”?

Czy teraz już nigdy się tego nie dowie? Ależ to niedorzeczność, nie wolno tak myśleć! Może szurnięty okularnik nacieszy się swoją zdobyczą, a potem gdzieś ją porzuci? Milicja ma przecież opis nesesera i listę przedmiotów, które zawierał. Jeszcze za wcześnie rozpaczać.

Nicholas szedł długim, wyłożonym puszystym chodnikiem korytarzem, zmierzając do swego pokoju numer 1531. Otworzył drzwi i przystanął w ciasnym przedpokoiku przed lustrem. Ależ wygląda! Blezer upaćkany wapnem i topolowym sokiem, rękaw naderwany, brakuje dwóch guzików. Węzeł krawata zjechał na bok, koszula cała w plamach. A twarz! Nie dość, że na policzkach ma dwa zapędzlowane zielenią brylantową otarcia, to jeszcze podbródek cały czarny, usmolony, zaś we włosach tkwi kawałek skorupki od jajka. Co za ohyda! Zmyć to wszystko, czym prędzej! A potem – pod prysznic!

Nicholas przekręcił kontakt, otworzył drzwi łazienki – i zamarł.

Na sedesie, z nogą założoną na nogę, siedział znajomy okularnik i uśmiechał się przyjaźnie do osłupiałego magistra.

Pierwszym uczuciem, którego doświadczył Fandorin, było nie zdumienie, lecz niedorzeczna radość, że złodziej nesesera się odnalazł. Niedorzeczna, gdyż trudno się cieszyć z tego, że z powodu szoku człowiek pożegnał się z rozumem (jeszcze jeden wyrazisty idiom z notesu) i ma zwidy.

– Gdzie neseser? – zapytał Nicholas zjawę.

Ta odparła z uśmiechem:

– Myślałem, żeś koszykarz, a tymczasem tylko piłka. Ale zgrabnie trafiłeś do kosza, co?

Widmo z zadowoleniem pokręciło rozkudłaną głową, prawą ręką poprawiło okulary na nosie i lekko uniosło lewą, w której Nicholas ujrzał czarną, matowo połyskującą rurkę z jeszcze czarniejszym otworem w środku.

– Pożyłeś sobie, i wystarczy – z żartobliwym wyrzutem rzekł okularnik. – Teraz daj pożyć innym.

Dziurka uniosła się jeszcze o centymetr, tak że teraz spoglądała Fandorinowi prosto w twarz, palec na języku spustowym lekko drgnął – i Nicholas instynktownie, bez namysłu, szarpnął głowę w bok. Lufa cmoknęła cicho, magister poczuł tchnienie gorąca na policzku, a w ścianę za nim coś uderzyło dźwięcznie i posypały się okruchy tynku.

Swego czasu Nicholas grał jako napastnik w uniwersyteckiej drużynie koszykówki – nie dlatego, że potrafił ze środka boiska wrzucić piłkę prosto do kosza, i nie z powodu wzrostu (byli zawodnicy wyżsi od niego), ale dzięki doskonałemu refleksowi i umiejętności oceny sytuacji. Podczas meczu w przyszłym magistrze zachodziła cudowna przemiana, polegająca na całkowitym wyłączeniu funkcji umysłowych. Fandorin przestawał myśleć głową, pozwalając, by kierowały jego działaniem impulsy płynące jedynie z rąk i nóg. Dzięki temu świetnie sobie radził z każdym zadaniem na boisku bez najmniejszego udziału intelektu. Najprawdopodobniej właśnie przez to regularne wyłączanie pracy mózgu nie było mu sądzone zostać wielkim uczonym. Może lepiej by zrobił, gdyby zawodowo zajął się sportem?

Tego rodzaju wątpliwości (co wszakże świadczyło, że zachował zdolność refleksji) ogarniały Nicholasa bardzo często. Teraz jednak tylko czysty instynkt uratował mu życie.

Nie wnikając zatem w szczegóły – czy okularnik istotnie do niego wystrzelił, czy też była to halucynacja – Fandorin błyskawicznie cofnął się do przedpokoiku i dał nura za występ ściany. W samą porę, gdyż lustro pękło – czarna pajęczyna rozbiegała się po nim promieniście od maleńkiej okrągłej dziurki. Jeszcze jeden sus i Nicholas wypadł na korytarz.

Na prawo była winda, ale daleko, w odległości jakichś trzydziestu metrów – nimby do niej dobiegł, kula by go trafiła. Fandorin rzucił się w lewo, do schodów. I one nie były blisko, lecz dwa kroki od drzwi oznaczonych numerem 1531 stało dwóch wielkonosych brunetów, z zainteresowaniem spoglądając na faceta, który wyskoczył z pokoju niczym dżinn z butelki.

– Sorry - wymamrotał magister i prześliznął się między nimi, zawadziwszy o twarde, jakby drewniane ramię jednego z tych ludzi Wschodu, mocno zbudowanego, z zawadiacko podkręconymi wąsami.

Brunet głośno krzyknął w ślad za Fandorinem z charakterystycznym kaukaskim akcentem:

– E! Ne rozumię!

Nicholas ani myślał się odwracać – pędził wąskim korytarzem, co sił w nogach.

– Co wiście tu, powariowały?! – zawołał ten sam głos jeszcze gniewniej, a drugi, dźwięczny i wesoły – należący do okularnika – odpowiedział:

– Milles pardons, genacwale [23]. Lecimy z kumplem po piwo. Ej, Kolka, nie pędź tak, zdążymy!

– Najperw przepraszaj, a potem begnij! – upomniał drugi kaukaski głos, wyższy od pierwszego.

Dalszej wymiany zdań Fandorin nie słyszał, gdyż dopadł już zbawczych schodów i teraz na złamanie karku, przesadzając po trzy stopnie, rzucił się w dół.

Boże, błogosław Gruzinów i ich zapalczywy temperament!

Nawet nie zauważył, kiedy pokonał całych czternaście pięter. Zdolność refleksji wciąż jeszcze mu nie wróciła – na szczęście – gdyż inaczej nogi by się pod nim ugięły.

To nie był żaden wariat! To był morderca! W dodatku, sądząc po jego zachowaniu i strasznej, cmokającej lufie – zawodowiec, jakich on, Fandorin, dotąd widywał tylko w kinie! Okularnikowi wcale nie chodziło o neseser! Chciał zabić Nicholasa – i omal go nie zabił. Już dwa razy magister cudem uratował się od niechybnej śmierci: najpierw dzięki pojemnikowi na śmieci, teraz dzięki dwóm zadzierzystym Gruzinom. A więc dwa kocie życia miał już z głowy.

W holu hotelowym dyżurował milicjant; obrzucił teraz podejrzliwym spojrzeniem rozczochranego, obszarpanego gościa.

Nicholas zawahał się – wezwać go na pomoc czy lepiej dać nogę, póki jeszcze jest zdrów i cały?

Chwała Bogu, zdolność logicznego myślenia już mu wróciła i jej mechanizmy zaczęły działać. „Nie ma co liczyć na jakąkolwiek pomoc!” – uznał Fandorin. Uśmiechnięty zabójca bez trudu dostał się na teren archiwum, którego strzegą wartownicy z automatami, i równie łatwo stamtąd wyszedł. Tak samo bez przeszkód wśliznął się do hotelu, mimo bacznie obserwującego wszystkich portiera i milicjanta. A przecież już sam jego ubiór rzuca się w oczy – kraciasta koszula, trampki. Nie, nie, trzeba uciekać, ratować się!

Ale dokąd?

Wybiegłszy na ulicę, Nicholas niezbyt przytomnym wzrokiem obrzucił potok samochodów, wolno pełznących Twerską. Nie mógł nawet wziąć taksówki, bo czym by za nią zapłacił? Nie miał przecież ani pieniędzy, ani dokumentów.

Trzeba się dostać do ambasady brytyjskiej. Tam panuje rozwaga i porządek, tam znajdzie pomoc.

– Przepraszam, nie wie pani, gdzie jest ambasada Zjednoczonego Królestwa? – zwrócił się Nicholas do stojącej nieopodal dziewczyny, miniaturowej czarnulki z surową zmarszczką na czole.

Ta zaskoczona spojrzała na niego z dołu do góry i wzruszyła ramionami. Albo nie wiedziała, albo on niewłaściwie postawił pytanie.

Nie było jednak czasu do stracenia. Fandorin dobiegł do podziemnego przejścia i jął się przeciskać przez zbity tłum, rozważając gorączkowo, jak znaleźć ambasadę.

Widocznie w czepku urodzony magister niezupełnie odzyskał jeszcze jasność myśli – przecież w kieszeni blezera miał znakomity bedeker. Wciąż prąc przed siebie, przekartkował kolorową książeczkę. No proszę, jest ambasada: bulwar Sofijski. Gdzie to jest? Kwadrat D-7 na planie centrum miasta. Naprzeciwko Kremla, po drugiej stronie rzeki Moskwy. Czyli tuż-tuż, w ciągu kwadransa można tam dojść na piechotę!

Uradowany pomyślnym odkryciem, Fandorin ruszył w stronę rzeki – szybko, ale już nie biegiem, żeby niepotrzebnie nie zwracać na siebie uwagi.

Szkoda, że musiał ot, tak, ani na chwilę się nie zatrzymując, przeciąć plac Czerwony. Niestety, nie mógł sobie pozwolić na historyczne reminiscencje. A tyle razy roił, jak to z drżeniem serca wkroczy na to święte miejsce, centralny punkt, od którego w tysiącach kilometrów zaczyna się liczyć bezkresne przestrzenie Rosji! Zamierzał też koniecznie odwiedzić mauzoleum, nim zabalsamowane zwłoki człowieka, który doprowadził do zguby wielkie, potężne imperium, zostaną pogrzebane w ziemi.

Chociaż się śpieszył i myśli miał zaprzątnięte czym innym, rzucił jednak okiem w stronę mauzoleum. Nigdy nie przypuszczał, że ten zikkurat tak bardzo przypomina konstrukcję z dziecięcych klocków.

Ale cóż to mignęło z tyłu, w tłumie? Żółto-zielona krata?

„A-a-a!” – zachłysnął się magister zdławionym okrzykiem. Jakieś dwadzieścia kroków za nim dziarsko maszerował okularnik. Zauważył, że Fandorin się obejrzał, wesoło pomachał mu ręką i rozpromienił się w uśmiechu, który mówił: wszystko w porządku, jestem tutaj.

Nicholas natychmiast się zatrzymał, przykucnął i przekręcił dźwigienki – najpierw w platformie prawego buta, potem lewego. Rolki dodały mu jeszcze kilka centymetrów wzrostu i Fandorin, nabierając coraz większej prędkości, pomknął w stronę świątyni Opieki Matki Bożej. Z tyłu rozległ się gwizd, potem drugi, ale nie zwracał na to uwagi.

Przez most na rzece Moskwie śmignął na jednym oddechu – całkiem możliwe, że ustanowił przy tym rekord szybkości w jeździe na rolkach. Tak się rozpędził, że skręcając w prawo na bulwar, zaczepił butem o nierówność asfaltu i rozciągnął się jak długi.

Porządnie rozwalił sobie kolano, podarł i tak już sfatygowane spodnie, a najgorsze było to, że spod prawej podeszwy odpadły dwa kółeczka i dalsza jazda stała się niemożliwa.

Nicholas obejrzał się z przestrachem. Żółto-zielonej koszuli jednak na moście nie dostrzegł. Chyba zdołał się odbić od prześladowcy.

Utykając na stłuczoną nogę, ruszył w stronę bezpiecznego schronienia – ambasady Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

Radca do spraw bezpieczeństwa, Lawrence Pumpkin, zwalisty mężczyzna, z twarzy przypominający mastyfa, o intensywnie błękitnych oczach, obrzucił uważnym, długim spojrzeniem obszarpanego interesanta, poruszył parę razy wargami, jakby coś żuł, i zapytał bez szczególnego zaciekawienia:

– Co się stało z pańskim ubraniem, mister Fandorine, przepraszam, sir Nicholas? I dlaczego ma pan te zielone smugi na policzkach?

– Widzi pan, ja… najpierw wpadłem do pojemnika na śmieci, a potem się przewróciłem, jadąc na rolkach – odparł Nicholas i zaczerwienił się, bo tak idiotycznie to zabrzmiało. Czuł się niczym jakiś Max Linder.

Ale radca nie okazał najmniejszego zdziwienia. Przeciwnie, wyszedł zza biurka, mocno uścisnął Fandorinowi rękę i wskazał mu przedpotopowy fotel, pamiętający jeszcze z pewnością lorda Beaverbrooka. Sam usiadł naprzeciwko, zapalił rosyjskiego papierosa i zachęcił:

– Niech pan opowiada.

Słuchał relacji Nicholasa z uwagą, ani razu mu nie przerwał, nawet siedział niemal bez ruchu, od czasu do czasu tylko strząsając popiół.

Kiedy Fandorin zakończył swoją gotycką powieść grozy, która tu, w tym urzędowym, oficjalnym miejscu musiała się wydawać bredzeniem naćpanego narkomana, zapadła cisza. W otwartym lufciku, kołysząc się w przeciągu, smętnie podzwaniał japoński dzwoneczek.

– Myśli pan, że zwariowałem? – Magister nie mógł dłużej znieść przeciągającego się milczenia. – Że cierpię na manię prześladowczą? Prawdę mówiąc, mnie samemu trudno uwierzyć, że wszystko to…

Pumpkin powstrzymał go ruchem ręki.

– Nie, sir Nicholas, widzę, że powiedział pan prawdę. W każdym razie to, co wydaje się panu prawdą. Co więcej, chętnie wierzę, że nie ma pan najbledszego pojęcia, dlaczego chcą pana zlikwidować. Spędziłem wiele lat w tym kraju i wiem: tutaj wszystko się może zdarzyć. Absolutnie wszystko… Ludzkie życie nie jest tu wiele warte. Niemniej pańska historia niewątpliwie musi mieć jakieś całkowicie racjonalne wyjaśnienie.

– Jakie?! – wykrzyknął Nicholas. – Jestem pierwszy dzień w Moskwie! Zajmuję się spokojną, mało kogo interesującą dziedziną nauki! Jakiż mógłby istnieć racjonalny motyw, o czym pan mówi?!

Radca do spraw bezpieczeństwa westchnął i lekko pokiwał głową.

– Jestem gotów przedstawić panu co najmniej trzy. Pierwszy: wzięto pana za kogoś innego. Chociaż to mało prawdopodobne, jeśli zważyć, że killer czekał na pana w pokoju hotelowym. Drugi: widział pan coś, czego nie powinien pan był widzieć, i sam pan o tym nie wie. Trzeci: ktoś, kto podejmuje decyzje, omylił się, sądząc, że widział pan właśnie coś takiego, zresztą tych wariantów może być o wiele więcej… Chce pan ode mnie dobrej rady?

Rada od urzędnika Foreign Office? Nicholas zamrugał jasnymi rzęsami. Może rzeczywiście mister Pumpkin przebywa w Rosji zbyt długo i dlatego częściowo się zruszczył – pali przecież nawet papierosy „Biełomorkanał”.

– Rady? – powtórzył magister z niedowierzaniem.

– No tak. – Lawrence Pumpkin dodał z lekkim zażenowaniem: – Jestem przecież radcą.

– Cóż, będę bardzo zobowiązany.

– Proszę zostać do jutra w ambasadzie. Może się pan przespać na tej kanapie. Ja sam czasem tu nocuję, kiedy się zasiedzę do późna. Niech pan nigdzie nie wychodzi. Kancelaria jest już zamknięta, ale jutro otrzyma pan tymczasowy paszport. Moi ludzie wywiozą pana stąd w bagażniku samochodu, dostawią na lotnisko i odleci pan pierwszym bezpośrednim rejsem do Londynu. Radzę zmykać, sir Nicholas, póki jest pan zdrów i cały. Boję się, że inaczej będziemy pana musieli transportować do kraju w ołowianej trumnie.

Takiej rady Fandorin w żadnym razie się nie spodziewał.

– Ale jeżeli teraz wyjadę, nie dowiem się, o co w tym wszystkim chodzi, i będę się dręczył domysłami przez resztę życia. Poza tym nie mogę wrócić do Anglii bez testamentu von Dorna! Moi potomkowie nigdy mi tego nie wybaczą.

– A więc ma pan dzieci. – Radca zasępił się, jak gdyby ten fakt jeszcze bardziej komplikował sprawę.

– Nie. Ale kiedyś będę miał. Dlaczego pan o to pyta? – zaniepokoił się Nicholas.

Pumpkin odpowiedział nie od razu.

– Nie wiem, sir, kto i dlaczego chce pana zabić. Ale, jak widać, bardzo mu na tym zależy. Możliwe, że to mafia. Albo służby specjalne, których jest teraz tutaj całe mnóstwo, a każda ma własne tajemnicze interesy. Dawniej wszystko było o wiele prostsze: KGB i GRU, i koniec, a obecnie Rosja przeżywa okres rozdrobnienia feudalnego, każdy udzielny książę posiada własną grupę zawodowców do przeprowadzania operacji specjalnych. W dodatku niektóre jednostki podejmują się również prywatnych zleceń. Bardzo trudno teraz pracować – poskarżył się mister Pumpkin. – Mówię o tym dlatego, że nie potrafię zapewnić panu bezpieczeństwa. Mam liczne kontakty, znam wiele osób z tutejszych resortów siłowych, ale jeśli chodzi o pański przypadek, po prostu nie wiem, gdzie szukać i do kogo się zwrócić. Niemniej postaram się zasięgnąć informacji… – Wymownie pstryknął żółtymi od nikotyny palcami w szyję; Nicholasa zemdliło na widok tego gestu. – Notabene, po powrocie do Londynu też bym na pana miejscu zachowywał się nieco ostrożniej. Kto wie, jak dalece zdeterminowani są pańscy wrogowie. Mogą pana dopaść również w kraju. Bywały już takie wypadki… Może wyjechałby pan na jakąś wyprawę archeologiczną, ot, tak, żeby zniknąć na pół roku czy rok? Gdzieś do Ameryki Południowej czy, na przykład, w Himalaje?

No nie, to po prostu coś niesłychanego! Urzędnik państwowy, przedstawiciel instytucji powołanej do zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom brytyjskim, doradza Bogu ducha winnemu człowiekowi, żeby schował się do mysiej dziury i postawił krzyżyk na własnym życiu i karierze zawodowej.

– Nie jestem archeologiem, tylko historykiem – odparł dobitnie Fandorin. – W Himalajach nie mam nic do roboty. A stąd nie wyjadę dopóty, dopóki nie odzyskam swojej własności!

Nie czuł już strachu. Jego miejsce zajęła złość: na głupi figiel, którego spłatał mu los, na radcę, co nieproszony udzielał mu pouczeń, byleby tylko czym prędzej uwolnić się od przykrego obowiązku, na ten nikczemny, odrażający, dziwaczny kraj, gdzie nie obowiązują zasady logiki i zdrowego rozsądku. Co za diabli przynieśli tutaj Corneliusa von Dorna! Nie mógł siedzieć spokojnie w swojej Szwabii?

Wystarczyło jednak, że Nicholas w duchu wypowiedział te buntownicze słowa pod adresem przodka, by zaraz, zawstydzony, opuścił głowę. Miał wrażenie, jakby całych osiem pokoleń rosyjskich Fandorinów – z samym Corneliusem na czele – spoglądało surowo na niego, swego nieudanego potomka, i z pogardą kiwało głowami. Jedni mieli wąsy, inni brody, jeszcze inni pięknie ufryzowane faworyty, a wszyscy zdawali się mówić: „Wstydź się, Nicholasie Fandorin. Nie waż się tak myśleć o swojej ojczyźnie. Nie ma nic haniebniejszego niż zdrada i małoduszność”.

Radca poruszył mięsistymi wargami – już miał się odezwać, gdy magister uprzedził go w bardzo nieuprzejmy sposób.

– Wiem z góry wszystko, co pan mi powie. Że tu nie Wielka Brytania ani Europa. Że milicja nie ma zamiaru mnie bronić przed tym okularnikiem w kraciastej koszuli i szukać mojego nesesera, bo nikomu na tym nie zależy. Że tutaj jest dżungla. Że Rosjanie to niecywilizowany naród, który nigdy nie słyszał o prawach jednostki, godności ludzkiej i porządku publicznym. Że wszystko jest tu przeżarte korupcją. Święta racja! Nie przeczę! Istotnie tak to wygląda! – Był do tego stopnia wzburzony, że trzasnął pięścią w gruby podłokietnik skórzanego fotela. – Ale ten stan rzeczy właśnie zamierzam wykorzystać. Milicja nie będzie szukała skradzionej własności, bo nie ma motywacji? W porządku, ja im jej dostarczę! Wyznaczę nagrodę za zwrócenie dokumentu i notebooka. Dziesięć, nie, dwadzieścia tysięcy funtów. Pięćdziesiąt! Jeżeli będzie trzeba – sto! Zastawię mieszkanie, wezmę pożyczkę w banku, ale odzyskam naszą rodzinną relikwię! Jak pan myśli, mister Pumpkin, czy szefowi tutejszej policji kryminalnej przybędzie wigoru, jeśli wyznaczę nagrodę w wysokości stu tysięcy funtów?

Radca chyba także zaczynał mieć dość tej rozmowy. Ściągnął krzaczaste brwi, nieprzyjemnie przymrużył oczy i powiedział:

– Po pierwsze. Wcale nie uważam, że Rosjanie to niecywilizowany naród. Są tacy, jakimi ich stworzyły warunki, w których się wychowali i egzystują. Panuje tu inny klimat moralny, sir Nicholas, o wiele prymitywniejszy i mniej wysublimowany niż u nas. W Wielkiej Brytanii nieporównanie łatwiej wyrosnąć na człowieka uczciwego, tolerancyjnego i przestrzegającego zasad praworządności oraz poprawności politycznej. Czy to taka wielka sztuka być przyzwoitym człowiekiem, jeśli od dzieciństwa ma się zagwarantowanego hamburgera, dach nad głową i obronę praw jednostki? Natomiast stać się człowiekiem cywilizowanym w Rosji jest znacznie trudniej – trzeba do tego dojść samodzielnie, wypracować sobie określone wartości; nikt nie otrzymuje ich tu w spadku, nie dziedziczy, tak jak pan czy ja. W ciągu stu czy stu pięćdziesięciu lat życia na przyzwoitym poziomie naszą brytyjską skórę pokryła warstwa kulturowa, która szczelnie osłoniła pierwotną, zwierzęcą sierść. Ale niech się pan nie da zwieść trwałości europejskiej cywilizacji. Jeśli ta warstwa kulturowa, o której mówiłem, dostanie się jakiemuś społeczeństwu bez wysiłku, jedynie dzięki odpowiedniemu położeniu geograficznemu, utrzymuje się dopóty, dopóki nie powieje silny wiatr. Niech mi pan wierzy, różne rzeczy już w życiu widziałem. W sytuacji prawdziwego zagrożenia tak zwany człowiek cywilizowany błyskawicznie wraca do swej pierwotnej kondycji – zamienia się w istotę, która – aby przeżyć – kąsa i drapie pazurami nie gorzej niż każdy Rosjanin.

Widać było, że magister nadepnął Lawrence’owi Pumpkinowi na bolesny odcisk. Radca spąsowiał, sapał, z ust pryskały mu kropelki śliny. Takie zaangażowanie wywoływało mimowolny respekt. W dodatku Fandorin przypomniał sobie, co pisała prasa na temat katastrofy promu „Christiania”: o wyrywaniu sobie kamizelek ratunkowych, o tym, jak poprawni politycznie Brytyjczycy, Szwedzi i Duńczycy spychali z tratw słabszych od siebie.

Ale sytuacja ekstremalna to przypadek szczególny, chciał zaprotestować magister. Człowiek nie może ręczyć za to, jak się zachowa w obliczu śmiertelnego zagrożenia. Dochodzą wówczas do głosu instynkty, nawyki cywilizacyjne natomiast przejawiają się w rutynowym, powszednim funkcjonowaniu społeczeństwa. Czy można uznać Rosjan za naród cywilizowany, jeśli dzień w dzień puszczają w ruch zęby i pazury, i to z byle powodu, albo i w ogóle bez żadnej przyczyny?

Argument był ważki, ale radca, jak się okazuje, nie powiedział jeszcze wszystkiego.

– Po drugie. Pański pomysł z nagrodą nie jest taki zły, jeśli ten papierek rzeczywiście przedstawia dla pana taką wartość. Na Pietrowce, pod numerem 38, mieści się miejski wydział kryminalny, a jego szefem jest pułkownik Niechwatajło. Mógłbym pana nawet z nim skontaktować. – Z jego tonu można było jednak wnioskować, że bynajmniej nie zamierza zrealizować tej supozycji w praktyce. – Pod jednym warunkiem: gdyby na pana nie polowano. Proszę posłuchać, panie Fandorin, nie pora teraz na arystokratyczne sentymenty. Kawałek papieru, nawet jeśli ma trzysta lat, to w końcu tylko kawałek papieru. Powołuje się pan na potomków, którzy panu nie wybaczą! Jeżeli zostanie pan w Moskwie, nie będzie pan miał żadnych potomków – nie zdąży ich pan spłodzić. Pański wspaniały ród wygaśnie na panu i żaden Fandorin już nigdy nie poszczyci się rodzinnymi relikwiami. Niech pan stąd wieje, młody człowieku, spływa, daje nogę (dyplomata uzupełniał katalog czasowników wciąż nowymi, wyrazistymi synonimami, co wyraźnie zirytowało magistra). Im prędzej pan to zrobi, tym lepiej.

– Nie – oświadczył zdecydowanie Nicholas i poczuł dumę z własnej niewzruszonej stanowczości. Poczet Fandorinów, do którego dołączyli jeszcze niezliczeni von Dornowie, podtrzymał go na duchu: „Tak trzymać, chłopcze. Przede wszystkim honor, reszta potem”.

– Wobec tego zrobimy tak. – Mister Pumpkin przeszedł na ton oficjalny. – Jest pan poddanym brytyjskim, którego bezpieczeństwo w sposób oczywisty zostało zagrożone. Zgodnie z zaleceniami, w takim wypadku mam prawo nawet wbrew pańskiej woli podjąć działania, które je panu zapewnią. Zwłaszcza że nie posiada pan dokumentów i należy jeszcze potwierdzić pańską tożsamość. Zatrzymuję pana do jutra na terenie ambasady, a rano odleci pan do Londynu. Może pan potem w odpowiedniej instancji ministerstwa złożyć skargę na urzędnika państwowego za przekroczenie uprawnień.

Było jasną sprawą, że ów surowy dżentelmen nie rzuca słów na wiatr. Za chwilę naciśnie dzwonek pod biurkiem, wezwie ochronę – i koniec, żegnaj, Moskwo, a zarazem, co gorsza, testamencie von Dorna.

Fandorin westchnął, potarł czoło i rozłożywszy ręce, rzekł ze skruchą:

– Proszę wybaczyć moją histeryczną reakcję. To nerwy – zbyt wiele przykrych rzeczy dzisiaj się na mnie zwaliło. Oczywiście, sir, ma pan całkowitą rację. Zostać w Moskwie byłoby nieodpowiedzialną głupotą. Sprawy związane z wyznaczeniem nagrody za zwrot dokumentu mogę przecież załatwić z Londynu. Mam nadzieję, że skontaktuje mnie pan z właściwymi ludźmi?

Radca spojrzał badawczo w jasne oczy magistra i chyba dał wiarę jego słowom.

– No właśnie. Oczywiście, skontaktuję pana. A z czasem bezwzględnie wyjaśnię, kto, jak się tu mówi, dał na pana zlecenie. Wtedy się okaże, czy nie powinien pan jednak wybrać się w Himalaje… No nic. – Mister Pumpkin, chcąc dodać otuchy młodemu człowiekowi, dotknął jego łokcia i powiedział po rosyjsku: – Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. I jeszcze: Lepiej przespać się z tą sprawą. Ranek jest mądrzejszy od wieczora. – Znów przeszedł na angielski: – Niech pan odpoczywa. Powiem, żeby przyniesiono panu szczoteczkę do zębów i czystą pościel, a ja dam panu jakąś koszulę. Kołnierzyk pewnie będzie za luźny, a mankiety sięgną panu najwyżej do łokcia, ale zawsze to lepsze niż pańskie podarte łachmany.

– Dziękuję, to bardzo uprzejmie z pana strony. – Nicholas poparł te słowa pełnym wdzięczności uśmiechem. – A gdzie tu jest toaleta?

– Prosto korytarzem, trzecie drzwi na prawo. Może zjemy razem kolację? Mamy tutaj całkiem przyzwoity bufet.

– Z przyjemnością – odparł Fandorin już od drzwi i znów uśmiechnął się speszony. – Tylko muszę pana uprzedzić, że nie mam ani pensa.

– Nie szkodzi, nie zbankrutuję – mruknął pułkownik.

Chyba rzeczywiście nie był nadętym formalistą, ale to i tak niczego nie zmieniało.

Nicholas szybko przeszedł korytarzem, zbiegł po schodach do holu i uprzejmie pozdrowiwszy ochroniarza, wyszedł na dziedziniec.

Nie minęło pół minuty, gdy znalazł się za bramą z ozdobnej żeliwnej kraty. Bardzo zadowolony ze swego sprytnego posunięcia, pokuśtykał dalej na spotkanie kolejnych niebezpieczeństw i przygód.

Nic to. Przede wszystkim honor, reszta potem.

Niezwykły dzień zbliżał się do końca. Ściemniło się, na nadbrzeżnym bulwarze paliły się latarnie, a na drugim brzegu rzeki roztaczał baśniowe blaski podświetlony Kreml. „Co za piękny widok! – zachwycił się w duchu Nicholas. – Na pewno jeden z najpiękniejszych na świecie”. Żeby jednak nie wpadać w zbyt romantyczny nastrój (w istniejących okolicznościach nie byłoby to wskazane), pozwolił sobie na prozaiczną refleksję: zamiast wyrzucać pieniądze na tę iluminację, lepiej punktualnie wypłacać pensję pracownikom archiwum.

Utykając, szedł w stronę Wielkiego Kamiennego Mostu. Jednocześnie próbował ułożyć w myślach jakiś plan działania. Dokąd iść? Do hotelu? Na samo wspomnienie pokoju, gdzie na lustrze od dziurki po kuli rozbiegała się pajęczyna pęknięć, Nicholas wzdrygnął się. Tylko nie tam! W numerze hotelowym z pewnością już na niego czeka wesołek w okularach.

Ale dokąd? Do naczelnika milicji – w sprawie wyznaczenia nagrody? Ciekawe, skąd weźmie na to pieniądze, skoro w kieszeni nie ma ani grosza. Zresztą w ogóle idiotycznie by to wyglądało: raptem zjawia się na Pietrowce oberwaniec bez dokumentów i żąda, by go zaprowadzono do szefa wydziału kryminalnego, pułkownika Niechwatajły! Nonsens! Sen nocy letniej!

Nicholas przystanął, uświadomiwszy sobie, że postąpił nader nierozsądnie. Honor pomylił mu się chyba z pyszałkowatą ambicją. Cóż może zdziałać cudzoziemiec w tym niebezpiecznym kraju – sam, pozbawiony wszelkiego wsparcia i w dodatku bez grosza?

Wyglądało na to, że nie ma innego wyjścia – trzeba wrócić ze skruszoną miną do doświadczonego radcy i próbować go namówić, żeby przed wyekspediowaniem kłopotliwego interesanta do Londynu umożliwił mu rozmowę z Niechwatajłą. Pumpkin to człowiek życzliwy i rozsądny, niewykluczone, że pójdzie Fandorinowi na rękę, jeśli nie rozgniewał go zbytnio jego oszukańczy fortel.

Ba, może nawet nie zdążył się zorientować, co się stało; od opuszczenia przez Nicholasa ambasady nie minęło przecież więcej niż pięć minut.

Na bulwarze było pusto, tylko gdzieś z tyłu rozlegały się nieśpieszne, głuche kroki jakiegoś spóźnionego przechodnia. Nicholas westchnął i zrobił w tył zwrot – no cóż, skoro postanowił się poddać…

– Kolanycz! – radośnie wykrzyknął spóźniony przechodzień. – Co za spotkanie!

Magister cofnął się.

– Co z tobą, ludzi nie poznajesz? – odezwał się z urazą okularnik (w świetle latarni błysnęły jego szkła, a w ręce – jakiś metalowy przedmiot; chyba nie pistolet z tłumikiem, raczej nóż czy sztylet). – Nie bierz sobie tak do głowy, wszystkich nas to w końcu czeka.

Straszny człowiek przyśpieszył kroku; dzieliło go teraz od Nicholasa nie więcej niż pięćdziesiąt stóp.

Fandorin okręcił się na pięcie i powłócząc nogą, pobiegł przed siebie, ale wolno, zbyt wolno. Rolki były zepsute, nie miał szans uciec. Boże, czyżby wszystko miało zakończyć się tutaj, nad brzegiem tej obojętnej rzeki, w obcym, nieprzyjaznym mieście?

Nagle usłyszał odgłos silnika zbliżającego się szybko małolitrażowego wozu; hamulce zgrzytnęły piskliwie. Obok niego zatrzymał się gwałtownie malusieńki samochodzik (town car) – Nicholas wiedział, że ten model nazywa się Oka.

Drzwi pojazdu się otworzyły.

– Dyla! – krzyknął kobiecy głos.

Fandorin, kolejny raz odrzuciwszy zbędny balast refleksji, rzucił się na łeb na szyję do środka, po czym zwinął się w kłębek na maleńkim foteliku, podwijając długie nogi.

Samochodzik ruszył, machnąwszy niezamkniętymi drzwiami, niczym wróbelek skrzydłem.

Nicholas jakoś się usadowił, podciągając kolana pod brodę, po czym obejrzał się za siebie. Postać na chodniku przesłała mu w powietrzu pożegnalnego całusa.

– Oh, my God - szepnął magister i czym prędzej się odwrócił.

Ale nie, to nie był koszmarny sen.

– Drzwi – rozległ się znowu ten sam głos, który przed chwilą wypowiedział zagadkowe słowo: „Dyla”.

Nicholas zatrzasnął drzwiczki i spojrzał na swoją wybawicielkę. Dostrzegł w półmroku surowy profil o krótkim, lekko zadartym nosie i upartym podbródku. Dziewczyna, a może młoda kobieta, szczuplutka i bardzo niskiego wzrostu. Wydawała się jakby znajoma, a może była tylko do kogoś podobna, ale Fandorin nie mógł sobie przypomnieć do kogo. Do Marii Schneider z czasów Ostatniego tanga w Paryżu?

– Dream, midsummer night’s dream [24] - wymamrotał Nicholas, nieomal pewien, że wszystko to mu się tylko śni.

– Naprawdę jesteś Anglikiem? – Maria Schneider obrzuciła go krótkim spojrzeniem.

– Naprawdę – przytaknął Fandorin. – A pani kim jest? Jak się pani nazywa?

Miniaturowa kobietka poinformowała:

– Ałtyn.

Jej odpowiedź od razu magistra uspokoiła. Oczywiście, że to sen. Objawił mu się w nim nawet ów niezrozumiały ałtyn z Corneliusowego testamentu.

Ale filigranowa dziewczyna powtórzyła:

– Ałtyn to imię. Moje nazwisko Mamajewa. A ty kim jesteś? I dlaczego ten palant tak bardzo chce cię zabić?

Aneks

Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, ułożony w windzie hotelowej 14 czerwca, około wpół do szóstej po południu:

W bitwie o Saratogę

Straciłem dwie ręce i nogę,

Więc dziś posłanie swe zdobię

Tym, co pod siebie zrobię -

Inaczej po prostu nie mogę.

Rozdział szósty

Na służbie jak to na służbie. Obyczaje miłosne rosyjskich

kobiet.

Porucznik von Dorn obmyśla Dyspozycję. Anioł z nieba.

– Dokąt lesiesz, gląbie! Slyszaleś: Halt! Perwszi dzesęć links! Drugi dzesęć rechts! Tszeci! Szwarti rechts! Piąti links! Szósty rechts! Siótmy links! Ósmi rechts! Bęben – i-i-i-tra-ta-ta-ta, tra-ta-ta-ta!

Cornelius odebrał doboszowi pałeczki, prawidłowo wystukał rytm i poklepał chłopaka po głowie: nie szkodzi, nauczysz się. Malec był bystry, chwytał wszystko w lot.

Kompania maszerowała po Diewiczym Polu – odległym miejscu, położonym aż za Prieczistieńską Bramą i Zubowską Strzelecką Słobodą – ćwicząc zwroty w szyku.

Pięć miesięcy solidnej musztry zrobiło swoje. Żołnierze gorliwie walili buciorami w i tak już na gładko udeptaną ziemię i sprawnie wykonywali komendy, wytrzeszczonymi w napięciu oczyma spoglądając na dowódcę. Von Dorn, chociaż pokrzykiwał, czynił to bardziej dla porządku niż z prawdziwej potrzeby – był ze swoich żołnierzy zadowolony. Patrząc na kompanię, trudno by uwierzyć, że jeszcze niecałe pół roku temu większość tych chłopaków nie wiedziała, która ręka jest prawa, a która lewa. Mańkuci uważali za prawą tę rękę czy nogę, którą było im się wygodniej posługiwać, a ponieważ w skład kompanii wchodziło takich aż pięciu, wciąż zakłócali porządek musztry. Żeby żołnierze się nie mylili, trzeba było uczyć ich nowych słów w ten sposób: ta strona, po której bije serce – links. Druga – rechts. Ale w końcu przyswoili sobie tę mądrość. Nawet małpę można nauczyć klaskać w dłonie i tańczyć poloneza.

Żołnierzom to dobrze, rozgrzali się w marszu, gęby mają czerwone, spocone, a pan porucznik, stojąc w miejscu, przemarzł do szpiku kości. Pod koniec października w Moskwie panowały takie chłody, jak w Wirtembergii zimą, no i w dodatku od rana siąpił paskudny, drobny deszcz. Można by, oczywiście, okutać się płaszczem, ale cóż to za dowódca, co wygląda jak nastroszona wrona? Dlatego też Cornelius stał chwacko w samym mundurze i tylko nogą postukiwał w takt: r-raz, i-i-i r-raz, i-i-i r-raz!

Na skraju placu, jak zwykle, tłoczyli się gapie. Zimny deszcz wcale ich nie odstraszał. Rosjanin, jeśli przemoknie, otrząsa się jak pies i idzie dalej.

Do ciżby gapiów Cornelius się przyzwyczaił. Żołnierskiej musztrze najczęściej przyglądało się, oczywiście, pospólstwo, ale nierzadko obserwował ją jeden czy drugi bojar ze swoją świtą. Także i teraz górowała nad tłumem wspaniała czapa. Na białym arabskim wierzchowcu siedział jakiś dostojny wielmoża – wysoki, kościsty, z długą siwą brodą. Wokół może z dziesięciu jego spieszonych ludzi, a oprócz tego gońcy w jednakowych, malinowej barwy kaftanach. A niech sobie patrzą, czego im żałować? Rozrywek w Moskwie niewiele można znaleźć, a tu i dobosz wali w bęben, i żołnierze dziarsko maszerują. Von Dorn próbował zastąpić bęben fletem, ale naskarżyły na niego mniszki z klasztoru Nowodiewiczego. Flet jako diabelski wymysł był instrumentem zakazanym.

Ogólnie rzecz biorąc, porucznik von Dorn przywykł jakoś z biedą do tej moskiewskiej mordęgi, chociaż jego służba zaczęła się tak, że gorzej nie można.

Z przyobiecanego wyposażenia na zagospodarowanie się w ogóle nic nie wyszło – nie dostał ani pieniędzy, ani sobolowych skórek, ani sukna. Wszystko zagarnął wiceminister Fiedka, zgodziwszy się w zamian nie wnosić sprawy o znieważenie jego osoby, choć jeszcze długo się stawiał, parszywiec, nim wreszcie pułkownik Libenau go przekonał.

Takich żołnierzy, z jakich składała się jego kompania, porucznik Cornelius nigdy dotąd nie widział, ba, nawet nie podejrzewał, że podobne pokraki mogą się w ogóle zwać żołnierzami. Brudni, obszarpani – trudno. Ale żeby na całą kompanię nie było ani jednego sprawnego muszkietu, ani jednej zdatnej, ostrej szabli, kul i prochu! To ci dopiero muszkieterowie!

Winien był, oczywiście, dowódca, kapitan Owsiej Tworogow. Mało, że co dzień od rana pijany, to jeszcze awanturnik i bezwstydny złodziej. Całą amunicję i broń sprzedał, żołnierzy, zamiast do służby, wysyłał do roboty, a pieniądze za to chował do własnej kieszeni. Także z przybycia nowego porucznika usiłował wyciągnąć dla siebie korzyść – chciał, by ten podjął się ochrony kupieckich składów w Srietienskiej Słobodzie, ale nic z tego, nie na głupiego trafiło.

Cornelius poszedł na skargę do pułkownika, niewiele jednak wskórał. Libenau von Lilienklau miał już swoje lata, był zmęczony życiem w Rosji i do spraw służby odnosił się obojętnie. Doradził von Dornowi jedynie: laissez-faire, przyjacielu, far niente, czyli, mówiąc po tutejszemu, najlepiej pluć i łapać. Moskowici oszukali was, teraz wy, kapitanie, oszukajcie ich. Jesteście jeszcze młodym człowiekiem, nie to co ja, stary kapeć. Jeżeli dojdzie do wojny z Polakami czy z Turkami, oddajcie się w niewolę przy pierwszej okazji, a wtedy wyswobodzicie się z moskiewskiego jarzma.

Von Dorn nie zwykł jednak pobierać żołdu, choćby i zmniejszonego o połowę, za darmo. Co najważniejsze, z czasem obmyślił szczegółowy plan, który nazwał Dyspozycją; zgodnie z tym planem, porucznik trzeciej kompanii miał sobie wyrobić jak najlepszą opinię.

Zaczął od sprawy podstawowej: nauczył moresu kapitana, jako że z takim dowódcą zaprowadzić jakikolwiek porządek w kompanii było rzeczą niemożliwą. Lekcję, którą sam dostał swego pierwszego dnia w Moskwie, Cornelius zapamiętał bardzo dobrze: w tym kraju można zrobić wszystko, co się chce, byleby obeszło się przy tym bez świadków. No cóż, zatem von Dorn tak właśnie uczynił.

Zaczaił się na Owsieja Tworogowa wczesnym rankiem, zanim ten zdążył się spić, i sprał go, jak Pan Bóg przykazał. Nie żałował pięści, ale bił tak, żeby nie zostawić siniaków czy zadrapań – pończochą napełnioną mokrym piaskiem. Zagroził przy tym, że jeśli Owsiej podniesie krzyk, zabije go, więc Tworogow znosił lanie w milczeniu. Cornelius odradził mu także pójście na skargę. Pokazał kapitanowi na migi (rosyjskiego jeszcze wtedy w ogóle nie znał): każdy żołnierz, złodzieju, za pół rubla udusi cię gołymi rękami, wystarczy szepnąć słówko.

Tworogow, choć pijanica, nie był głupi, zrozumiał. Od tamtego dnia stał się cichy, spokojny, nie wrzeszczał i nie dręczył żołnierzy. Po prostu z samego rana upijał się tak, że potem cały dzień leżał jak kłoda w komórce.

Cornelius wyznaczył specjalnego dyżurnego, jedynego niepijącego Czuchońca [25], którego obowiązkiem było pilnować Tworogowa: sprawdzać, żeby się nie udusił własnymi rzygowinami i nie pokazywał się nikomu na oczy. Kiedy kapitan, budząc się z pijackiego snu, zaczynał mrugać oczyma i usiłował się podnieść, Czuchoniec wlewał w niego porcję gorzałki i Owsiej znów się uspokajał. Dzięki temu i on sam był zadowolony, i żołnierze.

A dowodzenie kompanią przejął von Dorn.

– Perszi-drugi odlycz! – Porucznik uderzał trzcinką w takt. – Perszi-drugi, perszi-drugi! Perszi wistąp! Kehrt [26]! Odrzuć broń!

Przeszedł się między szeregami żołnierzy, zwróconych teraz do siebie twarzą, by upatrzyć sobie partnera. Zamierzał zademonstrować podkomendnym walkę wręcz. Wybrał Jepiszkę Smurowa, wielkiego, powolnego chłopa, żeby bardziej uwypuklić zalety tego sposobu pokonywania nieprzyjaciela.

– Solnierze, paczeć uwasznie! Poftarzać ne będę! Jepiszka, daj mi w pisk!

Rozkaz to rozkaz. Jepiszka podwinął rękaw, nieśpiesznie się przymierzył i zamachnął kułakiem.

Cornelius zręcznie się uchylił, straszliwy cios trafił w powietrze nad jego głową, a kiedy żołnierz, tracąc równowagę, poleciał do przodu, porucznik lekko uderzył go w prawe ramię i jednocześnie podstawił mu nogę.

Drągal runął jak długi twarzą na ziemię, von Dorn zaś usiadł mu na plecach i chwycił go za włosy. Tłum gapiów wydał okrzyk radości. Do ćwiczeń w walce wręcz widzowie mieli szczególne upodobanie.

– Klar [27]? Perszi bić, drugi rzuca! Dalij!

Żołnierze jęli ochoczo młócić się nawzajem. Von Dorn przechodził między nimi, poprawiał ich, instruował. Potem pokazał kompanii jeszcze jeden przydatny i prosty sposób, jak oszołomić nieprzyjaciela, który nie spodziewa się ataku: trzeba kantem dłoni uderzyć go w czubek nosa, wtedy od razu i oślepnie, i straci orientację, można z nim zrobić, co się chce.

Co trzeci dzień zwykle dochodziło do awantury między żołnierzami a strzelcami. Szable i noże nie szły w ruch, gdyż groziła tutaj za to sroga kara – można było trafić na szubienicę, i nikt specjalnie nie dochodził, kto zawinił, a kto miał rację w sporze. Dawniej w walce na pięści – przy równej liczbie uczestników – zawsze zwyciężali strzelcy, solidarniejsi i bardziej zaprawieni w takich starciach. Ostatnio po raz pierwszy wzięli górę żołnierze von Dorna. Trofeami było siedemnaście spiczastych kołpaków. Pułkownik Libenau otrzymał za to od generała Baumanna podziękowania i beczułkę mozelskiego, a Cornelius od Libenaua pochwałę i funt tytoniu.

Żołnierze machali jeden drugiemu rękami przed twarzą, zgodnie z rozkazem porucznika zatrzymując dłoń o werszek od nosa. Gapie przycichli, nie rozumiejąc, cóż to za dziwaczną zabawę wymyślił Niemiaszek. Jeden z ludzi bojara podszedł bliżej i przechylał głowę to w prawo, to w lewo, usiłując podpatrzyć, o co chodzi.

Odziany był na modłę rosyjską, ale twarz miał czarną. Spod wspaniałej czapy wymykały się szorstkie, kędzierzawe włosy, gęsto przetykane siwizną. Nos, nieco przypłaszczony, przypominał kasztan. Aha, Murzyn. U tutejszych wielmożów, podobnie jak u europejskich, Maurowie i Murzyni byli w cenie. Za całkiem czarnego płacono podobno do trzystu rubli. A tego, strojnego, z zakrzywioną szablą u boku, Cornelius widział na placu już nie po raz pierwszy; trudno takiego nie zauważyć. Tyle że przedtem Murzyn bywał sam, a dziś przybył z samym bojarem i całą pańską świtą.

Ale nagle von Dorn dostrzegł z boku, w pewnej odległości od ciżby, zgrabną kobiecą figurkę – czarna chusta, suta błękitna suknia, w ręce biały węzełek – i od razu zapomniał o Murzynie.

Stioszka przyniosła obiad. A więc już południe.

Stioszka miała na sobie wprawdzie wdowią chustę, ale bogatą, z pięknego aksamitu z Limoges. Suknia też była z dobrego sukna; gdy rozchyliły się poły z przodu, widać było trzewiczki z koźlej skóry z purpurowymi safianowymi cholewkami. Twarz pokryta bielidłem, na policzkach – podług moskiewskiej mody – okrągłe czerwone rumieńce. Przyjemnie było na Stioszkę popatrzeć, a i węzełek wyglądał zachęcająco. W środku, Cornelius wiedział, znajdował się pieróg z jesiotrem, drugi z makiem, dzban piwa, kawał baraniny przyprawionej imbirem i – jak zawsze – ziarnisty łososiowy kawior, marynowany w occie.

Wedle czasu europejskiego było teraz południe, tutaj – już trzecia. Moskowici inaczej liczyli czas, mieli jakąś własną, dziwaczną rachubę, którą wyznaczał wschód słońca, tak że co dwa tygodnie następowała zmiana. Teraz, pod koniec października, rosyjska doba mieściła dziewięć godzin dnia i piętnaście – nocy. Jeśli od zorzy porannej minęły trzy godziny, była trzecia.

Stioszka statecznie przysiadła na balu drewna, poprawiła fałdy sukni. Na swoją jaskółeczkę (to takie pieszczotliwe słowo, po niemiecku Schwalbe, choć Cornelius bynajmniej nie przypominał czarnego, śmigłego ptaka) popatrywała tylko od czasu do czasu, spod oka. Moskowitki nie okazują czułości przy ludziach, a w mężczyznach cenią surowość; galanterię wobec kobiet uważają za oznakę słabości charakteru, dlatego też von Dorn odwrócił się od swojej ukochanej. Obiad poczeka, teraz na to nie pora.

Co do Stioszki, porucznikowi wyjątkowo się poszczęściło – i pod względem Dyspozycji, i pod każdym innym. Jej mąż, dopóki nie zaczadział w łaźni, był w Niemieckiej Słobodzie strażakiem – pilnował, żeby cudzoziemcy nie rozpalali ognisk i czyścili kominy. Po jego śmierci młoda wdowa została w Kukuju. Żyło jej się lepiej niż przy swoim strażaku, jako że okazała się prawdziwą mistrzynią igły. Szwaczka Stiosza szyła miejscowym matronom koszule, halki, batystowe chusteczki. Zbudowała sobie dom na granicy słobody – w rosyjskim stylu, ale czysty, jasny. Cornelius miał teraz koszule białe jak śnieg, z najcieńszego holenderskiego płótna, z koronkowymi kołnierzami, wykrochmalone, a sam był zawsze syty, zadbany, witany ciepłym, miłym słowem.

U Stioszki w domu czuł się dobrze. Stał tam piec z niebiesko-zielonych kafli, wprawione w okna szybki z małych, barwionych kawałeczków miki w słoneczny dzień rzucały na ściany migotliwe, różnokolorowe błyski, jak witraże w katolickich świątyniach. Ławy były drewniane, ale przykryte pstrymi narzutami ze skrawków materii, a na szlabanie [28] leżała pierzyna z łabędziego puchu. Specjalnie dla Korniejuszki, żeby mógł sobie wygodnie palić fajeczkę, gospodyni sprowadziła niemiecki rzeźbiony fotel, a do niego maleńką ławeczkę – podnóżek do oparcia stóp. Sama siadała na podłodze, opierała głowę o kolano Corneliusa i śpiewała pieśni. Czyż to nie raj? Zwłaszcza po kupidynowych, miłosnych uciechach, przed którymi była jeszcze kąpiel w łaźni i zimny napitek, wiśniowy albo żurawinowy.

Prawdę powiedziawszy, pobyt w Rosji miał swoje przyjemne strony. Ujmijmy to tak: jeśli kobieta pragnie uczynić życie mężczyzny szczęśliwym, znajdzie na to sposoby nawet w Moskowii.

Wdowa namawiała Corneliusa, by przeniósł się do niej na stałe, ale on nie chciał, wymawiał się służbą, tłumaczył, że musi mieszkać przy cekhauzie. Stioszkę odstraszało to niezrozumiałe słowo i na jakiś czas dawała za wygraną, ale potem znów zaczynała swoje. Nie chodziło zresztą o cekhauz – von Dorn obawiał się, że przywyknie do wygodnego życia, utraci zapał, który zagrzewał go do trudnego, żołnierskiego rzemiosła, sprawiał, że krew żywiej krążyła mu w żyłach. Tego, że sprawa może zakończyć się żeniaczką, nie musiał się lękać. Chwała Bogu, tutejsze prawa były w tej mierze bardzo surowe. Kobiecie Cerkiew prawosławna nie zezwalała poślubić „bisurmana”, a tego, żeby von Dorn przyjął ichnią wiarę, Moskowici się nie doczekają. Co do Stioszki, ta chętnie przeszłaby na katolicyzm, ale tu za coś takiego groziło spalenie na stosie. A zresztą kto wie, może by i nie przeszła, nawet dla swojej jaskółeczki, bo bardzo z niej nabożna kobieta.

Zawsze nim położyli się razem, Stioszka zdejmowała z szyi krzyżyk i poprosiwszy Matkę Najświętszą o wybaczenie grzechu, zasłaniała ikonę firaneczką, zgodnie z tutejszym obyczajem. Nazajutrz nie ważyła się wejść do cerkwi, modliła się w kruchcie, razem z nierządnicami i cudzołożnikami. Dzieciaki i prostacy wytykali takich palcami, ale Stioszka biła pokłony do ziemi, gotowa ścierpieć wszystkie szyderstwa. Kobiety w Moskowii w ogóle potrafią bardzo wiele znieść.

Mężowie je biją, trzymają w zamknięciu, nie dopuszczają do gości, nie pozwalają usiąść przy stole. Podobno i sama caryca, jeśli zapragnie popatrzyć na cudzoziemskich posłów lub dla rozrywki obejrzeć występy komediantów, musi to czynić ukradkiem, przez specjalne, zakratowane okienko, co i tak uchodzi za niezwykły przywilej.

Za zdradę mąż ma prawo żonę zabić i nikt mu za to nic nie zrobi. Inna sprawa, jeśli sam, dobrowolnie, odda komuś żonę na określony czas w zamian za niespłacony dług – taka praktyka jest dozwolona. A jaką karę może ponieść kobieta, jeśli podniesie rękę na swego męża, Cornelius już widział. Moskiewski sąd jest bardzo skory do wydawania wyroków, a te bywają zwykle niepomiernie surowe, nawet za najdrobniejsze, błahe wykroczenia.

Pewien skryba z Cudzoziemskiego Prikazu, Sieńka Kononow (który von Dornowi wydawał swego czasu pisemne zezwolenia na odbiór prowiantów), przez pomyłkę opuścił literę w jednym z carskich tytułów. Za to obcięto mu, zgodnie z przepisami, prawą dłoń. Tak go ukarano za znieważenie wielkiego władcy. W kikut wdała się gangrena i nieszczęsny Sieńka wyzionął ducha pośród straszliwych męczarni.

Albo pewien muszkieter z najlepszej w pułku pierwszej kompanii, której powierza się ochronę ulic podczas przejazdów cara ze swoją świtą, Jaszka Riebrow. Bez złych intencji, przypadkowo upuścił muszkiet podczas pełnienia warty przy Bramie Spaskiej. Broń, najnowszej konstrukcji, ze skałkowym zamkiem, uderzywszy o bruk, wypaliła. Nikomu nie stała się krzywda, kula poszła w powietrze, a jednak uznano za przestępstwo wagi państwowej strzał oddany w pobliżu miejsca, gdzie przebywa jego carska mość. I zamiast wychłostać Jaszkę za niedbalstwo albo wtrącić do lochu na trzy dni, oddano go katu. Ten odrąbał mu prawą rękę i lewą nogę. Nikogo nie obchodziło, jak nieszczęsny, okaleczony chłopak teraz sobie poradzi.

Z początku Cornelius był przerażony straszliwą surowością moskiewskich praw, ale z czasem zauważył, że ludzie potrafią się jakoś do tego przystosować i naruszają owe prawa o wiele częściej, niż to się dzieje w Europie, gdzie przestępstwa, zwłaszcza wynikające z zaniedbania czy niedoskonałości człowieczej natury, osądza się znacznie pobłażliwiej. I porucznik doszedł do następującego wniosku: jeżeli przepisy prawa są przesadnie surowe, ludzie ich nie przestrzegają – zawsze znajdą drogę, by je obejść. Kropla drąży kamień, a trawa przebija się przez ceglany mur.

Czego jak czego, ale chytrości i sprytu można się było od Moskowitów uczyć. Weźmy choćby najzwyklejsze, pospolite wykroczenie: ktoś wpadł w długi i nie może zwrócić pieniędzy. W Moskwie kogoś takiego aresztuje się i poddaje publicznie karze chłosty. Trwa to godzinami, batożą nieszczęśnika po kostkach, dopóki nie pobiegnie z rykiem oddać się w niewolę za długi, byleby uniknąć razów. W ciągu lat swojej żołnierskiej służby von Dorn tylko raz popadł w długi, których nie był w stanie spłacić; gdyby wymierzono mu za to karę wedle rosyjskich obyczajów, już dawno skończyłby na galerach, dzwoniąc łańcuchami i wiosłując do utraty sił.

Tak, tak to jest, ale co sprytniejsi mieszkańcy Moskwy w przeddzień stawienia się na publiczną chłostę za długi idą na Pałaszowkę [29], gdzie mieszkają kaci, by przekupić swojego oprawcę pieniędzmi czy postawem sukna, a wtedy ten w zamian za łapówkę daje skazanemu kawałki blachy, by je sobie wsunął za cholewy. Człowiek tak zabezpieczony może wytrzymać nawet długotrwałą chłostę.

Kobiety też, jeśli mają silny charakter i głowę na karku, nie pozwalają się łatwo skrzywdzić. Pułkownik Libenau opowiadał z rozbawieniem, w jaki sposób księżna Kuczkina uwolniła się od niekochanego i okrutnego męża. Szepnęła tu i ówdzie w carskich komnatach, że książę zna jakieś czarodziejskie zaklęcie przeciwko podagrze. Car akurat już któryś dzień z rzędu siedział na tronie z obwiązaną nogą, niemal płacząc z bólu i złości, tak go zmogło paskudne choróbsko. Dworskie mamki pobiegły do carycy z nowiną. Ta bezzwłocznie powiadomiła dostojnego małżonka, że książę Kuczkin wie podobno, jak zamówić podagrę, i sam stosuje ów sposób, ale trzyma go w tajemnicy przed innymi. Wezwano więc rzekomego uzdrowiciela w wysokie carskie progi. Książę płakał, bożył się, że nic nie potrafi poradzić. Aleksy Michajłowicz nakłaniał go, by zdradził owo zaklęcie, obiecywał wielką nagrodę, a kiedy namowy nie przyniosły żadnego skutku, gniew gromowładnego monarchy zwrócił się przeciwko księciu. Za czary, a przede wszystkim za złośliwy upór, wybatożono Kuczkina i zesłano go do klasztoru Sołowieckiego, gdzie miał odbywać dożywotnią pokutę. Księżna zaś, pozostając obecnie – mimo że mąż żyje – we wdowieństwie, bardzo jest zadowolona z takiego stanu rzeczy i ku rozrywce stworzyła sobie cały chór, złożony z urodziwych śpiewaków.

Jeśli człowiek żył w podłości i kłamstwie, miał za nic swój honor i dumę, płaszczył się przed możniejszymi i nie miał litości dla słabych, wiodło mu się w Rosji doskonale. I wielu cudzoziemców tak właśnie robiło. Wzorem holenderskich kupców, którzy w Japonii potrafią deptać krucyfiks, byle tylko dostać od pogan jedwab i porcelanę. A tu, w Moskowii, wystarczy, żeby pierwszy lepszy spryciarz przeszedł na ichnią bizantyjską wiarę – i od razu wszystkie drzwi stają przed nim otworem: może handlować, czym chce, kupować chłopów, wybrać posażną narzeczoną. Którzy spośród europejskich kupców najbardziej się tu bogacą? Nie ci uczciwi i godni zaufania, ale tacy, którzy w porę potrafią wsunąć łapówkę diakowi i oczernić konkurentów w oczach władz. A Cornelius, żałosny prostaczek, miał nadzieję, że zrobi tu czysty interes! Akurat z tymi dzikusami się dogadasz!

Fakt, z rudymi włosami na peruki „Laura” jakoś nic nie wychodziło. Pokazywanie włosów rosyjskie kobiety uważają za rzecz bezwstydną. Prędzej wystawią na widok publiczny całą resztę niż swoje kudły. I jak tu sprawdzić, która ma pod chustką czy czapką rude włosy, a która nie? Dziewczyny, co prawda, noszą warkocze, ale te uchodzą tu za panieńską chlubę. Im warkocz grubszy i dłuższy, tym jego właścicielka bardziej się ceni, choćby całą twarz miała w pryszczach. Taka nie odda swojej największej ozdoby za żadne pieniądze. Pozostawały jeszcze sprzedajne dziewki, które chodziły tu z gołymi głowami. Pełno ich w Moskwie, trudno się od nich opędzić, ale rudych spotyka się o wiele mniej niż w Holandii. Jak dotąd, Corneliusowi udało się kupić włosy w pożądanym odcieniu tylko od jednej z nich, kompletnie pijanej, za sztof wódki i pół kopiejki. Potem zobaczył, że były ufarbowane henną.

Mimo to pergaminowego zawiniątka z kosmykiem, które dostał na wzór, nie wyrzucał. W pułku chodziły słuchy, że wkrótce wojsko zostanie wysłane na północ, przeciwko staroobrzędowcom, którzy zamknęli się w swoich leśnych pustelniach, żegnają się nie tak, jak należy, i nie chcą płacić należnych podatków. Tam, w okolicach Wołogdy, podobno jest dużo rudych. Von Dorn już sobie wyobrażał, jak zdobywa swoje upragnione trofea. Nie, nie będzie obcinał warkoczy przy samej skórze, nie taki z niego okrutnik, może zostawić kobietom i dziewczętom ze cztery werszki ryżych kudłów. Za rok i tak im włosy odrosną.

A jeżeli nie poślą wojska do lasów na północy – trudno. Wtedy Cornelius zacznie działać wedle sekretnej Dyspozycji.

– Nowikow, stać spokojnie! Zaraz ci rozwalę ta świńska morda! Von Dorn podskoczył w stronę Mińki Nowikowa z czwartego plutonu. Ciężki los miał z tym chłopakiem – złym, okrutnym, postrachem innych żołnierzy. Podobno wczoraj Mińka złapał kota i żywcem obdarł go ze skóry – nieszczęsne zwierzę darło się na całe koszary. Śledztwa w tej paskudnej sprawie Cornelius jeszcze nie wszczynał. Jeśli okaże się, że to prawda, pośle Mińkę do pułkowego profosa, niech wlepi bestii sto pięćdziesiąt batów, żeby nie dręczył więcej niemych stworzeń i nie uwłaczał godności żołnierza. Także i teraz, ćwicząc sposób pozwalający się obronić przed przeciwnikiem, który chce zadać cios nożem, Nowikow umyślnie wykręcił rękę szczupłemu Juszce Chriaszczewatemu. Ten aż się skrzywił z bólu, ale bał się krzyknąć.

Trzeba było dać Mińce nauczkę. Cornelius kazał stanąć Nowikowowi na baczność i wytrzaskał go po gębie – niezbyt mocno, żeby nie złamać nosa i nie wybić zębów, ale do krwi. Mińka, choć stękał cicho, stał wyprężony. No nic, wyrodku, poczekaj, pod rózgami profosa jeszcze lepiej zaśpiewasz.

Do chłosty i policzków von Dorn uciekał się nieczęsto, i to tylko wobec żołnierzy, do których nie docierały żadne słowne upomnienia. Dowódca powinien umieć znaleźć odpowiednie podejście do każdego podwładnego, inaczej co z niego za zwierzchność? Jeśli żołnierz źle się sprawia, znaczy, że winien jest oficer, nie zdołał do niego trafić ani niczego go nauczyć. Ale, oczywiście, zdarzają się i tacy jak Nowikow, do których przemawiają jedynie wymysły i bicie.

Bicie – cóż, lepiej by było w ogóle się bez niego obejść, ale wymysły i przekleństwa w wojennym rzemiośle to rzecz pierwszorzędnej wagi, bez nich nie można ani wydać rozkazu, ani poprowadzić żołnierzy do ataku. Poznając tutejszy język, von Dorn przede wszystkim zabrał się do nauki tych jakże niezbędnych słów. Jeśli chodzi o przekleństwa, Moskowici, w przeciwieństwie do innych dziedzin życia, okazali się niezwykle pomysłowi i wyrafinowani. Przyczyna tego, zdaniem Corneliusa, leżała również w przesadnej surowości obowiązujących praw. Za wulgarne przekleństwa władza karała srogo. Po targowiskach i placach snuli się specjalni agenci, czujnie nastawiając uszu. Gdy tylko usłyszeli zakazane, plugawe wyrazy, od razu chwytali winnego i ciągnęli na rozprawę. Tyle że niewiele to pomagało – przeklinano jeszcze dosadniej i wymyślniej. Zresztą sami strażnicy porządku, wlokąc schwytanego za włosy do Ziemskiego Prikazu, tak złorzeczyli, że zwłaszcza przyjezdni, nieosłuchani, zamierali z wrażenia i żegnali się znakiem krzyża.

Doskonała znajomość moskiewskich nieprzyzwoitych wyrażeń niezbędna była Corneliusowi nie tylko w służbie, ale i dla pomyślności Dyspozycji. Dlatego przeklinać nauczył się porucznik tak znakomicie, że bywali mieszkańcy Kukuju jedynie chrząknięciem kwitowali jego popisy, a Stioszka czasem się czerwieniła, a czasem wybuchała śmiechem. Poczekajcie, mówił sobie w duchu von Dorn, to jeszcze nic. Tak się nauczę gadać w waszym barbarzyńskim języku, że nikt z mojej mowy nie pozna, żem Niemiec.

Prawdę powiedziawszy, tubylczą kochankę porucznik także wziął sobie nie przypadkiem, lecz zmyślnie to wykoncypował. Jego bujne, zawadiackie wąsy i białe jak cukier, czyszczone tłuczoną kredą zęby przyciągały spojrzenia i Lischen, która usługiwała „Pod Bocianim Gniazdem”, i hafciarki Molly Jenkins, ale on wolał Stioszkę. Dlaczego? Bo oprócz wspomnianych wcześniej powodów był jeszcze i ten, że połowę czasu, który spędzał u swojej wybranki, poświęcał na naukę: a jak się nazywa to, a jak powiedzieć tamto, a jak prawidłowo wymówić „szczeniak”.

Wieczorami, w stajni, podczas ćwiczeń w robieniu szpadą, atakując z różnych pozycji worek wypchany słomą (taką zaprawę należy koniecznie przeprowadzać codziennie, żeby nie wyjść z wprawy i nie utracić płynności ruchów), von Dorn wyobrażał sobie, że walczy przeciwko całemu zastępowi podłych Moskowitów, i takimi oto słowy zwracał się do nieprzyjaciół:

– Myślicie, że na wieki wieczne pogrzebaliście mnie w waszym cuchnącym bagnie? Włożyliście do trumny, zabili wieko gwoździami, a z wierzchu przysypali wilgotną rosyjską ziemią? Nas, Europejczyków, macie za bełkoczących, głupawych cudaków, Niemiaszków, którzy nawet z daleka od razu rzucają się w oczy? Powiadacie, że jeszcze nigdy dotąd się nie zdarzyło, żeby jakiś cudzoziemiec bryknął z Moskowii z powrotem do Europy? Że tych, co próbowali, szybko chwytano, batożono, wyrywano im nozdrza i zsyłano na Sybir? Poczekajcie, bydlaki brodate, takiego Niemca jak Cornelius von Dorn jeszczeście nie widzieli. Ucieknę od was, wyrwę się stąd, żeby was jasny szlag trafił! Znowu będę wolny, bogaty i jeszcze się policzę ze sprawcą mojej krzywdy! Nie pozostanę mu dłużny!

A Dyspozycja Corneliusa była następująca.

W ciągu roku, do przyszłego lata, nauczyć się po rosyjsku tak, żeby nikt nie mógł rozpoznać w nim cudzoziemca. Moskiewski ubiór miał już przygotowany: kaftan, spiczasta czapa, juchtowe buty. Wkrótce, za dwa-trzy miesiące, trzeba będzie zacząć zapuszczać brodę.

Główny zaś punkt Dyspozycji dotyczył tego, by nie uciekać z Moskwy jak zbity pies; nie wracać z pustymi rękami, lecz z bogatym łupem i w pełni wewnętrznego zadowolenia.

W dniu, gdy poddiaczy Cudzoziemskiego Prikazu, Fiedka Łykow, sprawca wszystkich Corneliusowych krzywd i ograniczeń, pojawi się publicznie w paradnym ubiorze, to jest w przypisanym do jego stanowiska wspaniałym kaftanie z carskiej Orużejnej Pałaty [30], zaczaić się na łapownika gdzieś w cichym kącie, jakich na Kremlu jest mnóstwo. Stuknąć go solidnie po łbie, żeby stracił przytomność. Ściągnąć z niego kaftan, cały tkany złotem, z kołnierzem wyszywanym perłami i guzami z rubinów, a także sobolową czapę z diamentową zapinką. To będzie stosowna zapłata za odebraną kapitańską rangę, obniżony żołd i przywłaszczone sobie wyposażenie, należne na zagospodarowanie się w nowym miejscu. I to zapłata z niemałymi procentami.

Wystarczy wtedy środków i na wspaniały entourage dla ojcowskiego budzika, i na odbudowę Theofels przez brata Clausa. A najsłodszą zemstą okaże się to, że podstępnego Fiedkę za przepadek carskiego mienia będą długo siec batogami – dopóki nie przyrzeknie pokryć straty do ostatniej kopiejki. Popamięta, łachudra, „Korniejkę Fendorina”.

Do swojego przeinaczonego na tutejszy sposób imienia i nazwiska porucznik przyzwyczaił się nie od razu. Wymówić „Cornelius von Dorn” było dla Moskowitów zadaniem ponad siły. Teraz już nauczył się reagować i na „Kornieja Fondornowa”, i na „Korniejkę Fondorina”. Niech tam. To nie potrwa długo.

Na koniec, przed pójściem do Stioszki na obiad, Cornelius zadysponował najważniejsze przewidziane na dziś ćwiczenie: atak ogniowy kompanii w szyku. Ta bojowa sztuczka była jego własnym wynalazkiem i przedmiotem szczególnej dumy.

Zaczęło się od tego, że mało który z rosyjskich muszkieterów okazał się zdatny do strzelania. Przed przybyciem von Dorna z powodu niesprawnej broni i braku nabojów żołnierze w ogóle nie umieli porządnie wypalić. Kiedy Cornelius, pozbywszy się kapitana Owsiejki i jako tako oporządziwszy muszkiety, po raz pierwszy poprowadził kompanię na strzelanie, wszyscy wypadli bardzo marnie. Muszkieterowie przed naciśnięciem na kabłąk spustowy żegnali się krzyżem i zamykali oczy, a dwóch (fakt, Cornelius osobiście tego nie dopatrzył) zostawiło wyciory w lufie, przez co jeden stracił oko, drugiemu zaś urwało palce. Co prawda, porucznik nie poniósł za te okaleczenia żadnej odpowiedzialności, w moskiewskim wojsku podobne wypadki były na porządku dziennym, ale musiał każdego żołnierza pojedynczo uczyć strzelania. Za to teraz mogliby walczyć choćby w armii księcia Conde – Cornelius nie powstydziłby się swojej kompanii.

Cele von Dorn kazał wetknąć w ziemię pod ślepą ścianą nieużytkowanego magazynu – sto żerdzi grubości ręki zastępowało tureckich janczarów.

Po komendzie: „Kompania, przygotować się do strzelania”, żołnierze biegiem ustawili się w cztery szeregi, każdy znalazł się na swoim miejscu. W pierwszym szeregu stali najlepsi strzelcy, za nimi – ładowniczowie.

Bojar na koniu podjechał bliżej i stanął obok Murzyna. Teraz można było wyraźnie dojrzeć jego twarz – wyraziste, ostre rysy, nos z garbkiem i czarne brwi, choć broda siwa. Musiał to być ktoś bardzo ważny.

Cornelius zerknął na wielmożę. Ukłonić się, zamieść czapką, czy nie? Wedle wojskowych reguł podczas musztry nie jest to konieczne. A skoro tak, nie musi.

Odwrócił się, machnął trzcinką.

– Pal!

Walorem Fondornowskiego szyku było to, że żadne więcej rozkazy dowódcy nie były potrzebne. Żołnierze nie strzelali salwami, lecz w dowolnym tempie, dokładnie mierząc w cel. Gdy tylko wypalili, z tyłu już podawano im nowy załadowany muszkiet, i tak bez przerwy. Muszkieter z pierwszego szeregu oddawał do czterech strzałów na minutę – i to nie na oślep, jak się praktykuje we wszystkich armiach, ale wprost do celu.

Popisując się przed bojarem i innymi obserwatorami, Cornelius usiadł na bębnie, założył nogę na nogę i jeszcze zapalił fajkę. Łoskot, dym, z żerdzi drzazgi lecą, a dowódca tylko sobie poziewuje – tak, tak, nic tu nie ma do roboty.

Nie minęły trzy minuty, gdy ze stu celów co najwyżej piętnaście nie zostało zupełnie zniszczonych. Wszyscy janczarzy polegli.

Cornelius dmuchnął w gliniany gwizdek, którego ostry świst słychać było nawet pośród huku wystrzałów. Muszkieterowie od razu – do nogi broń.

– Bagnet na broń! – krzyknął von Dorn.

Żołnierze zatknęli na lufach długie bagnety.

– Do ataku biegiem marsz!

Cornelius odłożył niedopaloną fajkę, wyciągnął szpadę z pochwy i ruszył naprzód.

– Ura-a-a!

W mgnieniu oka kompania zmiotła niedobitych Turków spod ściany.

Kiedy von Dorn na nowo ustawił w szyku rozgorączkowanych żołnierzy o twarzach czarnych od prochowego dymu, ktoś z tyłu dotknął jego ramienia.

Murzyn, jeszcze czarniejszy na twarzy niż usmoleni muszkieterowie, powiedział po rosyjsku (Cornelius najpierw pozazdrościł mu doskonałej wymowy, a dopiero potem wniknął w sens jego słów):

– Chodź za mną. Popraw kapelusz i chodź. Bojar Matfiejew, z najbliższego otoczenia cara, życzy sobie z tobą rozmawiać.

Von Dorn upuścił trzcinkę i czym prędzej jął poprawiać kapelusz. A więc oto kim jest ten wielmoża! Najpierwszy rosyjski minister, chyba i kanclerz, główny doradca cara, zwierzchnik wszystkich moskiewskich wojsk, Artamon Siergiejewicz Matfiejew [31]!

Gdyby Cornelius to wiedział, z pewnością by się ukłonił, nie zaszkodziłoby przygiąć karku. Nie trzeba też było rozsiadać się na bębnie, do tego jeszcze z fajką.

Wybijając krok jak na paradzie, zbliżył się do wielkiego człowieka, wyprężył na baczność i zerwał kapelusz z piórami. Spojrzał na bojara z dołu do góry, jak należy. Wedle moskiewskich obyczajów nie jest przyjęte przedstawiać się i meldować zwierzchności. Dopiero jeśli cię zapytają, ktoś ty, wtedy mów.

– Sprawnie dowodzisz, kapitanie – powiedział kanclerz, patrząc na von Dorna zimnymi błękitnymi oczami. – Nigdy nie widziałem takiego popisu. Kim jesteś? Z którego pułku?

– Porucznik Korniejka Fondorn z trzeciej kompanii muszkieterów pułku Chriestjana Libienawina! – wyrecytował Cornelius na jednym oddechu i prawie bez akcentu.

– Niemiec? – chciał wiedzieć bojar i od razu, nie czekając na odpowiedź, zadał jeszcze kilka pytań, z których wynikało, że jest człowiekiem bystrym i niecierpliwym. – Od ilu lat w Rosji? Czy może ze „starych Niemców”? Gdzie kapitan, dowódca kompanii? Dlaczego siedziałeś na bębnie, kiedy kompania strzelała?

Von Dorn zaczął meldować po kolei, starając się robić jak najmniej błędów.

– Tak jest, Niemiec. W Moskwie od pół roku. (Bojar uniósł brwi ze zdziwienia). Kapitan Tworogow jest chory. A na bębnie siedziałem umyślnie. Niby że turecki kula trafia dowódcę, ale to nie przeszkadza, walka toczy się dalej. Przy takim sposobie strzelania kompania może sie obchodzić całkiem bez dowódca.

– Kto to taki ten Tworogow? – zwrócił się Matfiejew do Murzyna.

Ten odpowiedział swobodnie, spokojnie, jak równy równemu:

– Owsiejka Tworogow, z bojarskich dzieci. Sam nie potrafiłby tak wyszkolić żołnierzy – całymi dniami leży pijany jak bela. Najlepiej byłoby przepędzić tego opoja, ale to chrześniak księcia Iwana Chowańskiego. A nie mówiłem, bojarze, że warto popatrzeć na tę musztrę? I na tego porucznika? Nie znajdziemy nikogo lepszego na miejsce Mitki.

Cornelius zerknął na niezwykłego Murzyna. O wszystkim wie, nawet o pijaństwie Owsiejki!

Minister-kanclerz uważnie obserwował von Dorna, rozważając coś w myślach. Czego się spodziewać po tych oględzinach, porucznik nie wiedział, ale intuicja podpowiadała mu, że właśnie teraz, w tej chwili, ważą się jego losy, i aż zacisnął zęby, żeby nie zaszczękały z podniecenia.

– No, pamiętaj, Wańka. – Matfiejew potarł powieki (palce miał długie, białe, upierścienione). – Zdaję się na ciebie. Objaśnij kapitanowi, co i jak, a ja jadę do Granowitej Pałaty, na posiedzenie Dumy.

Zawrócił argamaka i żwawym kłusem ruszył w stronę rogatki. Członkowie jego świty pośpiesznie wsiadali na koń, gońcy w liberii popędzali wierzchowce. Przy Corneliusie został tylko Murzyn Wańka. Ten także mu się przyglądał, jeszcze baczniej niż minister. Oczy czarnego człowieka były duże, okrągłe, białka pokrywała siateczka czerwonych żyłek.

Von Dorn przyjął swobodniejszą pozę – w końcu nie stał już przed kanclerzem – ale kapelusza na wszelki wypadek nie nakładał.

Żeby przerwać milczenie, powiedział:

– Nie jestem kapitanem, tylko porucznikiem. Bojar się pomylił.

– Artamon Siergiejewicz nigdy się nie myli – spokojnie, półgłosem oznajmił Wańka. – Pamięta wszystko w najdrobniejszych szczegółach, o niczym nie zapomina i nie ma zwyczaju popełniać omyłek. Skoro powiedział „kapitan”, widocznie, Korniej, zostałeś teraz kapitanem. I to nie zwykłym kapitanem, ale dowódcą kompanii muszkieterów Matfiejewa.

O tej kompanii von Dorn, oczywiście, słyszał. To carska lejbgwardia, utrzymuje ją kanclerz. Prosty muszkieter ma tam większy żołd niż pułkowy porucznik, żyje się po pańsku, nie brak niczego. Do kompanii Matfiejewa spośród Rosjan przyjmuje się tylko szlachtę, i to nie byle jaką, a większość stanowią Szwajcarzy, Niemcy i Szkoci. Chłopy na schwał, jeden w drugiego, Cornelius nieraz widywał ich na placu Czerwonym i przed wejściem do pałacu Matfiejewa, na Pokrowce. Patrzył na ich postawę, na srebrne stroje. Zazdrościł.

Dlatego aż zadygotał w środku, słysząc słowa Murzyna, nie wierzył własnemu szczęściu. On, żołnierski wyrobnik, gdyby dostał się do kompanii Matfiejewa choćby jako zwykły chorąży, i tak mógłby mówić o wielkim szczęściu.

– Nazywaj mnie Iwanem Artamonowiczem – ciągnął jego dobroczyńca. – Jestem jego synem chrzestnym i marszałkiem dworu bojara. Masz robić to, co ci powiem. Mieszkać będziesz od dzisiaj przy pałacu Artamona Siergiejewicza. Teraz odeślij swoją kompanię z podoficerem, a sam chodź ze mną, przejmiesz swój oddział.

– A co z poprzednim kapitanem? – zapytał von Dorn, wciąż obawiając się jakiegoś podstępu.

– Mitrij Wiebierow zmarł – odparł spokojnie Iwan Artamonowicz. – Cztery dni temu widziano, jak wychodził potajemnie z pałacu księcia Iwana Michałycza Miłosławskiego, gdzie nie miał nic do roboty. A rano, kiedy prowadził muszkieterów na wartę do komnat carycy, potknął się na równej drodze i upadł na nóż. Przebił sobie szyję. Nawet pomodlić się nie zdążył. Wszystko w rękach Boga.

Murzyn przeżegnał się brązową dłonią o białych paznokciach.

– Uważaj, Korniej. Jeśli będziesz wierny i dobrze się sprawisz w służbie, wysoko zajdziesz. A jeżeli zaczniesz kraść i łaszczyć się na datki ludzi nieżyczliwych Artamonowi Siergiejewiczowi, skończysz tak jak Mitka, ten niewdzięczny pies. Poniesiesz śmierć z tej oto ręki, przysięgam ci to na Pana Naszego, Jezusa Chrystusa, proroka Mahometa i boga Zitombę.

O bogu Zitombie Cornelius nigdy nie słyszał, ale na dłoń Iwana Artamonowicza spojrzał jeszcze raz, uważniej. Była żylasta, silna, zdecydowana.

– Ale kraść nie masz potrzeby – powiedział Murzyn już łagodniej. – Bystry z ciebie człowiek, już od dawna cię obserwuję. Szybko się zorientujesz, co ci przyniesie większą korzyść. Dostaniesz od bojara czterdzieści rubli miesięcznie, wikt, umundurowanie i nagrody za dobrą służbę. Trzymaj się Matfiejewa, kapitanie. Nie pożałujesz.

Tu nowy zwierzchnik von Dorna uśmiechnął się, a zęby miał jeszcze bielsze niż Cornelius. Ciekawe, czym je czyści? Na pewno sproszkowanymi perłami. Na wilgotnych od śliny siekaczach Iwana Artamonowicza zalśnił czarodziejskim blaskiem promień jesiennego słońca i kapitan w ułamku sekundy pojął: to nie żaden Murzyn, tylko zesłany przez Boga anioł z nieba, zwiastujący Corneliusowi dobrą nowinę w nagrodę za wszystkie krzywdy i niesprawiedliwości, które go dotąd spotykały.

Rozdział siódmy

Jeżyk we mgle

– A więc tak – podsumowała Ałtyn Mamajewa, wysłuchawszy do końca historii, którą Nicholas w ciągu ostatniej godziny opowiedział już drugi raz (przez co relacja nie stała się ani odrobinę bardziej prawdopodobna). – Albo kompletny z ciebie dureń, albo rżniesz przede mną głupa.

Magister zamyślił się nad przedstawioną alternatywą. Pierwszy człon był zupełnie zrozumiały, ale co znaczyło „rżnąć głupa”? Logicznie rzecz biorąc, jego sens musiał sprowadzać się do: „mówić nieprawdę, udawać głupiego, kłamać”.

– Rżnąć głupa? – powtórzył z obrażoną miną. – Chce pani przez to powiedzieć, że ściemniam?

– Na sto procent – potwierdziła chłodno Ałtyn. – Udajesz głąba.

„A więc dobrze odgadłem – ucieszył się Nicholas. – A «głąb» to jedno z najczęściej używanych przez nowych Rosjan słów. Oznacza kretyna, tępaka, ofiarę oszustwa. «Rżnąć głupa»! Bardzo ciekawe wyrażenie. Trzeba będzie później zanotować”.

– Jestem kompletnym durniem – oświadczył Nicholas. – Nie ulega wątpliwości. Na sto procent.

Magister siedział w kuchni mikroskopijnego mieszkanka, do którego jego niespodziewana wybawicielka zabrała go prosto z bulwaru Sofijskiego. W samochodzie na pytanie: „Dokąd pani mnie wiezie?”, odrzekła niezrozumiale: „Do Bieskudnik”. Po chwili milczenia dodała: „Trzeba cię ukryć. Bo jak ci łeb odstrzelą, to nawet się nie dowiem, co z ciebie za pieprzona figura. No już, gadaj, bo jak nie, to zaraz odstawię cię z powrotem na bulwar”.

I Nicholas rozpoczął szczerą spowiedź. Po pierwsze, powodowany wdzięcznością wobec Ałtyn Mamajewej, która spadła mu jak z nieba. Po drugie, nie miał najmniejszej ochoty znaleźć się powtórnie na bulwarze Sofijskim (chociaż nie należało chyba pogróżki traktować całkiem poważnie). I, po trzecie, nie istniał żaden powód, by cokolwiek ukrywać. Bardzo możliwe, że miss Mamajewa wiedziała o tym, co się stało, o wiele więcej niż on sam.

Magister opowiadał więc przez całą drogę do wyżej wzmiankowanych Bieskudnik, które okazały się peryferyjną dzielnicą-sypialnią, złożoną z niezliczonych brudnobiałych bloków-pudełek, i potem, gdy wchodzili schodami na dziesiąte piętro (winda nie wiadomo dlaczego była nieczynna), a zakończył relację już w kuchence, przy filiżance kawy. Gospodyni zaparzyła ją wprawnie i szybko – dokładnie tak samo, jak obracała kierownicą swego małego samochodziku. Słuchała nie mniej uważnie niż mister Pumpkin – w skupionym milczeniu. Nie przerywała, prawie nie zadawała pytań (raz tylko zainteresowała się, kto to taki bojar Matfiejew), jedynie od czasu do czasu zerkała na opowiadającego, jakby sprawdzając, czy nie kłamie.

Teraz, w łagodnym świetle lampy z czerwonym abażurem, Nicholas mógł się przyjrzeć jak należy dziewczynie o dziwnym imieniu.

Czarne, krótko ostrzyżone włosy, czarne oczy, które wydawały się za duże w drobnej twarzy o wystających kościach policzkowych, szerokie, stanowcze usta, nos krótki i odrobinę zadarty – oto jak wyglądała właścicielka mieszkanka w Bieskudnikach. Była osóbką bardzo maleńką, wręcz filigranową, zwłaszcza w porównaniu z parametrami Fandorina. Przypominała ni to czarną, śmigłą jaskółkę, ni to jakieś małe, drapieżne (tak, zdecydowanie nieroślinożerne) zwierzątko – fretkę albo łasicę.

Nicholas w pewnej chwili uświadomił sobie, na czym polega niezwykłość twarzy Ałtyn – przez cały czas dziewczyna ani razu się nie uśmiechnęła. Sądząc z surowej linii warg, wydawało się wątpliwe, czy w ogóle kiedykolwiek rozciągają się w uśmiechu. Co prawda, Fandorin czytał w jakimś artykule, że Rosjanin w ciągu swego życia przeciętnie uśmiecha się o trzy i pół raza rzadziej niż statystyczny Europejczyk, nie mówiąc już o wiecznie szczerzących zęby Amerykanach. Napisano tam również, że ta ponurość jest wynikiem odmiennych wzorców zachowań, jak okazywanie mniejszej życzliwości wobec innych oraz nieprzywiązywanie zbyt wielkiej wagi do społecznej roli powszechnej uprzejmości. On sam jednak nie upatrywał szczególnego grzechu w tym, że uśmiech w Rosji nie utracił swego pierwotnego, podstawowego znaczenia i nie przekształcił się w pusty, niewyrażający żadnych emocji grymas. Tocząc dyskusje z zagorzałymi nieprzyjaciółmi Rosji, magister nieraz argumentował: „Jeżeli Rosjanin się uśmiecha, to jest mu naprawdę wesoło albo rozmówca istotnie przypadł mu do gustu. Natomiast kiedy uśmiecha się pan czy ja, znaczy to jedynie, że nie musimy się wstydzić swojego dentysty”. Posępny wyraz twarzy maleńkiej pani maleńkiego mieszkanka potwierdzał tę teorię. Dziewczynie nie było wesoło ani Nicholas nie przypadł jej do gustu, a więc nie miała powodu się uśmiechać.

No dobrze, trudno. Ale to, że Ałtyn Mamajewa, wysłuchawszy wszystkich interesujących ją informacji, nie uznała za stosowne niczego swemu gościowi wyjaśnić ani choćby bliżej się przedstawić, było doprawdy trochę przykre.

– Jestem pani bardzo wdzięczny – powtórzył kolejny raz Nicholas. – Zjawiła się pani tam, na bulwarze, w samą porę, jednakże…

– Ja myślę – wtrąciła tylko, w skupieniu o czymś rozmyślając. – Timing [32] był super. Jeszcze parę sekund, i ten łajdak naprawdę by cię dziabnął. Widziałeś, jakiego majchra miał w ręce?

– Niezbyt dokładnie. – Fandorin otrząsnął się, przepędzając koszmarny obraz, i uprzejmie, lecz z naciskiem przypomniał: – Nie wyjaśniła mi pani jeszcze, jak i dlaczego…

Ałtyn znów mu przerwała; podjęła, zdaje się, jakąś decyzję.

– Będziemy strzelać.

– Co takiego? – speszył się magister.

Wówczas dziewczyna, wbijając w niego natarczywe spojrzenie błyszczących czarnych oczu, wypowiedziała znów jakieś niepojęte słowa:

– Wielki Soso.

– Słucham?

– Soso Gabunija – ciągnęła niezrozumiały wątek Ałtyn. – Z tego, jak wytrzeszczasz gały, widzę, że zimno, zimno… W takim razie co… Eurodebetbank?… Nadal zimno. Westsiboil?… Też nie. Więc co jest grane? Nie kumam… Chyba nie chodzi o bojara Matfiejewa?

Nicholas poczuł, że jest u kresu wytrzymałości. Jak długo można się pastwić nad człowiekiem? To zrzucają go z dachu, to do niego strzelają, to atakują go nożem, to znów traktują jak niedorozwinięte dziecko. Dość tego, czyli enough is enough.

– Jeszcze raz dziękuję za pomoc – rzekł sztywno, wstając. – I za wyśmienitą kawę. Widzę, że nie doczekam się od pani żadnych wyjaśnień, a muszę odzyskać utracony dokument. Proszę mi łaskawie powiedzieć, jak się stąd dostać do centrum.

– Pięćdziesiąt minut autobusem 672 do Sawiełowskiej – tym samym tonem odparła Ałtyn Mamajewa. – Tyle że wieczorem autobus chodzi bardzo rzadko. No a poza tym co, chcesz jechać na gapę? Bo szmalu masz chyba zero, sam mówiłeś.

Nicholas znów opadł na taboret, całkowicie bezradny. Chucherko usiadło na kuchennym stole, pomachało maleńką jak u lalki stópką w białej tenisówce i oznajmiło:

– Teraz ja będę mówić, a ty słuchaj uważnie, rozumiesz?

– Ale czego?

– Milcz i słuchaj. Znasz czasopismo „Teleskop”?

– Tak, to tygodnik ilustrowany, wzorowany na „Timesie”. Nasza biblioteka uniwersytecka go prenumeruje, czasem do niego zaglądam.

– A więc ja pracuję w „Teleskopie” jako skaut, czyli zwiadowca. Redakcja ma taki etat. Kiedy przygotowuje się duży artykuł albo zbiera materiały na jakiś temat, my, zwiadowcy, wyszukujemy i sprawdzamy informacje. No wiesz, żeby pismo nie musiało potem zamieszczać sprostowań i być ciągane po sądach. Rozumiesz?

Tak, teraz Fandorin zaczynał chyba coś niecoś pojmować. Przecież to oczywiste, Ałtyn Mamajewa jest dziennikarką, że też od razu się nie domyślił! Bystre spojrzenie, refleks, sposób mówienia. Poza tym na tylnym siedzeniu wozu magister widział cannona z dużym, profesjonalnym obiektywem.

– Nasz naczelny postanowił wydać numer specjalny, poświęcony legalizacji szarej strefy ekonomicznej. Przechodzenie gospodarki z pierwszego, dzikiego stadium kapitalizmu w drugie, quasi-normalne. Nadrzędnym celem naszego pisma jest ukazywanie i komentowanie procesów cywilizacyjnych w Rosji. Nie demaskujemy bolączek społecznych i nie posypujemy głowy popiołem, lecz skupiamy się na pozytywnych stronach nowej rzeczywistości. Żeby ludzie, czytając „Teleskop”, myśleli: życie stało się teraz lepsze, żyje się weselej [33].

– Słuszny kierunek – pochwalił Nicholas. – Bo większość waszych gazet i czasopism ma wyraźną skłonność do masochizmu.

– Kuzia Swiszcz tak samo uważa.

– Kuźma Swiszcz? Publicysta „Teleskopu”?

– Tak, nasza supergwiazda. Dwa baksy za linijkę tekstu. Jego zadaniem jest zaprezentować sylwetkę jakiegoś poważnego biznesmena, który doszedł do pieniędzy nielegalnie, a teraz robi czyste interesy.

– No dobrze, a co ja mam z tym wspólnego?

– Poczekaj, Angliku, nie bądź taki szybki Bill. Najpierw ci wytłumaczę, co z tym wspólnego mam ja, a potem przyjdzie kolej i na ciebie. No więc tak. Kiedy writer, czyli autor, rzuca hasło: „Naprzód!”, zwiadowca bierze nogi w ręce i rusza do boju.

– A co robi writer?

– Na razie nic. W redakcji istnieje bardzo precyzyjny podział funkcji. Do obowiązków writera należy… Zresztą te informacje są ci akurat na plaster.

– Słucham?

– No… Nie mają związku ze sprawą. Istotne natomiast jest to, że mój writer Kuzia wybrał na bohatera swego artykułu Soso Gabuniję. I właśnie on będzie naszym papierkiem lakmusowym.

– Soso? – powtórzył Fandorin. – To o niego mnie pani pytała?

– Tak. Wielki Soso był z początku potężnym bossem w środowisku przestępczym, ot, takim gruzińskim Ojcem Chrzestnym. Potem zajął się biznesem – oczywiście, tylko po to, żeby prać brudne pieniądze. I wszystko tak gładko mu poszło, że kryminalne przekręty okazały się właściwie zupełnie niepotrzebne – facet i bez tego zgarnia szmal, aż miło. No i w ogóle czasy się zmieniają. Epoka gangsterskich powiązań się skończyła. Jedni mafiosi powpadali albo gryzą ziemię, a inni, co sprytniejsi, sami woleli się przekabacić. Teraz bezpieczniej i wygodniej jest nie posyłać do konkurencji zawodowca, który go sprzątnie, tylko napuścić na niego prawników czy urząd skarbowy. W sumie to pozytywne zjawisko. Soso to rozsądny gość, zawsze wie, z której strony wiatr wieje. Stał się takim wzorowym obywatelem, że można się popłakać ze wzruszenia. Jest prezesem zarządu Eurodebetbanku, sponsorem różnych przedsięwzięć kulturalnych, mecenasem młodych sportowców, dożywia sieroty i staruszków, bez metropolity i kilku protopopów nie siada do stołu i łyżki łobio [34] do ust nie weźmie. Słowem, to idealny, modelowy wzór bohatera artykułu Pan obudził sumienie i w złoczyńcy srogim. Ale zanim Kuzia stworzy na swoim macu tę balladę ludową, ja muszę sprawdzić, czy Soso istotnie stał się takim aniołem, że zasługuje na to, by znaleźć się na naszej honorowej liście nawróconych, czy też lepiej wybrać na bohatera artykułu kogo innego. To jest moje zadanie.

Nicholas spojrzał na Ałtyn z szacunkiem. No proszę, temu chucherku powierzają pracę, z którą potrafi się uporać tylko naprawdę doświadczony reporter.

– Ale przecież to bardzo trudny obowiązek. I z pewnością niebezpieczny?

Ałtyn wzruszyła ramionami.

– Mała kobietka nie może się uganiać za drobną zwierzyną – oświadczyła.

Fandorin próbował zagadnąć, ile Ałtyn może mieć wzrostu. Pięć stóp, nie więcej.

– Ile pani mierzy? Półtora metra?

– Więcej – odparła z godnością. – O cały centymetr. Dlaczego mi ciągle przerywasz? Powiedziałam przecież: masz słuchać i nie kłapać dziobem.

– Tak, tak, przepraszam. Proszę mówić dalej.

– No więc. Zajrzałam tu i tam, poskrobałam, powęszyłam. Pogadałam z tym i owym. Niby wszystko na medal, żadnego szkieletu w szafie. Operacje bankowe w porządku, jeśli nie liczyć drobnych przekrętów ze środkami z budżetu, ale tego nie uważa się u nas za wielki grzech. No, może jeszcze jakieś małe formalne lewizny, ale nic istotnego. Ostatnio Soso okropnie się napalił na pakiet kontrolny Westsiboil. To dopiero łakomy kąsek, wszystkim aż ślinka cieknie. Oczywiście, trzeba się koło tego dobrze nakręcić, podstawić kogoś, ale za te sztuczki kryminał nie grozi. Umiarkowanie brudne interesy epoki nie w pełni rozwiniętego kapitalizmu. Już miałam dać Kuzi sygnał, że może się brać do dzieła, aż tu nagle – bęc! Dokopałam się do czegoś ba-a-rdzo interesującego. – Ałtyn wytrzymała efektowną pauzę, po czym wyszeptała podniecona: – Okazuje się, że nasz Mcyri [35] ma podwójne esbe.

– Podwójne esbe? – powtórzył zakłopotany Nicholas. – A co to takiego „esbe”?

– Służba bezpieczeństwa.

– Po co w banku służba bezpieczeństwa? Przecież to zwykła spółka, a nie jakiś koncern przemysłu zbrojeniowego.

– No, służbę bezpieczeństwa ma każdy w miarę solidny bank, u nas, w Rosji, nie można się bez tego obejść. Esbe jest także w Eurodebecie. Wszystko jak Pan Bóg przykazał: szef to zawsze były pułkownik KGB, poza tym – chłopcy w garniturach, pełne wyposażenie techniczne, pozwolenia na broń – do niczego nie można się przyczepić. Ale cały smak w tym, że Wielki Soso utrzymuje jeszcze drugą służbę bezpieczeństwa! – wykrzyknęła dziennikarka. – I to tak ściśle utajnioną, że nie ma o niej pojęcia nawet Siergiejew!

– Kto?

– Siergiejew to dawny pracownik organów, który kieruje teraz bankową służbą bezpieczeństwa. O drugiej esbe w Eurodebecie nie wie nikt z wyjątkiem samego Soso. Rozumiesz, czym to pachnie?

Fandorin odparł po chwili namysłu:

– Myślę, że kryminałem. Można założyć, że pan Soso nie zerwał ze swoją przestępczą przeszłością i zachował strukturę, dzięki której jest w stanie przeprowadzać niezgodne z prawem działania.

– Ja też byłam tego zdania. A skoro tak, to oficjalna służba bezpieczeństwa stanowi jedynie przykrywkę, kiedy natomiast trzeba kogoś postraszyć albo wykończyć, zajmuje się tym jego szwadron. Oni sami się tak nazywają – jeden raz udało mi się przestawić na ich częstotliwość. Też kawalerzyści się znaleźli! – sarknęła ze złością. – Lotny szwadron huzarów.

– To już chyba bardziej przypomina argentyńskie „szwadrony śmierci” – wymamrotał Nicholas, przeniknięty nagłym dreszczem. – A więc to oni chcą mnie zabić, tak? Ale za co? Jak mogłem pomieszać im szyki? O Westsiboil pierwszy raz usłyszałem od pani, przysięgam.

– O Boże, ależ wy, Anglicy, jesteście wybuchowi. – Ałtyn Mamajewa pokręciła głową. – Pozwolisz mi skończyć czy nie?

Zawstydzony Fandorin przyłożył dłoń do piersi, co miało znaczyć: przepraszam, moja wina, już się biorę w garść.

– Dzisiaj rano jechałam za jednym z ich wozów, oplem frontierą. Co za maszyna! – Dziennikarka westchnęła z zazdrością. – Niełatwo by było ich dogonić takim maluchem.

– A mnie się wydaje, że pani bardzo dobrze się prezentuje w swoim niewielkim, ekonomicznym samochodziku – rzekł z nieudawaną galanterią Nicholas.

– W oplu wyglądałabym o niebo lepiej. – W glosie Ałtyn wyczuwało się prawdziwą gorycz. – No dobra, przyzwoite dziewczyny nie jeżdżą dżipami, to obciach… (Magister przypomniał sobie zapis w notesie: „Obciach” - wstyd, kompromitacja). Poza tym akurat dzisiaj moja oka była w sam raz. Nikomu z tamtych do głowy by nie przyszło, że może im usiąść na ogonie takie maleństwo. No i łatwo się w nim ukryć wśród innych wozów. A zgubić opla nie mogłam, bo pełzł niczym żółw.

– Czemu? Też jechał za kimś? – błysnął domyślnością Nicholas. – I dlatego posuwał się tak wolno?

– Ci ze szwadronu jechali trzema dżipami – frontierą, pajero i grand cherokee. Szybko się zorientowałam, chociaż wciąż się zmieniali. Byłam ciekawa, kogo tak zawzięcie śledzą.

Fandorin uśmiechnął się smętnie.

– Odgadnę za pierwszym podejściem. Dwumetrowego głąba w granatowym blezerze. Tak?

– Nie, właśnie że nie… – Twarz Ałtyn przybrała tajemniczy wyraz, jakby dziewczyna zamierzała zrobić za chwilę swemu rozmówcy jakąś przyjemną niespodziankę. – Żołnierze szwadronu namierzali granatowe żiguli z podmoskiewskimi numerami – bardzo ostrożnie, umiejętnie; nie zbliżali się bardziej niż na sto metrów, zmieniali się co trzy minuty, i tak dalej. A w żiguli za kółkiem – zakończyła dziennikarka – siedział jakiś chudzina w okularkach model Dziewięć dni jednego roku [36] i koszuli w kratę.

– Co?!

Zaskoczony Nicholas zerwał się gwałtownie z miejsca i uderzył głową o malowaną drewnianą skrzyneczkę, nie wiadomo czemu przytwierdzoną na ścianie. Skrzyneczka spadła na podłogę, rozsypując się na niewielką kupkę deseczek, a po wykładzinie poturlała się ćwiartka czarnego chleba, zapakowanego w folię.

Ałtyn oszczędnie skomentowała zajście:

– Pełen temperamentu brytyjski młodzieniec rozwalił maminy pojemnik na pieczywo. „Co?! Co?!” – spytała, przedrzeźniając Nicholasa. – To, co słyszałeś. Z początku w ogóle nic mogłam się zorientować, że w całą tę kombinację zamieszany jest jeszcze ktoś trzeci. Wciąż się dziwiłam, dlaczego żiguli wlecze się dwadzieścia kilometrów na godzinę, a za nim tamci w dżipach i ja. W tym tempie sunęliśmy od Pieszkow Street. Dopiero za placem Zubowskim, gdzie jest niewielu przechodniów, po raz pierwszy spostrzegłam ciebie. A przecież powinnam chyba zauważyć wcześniej takiego cudaka na rolkach. – Ałtyn drgnął kącik ust, ale nie uśmiechnęła się.

– A więc tak! – zreasumował Fandorin, pocierając guza na głowie. – To znaczy, ja na rolkach, za mną granatowe żiguli, za nim szwadron w trzech dżipach, a na końcu – pani w oce. A ja, jak idiota, śmigam sobie ulicą, podziwiając zabytki…

– No tak, można powiedzieć całe psie wesele. Nie wiedziałam, co o tym myśleć. Kim jest ten przygłup z akape w żiguli? I jeszcze większy kretyn na rolkach? Jakaś parada pajaców!

Magister poczuł się dotknięty do żywego tymi sformułowaniami, co okazał, lekko unosząc brwi, ale Ałtyn ciągnęła dalej, jakby nigdy nic:

– Zatrzymaliśmy się na Pirogowce, naprzeciwko kompleksu archiwum: ósemka, dżipy tworzące jakby wierzchołki niewidzialnego trójkąta i skromny, niepozorny maluch z boku, dokładnie naprzeciwko odrapanego budynku z wyrytym dużymi literami napisem „Archiwum Akt Dawnych. 1882”.

Nicholas drgnął, ale nie odezwał się słowem.

– Czekałam długo, ze dwie godziny, a może i więcej. Ten z akape… Aha, to taki nieformalny ruch, który kiedyś u nas istniał. Amatorskie kluby pieśni – wyjaśniła Ałtyn, widząc, że gość ściągnął brwi, słysząc nieznane słowo. – No wiesz, Okudżawa, takie tam, ognisko, gitara. Nieważne. Ten twój wielbiciel nosi się w tym stylu. No więc posiedział z pół godziny w samochodzie, potem ktoś zadzwonił do niego na komórkę i gość wszedł do środka. Wtedy ci ze szwadronu też zaczęli dokądś wydzwaniać. Ale nic, uspokoili się, siedzą dalej. Tylko po kolei wyskakiwali do toalety, która tam stoi na skwerku. Strasznie im zazdrościłam. No, myślę, to koniec. Dłużej nie wytrzymam. Jak kobiety mogą być detektywami? Faceci to co innego, nie mają problemu… – Ałtyn, zdaje się, chętnie rozwinęłaby tę myśl, ale tylko machnęła ręką. – Krótko mówiąc, oddaliłam się na pięć minut i omal nie przegapiłam najciekawszego. Jak ty i twój wielbiciel znaleźliście się na dachu, tego nie wiem, nie widziałam, ale obserwowałam, jak cię przerzucił przez głowę. Bardzo efektowny widok. To cud, że nie połamałeś sobie wszystkich kości. Co, może potrafisz latać?

– Coś w tym rodzaju – bąknął Fandorin.

– Ci w dżipie wpadli w popłoch, część wyskoczyła z wozu i gdzieś pobiegła, wąsacz, ich szef, bez przerwy nawijał przez komórkę. Ja na wszelki wypadek odjechałam trochę dalej. Zadzwoniłam do znajomego z drogówki i poprosiłam, żeby w centrum komputerowym sprawdził numery żiguli, a ten mi mówi, że od wczorajszego wieczoru szukają tego wozu, bo było zgłoszenie kradzieży, i dziękuje za pomoc. Aha, myślę. To znaczy, że kraciasty nie wróci do samochodu. Siedzę więc dalej i obserwuję szwadron z bezpiecznej odległości. Jeden z tych gości pobiegł do archiwum, wrócił i zaczęła się jakaś narada. Ale stoją, nie odjeżdżają. Życie płynie, czas ucieka, znowu mi się zachciało siusiu. Potem gliniarz wyprowadza ciebie. Nastawiłam obiektyw, wysunęłam zoom, patrzę i co widzę? Skoczek z dachu idzie cały i zdrowy, tylko gębę ma usmarowaną na zielono. Wsadzają cię do radiowozu i cała kawalkada rusza w przeciwnym kierunku, tyle że tym razem o wiele szybciej, tak że ja w swoim ferrari o mało was nie zgubiłam. Na Twerskiej, pod twoim hotelem, dżipy znów się rozformowały. Dwóch facetów ze szwadronu weszło za tobą – wąsaty i…

– Stop! – krzyknął Nicholas. – Gruzini, jeden z podkręconymi wąsami, drugi w skórzanej kurtce, tak?

– Zgadza się. A więc nie taki z ciebie głąb, na jakiego wyglądasz. Zapamiętałeś ich?

– Znaczy, że to nie był jedynie pomyślny zbieg okoliczności! – gorączkował się magister. – Specjalnie czekali pod moim pokojem! Wiedzieli, że ktoś chce mnie zabić, i w krytycznym momencie przyszli mi z pomocą!

Ałtyn aż gwizdnęła.

– A więc jeszcze w hotelu próbowano cię zabić? Prowadzisz naprawdę interesujące życie. Teraz rozumiem, dlaczego wyskoczyłeś z „Inturistu” jak z procy!

Ale Nicholas nie słuchał – dalej odtwarzał pośpiesznie sens wydarzeń:

– Ci ze szwadronu mnie nie śledzili, tylko ochraniali! Nie rozumiem dlaczego, ale to fakt. I kiedy szedłem przez plac Czerwony, a za mną zabójca – oni również byli w pobliżu. Potem, dzięki rolkom, zostawiłem killera daleko w tyle i ich, oczywiście, też. No i w ten sposób zostałem bez ochrony.

– To prawda, przez te swoje rolki wszystkim nam pokrzyżowałeś plany. Kraciasty zboczył z trasy i ruszył w stronę GUM-u [37], a my za nim, bo za tobą i tak nie moglibyśmy nadążyć. No i w GUM-ie twój przyjaciel jakby zapadł się pod ziemię.

– Tak, w tym jest mistrzem. – Fandorin skinął głową, przypominając sobie bezskuteczne poszukiwania okularnika na terenie archiwum.

– Szwadroniarze się pokręcili, pogadali jeszcze trochę przez komórkę i zmyli się. Miny mieli nietęgie. Pewnie Soso zdrowo ich ochrzanił.

Nicholas ze zmarszczonym czołem odtwarzał dalej logiczny ciąg wydarzeń:

– Tamci nie wiedzieli, gdzie mnie szukać. Okularnik natomiast domyślił się, że moim celem jest ambasada na bulwarze Sofijskim. W końcu nie tak trudno było na to wpaść – no bo dokąd uda się obywatel brytyjski, który został bez dokumentów i znajduje się w niebezpieczeństwie? Należy przypuszczać, że facet zajął punkt obserwacyjny naprzeciwko budynku ambasady i postanowił sprawdzić, czy nie wyjdę. No i doczekał się… Stop! – Magister przerwał gwałtownie. – Ale jak pani znalazła się w pobliżu? To nie mógł być przypadek! Pani przecież nawet nie wiedziała, że jestem Anglikiem!

Dziennikarka popatrzyła na niego ze współczuciem, jak na osobnika upośledzonego umysłowo.

– Mimo wszystko jesteś jakiś niedorobiony. Widocznie dieta wegetariańska nie służy sprawnemu funkcjonowaniu intelektu, dlatego wy, Europejczycy, wszyscyście tacy wymoczkowaci i tępi. Sam mnie przecież pytałeś, gdzie się mieści ambasada Zjednoczonego Królestwa!

Oto dlaczego twarz Ałtyn wydała mu się dziwnie znajoma! Maria Schneider nie miała z tym nic wspólnego.

Boże, to po prostu niesamowite, że on, Nicholas, wciąż jeszcze żyje – taki gapowaty, niedorobiony, tępy. W notesie zapisał kiedyś jakieś obrazowe określenie człowieka o podobnej konstrukcji umysłowej, jeszcze bardziej pogardliwe niż „głąb”. Zaraz, jak to było? Aha, „barani łeb”. Sir Nicholas A. Fandorine, M.A., Bt., B.Ł. – taki tekst powinien umieścić na swojej wizytówce.

– Podsumujmy sytuację – smętnie zaproponował magister. – Jasne jest tylko to, że zawodowy killer chce mnie zabić, a jacyś podejrzani osobnicy usiłują mu w tym przeszkodzić. Co to wszystko znaczy? Z jakiego powodu przypadłem do gustu panu Soso, a nie spodobałem się wesołkowi w okularach?

Pytanie zawisło w powietrzu.

– Jest trzecia w nocy, padam z nóg – oznajmiła Ałtyn, zsuwając się z kuchennego stołu. – Mieliśmy ciężki dzień, więc pokrzepmy się snem. Ranek jest mądrzejszy od wieczora.

Fandorin mruknął:

– Już to dzisiaj słyszałem.

Na stole było mu jednak twardo i niewygodnie. Chociaż po rozłożeniu mebel był dość długi, nogi zwisały jednak Fandorinowi w powietrzu, a poduszka wciąż się ześlizgiwała.

Alternatywą był nocleg na podłodze, ale po rozpatrzeniu koncepcja ta została zdecydowanie odrzucona.

– Łóżko mam tylko jedno, i to dziewczęce – oznajmiła Ałtyn, kiedy przeszli z kuchni do pokoju. – W żadnym wypadku byś się w nim nie zmieścił.

– Niech mi pani rzuci parę starych koców na podłogę, a ja urządzę sobie doskonałe legowisko – zapewnił Fandorin. – Upatrzyłem już nawet miejsce – przy ścianie, pod tymi wielkimi głośnikami. Mam nadzieję, że nie spadną.

– Myszy się nie boisz? – zapytała gospodyni.

– Specjalnie za nimi nie przepadam – wyznał magister. – A co, są u pani myszy?

Bojaźliwie rozejrzał się wokół. W małym pokoiku nie było zbyt czysto; porysowanego parkietu dawno nikt nie pastował ani nie froterował, na staroświeckim kredensie z rzeźbionymi kolumienkami szarzały smugi kurzu. Oprócz tego monumentalnego mebla, z pewnością pamiętającego czasy hrabiego Witte-Sachalińskiego, stało tu jeszcze wspomniane dziewczęce łóżko, stół, komputer na małym biureczku, ogromna aparatura stereo, dwa telewizory – jeden na drugim (no tak, jak to u dziennikarki) oraz samotne krzesło. Wnętrze nie było nazbyt przytulne, a już bajzel (sympatyczne słówko z czasów starej Rosji) panował w nim taki, że pedantyczny magister tylko pokiwał głową. Na podłodze leżały niedoczytane książki i gazety, poznaczone gęsto brązowymi krążkami po filiżankach z kawą, pod krzesłem walał się maleńki adidas, a na klamce okiennej suszyła się jakaś intymna część damskiej garderoby.

– Nie myszy, tylko mysz – odparła Ałtyn, wydostając skądś spod łóżka stosik bielizny pościelowej. – Nazywa się Alicja i mieszka tam, za kredensem. Karmię ją serem i herbatnikami „Jubileuszowymi”. Trochę się krępuje obcych, dlatego się schowała. Ale w nocy na pewno wyjdzie się rozejrzeć. Jest strasznie ciekawska, całkiem jak ja. Jeżeli nie chcesz nawiązać z nią znajomości, rozsunę ci do spania stół.

Tak też się ulokowali – Ałtyn w łóżku, Fandorin na stole. Zgasili światło. Nicholas życzył gospodyni dobrej nocy, ale nie doczekał się rewanżu. Przez jakiś czas panowała cisza.

Potem Ałtyn Mamajewa sarknęła:

– Nicholas Fandorin. To ci dopiero imię! Jak cię nazywają znajomi? Nick?

– Nie, starzy przyjaciele zwracają się do mnie Nif-Nif. Wie pani, to jedna z trzech…

– Wiem – przerwała. – W Rosji ludzie też czytają książki i oglądają filmy. Nawet więcej niż u was, w Anglii… Nie, ja cię tak nie będę nazywać, wcale nie przypominasz świnki. Już raczej małego jeża we mgle.

– Dlaczego? – zdumiał się Fandorin. – To znaczy, dlaczego we mgle, jest akurat zrozumiałe. Ale dlaczego jeża? Czyżbym był taki kolczasty?

– Nazywać cię Kolą jakoś głupio – ciągnęła dziewczyna w zadumie, puściwszy jego pytanie mimo uszu; jednak maniery Ałtyn Mamajewej pozostawiały co nieco do życzenia. – Co z ciebie za Kola… Nicholas – to brzmi jak z Dickensa. Będę do ciebie mówiła Nika, okej? I przestań zwracać się do mnie per pani, to już niemodne. Możesz mnie nazywać Ałtyn Farchatowna.

– To znaczy, że pani… że ty jesteś Tatarką? – domyślił się Nicholas.

Teraz stało się zrozumiałe, skąd te wydatne kości policzkowe i migdałowy wykrój oczu.

– To mój ojciec był złym Tatarem – odrzekła ponuro Ałtyn. – Uszczęśliwił mnie takim imieniem. A ja jestem narodowości moskiewskiej.

– Naprawdę był zły?

Fandorin wyobraził sobie nieszczęśliwe, pozbawione wszelkiego ciepła i poczucia bezpieczeństwa radzieckie dzieciństwo: ojciec alkoholik, nędzny pokój w komunalce, obozy pionierskie. Teraz zrozumiał, dlaczego biedna dziewczyna nie nauczyła się uśmiechać.

– Nie, skąd. Był mądrym człowiekiem. Nie chciał, żebym się wstydziła, że jestem Tatarką, i pragnął, żebym wyrabiała w sobie siłę charakteru. Więc wyrabiałam… Myślisz, że łatwo być Ałtyn Mamajewą w szkole w Bieskudnikach? Dopóki byłam mała i głupia, wstydziłam się swojego imienia. Prosiłam, żeby nazywano mnie Ałłą. Ale dzieciaki jeszcze bardziej mnie wyśmiewały. Kiedyś nieopatrznie pochwaliłam się, że „ałtyn” to po tatarsku „złoto”, a że na nieszczęście miałam pryszcze, zaczęły mnie nazywać Zołotuchą [38] – wyjaśniła dziewczyna. – Oprócz tego byłam jeszcze Kopiejką i Moniakiem. No wiesz, że niby taka mała.

Żywa wyobraźnia magistra w mig podsunęła mu obraz drobnej czarnulki w granatowym szkolnym mundurku i pionierskiej chuście – brzydkiej, skrytej, najmniejszej w klasie.

– No dobra – mruknęła szorstko Ałtyn. – Życiorys opowiem ci kiedy indziej. Jeżeli, oczywiście, dożyjesz.

Ta bezlitosna uwaga wyrwała Fandorina z sentymentalnego nastroju, przywracając go do rzeczywistości. Zaczął się wiercić na niewygodnym posłaniu i wzdychać. Myślał: leżę na stole jak nieboszczyk. A jutro może będę leżał na stole w kostnicy, o nic się już nie martwiąc. „A ja, kto wie, a ja w mogile tajemny wreszcie znajdę schron”.

No nie, skoro już zeszło na poezję, lepiej niech to będzie limeryk…

Skleciwszy w myślach pięciowersowy utwór, arcydziełko czarnego humoru, rzucił lekkim tonem:

– A co będziemy robić jutro? Mamy jakieś plany?

– Mamy – rozległ się w ciemnościach dźwięczny głosik. – Wczoraj pstryknęłam parę fotek twojemu wielbicielowi. Pojadę do redakcji i wywołam je. Potem skoczę do jednego znajomego na Pietrowkę i pokażę mu zdjęcia. Może coś się wyjaśni.

W tym momencie w myślach magistra nauk historycznych nastąpił gwałtowny zwrot. Fandorin uległ atakowi ostrego samokrytycyzmu. Cóż za haniebny kontrast – maleńka kobieta wielkiego kalibru i potężne chłopisko małego kalibru (niech licho porwie złośliwe dowcipy profesora Crisby’ego). Mówiąc językiem reklam telewizyjnych, poczujcie różnicę: Nicholasowi nie dostawało jednego centymetra do dwóch metrów wzrostu, czyli był to swego rodzaju niedobór, a uparta dziewczynka przekroczyła o jeden centymetr półtora metra. Miara zresztą nie ma tutaj znaczenia, istotne są jedynie przedrostki – „niedo-” i „prze-”. Ta miniaturowa kobietka rozmawia z nim tak, jakby to ona była dorosła, a on niedojrzały, mimo iż w dodatku z pewnością jest od niej o jakieś dziesięć lat starszy.

„Prawdziwa profesjonalistka – myślał z zazdrością Nicholas. – Wszędzie ma swoich ludzi, tyle widziała, tyle wie. Wykonuje ciekawą, niebezpieczną, prawdziwą pracę”.

– Ale czym konkretnie zajmuje się skaut? – zapytał.

– Wydajemy pismo nowego typu – zaczęła wyjaśniać Ałtyn. – Pod względem profesjonalnym bijemy konkurencję na głowę. W innych redakcjach dziennikarz wszystko robi sam – szuka źródeł informacji, zbiera materiały, sprawdza ich wiarygodność, pisze. Natomiast nasz naczelny przyjął zasadę Henry’ego Forda: każdy ma swoje miejsce przy taśmie. Skaut to specjalista w dziedzinie zbierania i sprawdzania informacji. Writer – mistrz koncepcji i stylu. Headliner odpowiada tylko za tytuły. Jest nawet na etacie tak zwany bałwan, zresztą prawdziwy, po zaocznym technikum wychowania fizycznego; jego praca polega na tym, że musi przeczytać cały numer i wskazać, czego nie rozumie. Te miejsca przerabia specjalista od adaptacji tekstu. Mamy i takie stanowisko.

– Ależ to nieuczciwe! – oburzył się Fandorin. – Ty wykonujesz całą podstawową robotę, ryzykujesz, a sława i pieniądze przypadają w udziale twojemu Kuzi. Myślałby kto, wielki autor! Nie tworzy przecież Eugeniusza Oniegina! Z pewnością potrafiłabyś opisać zebrane fakty nie gorzej niż on! A jeśli nawet trochę gorzej, to co z tego? Przecież to twoje informacje, nie jego!

Przeżycia minionego dnia, późna pora i niewygodne posianie sprawiły, że samokontrola magistra osłabła i znów dał się wciągnąć w niebezpieczny odmęt udzielania dobrych rad.

– Nie wiem, Ałtyn, do czego się dogrzebiesz w tej zawiłej historii, ale czuję, że będzie to prawdziwa sensacja. Znany bankier, utrzymujący tajny oddział „służby bezpieczeństwa”, profesjonalny zabójca, angielski głąb. Kiedy stanie się dla nas jasne, o co w tym wszystkim chodzi, powinnaś pójść do naczelnego i powiedzieć: „Chce pan prawdziwą bombę? Supertemat, o którym będzie głośno we wszystkich mediach? Mam w ręku wszystkie potrzebne materiały. Ale pisać będę sama, nie potrzebuję writera. A jeżeli pan się nie zgadza – żegnam, opublikuję artykuł gdzie indziej”. Wybacz zbytek szczerości, Ałtyn, ale sądząc po twoim mieszkaniu i samochodziku, nie płacą ci w „Teleskopie” zbyt hojnie, więc niewiele masz do stracenia. Szepnij tylko naczelnemu, co to za materiał. Facet po prostu nie będzie miał wyboru! Byłby idiotą, gdyby się nie zgodził. Głąbem!

Wyrwał się nieproszony z dobrą radą i, oczywiście, zaraz dostał po nosie, tak jak na to zasłużył.

– Wypchaj się swoimi radami – odcięła się Ałtyn Mamajewa i na tym ich rozmowa się skończyła.

Obudził go nie głośny, lecz przenikliwy dźwięk, którego pochodzenie było niejasne, za to sens oczywisty – musiało się stać coś strasznego.

Nicholas otworzył oczy, uniósł się na stole (ciało magistra, mimo że blat był zasłany kocami, zupełnie zdrętwiało), zobaczył puste łóżko, oświetlone porannym słońcem, i dopiero teraz, poniewczasie, domyślił się, że to Ałtyn krzyknęła.

Tak emocjonalna reakcja zupełnie nie leżała w charakterze maleńkiej dziennikarki, więc Fandorin natychmiast otrząsnął się z resztek snu.

– Ałtyn! – zawołał, zeskoczył na podłogę i rzucił się do przedpokoiku.

Dziewczyna, ubrana w różową piżamę, odwróciła się. Jaskrawy promień słońca, który wpadł z kuchni, oświetlił odgnieciony poduszką policzek. Za plecami Ałtyn, w przedpokoju, panował półmrok.

– Spokojnie – powiedziała napiętym głosem. – Opanuj swój angielski temperament, dobrze?

I zacisnęła usta, oczy natomiast otworzyła bardzo, bardzo szeroko, i te nagle wydały się Fandorinowi bardzo piękne.

Ujrzał swoją wybawicielkę jakby po raz pierwszy, przy czym okazało się, że jest nawet całkiem niebrzydka – niewykluczone, co prawda, że miał w tym swój udział słoneczny nimb, w którego świetle włosy dziewczyny skrzyły się migotliwymi iskierkami. „Gdyby chociaż czasem się uśmiechała – pomyślał Nicholas – można by ją uznać za bardzo ładną”. Ze zrozumiałych względów nigdy nie podobały mu się kobiety niskiego wzrostu – należały jakby do innego biologicznie gatunku. Czyż można odczuwać określonego rodzaju zainteresowanie wobec istoty, która stojąc wyprostowana, czubkiem głowy ledwie sięga twojej przepony?

W tej chwili Nicholas zauważył, że Ałtyn wskazuje coś ręką w na pół ciemnym przedpokoju, przesunął spojrzenie w tym kierunku i od razu zapomniał o głupstwach.

– To twój? – nienaturalnie cichym głosem spytała dziewczyna.

Przy drzwiach wejściowych majaczył jakiś prostokątny kształt. Fandorin krzyknął – i to o wiele głośniej niż przedtem Ałtyn. Neseser! Rzucił się i chwycił walizeczkę. Tak, to jego samsonite, nie było żadnych wątpliwości. Cóż to znowu za diabelska sztuczka!

Gospodyni nacisnęła klamkę i drzwi otworzyły się z cichym skrzypnięciem.

– Wczoraj je zamykałam! – obwieściła drżącym głosem. – Doskonale to pamiętam. Przekręciłam zamek dwa razy!

Szybko zatrzasnęła drzwi, zamknęła zasuwę i założyła łańcuch.

Fandorin w wyciągniętych sztywno przed siebie rękach – ostrożnie, jakby trzymał w nich napełnione po brzegi naczynie – zaniósł neseser do kuchni. Zanim go otworzył, zamknął na chwilę oczy.

Wszystko było na miejscu. Notebook, telefon, skaner, dokumenty, portfel. A pismo?!

Chwała Bogu, i ono również. Tam, gdzie leżało – w kopercie. Fandorin miał wrażenie, jakby nesesera nikt nie otwierał, a w każdym razie niczego nie dotykał.

Chociaż nie, ktoś musiał to zrobić. Do skórzanej przegródki na pióro przyklejono skoczem karteczkę. Na niej napisano zamaszyście piórem kulkowym: „Milles pardons, Kolanycz”.

– Co to ma znaczyć? – wyszeptał Nicholas. – Nic nie rozumiem.

– Zwrócili ci twoją relikwię? – zapytała Ałtyn.

Starała się zachowywać w sposób opanowany, choć wciąż jeszcze zęby jej szczękały.

– Kontekst w zasadzie jest jasny – oświadczyła. – Ludzie Soso dopadli kraciastego i rozprawili się z nim po swojemu. A tobie zwrócili twoją własność. Pytanie tylko, jak nas tu znaleźli i jak się dostali do mieszkania. Chociaż to żaden problem – zamek jest do niczego, tandeta, którą można otworzyć paznokciem. Już dawno zamierzałam go zmienić. Ale rzecz w czym innym. Dlaczego nagle tak się o ciebie troszczą? – Zmarszczyła czoło, spojrzała na neseser i nagle pstryknęła palcami. – Mam!

– Co takiego? – przestraszył się Nicholas.

– Już rozumiem! Prawdopodobnie wcale nie chodzi o ciebie, tylko o twój neseser. A ściślej mówiąc, o testament tego twojego von Jakiegoś Tam. No oczywiście! Okularnik przede wszystkim chciał zdobyć ten papier, a stuknąć cię było dla niego sprawą drugorzędną. Żebyś nie narobił szumu i nie plątał się pod nogami. Słuchaj no, a co tam właściwie jest napisane? O co tyle hałasu?

Ałtyn, zaciekawiona, wyciągnęła szyję, żeby zerknąć w testament. Fandorin ledwo zdążył zakryć dłonią karteczkę, z której wynikało, że hipoteza dziennikarki jest niesłuszna i że straszny człowiek żyje sobie w najlepsze.

– Zaraz zobaczymy, co nam wyjdzie, kiedy wreszcie złożymy te puzzle, czyli obie połówki testamentu – rzucił dziarsko, wyjmując notebook z nesesera.

Aneks

Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, ułożony na stole Ałtyn w nocy z 14 na 15 czerwca:

Ledwo błysnął brzask w ciemnościach,

Na cmentarnych swoich włościach,

Dogodną wybrawszy chwilę,

Zebrali się nekrofile

Witać angielskiego gościa.

Rozdział ósmy

W nowej służbie. Dwór wielkiego monarchy. Moskiewska

wielka polityka. Nikomu nie zabrania się marzyć. Nowy Rok

po europejsku. Księżycowa poświata na stalowym ostrzu.

Nowa służba okazała się w porównaniu z poprzednią o wiele trudniejsza i bardziej wyczerpująca, ale uskarżać się byłoby grzechem.

Po pierwsze – kompania. Prawdziwe cudo. Wszyscy żołnierze wymusztrowani, syci, trzeźwi i solidni, jako że za wszelką cenę pragnęli utrzymać się w służbie, a rozkazy wypełniali w mig – można było nawet nie podnosić głosu. Już w drugim tygodniu Cornelius zaczął zapominać wymyślnych przekleństw, gdyż w ogóle nie musiał ich używać; nie miał za co sztorcować muszkieterów.

Koszary stały w odległości trzystu kroków od pałacowych zabudowań Matfiejewa, przy ulicy zwanej Małorosiejką. Były czyste, jasne, miały własną kuchnię i zbrojownię. Dowódca jednak kwaterował nie razem z kompanią, lecz w oficynie pałacu, blisko bojara.

Dom, który zamieszkiwało wielu ludzi Matfiejewa, znajdował się niedaleko Pokrowki, w zaułku, na cześć kanclerza zwanym Artamonowskim. Kapitanowi przydzielono przestronną kwaterę, wyposażoną w dębowe europejskie meble, z kaflowym piecem. Oprócz ordynansa miał jeszcze na swoje usługi chłopa i dziewkę do prania. Przysługiwał mu też wikt z bojarskiego stołu; gdy go zapraszano, jadał na pokojach (Artamon Siergiejewicz był człowiekiem przystępnym i skromnym), kiedy indziej przynoszono mu jedzenie do izby.

Na oddzielną wzmiankę zasługiwał też rynsztunek – takiego von Dorn nigdy jeszcze nie miał. Posrebrzany hełm i kirys inkrustowany złotem, zielony paradny mundur z galonami i jeszcze jeden, na co dzień, z dobrego angielskiego sukna. Cztery pary butów, w tym jedne lakierowane, błyszczące jak lustro. Oprócz tego podarowana przez bojara bobrowa szuba i czapka na zimę, pół tuzina batystowych koszul i dwie pary ciepłych kalesonów. Kiedy Cornelius w wolny wieczór wybierał się do Niemieckiej Słobody (niestety, nieczęsto mu się to udawało), to dziarsko krocząc ulicą pomiędzy domami, prezentował się jak prawdziwy elegant – nowy kapelusz ze strusimi piórami, pod rozpiętą szubą od Matfiejewa haftowana kamizela, przy boku szpada w złoconej pochwie, w jednej ręce laseczka z rzeźbioną gałką z kła morsa, w drugiej misternej roboty tabakierka. Otrzymując czterdzieści rubli żołdu, można sobie pozwolić na odrobinę luksusu.

Przydzielono też kapitanowi konia – niewysłowionej piękności wierzchowca rasy tekińskiej. Swego poprzedniego, hiszpańskiego, Cornelius sprzedał, choć z wielkim żalem. Właściwie mógłby go zatrzymać – w bojarskiej stajni konik miałby darmowy obrok i zadbano by o niego należycie – ale zwierzę nie powinno stać bezczynnie. Odstąpił więc kapitan swego karego majorowi rajtarów, Lucowi Charpentierowi, za korzystną cenę trzydziestu dwóch i pół rubla. Rajtar, choć starszy i wiekiem, i stopniem, traktował von Dorna z szacunkiem, ba, nawet mu zazdrościł. Kiedy się dowiedział, że wypłacają kapitanowi dwadzieścia pięć złotych pistoli, a do tego otrzymuje darmowy wikt, kwaterę i rynsztunek, ze złością zaklął po gaskońsku – rajtarzy w czasach pokoju dostawali jedynie połowę żołdu.

Tak, co się tyczy pieniędzy, Cornelius nie narzekał. Po raz pierwszy w życiu zaczął je odkładać, i to całkiem sporo. No bo jakże inaczej? Nie pił – w Moskowii pić nie można, bo człowiek od razu się upija; w kości nie grał – za to Iwan Artamonowicz nie pogłaskałby go po główce – zresztą nie miał z kim, bo musiałby to być ktoś o podobnym statusie, inaczej nie wypada; na kobiety też się nie wykosztowywał – ot, czasem kupił jakiś podarek dla Stioszki. Jednak teraz stale był tak zajęty, że rzadziej odwiedzał swoją szwaczkę, a zresztą więcej miewał z tego korzyści niż wydatków – Stioszka i ugościła go smacznym poczęstunkiem, i jeszcze sama dawała mu prezenty. Niedawno dostał od niej gipiurowy kołnierz z prawdziwej brukselskiej koronki. Cóż, w ciągu dwóch lat powinien odłożyć dość pieniędzy na piękny dom w Stuttgarcie albo Tybindze, z jabłoniowym sadem i własnym stawem. Ale gdzie kupi ten dom i kiedy? Przyszłość na razie rysowała się mgliście. Cornelius był zdecydowany opuścić Rosję, wiedział jednak, że nie nastąpi to szybko. Któż by uciekał od własnego szczęścia?

Artamon Siergiejewicz był hojny. W drugim tygodniu służby von Dorna zjawił się w kordegardzie i zaczął sprawdzać, czy broń jest wyczyszczona, czy muszkiety i pistolety są nasmarowane, a szpady naostrzone. Przegląd go zadowolił. Pochwalił kapitana i ofiarował mu parę sobolowych skórek, wartych dziesięć rubli. Chyba nie można narzekać?

Oto co należało do obowiązków Corneliusa. Najważniejszy z nich (o którym się nie mówiło, ale rzecz była zrozumiała sama przez się) stanowiła ochrona bojara, jego dworu i rodziny, a poza tym, na przemian ze strzelcami Masztalerskiego Prikazu i kopijnikami księcia Miłosławskiego, muszkieterowie pełnili warty na Kremlu. Niekiedy von Dorn jako oficer dyżurny musiał stać u drzwi podczas carskich uczt i audiencji, na których władca przyjmował cudzoziemskich posłów. W lśniącym kirysie, z obnażoną szpadą w ręku, sterczał tam jak kołek – wyglądało, że nawet okiem nie mrugnie, a tymczasem musiał wszystko widzieć, na wszystko mieć baczenie. Pochlebiało mu, że w całej ogromnej sali tylko on jeden jest uzbrojony, jeśli nie liczyć członków carskiej straży przybocznej, wyposażonej tradycyjnie w ceremonialne srebrne toporki. Nawet cudzoziemskim posłom przy wejściu do pałacu odbierano szpady; o dworzanach nawet nie ma co mówić. Za pojawienie się w obecności monarchy z szablą czy choćby kindżałem groziła nieodwołalnie kara śmierci. Nikt nie mógł być uzbrojony, z wyjątkiem jednego jedynego kapitana von Dorna. On nie tylko mógł, ale miał taki obowiązek. Oto jakim kapitan (a ściślej biorąc, Artamon Siergiejewicz) cieszył się zaufaniem.

W ciągu pierwszych dwóch miesięcy nowej służby napatrzył się Cornelius i na Kreml, i na dworskie obyczaje, i na monarchę, samowładnego cara i wielkiego księcia Wszechrusi.

Kreml to potężny zamek, otoczony potrójnym murem i głęboką fosą, ale w razie oblężenia nietrudny do zdobycia. Cała twierdza zbudowana jest na dawną modłę, z cegieł; wałów ziemnych nie ma w ogóle. Gdyby urządzić solidną kanonadę z nowoczesnych dział, odłamki murów rozprysną się na wszystkie strony, raniąc i zabijając obrońców. Także wieże z dzwonnicami są zbyt wysokie – gdy się taką trafi celną salwą armatnią, zawali się pół cytadeli.

Wewnątrz Kreml przypominał nie tyle monarszą rezydencję, ile raczej jakieś mrowisko – bezładne, chaotyczne nagromadzenie wszelkiego rodzaju drewnianych i kamiennych budowli, połączonych ze sobą otwartymi lub krytymi galeryjkami. Domostwa te były przeważnie zmurszałe i pokrzywione. Na dachach sterczały jakieś baszty, kopułki, zwieńczenia, kurki – ale wszystkie owe ozdóbki natychmiast padłyby ofiarą pierwszego większego pożaru. Jedna bomba zapalająca z polskiego czy szwedzkiego moździerza – i cała carska twierdza zamieni się w kupę dymiących głowni.

Na warcie najprzyjemniej było stać na stoku kremlowskiego wzgórza, skąd widać Górny i Dolny Ogród, a w nich sadzawki i oranżerie, pełne rzadkich roślin – nawet zimą owocują tam winnograd, cytryny, truskawki. W tym miejscu, z dala od bojarów i dworzan, Cornelius widział kilka razy samego monarchę. Jego cesarska mość lubił się przechadzać pomiędzy tymi rajskimi krzewami – czasem zerwał z gałęzi pomarańczę lub śliwkę, nadgryzał owoc i wyrzucał.

Herr Zaar und Grossfürst aller Russe Selbsterhalter Alexei Mikhailowitz, nazywany przez Rosjan „dobrym carem”, był rumiany, niebieskooki i miał ciemnorudą brodę. Z wysiłkiem dźwigał tęgie ciało na niepewnych, słabych, obrzmiałych nogach. Podczas spacerów w oranżerii jego cesarska mość jednak stawał się wesoły i uśmiechnięty; mruczał nawet pod nosem jakieś hymny religijne, a może i frywolniejsze melodie. Gdy Cornelius pierwszy raz podglądał monarchę przez grube szkło okienka o małych szybkach, osadzonych w krzyżownicy, zdumiał się, jak mało ten dobroduszny grubasek przypomina nieruchawego bałwana, który przyjmuje w Granowitej Pałacie cudzoziemskich posłów. Podczas audiencji car siedział sztywno niczym złota lalka, nawet oczyma nie poruszał. Jak gdyby nie był żywą istotą, lecz jakąś symboliczną alegorią, obrazującą potęgę i ociężały majestat Trzeciego Rzymu.

Wszakże poza owymi oficjalnymi ceremoniami jego cesarska mość, jak szybko zorientował się von Dorn, choć był tęgi, to jednak bardzo ruchliwy i nader ochoczy do wszelkich możliwych rozrywek. Młoda caryca Natalia, wychowanica i powinowata Artamona Siergiejewicza, lubiła wesołe zabawy i różne osobliwości, a małżonek we wszystkim jej ulegał. Ludność olbrzymiego państwa żyła ubogo i surowo, nigdy nie słyszała muzyki, nie widziała teatrów, a w carskich komnatach była i orkiestra, i balet, i występy skomorochów, i trupa aktorska. Doprawdy, wszystko quod licet Jovi [39]. W zakazane szachy Aleksy Michajłowicz grywał nieomal codziennie; trzymał nawet specjalnie mądrego błazna Baltazara – on jeden bowiem nie bał się ogrywać wielkiego monarchy, chociaż nieraz za taką zuchwałość obrywał szachownicą po głowie. Co prawda, car nie bił mocno, bo zaraz się zasapywał z wysiłku, za to bardzo się użalał nad poszkodowanym – wynagradzał mu sowicie krzywdę, tak że Baltazar wychodził na swoje.

Na carskich komnatach wyśpiewywały słodkie trele ptaki, w klatkach darły się kolorowo upierzone papugi – jedne wywrzaskiwały miłe słówka, inne ordynarne sprośności. Ktoś, kto słyszał to po raz pierwszy, był nieraz półżywy ze strachu. Kiedy czubaty Carolus z czerwonym podgardlem rozdarł się: „Na szafot z nim!”, człowiek od razu się chwytał za serce.

W sali tronowej, blisko miejsca, na którym zasiadał władca, stały dwa mechaniczne, nakręcane lwy – miedziane, z kudłatymi grzywami z owczej sierści. Jeśli w specjalnej, skrytej komórce przekręcało się dźwignię, lwy otwierały szeroko zębate paszcze, groźnie przewracały oczami i wydawały głuchy ryk. Wówczas wielu, którzy i tak drżeli na widok cara, przejęci nabożną czcią i lękiem, dosłownie zamierało ze strachu. A monarcha, rozbawiony, z uciechy klepał się po bokach. Bojarzy także się śmiali.

Kiedy Aleksy Michajłowicz był w dobrym humorze, lubił żarty, i to całkiem niewyszukane. Kiedyś podczas wielkiej uczty Cornelius widział, jak car i wielki książę w jednej osobie wezwał oberkamerhera (czyli komorzego), księcia Skariatińskiego, żeby – rzekomo z wielkiej łaskawości – własnoręcznie napoić go winem z pucharu, umyślnie ominął nadstawione usta bojara i nalał mu reńskiego na łysinę i za kołnierz, po czym raczył wybuchnąć serdecznym śmiechem, a oberkamerher również był zadowolony, że monarcha tak dobrze się bawi jego kosztem; więc tylko chichotał wespół z nim i dziękował za wyróżnienie, a inni mu w skrytości ducha zazdrościli.

Kiedyś, sprawdzając wartę na dachu carskiego pałacu, gdzie mieścił się ogród zimowy i staw, Cornelius widział, jak monarcha w europejskim stroju – kamizeli i pończochach – leżał na ławeczce, z głową na kolanach żony, a jej wysokość gorliwie iskała cesarskiego małżonka. Corneliusa zdziwiło nie tyle samo polowanie na pchły – to było normalną sprawą, na pałacowych biesiadach wszyscy się czochrali, Aleksy Michajłowicz nie gorzej od innych (jeden tylko kapitan muszkieterów, dzięki sekretnemu pudełeczku pod pachą, stał spokojnie) – ile europejski strój cara. Gdy opowiedział o tym majordomusowi Matfiejewa, Iwanowi Artamonowiczowi, ten wyjaśnił mu, że Aleksy Michajłowicz od dziecka przyzwyczajony jest do niemieckiego stroju – to zasługa jego wychowawcy, bojara Morozowa. Rosyjskich szat, ciężkich i niewygodnych, car nie lubi, ale nosi je z obowiązku, gdyż tak przystoi prawosławnemu monarsze. W domowych pieleszach natomiast, gdzie nikt go nie widzi, pozwala sobie na swobodę w stroju. A pięć lat temu, kiedy zabiegał o względy przyszłej carycy, zgolił nawet brodę, żeby się przypodobać Natalii Kiriłłownie. Potem, co prawda, znowu ją zapuścił jako człowiek bogobojny.

Powodowany właśnie ową bogobojnością, władca we wszystkie dni postu – a jest ich na Rusi wielkie mnóstwo – czyli w poniedziałki, środy i piątki nie bierze do ust ani kęsa pożywienia, a w cerkwi spędza po sześć godzin dziennie, bijąc nieraz aż półtora tysiąca pokłonów do ziemi. Carycę, choć niezmiernie ją kocha, odwiedza w sypialni nie częściej niż raz na trzy miesiące, i z tej jego pobożnej wstrzemięźliwości wszyscy Rosjanie są bardzo dumni, zwłaszcza że – choć tak cnotliwy – Aleksy Michajłowicz spłodził wielu potomków. Jego cesarska mość ma trzech synów i sześć córek, a jeszcze sześcioro książąt i księżniczek Bóg zabrał w dziecięctwie i wieku pacholęcym.

Z carskiego potomstwa najbardziej podobała się Corneliusowi osiemnastoletnia Sofia Aleksiejewna. Była inna niż pozostałe carówny, które ukradkiem, przez szczelinę w drzwiach lub zza zakratowanego okienka podglądały uczty i audiencje – śmiała, o przenikliwym i jasnym spojrzeniu, rozmowna, nieskrępowana. Sprawdzając warty wokół Kamiennego Teremu, gdzie znajdowały się komnatki carówien, kapitan nieraz widywał Sofię stojącą w oknie i spoglądającą nie w ziemię, jak przystoi rosyjskiej kobiecie, lecz w górę, na niebo, z wypiekami na policzkach i zamglonym wzrokiem. A także w ogrodzie, z książką, co było jeszcze dziwniejsze. Pewnego dnia zaś, kiedy von Dorn dyżurował w galerii Potiesznego Pałacu, księżniczka podeszła do niego i spytała po francusku, czy słyszał o komediach paryskiego autora, Moliera, i czy może zdobyć dla niej w Niemieckiej Słobodzie choćby jeden jego utwór. Cornelius o Molierze nic nie wiedział, ale obiecał zajść w tej sprawie do księgarni Bromeliusa – i spełnił prośbę jej wysokości, przyniósł sztukę zatytułowaną George Dandin, ou le mari confondu, zawstydzony jej frywolną treścią. Otrzymał w nagrodę pierścień z rubinem, dziesięć razy droższy od książki.

Gdyby Sofia była choć odrobinę bardziej urodziwa, Cornelius pewnie puściłby wodze nieziszczalnym marzeniom, ale – po pierwsze – miał już wówczas o kim marzyć, a po drugie, jako się rzekło, Bóg poskąpił carównie piękności. Obdarzył ją ziemistą cerą, kanciastym podbródkiem, masywną, grubokościstą sylwetką. Ale po co carskiej córce uroda? Tak czy inaczej w przyszłości czeka ją tylko klasztor. Rosyjskich księżniczek nie wydawano za cudzoziemskich władców, by nie kalać wiary prawosławnej, za tutejszych wielmożów również – byłoby hańbą dla carskiej córki iść do łożnicy z prostakiem.

Gdyby Sofia urodziła się w Anglii, mogłaby zostać potężną władczynią, jak choćby ruda Elżbieta. Ale tu, w Rosji, tron dostanie się cherlawemu Fiodorowi Aleksiejewiczowi lub jego upośledzonemu umysłowo bratu Iwanowi. Obaj byli wątli, chorowici, do niczego niezdatni. Car miał jeszcze jednego syna, Piotra Aleksiejewicza, z nową carycą Natalią, ale z powodu starszych braci długie lata dzieliły malca od tronu. Piotr, w przeciwieństwie do tamtych, był bystry i rezolutny – mamki i niańki wciąż musiały się za nim uganiać po całym pałacu. Raz urwis usiadł na podłodze obok Corneliusa i zaczął odkręcać od jego botforta kółeczko od ostrogi. Aż sapał z wysiłku, ale ani rusz nie mógł sobie poradzić. Kiedy kapitan syknął na niego przez zęby, książę tylko podniósł okrągłe, psotne oczka i zaczął mocować się z kółkiem jeszcze gwałtowniej. Jeśli je odkręci, mundur nie będzie w porządku; to naruszenie dyscypliny. Von Dorn rozejrzał się więc (nikogo nie było w pobliżu) i dał figlarzowi prztyczka w tył kędzierzawej głowy: dość tych swawoli. Carewicz, choć miał zaledwie trzy lata, nawet nie zapłakał. Wytarł nos rękawem ze złotogłowiu, spojrzał ze zdziwieniem na wielkie chłopisko w lśniącej zbroi i, chwała Bogu, dał wreszcie za wygraną – pobiegł na Naryszkinowską stronę pałacu.

W tym czasie Cornelius zdążył się już zorientować w moskiewskiej wielkiej polityce i wiedział, że walkę o wpływy u cara Aleksego, który był człowiekiem o słabej woli, prowadzą ze sobą na dworze dwa stronnictwa: krewni i zwolennicy poprzedniej carycy, która pochodziła z rodu książąt Miłosławskich, i ludzie oddani nowej władczyni, Natalii Naryszkinej.

Obecnie górą byli Naryszkinowie, którym przewodził kanclerz Matfiejew. Jego pozycja opierała się na trzech silnych podstawach. Pierwszą, najmocniejszą, stanowiła caryca Natalia, która wychowała się w domu Matfiejewa, miała dla bojara ogromny szacunek i nazywała go ojcem. Drugą – trwająca od lat przyjaźń Artamona Siergiejewicza z carem. Razem dorastali, wspólnie się uczyli i bawili. Trzecią – polityczne talenty pierwszego ministra. Ta jednak była ze wszystkich najsłabsza, jako że car Aleksy, człowiek niewielkiej inteligencji, cenił najbardziej nie tych, którzy dobrze wypełniali swoje obowiązki, lecz tych, co potrafili jego cesarską mość rozbawić. Tu już Matfiejew nie mógłby konkurować z dworskimi lizusami w rodzaju obermarszałka Chitrowo czy księcia Iwana Miłosławskiego. Miłosławscy największe nadzieje wiązali ze swoim krewnym, Fiodorem Aleksiejewiczem. Kiedy ten zasiądzie na tronie, nadejdą dla nich pomyślne czasy, a Matfiejew i Naryszkinowie przestaną się cieszyć carską łaską.

Ale car nie jest jeszcze stary i niewykluczone, że przeżyje słabowitego Fiodora, tak jak poprzedniego carewicza Aleksego Młodszego. Szkoda tylko, że bystra księżniczka Sofia należy do stronnictwa nieprzyjaznego Matfiejewowi, a więc i kapitanowi von Dornowi.

Najdziwniejsze w tym wszystkim było to, że Iwan Miłosławski i bojar Matfiejew mieli swe siedziby w tym samym zaułku Artamonowskim, który niewidzialna granica dzieliła jakby na dwa wrogie obozy. Artamon Siergiejewicz utrzymywał kompanię lejbgwardyjską – muszkieterów, Miłosławski – kopijników. Jedni i drudzy stawiają w poprzek zaułka kraty i straże, wyklinają na siebie wzajemnie, bywa, że dochodzi do bójek. Ale pojedynki i rozlew krwi są surowo zabronione, a za to, by się nie zdarzały, odpowiedzialni są von Dorn i kapitan kompanii kopijników. Monarcha nie znosi takich wyczynów wśród żołnierzy gwardii. Gdyby doszło do tragedii, poleciałyby głowy, a nawet sam Iwan Michajłowicz i Artamon Siergiejewicz nie uniknęliby kary. Dlatego od wszelkiego przelewu krwi sąsiedzi się powstrzymywali, ale bacznie obserwowali się wzajem, obawiając się intryg i podstępów, a przede wszystkim szpiegowania i zdrady.

Teraz Cornelius już rozumiał, czym zawinił jego poprzednik, kapitan Mitka Wiebierow, którego jeden ze zwiadowców Matfiejewa zobaczył u księcia Miłosławskiego.

Warty na Kremlu wypadały co czwarty dzień; przez resztę czasu muszkieterowie pozostawali do dyspozycji Artamona Siergiejewicza. Strzegli jego rozległej siedziby, towarzyszyli bojarowi, gdy wyjeżdżał z domu – nie wszyscy, oczywiście, wybrana dziesiątka, ale von Dorn, jako dowódca kompanii, zawsze.

Z czasem, poznawszy kapitana lepiej, Matfiejew – prócz ochrony – zaczął mu powierzać również inne zadania, coraz bardziej skomplikowane i poufne. Teraz Cornelius częściej przekazywał dowodzenie kompanią swemu zastępcy, porucznikowi Mironowi Sobakinowi, sam albo występując w roli tłumacza przy Artamonie Siergiejewiczu, albo jeżdżąc z rozkazami czy instrukcjami do żołnierskich pułków, albo też godnie czterokonną karetą, zawożąc listy do cudzoziemskich rezydentów. Słowem, był teraz nie po prostu dowódcą bojarskiej ochrony, lecz prawdziwym adiutantem.

Pierwszemu doradcy cara, żądnemu władzy i wpływów, podlegało bez mała dziesięć różnych urzędów, temu nienasyconemu człowiekowi wciąż jednak wydawało się, że to mało. I Prikaz Poselski, czyli ministerstwo spraw zagranicznych, i ministerstwo spraw wojskowych, i Prikaz Małorosyjski, i różne namiestnictwa. Nawet Aptekarskiego Prikazu Matfiejew nie chciał nikomu oddać, także i ten trzymał pod swoją kuratelą, jako że nadzwyczaj cenił uczoność, a nawet sam cieszył się wśród Moskowitów sławą czarnoksiężnika. Największą komnatę na dworze bojara zajmowała biblioteka – ogromna, licząca około trzystu tomów. Rosyjskich książek było tam niewiele (skąd zresztą miałyby się wziąć – w Moskwie drukowano mało), większość polskich, niemieckich i łacińskich.

Corneliusa nie ciągnęło do czytania i do biblioteki zachodził raczej ze względu na rozwieszone tam mapy. Badał różne trasy do polskiej i szwedzkiej granicy – nie, nie zamierzał jutro czy pojutrze puścić się w drogę, ale chciał się zorientować na przyszłość. Fortuna, jak wiadomo, kołem się toczy. Dzisiaj chodzisz w jedwabiach i jesteś ulubieńcem możnych, wkrótce zaś może będziesz musiał co prędzej brać nogi za pas.

Na razie jednak von Dorn ze wszystkich sił starał się dogodzić bojarowi i nie rozczarować go. Wszelkie polecenia wypełniał jak najdokładniej, ale bez nadmiernej, przesadnej gorliwości – Artamon Siergiejewicz nie lubił działania na pokaz. Zrób, co ci kazano, i nie kręć się pod nogami. Sądząc z tego, że von Dorna zaczęto częściej zapraszać do stołu, i to nawet przy gościach, bojar był zadowolony ze swojego adiutanta. Cornelius zaś cenił sobie ów zaszczyt, zachowując się w jadalnej komnacie nader skromnie – siadał z brzegu, blisko drzwi, nie otwierał ust niepytany, nigdy też, uchowaj Boże, nie zapalał pierwszy fajki.

Siedzibę Matfiejew miał nad podziw wspaniałą, drugiej takiej nie było w całej Moskwie. Dom i pod względem urządzenia, i panujących w nim obyczajów różnił się zupełnie od carskiego pałacu.

W monarszych komnatach sufity były malowane w kwiaty i różne rośliny, ławy kryte aksamitem, podczas uczt potrawy podawano na zastawie ze szczerego srebra, ale na brudnych zadeptanych podłogach walały się resztki jedzenia i ogryzione kości, w ciemnych, nieoświetlonych pomieszczeniach cuchnęło czosnkiem i potem odzianych w futrzane szuby bojarów.

Za to pałac w zaułku Artamonowskim był jasny i czysty. Obszerny dziedziniec wyłożono różnokolorowymi płytami, dach lśnił miedzianym poszyciem, na jego szczycie widniał wiatrowskaz – figurka rycerza. W środku wyglądało jeszcze piękniej. Ściany nie były gołe, jak na Kremlu, lecz obite wytłaczaną złoconą skórą. Wszędzie wisiały gobeliny i grawiury, portrety europejskich monarchów i wizerunki białoskórych Wener i nimf. Wnętrza zastawiono nie – moskiewskim obyczajem – ławami i skrzyniami, lecz prawdziwymi meblami – były tam obite piękną materią fotele, rzeźbione szafy, w sali jadalnej weneckie krzesła o wysokich oparciach, w gabinecie gospodarza ogromny globus na wysokim cokole, zdobiony wizerunkami trytonów i innych morskich dziwów.

Zarządzał pałacem Iwan Artamonowicz, ochrzczony Murzyn, którego przed dwudziestu laty podarowali bojarowi Kozacy zaporoscy; odbili go z obozu tureckiego paszy. W ciągu długich lat podróży i przygód czarny człowiek napatrzył się różności. Oduczyło go to zupełnie dziwić się i bać, ludzi zaś widział jakby na wskroś – tak że w domu wielu się go bało. Spojrzy Iwan Artamonowicz swoimi czarnymi oczyskami, zaciśnie lekko grube wargi – i już wszystko o człowieku wie: co przeskrobał, o czym myśli, do jakiego Boga się modli. Sam jest cichy, nie lubi podnosić głosu i wielki z niego amator lektury. Cenił sobie też jeszcze jedną osobliwą rozrywkę – przyprowadzano mu dzikie ogiery z tatarskiego tabunu (tego z pustkowia za rogatkami), a Murzyn je ujeżdżał na podwórcu Matfiejewowskiego pałacu. Zarzucał koniowi na szyję arkan – zręcznie, jednym ruchem – po czym godzinę czy dwie przeganiał zwierzę po kręgu. Ogier rżał, stawał dęba, walił kopytami i rzucał na dręczyciela pełne wściekłości spojrzenia, a Iwan Artamonowicz stał jak wkopany w ziemię, ani drgnął, szczerzył tylko w uśmiechu swoje wspaniałe zęby, a białka jego oczu błyskały tak samo jak u konia.

Murzyn był bez reszty oddany bojarowi; ten mógł być pewien jego lojalności i wierności po grób. Iwan znał wszystkie jego tajemnice, ba, nawet najskrytsze zamysły. Gdyby nie to, że urodził się czarny, dawno już siedziałby na jakimś wysokim urzędzie, a może nawet piastował stanowisko wicekanclerza (czyli po tutejszemu diaka Dumy), ale nie przejmował się swoją skromną pozycją i nie miał pretensji do losu o kolor swojej skóry. Wystarczyło Murzynowi, że dzięki niemu wielki dwór Matfiejewa utrzymany jest w idealnym porządku i doskonale funkcjonuje, służąc za wzór tym, którzy się w nim znaleźli i z zazdrością rozglądali się wokół.

Takich szczęściarzy było, co prawda, niewielu, gdyż Artamon Siergiejewicz starannie dobierał gości. Zaproszenie do niego na „czwartkowe posiady”, które Cornelius na swój użytek nazywał jour fixe’ami, uważano za wielki zaszczyt, którego dostępowali jedynie nieliczni. Dawniej bywał niekiedy na tych spotkaniach nawet sam car. Słuchał gry na klawikordzie, oglądał ryciny w cudzoziemskich książkach, przypatrywał się kobietom i dziewczętom – u Matfiejewa damy, obyczajem europejskim, zasiadały do stołu razem z mężczyznami, zachowywały się zaś nie zgodnie z rosyjską etykietą (oczy spuszczone i buzia w ciup, broń Boże odezwać się lub uśmiechnąć), lecz zupełnie swobodnie. Żona Artamona Siergiejewicza była Szkotką, z domu Hamilton, patriarchalnego stylu życia i starych rosyjskich tradycji nie uznawała. Różnych powinowatych i córek chrzestnych, młodych i bystrookich, w domu Matfiejewa zamieszkiwało całe mnóstwo, i jedną z nich, Natalię Naryszkiną, owdowiały monarcha zapragnął pojąć za żonę.

By zachować pozory, urządzono oględziny wedle starego obyczaju – zwieziono do carskiego pałacu dziewczęta z możnych rodów, ułożono je w łóżkach po trzy i nakazano leżeć spokojnie, udawać, że śpią, i broń Boże nie otwierać oczu, by spojrzeć na władcę. Aleksy Michajłowicz pochodził po sypialniach, popatrzył na niby to śpiące młode, urodziwe kandydatki i wybrał spośród nich nie żadną inną, lecz wychowankę Matfiejewa – a ona, wiedząc z góry, że zostanie wybrana, już się nie niepokoiła swoim losem i nawet przez gęste rzęsy podpatrywała, co się wokół dzieje.

Po ślubie car przestał bywać na czwartkach, ale i bez jego obecności jour fixe’y nie straciły swego powabu – stały się jedynie bardziej ożywione, swobodniejsze i weselsze. Poczęstunek był zawsze wyszukany, bez moskiewskiego obżarstwa, pito umiarkowanie, nie do utraty przytomności, jak na Kremlu, francuskie, niemieckie i włoskie wina. Zastawę zmieniano do każdego dania, nie walono wszystkiego na ten sam talerz. W pałacu carskim niektóre miski myto może raz do roku (to i tak dużo), a tu można się było w każdej przejrzeć niczym w lustrze – wszystko aż lśniło czystością. Przy każdym nakryciu (podawano nie tylko łyżkę, ale jeszcze widelec i nóż do mięsa) kładziono lnianą serwetkę, żeby móc elegancko wytrzeć w nią ręce, a nie o ubranie czy włosy. Na uczcie u cara Cornelius widział raz, jak kamerher Mikiszka Sokownin schylił się pod stół i wysmarkał w brokatowy obrus, za co czujny mistrz ceremonii Michajło Szczerbatow wygnał go, klnąc i bijąc po twarzy. Trudno byłoby sobie wyobrazić podobnie barbarzyńską scenę w domu Artamona Siergiejewicza.

Rozmawiano tu spokojnie, bez krzyków. Nie chełpiono się pochodzeniem, nie opowiadano nieprzyzwoitości, nie wyciągano dawnych uraz. Rozprawiano o filozofii i polityce, o europejskich i tureckich nowinkach, z kobietami – o zwyczajach dworu wersalskiego i dworu świętego Jakuba.

Artamon Siergiejewicz był już starym człowiekiem, miał co najmniej pięćdziesiąt lat, a jego małżonka, Jewdokia Grigorjewna, wciąż jeszcze rodziła mu dzieci – niemal co rok przychodziło na świat nowe. Co prawda, z powodu niezdrowego moskiewskiego klimatu nie żyły one długo, umierały w niemowlęctwie – także i teraz żona bojara chodziła w żałobie po rocznym synku, który pożegnał się z tym światem w święto Pokrowy, czyli opieki Matki Bożej. Jednakże dwoje Matfiejewowskich potomków Bóg zachował przy życiu – syna i córkę.

Mały Andriej Artamonowicz, mimo zaledwie dziesięciu lat, piastował już godność carskiego stolnika, umiał nie tylko czytać i pisać po rosyjsku, ale znał też francuski, niemiecki i angielski. Na czwartkowych spotkaniach deklamował łacińskie wiersze, a goście uprzejmie, zgodnie z zachodnim obyczajem, bili mu brawo. Widać było, że z malca będzie pociecha.

O wiele bardziej wszakże zaprzątała myśli Corneliusa córka kanclerza, Aleksandra Artamonowna, przez bliskich nazywana Saszą. Filigranowa, o białej cerze, okrągłej twarzyczce ze zgrabnym, zadartym noskiem i migdałowymi szarymi oczami, zdawała się von Dornowi przelotnym ptakiem, który trafił do barbarzyńskiej Moskwy, przygnany złym wiatrem, co porwał delikatne stworzonko, uniósł na kraj świata i rzucił w sam środek obcej, dzikiej kniei. Tak subtelne, wytworne panny widywał Cornelius w Hamburgu, Amsterdamie i Paryżu, lecz jako że w Moskwie nie spodziewał się podobnej spotkać, Aleksandra Artamonowna wydawała mu się jeszcze dwakroć, jeśli nie trzykroć piękniejsza niż w rzeczywistości.

Wbrew przyjętemu zwyczajowi, nie malowała sobie rumieńców na policzkach i nie czerniła brwi, ale i tak (a może właśnie dlatego) wyglądała niezwykle świeżo i mile dla oka. Któregoś dnia wyszła do gości we francuskiej sukni, wygorsowana i z odkrytymi oślepiająco białymi ramionami – wszyscy mężczyźni umilkli i aż zamrugali oczyma z wrażenia, a Cornelius, który właśnie rozpalał fajkę, ogarnięty nagłym zachwytem, wysypał cały tytoń.

Później, nocą, długo chodził tam i z powrotem po swojej kwaterze i – na pocieszenie – wspominał dawne miłosne podboje. Saszeńka, Aleksandra Artamonowna, była dla von Dorna równie nieosiągalna jak gwiazdka z nieba. Strach nawet o tym pomyśleć.

Mimo to następnego ranka, czekając, aż Artamon Siergiejewicz wyjdzie z gabinetu (bojar sporządzał akurat memorandum dla ukraińskiego hetmana i najwyraźniej zasiadł nad tym dokumentem na dłużej), Cornelius pozwolił sobie na małą dywersję – bez żadnych złych intencji, po prostu nie mógł się pogodzić z tym, że Saszeńka w ogóle go nie zauważa, patrzy na niego, jakby był powietrzem, a jeśli przypadkowo natknie się nań wzrokiem i uśmiechnie, to odruchowo, w roztargnieniu, jak do podwórzowego psa, który pomachał ogonem.

Siedział w głównej komnacie, do której zbiegały się przejścia ze wszystkich pokojów i gdzie wcześniej czy później musiała się pojawić Saszeńka – może zechce wyjść na dziedziniec, może będzie szła do matki albo do biblioteki, lub jeszcze dokądś.

Kapitan wystroił się w swój najlepszy koronkowy kołnierz, w ucho wpiął złoty kolczyk, własnoręcznie rozczesał kruczą perukę, opuszczając duże fale włosów na ramiona. Obok, na krześle, leżał kapelusz ze strusimi piórami, czarnym i białym. Pod wysoką główką schowany był drogocenny budzik.

W przeddzień Cornelius sprawdził, czy mechanizm działa. Chwała Bogu, okazało się, że tak – hamburscy mistrzowie znali swój fach. Ukryte wewnątrz dzwoneczki w odpowiedniej chwili zaczynały srebrzyście wygrywać melodię wesołej piosenki Witaj, nowy dzionku boży, żeby człowiek budził się w dobrym nastroju, z uśmiechem na ustach.

Wreszcie się doczekał. Dziedziczne von Dornowskie szczęście mu sprzyjało – Aleksandra Artamonowna była sama. W ręku trzymała małą łupkową tabliczkę i liczydło, jakim posługują się kupcy – widocznie szła do Andrieja Artamonowicza, by razem z bratem poznawać tajniki arytmetyki (i po co pannie z możnego rodu tak przyziemna nauka?).

Cornelius, nie odwracając się – udawał, że jej nie widzi – nacisnął przez kapelusz dźwigienkę mechanizmu i zaraz cofnął dłoń, położył ją na kolanie. Siedział i spod oka obserwował Saszeńkę w lustrze.

Dziewczyna szła, stukając obcasikami, po dębowej posadzce, aż nagle zamarła bez ruchu – nie wiadomo skąd rozległy się czarodziejskie, melodyjne dźwięki, stłumione, jakby dochodziły spod ziemi, albo przeciwnie, z niebiańskich sfer. Von Dorn siedział, udając, że nic nie słyszy, tylko mały palec dłoni spoczywający na rękojeści szpady odsunął lekko, żeby wyraźniej błysnął kamień w jego pierścieniu.

– Kapitanie… Jak ci… Kornieju! – szeptem zwróciła się do niego Saszeńka.

Cornelius, naturalnie, zerwał się z miejsca, odwrócił i dwornie skłonił, zamiatając nieomal peruką podłogę.

– Tak jest, wasza promienność? (W ten sposób przetłumaczył na rosyjski słowo Durchlaucht [40]).

– Słyszysz? – Bojarówna podniosła różowy paluszek, jej rzęsy zatrzepotały. – Słyszysz? – powtórzyła bojaźliwie.

Von Dorn zmarszczył czoło, jakby się czemuś uważnie przysłuchiwał. Po chwili niepewnie rozłożył ręce.

– Koń?… To chyba Zulejka, gniada klacz Iwana Artamonowicza. Będzie miała dziecko.

– Jaka tam klacz! – Zniecierpliwiona Saszeńka machnęła ręką. – O, o, słuchaj! To rajska muzyka!

Spojrzenie zwrócone na Corneliusa było jednocześnie zalęknione i pełne nadziei na cud.

Kapitan wyrecytował pięknie i bez jednego choćby błędu zdanie, które wykuł na pamięć:

– Jestem człowiekiem prostym i grzesznym, niegodnym słyszeć rajskiej muzyki. Potrafią to jedynie niebiańskie istoty.

I znów się skłonił – z szacunkiem, bez zawadiackiej galanterii.

Bojarówna z pochyloną główką wsłuchiwała się jeszcze przez chwilę w melodię, po czym nagle szybko podbiegła do krzesła i uniosła w górę kapelusz.

– Co to? Tabakierka z pozytywką? Figlarz z ciebie, Kornieju!

Chwyciła budzik i wybuchnęła śmiechem nie mniej dźwięcznym niż srebrne dzwoneczki.

– Jaki piękny! A co znaczą te cyfry? I te znaki niebieskie?

Cornelius zwięźle objaśnił działanie budzika i rzekł z ukłonem:

– Proszę pozwolić, wasza promienność, bym jej ofiarował ten skromny upominek.

Wypowiedział te słowa – i serce mu się ścisnęło; żal było się rozstawać z ojcowskim budzikiem.

Ale wszystko ułożyło się nad podziw szczęśliwie. Aleksandra Artamonowna nie przyjęła podarunku, nie rozgniewała się za żart von Dorna i od tamtego dnia zaczęła go rozpoznawać. Uśmiechała się do niego jak do przyjaciela. Jeśli wybierała się na przejażdżkę saniami, kazała mu jechać konno z tyłu. A pewnego razu, podczas spaceru w Sokolnikach, poprosiła, by nauczył ją strzelać z pistoletu. Kiedy bojarówna oburącz ujęła rękojeść, a Cornelius zaczął naprowadzać lufę na cel, zarumieniony z zimna policzek dziewczyny okazał się bardzo blisko, i z tego właśnie powodu zdarzyła się kapitanowi niawiarygodna wprost konfuzja – chybił z dziesięciu kroków, strzelając do grubego pnia. Aż sama Saszeńka musiała go pocieszać.

Człowiek nie panuje nad swoimi marzeniami, von Dornowi zaczęły się więc roić nieziszczalne sny. Fantazjować nikomu się nie zabrania.

Wyobrażał sobie na przykład, że zaczyna się palić piękny kamienny pałac, płomienie ogarniają go ze wszystkich stron, przerażeni słudzy rozbiegają się, byle dalej od ognia. Cornelius wpada do spowitej dymem sypialni, chwyta słaniającą się Saszeńkę na ręce i wynosi na dwór, a ona z wdzięczności całuje go w osmalone wąsy. Dla takiej nagrody warto byłoby samemu podpalić dwór. W Moskwie prawie co dzień gdzieś się pali, nikt by się nie zdziwił…

Albo, jeszcze lepiej, uratować samego Artamona Siergiejewicza od zamachu na jego życie lub jakiegoś innego śmiertelnego niebezpieczeństwa… A bojar w nagrodę, jak w bajce, powie: „Weź za żonę, dzielny i wierny rycerzu Korniejko, moją jedyną córkę”. Ma się rozumieć, kapitan von Dorn w porównaniu z Matfiejewem to hołysz, w dodatku niskiego rodu, ale koniec końców, ekscelencja sam też nie wywodzi się z Rurykowiczów, lecz po prostu ze szlachty. Wrogowie za plecami wytykają mu jego marne pochodzenie. A co się tyczy wiary, dla Saszeńki Cornelius mógłby się nawet przechrzcić. Bóg to na pewno wybaczy, gdyż dla miłości wybacza wiele.

Kiedy kapitan posuwał się w marzeniach aż tak daleko, ogarniał go wstyd i strach, jako że pachniało to już zgubą chrześcijańskiej duszy. Co gorsza, grzeszył myślą daremnie, bez dania racji, bo Aleksandrze Artamonownie wybrano już narzeczonego, i to kandydata co się zowie. Wasilij Wasiljewicz Halicki był bogaty, mądry, wykształcony i piękny jak malowanie. Pochodził z jednego z szesnastu najznaczniejszych rodów, na których od wieków wspierała się rosyjska monarchia. Na czwartkach Wasilij bywał stałym gościem, nie przepuścił ani jednego. Zajmował honorowe miejsce, obok gospodarza, ale zawsze ustawiał krzesło tak, by widzieć Aleksandrę Artamonownę.

Podkręcając wypielęgnowanego pszenicznego wąsa (brodę golił), książę uczenie rozprawiał o polityce, handlu i wojsku. W poglądach był całkowicie zgodny z Artamonem Siergiejewiczem, tak że ten tylko z zadowoleniem mu przytakiwał. Z cudzoziemskimi gośćmi Halicki rozmawiał po łacinie i po francusku – ci także byli oczarowani znakomitym interlokutorem. Choć Cornelius bardzo się starał dostrzec w nim jakieś słabe strony, nie miał się do czego przyczepić, Wasilij Wasiljewicz przewyższał kapitana muszkieterów pod każdym względem.

Za samą urodę pokochałaby wytwornego, rasowego księcia o nieco drapieżnym profilu nawet największa dama królewskiego rodu. Kiedy Halicki, odrzuciwszy do tyłu kędzierzawą głowę, spoglądał na Saszeńkę i ze zwycięskim uśmiechem poruszał brwiami, Corneliusowi szczęki się zaciskały. A gdy bojarska córka rumieniła się i spuszczała oczy, von Dorn wychodził z sali i za drzwiami, w korytarzu, puszczał wodze fantazji – wyobrażał sobie, jak pojedynkuje się z księciem na szpady, wbija mu w brzuch klingę z hiszpańskiej stali po samą rękojeść, a zdumionemu takim obrotem sprawy ulubieńcowi fortuny wychodzą z orbit piękne niebieskie oczy.

Ach, dlaczego ten świat jest tak niesprawiedliwie urządzony?

Służba i życie kapitana von Dorna przestały się toczyć w ustalonym, monotonnym rytmie nocą 1 stycznia 1676 roku Pańskiego, a wedle kalendarza rosyjskiego – 5184. U Artamona Siergiejewicza świętowano nadejście nowego roku właśnie tego dnia, jak w Europie, a nie, zgodnie z moskowickim obyczajem, pierwszego września. Zebrali się goście, po największej części z kręgu bywalców domu Matfiejewa, ale także trochę nowych osób.

Ze stałych uczestników spotkań towarzyskich byli: książę Halicki, oszałamiająco przystojny w biało-złotym polskim kontuszu, znany Corneliusowi jeszcze z Niemieckiej Słobody pastor Gregorius; twórca carskiego teatru, żółty jak cytryna z powodu chorej wątroby; wiecznie uśmiechnięty, przypominający sytego kota kamerher Lichaczow; generał strzelców, książę Dołgoruki, towarzysz broni Artamona Siergiejewicza; uczony Chorwat o nazwisku nie do wymówienia (same „zch” i „tsch”) i jeszcze kilka innych osób.

Najważniejszym gościem był jednak przewielebny Taisjusz, metropolita antiochijski. Ten wielce uczony Grek, niegdyś doktor teologii z Padwy i katolicki wikary, przeszedł na prawosławie i osiągnął najwyższe godności cerkiewne. Wszyscy wiedzieli, że car darzy go wielkim szacunkiem, a w sprawach wiary jest mu posłuszny jeszcze bardziej niż przedtem obalonemu patriarsze Nikonowi.

Metropolitę w pałacu carskim Cornelius widywał często, a u Matfiejewa także nie po raz pierwszy. Tyle że u dworu Taisjusz prezentował się godnie i okazale w złotym ornacie i mitrze, gęsto zdobionej perłami i diamentami, i z biskupim pastorałem, do Artamona Siergiejewicza zaś przybył po prostu w miękkiej wełnianej riasie i nie zachowywał się ani trochę sztywno, lecz miło i przystępnie. Można z nim było wymieniać poglądy na każdy temat, rozmawiać i o polityce, i o pogańskich bogach świata starożytnego, ale metropolita ożywiał się najbardziej, gdy pogawędka schodziła na książki. Jego brązowe oczy roziskrzały się wówczas gorączkowym niemal blaskiem, ręce mimowolnie zaczynały mierzwić jedwabistą siwą brodę, a na policzki występował plamisty, starczy rumieniec.

Jednakże Cornelius miał z przewielebnym pewną rozmowę, od czasu której zaczął wątpić, czy metropolita jest w istocie taki świątobliwy i prostoduszny. Kiedyś na carskim dworze duchowny podszedł do sprawdzającego warty von Dorna, uprzejmie go pozdrowił i wdał się z kapitanem w pogawędkę – wypytywał, jakiej ten jest wiary i jak sobie radzi bez spowiedzi i komunii. Kiedy Cornelius odrzekł, że bardzo mu ich brakuje i musi się ograniczać jedynie do modlitwy, Taisjusz, rozejrzawszy się wokół, zniżył głos do szeptu. „Chrześcijanin nie może się obyć bez spowiedzi, to grzech – powiedział. – Mój synu, przyjdź się wyspowiadać do mnie. Ja, chociaż przyjąłem prawosławie, katolickiej wiary się nie wyrzekłem, jako że Pan nasz, Zbawiciel, jest jeden, nieważne, czy modlimy się do niego po łacinie, czy w języku cerkiewnosłowiańskim. Stolica Apostolska nie pozbawiła mnie święceń kapłańskich, nie ekskomunikowała, mogę nadal spowiadać i odpuszczać grzechy. Przyjdziesz?”. Pokusa, by ulżyć sobie na duszy, była wielka, ale i wątpliwości nie mniejsze. Jak to możliwe – być jednocześnie i katolikiem, i prawosławnym? Von Dorn podziękował za propozycję i obiecał przyjść. Ale nie zrobił tego, a Grek, choć widzieli się potem wiele razy, nie nalegał.

Metropolicie zawsze towarzyszył mnich, czarnobrody, milczący, o strasznej, kościstej twarzy. Chyba nie Rosjanin, też pewnie Grek lub Lewantyńczyk. Zwano go Josifem. Mówiono o nim, że jest niezwykle pobożny, nosi pod habitem żelazne łańcuchy i na wszelkie sposoby umartwia ciało – nocą, żeby uchronić się od grzesznych myśli, piłuje sobie zęby pilnikiem; jedynie dzięki takim niewysłowionym cierpieniom zwalcza pokusę. Łańcuchów Cornelius nie widział, ale zęby, niemal trójkątnego kształtu, zauważył i poczuł wielki podziw i szacunek dla mnicha. Widać było, że Josif to naprawdę człek świątobliwy.

Nowych gości przybyło dziś dwóch. Jednego, uczonego medyka i aptekarza, Adama Walsera, przyprowadził podwładny bojara z Aptekarskiego Prikazu, diak Gołosow. Herr Walser spodobał się Corneliusowi – był cichy, siwiutki, o łagodnym uśmiechu i poczciwych niebieskich oczach, które z ciekawością spoglądały na świat zza wielkich okularów w cynowej oprawie. W sieni czekała na aptekarza ochrona – dwóch krzepkich osiłków, uzbrojonych w dębowe pałki, z mikowymi latarniami na długich kijach. Z tej przezorności można było wnioskować, że Walser nie jest w Moskwie człowiekiem nowym i dobrze wie, jak ostrożnym należy być w nocy. Kto wychodził z domu po ciemku, w pojedynkę, w dodatku bez żadnego światła, w tym zbójeckim mieście nie mógł ujść daleko – albo padał ofiarą nocnych złodziejaszków, albo stróżów ulicznych, którzy widząc samotnego człowieka, nie zdołali opanować pokusy rabunku. Aptekarz, speszony nieco wspaniałością przestronnego salonu, poprosił grzecznie, by pozwolono mu obejrzeć bibliotekę gospodarza, i długo nie wystawiał stamtąd nosa.

Za to drugi z nowych gości, diak Poselskiego Prikazu, Afanasij Lebiediew, który właśnie powrócił z Europy, od razu przykuł uwagę wszystkich – zaczął opowiadać najświeższe nowiny o francuskim królu Ludwiku i jego metresach. Cały oświecony świat, jak się okazało, rozprawiał obecnie o ekscytującej sprawie: otóż pozycja pięknej markizy Montespan wyraźnie się zachwiała. Najpikantniejsze w całej historii było to, że serce najjaśniejszego pana odebrała jego olśniewającej faworycie bynajmniej nie jakaś młoda piękność, lecz podstarzała wychowawczyni dzieci, które markiza urodziła ze związku z Królem Słońce. Owa madame Maintenon, opowiadał diak, jest bardzo pobożna, skromna, ma czterdzieści lat i urzekła wersalskiego monarchę nie kobiecymi wdziękami, lecz zaletami swego umysłu i niezwykłą obyczajnością.

– To znaczy, że król Ludwik wyczerpał już wszystkie siły w łóżkowych bataliach i nie pragnie więcej namiętnych uniesień, lecz świętego spokoju – rzucił rozbawiony Wasilij Wasiljewicz. – Jest teraz jak kogut, który nie depcze kur, tylko pieje. Nadaje się jedynie na rosół.

Uwaga okazała się nie tylko dowcipna, lecz i wysoce dyplomatyczna – pośród gości nie było zwolenników francuskiej monarchii, więc żart został przyjęty zgodnym śmiechem. Potem mówiono jeszcze o wielu różnych sprawach, ale von Dorn cały czas gryzł się tym, jak rozbawił Saszeńkę frywolny koncept księcia. Pocieszenie stanowiła tylko jedna rzecz: Halicki, podobnie jak większość Moskowitów, zęby miał brzydkie – gdy się śmiał, widać było, że są żółte i krzywe. Pochwyciwszy spojrzenie Aleksandry Artamonowny, kapitan uśmiechnął się szeroko – niech porówna i oceni. Saszeńka odpowiedziała uśmiechem, ale von Dorn nie był pewien, czy dostrzegła, jakie jego zęby są równe i białe.

Kiedy rozległ się brzęk srebrnych półmisków, na których słudzy jęli wnosić potrawy, z biblioteki wychynął Adam Walser. Wciągnął w nozdrza zapach pieczystego, korzennych przypraw, wędzonego białego łososia i nagle zmienił się na twarzy. Zamrugał z przestrachem, a jego różowe policzki pobladły. Corneliusa zadziwiła ta metamorfoza i powiódł wzrokiem w stronę, w którą spoglądał Herr Walser. Okazało się, że patrzy na metropolitę antiochijskiego, a Grek również zatrzymał spojrzenie na cichym człowieku, najwyraźniej niezadowolony z jego widoku.

Jednakże Taisjusz zaraz odwrócił wzrok od medyka i przywołał do siebie Corneliusa. Kiedy ten zbliżył się i skłonił z szacunkiem, przewielebny szepnął:

– Kapitanie, wezwij do mnie brata Josifa.

Von Dorn wyszedł do sieni po czarnobrodego mnicha, a gdy razem wracali do komnaty, zderzyli się niemal z Herr Walserem, wciąż jeszcze pobladłym.

– Już nas opuszczacie, panie? – zdziwił się Cornelius. – Przecież uroczystość dopiero się zaczyna.

– Zapomniałem… o pewnej ważnej sprawie. I źle się czuję – słabym głosem wymamrotał aptekarz, ze strachem spoglądając na smagłego brata Josifa.

Po czym nieomal biegiem ruszył do drzwi. Dziwny człowiek.

Cornelius pozostawał w sali niedługo – minutę, najwyżej dwie. Metropolita wydał mnichowi jakieś polecenie (Josif zaraz pośpiesznie wyszedł), a następnie wdał się z pastorem Gregoriusem w wielce uczony spór na temat poglądów jakiegoś Pascala. Książę Wasilij Wasiljewicz przysiadł się do Saszeńki i zaczął jej coś szeptać na ucho. Bojarówna spuściła oczy. Gospodarz, Artamon Siergiejewicz, spoglądał na młodych z życzliwym uśmiechem, tak że kapitan nie był wprost w stanie na to patrzeć!

Do diabła z łososiem, i tak nie przełknę ani kęsa, pomyślał Cornelius, i wyszedł w ciemną noc, za wrota, by obejść warty. Cóż, trudno, wkrótce jego udręki się skończą. Książę przyśle swatów, Artamon Siergiejewicz wyprawi wesele i Saszeńka przestanie czarować biednego żołnierza przyjaznym obejściem i promiennym spojrzeniem. Młyn życia wszystko przemiele, choć wiadomo, że z tej mąki chleba nie będzie.

Cornelius przeszedł się zaułkiem Artamonowskim. Przy kracie, która oddzielała połowę należącą do Miłosławskich, stali w baranicach sierżant Olafsson i jeszcze dwóch żołnierzy. Nie spali, fajek nie palili. Na drugim posterunku, przy wyjściu na Małorasiejkę, także wszystko było w porządku.

Kapitan postanowił obejść zabudowania od tyłu, wzdłuż ślepego muru – nie służbowo, lecz tak sobie, żeby zażyć trochę ruchu. Nie miał ochoty wracać do sali biesiadnej i patrzeć, jak Halicki łaskocze wąsami uszko Aleksandry Artamonowny. Po prostu nie czuł się na siłach tego znosić.

Noc była jasna – gwiezdna i księżycowa. Von Dorn szedł, spoglądając w wysokie niebo, i wzdychał. Rękę na wszelki wypadek trzymał za pazuchą, na rękojeści pistoletu.

Nagle z ciemności, od strony ogrodzenia cerkwi Świętego Nikołaja, dobiegły odgłosy jakiejś szamotaniny, a potem krzyk: „Gwałtu! Mordują!”.

Cornelius tylko pokiwał głową i zawrócił. Żeby nie wiem jak wrzeszczeć, uliczna warta nie przybiegnie na pomoc – strażnikom też życie miłe. Zjawią się później, kiedy już wołanie umilknie. Jeśli ofiara napaści jeszcze żyje, odwiozą ją do izby ziemskiej. Jeżeli nie – na Czertopolje, do trupiarni. A tak w ogóle, to nikt się nie kwapi, by udzielać jakiejkolwiek pomocy, nie wysuwa nosa na ulicę – w Moskwie nie jest to przyjęte. Nie dość, że sam mógłby stracić życie, ale jeszcze – jeśli ujdzie cało – będą go ciągać na śledztwo w Łotrowskim Prikazie i zamęczać pytaniami: a ktoś ty, a po coś się mieszał w nie swoje sprawy, a możeś i sam złodziej?

A, niech się Moskowici zarzynają między sobą na zdrowie.

Nagle jednak z tego samego miejsca dobiegło wołanie po niemiecku:

– Hilfe! Hilfe! [41].

To już była inna sprawa. Europejczyka, a zwłaszcza rodaka, nie można opuścić w potrzebie.

Von Dorn trzy razy dmuchnął w gwizdek, wzywając swoich ludzi, po czym ruszył biegiem w stronę, skąd dobiegały krzyki.

Minął ogrodzenie i zobaczył latarnie na śniegu – jedna zgasła, druga jeszcze się paliła. Obok leżały dwa nieruchome ciała z rozrzuconymi szeroko rękami. Krzyki dobiegały z gęstej ciemności. Kapitan wytężył wzrok i rozróżnił dwie czarne sylwetki, które wlokły po ziemi opierającego się i rozpaczliwie wzywającego pomocy człowieka.

Znów usłyszał:

– Ratunku! Hilfe!

Znał przecież ten głos! Teraz, z bliska, Cornelius rozpoznał ofiarę – to był Herr Walser. Nie wypadało nie udzielić pomocy gościowi bojara Matfiejewa, ba, należało to wszak do obowiązków kapitana.

– Stać! – krzyknął groźnie von Dorn, wyciągając szwedzki pistolet.

Jeden z napastników, ubrany na czarno, odwrócił się – w mroku zamajaczyła bielą okrągła plama twarzy. Cornelius wypalił i złoczyńca upadł na wznak.

Wówczas kapitan wyciągnął szpadę, rzucił się na drugiego, a do medyka krzyknął po niemiecku:

– Herr Walser, na bok!

Ten zręcznie wycofał się na czworakach. Zbój w długiej czarnej szacie (ależ to habit, był przebrany za mnicha!) wyciągnął prosty, szeroki pałasz, lecz czyż jakiś niezdarny rosyjski niedźwiedź mógł stanąć w szranki z najlepszym szermierzem dawnego pułku wirtemberskiego? Jeden wypad i von Dorn przebił opryszka na wylot.

Okazało się, że bandytów było nie dwóch, lecz trzech. Trzeci – wysoki, w spiczastym kłobuku – stał nieco z boku, wsunąwszy ręce w rękawy, i nie ruszał się z miejsca. Pewnie strach go obleciał. Twarzy nie było widać, jedynie zarys postaci, gdyż księżyc świecił nocnemu zbójcy w plecy.

– Na kolana, łajdaku! – wrzasnął Cornelius strasznym głosem, wznosząc zakrwawioną szpadę. – Zabiję jak psa!

Wysoki wyciągnął rękę, zrobił lekki ruch dłonią i nagle coś dźwięcznie uderzyło kapitana w pierś – to nóż przebił szubę i brzęknął o kirys.

A więc to tak? Poczekaj, zaraz zobaczysz!

Cornelius podniósł szpadę, chcąc ciąć z góry, i rzucił się na zbója. Ten nadal stał nieruchomo, jakby wmarznięty w ziemię.

Klinga ze świstem rozcięła powietrze, ale nie zdołała dotknąć głowy złoczyńcy, który niedostrzegalnym ruchem ręki w skórzanej rękawicy chwycił stalowe ostrze, bez wysiłku, jakby dla zabawy, wyrwał kapitanowi z ręki szpadę i przełamał ją na pół niczym suchą szczapkę.

Zaskoczony von Dorn cofnął się o krok i wyciągnął zza cholewy sztylet. Nagle doznał przerażającego, nieodpartego wrażenia, że wszystko to już kiedyś widział w koszmarnym śnie: atakował wroga szpadą, a szpada się łamała; zadawał mu cios sztyletem, a sztylet się wyginał, jakby zrobiono go z wosku.

Straszny, odporny na wszelkie stalowe ostrza człowiek uchwycił Corneliusa za przegub, wykręcił mu go tak, że aż chrupnęły kości, a drugą ręką, wolną, z całej siły trzasnął muszkietera w twarz.

Von Dorn upadł na wznak. Ulica, niebo, domy zawirowały, jakby chciały się przekręcić do góry nogami. Cornelius obrócił się na bok i razem z krwią wypluł na śnieg dwa przednie zęby. Ale przejmować się oszpeconym obliczem nie było już najmniejszego sensu – oto ziemska droga kapitana muszkieterów dobiegała kresu.

Złoczyńca schylił się, podniósł upuszczony przez niego sztylet, nastąpił zamroczonemu Corneliusowi na pierś i przygwoździł go do ziemi. W stalowym ostrzu zalśnił matowo odbity promień księżyca. Von Dorn w życiu nie widział nic piękniejszego niż ten ulotny rozbłysk światła.

Panie, przyjmij duszę sługi Twego Corneliusa, syna Theodora i Ulryki.

Rozdział dziewiąty

Uciekłem od dziadka, uciekłem od babki…

#obrazek1#

Włączyć komputer i otworzyć plik vondorn.tif było kwestią minuty. Już go miał – zestawiony z dwóch połówek i zeskanowany testament kapitana Corneliusa von Dorna. Jeśli, oczywiście, przesłanie adresowane do syna Nikity było testamentem.

Charakter pisma kapitana, nawet wedle siedemnastowiecznych norm, trudno by uznać za wyrobiony. Nicholas wytężył wzrok i bardzo powoli, sylaba za sylabą, zaczął czytać: Spi-sa-ne ku pa-mię-ci syn-kowi Mi-ki-cie gdy ten-ci do ro-ztrop-ności doj-dzie a mnie Pan do się po-wo-ła do Mos-kwy wró-cić nie ze-zwa-la-jąc bo jeź-li sam nie poj-miesz jak oną rzecz znajść wten-czas na Bo-ga spuść się iż-by cię po-ku-sa dia-bel-ska nie wzię-ła…

– Co, co? – przerwała mu Ałtyn. – Słuchaj, jakoś nie kapuję. Możesz to przetłumaczyć na normalny rosyjski? „Ten-ci”, „iżby”. Wciskanie ciemnoty!

– Zaraz – obiecał Fandorin. – Najpierw muszę ustalić rodzaj pisma.

Wszedł w Scribmastera, wyjaśniając dziewczynie, że to wspaniały program nowej generacji, opracowany specjalnie do badania starych rękopisów.

Baza danych zawiera trzy tysiące wariantów zapisu liter alfabetu łacińskiego, greckiego, hebrajskiego i cyrylicy, które Scribmaster potrafi odczytać i przetworzyć na dowolne współczesne pismo.

Z długiej listy Nicholas wybrał skoropis [42] 17 cent, a w oknie konwersji transform to zaznaczył iżyca. Zdecydował się na ten trudny do czytania, ale jedyny przydatny rodzaj pisma, jako że znajdowały się w nim litery nieużywane we współczesnej rosyjskiej ortografii. Znaki diakrytyczne, oczywiście, przepadną, ale to nic strasznego – i tak będzie można tekst odczytać.

Ałtyn z ciekawością obserwowała zabiegi magistra, dysząc mu prosto w ucho i od czasu do czasu nawet łaskocząc go w skroń swoimi krótko ostrzyżonymi włosami. Pachniała jednocześnie snem i poranną świeżością. Konieczne w tych warunkach skupienie wymagało od Nicholasa nieco wysiłku.

– No to zaczynamy. – Przeżegnał się i wcisnął enter.

– Jesteś wierzący? – zainteresowała się Ałtyn.

– Nie, właściwie uważam się za agnostyka. Ale to chyba nie zaszkodzi.

Odręcznie napisany tekst zniknął z ekranu, pojawiła się za to ikonka: staroświecki zegar, którego wskazówka powoli odmierzała sekundy. Pod koniec drugiej minuty obraz drgnął i nagle zamiast nieczytelnych kulfonów i zawijasów pojawił się drukowany tekst. Nicholas i Ałtyn mimowolnie pochylili się do przodu, nie zauważając nawet, że ich policzki się przy tym zetknęły, i wpili się wzrokiem w rzędy czcionek.

#obrazek2#

– Tak czy siak, to jakaś abrakadabra! – oświadczyła rozczarowana dziennikarka. – Ni cholery nie można zrozumieć.

Magister jednak odsunął ją niezbyt uprzejmie machnięciem ręki i dalej prześlizgiwał się wzrokiem po linijkach tekstu. Przeczytał i z powątpiewaniem pokręcił głową. Przeczytał jeszcze raz.

– Liberia? Liberia Iwana? – wymamrotał. – Czyżby chodziło o… Bzdura!

Ałtyn bacznie się w niego wpatrywała.

– Co? Liberia? Ta w Afryce? Tak?

Fandorin tylko ponuro gapił się w ekran, poruszając wargami.

Wówczas dziennikarka poczęstowała go silnym kuksańcem w bok. Łokcie miała ostre, więc zaskoczony Nicholas aż jęknął.

– Tłumacz, draniu! Bo zaraz umrę z ciekawości!

I Nicholas zabrał się do przekładu, opatrując go niezbędnymi komentarzami:

Spisane dla syna mojego Mikity kiedy dorośnie i zmądrzeje, a mnie już nie stanie lub Bóg nie pozwoli mi wrócić do Moskwy. Jeżeli nie zrozumiesz tych wskazówek albo nie zdołasz odnaleźć tego, co należy, widać taka wola boska, byś uniknął diabelskiej pokusy. A jeżeli znajdziesz, to na rany Chrystusa, weź tylko Liberię, która leży na spodzie w ałtyn-tołobasie. (Nie wiem, co to takiego). Zamoleusa zaś, przykrytego rogożą, nie waż się ruszać, bacząc na zbawienie duszy. (Nie mam pojęcia, o kogo może chodzić). Od Skorodomu (zapomniałem, co to jest, zdaje się, że nazwa wału ziemnego), od Kamiennej Bramy przejdź 230 sążni (sążeń liczy siedem stóp, a więc odległość wynosiła około 500 metrów) przez Czarną Słobodę w tym samym kierunku, w jakim się idzie od Skały Theo, naszego przodka, do Książęcego Dworu (hm, ciekawe. „Skała Theo” to pewnie Theofels, rodowa siedziba von Dornów. Ale „Książęcy Dwór”? Ach, tak! Musiał mieć na myśli Fürstenhof! Fürstenhof to sąsiednia miejscowość, gdzie kiedyś znajdowała się posiadłość książąt Hohenlohe! Ale jaki to kierunek? Zaraz sobie przypomnę, dwa lata temu obszedłem tam przecież wszystkie kąty w całej okolicy… Tak, pamiętam: z Theofels do Fürstenhofu trzeba iść na południowy wschód. No, no, ależ ten Cornelius jest ostrożny! Dobrze, jedźmy dalej)…do Książęcego Dworu, a tam zobaczysz drewniany dom, który ma tyle okien, ile córek miał nasz przodek Hugo Mocny. (Hugo Stark, czyli Mocny, żył w XV wieku. Wyczytałem w kronice rodzinnej von Dornów ze Szwabii, że miał trzynaście córek i tylko jednego syna. A więc musiało być trzynaście okien. Dziwna liczba, jak na moskiewską budowlę z XVII wieku). Jeżeli dom spłonął w pożarze, to nic takiego, jako że podbudówka (to znaczy fundament albo dolna kondygnacja) jest solidna. Kiedy tam wejdziesz, skieruj się w kąt północno-wschodni. Zobaczysz wąską kamienną płytę. Podnieś ją. Pod nią jest żelazny łańcuch i kuty pierścień. Pociągnij go, a otworzy się wejście do loszku z ziemną podłogą. Zanim tam zejdziesz, pomódl się do Pana naszego Jezusa Chrystusa. Kości ludzkich się nie przestrasz i za nic, na Boga, nie ulegaj grzesznej ciekawości i nie tykaj Zamoleusa. (Znowu ten tajemniczy Zamoleus!). Bądź posłuszny mojej ojcowskiej woli, bo inaczej na siebie i na cały ród ludzki ściągniesz nieszczęście. Odsuń księgę i… (Tu jest opustka. Ale to nie wina skanera – w tym miejscu moja połowa uległa uszkodzeniu, papier się przetarł. Powstała mała dziurka, na jedno, może dwa krótkie słowa. Poza tym dokument zachował się w doskonałym stanie. Sądząc z kontekstu, nie mogło to być nic istotnego, no, powiedzmy, na przykład „w imię boże” czy „z boską pomocą”. Ale co takiego strasznego było w tym Zamoleusie, przykrytym rogożą? Przed czym tak ostrzegał syna? Pewnie chodziło o jakiś przesąd. Tak, i teraz najważniejsze – końcówka)… znajdziesz Liberię Iwana. Niech cię Bóg błogosławi. Pisane w Kromiesznikach 3 maja 190 roku własną ręką Kornieja Fondorna. Podparłszy policzek pięścią, Nicholas zaczął głośno myśleć:

– To nie przesłanie duchowe, ale raczej jakaś instrukcja topograficzna, którą Cornelius w 1682 roku sporządził dla swojego syna, wówczas jeszcze, jak należy sądzić, małoletniego. Na czym się opiera moje przypuszczenie co do wieku Nikity? Otóż dokument został napisany nie po niemiecku, lecz po rosyjsku, co oznacza, że kapitan niewątpliwie założył rodzinę w Rosji. Przybył tu zaś w roku 1675, zaledwie siedem lat przed spisaniem wskazówek dla syna.

Magister zerwał się od stołu, chcąc trochę pochodzić, ale po dwóch krokach znalazł się już przy ścianie kuchenki. Dreptał więc chwilę w miejscu, wykonując jakieś niezborne gesty, po czym usiadł z powrotem.

– Szalenie interesujący dokument! Może rozwiać wiele dotychczasowych wątpliwości. Von Dorn pisze: gdy… mnie Pan do się powoła, do Moskwy wrócić nie zezwalając… To przecież wyraźne potwierdzenie wersji, że Cornelius rzeczywiście towarzyszył Matfiejewowi, który popadł w niełaskę, na zesłaniu i wrócił do Moskwy dopiero razem z bojarem! To już nie hipoteza, lecz fakt. Wystarczająca podstawa do napisania monografii!

Ałtyn bezceremonialnie ucięła naukowe uniesienia historyka:

– Do diabła z Matfiejewem i z twoją monografią! Lepiej mi wytłumacz, dlaczego twój prapradziadek, czy kim on tam dla ciebie jest, pisze zagadkami. Skała Theo, ten wielodzietny Hugo itede?

Nicholas wzruszył ramionami.

– Widocznie autor pisma nie chciał, żeby jego sens był jasny dla kogoś obcego. Z pewnością przekazał swemu małemu synkowi rodzinne legendy von Dornów – opowiadał mu o zamku, o przodkach, dlatego też Nikita powinien zrozumieć ojcowskie wskazówki. Dziwne, że rosyjski kronikarz naszego rodu, Isaakij Fandorin, nie przytacza tych podań – ja poznałem je, dopiero gdy badałem historię von Dornów ze Szwabii. Prawdopodobnie, kiedy Cornelius zmarł, Nikita był jeszcze małym chłopcem, nie zapamiętał opowieści ojca i dlatego nie mógł przekazać ich swoim potomkom.

– Moim zdaniem, to jasna sprawa – oznajmiła dziennikarka. – List twojego przodka Corneliusa zawiera wskazówki, jak odszukać ukryty skarb. I cała rzecz w tym, że któryś z naszych twardzieli naprawdę wierzy, że ten skarb wciąż jeszcze, po trzystu latach, można odnaleźć. Dlatego właśnie zostałeś zwabiony do Rosji. Dlatego zabrano ci brakującą połowę dokumentu. I dlatego też chciano cię załatwić.

– Przypuśćmy – zgodził się Nicholas, jako naukowiec pragnąc nadać dyskusji rozważny, akademicki ton. – Ale czemu w takim razie zwrócono mi skradzioną połówkę?

– A cholera wie. – Ałtyn podrapała się po nosie. – Może facetom coś nie wyszło… Albo, co jest najbardziej prawdopodobne, skarbu poszukuje nie jedna banda, tylko dwie. I pierwsza chce cię wykończyć, a druga z jakichś powodów cię chroni. Tajemnica dwóch oceanów. A najciekawsze w tym wszystkim, co to właściwie za skarb.

Fandorin uśmiechnął się pobłażliwie.

– No, to jest akurat najzupełniej oczywiste.

Dotąd bardzo pewna siebie Ałtyn spojrzała na niego z takim szacunkiem (po raz pierwszy!), że magister niemal jeszcze urósł z dumy. Nalał sobie wody z czajnika i wypił ją powoli, choć wcale nie czuł pragnienia – chciał po prostu przedłużyć tę piękną chwilę.

– Ten ignorant czy też ignoranci, którzy rozpętali całą aferę, myślą, że w piśmie Corneliusa jest mowa o legendarnej Liberii, bibliotece Iwana Czwartego. Słyszałaś o niej?

– O bibliotece Iwana Groźnego? Tak, słyszałam. W prasie parę lat temu podniósł się wokół niej wielki szum – rzekomo ktoś już był na jej tropie. Gdy zostanie odnaleziona, pisano, Rosja stanie się krainą mlekiem i miodem płynącą, jako że wartość białych kruków z tej biblioteki ocenia się na miliardy baksów. No wiesz, jakieś tam stare księgi i rękopisy, które popieprzony krwiożerczy Wania nie wiadomo dlaczego gdzieś wkitrał. I co, czy ta biblioteka rzeczywiście istniała?

Fandorin skrzywił się sceptycznie, po czym przemówił tonem wytrawnego wykładowcy:

– Nigdy szczególnie się nie interesowałem tym tematem, ale podstawowe fakty mam w pamięci. Po zdobyciu przez Turków Konstantynopola w 1453 roku bezcenna biblioteka bizantyjskich bazyleusów, dziedzictwo rzymskich cezarów, w ciągu tysiąca lat wielokrotnie pomnożona o cenne egzemplarze, przypadła w udziale bratu ostatniego cesarza, despocie Morei Tomaszowi. Ten wywiózł bibliotekę do Włoch, skąd Liberia jako część posagu jego córki Zofii, która wyszła za mąż za Joanna Trzeciego, trafiła do Moskwy. Nawiasem mówiąc, „liberia” to nie nazwa własna, lecz po prostu „zbiór książek”. Jaki był dalszy los tych skarbów, nikt dokładnie nie wie, a to dlatego, że moskiewscy władcy owej epoki nie odznaczali się osobliwym zamiłowaniem do lektury. Uważa się, że nieotwarte skrzynie z książkami upchnięto w którejś z kremlowskich piwnic, gdzie przeleżały wiele lat. Za panowania Wasyla Iwanowicza sprowadzono z Athos znawcę ksiąg, Maksyma Greka, by komentował i tłumaczył na użytek władcy jakieś starożytne teksty, najprawdopodobniej pochodzące ze wspomnianych zbiorów. Potem już za Joanna, czyli Iwana Groźnego, któryś z wziętych do niewoli Inflantczyków widział rzekomo Liberię i nawet sporządził jej opis. To ostatnia mniej więcej wiarygodna wzmianka na temat carskiej biblioteki, która następnie jakby zniknęła bez śladu. Większość uczonych jest zdania, że albo została rozdarowana, albo – co bardziej prawdopodobne – spłonęła podczas jednego z niezliczonych kremlowskich pożarów. Są jednak optymiści, którzy wierzą, że Liberia przetrwała do dziś gdzieś w labiryntach podziemi Kremla, Aleksandrowskiej Słobody lub jednego z klasztorów założonych przez cara Iwana. W ciągu ostatniego stulecia kilkakrotnie prowadzono prace wykopaliskowe na terenie zespołu kremlowskiego, nawet w czasach stalinowskich, ale, naturalnie, niczego nie znaleziono. No a już Cornelius von Dorn z pewnością nie mógł mieć nic wspólnego z Iwanem Groźnym – żył przecież o cały wiek później. Nie, w dokumencie jest mowa o jakiejś innej „Liberii Iwana”. Twoi poszukiwacze skarbów to nieuki i dyletanci, ofiary własnej ignorancji.

– Dzięki za wykład – powiedziała Ałtyn. – Być może cały ten szum wokół biblioteki to funta kłaków niewarta kaczka dziennikarska. Jeśli natomiast chodzi o nieuków i dyletantów, na twoim miejscu bym ich nie lekceważyła. Obyś ty sam nie stał się ofiarą ich ignorancji! Nie wiemy przecież, jak dalece szajba im odbiła na tle tej Liberii – może kompletnie ich pogięło? Przyjmijmy, że jeden z tych facetów to Wielki Soso. Ale jest też ktoś inny, jego konkurent i zleceniodawca twojego nieboszczyka kraciastego…

Włączyła czajnik, napełniwszy go niefiltrowaną wodą z kranu (Nicholas na ten widok aż się wzdrygnął wewnętrznie, ale zmilczał), i przemknęła do pokoju.

– Nie wchodź, przebieram się! – krzyknęła przez otwarte drzwi. – A więc tak. Zaraz napijemy się kawy, bo w domu i tak nie ma nic na ząb, i pędzę do redakcji. Spróbuję się dowiedzieć, co to za ptaszek ten twój okularnik. Chociaż nie wiem, czy po spotkaniu z abrekami [43] Wielkiego Soso można go jeszcze uznać za żywy okaz fauny. A ty, historyku, siedź tu sobie spokojnie i główkuj. Może uda ci się wyłowić z tego listu jeszcze jakieś informacje. W lodówce pełne pustki, będziesz musiał trochę pocierpieć. Możesz sobie wyobrażać, że jesteś w którymś z krajów Trzeciego Świata, gdzie panuje dziki głód. Wracając, wstąpię do sklepu i zrobię jakieś zakupy. Tylko pamiętaj: nie ruszaj się stąd na krok. I nie podchodź do okien.

W minutę po tym, jak żwawa liliputka dwoma łykami, na stojąco, opróżniła filiżankę kawy, Nicholas został w mieszkaniu sam. I on również wypił kawę (bez śmietanki i cukru), w roztargnieniu zżuł przylepkę czerstwego chleba, którą wielkodusznie zostawiła mu gospodyni, po czym, zgodnie z zaleceniem, zaczął główkować. Miał wrażenie, że ogólny zarys wydarzeń powoli zaczyna się wyłaniać z mgły.

Ktoś – nazwijmy go Iksem – dowiedział się o dokumencie z Kromiesznik. Zainteresowała go wzmianka o „Liberii Iwana” i uznał, że chodzi o legendarną bibliotekę Iwana Groźnego, a w przeciętym na pół piśmie kryje się klucz do odnalezienia bezcennego skarbu. Ściślej biorąc, część klucza, gdyż lewej połowy rękopisu brakuje. W połówce z Kromiesznik nie było podpisu, tak więc Iks nie miał żadnego punktu zahaczenia.

Minęły trzy lata i pan Iks dowiedział się skądś o artykule pewnego brytyjskiego historyka, co od razu skojarzyło mu się ze znaleziskiem z Kromiesznik. Iks zestawił fakty, odtworzył pierwsze linijki dokumentu, wykorzystując fragment tekstu zacytowany przez autora artykułu, i upewnił się, że to istotnie brakująca część „zaginionego pisma”. Dalsze zamierzenia Iksa są oczywiste – postanowił zwabić Anglika do Moskwy i przywłaszczyć sobie lewą połówkę dokumentu.

Ale kim jest ów Iks?

Na pewno nie historykiem – to oczywiste. Naukowiec nie posuwałby się do kradzieży i nie nasyłał na Nicholasa zabójcy. Ponadto wiedziałby, że biblioteka Iwana Groźnego to dawno zdementowana plotka. Nie mówiąc już o tym, że przesłanie von Dorna powstało sto lat później.

Musi to więc być jakiś bandzior z rosyjskiej mafii. Na razie to wszystko, co można o nim powiedzieć. Nie warto zagłębiać się teraz w dalsze rozważania, gdyż łatwo wyciągnąć fałszywe wnioski, kiedy ma się zbyt mało informacji. Kto konkretnie stoi za całą aferą z listem Corneliusa, lepiej się w tej chwili nie zastanawiać. Należy się raczej zająć samym dokumentem.

Tutaj zaś pytanie goni pytanie.

Dlaczego Cornelius napisał list? Czemu przeciął go na pół? Jak to się stało, że jedna połowa została w Kromiesznikach razem ze złotym medalionem i kryształowym budzikiem (czyli przedmiotami, które – wszystko na to wskazuje – były kapitanowi szczególnie drogie), a druga znalazła się w szkatułce, pośród rodzinnych relikwii Fandorinów? Jakie były losy kapitana, począwszy od maja 1682 roku? Dlaczego nie dotarł do swojego skarbu sam? I co to był za skarb? Rzecz jasna, nie biblioteka Iwana Groźnego, ale jednak „liberia”, a więc jakieś książki.

Nicholas czuł, że od dalekiego przodka dzieli go zaledwie jeden mały krok. Gdyby tylko Cornelius podpowiedział mu choć słówkiem, co dalej robić! Ale kapitan milczał. Był blisko, Nicholas widział szarzejącą w mroku, nieruchomą sylwetkę – w skórzanym kolecie i okrągłym hełmie, ze szpadą u boku. Może von Dorn i chciałby wyjść naprzeciw swemu potomkowi, uczynić ten właśnie mały krok – ale zmarli tego nie potrafią. Nicholas musiał pokonać dzielącą ich odległość sam. Tylko jak to zrobić?

Przeczytał pismo jeszcze kilka razy. Co to za „kości ludzkie”, których mógł się przestraszyć Nikita? I dlaczego miał się nie bać ich, tylko jakiegoś Zamoleusa, przykrytego rogożą? O co tu chodzi?

Niestety, intuicja podpowiadała magistrowi, że tajemnica Corneliusa należy do tych, których czas strzeże szczególnie zazdrośnie i niełatwo je zdradza.

Oczywiście, byłoby interesujące zająć się poszukiwaniami Corneliusowej skrytki. Dom o trzynastu oknach się nie zachował, to pewne, wątpliwe też, czy udałoby się odszukać miejsce, gdzie stał, a więc szanse na znalezienie skarbu są znikome. Jednak prace poszukiwawcze mogłyby rzucić pewne światło na sprawę. Niewykluczone, że udałoby się wyjaśnić, jaki księgozbiór w czasach Corneliusa nazywano „Liberią Iwana”. Przecież w siedemnastowiecznej Rosji takie biblioteki można by policzyć na palcach, więc musiał pozostać jakiś ślad. A jeśli von Dorn miał na myśli księgozbiór samego Matfiejewa, znanego bibliofila? Uważa się, że po upadku wszechmocnego ministra księgi zostały rozkradzione. Ale może bojar zdążył ukryć zbiory, pozostający zaś w jego służbie cudzoziemiec, von Dorn, o tym wiedział? To dopiero byłaby sensacja!

Sensacje naukowe musiały jednak teraz zejść na drugi plan. Grunt to samemu ujść stąd z życiem.

Fandorin niechętnie powrócił do bezlitosnej rzeczywistości. Możliwe, że rosyjscy mafiosi, poszukujący Liberii, przeczytali pełny tekst dokumentu, uznali, że zawarte w nim wskazówki nie wystarczą do odszukania skarbu, i postanowili zostawić angielskiego historyka w spokoju.

Możliwe, ale pewności nie ma. Trzeba poczekać, niewykluczone, że Ałtyn Mamajewej, znającej wszelkie możliwe dojścia, uda się coś wyjaśnić. Tak czy owak, powinien jak najszybciej wsiąść w samolot do Londynu. Niech wszyscy diabli wezmą historyczną ojczyznę Fandorinów razem z jej kryminalnymi aferami i nierozwiązywalnymi zagadkami!

Słuszność tej decyzji nie pozostawiała cienia wątpliwości, tak więc Nicholas postanowił dać dłuższą chwilę wytchnienia swojej przeciążonej mózgownicy. Jak by tu zabić czas?

Na początek byłoby nieźle doprowadzić trochę do porządku ubranie.

Udało mu się jako tako oczyścić poplamione spodnie i blezer, zaprał i wysuszył nad gazem kołnierzyk i mankiety koszuli, następnie przyszył naderwany rękaw i zacerował dziurę na kolanie. Cóż, nie uzyskał efektu haute couture, ale przynajmniej milicja nie weźmie go na ulicy za bezdomnego.

Tak. Czym by się teraz zająć?

Fandorin ogarnął spojrzeniem panujący w mieszkaniu bałagan i przyszedł mu do głowy doskonały pomysł: wypada się jakoś odwdzięczyć Ałtyn za gościnność. Magister rozebrał się do majtek, znalazł ścierkę i pogwizdując, zabrał się do porządków. Umył podłogę, wyszorował umywalkę i zlewozmywak, starł kurze. Z mycia okien zrezygnował, pomny na ostrzeżenia gospodyni. Mało prawdopodobne, by na dachu naprzeciwko przyczaił się snajper, ale – jak to się mówi – strzeżonego Pan Bóg strzeże.

Bieliznę pościelową i różową piżamę Ałtyn Nicholas ułożył w schludny stosik. Figi w niebieskie kwiatki, które odkrył pod łóżkiem, dyskretnie zostawił na miejscu. Zebrał porzucone książki i ustawił je na półce. Nieproszonemu sprzątaczowi rzuciły się w oczy dwa tytuły: Jak zwiększyć swój wzrost o pięć centymetrów i 101 porad dla kobiety, która pragnie być kochana. Speszonego Fandorina ogarnęła spóźniona skrucha – po co narzucał się ze swoją wdzięcznością i idiotycznym zamiłowaniem do porządku? Wątpliwe, czy gospodyni będzie zadowolona z takiej ingerencji w jej prywatność… A zatem porozrzucać wszystko z powrotem? Ale co z kurzem i brudem, ich przecież nie da się odtworzyć!

W trakcie tych ponurych rozważań zadzwonił telefon.

– Nika, słuchaj mnie uważnie – rozległ się w słuchawce pełen napięcia głos Ałtyn. – Masz pojęcie, czego się dowiedziałam… Stop, Mamajewa, po kolei – przywołała się do porządku. – Jesteś w czepku urodzony, bez dwóch zdań. Wiesz, kto wczoraj na ciebie polował? Nie jakiś tam wsiowy burak, tylko killer superklasy! Od razu go rozpoznali na zdjęciu. Ma ksywkę Szurik, a jak się naprawdę nazywa, nikt nie wie.

– Co za dziwny pseudonim – Szurik! – odezwał się Fandorin, żeby Ałtyn nie pomyślała, że się przestraszył. Dłoń, w której trzymał słuchawkę, nagle stała się obrzydliwie zimna i lepka.

– Killer najnowszej generacji, ma własny, indywidualny styl. To miłośnik lat sześćdziesiątych: dżinsy, trampki i tak dalej. Słowem, Kaukaska branka [44].

– Co takiego? – nie zrozumiał magister. – Co ma do tego jakaś branka?

– Nieważne. Ma niezły wykaz przebiegu służby. Załatwił Atlasa, Kulfona i Lewonczika, którzy działali na własną rękę w okolicach Moskwy. Mój informator utrzymuje, że bracia Otariszwili to prawdopodobnie także robota Szurika. Jak również prezes Swiatogorbanku i Stowarzyszenia Inwalidów. Ach, zresztą po co ja ci to opowiadam – prawdziwy z ciebie jeżyk we mgle, nic z naszej historii najnowszej nie kumasz! Krótko mówiąc, Szurik to niekoronowany król killerów Najwyższej klasy profesjonalista. Mniej niż sto tysięcy zielonych za zlecenie nie bierze. Tak wytrawny zabójca zwykle ma nad sobą jakiegoś szefa, ale dla kogo pracuje Szurik, nie wiadomo. Co jeszcze? Aha, facet ma własny styl – nie lubi zabijać z daleka. Nie lubi się też posługiwać materiałami wybuchowymi ani bronią z celownikiem optycznym, woli pistolet, nóż, kastet, a niekiedy w ogóle ogranicza się do rękodzieła – ma piąty dan w karate. Wiesz, należy do tych morderców, którzy lubią znajdować się z ofiarą twarzą w twarz.

– W…wiem – wykrztusił z trudem Nicholas, przypomniawszy sobie uśmiechniętego wesoło okularnika.

– Szkoda nerwów – uspokoiła go Ałtyn. – Szurik to już zimny trup. Chłopcy Soso go dopadli.

– Tak, oczywiście – rzekł cicho Fandorin.

– Siedź w domu i czekaj na mnie. Podjadę jeszcze tylko do centrum informacyjnego, dziewczyny mi obiecały ściągnąć książki na temat biblioteki Iwana Groźnego i wycinki prasowe dotyczące jej poszukiwań. Bardzo zgłodniałeś?

– Nie, nie bardzo…

– To dobrze. Wytrzymaj jeszcze trochę.

Magister odłożył słuchawkę i zaczął się miotać po pokoju.

Szurik, ten koszmar z ulicy Wiązów, jest zdrów i cały! Karteczkę napisał on, nie ma co do tego najmniejszych wątpliwości. Milles pardons! Również on podrzucił neseser, któż by inny? Wczoraj na bulwarze stał sobie najspokojniej w świecie i machał mu ręką. Zapamiętał numery samochodu, więc o adres dowiedział się bez trudu. Brr, wszedł tutaj w nocy, patrzył na niego i na Ałtyn bezbronnych, śpiących. Z jakiegoś powodu ich nie zabił. Rozmyślił się? Otrzymał nowe instrukcje? Na pewno.

Nie wiadomo, jaką grę prowadzi ten uśmiechnięty zabójca, ale Nicholas nie może narażać na niebezpieczeństwo filigranowej dziennikarki. I tak znalazła się przez niego o włos od śmierci. Dla degenerata, który lubi patrzeć swoim ofiarom w oczy, zabić czarnooką dziewczynę wzrostu metr pięćdziesiąt jeden to pestka, nawet mu ręka nie zadrży.

Trzeba natychmiast się stąd wynosić. Tylko jak? Mieszkanie na pewno jest obserwowane. Co robić? Co robić? Co robić?

Fandorin spakował neseser i jeszcze jakieś dziesięć minut obijał się bez sensu po mieszkaniu, ale w końcu wziął się w garść – usiadł, założył nogę na nogę, splecione dłonie położył na kolanie. Zmusił się do spokoju.

A więc tak.

Przede wszystkim należy odsunąć niebezpieczeństwo od Ałtyn. To sprawa najważniejsza. O reszcie pomyśli potem.

Powinien jej był powiedzieć, że Szurik żyje i krąży gdzieś w pobliżu. Teraz już za późno, Nicholas nie ma nawet numeru jej komórki.

Zostawić Ałtyn wiadomość?

Ale przecież ledwie zdąży wyjść z mieszkania, ktoś zaraz się tu pojawi. To pewne. Jak widać, zabić go na razie nie zamierzają. A więc będą go śledzić, czyli, mówiąc językiem Ałtyn, namierzać. Niewątpliwie jest im do czegoś potrzebny, w przeciwnym razie po co by mu zwracali neseser?

A jeśli ci potężni przeciwnicy chcą go mieć na oku, bez wątpienia założą w mieszkaniu Ałtyn podsłuch. Nie wiedzą przecież, że on tu więcej nie wróci.

Trzeba zatem zrobić tak, żeby się o tym dowiedzieli.

Fandorin wziął kartkę i zamaszyście napisał flamastrem:

Lalka, przekimałem się, a teraz się zmywam. Dzięki, żeś mnie przygarnęła. Nawet sobie nie wyobrażasz, jak bardzo w porę nawinęłaś się wczoraj ze swoim wózkiem. Jestem ci za to cholernie wdzięczny i jako premię dorzucam pół stówy do tamtej setki. Dziękuję też, że nie zadawałaś żadnych zbędnych pytań. Za to jeszcze połówka. Całusy.

Kola

„Kola” – tak, w porządku, Ałtyn zrozumie. Może jeszcze coś dodać, żeby uprzedzić ją o niebezpieczeństwie?

Nie, trudno uważać Szurika za idiotę. Samo niespodziewane opuszczenie mieszkania przez Nicholasa i obraźliwy sens liściku powinny podpowiedzieć Ałtyn, że coś jest na rzeczy. Fandorin pomyślał chwilę, przekartkował swój notes i wzmocnił efekt dopiskiem:

A numerek był - pełen wypas.

No. Teraz na pewno wszystko będzie dla niej jasne. Miejmy nadzieję.

Położył na liściku dwa banknoty pięćdziesięciodolarowe. Na wszelki wypadek zapamiętał numer telefonu umieszczony na aparacie. Dzwonić, naturalnie, mu nie wolno. Chyba tylko tak, żeby usłyszeć jej głos. Upewnić się, że dziewczyna żyje.

Na razie nic więcej nie mógł zrobić. Jak mówi Ałtyn, trzeba wziąć tyłek w troki – czym prędzej na lotnisko. Jeżeli nie będzie już wolnych miejsc w samolocie do Londynu, lecieć dokądkolwiek, byle jak najdalej stąd.

Żegnaj, mała, dzielna kobietko, której pragnieniem jest urosnąć o pięć centymetrów i być kochaną. Oby twoje marzenia się spełniły.

Przed wyjściem z klatki schodowej Fandorin wziął głęboki wdech i znów się przeżegnał – widać weszło mu to już w nałóg. Umyślnie powoli, bez pośpiechu, przeszedł obok starszych kobiet, siedzących na ławeczce i przyglądających mu się bezceremonialnie. Słyszał, jak jedna z nich oznajmiła donośnym szeptem:

– To ten od Ałtyn. Nocował u niej.

Druga rzuciła:

– Ale tyka grochowa!

Nie rozglądać się na boki. Głupi Anglik niczego nie podejrzewa, przekonany, że to czuwająca nad nim opatrzność zwróciła mu neseser.

Na prawo jest brama. Teraz trzeba skręcić. Żadnych kroków z tyłu nie słychać.

Na pełnej kurzu, zalanej słońcem ulicy Fandorin wreszcie obejrzał się za siebie. Nikogo. Dla pewności szedł chodnikiem jeszcze parę minut, ale nic podejrzanego nie zauważył.

A może niepotrzebnie dramatyzuje? Przecież pan Iks, przeczytawszy pismo Corneliusa, mógł naprawdę stracić zainteresowanie poszukiwaniem księgozbioru.

Tym lepiej!

No dobrze. Trzeba zatrzymać jakiś samochód. W przewodniku znalazł informację, że w Moskwie jest mało taksówek, za to instytucja prywatnych przewozów wręcz kwitnie. Za niewielkie pieniądze – pięć dolarów – można z odległych peryferii dostać się do centrum. Nicholas tak właśnie zrobi. A potem prawdziwą taksówką pojedzie na Szeriemietiewo.

Obejrzał się jeszcze raz (nadal nikt go nie śledził), po czym zaczął się rozglądać za łebkiem. Jak na złość mijały go same ciężarówki. Cóż, nic dziwnego – zbliżał się koniec dnia pracy.

Wreszcie zza zakrętu śmignął jaskrawoczerwony sportowy wóz. Nicholas podniósł rękę i zaraz ją opuścił. Po diabła właścicielowi takiego szykownego pojazdu pięć dolarów?

Ale jaguar bezszelestnie zahamował przy chodniku. Z cichym, ledwie słyszalnym szmerem opuściła się w dół przyciemniona szyba.

Za kierownicą siedział wiking o złocistych włosach do ramion i krótko przystrzyżonej bródce. Bławatkowe oczy spoglądały na magistra z pełnym rozbawienia niedowierzaniem.

– A niech mnie, żywy Angol! Brakuje tylko parasola i melonika. I to gdzie, w Bieskudnikach! What are you doing here, dear sir? [45].

– Prawdę mówiąc, chciałem się dostać na Szeriemietiewo – wymamrotał Fandorin, speszony faktem, że wystarczy jeden rzut oka, by w nim rozpoznać Brytyjczyka.

– Nie Angol, ale doskonała podróbka – skonstatował nordycki przystojniak. – Znać rękę mistrza. Proszę wsiadać, sir, podrzucę pana kawałek. A dalej już każdy taryfiarz zawiezie pana na Szare Maćkowo.

Wóz płynnym, kocim susem wyskoczył do przodu, wgniatając Nicholasa w miękkie, sprężyste oparcie fotela.

Zaciekawiony wiking odwrócił się do pasażera i chciał coś powiedzieć, ale właśnie rozległy się pierwsze takty marsza Mendelssohna (Nicholas czytał w gazecie, że Rosjanie uwielbiają muzyczne sygnały dźwiękowe w telefonach komórkowych) i początek rozmowy trzeba było odłożyć.

– Tak – rzucił w słuchawkę blondyn.

Potem, po chwili milczenia, rzekł ostro:

– Czarnomor już różne rzeczy mówił. A pan, Leonidzie Robertowiczu, obiecał licencję? Obiecał pan. Szmal pan wziął? Wziął pan. To niech pan teraz zrobi porządek z tym burdelem, czyli, kulturalnie rzecz ujmując, wywiąże się ze swoich obowiązków… No, tak to już inna rozmowa… A więc jutro jest kolegium w ministerstwie? Dobrze, będę czekał. I niech pan nie zapomina, że to pańskie zmartwienie, nie moje. Auf wiederhören [46].

Nicholas wiedział, że w środowisku wyższych urzędników państwowych i w sferach biznesu Czarnomorem nazywa się samego premiera [47], i z zainteresowaniem spojrzał na właściciela samochodu. Kim może być, jeśli nawet szef rządu nie jest dla niego autorytetem? Jakimś wielkim przemysłowcem? Lobbystą?

– No, czemu pan milczy, sir? – zwrócił się do Nicholasa biznesmen, skończywszy rozmowę telefoniczną. – Opłatę za przejazd stanowi błyskotliwa konwersacja. Proszę coś opowiedzieć o sobie. Kim pan jest?

Znowu rozległy się dźwięki marsza weselnego.

– To ja – znów rzucił do słuchawki noworosyjski macho. -…Coś ty, Tolan, z choinki się urwałeś?… Aha, już. Jakie, kurna, jakie? Co ty mi tu pieprzysz?… Jasne, mogę im trochę odpuścić, to żaden problem, tylko żebyś potem nie jęczał… No dobra, Tolan, umowa stoi.

Ta rozmowa prowadzona była w zupełnie innym tonie niż poprzednia. Nicholas nic z niej właściwie nie zrozumiał. A więc ten facet nie jest politykiem ani biznesmenem, tylko kryminalistą?

Tym razem wiking ze złością cisnął telefon na deskę rozdzielczą i mruknął pod nosem: „Kutas złamany”. Zaraz jednak przypomniał sobie o pasażerze, odsłonił w uśmiechu białe zęby i powiedział:

– Pardon. Nawet nie dadzą człowiekowi porozmawiać. Ten blezer to od Harrodsa? Rękaw jest podarty, widział pan?

– Wiem, dziękuję. Wczoraj tak pechowo upadłem… – Nicholas również się uśmiechnął. – Pewnie trzeba go będzie wy…

Kierowca poprawił nagle lusterko, zerknął do tyłu i przerwał Fandorinowi w pół słowa:

– Ej, sir, mamy ogon. To pański czy mój? Mnie chyba teraz nikt nie namierza.

Fandorin także się obejrzał i zobaczył całkiem blisko, w odległości jakichś dwudziestu jardów, jasnozielonego dżipa marki Niva. Za kierownicą siedział facet w okularach, z jasną, rozwichrzoną czupryną. Szurik!

– Mój – szybko powiedział magister i serce zaczęło mu walić jak szalone. – Wie pan co, nie chciałbym narażać pana na niebezpieczeństwo. Proszę się zatrzymać, wysiądę. Albo… – spojrzał na wikinga i dokończył cicho: -…albo niech pan doda gazu. Z takim silnikiem bez trudu go zgubimy.

Wypowiedział te słowa i zaczerwienił się ze wstydu, jako że prosić o tak niebezpieczną przysługę zupełnie nieznajomego człowieka było rzeczą po prostu niegodną. Ale strach, który znów wychynął z mrocznych zakamarków duszy, okazał się silniejszy od wszelkich innych emocji. Z pewnością tego samego uczucia doświadczyli cywilizowani pasażerowie promu „Christiania”, kiedy pokład zaczął się coraz bardziej przechylać w stronę ołowianoszarych, lodowatych fal… Ta myśl pomogła Fandorinowi opanować chwilową słabość.

– Nie, niech pan nie dodaje – wycofał się. – Wysiądę. To moje zmartwienie, nie pańskie.

Wiking wyrzucił kierunkowskaz i skręcił w prawo, w jakiś pusty zaułek.

– Nie będę – zapewnił, spoglądając w lusterko. Niva wciąż trzymała się w tej samej odległości. – Nie należy przekraczać dozwolonej prędkości. To po pierwsze. Nie wysadzę też pana, jako że moja bryka to to samo, co mój dom. Czyli jako gość znajduje się pan tu pod moją opieką. To po drugie… I po trzecie… – Skręcił jeszcze raz w kierunku znaku oznaczającego ślepą ulicę. – Jestem potwornie ambitny. Kiego grzyba ten palant się do mnie przyczepił?

Samochód zarzucił – to kierowca nacisnął na pedał hamulca. Niva też się zatrzymała, zmniejszywszy dystans do dziesięciu jardów. Wokół było pusto, stały jakieś garaże, rosły zakurzone krzaki.

Widząc, że zuchwały blondyn zamierza otworzyć drzwi, Nicholas w panice chwycił go za rękaw.

– Co pan robi? Nie ma pan pojęcia, kim jest ten człowiek!

– A pan nie ma pojęcia, kim jest Wład Sołowjow – odparł niewzruszony samobójca. – Dobra, niech pan nie świruje, sir. Wyjdźmy i pogadajmy jak ludzie.

Wysiadł z auta, zatrzasnął drzwiczki i bez pośpiechu ruszył w stronę zielonego dżipa.

Fandorin także otworzył drzwi po swojej stronie, żeby krzyknąć: „Uwaga, jest uzbrojony!”.

Ale nie krzyknął. Żeby nie wyjść na jeszcze większego idiotę, niż był w rzeczywistości.

Magister nagle uświadomił sobie jasno, że wpadł w pułapkę. Ci dwaj – dziwny biznesmen i Szurik – to jedna szajka. Jaguar nie przypadkiem zatrzymał się przy tyczkowatym Angliku.

Nicholas spojrzał na stacyjkę. No jasne, kluczyki Wład zabrał ze sobą.

Wyskoczyć z wozu i rzucić się biegiem do ucieczki przez pustkowie?

Ale właściwie po co? Jak się wydaje, nie zamierzają go zabić. Na razie. Cóż, w końcu może przynajmniej wyjaśnią, czego od niego chcą.

Pogodziwszy się z tym, co nieuniknione, odwrócił się, by obserwować spotkanie wspólników.

Szurik nie wysiadł z dżipa. Siedział, wystawiwszy łokieć przez otwarte okno, i z niewinnym uśmiechem spoglądał na zbliżającego się wolnym krokiem eleganta w kremowym włoskim garniturze, z pękiem kluczyków w ręce. Czy się przywitają? Wymienią uścisk dłoni?

– Salem alejkum – rzekł przyjaźnie Wład Sołowjow i nagle cisnął kluczami w twarz Szurika – błyskawicznym, precyzyjnym ruchem.

Pęk kluczyków trafił prosto w okulary, szkło pękło z chrzęstem. W tej samej chwili Wład jednym skokiem pokonał ostatnie metry, dzielące go od nivy, chwycił Szurika za jasną czuprynę i dwa razy mocno walnął jego głową o kant drzwiczek.

Nicholas osłupiał.

Zręczny wiking otworzył drzwi dżipa i Szurik runął twarzą na asfalt, przy czym okazało się, że w prawej ręce ściska znany magistrowi pistolet z matowoczarnym tłumikiem.

Wład Sołowjow wziął broń, obejrzał ją i nie odwracając się, machnął na Fandorina, żeby się zbliżył. Nicholas podszedł na uginających się nogach i stanął w pewnej odległości od nieruchomego ciała.

– Beretta 93 – oznajmił z szacunkiem Sołowjow. – Kawał gnata. Wali potrójnymi seriami. Chyba się wplątałem w jakąś śmierdzącą historię. Kim jest ten Genosse?

Trącił czubkiem kowbojskiego buta nieruchomą, dziwnie skręconą rękę leżącego.

Nicholas nie zdążył odpowiedzieć, gdyż ręka nagle ożyła – chwyciła Włada za but. Szurik, nie wstając, wygiął ciało w łuk i silnym kopnięciem złączonych nóg w kostkę podciął przeciwnika.

Sołowjow runął na wznak, a killer gwałtownie podciągnął kolana do podbródka i jednym sprężystym ruchem zerwał się na nogi. Nie dając się wikingowi opamiętać, z rozmachem kopnął w pistolet (dziś miłośnik lat sześćdziesiątych był nie w trampkach, lecz w ciężkim obuwiu turystycznym, tak zwanych traktorach) – broń potoczyła się w bok, podskakując na asfalcie. Obróciwszy się na pięcie, Szurik wymierzył cios nogą w przeciwnym kierunku – celował w podbródek przeciwnika, ale ten zdołał się uchylić, zrobił przewrotkę przez głowę i stanął na nogach. Całe plecy eleganckiej kremowej marynarki były pokryte czarnymi zaciekami.

Z wysuniętymi pięściami Szurik rzucił się do przodu. W jednej chwili splątane ze sobą ręce i nogi walczących zawirowały niczym śmigła wentylatora. Dawniej Nicholas widywał taką młóckę tylko w hongkońskich filmach i uważał, że to najzwyklejsze triki. Krótkie, ochrypłe okrzyki mieszały się z dźwięcznymi odgłosami ciosów. Widać było, że starli się ze sobą dwaj mistrzowie walki wręcz, ale to nie dawało Fandorinowi prawa, by pozostawać jedynie biernym obserwatorem. On również zatem wrzasnął przeraźliwie i rzucił się na killera. Oczywiście, nie po to, by zwalić go z nóg – skądże znowu! – ale choć na chwilę odciągnąć jego uwagę od Sołowjowa i przynajmniej w ten sposób tamtemu pomóc.

Nie na wiele się to zdało. Szurik, nawet się nie oglądając, zrobił wymach nogą do tyłu i trafił Nicholasa dokładnie w krocze, tak że magister aż przysiadł. Bezkresny wszechświat w mgnieniu oka skurczył się do rozmiarów potraktowanego kopniakiem miejsca.

Przewalając się z boku na bok jak kaczka, Fandorin odkuśtykał na bok. Boże, co to był za ból!

I nagle dostrzegł pistolet, który leżał przy krawężniku, połyskując w słońcu. Zapominając o bólu, rzucił się w tamtą stronę, chwycił broń i odwrócił się – dokładnie w chwili, gdy rozgrywał się finał fascynującego pojedynku.

Wład Sołowjow, cofając się przed wypadami zwinnego Szurika, zahaczył wysokim obcasem kowbojskiego buta o pokrywę studzienki kanalizacyjnej. Zachwiał się, machnął rękami i natychmiast otrzymał potężny cios nogą w nieosłoniętą klatkę piersiową. Upadł, szeroko rozrzuciwszy ramiona, i leżał bez ruchu.

– Ani kroku! Ręce do góry! – krzyknął do killera Fandorin, wysuwając przed siebie pistolet.

Nigdy dotąd nie trzymał w ręku broni, wiedział jednak, że gdzieś przy rękojeści powinien się znajdować bezpiecznik. Jeśli się go nie odciągnie (a może odwrotnie?), pistolet nie wystrzeli.

Magister drugą ręką obmacał gładką powierzchnię z prawej strony, potem z lewej, i przesunął jakąś dźwigienkę. Pozostawało mieć nadzieję, że to właśnie był bezpiecznik. Teraz należało zachować najwyższą ostrożność – nieznaczny ruch palcem wskazującym i broń może wypalić.

– Ręce do góry! – jeszcze raz krzyknął ostrzegawczo do Szurika, który stał nad powalonym przeciwnikiem i spoglądał na magistra z pobłażliwym uśmiechem.

Killer pokiwał głową i ruszył w stronę Nicholasa.

– Stać! – wrzasnął jeszcze głośniej Fandorin. – Bo strzelę! Słowo honoru!

Szurik nie dał jednak wiary temu zapewnieniu i nawet nie zwolnił kroku.

Magister tyle razy widział podobną scenę w filmach, że doznał wyraźnego uczucia déjà vu - amator z pistoletem w drżącej ręce i bandyta, który wie doskonale, że normalny, cywilizowany człowiek nie jest w stanie strzelić, stojąc z przeciwnikiem twarzą w twarz.

– Ostrzegam! – uprzedził Nicholas, sam czując w swym głosie zdradzieckie błagalne nutki. – Ostrzegam! Proszę się zatrzymać! Niech mnie pan nie zmusza…

– Dobra, dobra – z udawaną szorstkością przerwał mu Szurik, po czym wyciągnął rękę po broń podskakującą w rozdygotanej dłoni Fandorina.

W tej chwili Nicholas z całą ostrością uświadomił sobie, że nigdy i za nic nie potrafi strzelić do człowieka, który patrzy mu prosto w oczy i uśmiecha się. Ze strachu i bezsilności palce magistra mimo woli się zacisnęły, a pistolet raptem jakby sam z siebie wydał trzy głuche cmoknięcia. Nastąpiły po sobie błyskawicznie: cmok – cmok – cmok.

Szurik nagle zgiął się wpół jak przełamany, nie odrywając wzroku od osłupiałego Fandorina. Wargi killera wciąż jeszcze były rozciągnięte w szyderczym uśmiechu, ale jego oczy rozszerzyły się ze zdumienia i Nicholas spostrzegł ze zdziwieniem, że jedno z nich jest, jak przedtem, niebieskie, a drugie nie wiadomo dlaczego piwne.

Ach, w czasie bójki musiało mu wypaść kolorowe szkło kontaktowe, wytłumaczył sobie magister i cofnął się o krok. Szurik jeszcze chwilę stał skurczony w nienaturalnej pozie, po czym zwalił się bokiem na asfalt. Leżał zgięty, przyciskając obiema rękami brzuch, i wciąż szeroko się uśmiechał.

Nicholasa ogarnął przeraźliwy strach. Sam nie wiedział, czego boi się bardziej – czy tego, że ten człowiek zaraz umrze, czy też, że wstanie i znów go zaatakuje z tym swoim ohydnym uśmiechem.

Szurik jednak ani nie wstawał, ani nie umierał – jego noga w ciężkim bucie podrygiwała, a on monotonnie, w równych odstępach czasu wydawał z siebie ciche stęknięcia:

– A… a… a… a…

Z ust wyciekała mu krew, która utworzyła już na ziemi niewielką ciemną kałużę.

Tymczasem ocknął się Wład. Usiadł i potrząsnął parę razy głową, jakby chciał rozpędzić resztki zamroczenia. Popatrzył na Nicholasa, potem na leżącego Szurika. Wstał lekko i podniósł kluczyki. Rękawem beznadziejnie zniszczonej marynarki otarł rozbite wargi.

– Załatwiłeś gnoja? – spytał, zwracając się do Fandorina na „ty”. – Ostro pogrywasz. No, no, Michaelu Jordan, niezłych masz koleżków. Widziałeś, jak mnie młócił?

– Ma piąty dan w karate – wyjaśnił Nicholas, nie spuszczając oczu z rannego killera. – Potrzebna mu szybka pomoc.

– Jasne. – Wład podszedł, stanął obok Fandorina. – Piąty dan? A więc wszystko się zgadza. Ja mam czwarty. No, czego się tak gapisz? Widzisz przecież, że człowiek się męczy. Udziel mu szybkiej pomocy, wszystko w twoim ręku.

Pokazał gestem pistolet, który Nicholas wciąż jeszcze ściskał w dłoni. Magister w osłupieniu gapił się na Sołowjowa. Czyżby Wład namawiał go, żeby dobić rannego?

– Co, to twój pierwszy raz, czy jak? – Wiking pokiwał złocistą głową. – No, to jeszcze większa bomba. Takiego starego wygę załatwiłeś. Nie pękaj, dokończ roboty. On i tak korkuje. A z nas zrobiłby miazgę bez mrugnięcia okiem… No dobra! Daj, ja to załatwię.

Wyjął broń ze zwiotczałych palców magistra i wycelował w głowę Szurika.

– Nie patrz, skoro jesteś taki delikatny.

Należało powstrzymać zabójcę, ale Nicholasa ogarnęła taka apatia, że starczyło mu sił jedynie na to, by się odwrócić.

Jeszcze jedna seria cmoknięć i stękanie umilkło.

Sołowjow objął Nicholasa za ramiona i szybko poprowadził do jaguara.

– No, już po wszystkim, kolego. Spadamy.

Pobieżnie przetarł berettę chusteczką, wyjął nie do końca wystrzelany magazynek i pusty pistolet cisnął na asfalt, wyjaśniając przy tym Fandorinowi:

– Gdyby go znalazły jakieś miejscowe szczeniaki, mogłyby narobić głupstw. Magazynek wyrzucę potem. Właź do wozu, piękny nieznajomy. No, w niezłe gówno przez ciebie wdepnąłem.

Gdy stanęli na pierwszych światłach, Sołowjow wyciągnął do swego pasażera rękę.

– A więc rozpocznijmy ceremonię oficjalnej prezentacji. Wład Sołowjow.

Fandorin, zacinając się, oznajmił:

– Niko… Nikołaj Fandorin.

– Interesujący z ciebie gość, Kola. Po prostu mam już taki fart, że wciąż trafiam na interesujących ludzi. Bez chwili przerwy. Nie obraź się, to nie są pretensje do ciebie, tylko do Pana Boga. Wybacz, proszę, pustą ciekawość, ale kogośmy przed chwilą uziemili? – Zerknął spod oka na białą jak mąka twarz magistra. – Nie wyglądasz mi na kogoś z branży. Mówiąc językiem prostaków, raczej na prymusa i lalusia. Powiedz mi, prymusie Kola, co się takiego stało w twoim życiu, że uganiają się za tobą najwytrawniejsi bandyci z berettami dziewięćdziesiąt trzy w ręku?

Nicholas miał wielką ochotę opowiedzieć wszystko temu zuchwałemu, pełnemu fantazji facetowi, choćby spłacając w ten sposób dług wdzięczności. Z drugiej jednak strony, byłoby posunięciem absolutnie nieodpowiedzialnym wplątywać postronnego człowieka w swoje zawikłane sprawy. Wład i tak już przez niego „wdepnął w niezłe gówno”. Straszliwy Szurik nie żyje, ale Ałtyn mówiła, że killer musi mieć nad sobą jakiegoś szefa…

Sołowjow odczekał pół minuty, po czym wzruszył ramionami.

– Nie chcesz, to nie mów. Twoje prawo. Uratowałeś mi życie, Kola. Gdybyś nie stuknął tego gnoja, załatwiłby mnie na cacy.

– Widzi pan… – zaczął wzburzony Fandorin. – Widzisz, Wład, nie jestem pewien, czy mam prawo wciągać cię w tę historię… To niejasna i zawikłana sprawa. Powiedziałbym nawet, tajemnicza. I bardzo niebezpieczna.

– Niebezpieczna – niech tam, to akurat nie nowina, ale cudzych tajemnic nie lubię. – Wład skrzywił się. – Własnych mam potąd. Mów, czemu chcesz jechać na Szeriemietiewo? Zamierzasz wyskoczyć do słonecznej Antalyi czy też do gościnnych Czech? Chcesz odpocząć od swoich kumpli? Rozumiem cię, Kola, zwłaszcza jeśli wszyscy są w typie tamtego señora. Może masz jakieś problemy? Chętnie ci pomogę. Jak to się teraz mówi, długi należy spłacać, byle zielonymi. Paszporcik, wiza – nie ma sprawy. Wszystko będzie gotowe w ciągu doby. Możesz się urwać choćby do Nowej Zelandii.

– Dziękuję, nie trzeba. Dokumenty mam. – Nicholas wyjął z kieszeni paszport i pokazał go Władowi.

Ten otworzył czerwono-złotą książeczkę, zajrzał do niej i gwizdnął.

– No to z ciebie faktycznie Angol. Ale się porobiło. Tylko wiesz co, Kola, z Szeriemietiewem chyba lepiej poczekać. Jesteś pewien, że nikt nie był świadkiem, jak dokonywaliśmy czynu niezgodnego z prawem? Że żaden dziadek nie podglądał przez szparę w garażu, żadna babuleńka nie zbierała butelek ani żaden pijaczek nie odlewał się akurat w krzakach? Widzisz, strasznie się rzucasz w oczy przez ten swój koszykarski wzrost. Nasza mentownia to, oczywiście, nie Scotland Yard, ale jeśli dostaną cynk na temat faceta o cudzoziemskim wyglądzie, z zielonymi smugami na policzkach i miną debila, zgarną cię, zanim się obejrzysz. Radzę się gdzieś zaszyć na dzień czy dwa, a ja tymczasem się dowiem, czy cię szukają, czy nie. Jeśli nie masz jakiejś mety, poproś o azyl polityczny Władika. Wszystko załatwię. No, Kola, a teraz koncert życzeń. Śpiewa Wład Sołowjow. Dla naszego przyjaciela ze słonecznego Albionu zabrzmi pieśń patriotyczna pod tytułem Nie tęsknię za brzegiem tureckim. I naprawdę zaśpiewał – pięknym, dźwięcznym barytonem:

A ja w ojczyźnie zostaję,

Bo kocham rodzinny mój kraj.

I to wam szczerze wyznaję:

Angielski nie wabi mnie raj!

Fandorin milczał, wzruszony. Był pod wrażeniem. Jego myśli biegły mniej więcej następującym torem.

A jednak słowa Dostojewskiego o powszechnej wrażliwości rosyjskiej duszy zawierają w sobie wielką i bezsporną prawdę. Weźmy chociażby takiego Władika – zdawałoby się, typ z marginesu społecznego, według zachodnich norm, po prostu bandyta, a ileż subtelności, jakaż szeroka dusza w tym flibustierze Nowej Rosji! Od razu rodzi się skojarzenie na temat wzajemnych relacji Pietruszy Griniowa z krwawym i potężnym Pugaczowem [48]. On także z wdzięczności za kubrak zajęczy odpłacił szczodrze bez miary, równie niepohamowany w czynieniu dobra, jak i zła. Oto jakie typy ludzkie rodzi rosyjska ziemia! Jest w nich i piękno, i siła, i fantazja, i szlachetne porywy duszy – a jednocześnie absolutna pogarda dla wszelkiego prawa i powszechnie obowiązujących norm moralnych. Przecież ten tu facet przed chwilą władował człowiekowi trzy kule w głowę, a nie widać po nim najmniejszych oznak refleksji – siedzi sobie i śpiewa, jakby nigdy nic.

– No co, namyśliłeś się? – zapytał wesoło nowo objawiony Pugaczow, wyprzedzając prawą stroną milicyjny radiowóz. Fandorin obejrzał się za siebie, pewien, że stróże porządku natychmiast zatrzymają winowajcę. Ale kierowca w mundurowej czapce zerknął na numery jaguara i tylko pokiwał głową.

– Zabiliśmy człowieka, Wład – powiedział cicho Nicholas. – I o niczym innym nie potrafię teraz myśleć.

Twarz wikinga-flibustiera stężała, oczy przymrużyły się, jakby wiatr dmuchnął mu w twarz.

– To, Kola, są zaszłości delikatnego angielskiego wychowania. W dzieciństwie na pewno nosiłeś krótkie spodenki, a w szkole biliście się tylko do pierwszej krwi.

– Czyżby u was było inaczej? – zdziwił się magister.

– Ja, Kola, dorastałem w Czernogorsku. Od malucha w przedszkolu praliśmy się do całkowitej utraty przytomności. Tak, pełny odjazd. Słyszałeś kiedy o tym mieście?

– Nie.

– Mało kto o nim słyszał. To szambo, nie miasto: trzynaście kopalń, dwadzieścia punktów sprzedaży alkoholu, dwa szpitale gruźlicze, cztery cmentarze i czterdzieści tysięcy degeneratów, bydła, dla którego nie było innego miejsca na ziemi. I jeżeli ja teraz rozbijam się jaguarem, mam biuro w pałacu hrabiów Dobrińskich, dwadzieścia sześć szybów na Półwyspie Jamalskim, willę w Saint-Tropez i jeszcze wiele innych rzeczy, to nie dlatego, że dobrze się uczyłem w szkole, tylko dlatego, Kola, że wcześnie poznałem jedną pieprzoną prostą prawdę. – Ze złością uderzył dłonią w kierownicę. – Jeżeli ja, ludzkie bydlę, chcę się wyrwać z zagrody kopalnia – monopolowy – gruźlica – mogiła, muszę własnym łbem staranować wiele płotów. Dlatego żadnych przeszkód na swojej drodze nie uznaję. Pruję prosto tam, dokąd chcę. Wład Sołowjow przed niczym się nie cofa. Jeżeli już coś robię, to do oporu, bez taryfy ulgowej. Kiedy stawiam przed sobą jakiś cel – zdechnę, ale dopnę swego. Tyle że wcześniej zdechną ci, którzy staną mi na drodze. A było takich wielu. I wielu zdechło, ale nie z mojej winy. Sami tego chcieli. I twój kumpel dziś też odwalił kitę na własne życzenie. Może tu nie Anglia, Kola, ale żyjemy zgodnie z pewną angielską zasadą. Sformułował ją twój rodak, Karol Darwin. Brzmi ona: albo oni ciebie, albo ty ich. A jeżeli ktoś nie chce się stosować do tego prawa, gnije w Czernogorsku, chleje gorzałę i po kawałku wypluwa płuca.

Namiętne expose czernogorskiego zwolennika teorii ewolucji wywarło na magistrze pożądane wrażenie – Nicholas miał teraz głębokie poczucie winy, że dorastał w zadbanym, uładzonym Kensingtonie, w dzieciństwie uczył się gry na flecie, a w wieku jedenastu lat chciał się powiesić, gdyż sir Alexander nie kupił mu kucyka.

Na wprost nich i po prawej stronie ukazał się kompleks szarych, klockowatych budynków, lśniących czysto wymytymi oknami. Przed budynkami zastygł w baletowej pozie Hermes z brązu.

Sołowjow przejechał linię ciągłą i zatrzymał się koło jednopiętrowego pawilonu z wywieszką „Szynk”:

– Co to? – spytał Fandorin.

– To, co napisane – szynk. Głowa mnie boli, Kola, bo nieboszczyk parę razy zdrowo mi przyłożył. Pierś także. W ustach mam słony smak, to krew, ząb mi się rusza. Muszę się trochę podleczyć.

Nicholas się zdziwił:

– Ale przecież to nie szpital?

– Ten ansztalt, Kola, należy do mnie, i jest tu wszystko – restauracja, bar, gabinety – a w razie potrzeby może być i szpital. Zresztą po rosyjsku „podleczyć się” to znaczy napić się wódki.

– Ja nie piję alkoholu. W ogóle.

– A kto pije? – obruszył się Wład, wysiadając z auta. – Powiedziałem przecież: tylko dla zdrowia. Posiedzimy, pogadamy, poznamy się bliżej. Uronimy kroplę za spokój duszy naszego drogiego zmarłego.

Samej restauracji jednak Nicholas nie zobaczył. Obok szatni na schodach, które prowadziły na piętro, powitała ich bardzo przystojna blondynka w prostym eleganckim kostiumie – kelnerka czy może kierowniczka sali.

– Witaj, Władik – powiedziała łagodnym, aksamitnym głosem i lekko się zarumieniła.

– Cześć, Zinuś. – Sołowjow popatrzył na kobietę z wyraźnym zadowoleniem. – Daj nam gabinet. Zadysponuj wszystko, co trzeba, i niech nam nikt nie przeszkadza. W porządku?

– Dobrze, Władik – zagruchała ślicznotka. – Sama was obsłużę. Zjecie coś konkretnego, czy chcecie tylko lekką przekąskę?

– Przynieś, co tam masz dobrego. Potem zobaczymy.

Sądząc z tego, co się znalazło na stole, Zinka rzeczywiście nie poskąpiła dla Władika najbardziej wyszukanych smakołyków. W ciągu pięciu minut pomiędzy dwoma nakryciami pojawiła się bateria karafek, butelek i całe mnóstwo półmisków z zakąskami, z których szczególnie zafrapował Nicholasa jesiotr w galarecie; kręgosłup o ostrych wyrostkach nadawał rybie wygląd jakiegoś kopalnego stworzenia z ery mezozoicznej. Trzy monumentalnych rozmiarów faski z kawiorem z bieługi, siewriugi i jesiotra w sklepie Caviar House przy Picadilly musiałyby kosztować parę tysięcy funtów. Nicholas uprzytomnił sobie, że ostatni prawdziwy posiłek jadł wczoraj rano, w hotelowej restauracji (sok ananasowy, omlet z serem, grzanka) i aż mu się żołądek ścisnął na myśl o czekającej go uczcie, a ślina nieustannie napływała do ust.

Zinuś ustawiła przed Sołowjowem długi rząd kryształowych kieliszków, napełnionych po brzegi przezroczystą cieczą.

– Nie piję dwa razy z tego samego – wyjaśnił Wład. – Takie już mam przyzwyczajenie. Skutki ciężkiego dzieciństwa. Jako szczeniak tyle wódy wyżłopałem prosto z gwinta z kumplami, butelka krążyła wkoło, z rąk do rąk, że teraz stałem się fanatykiem indywidualizmu… Co tak patrzysz? No to po maluchu – za to, że siedzimy, a nie leżymy, chociaż niewiele brakowało.

Jak tu za coś takiego nie wypić? Zwłaszcza że „leżeć” pisane było Fandorinowi, sądząc ze wszystkiego, już od wczoraj – spaść z dachu archiwum i więcej się nie podnieść.

– Nie łam się, prymusie, pij – ponaglił go Sołowjow. – Dobrze ci zrobi na nerwy.

Krótkim, wprawnym ruchem wlał zawartość kieliszka do gardła, tak że Nicholasowi nie pozostawało nic innego, jak pójść za przykładem gospodarza.

I nic strasznego się nie stało. Przeciwnie – magister poczuł przyjemne ciepło, lżej mu się oddychało. A kiedy zakąsił marynowanymi grzybkami, galaretą i pasztetem z gęsich wątróbek, jego zszargane nerwy rzeczywiście się uspokoiły.

– Za spotkanie dwóch interesujących facetów, którzy pasują do siebie jak kula do dziurki – oświadczył Wład. – No już, już, nie zwalniaj tempa. Regulować ruch będę ja. Tak jest, proszę, ogóreczek… Teraz jeszcze po jednej, zakąsimy i – stop. Zanim Zina zorganizuje coś na gorąco, pokażę ci twoją kwaterę.

Okazało się, że za załomem korytarza znajduje się wygodnie urządzony pokój – nie gorszy niż w pięciogwiazdkowym hotelu.

– Nie myśl tylko – mówił Sołowjow – że sprowadzamy tu dziewczyny. Widzisz, jest biurko, superkomputer, czasami nie chce mi się pruć do domu, do Żukowki, więc zostaję tutaj na parę dni. A teraz ty sobie pomieszkaj. Jutro będziemy wiedzieli, czy strażacy i gliniarze cię szukają. Neseser możesz tu zostawić, nikt go nie ruszy.

– Dlaczego strażacy? – zapytał Fandorin, puszczając mimo uszu wzmiankę na temat nesesera. Po dwukrotnej stracie cennej walizeczki nie chciał się z nią rozstawać ani na chwilę.

– Zapomniałem, żeś ty nie człowiek radziecki. – Wład machnął ręką. – Cholernie dobrze gadasz po rosyjsku. Uczyli nas w przedszkolu takiego wierszyka. Krótko mówiąc, wszyscy szukali jakiegoś szczyla. Nie pamiętam już, co on tam nabroił. Pewnie coś podpalił. Zresztą cholera z nim. No więc widziałeś swoją metę, drogę znasz. Możemy wracać. Czas poznać się bliżej.

Nicholas czuł natłok niezwykłych, ale całkiem przyjemnych wrażeń. Siedział przy stole, z głową opartą na ręce, i słuchał dobiegających z dołu, z restauracji, dźwięków akordeonu oraz silnego, lekko ochrypłego głosu, który śpiewał piękną pieśń o zakurzonych frontowych drogach, mgle, chłodach i trwodze. Blezer wisiał na oparciu krzesła, duszący krawat z szyi magistra przewędrował na szyjkę butelki. Przestrzeń wokół lekko się kołysała przed oczyma Fandorina i wydawała się jakby zamazana, ale to mu nie przeszkadzało – niech się kołysze. Nicholas zdawał sobie sprawę, że nie jest zupełnie trzeźwy, a tak precyzyjna samoocena świadczyła o tym, że także nie całkiem pijany. Sekret był dziecinnie prosty: należało zachować rozsądek i przezorność. Nie pić za każdym razem, kiedy zaprawiony w bojach Wład opróżnia kieliszek, tylko przepuszczać kolejki. Dwie przepuścić, trzecią wypić, dwie przepuścić, trzecią wypić. Co prawda, Zinuś ustawiła przed flibustierem już trzeci rząd kieliszków…

Bliższa znajomość została zawarta. Fandorin wiedział teraz o swoim nowym przyjacielu wszystko. Wład Sołowjow był dyrektorem generalnym holdingu Czarna Góra, w którego skład wchodził koncern zajmujący się wydobyciem ropy naftowej i gazu ziemnego Black Mounting, sklepy perfumeryjne Mont Noir, browar Schwarzberg, zakłady montażowe komputerów Kuroyama oraz sieć lokali rozrywkowych Montenegro (do niej właśnie należał fantastyczny lokal „Szynk”).

Również bezkresna słowiańska dusza generalnego dyrektora nie miała już dla Nicholasa tajemnic.

– W życie, Kola, trzeba się wgryzać ze smakiem, jak w chrupiące jabłko – pouczał Wład, wykonując zamaszyste gesty ręką, w której trzymał rumiane krymskie jabłuszko. – Żeby sok pryskał na wszystkie strony. Inaczej szkoda tlen marnować. Co, myślisz, że biuro na Wołchonce to szczyt marzeń Włada Sołowjowa? Gówno prawda! Und Morgen die ganze Welt [49], kapujesz? Ostateczny cel to nic, trzeba iść do przodu, rozumiesz?

– Rozumiem. – Nicholas kiwnął głową, obserwując z zaciekawieniem, jak stół z lekka się unosi nad podłogą, po czym znów się opuszcza, unosi się i opuszcza, i tak w kółko niczym podczas seansu spirytystycznego. – I wiem jedno, Władik. Jesteś absolutnie wszechstronny. Pełen harmonii. Po prostu człowiek renesansu. Zazdroszczę ci. – Rozgoryczony magister machnął ręką. – Masz temperament, pędzisz do przodu, czujesz wiatr w uszach, jesteś wystrzałowym facetem. Rozumiesz, co chcę przez to powiedzieć?

Władik, naturalnie, rozumiał doskonale – nawet lepiej niż sam Nicholas. Człowiek renesansu położył przyjacielowi rękę na ramieniu, schrupał jabłuszko i rzekł, ostrzegawczo kiwając palcem:

– I tu, Kola, robisz błąd. Nie wolno nikomu zazdrościć, to beznadziejne podejście do sprawy. Zazdrości ten, kto nie żyje własnym życiem. Ale jeżeli żyje, jeżeli robi to, do czego Pan Bóg go stworzył – wskazał palcem gdzieś w sufit – to nikomu nie będzie zazdrościł. Rozmawiam teraz z tobą szczerze jak na spowiedzi, bez picu. Kim jesteś? Historykiem?

– Historykiem – potwierdził magister i upił łyk z kieliszka.

– No i bądź sobie na zdrowie. Dlaczego miałbyś zazdrościć Władowi Sołowjowowi? Ze mnie przecież, Kola, zły człowiek. Bandyta. Wcześniej czy później noga mi się powinie. Zginę, ale z fasonem. Z trzaskiem. Tak jak żyłem. A ty pisz swoje książki. Dokonuj odkryć. – Zrobił niepewny gest widelcem w powietrzu. – U was… u historyków dokonuje się odkryć? Tak? No to idź na całość, pokaż, co potrafisz. Inaczej na cholerę komu taki historyk?

Oto słowa prawdy! Fandorin aż pokręcił głową z wrażenia. I w jednej chwili podjął decyzję, która wydała mu się elementarnie prosta i naturalna. Owszem, był nietrzeźwy, ale to nie miało wpływu na słuszność jego postanowienia. Dokonał właściwego wyboru – a coś takiego czyni się nie mózgiem, lecz sercem. Rozum może się mylić, serce – nigdy.

Nie wolno zostawić Corneliusa samego, pozwolić, by na próżno wyciągał z mroku dziejów rękę do dalekiego potomka. Nie wolno tchórzyć i wycofywać się, trzeba brać przykład z Włada. Jak Nicholas mógłby żyć dalej, czuć się pełnowartościowym człowiekiem i zachować szacunek dla siebie, gdyby nie rozwikłał tej tajemnicy, odrzucił pierwsze prawdziwe wyzwanie, jakie otrzymał w darze od losu?

Przepełniony tymi burzliwymi uczuciami, Fandorin powiedział cicho:

– Tak, Wład, historycy też niekiedy dokonują odkryć. I to jakich! Posłuchaj, zaraz ci coś opowiem…

Pochylił się do przodu, żeby poinformować przyjaciela o testamencie Corneliusa von Dorna, Liberii i bojarze Matfiejewie, ale do gabinetu akurat zajrzała Zina, Zinula, Zinuś. Podniosła z podłogi upuszczoną serwetkę, delikatnie zdjęła z ramienia Włada zielony pęd dymki, który nie wiadomo jak się tam znalazł, i bezszelestnie się oddaliła.

– Władik, przecież ona jest w tobie zakochana – donośnym szeptem oznajmił Nicholas, kiedy urodziwa kobietka wyszła. – Jak mi Bóg miły. Widziałeś, jak ona na ciebie patrzy? O-o, nie chodzi jej wcale o pieniądze. Mówię ci, szaleje na twoim punkcie.

Sołowjow z zainteresowaniem obejrzał się w stronę drzwi.

– Kto, Zinoczka? Poważnie? Wiesz co, Kola, mam żelazną zasadę: żadnych figli-migli z personelem, bo wtedy robota leży, a ja tu burdelu nie potrzebuję. Zina jest w „Szynku” kierowniczką administracji. To mądra baba, chciałem ją nawet przerzucić na kasyno. Złoty człowiek. Co, serio myślisz, że ona?…

Nicholas położył rękę na sercu i dla większej wiarygodności jeszcze zamknął oczy.

– Na sto procent. Szczęściarz z ciebie, Władik. I forsy masz jak lodu, i piękne kobiety na ciebie lecą.

– To prawda. – Generalny dyrektor Czarnej Góry nie zaprzeczał. – A wiesz dlaczego? Dlatego, że lekko je traktuję – i pieniądze, i baby. Pardon, kobiety. Do tego, Kola, sprowadza się cała filozofia. Dużo o tym myślałem. Pieniądze to żywy organizm. I im w nas, facetach, podoba się to samo, co laskom… Pardon, kobietom. I jedne, i drugie trzeba traktować lekko, wesoło, ale z należytą dbałością i troską. Ich braku nigdy nie wybaczają, rozumiesz? Stale się słyszy: mistyka pieniędzy, tajemnica kobiecej duszy. Nie wierz w to. Nie ma żadnej tajemnicy, wszystko jest bardzo proste. Grunt to odnosić się do nich tak samo jak do dobrych kumpli. Bez chamstwa, ale i bez stawiania na piedestał. Verstehst du oder nicht? [50] Można je kochać, jak najbardziej, ale nie należy im tego zanadto okazywać. Lepiej być powściągliwym. Wtedy same się do człowieka garną.

– Kto – pieniądze czy kobiety? – chciał wiedzieć dokładnie Fandorin, który słuchał z nadzwyczajną uwagą.

– Jedno i drugie. – Po chwili Sołowjow dodał: – Przepraszam cię, Kola. Zebrało mi się na filozofowanie. Chciałeś mi coś opowiedzieć.

Ta-ta-ta-tam! Ta-ta-ta-tam! – rozległ się marsz weselny po raz dziesiąty, jeśli nie piętnasty tego wieczoru. Nicholasa nie przestawało zdumiewać, w jaki odmienny sposób rozmawia Sołowjow ze swoimi niewidzialnymi interlokutorami: to mało zrozumiałym, lecz intrygującym żargonem przestępczym, to pełnym wyszukanie uprzejmych zwrotów (w rodzaju „jeśli pan tak łaskaw” czy „będę ogromnie zobowiązany”), oficjalnym, urzędowym językiem, to po angielsku, to po niemiecku, to znów w jakimś narzeczu tureckim.

„Renesansowy typ, Benvenuto Cellini” – zachwycał się Nicholas. Wład, słuchając rozmówcy po drugiej stronie linii, jednocześnie mistrzowskim ruchem opróżniał kieliszek. Zwykle telefon trwał nie dłużej niż minutę, ale tym razem rozmowa się jakoś przeciągała. Sołowjow nachmurzył się i zaczął bębnić palcami po stole.

– …To pewne? – sypał krótkimi pytaniami. -…I imię, i nazwisko?…A ukręcić sprawie łeb?… Kto, kto?… Sam?… Jasny gwint! No, to koniec, kaputt. Dupa blada… Kontrola?… U niego?… – I tak dalej w tym duchu.

Fandorin czekał niecierpliwie, aż tamci skończą rozmawiać. Zaraz opowie Władikowi coś takiego, że ten od razu zrozumie: praca historyka może być przygodą nie mniej fascynującą niż wielki rosyjski biznes.

– A więc takie buty, Kola – rzekł Wład, odłożywszy komórkę. Spojrzenie miał skupione i trzeźwe, jakby nawet nie pamiętał o trzech długich szeregach opróżnionych kieliszków. – Sprawa jest śmierdząca. To był mój człowiek, z mentowni. Zadzwoniłem do niego, kiedy tu przyjechaliśmy, i kazałem sprawdzić, czy nie ma jakiejś poruty. No wiesz, czy nikt nas nie przyuważył, czy nie jesteśmy poszukiwani.

– I co, jesteśmy? – Fandorin poczuł zimny dreszcz.

Sołowjow odrzekł ponuro.

– Ja nie, ale ty tak. Nikt nas tam nie widział. W każdym razie żadni świadkowie na razie się nie zgłosili. Ale my obaj zachowaliśmy się jak ostatnie palanty. Nie obszukaliśmy nieboszczyka. A tymczasem ten pieprzony sukinsyn miał w notesie twoje zdjęcie, podpisane na odwrocie „Nicholas Fandorin”. Była tam jeszcze nazwa hotelu i jakiś adres na Pirogowce. Tak że proszę wybaczyć, mister Fandorin, ale rosyjska granica jest teraz dla pana zamknięta. – Wład westchnął. – Szukają cię, Kola, a w dodatku zajmuje się tym sama góra, cała historia dotarła na najwyższy szczebel.

– Dlaczego sama góra? – słabym głosem zapytał Nicholas. Sięgnął po kieliszek, ale cofnął rękę – jego mózg i tak już pracował z wielkim trudem, a tymczasem rzeczy przybrały jak najgorszy obrót.

– Bo minister chciał mieć wgląd w tę sprawę. Masz przynajmniej pojęcie, kogośmy wykończyli? – Wład uśmiechnął się nerwowo. – Nie? No to wobec tego poprzednią wiadomość możesz uznać za dobrą, bo teraz będzie zła. Ten pajac z berettą to sam Szurik, król zabójców na zlecenie, największy spec od mokrej roboty. Na wujka Wasię z Konotopu z pewnością by nie polował. Obawiam się, że za Szurika zechcą się teraz na tobie zemścić tacy ludzie, przy których ci z MSW i MUR-u [51] to niewinne dzieciątka…

Fandorin zaciekle tarł dłonią czoło, żeby świat wokół przestał wreszcie tak bezsensownie wirować.

– Powinienem się oddać w ręce władz. Wyjaśnię, jak do tego wszystkiego doszło. To była obrona konieczna.

– No tak – pokiwał głową Sołowjow – jasne, obrona konieczna: dla pewności trzy kulki w łeb. A może powiesz glinom, że to twój przyjaciel Władik go dobił?

– Coś ty! – zakrzyknął oburzony Nicholas. – O tobie w ogóle nie wspomnę! Zeznam, że zatrzymałem pierwszy z brzegu samochód, numerów nie pamiętam, kierowcy się nie przyjrzałem…

– W Kryminalnym nie siedzą frajerzy. Będziesz musiał im wyjaśnić, skąd angielski historyk ma znajomości wśród takich typów jak Szurik i w jakim to Cambridge nauczyli się superkillerów przerabiać na kompost ich własnym gnatem.

Fandorin spuścił głowę. Sytuacja wydawała się absolutnie beznadziejna. Oddać się w ręce milicji znaczyło wsypać człowieka, który przyszedł mu z pomocą w ciężkiej chwili. Nie uczynić tego – to znaleźć się w położeniu zbiegłego przestępcy.

– Krótko mówiąc, trzeba zrobić tak! – Wład walnął pięścią w stół; dwa puste kieliszki przewróciły się, z trzech pełnych wyplusnęła wódka. – Co mi tam Szurik, MUR-ik, minister Kulikow – o kant dupy ich rozbić. Zadekujesz się tu na tak długo, jak będzie potrzeba. A kiedy sprawa przycichnie, wyprawię cię do Turcji na fałszywych papierach. Mentownia cię nie znajdzie, takiego wała, nie pękaj. Boję się tamtych drugich. Tych, co nasłali na ciebie Szurika. Mów, Kola, wszystko, co wiesz, nie ściemniaj. Muszę przekalkulować, z której strony mam się spodziewać ataku, żeby się w porę okopać.

Nicholas patrzył na wspaniałego Włada Sołowjowa i milczał. Dziś magister nauk historycznych miał wieczór podejmowania męskich decyzji. Niedawno podjął jedną, śmiałą aż do granic desperacji, a teraz dojrzewała w nim druga, jeszcze bardziej szaleńcza.

Nie będzie nic opowiadał dzielnemu flibustierowi. Nie skorzysta też z ofiarowanej kryjówki. Byłaby to z jego strony niewiarygodna wręcz podłość. Wystarczy, że wciągnął w tę przerażającą historię Ałtyn. Musiałby być skończonym łajdakiem, żeby sprowadzać zgubę na tych, którzy okazali mu pomoc.

Istnieje tylko jeden sposób, by postąpić wobec Włada uczciwie i honorowo: zniknąć z jego życia, nie narażać go na śmiertelne niebezpieczeństwo.

– Czego milczysz, ćwoku angielski? – zdenerwował się Sołowjow. – Myślisz, że nie potrafię cię zadekować? Potrafię, nie bój się. To nie ma znaczenia, że jeżdżę bez ochrony. Nie uznaję bodyguardów. Swojego cennego ciała sam potrafię strzec. A jeżeli nie, to nic nie jestem wart. Ale mam swoich żołnierzy, uzbrojonych. Importuję ich z Czernogorska, modlą się do mnie jak do Pana Boga… Coś ty taki blady? Niedobrze ci?

Nicholas zbladł, bo nagle zrozumiał: Sołowjow go nie wypuści. Zgodnie z zasadami jego flibustierskiej etyki byłaby to zdrada. Zatrzyma przyjaciela, który znalazł się w opałach, choćby siłą – wbrew jego woli. Zamknie bez ceregieli w pokoju zastawionym mahoniowymi meblami i superkomputerem jak w więziennej celi. Nie można do tego dopuścić.

Najlepiej sprawdzają się najprostsze fortele. Nicholas przypomniał sobie, jak łatwo wyprowadził w pole mister Pumpkina, doświadczonego radcę do spraw bezpieczeństwa.

– Niedobrze – przytaknął magister, szarpiąc kołnierzyk koszuli. Wstał, zachwiał się (umyślnie), ale neseser cały czas trzymał w ręku. – Słabo. Zdarza mi się to. Ataki alergii. Muszę do toalety.

– A po co ci neseser?

– Mam tam tabletki – skłamał Nicholas. – Połknę i zaraz mi przejdzie.

By historyjka wyglądała bardziej prawdopodobnie, blezer postanowił zostawić na krześle. W jego wewnętrznej kieszeni leżał paszport. Ale po co mu teraz paszport? Portfel miał w kieszeni spodni. Dobre i to.

Nicholas wyszedł na korytarz. Zbiegł schodami w dół. Z restauracji dobiegały rozlewne dźwięki pieśni Na stepach, za dzikim Bajkałem. Śpiewały dwa głosy – jeden znajomy, schrypnięty, męski, i drugi – melodyjny, kobiecy. Piękny duet, ale nie czas teraz się zachwycać.

Pomachać ręką Zinuli, uśmiechnąć się. Wsunąć banknot portierowi.

I już. Po wszystkim.

Wokół panowała ciemna noc.

No proszę, jaki spryciarz z tego Nicholasa, wszystkich przechytrzył – niczym Bochenek z bajki. Uciekł od babki, uciekł od dziadka…

Ależ się zrobiło zimno! Naprzód marsz! Jak najdalej od „Szynku”.

Na ste-pach, za dzi-kim Baj-ka-łem! Lewa, lewa! Raz-dwa!

Aneks

Limeryk autorstwa nietrzeźwego Nicholasa Fandorina, ułożony 15 czerwca wieczorem, podczas ucieczki z „Szynku”.

Kiedy już skonstatowałem,

Żem jest kłamcą i bęcwałem,

Jako karę za grzechy

Wybrałem dla dusznej pociechy

Tułaczkę hen, za Bajkałem.

Rozdział dziesiąty

Dom o trzynastu oknach. Czarodziejskie właściwości rogu

jednorożca. Cornelius poznaje nowe słowa. Tajemnica

kamienia filozoficznego. Cudze rozmowy. Iwan

Artamonowicz opowiada bajkę. Złe nowiny.

Sierżant Olafsson zasłużył na antałek piwa, muszkieterowie Sałtykow i Lutzen – każdy na sztof wódki. Za to, że szybko biegają – tak powiedział im kapitan von Dorn, gdy zdołał już złapać oddech, powróciwszy spod bram niebios do ziemskich trosk.

Za uratowanie od niechybnej śmierci należałaby się z pewnością o wiele wyższa nagroda, ale Cornelius musiał strzec swego honoru dowódcy. Kiedy zza węgła cerkwi z brzękiem żelaza wypadli trzej żołnierze, przerażającego złoczyńcę raptem jakby wiatr zdmuchnął. Jeszcze przed chwilą stał tutaj, z kindżałem wzniesionym do ciosu, i nagle w mgnieniu oka rozpłynął się w ciemności; nawet śnieg nie skrzypnął pod jego nogami. Żołnierze go w ogóle nie dostrzegli – zobaczyli jedynie dowódcę kompanii, który charcząc, usiłował podnieść się z ziemi. Nie dostrzegli – i bardzo dobrze. Po co mieliby widzieć, jak nocny rabuś depcze po żebrach ich kapitana?

Adam Walser – cóż, ten, oczywiście, był świadkiem owego incydentu, ale trzymał język za zębami. Zresztą z powodu szoku, który przeżył, mowa wróciła mu nie od razu, lecz dużo później, kiedy na wartowni wlano mu do ust miarkę wódki.

– Z całego serca jestem wam wdzięczny za ocalenie, panie kapitanie. – Aptekarz pochwycił rękę Corneliusa, żeby ją uścisnąć, ale zamiast tego zaszlochał i pochylił się, żeby ucałować jego dłoń; zanim kapitan ją wyrwał, Walser zdążył musnąć wargami kostki palców von Dorna. – Jestem starym, słabym człowiekiem. Bardzo łatwo mnie zabić! A wtedy cała mądrość, wszelkie sekrety, jakie znam, przepadną bezpowrotnie. Mój rozum zgaśnie na zawsze. Och, jak niepowetowana byłaby to strata!

Von Dorn słuchał nieuważnie, zaprzątnięty zupełnie inną stratą. W kieszonkowym lusterku niepocieszony kapitan widział swoje oszpecone, szczerbate odbicie. I tak już będzie wyglądał przez resztę życia! Nie mówiąc o tym, że jedyna przewaga, jaką miał nad wspaniałym księciem Halickim, została bezpowrotnie utracona. Nigdy więcej nie będzie mógł obdarzyć dam uśmiechem, gwizdnąć na palcach, odgryźć z chrzęstem kęsa pieczonego baraniego udźca… Niech diabli wezmą tego pechowego aptekarza razem z jego lamentami, szkoda, że nie załatwili go po cichu tam, w zaułku!

– Dam wam żołnierzy, panie. Odprowadżą wasz do domu – burknął Cornelius i omal nie jęknął z rozpaczy – na dodatek jeszcze szeplenił!

– Kochany, najdroższy panie von Dorn – zaczął błagać wystraszony aptekarz – a nie mógłby pan sam mi towarzyszyć?… Ja… muszę z panem porozmawiać o pewnej ważnej sprawie. Zapewniam, że bardzo to pana zainteresuje!

Doprawdy, nawet przy najlepszych chęciach Cornelius nie potrafił sobie wyobrazić, o czym miałby z nim mówić ten stary grzyb. O gruszkach do lewatywy? O uczonych traktatach medycznych?

– Nie mogę. Służba – krótko, starając się nie szeplenić, odparł kapitan. Niech to szlag! „Szłużba”!

Aptekarz nagle zmienił ton, który z błagalnego stał się przypochlebny.

– Nie wpatrujcie się tak wciąż w te połamane pieńki, kapitanie. Wstawię panu nowe zęby, bielsze od poprzednich! I to zupełnie bezpłatnie. Został mi jeszcze kawałek rogu afrykańskiego jednorożca, trzymam go na potrzeby wysokich osobistości, ale panu nie pożałuję.

Kapitan drgnął, słysząc te słowa.

– Zęby można wstawić? To nie żarty?

– No pewnie, że można. Zbiłem tu, w Moskowii, niezły majątek, robiąc piękne sztuczne zęby na zamówienie zamożnych mieszczek – z kości słoniowej, z kłów morsa, a prawdziwe modnisie życzyły sobie nawet ząbków ze szlifowanych pereł!

Perspektywy, które Cornelius niespodziewanie przed sobą ujrzał, sprawiły, że się rozchmurzył. Mina mu poweselała, na duchu też poczuł się raźniej.

– Z pereł! To fantastyczne! Ja też bym takie chciał!

Walser skrzywił się.

– Jednorożec jest o wiele lepszy. Cóż to jest perła? Skruszy się po roku czy dwóch, a zęby z rogu tego stworzenia będą panu służyły do końca życia. Niech pan nie zapomina, co pisali starożytni o magicznych właściwościach jednorożca. Jego róg przynosi szczęście, chroni przed chorobami, a co najważniejsze, zapewnia powodzenie u dam.

Aptekarz mrugnął porozumiewawczo i kapitan od razu się poddał.

– Tak, jednorożec to to, czego mi potrzeba. No, cóż tak siedzicie, panie? Wstawajcie, ruszamy! Odprowadzę was, tak jak chcecie. Kiedy moje zęby będą gotowe?

– Jeśli panu zależy, to nawet dzisiaj, zajmę się tym podczas naszej rozmowy. Usunę korzenie, zrobię odcisk, dopasuję nowe zęby i wstawię je. Oczywiście, nie będzie się pan mógł nimi wgryzać w antonówki, ale uśmiechać się do dziewcząt – ile tylko pan zechce.

Do diabła z antonówkami. Cornelius ich próbował – są kwaśne jak ocet siedmiu złodziei.

Iść trzeba było kawał drogi – aż za mury Białego Grodu, za skorodomski wał, ale nie do Kukuju, gdzie mieszkali wszyscy cudzoziemcy, lecz do zwyczajnej rosyjskiej słobody.

– Nie dziwcie się, kapitanie – powiedział Walser, ledwie nadążając za kroczącym zamaszyście von Dornem. – Jak tylko zjechałem do Moskowii, od razu przeszedłem na tutejszą wiarę, dlatego mogę się osiedlić, gdzie tylko zechcę. Tu jest spokojniej, żaden z ziomków nie wtyka nosa w moje sprawy.

Cornelius był wstrząśnięty. Renegat! Odstępca od wiary! A zdawałoby się, że taki z niego poczciwy staruszek.

– Oburzyło to pana? – Adam Walser uśmiechnął się. – Niepotrzebnie. Nie przywiązuję wagi do tych głupstw. Człowiek ma tylko jednego Boga – rozum. Cała reszta to zwyczajne przesądy.

– Miłość do Chrystusa to przesąd? – nie wytrzymał von Dorn. – I dziesięcioro przykazań? I zbawienie duszy?

Nie wdawałby się w teologiczne spory, ale aptekarz jakoś zbyt łatwo wyrzekł się swojej wiary. Walser odparł z przekonaniem:

– Przesądem jest myśleć, że zbawienie duszy zależy od tego, jak człowiek się modli czy żegna. Duszę – czyli, w moim pojęciu, rozum i moralność – zbawić można, jedynie czyniąc dobro innym. W tym zawiera się i miłość bliźniego, i dziesięcioro przykazań. I co z tego, że nie chodzę do cerkwi i nie wierzę w diabła? Za to, mój dzielny panie von Dorn, darmo leczę biedaków i nie odmawiam wsparcia bezdomnym, głodnym sierotom. Koło moich wrót zawsze stoi skrzynka pełna czerstwego chleba.

– Dlaczego czerstwego? – zdziwił się Cornelius.

– A dlatego, że kto syty, nie weźmie, a kto naprawdę głodny, ukontentuje się nawet stwardniałą przylepką.

Dalej szli w milczeniu. Von Dorn rozważał w myślach to, co usłyszał od aptekarza. Przekonania Herr Walsera mimo jego heretyckiej postawy wydawały się słuszne. W rzeczy samej, cóż to za radość dla Pana z człowieka, który żegna się znakiem krzyża świętego tysiąc razy na dzień, a dla najbliższych jest tyranem i dręczycielem? Wszak wokół niemało można znaleźć takich fałszywych świętoszków. Tak, trzeba okazywać ludziom dobroć i miłosierdzie, a stosunki z Panem Bogiem to już osobista sprawa każdego człowieka, nikogo nie powinny obchodzić. To samo mówił starszy brat Andreas, sługa boży.

Cornelius nie żałował teraz, że z powodu staruszka aptekarza wdał się w niepotrzebną bijatykę – zwłaszcza iż w miejsce wybitych zębów Walser wkrótce wstawi mu nowe, o czarodziejskich właściwościach.

Aptekarz zatrzymał się na środku ciemnej ulicy, wzdłuż której ciągnął się jedynie długi szereg wysokich, szczelnych parkanów, i zapytał:

– Widzicie ten dach, kapitanie? To właśnie mój dom. – Zaśmiał się i poprawił zapotniałe okulary. – Nie zauważył pan nic osobliwego?

Von Dorn spojrzał w tamtą stronę. Ogrodzenie z desek, wysokie na półtora człowieczego wzrostu, za nim duża budowla z bierwion ze spadzistym dachem. Ciemne okna. Nic osobliwego, wszędzie dookoła stały takie same domy.

– Proszę policzyć okna.

Cornelius policzył wąskie prostokąty i mimo woli się przeżegnał. Diabelski tuzin!

– Czemu akurat tyle? – spytał cicho.

Walser otworzył kluczem zmyślny zamek przy furtce i przepuścił kapitana przodem.

– Na dole, na pierwszej kondygnacji, która jest zbudowana z kamienia, też jest trzynaście. Sprytna sztuczka! Pośród tutejszych mieszkańców i tak uchodzę za czarownika – no, jak to? Niemiec, medyk, zielarz. A trzynaście okien chroni mnie lepiej niż najostrzejsze psy i stróże. Złodzieje omijają mój dom z daleka, boją się.

Roześmiał się z zadowoleniem i zamknął furtkę na zasuwę.

– Nie mam teraz sług. Ci dwaj, których miałem, leżą martwi tam, na śniegu – westchnął z goryczą Walser. – Para tępych osiłków, byle się najeść i wyspać, a jednak człowiekowi żal. Jeden to przybłęda, drugi ma matkę staruszkę, która mieszka na podgrodziu. Dam jej trochę pieniędzy na pochówek syna i na życie. Trudno będzie teraz nająć nowych strażników. Cała nadzieja w panu, Herr von Dorn.

Cornelius nie bardzo zrozumiał, co Walser ma na myśli, ale o nic nie pytał. Pragnął tylko, żeby medyk czym prędzej zajął się jego zębami.

Dom stał na białej kamiennej podmurówce, do połowy wpuszczonej w ziemię i zlewającej się niemal z grubą warstwą śniegu. Zszedłszy trzy stopnie w dół, Walser otworzył kute metalowe drzwi i tym razem, idąc przodem, prowadził Corneliusa.

– Uwaga, kapitanie! – rozległ się w ciemnościach jego głos. – Niech się pan nie przestraszy!

Ale już było za późno. Von Dorn zrobił krok przed siebie, podniósł latarnię i stanął jak skamieniały – z mroku spoglądał na niego czarnymi oczodołami ludzki szkielet.

– To do badań anatomicznych – wyjaśnił Walser, który zdążył tymczasem zapalić świecę. – Nazywa się tak samo jak ja, Adam. Trzymam go w sieni jako dodatkową ochronę przed złodziejami, bo może któryś z najbardziej zdesperowanych nie przestraszy się diabelskiego tuzina albo, dajmy na to, nie potrafi zliczyć do trzynastu. Proszę wejść z łaski swojej, zapraszam.

Zapalił jeszcze kilka świec i teraz można było obejrzeć dokładnie przestronną komnatę, która zajmowała chyba większą część dolnej kondygnacji. Było tu całe mnóstwo najrozmaitszych osobliwości, jedna dziwniejsza od drugiej.

Na ścianie, nad tablicą przedstawiającą schemat ludzkich wnętrzności, wisiał olbrzymi żółw o wypolerowanej skorupie. Po lewej stronie – ogromna zębata jaszczurka (krokodyl, jak się domyślił Cornelius). Na półkach stały pożółkłe ludzkie czaszki i szklane naczynia, gdzie w przezroczystej cieczy pływały kawałki jakichś organów – chyba także ludzkich. Na sznurach rozwieszono wszędzie pęki suchych ziół, wianuszki grzybów, korzonki. Ani ikony, ani krucyfiksu Cornelius nigdzie nie zauważył, chociaż specjalnie rozglądał się po wszystkich kątach.

– To mój gabinet lekarski i apteka – wyjaśnił gospodarz, ustawiając pomiędzy czterema kandelabrami dziwny fotel ze skórzanymi paskami na podłokietnikach.

– Po co to? – von Dorn bojaźliwie zerknął na sprzęt, który kojarzył się raczej z izbą tortur.

– Żeby moje pacjentki nie wymachiwały rękami i nie szarpały się – powiedział Walser. – Ale was, kapitanie, oczywiście, nie będę przywiązywał. Zarówno dla dzielnego żołnierza, jak i dla filozofa ból to błahostka niezasługująca na uwagę. Po prostu zwykłe podrażnienie rozedrganych nerwów. Proszę usiąść i szeroko otworzyć usta. Doskonale!

Cornelius przygotował się na niemal nieznośne cierpienie, ale palce medyka były zręczne i delikatne – nie dotykały, lecz muskały, nie urażały, lecz łaskotały.

– Bardzo dobrze. Cios był tak silny, że oba korzenie są rozchwiane. Usunę je bez trudu… Cóż za wspaniałe, białe zęby – zupełnie jak u młodego lwa. Prawdziwy z pana śmiałek, kapitanie. Ja, wie pan, jestem człowiekiem słabym, natura poskąpiła mi męstwa. Ludzie odważni tak lekkomyślnie, nierozważnie ryzykują własne życie, zupełnie nie biorąc pod uwagę konsekwencji! Przecież wystarczy popełnić najmniejszy błąd – i koniec, po wszystkim. Mrok, niebyt, pustka. Dziewięć miesięcy w łonie matki, długie i trudne dorastanie, szczęśliwe uniknięcie dziesiątków chorób i innych niebezpieczeństw – i co? Może to wszystko unicestwić i przekreślić jedno jedyne nierozsądne posunięcie. Ginie wówczas cały świat uczuć i myśli, dany człowiekowi! Ów człowiek umiera – i nie dowie się nigdy, co się stanie jutro, za rok, za dziesięć lat. Nigdy więcej nie ujrzy wiosennego poranka, jesiennego wieczoru, zielonej łąki, trawy przyginanej powiewem wiatru! Och, jakże jesteśmy niewybaczalnie, karygodnie głupi, szaleńczy śmiałkowie! A jednak zachwyca mnie ten wasz brak rozsądku! Jakaż wspaniała jest owa nieokiełznana fantazja, która pozwala człowiekowi dla kaprysu, błahostki, niedorzecznej zachcianki odrzucić wszelkie dary życia, a nawet życie samo! Zaprawdę jedynie władca wszechświata zdolny jest do gestu takiego królewskiego marnotrawstwa! Szerzej usta, szerzej!

Cornelius jęknął przeciągle, gdyż medyk nagle uchwycił – jak mu się wydawało – całą jego szczękę w jakieś stalowe obcęgi i pociągnął żelastwo do siebie.

– Jeden już wyrwałem. R-raz! A oto i drugi. Proszę przepłukać usta wódką i odpluć do miski.

Potrzymawszy chwilę w ustach solidny haust wódki, kapitan bynajmniej go nie wypluł, lecz przełknął i już sięgał po butelkę, żeby powtórzyć operację, ale Walser nie pozwolił.

– Wystarczy. Chcę, żeby pan miał jasny umysł, gdy będzie mnie pan słuchał. Zamierzam wyjawić panu coś, co odmieni całe pańskie życie.

Aptekarz nerwowo poprawił okulary i bacznie popatrzył von Dornowi w oczy.

– Mam nadzieję, że na lepsze? – zażartował kapitan.

Walser zamyślił się.

– Zanim odpowiem na to pytanie, niech mi pan wyzna, czy jest w pańskim życiu jakaś wielka tajemnica, którą pragnie pan zgłębić?

– Wielka?… Chwała Bogu, nie. – Cornelius uśmiechnął się. – Ma się rozumieć, oprócz samego życia.

– W takim razie może pan uznać, kapitanie, że dotychczas nie żył pan jeszcze naprawdę – rzekł poważnym, nawet uroczystym tonem Walser. – Ludzkie życie tylko wtedy nabiera sensu, gdy zrodzi się w nim wielka tajemnica. Proszę posłuchać. Jest pan pierwszy, przed którym postanowiłem się odsłonić. Gdybym wierzył w Boga, uważałbym, że to On mi was zesłał, kapitanie. Ale Bóg nie istnieje, wszystkim rządzi jedynie ślepy przypadek, a więc to jemu niech będą dzięki.

Von Dorn poczuł, że udzieliło mu się podniecenie rozmówcy, i przeszła mu ochota na żarty – cały zamienił się w słuch.

– Jest pan odważnym, silnym, szlachetnym rycerzem. Ma pan żywe, rozumne spojrzenie. Ludzie bardzo rzadko łączą w sobie te cenne zalety: siłę, szlachetność i rozum. Możliwe, że popełniam niewybaczalny błąd, obdarzając pana zaufaniem, ale przecież gdyby nie rzucił mi się pan tak ofiarnie, z takim poświęceniem na ratunek, i tak byłbym już martwy. – Walser wstrząsnął się. – Mnisi wypatroszyliby mnie żywcem, torturami wyciągnęliby ze mnie moją tajemnicę, a potem rzuciliby moje szczątki krukom na pożarcie.

– Mnisi? A ja myślałem, że to zwyczajni rabusie, którzy narzucili habity, żeby ich nie było widać w ciemnościach.

– Czyżby pan nie poznał Jusupa? – zdziwił się aptekarz. – Staliście tam przecież twarzą w twarz.

– Jakiego Jusupa? Ma pan na myśli tego łajdaka, który wybił mi zęby? Nie, nie widziałem jego twarzy. Księżyc świecił mu w plecy. A więc to ktoś mi znany?

– Przecież to Josif, przyboczny metropolity antiochijskiego!

– Chcecie powiedzieć, panie, że napadli na was ludzie Taisjusza?

Cornelius przypomniał sobie, jak przewielebny szeptał o czymś z czarnobrodym ascetą, który po chwili wymknął się za drzwi. Nie, to po prostu niemożliwe.

– Wykluczone. – Kapitan pokręcił głową. – Taki uczony mąż, sługa boży! Mylicie się, panie.

– Kto jest sługą bożym, Jusup? – Walser roześmiał się. – Nie chciałbym się spotkać z jego bogiem. Jusup to Syryjczyk, haszyszyn, najbliższy zaufany metropolity, wykonawca wszystkich jego ciemnych zamysłów.

– Haszy… Kto?

– Haszyszyn. Istnieje na Wschodzie taki tajny zakon. Jego członków od dziecka przyuczają do morderczego rzemiosła. Ci ludzie wierzą, że mogą się dostać do raju, jeśli będą zabijać na rozkaz swojego imama. Wszystkie skrytobójstwa Lewantu i Maghrebu są ich dziełem, to mistrzowie tej krwawej sztuki. Nie mają ani rodziny, ani normalnych ludzkich uczuć i słabości – dla nich liczy się tylko palenie haszyszu i wierność imamowi.

– Tak, słyszałem coś niecoś o tych fanatykach – przytaknął von Dorn. – Nazywają ich inaczej asasynami [52].

– Przed wieloma laty Taisjusz wykupił Jusupa z rąk antiochijskiego paszy, ratując go od straszliwej kaźni – obdarcia żywcem ze skóry. Od tamtej pory Jusup uważa metropolitę za swego imama i jest mu wierny jak pies. Wie pan, jak Taisjusz doszedł do swej obecnej godności? Otóż wszyscy jego przeciwnicy i rywale dziwnym sposobem przenieśli się na tamten świat. Wystarczyło, żeby Taisjusz zapragnął zostać biskupem w Salonikach, a natychmiast utworzył się wakat – archijerej nieszczęśliwie skręcił sobie kark, spadłszy nocą z łóżka. W podobny sposób dostała się Grekowi mitra arcybiskupia, a potem godność metropolity. O, wiem bardzo dużo o sprawkach tych dwóch łotrów – Taisjusza i Jusupa! Kiedy Taisjusz chce osiągnąć jakiś cel, nie cofnie się przed niczym. Dla Liberii ta drapieżna bestia gotowa jest rozerwać mnie na strzępy. A przecież nie wie jeszcze o Zamoleusie!

– Liberia? Zamoleus? – Cornelius sposępniał, słysząc te nowe dla siebie słowa. – Kto czy też co to takiego?

Adam Walser zmieszał się, potarł palcami czoło.

– Wybacz, przyjacielu. Przeskakuję z tematu na temat i tylko mieszam ci w głowie. Chwileczkę, zaraz się uspokoję i opowiem wszystko po kolei. Wie pan co, kapitanie? Będę mówił i jednocześnie przygotowywał dla pana zęby – to mi pomoże zachować konsekwencję i porządek narracji. Zacznę jednak od tego, że mowa będzie o największym skarbie ze wszystkich, jakie zna historia ludzkości.

Ten wstęp mądry aptekarz zrobił niewątpliwie po to, by kapitan z odpowiednią uwagą wysłuchał jego opowieści.

Fortel się udał – Cornelius aż się cały podał do przodu, taką ciekawość rozbudził w nim gospodarz.

– O największym skarbie? – zapytał von Dorn, nie tylko szepleniąc, ale jeszcze jakoś nagle ochrypłszy. – Mówi pan o złocie?

Walser roześmiał się – ale nie wesoło, raczej z goryczą.

– Myśli pan, kapitanie, że na świecie nie istnieje nic cenniejszego niż złoto?

– Nie, dlaczego. Choćby drogie kamienie. Diamenty, szafiry, szmaragdy.

– Cóż – aptekarz wziął do ręki jakieś kościane widełki i uśmiechnął się tajemniczo – są tam i drogie kamienie, a złota tyle, ile dusza zapragnie.

– Ile dusza zapragnie? – upewnił się podniecony Cornelius.

– Ależ tak. Jaka ilość by pana w pełni zadowoliła – pud, sto pudów, tysiąc?

Von Dorn groźnie ściągnął brwi. Czyżby Herr Walser chciał sobie z niego zakpić? Aptekarz jednak, widząc, jak muszkieter zmienił się na twarzy, wybuchnął cichym śmiechem – ale nie szyderczym, raczej tryumfalnym.

– Niech pan nie rusza głową, mój młody przyjacielu, utrudnia mi pan zadanie. Proszę siedzieć spokojnie i cierpliwie słuchać, bo muszę zacząć, jak to się mówi, od pieca.

Włożył Corneliusowi do ust kościane rozpórki, co sprawiło, że od tej chwili dialog zamienił się w monolog.

– Przed ośmioma laty objąłem katedrę profesora farmakologii i ziołolecznictwa na fakultecie medycznym heidelberskiego uniwersytetu. Słyszał pan z pewnością o tej szacownej uczelni.

Von Dorn zamyczał niewyraźnie – w Heidelbergu, tyle że na wydziale teologicznym, studiował jego brat Andreas.

– Proszę nie kręcić głową i siedzieć spokojnie… Warunkiem mojej umowy z rektoratem było, że w czasie wolnym od wykładów i zajęć w laboratorium będę miał swobodny dostęp do uniwersyteckich archiwów. Skłaniając się wówczas do metod terapeutycznych Galena, badałem lecznicze właściwości antymonu i miałem nadzieję, że znajdę pożyteczne informacje o tej zadziwiającej substancji w notatkach słynnych alchemików z poprzednich stuleci. W czasie swych poszukiwań natrafiłem po drodze na mnóstwo ciekawych dokumentów, niezwiązanych wprawdzie z przedmiotem moich naukowych dociekań, wszakże człowiek o przenikliwym umyśle zawsze powinien mieć oczy szeroko otwarte, nigdy bowiem nie wiadomo, gdzie nagle zabłyśnie zbawcze światełko wiedzy. I oto któregoś dnia natknąłem się na zapiski pewnego pastora, niejakiego doktora Saventusa, człowieka wielce uczonego, znawcy wszelakich mądrości starożytnych Greków i Hebrajczyków. Żył sto lat wcześniej.

Von Dorn jęknął – z bólu.

– Jeszcze chwila cierpliwości, tu, w dziąśle, został mały odłamek zęba. Już! Więcej nie będzie bolało… Otóż ów duchowny był proboszczem w Inflantach i w czasie wojny dostał się do moskiewskiej niewoli. Po licznych przygodach, których nie będę teraz panu opisywał, Saventus trafił na Kreml, gdzie stanął przed obliczem samego cara Iwana – tego, którego potem nazwano Groźnym. Pastor pisze, że monarcha rozmawiał z nim łaskawie i powiedział, iż od dawna poszukuje uczonego męża, który pomógłby uporządkować stary księgozbiór, odziedziczony przez niego po przodkach. Dalej autor szczegółowo przedstawia dzieje owej carskiej biblioteki, którą zwie Liberią. Niech pan przepłucze usta wódką, tylko błagam, proszę jej nie łykać…

Korzystając z tego, że znów może mówić, zniecierpliwiony Cornelius wykrzyknął:

– Herr Walser, do diabła z pańską biblioteką! Chciałbym wreszcie usłyszeć o skarbach.

– Kiedy to właśnie biblioteka jest owym skarbem!

Kapitan poczuł się głęboko rozczarowany. Wiedział przecież, że ten mól książkowy zrobi z niego w końcu durnia! Nie trzeba było traktować go poważnie i nastawiać uszu na jego niestworzone historie!

Walser znowu się roześmiał.

– Ma pan niezwykle wyrazistą mimikę, panie von Dorn. Zaraz przygotuję odcisk z wosku. Proszę otworzyć usta szerzej i nie ruszać się.

„Niech sobie gada – myślał Cornelius, podczas gdy medyk oblepiał mu dziąsła jakąś gorącą, lepką masą – byleby mi zrobił przyzwoite zęby”.

– Liberia to słynny księgozbiór bizantyjskich cesarzy, którego podstawę stanowiły zbiory Biblioteki Aleksandryjskiej i pisma pierwszych głosicieli wiary chrześcijańskiej. Dwieście lat temu księżniczka Zofia, bratanica ostatniego cesarza, przywiozła wielkiemu księciu Moskowitów ten skarb w posagu. Nieoświeceni carowie mało interesowali się książkami i do czasów Iwana zbiory przeleżały w skrzyniach właściwie nietknięte. Dopiero pół wieku przed Saventusem dopuszczono do ksiąg uczonego z Athos, mnicha Maksyma, by je uporządkował, ale nie udało mu się doprowadzić dzieła do końca. Saventus pisze między innymi, że w skrzyniach znajdowały się najrzadsze, wręcz unikalne dzieła i rękopisy – najmniej cenny z nich byłby wart nie mniej niż tysiąc złotych dukatów. Mówię o cenach sprzed stu lat, bo dziś, w naszej oświeconej epoce, król francuski zapłaciłby za nieznaną komedię Arystofanesa czy dzieła Tacyta pięćdziesiąt, ba, sto tysięcy liwrów!

Corneliusowi już się nie wydawało, że Walser plecie bzdury. Kto by mógł pomyśleć, że jakieś stare bazgroły są warte takich obłędnych pieniędzy? Sto tysięcy liwrów!

– Ale Arystofanes, Tacyt – to wszystko jeszcze nic, mój dzielny kapitanie. – Aptekarz nachylił się, dotykając niemal twarzy Corneliusa. W małych niebieskich oczkach niby maleńkie ogniki płonęły odbicia zapalonych świec. – W posagu księżniczki Zofii znajdowała się skrzynia z tajnymi, zakazanymi pismami, do których dostęp mieli jedynie sami władcy. Co konkretnie zawierała, car Iwan nie wiedział, gdyż wszystkie dzieła napisano w językach starożytnych. Właśnie od tej tajemniczej skrzyni kazano Saventusowi zacząć. Oprócz niektórych ksiąg z okresu początków chrześcijaństwa, które w Bizancjum uznawano za heretyckie, pastor znalazł tam traktat matematyczny autorstwa niejakiego Zamoleusa. Choć był człowiekiem wielce uczonym, nigdy dotąd o nim nie słyszał.

Kapitan wzruszył ramionami – to chyba jasne, że on tym bardziej.

– Inflantczyk zaczął studiować ów traktat i odkrył rzecz zdumiewającą: księga okazała się fałszywa, a ściślej mówiąc, podwójna. Z wierzchu grecki tekst na kartach pergaminu, a pod nim inny, jeszcze starszy, spisany na papirusie. W dawnych czasach niekiedy tak właśnie robiono – chowano jedną książkę wewnątrz drugiej… Wosk już zastygł. Teraz wyjmę odlew.

– A co było na tym ukrytym papirusie? – zapytał von Dorn, usuwając z dziąseł odrobiny wosku.

Adam Walser podniósł palec i oznajmił:

– Całe złoto świata. – Spojrzał na opuszczoną szczękę muszkietera i roześmiał się. – Nie żartuję. Ten aramejski rękopis zawierał szczegółową recepturę sporządzania czerwonej tynktury.

– Recepturę sporządzania czego?

– Czerwonej tynktury, inaczej magisterium – czarodziejskiego proszku, który niekiedy bywa również nazywany kamieniem filozoficznym.

– Tego, nad którego wynalezieniem biedzą się alchemicy? Dzięki któremu każdy metal można zamienić w złoto?

„A może aptekarz nie jest przy zdrowych zmysłach? – pomyślał kapitan. – No jasne. Zachowuje się dziwacznie i wygaduje głupstwa”. Ale głos rozsądku natychmiast umilkł, zagłuszony oszalałym biciem serca. Całe złoto świata!

– No, może nie każdy – Walser pokręcił głową – ale taki, który jest zbliżony do złota pod względem ciężaru. Na przykład rtęć. Widzi pan, mój dzielny przyjacielu, wewnątrz każdej cząsteczki materii drzemią potężne siły, które tylko czekają na odpowiednią chwilę, by się przebudzić. Od tego, w jakiej konfiguracji zastygły te siły, zależy właśnie, co to za substancja – żelazo, miedź czy cyna. Ta, którą nazywamy kamieniem filozoficznym, budzi tę tajemną siłę i wielokrotnie ją pomnaża, tak że cząsteczki materii zaczynają się poruszać, po czym zastygają na powrót już w zupełnie innym układzie. W następstwie tego procesu jeden element może przekształcić się w inny. Oczywiście, im owe elementy z natury są sobie bliższe, tym mniej kamienia filozoficznego potrzeba do transmutacji.

– I w traktacie Zamoleusa znajduje się recepta na uzyskanie z innych metali złota?

– Tak, wraz ze szczegółowym opisem kolejnych stadiów tego procesu i nawet próbką drobin złota. Saventus widział je na własne oczy i próbował badać ich reakcje z kwasem.

Cornelius szarpnął kołnierz – zrobiło mu się nagle duszno, gorąco.

– A więc to wszystko prawda? Kamień filozoficzny nie jest wymysłem szarlatanów?

– W swoich zapiskach pastor przysięga na Pana Jezusa, że złoto jest autentyczne i recepta prawdziwa. Saventus zajmował się również alchemią, tak że znał się na tych sprawach.

– Chwileczkę, Herr Walser, nic nie rozumiem… – Kapitan chwycił się za głowę. – A dlaczego władcy bizantyjscy nie skorzystali z tej receptury? Mając kamień filozoficzny, mogliby nie tylko odbudować wielkie imperium rzymskie, ale podbić cały świat!

Aptekarz zamrugał oczami i mruknął niepewnie:

– Rzeczywiście, dlaczego? Ach, chyba wiem. Basileusowie uważali alchemię za wymysł szatana, diabelską naukę. Cesarstwo wschodnie przetrwało tysiąc lat w niezmienionej prawie formie – przypominało muchę zatopioną w bursztynie. Bizantyjczycy nie wierzyli w naukę, rozum i postęp i właśnie dlatego prześcignęli ich zachodni i wschodni barbarzyńcy. W Konstantynopolu nie pogłębiano wiedzy, jedynie gromadzono ją bez wszelkiego pożytku. Dobrze przynajmniej, że jej nie unicestwiano, lecz starano się przechować – tak jak ową skrzynię z zakazanymi książkami. Bizantyjscy cesarze bardzo przypominali pod tym względem rosyjskich carów.

– A co, car Iwan także bał się diabelskiej nauki?

– Nie sądzę. Kiedy Saventus oznajmił mu o swoim odkryciu, monarcha polecił wyrwać pergaminowe karty fałszywego traktatu, a papirus oprawić w srebrną okładkę, gęsto wysadzaną „ognistymi kamieniami krainy Wuf”, jak czytamy w zapiskach. Nie wiem, co to za kraina, ale w Rosji nazywa się tak rubiny.

– Oprawa jest cała z rubinów? – głosem zdławionym z podniecenia zapytał von Dorn. Taki skarb łatwiej sobie było wyobrazić niż jakiś nigdy niewidziany kamień filozoficzny.

– Tak. Ale spostrzegłszy, jaka pożądliwość zapłonęła w oczach cara, pastor przestraszył się – zrozumiał, że posiadacza takiego sekretu Iwan żywego nie wypuści. I korzystając z tego, że cieszył się przywilejem swobody, zbiegł z Moskwy – najpierw na Litwę, stamtąd do Polski, aż wreszcie osiadł w Heidelbergu. Tam wkrótce zmarł, powierzywszy swoje zapiski uniwersytetowi. Na tytułowej karcie rękopisu zachowała się notatka sekretarza naukowego: „Stek bzdur i niedorzeczności, gdyż panu doktorowi Saventusowi, jak powszechnie wiadomo, rozum się pomieszał. Jego opowieściom o obyczajach Moskowitów nie można zatem dawać wiary”. Skoro tak zawyrokowano, nic dziwnego, że przede mną przez sto lat nikt nie zaglądał do rękopisu.

– A co, jeżeli to naprawdę stek bzdur i niedorzeczności? – zaniepokoił się kapitan. – Pan przecież nie mógł widzieć tego Saventusa, a sekretarz dobrze go znał. Wygląda na to, że w Heidelbergu wszyscy wiedzieli, iż pastor jest nie przy zdrowych zmysłach.

– Bardzo możliwe, że przykre przejścia w istocie zmąciły nieco rozum Saventusa – przyznał Walser. – Ale jego relacje wcale nie są bzdurne. Dla heidelberskich profesorów z zeszłego stulecia Moskowia była jakąś baśniową, nierzeczywistą krainą, a ja teraz wiem doskonale, że pastor opisywał tutejsze obyczaje wiernie i zgodnie z prawdą. Nie ma żadnych wątpliwości, że Saventus rzeczywiście mieszkał na Kremlu i widywał groźnego cara Iwana. A skoro przedstawia tak doskonale nawet drugorzędne szczegóły, dlaczego miałby zmyślać jakieś brednie na temat kamienia filozoficznego?

Aptekarz popatrzył na kapitana sponad okularów i machnął maleńkim pilnikiem, którym wygładzał kawałek białej kości – pewnie rogu jednorożca o magicznych właściwościach.

– A nie mogło być tak, że właśnie w tym przejawił się obłęd pastora? W fantazjach na temat Liberii?

– Nie, nie mogło. Gdy przeczytałem zapiski, zacząłem zbierać informacje o bibliotece bizantyjskich władców i stwierdziłem, że w tym względzie Saventus niczego nie zmyśla. Liberia rzeczywiście trafiła do Moskwy. A później, kiedy po drodze do Moskwy zatrzymałem się w Dorpacie, widziałem katalog Liberii, sporządzony przez niejakiego pastora Wettermanna – jeszcze jednego Inflantczyka, któremu car Iwan pokazywał swój bezcenny księgozbiór. Matematyka Zamoleusa figuruje w tym wykazie.

– To zmienia postać rzeczy – rzekł z namysłem Cornelius. – A więc nie ma żadnych wątpliwości.

– Najmniejszych. – Ręka Walsera wykonywała miarowe ruchy, a narzędzie wydawało cienkie, zgrzytliwe dźwięki. – Przypuszczam, że po ucieczce Saventusa rosyjskiemu carowi nie udało się znaleźć w Moskwie człowieka wystarczająco wykształconego i dociekliwego, by nie tylko przeczytać, ale i rozszyfrować aramejski tekst. Saventus pisze, że starożytny autor zastosował pewien system kryptograficzny, który potrafi prawidłowo pojąć jedynie wytrawny, doświadczony alchemik. Wiadomo, że w późnych latach swego panowania Iwan lubił toczyć dysputy ze znawcami ksiąg, co dla niektórych z nich bardzo smutno się kończyło. Później tyran popadł w obłęd. Wiódł pustelniczy żywot, kazał wykopać pod pałacem kremlowskim i w Aleksandrowskiej Słobodzie całą sieć podziemnych korytarzy, wciąż chował swoje skarby przed prawdziwymi i wyimaginowanymi wrogami. W jednej z takich skrytek ulokował również Liberię – nikt dokładnie nie wie gdzie. Car zmarł nagle, podczas gry w szachy. Nie zdążył przekazać swojej tajemnicy następcy.

– Gdzie więc należy szukać tych skrzyń?

– Tu, w Moskwie – z przekonaniem zapewnił Walser, oglądając wycyzelowaną dwuzębną wstawkę. – Już ósmy rok zajmuję się poszukiwaniem Liberii. Zgodziłem się przyjechać do Rosji, a potem nauczyłem się języka i przyjąłem wiarę prawosławną, by zdobyć swobodny dostęp do carskich archiwów. Mam znajomków we wszystkich nieomal prikazach. Jednych leczyłem, innych gościłem, jeszcze innych zjednywałem podarkami. I oto teraz jestem już bliski rozwiązania zagadki, bardzo bliski. Wkrótce dzieło Zamoleusa będzie moją własnością!

– Naprawdę?! – wykrzyknął Cornelius.

Aptekarz znów pochylił się nad robotą.

– Tak. Niedawno w starych księgach inwentarzowych Prikazu Carskich Izb Rzemieślniczych odkryłem zapis z 7072 roku, informujący, że mistrzowi fachu instalacji wodnych Siemionowi Ryżowowi polecono przygotować płyty ołowiane, by wyłożyć nimi szczelnie podłogi, ściany i sklepienie pewnej piwnicy, „o której – odnotowano w dokumencie – wie jedynie wielki monarcha”. Wyobraża pan sobie, kapitanie?!

Von Dorn zastanawiał się przez chwilę, po czym wzruszył ramionami.

– Mogło przecież chodzić o wiele różnych rzeczy.

– Nie, mój dzielny przyjacielu, zaspawane ołowiane ściany i stropy mają chronić książki przed działaniem wilgoci – żeby nie pleśniały. Czas też się zgadza: Saventus zbiegł z Moskwy jesienią 1564 roku – czyli, wedle moskiewskiej rachuby lat, w 7072! To właśnie miało być owo tajemne miejsce przechowywania Liberii, jestem pewien.

– A wie pan, gdzie się znajduje ten schowek?

Walser podszedł do kapitana.

– Wydaje mi się, że tak. Ale muszę jeszcze ostatecznie ustalić to i owo. Wkrótce będę już miał rozwiązanie zagadki… Proszę otworzyć usta.

Cornelius jednak nie od razu usłuchał polecenia. Spojrzał w przymrużone oczy aptekarza i zapytał:

– Jeżeli tak, to do czego ja jestem panu potrzebny? Dlaczego zdecydował się pan powierzyć mi swoją tajemnicę? Nie boi się pan, że zechcę zgarnąć całe złoto świata sam, tylko dla siebie?

– Boję się. – Adam Walser westchnął cicho. – Jeśli mam być szczery, bardzo się boję. Ale na świecie jest tak dużo strasznych rzeczy, że człowiek musi dokonać wyboru, czego boi się bardziej, a czego mniej. A poza tym, cóż panu przyjdzie z księgi Zamoleusa beze mnie? Nie potrafi pan jej przeczytać ani przeprowadzić samodzielnie bardziej skomplikowanych doświadczeń chemicznych. Jesteśmy sobie nawzajem potrzebni, panie von Dorn, a to stanowi najtrwalsze spoiwo fundamentów, na których wspierają się gmachy przyjaźni i miłości. Nie mogę się już dłużej obejść bez zaufanego obrońcy i pomocnika. Zwłaszcza teraz, kiedy Taisjusz zobaczył mnie w domu bojara Matfiejewa.

Cornelius, który zdążył już otworzyć usta na całą szerokość, znów je zamknął…

– Dlaczego?

– Grek jest mądry, z pewnością domyślił się, w jakim celu się tam znalazłem. Uprosiłem naczelnika Aptekarskiego Prikazu, wiceministra Gołosowa, żeby zdobył dla mnie zaproszenie do domu kanclerza. Matfiejew jest najpotężniejszym człowiekiem w całej Moskowii, a w dodatku słynie jako wielki miłośnik rzadkich ksiąg. Zrozumiałem, że w pojedynkę nigdy nie dotrę do Liberii, co innego, mając tak wysokiego i możnego protektora. Zdecydowałem się na ten krok po długich i bolesnych wahaniach, ale – jak mi się zdawało – innego wyjścia nie było; nie miałem jeszcze okazji spotkać się z panem. Rozumowałem tak: wszyscy wiedzą, że Herr Artamon Siergiejewicz to człowiek oświecony i uczciwy. Oczywiście, bibliotekę weźmie sobie, ale mnie przynajmniej hojnie wynagrodzi. Jeśli, powiedzmy, poproszę o jakiś traktat matematyczny, jeden jedyny z całej Liberii, szlachetny bojar nie odmówi mi takiej drobnostki… Oto dlaczego pojawiłem się na tym noworocznym przyjęciu: żeby się dobrze przyjrzeć Matfiejewowi, wyrobić sobie o nim opinię, a potem, wybrawszy dogodny moment, poprosić jego wielmożność o prywatną audiencję w bardzo ważnej sprawie. Czy mogłem przewidzieć, że spotkam tam tego przeklętego Taisjusza? Metropolita doskonale wie, że nie należę do lizusów, którzy obijają pańskie progi dla zysku czy z próżności. Bez wątpienia domyślił się, że w osobie kanclerza mam nadzieję znaleźć protektora. Dlatego właśnie podły Grek kazał swojemu zausznikowi mnie schwytać, przesłuchać, a potem, oczywiście, zabić.

Cornelius zrobił niecierpliwy gest, chcąc dać w ten sposób do zrozumienia, że ma mnóstwo pytań.

– Spokojnie, panie kapitanie, teraz jest najważniejszy moment – właśnie wstawiam pańskie nowe zęby… Cóż, wszystko obróciło się na dobre. Matfiejew nie jest mi już potrzebny. Wystarczy w zupełności kapitan von Dorn. Najpierw umówimy się, jak podzielić między siebie Liberię. Panu nie zależy chyba na księdze Zamoleusa? Cóż by pan z nią robił? Ale chętnie oddam panu jej oprawę, wysadzaną rubinami. Tam, w skrzyniach, jest wiele innych ksiąg w drogocennych oprawach – wszystkie je może pan sobie wziąć. Będąc posiadaczem takich skarbów, stanie się pan jednym z najbogatszych ludzi w Europie. Mnie odda pan tylko papirus, zgoda?

Aptekarz wcisnął kościaną protezę na miejsce i popatrzył na Corneliusa z lękiem i błagalną prośbą.

– Dobrze – zgodził się wspaniałomyślnie kapitan i cmoknął, wypróbowując sztuczne zęby, po czym powtórzył pewniej: – Dobrze, papirus będzie pański, a rubiny i wszystkie inne książki w drogocennych oprawach – moje.

Cale złoto świata to oczywiście bardzo wiele, ale nie wiadomo jeszcze, czy Walser potrafi sporządzić wedle starożytnej receptury swoją tynkturę, tymczasem rubiny to rzecz pewna, zawsze można je sprzedać za dobrą cenę.

– Czy księga jest duża? – zaniepokoił się nagle von Dorn. A co, jeśli nie większa od miniaturowego modlitewnika, który widział u Saszeńki Matfiejewej? Można go nakryć dłonią.

– Duża, bardzo duża – zapewnił go pośpiesznie aptekarz. – Saventus pisze, że rozmiarów in quarto. I rubiny ozdabiają całą oprawę, z obu stron. Pastor wspomina jeszcze o Kodeksie Justyniana w oprawie wysadzanej ogromnymi perłami, o Geografii Hefajstiona ze szmaragdami i o autentycznym rękopisie Eneidy w szkatułce z Pergamonu, inkrustowanej żółtymi i czarnymi opalami. Drogi przyjacielu, nie będzie pan stratny! Niech mi pan da tylko szlacheckie słowo honoru, że Zamoleus będzie mój!

– Bez oprawy – uściślił kapitan i położywszy dłoń na rękojeści szpady, rzekł: – Przysięgam na honor rodu von Dornów, że dotrzymam warunków naszej umowy. A teraz niech mi pan da lusterko.

Uśmiechnął się szeroko do swojego odbicia, bardzo zadowolony: nowe zęby w niczym nie były gorsze od starych. A jeśli jeszcze wziąć pod uwagę magiczne właściwości jednorożca, to książę Halicki być może przedwcześnie tryumfuje.

– Aha – przypomniał sobie von Dorn – a co to za porachunki macie, panie, z metropolitą? I jak się domyślił, dlaczego odwiedzacie Matfiejewa? Cóż za nadprzyrodzona przenikliwość!

– Wcale nie. Taisjusz przybył do Rosji w tym samym celu co ja – żeby szukać Liberii. Oficjalnie miał rzekomo podjąć się mediacji w sporze cara z poprzednim patriarchą Nikonem. Ale Nikona dawno już nie ma, a Taisjusz kolejny rok zwleka z powrotem do swojej metropolitalnej siedziby. Twierdzi, że bardzo się przywiązał do wielkiego cara i do Moskwy. Ale ja dobrze wiem, co go tu naprawdę trzyma. Taisjusz jest równie cierpliwy jak ja. Był katolikiem, studiował teologię w Italii, wróżono mu wspaniałą karierę duchowną, a Grek nagle wyjechał na Wschód, przyjął prawosławie i zdobył zaufanie konstantynopolitańskiego patriarchy. W rzeczywistości skrycie pozostał przy wierze łacińskiej i służy Stolicy Apostolskiej, ale ma jeszcze jeden, własny cel. W latach nauki dowiedział się skądś o posagu bizantyjskiej księżniczki i zapragnął odzyskać bezcenne księgi. Najpierw udał się do Konstantynopola, tam znalazł potwierdzenie wersji, że Liberia powinna się znajdować w Moskwie, więc wyruszył do Rosji. Od razu po przyjeździe zwrócił się z prośbą do Aleksego Michajłowicza, by zezwolił mu na dostęp do carskiej biblioteki. Rosyjski monarcha bardzo się zdziwił, gdyż cały zbiór jego ksiąg ograniczał się do trzech dziesiątków nowo wydanych modlitewników i podręczników polowania z sokołami. Wówczas Grek zrozumiał, że Liberia musi być ukryta w jakimś tajemnym miejscu, i od tamtej pory nieustannie węszy. Jest uparty i nie odstąpi od swoich planów. A o tym, jak Grek się dowiedział, że ja również poszukuję zaginionej biblioteki, opowiem wam, kapitanie, innym razem. Teraz to nie jest najważniejsze.

– Czy metropolita wie o Zamoleusie? – zapytał sposępniały kapitan.

– Nie, nawet się nie domyśla.

– Po co wobec tego traci całe lata na poszukiwanie jakichś tam ksiąg? Przecież ani pan, ani ja nie możemy się z nim równać pod względem bogactwa, jest i tak bardzo majętny. Widziałem jego siedzibę na Mochowej – to prawdziwy pałac.

– Ach, kapitanie von Dorn, pan się nie interesuje książkami – westchnął ze współczuciem Walser. – Gdyby pan wiedział, co to za rozkosz dla prawdziwego miłośnika ksiąg trzymać w rękach drogocenny, stary egzemplarz, jedyny, jaki istnieje!… Na ludzi takich jak ja i Taisjusz to działa silniej niż najmocniejsze wino. Zresztą o pieniądzach także nie należy zapominać. Saventus doliczył się w carskich skrzyniach ośmiuset foliałów, a każdy z nich wart jest dzisiaj górę złota. W grę wchodzą miliony, a Grek jest chciwy.

Von Dorn nagle bacznie spojrzał w twarz rozmówcy. Przyszła mu do głowy pewna myśl. Dobrze, przypuśćmy, że metropolita antiochijski jest chciwy i dla złota i pieniędzy gotów na wszystko – ale przecież aptekarz to człowiek, który z pewnością nie kieruje się żądzą zysku. Po co mu „całe złoto świata”? Co Herr Walser zamierza z nim zrobić? Czyż temu filozofowi, piewcy ludzkiego rozumu, potrzebne są pałace, wspaniałe zaprzęgi, kamizele ze złotogłowiu i drogie kurtyzany? Ciekawe byłoby się dowiedzieć, o co mu tak naprawdę chodzi. Cornelius jednak zaczął z innej beczki:

– Ech, gdybym wiedział, co za łajdak z tego Taisjusza, nie kazałbym odwozić zwłok mnichów do trupiarni! Trudno by ich było teraz znaleźć pośród wielu innych, którzy zginęli nocą w Moskwie. Słudzy z pewnością obrali ich ze wszystkiego, zrabowali, co się dało, i zostawili gołych i bosych, nikt ich nie rozpozna. Szkoda, bo byłby niezbity dowód przeciwko metropolicie – przecież to jego ludzie zamierzali was porwać, panie.

– Drogi kapitanie von Dorn – wzruszył ramionami aptekarz – w Niemczech być może stanowiłoby to dowód, ale w Rosji na pewno nie. Tutaj ani nie prowadzi się normalnego dochodzenia, ani nie doczeka się człowiek sprawiedliwości. A już tym bardziej nie ma kary na tych, którzy pozostają w łaskach jego cesarskiej mości. No cóż, będę teraz jeszcze dwakroć ostrożniejszy, chociaż z wami, kapitanie, w ogóle nie mam się czego bać, czyż nie tak?

Walser ufnie spojrzał Corneliusowi w oczy.

Świadomość, że jest odpowiedzialny za tego bezbronnego dziwaka, podbudowała Corneliusa. Jego nieżyjący ojciec mawiał zawsze: „Najgorszym z przestępstw jest nie złodziejstwo ani zabójstwo, ale zdrada. Nigdy nie zdradzaj człowieka, który ci zaufał. Oszukiwać można tylko tych, co człowiekowi nie wierzą, zawieść tych, którzy i tak na niego nie liczą”. Herr Walser nie będzie żałował, że zawierzył swój los Corneliusowi von Dornowi.

– Dla zapewnienia wam, panie, bezpieczeństwa, mogę zaproponować rzecz następującą – oświadczył kapitan. – Jeśli nie pożałujecie trzech kopiejek dziennie, dam wam jako stałą ochronę dwóch żołnierzy z mojej dawnej kompanii, którzy będą was, panie, pilnować na zmianę. Załatwię to z nimi. Tylko nie dawajcie im wódki i nie płaćcie z góry, ale dopiero pod koniec dnia. Ja będę przy panu w czasie wolnym od służby. Od czego zaczniemy poszukiwania Liberii?

Po chwili namysłu aptekarz odparł:

– Będę dalej grzebał w starych rejestrach i księgach. Powinny się zachować jakieś ślady prowadzonych potajemnie podziemnych prac. A pan, przyjacielu, niech szuka poszytej ołowiem kryjówki pod carską rezydencją, Kamiennym Teremem. Dobrze by było, gdyby się pan dostał do piwnic tego skrzydła, które wychodzi na cerkiew Zbawiciela na Borze. W tym właśnie miejscu stał drewniany pałac cara Iwana; obecną budowlę wzniesiono na dawnych fundamentach. Ja nie mam sposobności się tam dostać, a pan często sprawdza straż w pałacu. Może się pan niepostrzeżenie wśliznąć do podziemi, czy też to zbyt wielkie ryzyko?

– Mogę – zapewnił bez wahania Cornelius. – Moi muszkieterzy są rozstawieni wokół całego pałacu, a ja chodzę, dokąd wola, wedle własnego uznania, i sprawdzam, jak trzymają wartę. W najbliższą środę znów wypada nasza kolej. Od strony Granowitej Pałaty są drzwi do piwnicy, zawalone drewnem – widać, że od dawna nieużywane. Ale co miałbym robić tam, w środku? Podziemia są pełne starych, niepotrzebnych rupieci, żadnych cennych rzeczy się w nich nie przechowuje.

– Niech się pan przejdzie po wszystkich pomieszczeniach na dole, ostuka podłogi pochwą szpady i przysłucha się, czy w jakimś miejscu ołowiane sklepienie nie odezwie się dźwięcznym echem. Da pan radę to zrobić?

– Ma się rozumieć.

Cornelius wyobraził sobie tę cudowną chwilę: oto uderza żelazem o kamienne płyty i słyszy, jak odpowiada mu błogosławiona pustka.

– No dobrze – powiedział – załóżmy, że znajdę Liberię i zacznę wynosić stamtąd po jednej, dwie książki naraz. Gdzie je będziemy chować? Przecież należą do cara. Wie pan, co grozi za przywłaszczenie sobie jego własności?

– Wiem. – Aptekarz skinął głową. – Specjalnie przestudiowałem zbiór praw. Najpierw odrąbią nam prawą rękę, ranę przyżegą gorącą smołą, żebyśmy się za szybko nie wykrwawili, a potem powieszą nas za żebro na żelaznym haku, gdzie będziemy wisieć, dopóki nie skonamy. Niech się pan nie boi, wszystko przewidziałem. Mam przygotowaną kryjówkę nie gorszą niż cara Iwana. Chodźmy, pokażę panu.

Skierował się w najdalszy kąt pokoju, nachylił się nad podłogą i uniósł jedną z płyt z pewnym wysiłkiem, podważywszy ją nożem. Była cienka i niezbyt ciężka – słabowity Walser sam odstawił ją na bok.

– Widzi pan, pod spodem jest jeszcze jedna, z metalowym pierścieniem. Niech pan pociągnie za uchwyt i wyjmie ją.

Pod drugą płytą ziała czarna dziura. Walser wziął do ręki kandelabr z trzema świecami i oświetlił drabinkę, która prowadziła w głąb.

– Niech pan zejdzie pierwszy, ja za panem.

Cornelius, przytrzymując szpadę, opuścił się w dół. Jama okazała się niezbyt głęboka; pokonawszy dziesięć stóp, kapitan poczuł grunt pod nogami. Z góry, posapując, schodził powoli aptekarz.

– Urządziłem tutaj tajne laboratorium – wyjaśnił, podnosząc wyżej kandelabr. – Niektóre doświadczenia bezpieczniej jest przeprowadzać z dala od ludzkich oczu. Na przykład wydestylowanie kamienia filozoficznego.

W świetle Cornelius dojrzał stół zastawiony jakimiś szklanymi retortami i rurkami i prosty drewniany stołek.

Walser stanął dokładnie pośrodku niewielkiej piwniczki, przykucnął i odrzucił trochę ziemi. Ukazało się drewniane, okute metalem wieko potężnej skrzyni. Aptekarz ujął obiema rękami uchwyt i podniósł je. Wewnątrz było pusto.

– Taka skrzynia nazywa się po tatarsku ałtyn-tołobas. Jest nasączona specjalną substancją, która nie przepuszcza wilgoci. W czasach gdy Moskowia znajdowała się we władaniu Tatarów, w podobnych skrzyniach namiestnicy chana, poborcy podatków, przewozili zebraną daninę – złoto, srebro, sobolowe skórki. Rękopisy mogą tutaj leżeć choćby tysiąc lat, nic im się nie stanie. I nikt ich nie znajdzie. Najważniejsze, żeby zachował pan jak najdalej posuniętą ostrożność, wynosząc księgi z Kremla.

* * *

Dostanie się do pałacowych piwnic okazało się jeszcze łatwiejsze, niż Cornelius przewidywał. Kiedy muszkieterowie już objęli wartę (wcześnie rano, jeszcze przed świtem), kapitan usunął część przysypanych śniegiem polan, zostawiając za stertą wąskie przejście do zardzewiałych żelaznych drzwi. Zamek otworzył kindżałem, zawiasy nasmarował olejem rusznikarskim. Potem, obszedłszy posterunki, wrócił w to samo miejsce i wśliznął się do środka.

Wewnątrz również leżały polana – i to chyba niejeden rok, gdyż z wierzchu zasnuwała je pajęczyna. „Jakie to typowo rosyjskie – myślał von Dorn, ostrożnie posuwając się wzdłuż ściany ze świecą w ręce – zgromadzić zawczasu więcej dobra niż trzeba, a potem je zostawić, porzucić – niech zgnije”.

W drugim końcu pomieszczenia odkrył jeszcze jedne drzwi, takie same jak pierwsze, tyle że z zamkiem nie miał żadnego kłopotu, bo ten tak przerdzewiał, że wystarczyło jedno dotknięcie ostrzem, by się otworzył. Corneliusowi buchnęła w nozdrza woń stęchlizny – przechowywano tu wędzone szynki, zapleśniałe i już napoczęte przez szczury. Kapitan czym prędzej minął cuchnącą podziemną spiżarnię i wszedł do sąsiedniego, pustego pomieszczenia. Prowadziło stamtąd dwoje drzwi – jedne, na lewo, do wąskiej galerii, drugie, na prawo, do długiej amfilady niskich, łukowato sklepionych piwnic. Cornelius zajrzał i tu, i tam, ale nie zapuszczał się dalej w głąb podziemi. Jak na pierwszy raz, to było dość.

Na wartę do Kremla kompania wyruszała co czwarty dzień, dlatego dalszy rekonesans kapitan mógł przeprowadzić dopiero dziewiątego stycznia. Tego dnia zbadał amfiladę, starannie opukując każdy arszyn podłogi. Przed końcem służby udało mu się odwiedzić podziemia cztery razy. Sprawdził dwa pomieszczenia i jedną małą komorę. Niestety, wszędzie odpowiadało mu tylko głuche echo.

* * *

Kontynuował poszukiwania trzynastego – dotarł do końca amfilady, czyli do północnego krańca piwnicy. Znów nic, jeśli nie liczyć pomieszczenia, gdzie przechowywano w beczkach wino. Cornelius odlał sobie trochę do flaszki, spróbował – węgrzyn, ale skwaśniały. Och, tyle dobra się zmarnowało!

W przerwach pomiędzy dniami wart pełnił służbę u Artamona Siergiejewicza, a poza tym wpadał do słobody, do Walsera. Na sen prawie nie zostawało czasu, ale kapitanowi jakoś nie chciało się spać. Jeśli udało mu się zapaść w krótką drzemkę – gdzieś w kącie, na ławie czy w saniach – śniły mu się błyskające purpurowymi ogniami drogie kamienie z krainy Wuf i ona sama – zalana jaskrawym słońcem, pełna misternych, zdobnych wieżyczek i wypielęgnowanych ogrodów. Saszeńkę kapitan widywał tylko przelotnie. Wypróbował na niej swoje zęby z rogu jednorożca – uśmiechnął się szeroko, od ucha do ucha. Chyba podziałało. Bojarówna spojrzała na roześmianego muszkietera ze zdziwieniem i jakby z lekkim strachem. No nic, kiedy Liberia znajdzie się już w tatarskiej skrzyni na złoto, wtedy zobaczymy, kto jest bardziej godzien względów Saszeńki – książę Halicki czy może ktoś inny.

Siedemnastego stycznia von Dorn z trzeciego z kolei piwnicznego pomieszczenia wszedł drzwiami po lewej stronie do galerii. Teraz opukiwał nie tylko podłogę, ale i ściany. I co? Już w odpowiedzi na pierwsze stuknięcie prawa ściana odezwała się dźwięcznym echem. Cornelius chwycił się za serce. Przyłożył ucho do muru i uderzył weń rękojeścią kindżału mocno, z całej siły. Nie było wątpliwości – za ścianą była pusta przestrzeń.

Kapitan wyszedł z podziemi, obszedł posterunki i podniósł leżący koło sągu łom. Wrócił do tajemnego miejsca. Zmówił modlitwę, splunął w ręce i uderzył żelaznym drągiem w ścianę. Od pierwszego razu wybił w niej dziurę na wylot. Wionęło stamtąd zapachem zgnilizny. Zajrzał w otwór – ciemno, nic nie widać. Zaczął walić łomem tak energicznie, że po chwili u jego nóg leżała cała sterta pokruszonego gipsu.

Kapitan zgiął się we dwoje i przecisnął przez wybitą dziurę z ogarkiem świecy w ręce. Skrzynie! Ustawione po trzy, jedna na drugiej, sięgały niemal sufitu.

Cornelius opanował się, nie chciał się rzucać na skarb od razu. Najpierw, jak przystało na dobrego katolika, podziękował gorąco Najświętszej Panience, a dopiero później, cały dygocząc z podniecenia, zaczął podważać pierwsze, spęczniałe od wilgoci, nieposłuszne wieko.

Palce trafiły na jakiś wilgotny kłąb, jakby splątane kobiece włosy. Von Dorn uniósł świecę i aż jęknął z niewysłowionego rozczarowania. W skrzyni leżały wiązki przegniłych futer. W pozostałych skrzyniach było to samo – wyleniałe, do niczego nieprzydatne z powodu niedbałego przechowywania sobolowe skórki. Ktoś je tu schował dwadzieścia, może trzydzieści lat temu i zapomniał o nich. Najwidoczniej cały pałac cara został wzniesiony na stertach zmarnowanych zapasów wszelakiego dobra, gnijącego tu bez żadnego pożytku.

Nic godnego uwagi Cornelius tego dnia nie znalazł.

Za to w kolejnym dniu kremlowskiej warty, dwudziestego pierwszego stycznia, kapitan dokonał zadziwiającego odkrycia. Galeria zawiodła go do małych drzwiczek, które nie od razu udało się sforsować – w każdym razie poddały się z wielkim łoskotem i hukiem. Za nimi również ujrzał Cornelius korytarz, ale nie biegnący prosto, lecz zygzakowaty, przy czym kręte zakola tego dziwacznego, nie wiadomo w jakim celu zbudowanego labiryntu wiły się chaotycznie, bez żadnego uchwytnego zamysłu i porządku. Przy końcu każdego odcinka w sklepieniu znajdował się czarny kwadratowy otwór. Z początku kapitan nie przydawał tym otworom szczególnego znaczenia, sądząc, że służą do celów lepszej wentylacji, ale gdy minął trzy czy cztery, nagle przez kolejny dobiegły go przygłuszone, lecz zupełnie wyraźne głosy.

– Zaraz ci gębę obiję, sukinsynu! – ryknął ktoś na górze. – Wystarczy, że krzyknę: „Wszystko powiem!”, i od razu się przekonasz, co to znaczy carskie świece kraść! Ileś zabrał?

– Ojczulku Jefremie Siłyczu – zajęczał żałośnie niewidzialny złodziej – raptem dwie świeczuszki wziąłem, żeby psałterz święty poczytać. Nie wydawaj mnie, zaklinam cię w imię Jezusa Chrystusa!

– Już dobrze, dobrze. Przynieś jutro pół rubla, to nic nie powiem. I pamiętaj – żeby mi to było ostatni raz! No, znaj pana.

Dziwując się właściwościom eteru, zdolnego przekazywać dźwięki przez przewody powietrzne, Cornelius ruszył dalej. W następnym odcinku labiryntu sklepienie również przemówiło.

– „A jeżeli ten to wojewoda brania wziątków nie zaniecha, w żelazne okowy zakutego dostarczyć do Moskwy, do Łotrowskiego Prikazu…”. Napisałeś? To pisz dalej: „Wielki car rzekł, a bojarzy zawyrokowali…”.

Ktoś dyktował skrybie oficjalne pismo, a tu, w podziemiach pałacu, słychać było każde słowo.

Nie przestając opukiwać szpadą podłogi, Cornelius przyśpieszył kroku. Niektóre zakamarki tajemniczego labiryntu milczały, inne rozbrzmiewały głosami, śmiechem, modlitwą. Dobiegał tu nawet najcichszy szept.

Teraz zawiły, kręty bieg korytarza nabrał sensu – wcale nie był bezładny i chaotyczny, lecz pomyślany tak, by z dołu dało się podsłuchać wszystko, co się dzieje w każdej komnacie carskiego pałacu. Kto wymyślił tę chytrą konstrukcję, tego Cornelius nie wiedział, jednakże – podobnie jak z szynki, węgierskiego wina i soboli – nikt nie robił z niej użytku. Sądząc po grubej warstwie kurzu zalegającego kamienną posadzkę, od dawna nikt się nie fatygował, by podsłuchiwać mieszkańców pałacu.

W ciągu godzinnej wędrówki po podziemiach von Dorn nasłuchał się różnych różności, a w miejscu, gdzie przejście nagle rozdzieliło się na dwoje, z góry dobiegł głos, na którego dźwięk muszkieter stanął jak wryty – przestał nawet opukiwać płyty.

– O, znowu jakieś żelastwo stuka – ozwał się z lękiem zachrypnięty, lepki tenorek. – Słyszałeś, durniu?

– A jakże, a jakże, ojczulku, królu złoty, skarbnico mądrości, gdzieżbym się sprzeciwiał waszej carskiej mości – zaterkotał falset. W pałacu mówił takim głosem tylko ulubiony błazen władcy, garbaty Baltazar. – Baba Jaga skacze z żelaznym pogrzebaczem! Hop-siup pod powałę, potem z pieca na łeb! A gdzie spadnie, nikt nie zgadnie. Uch-uch-uch!

Sam wielki car! A więc i w jego komnatach działa ten tajny podsłuch. No, no!

– Jaka znowu Baba Jaga, co tam pleciesz! Zaufani ludzie mi mówili, że już drugi tydzień w pałacu to stąd, to stamtąd słychać stukanie jakiegoś żelastwa. Łup-łup i łup-łup, aż strach bierze. Wiem ja, kto stuka, wiem. To Żelazny Człowiek po mnie przyszedł, przypomina, że czas do ziemi. Ojczulka przed śmiercią też tak nawiedzał.

– Bóg z tobą, panie – odparł błazen, tym razem poważnie. – Mniej byś mamek i znachorów słuchał! Cóż to znowu za Żelazny Człowiek?

– Już ja wiem swoje – odparł Aleksy Michajłowicz szeptem (ale i tak było słychać każde słowo). – To on. To mały łotrzyk z Tuszyna dorósł i chce wygubić nas, Romanowów, wziąć odwet za swoją krzywdę. Ci, co go widzieli, ducha nieczystego, powiadają, że twarz ma białą jak płótno, a pierś całą zakutą w żelazo. Co za koszmar, Boże święty!

W tej samej chwili Cornelius, obróciwszy się, zawadził pochwą szpady o kamień, a car zaczął lamentować:

– O, znowu brzęknęło! Panie w niebiosach, naprawdę już pora umierać? Tak bym chciał jeszcze trochę pożyć, Boże kochany!

Z niebezpiecznego zakątka labiryntu kapitan wycofał się na palcach, postanawiając, że dalsze jego odcinki spenetruje następnym razem.

Nazajutrz, w słobodzie, zapytał Adama Walsera, kim był „mały łotrzyk z Tuszyna” i dlaczego car się go boi.

– Trzyletnim synem Łotra z Tuszyna, czyli cara Dymitra Samozwańca i Maryny Mniszech – wyjaśnił uczony aptekarz. – Żeby chłopiec, kiedy dorośnie, nie pretendował do tronu, Romanowowie kazali go powiesić. Kat doniósł zawiniętego w futrzaną szubę malca pod szubienicę, włożył mu główkę w pętlę i zacisnął ją. Wielu ludzi przepowiadało, że mając taki grzech na sumieniu, nowa dynastia nie będzie panowała szczęśliwie i mało który z Romanowów umrze naturalną śmiercią, a własny koniec będzie im przypominał czyn, od jakiego zaczęli swe rządy – ich nieletnie potomstwo spotka los podobny do tego, jaki zgotowali synowi Dymitra. Ma się rozumieć, wszystko to wierutne bzdury i zabobony, ale radzę obrócić tę legendę na własną korzyść, kapitanie. Kiedy następnym razem zejdzie pan do piwnic, niech pan włoży maskę z białej materii. Pierś – dzięki kirysowi – i tak ma pan żelazną. Jeśli ktoś pana zobaczy, uzna, że widział Żelaznego Człowieka.

Dwudziestego piątego stycznia von Dorn nie zdołał zejść do piwnic, jako że car udał się na modły do klasztoru Nowodiewiczego, gdzie spędził całą noc. Dlatego też muszkieterowie Matfiejewa nie trzymali wart na Kremlu, lecz palili ogniska wokół murów monastyru (noc była bardzo mroźna), a potem, kiedy władca ze świtą ruszył w drogę powrotną, stali w rozciągniętym szyku wzdłuż Kamiennej Słobody.

Dzień wcześniej Cornelius miał krótką i niezbyt zrozumiałą rozmowę z Aleksandrą Artamonowną. Natknął się na nią, gdy wychodził od bojara (po powrocie z Kukuju, gdzie Matfiejew bawił u generała Baumana na imieninach). Saszeńka stała w salonie, jakby na kogoś czekała. Może na niego, Corneliusa?

Zobaczywszy von Dorna, spytała nagle:

– Co to, Korniej, unikasz mnie? Może czymś cię obraziłam? Dawno nie jeździliśmy do Sokolnik.

Jej szczere, baczne, zupełnie niedziewczęce spojrzenie speszyło kapitana, tak że nie bardzo wiedział, co odpowiedzieć. Zaczął coś bąkać o służbie i niecierpiących zwłoki obowiązkach.

– Cóż, twoja wola, prosić cię nie będę – przerwała mu Saszeńka, odwróciła się na pięcie i wyszła.

Cornelius nie mógł zrozumieć, czym ją rozgniewał. Przy ich rozmowie był Iwan Artamonowicz – ale nie odezwał się, pokiwał tylko głową.

Dwudziestego dziewiątego stycznia von Dorn zapuścił się w głąb piwnic od miejsca, gdzie korytarz się rozwidlał. Pora była późna, noc, i głosu cara – Bogu niech będą dzięki – tym razem Cornelius nie słyszał. Jednakże na wszelki wypadek, ze względów bezpieczeństwa, usłuchał rady aptekarza i osłonił twarz białą szmatą z otworami na oczy, chociaż kogo tu, w podziemiach pałacu, mógłby spotkać? Co najwyżej jakiegoś złodziejaszka spośród czeladzi, który wałęsa się po piwnicznych zakamarkach, wypatrując, co by tu zwędzić.

Nocą w komnatach panowała cisza, czasem tylko z niektórych otworów podsłuchowych dobiegało pochrapywanie. Puk-puk, puk-puk, stukała szpada kapitana po płytach posadzki, wydając niezmiennie głuchy odgłos.

Za jednym z zakrętów nagle dobiegł z góry niski, stłumiony głos:

– Ukochany mój, jedyny, przecież wiesz, dla ciebie zrobię wszystko… Chodź, chodź do mnie, noc jest jeszcze długa.

Scena miłosna! Niezwykła gratka pośród monotonii dworskiego życia! Cornelius nastawił uszu. Najwyraźniej jakaś para potajemnych kochanków, no bo któż by inny? Jedyna para małżeńska w pałacu to car i carowa.

– Poczekaj, carówno – odparł znajomy męski głos. – Dość tych igraszek. Jeszcześmy nie uradzili, co robić.

Halicki! Któż inny mówi tak dźwięcznym, a zarazem miękkim głosem, jak gdyby przesypywał drogocenne kamienie w aksamitnym woreczku? Dobrze, a carówna? Która to z nich?

– Matfiejewa nie da się powstrzymać, całkiem cara przekabaci – ciągnął głos. – Spędzam u niego sporo czasu i przejrzałem tego starego lisa, widzę go na wylot. Myśli, że chcę się swatać do jego cherlawej córeczki, uważa mnie już prawie za zięcia, wcale tego nie kryje. Zamierza cara namówić, żeby wyznaczył na swego następcę nie Fiodora ani Iwana, tylko Piotra. Że niby jego synowie z pierwszego małżeństwa, z Miłosławską, są chorowici i niesposobni do rządzenia, a najmłodszy, z Naryszkiną, to energiczny i bystry młody wilczek. W zapusty, podczas sanny w Kołomieńskiem, zamierza Artamoszka rozmówić się z carem w tej sprawie. Znasz swojego ojca – Matfiejew owinie go sobie dookoła palca. Nie zdołamy mu przeszkodzić w tych planach, sama wiesz, Soniuszko, co będzie.

Soniuszko? A więc Halicki jest w sypialni carówny Sofii! A to spryciarz, to intrygant! Kanclerz to dla niego „Artamoszka”, a Saszeńka jego „cherlawa córeczka”! No, książę, zapłacisz za to!

Ze wzburzenia (a także radości, co tu kryć) von Dorn zawadził o ścianę żelaznym nałokietnikiem, który zgrzytnął hałaśliwie.

– Co to? – zaniepokoiła się Sofia. – Jakby żelazo gdzieś brzęknęło. Może to naprawdę Żelazny Człowiek, o którym służba wciąż gada? Słyszałeś o nim, Wasieńka?

– Pewnie, że tak. – Głos Wasilija Wasiljewicza był teraz surowy. – Nie ma żadnego Żelaznego Człowieka. Po prostu ktoś nas podsłuchuje. Hałas dobiegł stamtąd, gdzie jest krata pod sufitem. Do czego ona służy?

– Nie wiem, Wasieńka. We wszystkich komnatach są takie. Żeby powietrze mogło swobodnie przepływać.

– Zaraz sprawdzimy.

Najpierw Cornelius usłyszał szuranie, jakby ktoś przesuwał po podłodze ławę albo stołek, potem rozległ się ogłuszający zgrzyt i głos księcia nagle stał się głośniejszy, kapitanowi zdawało się, że Halicki krzyczy mu prosto do ucha:

– Ohoho, tutaj jest obszerny szyb. Kamienna rura biegnie w skos i w dół. Ano, carówno, wezwij ludzi. Niech sprawdzą, co to za cuda się dzieją.

W otworze zachrzęściło i posypały się okruchy wapna – widocznie książę obmacywał ścianki ręką albo oskrobywał je kindżałem.

– Ej, jest tam kto? Straż, szybko! – rozległ się z oddali władczy głos carówny.

– Poczekaj, nie otwieraj – szepnął Wasilij Wasiljewicz. – Wyjdę tamtymi drzwiami… Podaj mi buty i pas. Tam leżą, pod ławką. Żegnaj, Soniuszko.

Cornelius zwlekał, czekał, co będzie dalej. Ludzi z pałacowej, kremlowskiej straży się nie bał – co mu mogą zrobić, skoro sypialnia carówny znajduje się na piętrze?

Załomotały ciężkie buciory i do pokoju wpadło pięciu chłopa, a może więcej.

– Cóż to, darmo chleb jecie? – krzyknęła groźnie Sofia. – Ktoś narusza bezpieczeństwo carskiej córki, podsłuchuje przez tajemne przewody. Ty, rudy, właź tam, schwytaj tego łotra!

Skrzypnięcie drewna, a potem zalękniony bas:

– Carówno, strasznie tu ciasno i ciemno. Co będzie, jak spadnę, polecę w dół i połamię sobie kości?

Sofia odparła:

– Wybieraj, co wolisz. Albo wleziesz do szybu i może połamiesz sobie kości, a może nie, albo nie wleziesz, a wtedy powiem ojcu, żeby cię, nikczemny łajdaku, powieszono za nieposłuszeństwo. Więc jak?

– Już włażę, carówno, już włażę. – Szuranie i zgrzyt. – Ech, miej mnie w swojej opiece, królowo niebieska!

W kamiennym szybie zachrobotało, zagrzechotało i von Dorn zdał sobie sprawę, że za chwilę zwali mu się na głowę pałacowy strażnik. I cóż z tego, że dzielą kapitana od sypialni carówny Sofii dwa piętra!

Ledwie zdążył uskoczyć za węgieł, gdy w podziemiach rozległ się przeciągły łoskot, a następnie okrzyk tryumfu:

– Żyję! Bracia, żyję!

Ta nowina bynajmniej nie ucieszyła kapitana, zwłaszcza że zaraz po niej usłyszał:

– Ano dalej, za mną! Nic wam się nie stanie, tu jest pochyło!

Dla niego brzmiało to groźnie.

Zapomniawszy o ostrożności, muszkieter co sił w nogach rzucił się w przeciwnym kierunku. Gdy tak biegł, pokonując zygzaki i zakręty, z otworów podsłuchowych dobiegały lamenty i wrzaski. Piskliwy kobiecy głos wołał:

– Zbóje w pałacu! Mordują!

Inny, pełen dziecięcej ciekawości:

– To pożar, tak? Pożar? Wszyscy się spalimy?

Władczy bas:

– Muszkieterowie, obstawić pałac, dawać baczenie na okna i drzwi do piwnic!

Ach, co za pech! Cornelius nie wydostanie się teraz z tych podziemi – pochwycą go jego właśni żołnierze.

Z tyłu słyszał już tupot butów – całkiem blisko. Jeśli go złapią, będą łamać kołem, żeby się dowiedzieć, na czyją rzecz szpiegował. Najgorzej, że to właściwie od razu wiadomo – przecież jest z gwardii Matfiejewa. Ależ wrogowie Artamona Siergiejewicza, Miłosławscy i Halicki, się ucieszą!

Biec w stronę wyjścia, do pomieszczenia drewutni, nie było sensu – przy drzwiach na pewno już ustawiono straż. Cóż było robić? Kapitan, dobiegłszy do rozwidlenia korytarza, skręcił w drugą stronę, w wąskie przejście, którego do tej pory jeszcze nie zbadał. I tak nie miał nic do stracenia.

Tupot butów oddalił się – dzięki Bogu i za to. Von Dorn ostrożnie, na palcach, przytrzymując szpadę, posuwał się przed siebie w całkowitych ciemnościach. Świeca zgasła, gdy biegł, a zapalić ogarek na nowo Cornelius się bał.

Nagle potknął się o wystający kamień i runął z hałasem na jakieś stopnie. Ciekawe, czy ci z tyłu usłyszeli jego upadek, czy nie?

– Ej, ej! Chodźcie no tu! Co to za łomot?

Usłyszeli!

Cornelius szybko, gorączkowo przebierając rękami i nogami, jął się w ciemności wdrapywać po schodkach. Przejście stało się jeszcze węższe, ledwie się przeciskał między ścianami.

Nagle głową w żelaznym hełmie uderzył o kamień. Czyżby zabrnął w ślepy zaułek? Nie, to po prostu kolejny bieg schodów, trzeba skręcić.

Pokonał jeszcze czternaście stopni i natknął się na żelazne drzwi. Były zamknięte, a nie miał czasu ich forsować.

Następny bieg i znowu drzwiczki. I te się nie poddawały.

Wyżej, wyżej. Szybko!

Ale schody się skończyły. Dalej nie było dokąd uciekać. Ludzie z pałacowej straży jeszcze nie dotarli do stopni, ale wkrótce je odkryją.

To koniec.

Cornelius zaczął się miotać nerwowo po ciasnym podeście, bezradnie przesuwając rękami po ścianach. Palce zahaczyły o mały, wystający ze ściany czop. Coś zgrzytnęło, zaszurało, i nagle ściana odjechała w bok, a z odsłoniętego prześwitu wypłynął strumień łagodnego, jasnego światła.

Nie zagłębiając się w sens i naturę objawionego cudu, Cornelius rzucił się naprzód. Minął małe pomieszczenie z sedesem (niewątpliwie ustęp), potem większe, gdzie stało olbrzymie łoże z aksamitnym baldachimem, po czym wpadł do kaplicy.

Było tu mnóstwo ikon, na złoconych słupkach paliły się świece, a przed misternej roboty inkrustowanym półszlachetnymi kamieniami krucyfiksem klęczał brodaty mężczyzna w białej koszuli i bił czołem o podłogę.

Usłyszawszy szczęk żelaza, urwał modlitwę w pół słowa i zwrócił w stronę kapitana zastygłą w grymasie strachu pucołowatą twarz o wytrzeszczonych oczach.

– Syn Tuszyńskiego Łotra – wyszeptał wielki car Aleksy Michajłowicz. – Przyszedł po mnie!

Obrzmiałą, upierścienioną dłonią chwycił się za gardło i poruszył grubymi wargami, z których wydobył się nawet nie ochrypły szept, lecz zdławione rzężenie.

Co za pech – von Dorn przestraszył swoim nieoczekiwanym pojawieniem się jego cesarską mość! Kto mógł przypuszczać, że tajemne przejście doprowadzi go do prywatnego apartamentu władcy?

Cornelius rzucił się do monarchy, ze wzburzenia zapominając rosyjskich słów:

– Majestat! Ich… [53]

Aleksy Michajłowicz na widok twarzy w białej masce czknął i miękko osuwając się na podłogę, upadł na bok.

Nieszczęście! Potrzebny jest medyk.

Z kaplicy kapitan wybiegł do przedsionka, zrywając z twarzy maskę. Do drzwi niecierpliwie zastukano – Cornelius ukrył się za portierą. Pukanie stawało się coraz bardziej natarczywe, w końcu, nie doczekawszy się odpowiedzi, wpadło trzech pokojowców w białych, szamerowanych srebrem kaftanach, a za nimi dworzanie, niektórzy w samej bieliźnie.

– Panie! – zaczęli krzyczeć wszyscy naraz. – Do pałacu wdarł się złoczyńca! Przybiegliśmy na pomoc waszej cesarskiej mości!

Po chwili cały przedsionek zapełnił się obrońcami monarchy – wielu chciało się wyróżnić w jego oczach. Kiedy kapitan ostrożnie wysunął się zza portiery, nikt na niego nawet nie spojrzał.

W westybulu (który po rosyjsku nazywa się sieni) wpadł na Corneliusa okolniczy Biersieniew, naczelnik kremlowskiej straży.

– A ty co tutaj robisz? I bez ciebie dość tu gorliwców! Wracaj do swoich muszkieterów, kapitanie! Twoim zadaniem jest ochraniać pałac z zewnątrz! Pamiętaj – nawet mysz się nie może prześliznąć do środka!

Drugi raz nie trzeba było tego von Dornowi powtarzać. Pokłonił się okolniczemu i szybko zbiegł na dół – sprawdzić warty.

* * *

Ledwie się doczekał ich zmiany – kiedy to objęli posterunki kopijnicy, zastępując muszkieterów. Będzie co opowiadać Artamonowi Siergiejewiczowi! Oczywiście, przemilczy to, jak się znalazł na carskich pokojach, o tym bojar nie musi wiedzieć, powiadomi go natomiast o knowaniach Halickiego. Oto jakiego narzeczonego upatrzył pan dla córki, ekscelencjo!

Ale kanclerza nie było w domu – o świcie przybiegł z pałacu goniec, car pilnie wzywał Artamona Siergiejewicza do siebie. Cóż, Cornelius mógł opowiedzieć o księciu Wasiliju Wasiljewiczu także Murzynowi.

Swoje wędrówki po pałacowych podziemiach wytłumaczył kapitan gorliwością w pełnieniu służby. Chciał sprawdzić, czy złoczyńcy mogliby – nie daj Boże – dostać się do pałacu przez stare piwnice, i przypadkiem trafił na galerię z podsłuchem.

Iwan Artamonowicz nie odzywał się, błyskając tylko ostrym, przenikliwym spojrzeniem spod pomarszczonych brązowych powiek. Nie dziwił się, nie oburzał, nie okazywał gniewu. Wysłuchał spokojnie wszystkich bulwersujących nowin – i o amorach księcia z carówną Sofią, i o obraźliwych słowach, jakie rzucał Wasilij pod adresem Artamona Siergiejewicza, i o planach kochanków, którzy zamierzali pomieszać szyki bojarowi Matfiejewowi.

Cornelius rozpoczął swoją relację z wielkim wzburzeniem, ale z wolna ostygał, nie widząc spodziewanej reakcji u swojego słuchacza.

Gdy kapitan skończył, Iwan Artamonowicz powiedział:

– O tym, że carówna sypia z Waśką Halickim, wiadomo od dawna. Kiedy przyjdzie pora, żeby go wyrzucić z Kremla na zbity pysk, wystarczy, żeby Artamon Siergiejewicz szepnął carowi jedno słowo – a na razie niech się zabawiają, nie ma się czym przejmować. Sońka i Halicki nie mogą bojarowi w niczym przeszkodzić, mają za krótkie ręce. A że książę źle mówił o Aleksandrze Artamonownie, to bez znaczenia. Bojar ani przez chwilę nie zamierzał wydawać córki za tego łajdaka. Dobrze wiemy, że książę jest człowiekiem Miłosławskich. Artamon Siergiejewicz celowo go u siebie przyjmuje, żeby Waśka myślał, że zdobył jego zaufanie.

Wyglądało więc na to, że Cornelius nie powiedział Murzynowi nic nowego. Właściwie powinno to kapitana zdeprymować, ale że bojar nie ma zamiaru wydawać Saszeńki za księcia, w zupełności wynagrodziło mu rozczarowanie.

Iwan Artamonowicz spojrzał na von Dorna, który oblał się purpurowym rumieńcem, chrząknął, westchnął parę razy i raptem skierował rozmowę na zupełnie inne tory.

– Chcesz, Korniej, posłuchać pewnej przypowiastki?

Muszkieter myślał, że się przesłyszał, ale Murzyn ciągnął dalej, jakby nic innego nie robił, tylko opowiadał historyjki każdemu, kto się akurat nawinie.

– To stara murzyńska bajka. Usłyszałem ją od swojej babki, kiedy byłem małym chłopcem. Był sobie krokodyl, mieszkał w bagnistym rozlewisku rzeki. Wylegiwał się w grzęzawisku, żywił się żabami i ropuchami i żył szczęśliwie. Aż tu nagle pewnego dnia przytrafiła mu się bieda. Popatrzył na wodę, ujrzał w niej odbicie luny i stracił głowę – zapragnął się z nią ożenić. Była taka piękna, jasna, krągłolica. Nie wiedział tylko, jak się do niej dostać tam hen, na niebo. Zębaty potwór myślał, myślał, ale nic mądrego nie wymyślił. A ty, kapitanie, co byś mu doradził?

Cornelius słuchał przypowieści na wpół żywy ze strachu i wstydu. Zwiesił głowę i wymamrotał:

– Nie wiem…

– Wobec tego ja ci powiem. – Głos Iwana Artamonowicza stał się surowszy. – Albo krokodyl musiałby się wzbić pod niebo, albo luna spaść na bagno. Inaczej w żaden sposób nie mogliby się spotkać. Rozumiesz, dlaczego ci o tym mówię? No, idź, wyśpij się po służbie. A jak sen nie zechce przyjść, to pomyśl o mojej opowiastce. Podobasz mi się. Szkoda, żebyś sobie namieszał w głowie.

Ale ani się przespać, ani zastanowić nad bajką von Dornowi się nie udało.

Najpierw, ledwie wyszedł od Murzyna, przybył umyślny z Kremla – i prosto do Iwana Artamonowicza. Było jasne; coś się musiało stać.

Cornelius, zatrwożony, czekał w sieni na wieści.

I doczekał się. Wkrótce obaj, i goniec, i Murzyn, wyszli. Zapinając paradny kaftan, Iwan Artamonowicz – posępny, napięty – szepnął kapitanowi w przelocie:

– Niedobrze. Car w nocy miał udar, jest umierający. Teraz wszystkiego można się spodziewać.

Wsiedli na konie i pojechali.

Potem von Dorn cały dzień miotał się po pokoju, dręczony niepewnością – czyżby naprawdę śmiertelnie przestraszył wielkiego monarchę? Czy car, który upadł, rzężąc, więcej się już nie podniósł? Ach, co za fatalny zbieg okoliczności! I jaki wstyd!

Pod wieczór przyszedł Adam Walser. Twarz miał całą w czerwonych plamach, oczy błyszczące. Wpadł bez pukania i rzucił od progu:

– Słyszał pan? Jego cesarską mość powaliła apopleksja. Wątpliwe, czy dożyje do rana. W pałacu zgromadzili się wszyscy bojarzy, całe duchowieństwo, z Taisjuszem na czele. Będzie obradował sobór. To znaczy, że my obaj musimy się wyprawić po Liberię.

– Dokąd, na Kreml? – zdziwił się von Dorn. – Chyba teraz na to nie najlepsza pora.

– Ach, co ma do tego Kreml! – wykrzyknął zniecierpliwiony aptekarz. – Biblioteka znajduje się zupełnie gdzie indziej!

Cornelius zamarł.

– A co, znalazł ją pan?!

– Tak!

Rozdział jedenasty

O co chodzi w tej całej miłości

Pokonawszy szybkim marszem jakieś trzysta metrów od jarzącego się światłami „Szynku”, Nicholas znalazł się na ciemnym, opustoszałym skwerze, gdzie usiadł na drewnianej ławce, żeby ułożyć plan dalszych działań.

Było to jednak nierealne. W istniejącej sytuacji owo zadanie nie dawało się rozwiązać. O jakich działaniach, do cholery, mogła tu być mowa? Zadrzeć głowę i wyć do księżyca – to jedyne, co mu pozostawało.

Zgłosić się na milicję nie może. Wyjechać nie może. Nocować nie ma gdzie. Znikąd pomocy. W głowie mu huczy. I w dodatku ten straszny ziąb. Jak w nielubianej piosence Chrisa de Burgha Północ w Moskwie.

Po pewnym czasie – ze strachu i zimna – pijackie zamroczenie minęło, ale wraz z nim niedawne postanowienie, żeby „iść na całość”. Mówiąc szczerze, również druga męska decyzja – by dumnie odejść w noc – wydawała się teraz idiotyczna (zwłaszcza bez blezera, w którym Nicholas by tak nie zmarzł).

Więc co, wrócić do światła i ciepła? Przyjąć pomoc od Władika? I ostatecznie stracić szacunek dla siebie? Narazić przyjaciela na niebezpieczeństwo? Za nic na świecie!

„A co z Ałtyn? Jej przecież nie wahałeś się narazić na niebezpieczeństwo – usłyszał Fandorin głos sumienia. – Niewykluczone, że mocodawcy Szurika wypytują ją teraz o ciebie i nie wierzą w zapewnienia dziewczyny, że nic o tobie nie wie”.

Ta straszna myśl sprawiła, że Nicholas zerwał się z ławeczki, gotów natychmiast jechać, a jeśli będzie trzeba, to i pobiec do Bieskudnik. Usiadł. Przecież nawet nie zna jej adresu, a domy w tym osiedlu-sypialni są tak do siebie podobne jak źdźbła trawy na łące. Telefon! Nauczył się przecież numeru na pamięć! Otworzył neseser, wyjął swojego ericssona i po krótkiej chwili wahania wycisnął trzynaście cyfr: kierunkowy do Rosji, Moskwy, a potem domowy numer Ałtyn.

Po pierwszym sygnale odezwał się w słuchawce głos dziennikarki:

– Halo… Halo… Kto mówi?

Nicholas milczał; poczuł nagle niewiarygodną ulgę. Odezwać się, oczywiście, nie mógł – telefon najprawdopodobniej był na podsłuchu. Ale nie chciał się także rozłączać – chłód nocy dzięki dźwięcznemu głosowi Ałtyn stał się nieco mniej dokuczliwy.

– Halo. Kto mówi? – powtórzyła dziewczyna. I nagle zasyczała: – To ty, sukinsynu? Ty? Poczekaj, niech cię tylko dorwę! Odezwij się, palancie, nie milcz!

Zaskoczony Nicholas nacisnął guzik „end”. Ałtyn chyba niewłaściwie zrozumiała treść liściku. Za kogo musi go uważać!

Zziębnięty do szpiku kości magister całkowicie upadł na duchu.

Co robić? Co robić?

Do przyjaciół – Włada Sołowjowa czy Ałtyn Mamajewej (która raczej nie uważała teraz podłego Brytyjczyka za swego przyjaciela) – nie może się zwrócić. Do mister Pumpkina także – radca jako osoba urzędowa nie zdecyduje się przecież udzielić pomocy człowiekowi podejrzanemu o dokonanie zabójstwa. A w tej chwili pomoc była Fandorinowi nieodzownie potrzebna.

„Jak długo będę tak biadolił i lamentował? – rozzłościł się w końcu sam na siebie Nicholas. – No już, rusz się – zachęcił swój mózg do działania. – Na nikogo oprócz ciebie nie mogę liczyć”.

Ów delikatny organ zrozumiał, jaka na nim ciąży odpowiedzialność. Opanował histeryczny dygot i przystąpił do pracy. I nagle okazało się, że rozwiązanie problemu istnieje, i to wcale nie takie skomplikowane. W dodatku jedyne możliwe.

Jeśli wykluczone jest, by zwrócić się z prośbą o pomoc do dobrych ludzi, trzeba się zwrócić do złych. Bad guys [54] w tej historii dzielą się na dwa wrogie obozy – jeden można nazwać umownie „stronnictwem Szurika”, drugi – „stronnictwem Wielkiego Soso”. Który wybór będzie mniejszym złem, to rzecz oczywista. Skoro szwadron Wielkiego Soso chronił wczoraj cudzoziemskiego gościa, dlaczego nie miałby podjąć się tego również dzisiaj? Nie wiadomo, naturalnie, w jaką rozgrywkę wplącze się przy tym zaszczuty magister nauk historycznych, ale czyż ma jakieś inne wyjście? Żadnych wątpliwości natury etycznej tu być nie może. Soso Gabunija nie jest w tym thrillerze osobą postronną i niewinną owieczką, lecz jednym z najważniejszych, wytrawnych graczy.

A więc co robić, to rzecz postanowiona.

Pozostaje jeszcze obmyślić jak.

Adresu i telefonu człowieka nazwiskiem Soso Gabunija Fandorin nie zna. Co to właściwie jest „Soso”? Chyba nie imię, raczej ksywka. Chociaż nie. Zdaje się, że „Soso” to po gruzińsku zdrobnienie od „Josifa”. Tak starzy przyjaciele nazywali Stalina.

A więc Josif Gabunija. Co jeszcze Nicholas o nim wie? Prezes zarządu banku Eurodebet – taką nazwę chyba Ałtyn wymieniła. Zatem trzeba po prostu znaleźć najbliższy automat i sprawdzić numer w książce telefonicznej. Oto cała fatyga.

Pół godziny później zmarznięty magister wrócił w końcu na skwer, usiadł na tej samej ławeczce i ścisnął rękami skronie. W żadnym z trzech automatów na sąsiednich ulicach nie było książki telefonicznej. Mało tego, Fandorin nigdzie nie dostrzegł nawet półeczki, na której można by położyć wspomnianą wyżej książkę. Być może w Rosji w ogóle nie umieszcza się spisu telefonów w kabinach z automatami?

Ale dlaczego w tym kraju wszystko jest takie skomplikowane? Wydawałoby się, że nie ma nic prostszego, niż sprawdzić czyjś numer telefonu. Nicholas siedział, zgrzytał zębami i wbijał ponure spojrzenie w neseser Samsonite. Tak, wszystko niby wydaje się proste i w zasięgu ręki, ale jak przyjdzie co do czego… Spróbuj, człowieku, ugryźć się w ucho – rezultat będzie taki sam.

Ale zaraz, chwileczkę. Fandorin otrząsnął się. Po co szukać książki telefonicznej, skoro tutaj, w neseserze, ma komputer z wejściem do Internetu? Oto jeszcze jeden dowód, że pijaństwo ogranicza możliwości intelektualne, niszcząc szare komórki.

Szybko uruchomił komputer, podłączył do niego telefon i po chwili znalazł w rosyjskojęzycznej sieci moskiewskie „żółte stronice”.

Eurodebetbank – adres, telefon, e-mail i odesłanie do strony internetowej.

A oto i ona. Tak. Kapitał założycielski, udziałowcy, prezes zarządu – Josif Guramowicz Gabunija. I telefon sekretariatu.

Nicholas wybrał numer. Naturalnie, o dwunastej w nocy odezwał się tylko mechaniczny głos z nagrania: „Dzień dobry. Tu sekretariat Josifa Guramowicza Gabunii. Proszę podać swoje nazwisko i zostawić…”.

Niepowodzenie (o tej porze nie mogło być inaczej) nie zbiło z tropu Fandorina, który znów uwierzył w potęgę ludzkiego rozumu. Nicholas mógł, oczywiście, przeczekać tu jakoś do rana, a potem udać się wprost pod wskazany adres – Eurodebetbank miał siedzibę przy Średnim Gniezdnikowskim Zaułku – ale, po pierwsze, nocleg w plenerze skończyłby się z pewnością zapaleniem płuc, po drugie zaś, czemu odkładać do jutra to, co można zrobić dziś?

Fandorin wrócił do Internetu i wydał systemowi polecenie wyszukania wszystkich stron, na których znajduje się połączenie słów „Josif + Gabunija + Eurodebet”. Połów okazał się dość obfity. Przejrzawszy pobieżnie uzyskane materiały, magister wybrał dwa najobszerniejsze.

Najpierw przeczytał w tygodniku „Sekrety” z listopada ubiegłego roku artykuł zatytułowany Kapitanowie rosyjskiego biznesu, dzięki czemu poznał wiele interesujących szczegółów z życiorysu Josifa Guramowicza.

Okazał się on człowiekiem nietuzinkowym – w czasach radzieckich był tak zwanym prywaciarzem, ściśle związanym ze środowiskiem przestępczym Gruzji; miał na koncie trzy wyroki za nielegalną produkcję; posiadał przy tym dyplomy dwóch fakultetów oraz tytuł doktora nauk ekonomicznych. Co prawda, autor artykułu traktował te osiągnięcia z przymrużeniem oka, pisząc: „dyplomy i stopień naukowy Made in Georgia”, ale jednak. Wachlarz interesów i przedsięwzięć pana Gabunii był równie szeroki jak przyjaciela Nicholasa, Władika, ale we współczesnej Rosji tak uniwersalny zasięg indywidualnej przedsiębiorczości uważany był za rzecz naturalną.

Wszystkie te informacje, bez wątpienia przydatne, nie podpowiadały, niestety, jak znaleźć Josifa Guramowicza teraz, w środku nocy. Fandorin zagłębił się więc w lekturze artykułu o znacznie lżejszym charakterze, opublikowanego w czasopiśmie „En face”, które w zeszłym miesiącu poświęciło cały numer osobie gruzińskiego magnata.

– Do reszty już zwariowali! – Rozległ się nagle w ciemnościach swarliwy, starczy głos.

Fandorin drgnął i podniósł głowę. Zobaczył popatrującą na niego spode łba obdartą staruszkę, która kuśtykając, mijała jego ławkę. Bóg jeden wie, skąd się tu wzięła o tak późnej porze. W ręku trzymała kosz, w którym coś pobrzękiwało, i Nicholas przypomniał sobie zagadkowe słowa Władika o jakiejś „babuleńce zbierającej butelki”. Widocznie chodziło właśnie o nią.

Cóż, biedną kobiecinę nietrudno było zrozumieć. Noc, ciemne zarośla, facet w białej koszuli gapi się w skrzynkę, od której bije jakaś nieziemska poświata. Dziwny widok. Wielkomiejski nokturn.

Fandorin znów wbił wzrok w ekran.

Josif Gabunija – człowiek miesiąca. Z okładki pisma uśmiechał się grubymi wargami dobroduszny tłuścioch w szarym smokingu, z terierem miniaturką, który niemal ginął w mięsistej, ozdobionej brylantowymi pierścieniami dłoni. Po prostu żywa karykatura nuworysza!

Nicholas przyjrzał się zdjęciom i przeczytał podpisy. Josif Guramowicz w cerkwi bierze ślub z topmodelką Sabriną Swing (nieopisanej urody blondynką). Josif Guramowicz (spięty i wyraźnie nieszczęśliwy) w stroju do tenisa, z rakietą, bierze udział w turnieju „Wielki Kapelusz”. Josif Guramowicz całuje ukochaną suczkę Joujou (piesek wygląda na przestraszonego). Josif Guramowicz otwiera internat dla ociemniałych i głuchoniemych dzieci (mięsistą, całą w fałdach tłuszczu twarz darczyńcy wykrzywia grymas ubolewania i współczucia, w jego oczach błyszczą łzy).

Do tego odpowiedni tekst. Wszystko było jasne: artykuł został zamówiony i najwyraźniej hojnie opłacony. Fandorin przeczytał go dwukrotnie, szczególną uwagę poświęcając akapitom opisującym podmiejską rezydencję, nie znalazł tam jednak żadnego punktu zaczepienia czy wskazówki. Nikolina Gora – diabli wiedzą, gdzie to jest.

A może okaże się pomocny fragment dotyczący klubu „Pedigree”? Autor artykułu informował, że Josif Guramowicz lubi spędzać w nim wieczory, grając w pokera i bilard z członkami tego ekskluzywnego towarzystwa („ekskluzywny” było widocznie ulubionym słowem dziennikarza, gdyż zostało użyte w tekście niezliczoną ilość razy), przyjmującego do swego grona jedynie potomków starych arystokratycznych rodów. Pośród ich najwybitniejszych przedstawicieli jako stałych partnerów Josifa Guramowicza wymieniono znanego rzeźbiarza, wywodzącego się z gruzińskich książąt, reżysera filmowego, który lubił wspominać o swoich szlacheckich korzeniach, a także różne osobistości, cieszące się sławą o lokalnym zasięgu – ich nazwiska bowiem nic Fandorinowi nie mówiły.

Cóż, jak mawiał Maluta Skuratow, przycisnąć nie zaszkodzi.

Nicholas znalazł w Internecie numer klubu „Pedigree”. Zadzwonił i poprosił pana Gabuniję.

– Josif Guramowicz nie odbiera rozmów na telefon klubowy – poinformował go wprost ociekający lepką uprzejmością głos. – Proszę z łaski swojej zadzwonić na komórkę.

Świetnie! To znaczy, że Wielki Soso jest w klubie! Ale jak się przedrzeć przez bastion dobrze wyszkolonej klubowej obsługi?

– Proszę przekazać panu Gabunii, że dzwoni Fandorin. W pilnej sprawie.

– Nie zna pan numeru komórki? – już nie tak uniżonym tonem zapytał lokaj. – Josif Guramowicz nie lubi, kiedy się mu przeszkadza przy bilardzie. Gdy rozegra partię, przekażę wiadomość. Czy on zna pański telefon, panie… eee… Fiodorin?

– Fan-do-rin – przesylabizował Nicholas i po krótkim wahaniu podał numer swojej komórki.

Wyłączył komputer, telefon zaczepił przy pasku i zaczął podskakiwać dla rozgrzewki, zabijając rękoma jak na mrozie. I to się u nich nazywa lato! Jest najwyżej trzynaście stopni, nie więcej. Przedwczorajszą noc w pokoju hotelowym, który wydał się kapryśnemu i wymagającemu magistrowi tak prymitywny, teraz wspominał Nicholas jako rajski wypoczynek. Wczorajszy nocleg na rozłożonym stole też uznał za wspaniały. Cóż, było, oczywiście, trochę twardo, ale za to ciepło, a w ciemności słyszał cichy oddech śpiącej Ałtyn. Dziewczyna usnęła od razu (to Nicholas wciąż się wiercił) i tylko raz zamruczała coś żałośnie, ale Fandorin nie potrafiłby wyobrazić sobie jej, uskarżającej się na cokolwiek na jawie.

Głupia sprawa. W portfelu ma kupę pieniędzy, karty kredytowe, a tak prosta rzecz jak spędzenie nocy pod dachem wydaje się nieosiągalnym wręcz luksusem. W hotelu bez paszportu się nie zamelduje. A gdyby nawet miał paszport, to i tak od razu odstawiono by go na miejsce tymczasowego osadzenia. Tak się to nazywało w czasach wojny domowej (wiedział o tym z opowieści sir Alexandra), a teraz jakoś inaczej – aha, areszt śledczy.

Nicholas stał pod drzewem, przyciskając neseser do piersi, i gapił się ponuro na rozjarzone światłami królestwo boga kupców i handlu, Hermesa. Do centrum podjeżdżały limuzyny, otwierały się i zamykały drzwi hotelu „Intercontinental”, a obywatel Zjednoczonego Królestwa, posiadacz stopnia naukowego, potomek krzyżowców przestępował z nogi na nogę w ciemnościach, niczym jakiś wygłodzony gawrosz przed witryną piekarni.

Na rogu ulicy prowadzącej do tego wspaniałego pałacu zahamował długi daimler-benz – tuż przy dziewczynie w bardzo krótkiej spódniczce i bardzo długich butach, która nachyliła się do okna samochodu, zamieniła parę słów z kierowcą, po czym gniewnie machnęła ręką, co miało prawdopodobnie znaczyć: zjeżdżaj, nic z tego. Samochód ruszył i pięćdziesiąt jardów dalej zatrzymał się przy innej dziewczynie. Obie były do siebie podobne jak dwie krople wody.

Nicholas mienił się zdecydowanym przeciwnikiem prostytucji, widząc w tej haniebnej profesji nie tylko źródło przestępczości i chorób, ale również obrazę godności ludzkiej, a przede wszystkim – kobiecej. Nigdy w życiu nie przyszłoby mu do głowy, że mógłby spędzić noc u kapłanki płatnej miłości, ale na myśl o ciepłym pokoju, miękkim łóżku i łagodnym świetle lampki serce magistra ścisnęła dojmująca tęsknota. Pragnął tylko się ogrzać i przespać, nic więcej! Zapłacić pełną stawkę za komplet usług, wsunąć się pod kołdrę, nie wypuszczając z objęć nesesera Samsonite, i choć na parę godzin oderwać się od ponurej rzeczywistości.

Ale nie, to idiotyczny pomysł. I w dodatku niebezpieczny.

Jednakże po upływie kwadransa myśl ta nie wydała się już Nicholasowi taka głupia. O wiele niebezpieczniej jest włóczyć się nocą wśród stepów, za dzikim Bajkałem. Nie daj Boże, można zostać ograbionym lub, co gorsza, zatrzymanym przez patrol milicji w celu sprawdzenia dokumentów.

W tej samej chwili, gdy Nicholas skręcał już niemal w ulicę grzechu, zadzwoniła mu komórka u pasa.

– Nikołaj Aleksandrowicz? – rozległ się miękki baryton z ledwo uchwytnym śladem akcentu – polegało to na leciuteńkim przeciąganiu zgłosek i wymowie „k” bliższej „kh”, z przydechem, ale na niczym więcej. – Bardzo dobrze, że postanowił pan się ze mną spotkać. Moi ludzie namierzyli sygnał pańskiej komórki. Jest pan teraz gdzieś w pobliżu Międzynarodowego Centrum Handlowego, tak? Wysłałem już po pana samochód. Za dziesięć minut proszę czekać przed głównym wejściem. To będzie czarny nissan pathfinder.

I rozmówca, nie czekając na odpowiedź, rozłączył się.

Rozsądny człowiek, pomyślał Fandorin. Bardzo rozsądny, bardzo konkretny, bardzo opanowany. Zupełnie inny niż na zdjęciach w czasopiśmie. A to znaczy, że również bardzo chytry. Czyli z pewnością podwójnie niebezpieczny.

A on to prawdziwie angielska wersja przygłupa Bochenka. Uciekł od babki, uciekł od dziadka, i oto do kogo dotarł.

Może wyłączyć zdradziecki telefon i – póki jeszcze nie jest za późno – rozpłynąć się w mroku nocy?

* * *

Za kierownicą siedział ten sam Gruzin o podkręconych wąsach, który żądał od Szurika przeprosin na korytarzu hotelu „Inturist”. Nicholas próbował nawiązać pogawędkę ze starym znajomym, ale ten zachowywał nieprzystępne milczenie – widać otrzymał w tym względzie stosowne instrukcje. Lub też może nie otrzymał instrukcji, by wdawać się w rozmowę. Kto ich tam wie, tych fachowców od sekretnych spraw, kto zna ich obyczaje!

Klub „Pedigree” okazał się jedną ze starych drewnianych miejskich siedzib, które niegdyś tak często trawiły w Moskwie pożary, zagubioną gdzieś pośród ulic Białego Grodu. Nicholas nie orientował się na tyle dobrze w topografii stolicy, w dodatku spowitej nocnym mrokiem, by zlokalizować położenie klubu dokładniej. Wiedział jednak, że dżip wyjechał poza pierścień okalających centrum bulwarów.

Za wysoką żelazną bramą ujrzał niewielki dziedziniec, jasno oświetlony latarniami. Wszedł po schodach z białego kamienia, minął dwa kosmate lwy po bokach i pchnął szklane drzwi.

Tam już czekał odźwierny w pudrowanej peruce, szamerowanej kamizeli i białych pończochach. Skłonił się i powierzył Fandorina innemu słudze, w takim samym stroju, tyle że ze złotymi epoletami i akselbantami, a ten, o nic nie pytając, poprowadził magistra w głąb budynku.

Klub urządzono po prostu fantastycznie – była tu szumiąca fontanna, pociemniałe obrazy w ramach z brązu, egzemplarze starej broni na ścianach i zabytkowe szafy, zastawione drogocenną porcelaną. Nicholasowi wszystko to bardzo się spodobało, chociaż gdyby już miał się do czegoś przyczepić, to szafy były biblioteczne – przeznaczone na książki, a nie zastawę stołową, zaś osiemnastowieczne fotele obito niezbyt fortunnie dobraną współczesną tkaniną. Mimo to od razu rzucało się w oczy, że klub jest w najwyższym stopniu ekskluzywny i byle kto nie ma doń wstępu.

Z pewnością tym należało tłumaczyć spojrzenia, które czuł na sobie Fandorin, postępując za lejbgwardzistą w pudrowanej peruce. Czterej wytworni panowie przy karcianym stoliku, dwie zadbane damy przy barze, ba, nawet trójka młodych ludzi o zaczerwienionych twarzach i w poluzowanych krawatach – całe to towarzystwo obserwowało z niedowierzaniem dryblasa w nieświeżej białej koszuli.

– To gość Josifa Guramowicza, to gość Josifa Guramowicza – szeptem wyjaśniał przewodnik Nicholasa tym, którzy zbyt demonstracyjnie okazywali zdumienie.

Druga sala zastawiona była stolikami – przy niektórych biesiadowali, wytwornie ubrani mężczyźni i kobiety. „Proszę, proszę, okazuje się, że ocalało tu całkiem sporo przedstawicieli dawnej arystokracji – z pełnym szacunku zdziwieniem myślał Nicholas, wpatrując się w twarze zgromadzonych w sali jadalnej osób. – Z pewnością są wśród nich potomkowie krewnych i powinowatych Fandorinów. W końcu przez trzysta lat jedni i drudzy żyli obok siebie”.

Orkiestra złożona z trzech instrumentów – harfy, wiolonczeli i fortepianu – grała melancholijną melodię, a solistka w długiej sukni z prawie równie długim dekoltem śpiewała coś o upojnych rosyjskich wieczorach, ale nie podmoskiewskich (tę piosenkę Nicholas znał).

W drugim końcu sali, w części oddzielonej kolumnadą, stały trzy stoły bilardowe. Przy dwóch nie było nikogo, przy środkowym rozgrywał partię sam ze sobą tęgi mężczyzna w atłasowej kamizelce. Magister od razu poznał Josifa Gabuniję, podobnie jak miniaturową terierkę Joujou, drzemiącą spokojnie na zielonym suknie. Zamierzeniem gracza było, zdaje się, umieszczenie wszystkich bil w łuzach bez zakłócania spokoju pieskowi. Trzeba przyznać, że wirtuoz bilardu wspaniale sobie radził z wyznaczonym zadaniem. Sapiąc i opierając się ogromnym brzuszyskiem o brzeg stołu, Wielki Soso długo celował, potem krótkim, szybkim ruchem sprawiał, że bile, uderzywszy o siebie, toczyły się idealnie wytyczoną trasą, by na koniec wpaść do łuz. Piesek-zabaweczka, najwidoczniej od dawna do tego przyzwyczajony, nie budził się przy stuku bil i tylko od czasu do czasu strzygł przez sen spiczastymi czarnymi uszkami.

Bankier trzymał w ustach długie cygaro, na jego owłosionych palcach oślepiająco błyszczały pierścienie, na skraju stołu zaś lśnił i migotał kryształowy kielich koniaku. Nieco dalej, na malachitowym stoliku, stała opróżniona do potowy pękata butelka, patera z owocami i olbrzymie pudlo czekoladek.

– Gra pan w bilard, Nikołaju Aleksandrowiczu? – zapytał tłuścioch, zerknąwszy na Fandorina, i nieznacznym poruszeniem gęstych brwi nakazał lokajowi się oddalić.

– Nie – odparł krótko Nicholas, przyglądając się z zaciekawieniem opasłemu mężczyźnie.

W życiu wyglądał on tak samo jak na zdjęciach w czasopiśmie – komiczny grubas, przeniesiony do moskiewskiego klubu wprost z hollywoodzkiego filmu o wesołych latach dwudziestych. Wbił do łuzy kolejną bilę, w nagrodę zjadł czekoladkę i z zadowoleniem pyknął cygaro, wypuszczając kłąb dymu.

– Pochodzi pan ze starej arystokracji? – nie zdołał powściągnąć ciekawości Fandorin, usilnie starając się dostrzec jakieś ślady świetnego pochodzenia w nalanej twarzy i prostackich manierach bankiera. – Zdaje się, że skarbnikiem wielkiego księcia Michała Nikołajewicza był książę Gabunow. Pewnie wywodzi się pan z tych Gabunowów?

– Nie, Nikołaju Aleksandrowiczu. – Wielki Soso z wyraźnym żalem pokręcił głową. – Jestem prawdopodobnie jedynym Gruzinem na świecie, niepochodzącym z książęcego rodu. Plebejuszem z dziada pradziada. Mimo to dziękuję, że powiedział mi pan o tym księciu. Niewykluczone, że uczynię go swoim przodkiem.

– Ale czyż nie zbiera się tu sama śmietanka, osoby z najlepszego towarzystwa? – zniżając glos, spytał Fandorin. – Czytałem, że to absolutnie ekskluzywny klub dla ludzi, w których żyłach płynie błękitna krew.

– Zielona – poprawił go Gabunija, nacierając kredą koniec kija. – Wystarczy zapłacić pięć tysięcy dolców rocznie, uzyskać rekomendację jednego z członków, i już jesteś arystokratą. Jeżeli nie załatwisz rekomendacji – kosztuje cię to dziesięć tysięcy. Pan, Nikołaju Aleksandrowiczu, ma pełne prawo zostać członkiem klubu. Z pańskiego dossier, które kazałem zgromadzić, wynika, że ród Fandorinów znany jest od dwunastego wieku. Jeśli pan chce, mogę panu udzielić rekomendacji.

– Dziękuję, nie trzeba – odparł sucho Fandorin, nie będąc jeszcze pewnym, co myśleć o tym dziwacznym osobniku.

W rozmowie telefonicznej Gabunija wydał mu się rzeczowym człowiekiem interesu, a teraz zachowuje się jak klown – najwyraźniej nie chcąc rozmawiać o konkretach.

– Śpij, Żużulko, śpij, malutka. – Długa chwila celowania, szybkie uderzenie, bila wpada do łuzy – Brawo, Soso! Zasłużyłeś na trufelkę… Nie skusi się pan na czekoladkę? Szkoda, robią mi je na zamówienie, to moje ulubione – plótł dalej Josif Guramowicz. – Co się tyczy klubu, ma pan rację, że nie chce pan do niego wstąpić. Cóż to za nazwa – „Pedigree”! Ci, którzy nie znają angielskiego, myślą, że spotykają się tu hodowcy psów albo pederaści. Zdarzają się nawet tacy, co się obrażają, kiedy człowiek chce ich tutaj zaprosić. Jak to u nas mawiają poniektórzy arystokraci, wkurwiają się. Administracja chce zmienić nazwę na „Błękitną Krew”. Ale to też brzmi dwuznacznie.

Artystka, skończywszy długą pieśń o upojnych wieczorach, powiedziała do mikrofonu:

– A teraz, zgodnie z tradycją, dla naszego drogiego Josifa Guramowicza jego ulubiona piosenka Suliko!

Po czym, złożywszy ręce na piersi, zaczęła:

Chciałem znaleźć mej miłej grób,

Smutek długo me serce gniótł…

Przez salę przebiegł szmer niegłośnych oklasków. Gabunija odłożył kij, ukłonił się i zrobił kilka ruchów, udając, że dyryguje orkiestrą.

– Nienawidzę tego nudziarstwa – burknął do Fandorina, ściągnął wargi w ciup i przesłał piosenkarce pocałunek. – Guzik dostaniesz, a nie sto baksów, głupia pindo.

– Przepraszam – odezwał się cichym głosem Fandorin – ale dlaczego robi pan z siebie błazna? Przecież naprawdę jest pan kimś zupełnie innym.

Josifa Guramowicza bynajmniej nie zdziwiło to nader prostolinijne pytanie, obrzucił tylko magistra spojrzeniem błyszczących oczu.

– Po pierwsze, Nikołaju Aleksandrowiczu, w jakiejś mierze jestem błaznem. – Obszedł stół, szukając najdogodniejszego miejsca do uderzenia kijem w bilę. – Po drugie, nie należy narażać ludzi na rozczarowanie. Spodziewają się po mnie określonego zachowania, więc po co miałbym niszczyć swój image? Nie cierpię, na przykład, tenisa, ale gram. Ledwie trafiam rakietą w piłkę. Bo, jak to się mówi, wygrywa nie ten, kto dobrze gra, ale ten, kto wybiera odpowiednich partnerów. To, co uchodzi zabawnemu grubasowi Soso, który na korcie w Barwisze posyła piłki w siatkę, nie uszłoby Josifowi Guramowiczowi, ogrywającemu wszystkich w bilard i w pokera. Tutaj już nie chodzi o interesy, ale o duszę… Ja, Nikołaju Aleksandrowiczu, nie przegrywam nigdy, nawet jeśli ktoś rozłoży mnie na obie łopatki, jak wczoraj na korcie…

Tu wymienił imię i patronimik, na których dźwięk Nicholas aż się wzdrygnął – czyżby to był jakiś żart? Ale nie, niemożliwe, żeby Gabunija żartował.

Gruzin nagle odwrócił się do Fandorina całym swoim tłustym cielskiem, spojrzał mu w oczy i zapytał:

– Nikołaju Aleksandrowiczu, a tak w ogóle, to kim pan jest?

Fandorin zamrugał zaskoczony. Cóż to za pytanie? Czyżby chytry bankier znowu miał zamiar udawać głupka?

– To znaczy, wiem, że jest pan obywatelem brytyjskim rosyjskiego pochodzenia – ciągnął Josif Guramowicz – specjalistą od historii Rosji, że przedwczoraj pan przyleciał, zatrzymał się w „Inturiście” i zamierzał popracować w archiwum. Mówiłem przecież, że poleciłem sporządzić pańskie dossier. Nie ma tam jednak nic takiego, żeby Siwy miał napuszczać na pana samego Szurika. A to znaczy, że całe to dossier można wrzucić do klozetu i spuścić wodę, bo nie zawiera tego, co najważniejsze. Kim pan jest? Sądząc po tym, że sam pan mnie znalazł, wnoszę, że chętnie by mi pan o sobie opowiedział.

A więc Wielki Soso o niczym nie wie? To niemożliwe. Udaje.

– Siwy? Jaki Siwy? – spytał ostrożnie Fandorin.

Gabunija zadowolony kiwnął głową.

– Aha. Kto to jest Szurik, pan nie pyta. No tak, zawarł pan z nim przecież wczoraj bliską znajomość. Zadziwiające, że wciąż pan jeszcze żyje.

– W dużej mierze dzięki panu – wszedł mu w słowo Nicholas. – Dlaczego pańscy ludzie mnie śledzili?

– Moi ludzie nie śledzili pana, tylko Szurika. – Josif Guramowicz odłożył kij i zaczął wycierać chusteczką umazane kredą ręce. – Dlatego że Szurik pracuje dla Siwego. Wszyscy wiedzą, że nie zajmuje się drobnicą. Jeżeli Siwy dał mu na pana zlecenie, to znaczy, że nie jest pan byle płotką. I tu kółko się zamyka – wracamy do punktu wyjścia, czyli zadanego wcześniej pytania. Kim pan naprawdę jest, Nikołaju Aleksandrowiczu? Po co pan przyjechał do Moskwy? I dlaczego Siwy chce panu przeszkodzić w pańskich planach?

„Jeżeli Gabunija gra, to doprawdy utalentowany z niego aktor” – pomyślał Fandorin. Odpowiadać pytaniem na pytanie jest niegrzecznie, mimo to powiedział:

– Nie znam żadnego Siwego. Kto to taki?

Wielki Soso uśmiechnął się sceptycznie i oświadczył z westchnieniem:

– Mój wróg.

– Chodzi o jakąś wendetę? – zainteresował się Nicholas, przypominając sobie tradycje krwawej zemsty, przysięgę na ostrze kindżału i inne egzotyczne kaukaskie obyczaje.

– Dlaczego o wendetę? – zdziwił się bankier. – Po prostu od pewnego czasu ja i Siwy zaczęliśmy sobie nawzajem przeszkadzać. On stał się kimś, ja też, i dla nas obu zrobiło się za ciasno, nawet Syberia jest za mała. Tak to już bywa w biznesie, Nikołaju Aleksandrowiczu. Albo on mnie połknie, albo – co bardziej prawdopodobne – ja jego. Trzeciego wyjścia nie ma. No i obaj śledzimy swoje poczynania, nie spuszczamy się z oka, czekamy, który z nas pierwszy popełni błąd… Widzi pan, Nikołaju Aleksandrowiczu, jestem z panem absolutnie szczery, odpowiadam na wszystkie pańskie pytania. I liczę na podobną szczerość z pańskiej strony. Niech się pan sam zastanowi: jak długo jeszcze da pan radę wymykać się Szurikowi? A ja mogę zapewnić panu przed nim ochronę.

Nicholas skrzywił się. Wszyscy jakoś dzisiaj pragnęli go chronić. Z jednej strony, pochlebiało mu to, z drugiej, budziło mnóstwo różnych wątpliwości. Ałtyn wspominała coś o nieporozumieniach w związku z podziałem spółki Westsiboil. Wszyscy w Rosji dostali bzika na punkcie ropy naftowej i gazu. Można by pomyśleć, że w kraju nie ma już poza nimi żadnych surowców naturalnych. Ale jaki związek może mieć konflikt dwóch magnatów naftowych ze skromnym magistrem historii?

Jest całkiem prawdopodobne, że Soso rzeczywiście nic nie wie. Zorientował się, że jego rywal z jakichś powodów chce sprzątnąć Anglika, i zaczął działać według prostej zasady: pomieszaj nieprzyjacielowi szyki, nawet jeśli nie masz pojęcia, co ten zamierza.

Tak naprawdę Fandorin miał ochotę powiedzieć: „Zwróciłem się do pana, ponieważ czuję się jak mały jeżyk, zagubiony we mgle, i miałem nadzieję, że z pańską pomocą uda mi się tę mgłę choć odrobinę rozproszyć” – ale sprawa była jasna: Gruzin nie potrafi mu niczego wyjaśnić. Albo nie chce.

Zadzwonił telefon leżący na stoliku obok bomboniery z czekoladkami. Gabunija przyłożył go do ucha i chwilę słuchał w milczeniu. Jedna brew Gruzina uniosła się lekko. Potem dołączyła do niej druga. Wzrok bankiera spoczął na Nicholasie i nagle stał się ostry, przeszywający.

– Rozumiem, Władimirze Iwanowiczu – powiedział Soso i odłożył słuchawkę.

Włożył do ust czekoladkę i zaczął ją powoli przeżuwać, wciąż patrząc na Fandorina.

– Dzwonił Władimir Iwanowicz Siergiejew, mój doradca do spraw bezpieczeństwa. Dawny pułkownik kontrwywiadu, człowiek mający wiele powiązań. Przed chwilą otrzymał wiadomość, że znaleziono Szurika. Nie żyje, został zabity. Trzy kule w brzuch, trzy w potylicę… Widzę, Nikołaju Aleksandrowiczu, że nie jest pan zaskoczony. Ponadto Władimir Iwanowicz poinformował mnie, że w związku z tą sprawą poszukuje się pewnego obywatela brytyjskiego…

Nicholas poczuł, że blednie. A jeśli ten spryciarz Gabunija uzna, że korzystniej będzie wydać zbiegłego z miejsca przestępstwa Anglika w ręce milicji?

– Wnioskuję zatem – Josif Guramowicz w zamyśleniu obrócił pierścień na palcu – że nie przyszedł pan do mnie po ochronę. Wygląda na to, że z tym radzi pan sobie sam. O co wobec tego panu chodzi? Chce mi pan sprzedać jakąś informację? Cóż, jeśli może ona zostać wykorzystana przeciwko Siwemu, kupię ją i dobrze zapłacę.

Fandorin przecząco pokręcił głową.

– Nie chce pan – skonstatował Soso. – A więc? Potrzebna panu jakaś pomoc?

Magister już miał zaprzeczyć, ale zawahał się. Przecież istotnie przyszedł tutaj szukać pomocy. Cóż może zdziałać sam, w pojedynkę? W obcym kraju, w obcym mieście, poszukiwany przez milicję i ścigany przez mafię?

Gabunija napełnił koniakiem dwa kieliszki.

– Rozumiem. Potrzebuje pan pomocy. Widzę, że jest pan człowiekiem poważnym, zna pan wagę słów Szanuję takich ludzi – sam za dużo gadam… Wie pan co, Nikołaju Aleksandrowiczu, jeśli nie chce pan mówić, co tam ze sobą mieliście, pan i Siwy, to niech pan nie mówi. Ja i tak panu pomogę.

– Nie znam żadnego Siwego! – wyrwało się Nicholasowi. – Słowo honoru!

Ta przysięga zabrzmiała chyba zbyt emocjonalnie, wręcz dziecinnie, i prawdopodobnie mocno nadszarpnęła image małomównego i opanowanego agenta tajnych służb jej królewskiej mości („Nazywam się Bond. James Bond”), który stworzył sobie chyba Josif Guramowicz.

Brew magnata biznesu znowu się uniosła. Gabunija odstawił na bok napełnione kieliszki, wziął kij i uderzył bilę numer sześć. Szóstka, skręcając pod ostrym kątem, ominęła śpiącą Joujou i wpadła do łuzy, potrącając lekko po drodze numer siódmy, który okręcił się dookoła własnej osi i również wylądował w siatce.

– Widzi pan, Nikołaju Aleksandrowiczu – odezwał się znowu bankier po dłuższej chwili milczenia – może jestem zupełnym idiotą, ale chyba panu wierzę. Wierzę, że nie ma pan pojęcia, kto to jest Siwy i dlaczego postanowił pana zabić. Nie od wczoraj żyję na świecie i wiem, że interesy różnych ludzi bywają nieraz najdziwaczniej ze sobą splecione. – Uderzenie kijem. – Ach, co za trafienie! Cudo! Należy mi się za nie marcepanik… – Nagrodziwszy się czekoladką za udane wprowadzenie bili do łuzy, Josif Guramowicz kontynuował: – Być może nie zna pan Siwego, za to on zna pana. Napuścił na pana samego Szurika – to nie w kij dmuchał! Taka decyzja świadczy o tym, jak bardzo zależy Siwemu, by pomieszać panu szyki. A to znaczy, że mnie – dla przyjaciół jestem Soso – zależy z kolei na tym, by panu pomóc, bez względu na to, o co chodzi. À propos, cóż to takiego? Po co przyjechał pan do Moskwy? Tylko proszę odpowiedzieć szczerze.

Nicholas począł wyliczać, kolejno zaginając palce:

– Przeczytać pewien stary dokument w archiwum. Odszukać ślady mego przodka, Corneliusa von Dorna, który żył ponad trzysta lat temu. Zebrać materiały do książki. To wszystko, więcej nic…

Sam czuł, że jego słowa brzmią głupio i nieprzekonywająco, ale Soso wysłuchał go uważnie, zastanowił się chwilę, po czym pokiwał głową.

– No cóż, niech pan szuka i zbiera. Nie wiem, z jakiego powodu pański szanowny przodek tak zalazł za skórę Siwemu, ale pan powinien doprowadzić sprawę do końca. A ja zapewnię panu wszelką pomoc. Wszelką – powtórzył dobitnie Gabunija. – Więc co, profesorze, bierzemy się do roboty?

– Nie jestem profesorem, mam zaledwie tytuł magistra nauk historycznych – wymamrotał Nicholas, raz jeszcze rozważając w myślach wszystkie „za” i „przeciw”.

Wyjechać z Rosji i tak nie może. Chociaż dobrze, załóżmy, że się stąd wydostanie na fałszywych papierach – Soso z pewnością potrafi załatwić dokumenty nie gorsze niż Władik. Ale co dalej? Wjazd na terytorium Zjednoczonego Królestwa z podrobionym paszportem to przecież najzwyklejsze pospolite przestępstwo. Nie mówiąc już o tym, że rosyjskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych może się zwrócić drogą oficjalną do władz brytyjskich o ekstradycję Nicholasa A. Fandorine’a, podejrzanego o dokonanie zabójstwa. Całkiem możliwe, że już jutro mister Lawrence Pumpkin otrzyma odpowiedni sygnał w tej sprawie.

Nie, ucieczka nie jest żadnym wyjściem. A więc, tak czy owak, trzeba będzie pozostać w Moskwie.

Przyczyna wszystkich niepowodzeń kryje się w liście Corneliusa, to pewne. I cóż takiego w nim jest? Kilka wskazówek, dotyczących miejsca kryjówki, w której rzekomo znajduje się jakaś „Liberia Iwana”.

Dlaczego skradziony dokument podrzucono z powrotem?

Powody mogą być dwa. Albo złodzieje przekonali się, że nie przedstawia on żadnej wartości, albo przeciwnie, pismo nie było im potrzebne, gdyż wykorzystując zawarte w nim wskazówki, znaleźli już to, czego szukali!

O mój Boże, nie, nie! Nicholas wzdrygnął się, poruszony nowym domysłem. Soso wbił baczne spojrzenie w Anglika, który ni z tego, ni z owego zaczął wymachiwać rękami.

Wszystko jest o wiele prostsze i logiczniejsze! Sprawcy kradzieży przeczytali dokument, zorientowali się, że został częściowo zaszyfrowany („w tym samym kierunku, w jakim się idzie od Skały Theo do Książęcego Dworu…”, „dom, który ma tyle okien, ile córek miał nasz przodek Hugo…”), i zdali sobie sprawę, że nikt oprócz historyka zajmującego się dziejami rodu von Dornów nie potrafi złamać tego kodu. Celowo podrzucili dokument z powrotem, żeby Nicholas zajął się poszukiwaniami, a sami z pewnością zamierzają śledzić wszystkie jego poczynania! Więc co, ma doprowadzić do skarbu jak po sznurku tego mafiosa Siwego i jego płatnych zabójców?

Jednakże była i druga strona medalu. Skoro ci bandyci są tak święcie przekonani, że pismo przedstawia konkretną wartość, to dlaczego on, potomek Corneliusa w prostej linii, nie miałby pójść za głosem przodka? Szurik już mu nie zagraża. Siwy został wystrychnięty na dudka. Dlaczego on, Nicholas, nie miałby poszukać „Liberii Iwana” sam?

Aż zadrżał na myśl o tym, jak by to było wspaniale odnaleźć kryjówkę, o której pisze kapitan von Dorn! Właśnie ten irracjonalny, mistyczny dreszcz przeważył szalę.

– Dobrze – rzekł powoli Fandorin. – Spróbuję. A do pana, panie Gabunija, miałbym następujące prośby. Po pierwsze, żeby mi nie przeszkadzano w poszukiwaniach…

– Aha, trzeba panu zabezpieczyć tyły? – Soso ze zrozumieniem skinął głową. – Załatwię to bez problemu. Przydzielę panu Władimira Iwanowicza. Będzie pana ochraniał lepiej niż Korżakow [55] prezydenta. Co jeszcze?…

– Jestem poszukiwany przez milicję, a będą mi nieodzownie potrzebne pewne książki, materiały, stare dokumenty…

– Niech pan da Siergiejewowi spis, on wszystko wyszuka i zdobędzie. Książki, dokumenty, jakie tylko pan zechce. Nawet z tajnych archiwów Federacyjnej Służby Bezpieczeństwa. Dalej?

– Jakieś ubranie. – Nicholas westchnął, spojrzawszy z obrzydzeniem na swoją zapaćkaną koszulę i prowizorycznie zeszyte spodnie. – Można by to załatwić?

– Problem jest trudny, ale da się rozwiązać – oświadczył z rozbawieniem bankier i wziął w ręce kieliszki. – Mamy ze sobą wiele wspólnego, Nikołaju Aleksandrowiczu. Obaj jesteśmy ludźmi z problemami. Wypijmy za to, żeby wszystkie okazały się tak łatwe do rozwiązania.

– Nie, nie, alkohol mi zaszkodzi – przestraszył się Fandorin. – Piłem już dzisiaj, i to ostro.

Jak się wydaje, w Rosji nie traktowano tego rodzaju argumentów poważnie. Josif Guramowicz uśmiechnął się tylko i wcisnął magistrowi kieliszek do ręki.

– To dwudziestoletni koniak. Nikomu jeszcze nie zaszkodził. Co najwyżej pomógł. Cóż to, zachowuje się pan jak hrabia Monte Christo z wizytą u de Morcerfa – nic pan nie je i nie pije? Czyżbyśmy byli wrogami? Zawarliśmy umowę korzystną dla obu stron, i trzeba to oblać. Pańska korzyść jest oczywista. Ja też zdecydowałem się na inwestycję, która powinna być bardzo opłacalna.

Fandorin spojrzał z wahaniem na złocistobrązowy płyn. Może wypić jeden kieliszek, żeby go nie dopadło przeziębienie? W końcu porządnie zmarzł, siedząc na skwerze.

– Wypijmy za nasze trudne problemy, drogi Nikołaju Aleksandrowiczu – bankier stuknął kieliszkiem o kieliszek Nicholasa – jako że życie bez trudnych problemów byłoby strasznie nudne.

– Co do mnie, mógłbym się doskonale obejść bez pańskiego Siwego – burknął swarliwie magister, ale wypił koniak.

Okazało się, że Gabunija mówił szczerą prawdę – kieliszek czarodziejskiego napitku naprawdę Nicholasowi pomógł. I to tak dalece, że wytłumaczenie mogło być tylko jedno: ten dodatkowy łyk sprawił, że wszystkie poprzednio wprowadzone do organizmu alkohole o działaniu przejściowo opóźnionym przez zimno i napięcie nerwowe teraz dały o sobie znać, i to ze zwielokrotnioną siłą.

– Co tu ma do rzeczy Siwy? – zdziwił się Soso. – Siwy to żaden problem, co najwyżej maleńka drzazga w mojej tłustej dupie. I jest pewne, że ja tę drzazgę usunę – spodziewam się, że przy pańskiej pomocy. Nie, szanowny Nikołaju Aleksandrowiczu – proszę mi dać swój kieliszek – moje problemy są o wiele bardziej złożone.

Wypili, zakąsili czekoladkami i bankier ciągnął dalej:

– Tych trudnych problemów mam aż trzy. Oto pierwszy z nich: ważę sto dwadzieścia cztery kilogramy, powinienem schudnąć, ale bardzo lubię jeść. Drugi: nie mam szczęścia w miłości, nie radzę sobie z tym pięknym uczuciem. I trzeci: chodzę do cerkwi, zbudowałem trzy świątynie, utrzymuję cztery przytułki, a w Boga nie wierzę, choć staram się ze wszystkich sił. Czytam pobożne książki, modlę się – i wszystko, jak to się mówi, psu na budę. Oto co nazywam trudnymi problemami. Muszę je rozwiązać, ale nie wiem jak.

Wypili po drugim kieliszku i Nicholas poczuł się jeszcze lepiej. Najwyraźniej znalazł się w banalnej, wielokrotnie opisywanej w literaturze oraz przedstawianej na ekranie sytuacji cudzoziemca, który staje się ofiarą agresywnej rosyjskiej gościnności. „No tak, to się właśnie nazywa «ciąg» – pomyślał magister. – Zaczyna się libację od nowa, nie wytrzeźwiawszy jeszcze po poprzednim pijaństwie”. Najbardziej jednak niepokoiło go to, że wcale nie miał ochoty przestać.

Nicholas podsunął Josifowi Guramowiczowi pusty kieliszek, popatrzył na Gruzina i nagle poczuł przypływ szczerej sympatii do tego chytrego starego tłuściocha, który niejedno już w życiu widział, a przy tym zachował dziecięcą niemal świeżość uczuć.

Nicholas czuł pod sercem łaskotki rozrzewnienia, co znaczyło, że zaraz go poniesie i magister zacznie hojnie udzielać dobrych rad. Dwudziestoletni koniak osłabił jego mechanizm samokontroli. Fandorin wytrzymał jeszcze pół minuty – Soso ustawiał tymczasem bile na zielonym stole – po czym skapitulował.

– Z wiarą sprawa jest najprostsza – oznajmił.

– Czyżby? – zdziwił się Gabunija i znieruchomiał z gotowym już do uderzenia kijem w ręce.

– Nie trzeba się wcale starać ani zmuszać, by uwierzyć w Boga. To na nic.

– Myśli pan?… Więc co, mam nie dawać pieniędzy na przytułki?

Dźwięczne uderzenie. Trzy żółte bile potoczyły się po stole, przy czym ani jedna – prawdziwy cud! – nie musnęła nawet drzemiącej Joujou.

– Ależ nie, niech pan daje, to bardzo się panu chwali – oświadczył Nicholas. – Tylko proszę nie oczekiwać, że spłynie za to na pana łaska wiary. Mając pieniądze, godzi się wspierać ubogich, ale o wierze najlepiej nie myśleć. Jeśli gdzieś w głębi pańskiej duszy istnieje jej potrzeba, wiara sama się objawi w odpowiednim czasie, byleby nic nie robić na siłę. Napijemy się?

Wypili.

– Teraz przejdziemy do pańskich kłopotów z miłością – oznajmił Fandorin, zagryzając koniak miniaturowym eklerem. Nastrój miał znakomity, wszystkie problemy na świecie wydawały mu się w tej chwili proste i łatwe do rozwiązania. – Coś tu nie gra? Ma pan przecież młodą i piękną żonę, czytałem o tym.

– Ona mnie nie kocha – rzekł z goryczą Soso, a jego tłuste policzki obwisły smętnie. – Mam pecha… Całe życie tak było. To jakieś fatum. Pierwszy raz ożeniłem się, kiedy miałem dwadzieścia lat. Narzeczona piękna jak anioł, jej ojciec był sekretarzem komitetu rejonowego. Ach, tak ją kochałem, tak kochałem! „Milion, milion róż”… – pamięta pan, była taka piosenka?

Nicholas pokręcił głową – nie pamiętał. Przestrzeń wokół zaczynała zachowywać się równie nieodpowiedzialnie jak w „Szynku”. A nawet jeszcze gorzej.

– Śpiewała ją Pugaczowa. Ale to było później, w latach osiemdziesiątych. A ja dla swojej Nino już w sześćdziesiątym szóstym, i to bez żadnej Pugaczowej, wykupiłem cały plon kołchozu „Czterdzieści lat Października”, gdzie hodowano kwiaty, i ulicę przed domem zasypałem różami! Tak ją kochałem… A ona zadzierała nosa, wyśmiewała mnie, poniżała. Flirtowała z innymi. Zdradzała mnie… – Głos Gabunii zadrżał, rozbrzmiewało w nim echo gorzkich wspomnień. – Nie mogłem tego znieść, zabiłem ją.

Fandorin zakrztusił się koniakiem.

– Minęło trzydzieści lat – uspokoił go Soso. – Byłem młody, miałem gwałtowny temperament. Jeszcze nawet studiów nie skończyłem. Wtedy prawo było surowe, sześć miesięcy przesiedziałem w więzieniu! – Dumnie podniósł palec, ale po chwili znowu posmutniał. – Drugi raz również się ożeniłem z szalonej miłości. Ona była śpiewaczką w operze tbiliskiej. Co za głos! Serafiny w raju tak nie śpiewają! Jeździła po całym kraju na gościnne występy. A ja wszędzie wlokłem się za nią, jak ten wierny pies. Kręcili się koło niej różni gogusie, przysyłali kwiaty, liściki, a ja nic – wszystko znosiłem spokojnie. Siedemnaście lat się tak męczyłem! Zginęła w osiemdziesiątym dziewiątym, w wypadku samochodowym, świeć Panie nad jej duszą. A ile wstydu się przy tym najadłem…

– Wstydu? Dlaczego? – zdumiał się pełen współczucia słuchacz.

– Bo jechała wtedy z Churciławą, jego wozem. Był taki aktor, znany podrywacz. Kiedy palnikiem odcięli dach, żeby wyciągnąć ich z tej kupy złomu, on siedział za kierownicą bez spodni, a moja Lika obok… Lepiej nie wspominać! – Josif Guramowicz machnął ręką. – Przeniosłem się wtedy z Tbilisi do Moskwy. Myślałem, że mam już dość – żadnych więcej żon, żadnych miłości. Ale zobaczyłem Sabrinę – i koniec, przepadłem z kretesem, stary dureń. Dostaje wszystko, czego zapragnie – najdroższe toalety, biżuterię, sprowadziłem jej nawet iguanę z Ameryki, to taka obrzydliwa jaszczurka, Sabrina chciała to paskudztwo mieć. I co? W zeszłym tygodniu ściągnąłem ją z masażysty. Przedwczoraj zwolniłem kierowcę. A od ślubu minęło zaledwie trzy i pół miesiąca. Sto dni! I żeby chociaż przeprosiła – gdzie tam! Patrzy tylko tymi swoimi oczyskami. – Soso podniósł wysoko głowę i zmarszczył nos, naśladując pogardliwą minę małżonki. – Nie, Nikołaju Aleksandrowiczu, nie rozumiem, o co chodzi w tej całej miłości. Trójkę na jedenastkę i w róg.

Fandorin oświadczył po krótkim namyśle:

– Moim zdaniem, Josifie Guramowiczu, doskonale pan rozumie i za każdym razem wybiera pan taką kobietę, która potrafi pana uszczęśliwić.

Ręka mistrza drgnęła z zaskoczenia, tak że bila potoczyła się skosem i z rozpędu wyrżnęła w łebek biedną Joujou. Terierka z piskiem zaczęła się miotać po zielonym suknie, ale Soso nawet nie rzucił okiem na swoją ulubienicę – spoglądając przez ramię, lustrował Nicholasa od stóp do głów.

– Żarty pan sobie ze mnie stroi? – zapytał urażony. – To angielski humor, tak?

– Wcale nie – zaczął wyjaśniać Fandorin. – Po prostu dla pana szczęście w miłości to poczucie, że się jest niekochanym, poniżanym i dręczonym zazdrością. No bo właściwie co to jest miłość? – Magister w natchnieniu machnął ręką z pustym kieliszkiem. – Miłość to przeświadczenie, że można otrzymać od drugiego człowieka to, co jest nam w życiu niezbędne. Czego nikt inny dać nam nie może. Często owo przeświadczenie jest błędne, prowadzi nas na manowce, ale teraz nie o to chodzi. Słyszy się nieraz: „Co za nieszczęsne stadło! Żona tak dręczy tego biedaka, nie daje mu spokoju, a on znosi to wszystko cierpliwie, po prostu ją ubóstwia, wybacza. Coś niesamowitego, a przecież żyją już ze sobą tyle lat i ani myślą się rozejść!”. Prawda zaś jest taka, że ów męczennik właśnie potrzebuje partnerki, która będzie mu zadawała ból. Gdyby spotkał pan inną kobietę, Josifie Guramowiczu, taką, co to by się modliła do pana, nawet by pan na nią nie spojrzał, od razu by ją pan pogonił… Tak że jeśli chodzi o miłość i szczęście małżeńskie, wszystko jest u pana w najlepszym porządku.

Magister sam nalał sobie koniaku.

– Jaki był trzeci problem?

– Jestem strasznie gruby – przypomniał trochę speszony Soso. – Wstyd powiedzieć, ale sam nie mogę sobie zawiązać sznurowadeł. Stosowałem różne diety, kuracje, żywiłem się wodorostami – nic nie pomaga. Męczę się dwa miesiące, zrzucę dwadzieścia kilo, ale co to za życie, żadnej przyjemności, w kółko tylko myślę o szaszłyku, o homarach, o udźcu baranim w sosie orzechowym. Więc postanawiam plunąć na wszystko i po miesiącu wracam do swojej zwykłej wagi, sto dwadzieścia cztery kilogramy.

– A osiągnął pan kiedyś sto dwadzieścia pięć? – zapytał surowo Nicholas.

– Nigdy. Sto dwadzieścia cztery i stop. Ani deka w górę, ani deka w dół.

– Czyli nie powinien się pan odchudzać – oświadczył Fandorin wielkodusznie. – Sto dwadzieścia cztery kilogramy to pańska optymalna waga, taką tuszę zaprogramowała w pana wypadku natura. Co innego, gdyby pan dalej tył. A tak może pan jeść i pić na zdrowie. O, à propos! – Podniósł kieliszek. – Jak to mówią u nas za granicą ci, co nie znają rosyjskiego: „Na zdrowje!”.

– Podoba mi się pan, Nikołaju Aleksandrowiczu – rzekł z rozrzewnieniem Soso, opróżniwszy kieliszek. – Mądry z pana człowiek. Niech pan pozwoli, że pana uściskam.

– Chwileczkę. – Magister wyciągnął przed siebie rękę. – Najpierw zadeklamuję wiersz. Filozoficzny. Dopiero co powstał.

Aneks

Kulawy limeryk, wyrecytowany przez Nicholasa Fandorina w klubie „Pedigree” w nocy 15 czerwca:

Złoczyńców wszak nie ma na świecie -

Wszyscyśmy bezgrzeszni jak dzieci.

Oszustwa i ciemne sprawy

To jeno niewinne zabawy -

Sen przerwie je, gdy dzionek zleci.

Rozdział dwunasty

Podziemna Moskwa. Coś jest! Ostrzejsze niż u wilka.

W baszcie Konstantino-Jelenińskiej. Ostatnia wola władcy

miłującego Chrystusa.

– Niechże pan zrozumie – któryś już raz powtarzał Walser, spoglądając na kapitana ze skruchą sponad okularów. – Musiałem pana wypróbować. Owszem, przez cały ten czas wiedziałem, gdzie jest ukryta Liberia, ale i tak nie można się tam było dostać, a ja chciałem się panu lepiej przyjrzeć. W ciągu tego miesiąca przekonałem się, że mam do czynienia z uczciwym i umiejącym dochować tajemnicy człowiekiem. Dokonałem słusznego wyboru.

– Dobrze, panie Walser, powiedziałem już, że się nie gniewam, chociaż wychodzi na to, że niepotrzebnie opukiwałem podłogi we wszystkich pałacowych piwnicach. – Cierpliwość Corneliusa była na wyczerpaniu. – Dość tych usprawiedliwień! Niech pan zaraz powie, gdzie jest skrytka. Jak pan ją znalazł? Kiedy?

Szli szybko ciemniejącą o zmierzchu ulicą, prowadzącą do skorodomskiej bramy.

– Najpierw opowiem panu, jak ustaliłem miejsce. Tu przecież rzeczą najważniejszą jest praca myśli, zebranie i odpowiednia interpretacja informacji. Cała reszta to głupstwo: jaka taka sprawność i pewien wysiłek mięśni. Główną pracę wykonał umysł. Mówiłem panu o zapiskach z 1564 roku, które znalazłem w archiwum carskich warsztatów rzemieślniczych, i o mistrzu wodociągowego rzemiosła, Siemionie Ryżowie, pamięta pan? Zataiłem jednak przed panem, że w księgach inwentarzowych budowy Opryczyńskiego Dworu, który wznoszono w tym samym czasie, również wspomina się Ryżowa, a oprócz niego innych, niewymienionych z nazwiska „majstrów podziemnych rzemiosł”. Z kronik historycznych wiadomo, że z pałacu carskiego do Opryczyńskiego Dworu, gdzie Iwan przeniósł się w 1565 roku, prowadziło podziemne przejście, biegnące pod murem kremlowskim i rzeką Nieglinką. Rozumie pan, do czego zmierzam?

– Chce pan powiedzieć, że pod tym, jak mu tam, Opryczyńskim Dworem, mistrz Ryżow urządził jeszcze jedną wodoszczelną skrytkę?

Von Dorn zmarszczył czoło, usiłując zgadnąć, co aptekarz ma na myśli.

– Gdyby istniała jeszcze jedna skrytka, to pośród zapisków byłoby dodatkowe zamówienie na ołowiane płyty lub jakieś inne materiały, a niczego takiego w czasie budowy Opryczyńskiego Dworu nie zamawiano. Nie, kryjówka jest jedna, wpadłem na to od razu! Ołowiane poszycie przywieziono na Kreml, a prace budowlane były prowadzone w Opryczyńskim Dworze, pod ziemią, rozumie pan?

– To znaczy… – Cornelius przerwał i klepnął się po udzie. – To znaczy, że spod pałacu poprowadzono przejście do Opryczyńskiego Dworu i przeniesiono ołowiane płyty pod ziemią? Ale po co? Żeby zachować rzecz w tajemnicy, tak?

– Oczywiście, a z jakiejż by innej przyczyny! – Walser roześmiał się podniecony, mrużąc oczy, gdyż prószył drobny śnieg, który wiatr ciskał im w twarze. – Wiadomo, że Wzgórze Borowickie, na którym stoi zamek wielkiego księcia, od niepamiętnych czasów jest całe zryte podziemnymi korytarzami. Opowiadali mi wiarygodni ludzie, że przez sam środek wzgórza biegł dawniej wąwóz, który następnie został zasypany ziemią. Tak, owszem, zasypano go, ale podziemne galerie zostały. A potem, w późniejszych wiekach, kopał pod Kremlem, kto tylko chciał! To przejście, które ostatnio pan odkrył, prowadzące do carskiej sypialni, pochodzi z całkiem niedawnych czasów. Może polecił je zbudować wychowawca cara Aleksego i współrządzący z nim Morozow – podobno zawsze był ciekaw cudzych tajemnic. A dzieje Opryczyńskiego Dworu są następujące: podczas najazdu krymskich Tatarów na Moskwę stary drewniany pałac spłonął do cna. Rozsądniej było odbudować go w innym miejscu, żeby nie rozbierać resztek drewnianej konstrukcji. Car jednak nakazał wznieść nową budowlę właśnie na pogorzelisku. Pewnie jest pan ciekaw dlaczego?

– Z powodu podziemnej kryjówki! – wykrzyknął kapitan. – Dzięki ołowianemu poszyciu nie mogła przecież spłonąć!

– Słusznie pan rozumuje, mój dzielny przyjacielu. I ja tak pomyślałem. A później, kiedy car znów wybrał na swoją rezydencję Kreml, nie przeniósł Liberii z jej dotychczasowego miejsca – nie było potrzeby. Pałac od kryjówki dzieliło pięć minut drogi podziemnym korytarzem, wystarczyła jedna mała świeczka.

– A gdzie stał Opryczyński Dwór?

Twarz Walsera zmarszczyła się w uśmiechu.

– Na Mochowej. Dziś to miejsce znajduje się dokładnie pomiędzy Ziemskim Prikazem a pałacem Naryszkinów…

Von Dornowi szczęka opadła. W ustach poczuł od razu smak tającego śnieżnego pyłu.

– Tak… Ale przecież to siedziba metropolity antiochijskiego!

Aptekarz roześmiał się.

– No właśnie. A teraz opowiem wam, mój dzielny kapitanie, dlaczego jego przewielebność Taisjusz tak się na mnie uwziął. Wykombinowawszy, gdzie powinna się znajdować obita ołowiem kryjówka, zatrudniłem się u metropolity jako domowy bibliotekarz. Wówczas nie wiedziałem jeszcze, jaki jest prawdziwy powód jego przyjazdu do Rosji. Kiedy jednak odkryłem pośród papierów Taisjusza cały brulion, zapisany danymi dotyczącymi Liberii, stałem się podwójnie ostrożny… Na szczęście Grek poszedł fałszywym tropem. Jest przekonany, że car Iwan wywiózł drogocenne zbiory do Słobody Aleksandrowskiej, i od wielu już lat szuka kryjówki tam – zdążył przekopać wszystkie rumowiska, miejscami na głębokość niemal trzydziestu łokci. – Walser zaniósł się dobrodusznym, niefrasobliwym śmiechem – ten poczciwiec nie wiedział chyba w ogóle, co to złośliwa satysfakcja. – Czy to nie zabawne? Siedzi dosłownie nad skarbem, a ryje ziemię dookoła jak kret. Metropolita zgromadził zresztą również wspaniałą bibliotekę, która warta jest dużych pieniędzy, ale oczywiście, daleko jej do Liberii. Moja praca polegała na tym, żeby opisać wszystkie tomy, każdy oddzielnie na małej karteczce, po czym ułożyć je wedle dyscyplin i tematów. To całkiem niegłupi pomysł – Taisjusz nazywał zbiór owych fiszek kartoteką. Kiedy książek jest bardzo dużo, zdarza się, że trudno odszukać tę potrzebną, a tak wyjmuje tylko człowiek skrzyneczkę z fiszkami i od razu wszystko wie. Jeśli, na przykład, chce pan znaleźć jakieś wiadomości z dziedziny kosmografii…

– Herr Walser – przerwał dygresję zamiłowanego bibliofila kapitan, naprowadzając go z powrotem na właściwy temat – o kartotece opowie mi pan innym razem. Teraz pozostańmy przy Liberii.

– Tak, tak, przepraszam. – Skruszony aptekarz pokiwał głową. – Przepracowałem u metropolity kilka miesięcy. Sprawa kartoteki posuwała się powoli, gdyż – jak pan sam rozumie – naprawdę zajmowałem się czymś całkiem innym. Swoją drogocenną bibliotekę zapobiegliwy i przewidujący Taisjusz umieścił nie w górnej, drewnianej części pałacu, lecz w kamiennej podmurówce, wpuszczonej głęboko w ziemię. To zresztą bardzo dogodne miejsce do kopania – rodzaj naturalnej rozpadliny. Pomyślałem, że i przed stu laty, gdy wznoszono Opryczyński Dwór, budowniczowie musieli rozumować tak samo. Jeśli kryjówka rzeczywiście jest tutaj, to należy jej szukać dokładnie pod biblioteką metropolity. W ciągu dnia zajęty byłem obowiązkami w Aptecznym Prikazie i swoją praktyką medyczną, na Mochową przychodziłem dopiero wieczorem, a pracowałem po nocach. Uznałem zresztą, że tak będzie bezpieczniej – służba i Taisjusz już spali. Rozebrałem niewielki kawałek podłogi – obluzowałem dębowe klepki, tak żeby dawały się łatwo wyjąć i z powrotem wstawić na miejsce. Pod posadzką leżały deski. Wypiłowałem w nich kwadratowy otwór, wyjęte kawałki desek skleiłem mocnym klejem własnej roboty, tak że powstało z nich coś w rodzaju pokrywy, którą mogłem zasłonić wycięty luk. Pod deskami był popiół i spalona ziemia – resztki pogorzeliska, pozostałość po najeździe Tatarów. Wtedy dopiero zaczął się najtrudniejszy etap pracy. Kopałem dół, wynosząc ziemię w małych woreczkach, co trwało bardzo długo, gdyż posuwałem się powoli. Przez wiele miesięcy prawie nie spałem, jadłem byle co, w przelocie – i nic: nie rozchorowałem się ani nie osłabłem. Przeciwnie, wyrobiłem sobie mięśnie, nabrałem sił i wzmocniłem się. Oto jeszcze jeden dowód na to, że ciałem rządzi umysł. Możliwości ludzkiego organizmu są doprawdy nieograniczone! Trzeba tylko umieć odpowiednio wykorzystać zasoby, którymi tak hojnie obdarzyła nas natura! Gdyby ludzie sami nie stwarzali sobie ograniczeń, dając wiarę głupim przesądom, gdyby potrafili docenić moc własnego rozumu, byliby podobni greckim bogom. „Jakimże cudem natury jest człowiek! Jak cny jego umysł i zdolność bez granic!” – powiedział wielki Szekspir.

– Kto? – zapytał Cornelius. – A zresztą nieważne. Na rany Chrystusa, panie Walser, nie zatrzymujcie się przy rzeczach nieistotnych. Wyjaśnijcie lepiej, jak wam się udało przez tyle miesięcy prowadzić swoje wykopki niepostrzeżenie?

– O, wszystko dokładnie obmyśliłem – oświadczył z dumą aptekarz. – Opracowałem znakomity system. Proszę mi dać pańską szpadę. Niech pan popatrzy. – Walser przykucnął i zaczął rysować coś na śniegu. – Do piwnicy, gdzie mieści się biblioteka, można zejść tylko schodkami, które prowadzą do sypialni Taisjusza. Na noc Grek zamykał się od środka, więc nie mogłem wyjść aż do rana, co było mi bardzo na rękę. Na dole zostawiano dla mnie dzban miodu, strawę, wiadro do załatwiania naturalnych potrzeb i słomiany siennik. I właśnie on nasunął mi pewną myśl. Przyniosłem z domu jeszcze kilka takich, powoli wypchałem je wełną i wkładałem w wykopaną pod podłogą jamę, żeby klepki nie wydawały odgłosu zdradzającego, że pod spodem jest pusto. Pod jednym z górnych stopni schodów umocowałem sprężynę połączoną z dzwoneczkiem, który miałem w pobliżu siebie, w jamie. Gdyby Taisjuszowi nagle przyszło do głowy zejść nocą do biblioteki, od razu zostałbym ostrzeżony. Schodki są dość strome i kręte, a Grek cierpi na podagrę, więc starczyłoby mi czasu, żeby wydostać się z jamy i wstawić na miejsce wyjęte klepki. Pewnego razu metropolita rzeczywiście zszedł do piwnicy grubo po północy, potrzebował akurat jakiegoś rękopisu. Usłyszawszy brzęk dzwoneczka, wpadłem w okropną panikę i ze strachu nie mogłem wstawić jednego z dębowych kwadratów na miejsce, tak że musiałem zamaskować otwór rozłożoną księgą. Taisjusz powiedział tylko: „Cóż to, doktorze Walser, czyta pan na czworakach? Przy stole byłoby panu wygodniej”. Bąknąłem coś pod nosem, choć cały aż się trząsłem, taki byłem przerażony. Ale nic, jakoś się udało. Po siedmiu miesiącach tej nocnej pracy wykopałem jamę głębokości siedmiu stóp. Uformowałem też ziemne stopnie, żeby można było wygodniej schodzić na dół i wchodzić z powrotem na górę. Niekiedy, oczywiście, dręczyły mnie wątpliwości, czy aby nie pomyliłem się w swoich wyliczeniach. A drugiego grudnia ubiegłego, 1675 roku (na zawsze zapamiętam tę datę – to najważniejszy dzień w moim życiu!) kilof, którym rozbijałem grudy ziemi, uderzył o kamień. Zacząłem ją odgarniać i pod spodem ukazał się mur! Zgrabne sześciany wapienia, spojone zaprawą. Przyłożyłem ucho, postukałem i usłyszałem wyraźny metaliczny odgłos.

– Nie może być! – Cornelius chwycił aptekarza za ramię.

– Ojej, boli, kapitanie… Tak, głuchy dźwięk! To było jak czarodziejski sen. Nie będę pana zanudzał szczegółową relacją o tym, jak wyjmowałem i wynosiłem kamienie, jak wypiłowałem otwór w ołowianym poszyciu. To było trudne zadanie, ponieważ nie mogłem posługiwać się dłutem – usłyszano by hałas w całym domu. Szesnastego grudnia robota była skończona. Ostrożnie usunąłem ciężki kwadrat ołowianej płyty i spuściłem w otwór latarnię na sznurku…

– No i?… – Serce Corneliusa ścisnęło się niczym piąstka – nie mógł złapać tchu ani go wypuścić. – I co pan tam zobaczył?

– Ją! Liberię! – oznajmił szeptem Walser, chociaż na ciemnej ulicy oprócz nich dwóch nie było żywej duszy. – Nie udało mi się zejść na dół, ale widziałem skrzynie, mnóstwo starych skrzyń! Dwa, może trzy tuziny!

– A jeżeli nie ma w nich książek? – również szeptem zapytał Cornelius. – Tylko, na przykład, złoto?

– Jakie znowu złoto? – przestraszył się Walser. – Co pan opowiada? Tam nie może być żadnego złota, to Liberia Iwana!

Aptekarz tak się przeraził, że Cornelius musiał go uspokajać – no, oczywiście, w skrzyniach mogą leżeć jedynie książki. Ale myślał przy tym: co tam Liberia! Stare skrzynie! Na pewno kryją coś bardzo cennego. Ale tu kapitan przypomniał sobie nagle pałacową piwnicę z pękami zetlałych sobolowych skórek i jego zapał nieco przygasł. „Drugiego takiego rozczarowania już nie przeżyję” – pomyślał.

– A dlaczego nie udało się panu zejść?

Walser westchnął.

– Tamtej nocy nie wziąłem ze sobą drabinki sznurowej, więc odłożyłem rekonesans na następną noc. A rano zostałem sromotnie wygnany z pałacu metropolity… Niestety, mój przyjacielu, sam sobie byłem winien. Kiedy wypuszczono mnie z piwnicy, zacząłem się zachowywać jak niespełna rozumu – nie okazałem przy powitaniu należnego szacunku przewielebnemu, ba, omal nie parsknąłem mu śmiechem w twarz. Wydawało mi się okropnie zabawne, że dosłownie śpi na Liberii i nawet się tego nie domyśla. Taisjusz to pyszałek, nie może ścierpieć, gdy ktoś niżej postawiony się przed nim nie płaszczy. Kazał czeladzi mnie wyrzucić i więcej nie wpuszczać za próg. A przy okazji nie zapłacił mi należnego wynagrodzenia… Ale pieniądze to bagatelka! Gorsze było co innego. Kiedy mnisi pędzili mnie przez podwórzec kopniakami, zgubiłem swój pamiętnik, nawet nie zauważyłem kiedy. A w nim, oprócz różnych sentencji filozoficznych, miałem spis ksiąg Liberii, który odkryłem w uniwersytecie dorpackim.

– Co za nieostrożność! – wykrzyknął von Dorn.

– Czyż mogłem przypuszczać, że spis wpadnie w ręce Taisjusza, jedynego człowieka w całej Moskwie, który mógłby się zorientować, co on zawiera?…

– A skąd pan wie, że metropolita przeczytał pańskie notatki?

Walser rzekł posępnie:

– Wiem, wiem… Nazajutrz wieczorem, kiedy wracałem z Aptekarskiego Prikazu, chwyciło mnie za ręce dwóch mnichów i powlokło ulicą. Krzyczałem, wyrywałem się, ale nikt nie przyszedł mi z pomocą. Jeden z napastników, który w dodatku boleśnie uderzył mnie pięścią w ucho, powiedział: „Władyka chce cię widzieć”. Po cóż Taisjusz miałby oglądać takiego nędznego robaka jak ja, jeśli nie z powodu Liberii? Tak, podstępny Grek przeczytał mój spis, nie ma co do tego wątpliwości. I uznał z pewnością, że zostałem przez kogoś nasłany, by go szpiegować. Przez kogoś, kto wie, że metropolita interesuje się Liberią… Ale miałem wtedy szczęście. W pobliżu mostu Troickiego, tego na Nieglinnej, zobaczyłem swojego przełożonego, diaka Gotosowa, w asyście strzelców – wiózł dla cara medykamenty z niemieckiej apteki. Zacząłem krzyczeć, szarpać się i mnisi uciekli. Po tym incydencie nająłem dwóch krzepkich sług i bez tych osiłków nigdzie się nie ruszałem. Łamałem sobie głowę, jak się dostać do kryjówki. Doszedłem do przekonania, że w całej Moskwie tylko jeden kanclerz Matfiejew ma wystarczające wpływy, by pokonać metropolitę. No, a dalszy ciąg pan już zna – widział pan wszystko na własne oczy… Czekałem przez cały styczeń, w nadziei, że może Taisjusz dokądś wyjedzie – na modły do Troicy albo przynajmniej do Słobody Aleksandrowskiej dalej kopać. Wtedy my obaj spróbowalibyśmy przeniknąć do jego pałacu i dotrzeć do Liberii. Ale przebrzydły Grek kamieniem siedział w domu, nie ruszał się nigdzie ani w dzień, ani w nocy. Na starość boi się chłodu. Najpewniej nie opuści swojej siedziby, póki nie zrobi się ciepło, myślałem. Aż tu nagle taka gratka! Car dostał apopleksji! Metropolity nie będzie w domu całą noc, nie wypada mu odejść od śmiertelnego łoża władcy. Los ofiarował nam dzisiaj wyjątkową, można powiedzieć, niepowtarzalną okazję.

Do nocnej wyprawy przygotowali się zgodnie z planem – Adam Walser wszystko dokładnie wcześniej obmyślił.

Ubrali się na czarno, w obcisłe ubrania. Na wierzch, dla ciepła, włożyli watowane tatarskie kaftany. Szpady von Dorn nie wziął – była długa, nieporęczna. Zamiast niej uzbroił się w pałasz i basałyk na rzemiennej pętli, a z tyłu, za kołnierzem, ukryty w specjalnej pochwie, miał sztylet. Pewien Portugalczyk w czasie kampanii flandryjskiej nauczył go, że to nieoceniona rzecz, gdy trzeba zadać błyskawiczny, niespodziewany cios – wyciągasz sztylet zza pleców i możesz go wbić czy przejechać nim nieprzyjacielowi po twarzy – jak ci wygodniej. Pistoletów kapitan nie brał, hałasy raczej nie były wskazane. Zamiast drabinki sznurowej wziął linę z węzłami i hakiem na końcu – można było po niej nie tylko spuścić się w dół, ale i wdrapać się na mur lub za okno.

Walser niósł lampkę oliwną i zapas świec. Oprócz tego miał też pusty worek z rogoży.

– Na książki – wyjaśnił. – Dużo ich, naturalnie, nie wyniesiemy, są bardzo ciężkie, trudno je będzie przerzucić przez ogrodzenie. Ten worek nada się w sam raz. Zamoleusa musimy wziąć koniecznie, resztę pozostawiam do pańskiego uznania. Rogoża jest do tego celu najlepsza. Jeśli się zmęczymy niesieniem, worek można nawet postawić na śniegu, książki nie zamokną.

Do Mochowej dotarli bez przeszkód – kapitan miał nocną przepustkę, na podstawie której stróże uliczni bez zbędnych rozhoworów otwierali przed nim zamknięte na noc wrota.

Ogrodzenie wokół dziedzińca siedziby metropolity było kamienne, wysokie na dziesięć stóp. Cornelius wybrał najciemniejszy kąt, zarzucił hak i w jednej chwili był już na górze. Walser wdrapywał się długo, sapiąc i dysząc, a na końcu musiał go kapitan wciągnąć za kołnierz. Latarnię na razie zgasili.

Siedząc na murze, zlustrowali podwórzec. Cisza. Światła w komnatach pogaszone. Zza stajni wybiegły z ujadaniem dwa ogromne psy i zaczęły skakać na mur, skrobiąc po nim pazurami.

Walser przewidział także i to. Wyjął z worka (jak widać, nie całkiem pustego) dwa ochłapy mięsa i rzucił bestiom. Te błyskawicznie je połknęły, a po półminucie oba zachwiały się i upadły na bok.

– Nie żyją? – zapytał von Dorn.

Aptekarz żachnął się.

– Co też pan! Po co pozbawiać kogokolwiek drogocennego daru życia, jeśli to nie jest absolutnie konieczne? Dałem im po prostu środek, który sporządzałem ostatnio dla księżnej Trubeckiej, cierpiącej na bezsenność. Jeżeli lek podziałał na jej książęcą wysokość, która ma dziesięć pudów żywej wagi, to na psy metropolity podziała tym bardziej.

Zeskoczyli w zaspę i szybko przebiegli przez podwórze do zabudowań.

– Tędy – wskazał drogę Walser. – Tam jest tylne wejście, żeby mnisi mogli biegać do wychodka za potrzebą. Grek ma ciepłą komórkę tuż przy sypialni, z bieżącą wodą.

Kapitan zdziwił się.

– Po co ta woda?

– Później wyjaśnię – szepnął aptekarz. – No dalej, naprzód! Za węgłem rzeczywiście były niskie, niezamknięte drzwi. Wśliznęli się do ciemnej, dusznej sieni, a stamtąd, pokonawszy dwa schodki, weszli do wąskiej galerii.

– Cśśś! – ledwie dosłyszalnie szepnął Walser. – O, tam jest cela Jusupa. Nie daj Boże, żeby się obudził. Musimy iść dalej, do pokojów Taisjusza.

Cornelius bojaźliwie zerknął na drzwi, za którymi spał straszny człowiek, i prześliznął się obok nich na palcach.

– Teraz w lewo. – Aptekarz lekko popchnął von Dorna we właściwym kierunku. – W komnacie przed sypialną, tam gdzie jest klęcznik i krzyż i gdzie władyka się modli, zawsze czuwa któryś z mnichów.

Kapitan ostrożnie wyjrzał zza węgła. Zobaczył przestronne pomieszczenie o ścianach ozdobionych malunkami. Jedna z nich cała była obwieszona ikonami. Przy małym stoliku ze świecą siedział olbrzym w riasie i ogryzał paznokieć. Co chwila ziewał, robił na ustach znak krzyża świętego i znów zabierał się do paznokcia.

– Jeżeli to możliwe – szepnął Corneliusowi do ucha Walser – lepiej, żeby nie musiał zginąć.

„Tyle zbytecznych utrudnień przez tego fanatyka życia” – pomyślał von Dorn. Naciągnął jednak na basałyk – ciężką żelazną kulę – rękawicę.

Powoli, rozkołysanym krokiem ruszył przez komnatę.

Mnich zamrugał oczyma, zmrużył je, by lepiej widzieć, co się dzieje w półmroku, poza kręgiem światła, i zapytał:

– Jakimka, to ty?

Ostatnich parę kroków Cornelius pokonał kilkoma skokami i z rozmachu walnął kulą podnoszącego się strażnika – ale nie w skroń, jak by należało, tylko w potężne, stwardniałe od bicia pokłonów czoło. A niech sobie żyje, będzie to zawdzięczał miękkiemu sercu Herr Walsera. Chociaż bezpieczniej byłoby rozłupać mnichowi czaszkę.

Dryblas padł na wznak, nawet nie jęknął.

– Szybciej! – ponaglił Corneliusa aptekarz.

– Chwileczkę.

Kapitan związał ogłuszonemu ręce i nogi jego własnym sznurem od habitu i wsunął mu do ust mnisią myckę jako knebel. Teraz można było ruszać dalej.

Przebiegli przez sypialnię metropolity i pchnęli wysokie drzwi, za którymi długie schody prowadziły w dół.

Znów zapalili latarnię.

– A oto biblioteka – rzekł Walser, kiedy zeszli już do niewielkiego kwadratowego pomieszczenia, dookoła którego biegły półki z książkami. – Jest tu około trzech tysięcy foliałów, nikt w Moskowii nie posiada tak wielkiego księgozbioru.

Mówił teraz głośno, nie bał się już, że ktoś usłyszy.

Na środku pomieszczenia ukląkł, podważył nożem dębową klepkę, potem drugą, trzecią, czwartą, wyjął kwadrat ze sklejonych desek, następnie szczelnie wypchany siennik, a wtedy von Dorn ujrzał ciemną jamę i prymitywne stopnie z udeptanej ziemi.

Niecierpliwie odsunął Walsera i zajrzał w głąb pierwszy. Aptekarz, dysząc Corneliusowi w kark, stał za nim.

Zaczepili hak o brzeg czarnej dziury, obramowanej białym paseczkiem metalu, i opuścili linę.

– No, w imię boże. – Kapitan przeżegnał się.

Wziął latarkę w zęby za miedziane kółko i zaczął się opuszczać w dół.

Po chwili stał na podłodze.

Skrzynie! Jakie wielkie! Trzy, dalej sześć, w kącie cztery, i jeszcze pod przeciwległą ścianą. Razem dwadzieścia osiem. Pchnął jedną – ciężka, nie daje się przesunąć.

– Niech pan przytrzyma linę! – krzyknął z góry Walser. – Ja też chcę zejść!

I nie czekając na ubezpieczenie, zaczął złazić sam, pociesznie przebierając krótkimi nogami.

Kapitan szarpnął kłódkę na najbliższej skrzyni (trzymała mocno) i nie bawiąc się w subtelności, rozwalił zamek jednym uderzeniem basałyka. Gdy podniósł wieko, zobaczył okrywającą zawartość aksamitną tkaninę w kolorze malinowym. Pod nią leżał ogromny – zajmujący całą szerokość skrzyni – foliał w grubej skórzanej oprawie. Von Dorn uniósł go i pod spodem zobaczył całe mnóstwo tomów.

Mimo woli wyrwało mu się westchnienie. W głębi duszy miał jednak nadzieję, że w tajemnej skrytce znajdą nie Liberię, lecz coś konkretniejszego – złote monety, rubiny, szmaragdy albo perły.

– A nie mówiłem, a nie mówiłem! – Walser zachłystywał się ze szczęścia, gładząc miłośnie jasnobrązową cielęcą skórę.

Chwycił basałyk i zaczął biegać pośród skrzyń; krążył niby w jakimś dziwacznym tańcu. Rozbijał kolejne zamki, odrzucał wieka i pochylony nad zawartością bełkotał jakieś niezrozumiałe słowa – odczytywał chyba tytuły czy autorów książek.

– O, Hefajstion! O, Kommodianus! A to kto? Czyżby Libaniusz? Nie do wiary! Ale… ale gdzie jest Zamoleus?

Cornelius też nie tracił czasu na próżno. Pozbawiony przez aptekarza basałyka, otwierał skrzynie pałaszem. Księgi w skórzanych oprawach rzucał na podłogę, w kosztownych, zdobionych szlachetnymi kamieniami – odkładał. Niektóre były naprawdę piękne – wysadzane perłami, jaspisami, szmaragdami. Najbogatsze oprawy wsuwał do worka, który wkrótce zrobił się pełny. Kapitan musiał teraz niektóre wyjmować, by na ich miejsce włożyć jeszcze cenniejsze. Ach, była tu niezliczona moc skarbów!

Po lśniącym matowo ołowianym poszyciu sklepienia migały cienie i bliki od skrzących się drogich kamieni. Niezrozumiały bełkot Walsera zlewał się w monotonny, cichy pomruk.

Worek stał się bardzo ciężki, a przecież trzeba z nim było przeleźć przez mur i wlec go potem przez całą Moskwę.

– Prędzej! – ponaglił Walsera von Dorn, rozglądając się wśród porozrzucanych tomów, czy aby nie przegapił jakiejś cennej oprawy. – Jak znajdą związanego mnicha, podniesie się rwetes.

– Nie znajdą – uspokoił kapitana aptekarz. – Co innego, gdyby metropolita był u siebie, wtedy mnisi zmienialiby się co trzy godziny, ale dziś nie będą.

– Mimo to pośpieszcie się, panie.

Odpowiedzią było skrzypnięcie odrzuconego wieka i podniecone sapanie.

Cornelius otworzył od niechcenia pierwszą z brzegu książkę i zobaczył greckie litery. Zamknął ją. Spodobał mu się niewielki rękopis z barwnymi obrazkami, przyciągały wzrok misterne rządki liter. Von Dorn zawahał się – może go wziąć? Ale nie, oprawa była skromna – z miedzi inkrustowanej srebrem.

– Jest!!! – wrzasnął rozdzierającym głosem Walser. – Jest! To ona! Znalazłem! Są i ogniste rubiny!

Zaczął podskakiwać między skrzyniami, przyciskając księgę do piersi – oprawę rzeczywiście wysadzono gęsto czerwonymi, okrągłymi kamieniami o wspaniałym blasku. A więc tak wyglądają płonące ogniem rubiny z Wuf. Są ich tu setki. No, no, ile też pieniędzy muszą być warte!

Cornelius poczuł nagły przypływ zazdrości. Przecież, zgodnie z umową, oprawa miała jemu przypaść w udziale. Po cóż Walser tak hołubi cudzą własność?

– Dajcie, panie, włożę ją do worka i idziemy, już czas.

– Nie bójcie się, kapitanie – mruknął aptekarz, jeszcze mocniej obejmując księgę. – Sam ją poniosę, sam.

Błysk szaleństwa w jego oczach dowodził, że raczej umrze, niż wypuści zdobycz z rąk.

– Którędy wracamy? – zapytał kapitan, westchnąwszy bezradnie. – Tą samą drogą, którą przyszliśmy, czy przez kremlowskie przejście?

Jak należało się domyślać, prowadziły do niego łukowato zwieńczone drzwi w przeciwległej, również poszytej ołowiem ścianie.

Walser tylko mrugał oczami – nie miało sensu o nic go pytać, widać było, że sam nie wie, co się z nim dzieje, jest jak obłąkany.

– Podziemne przejście może być niebezpieczne – zadecydował von Dorn. – Przez sto lat galeria pewnie zdążyła się gdzieniegdzie osypać i zatarasować drogę, a w dodatku nie wiadomo, dokąd korytarz prowadzi… Nie, już lepiej górą, przez dom. Wracamy, Herr Walser.

Aptekarz podał kapitanowi jakieś kruche karty bez oprawy.

– Niech pan weźmie jeszcze to. O ile się nie mylę, to dzieło samego wielkiego Arystotelesa – w dodatku takie, o którym nigdy nie słyszałem. Jeśli się okaże, że mam rację, to ten papirus jest po prostu bezcenny!

Cornelius sceptycznie popatrzył na skromny manuskrypt i wzruszywszy ramionami, wsunął go do worka. Nie chciał tracić czasu na zbędne dyskusje.

Wdrapywać się po linie w górę było o wiele trudniej niż opuszczać się na dół. To znaczy, von Dorn wydostał się, oczywiście, dosyć sprawnie i swoje skarby również wyciągnął bez większych trudności, ale Walsera musiał owiązać w pasie i taszczyć niczym wór kartofli.

W końcu jakoś się wygrzebali. Wstawili na miejsce ołowianą płytę, na nią narzucali kamieni i wszystko to przysypali ziemią – z pewnością tak prędko tu nie wrócą. Następnie starannie ułożyli siennik, kwadrat z desek i dębowe klepki. Teraz nikt by nie znalazł wejścia do podziemi, nie wiedząc o jego istnieniu.

Weszli po schodach, minęli sypialnię metropolity i znaleźli się w sali modłów.

Mnich odzyskał przytomność – rzucał się i wił na podłodze, wydając zdławiony kneblem, przeciągły ryk. Cornelius musiał biedaka porządnie stuknąć pięścią w potylicę, żeby go jeszcze na jakiś czas uciszyć.

Obok drzwi Jusupa znów przeszli na palcach. Walser przyciskał do piersi upragniony tom, von Dorn trzymał w obu rękach swój jeszcze bardziej drogocenny ładunek. Minęli niebezpieczne miejsce szczęśliwie – bez najmniejszego stuku czy skrzypnięcia. Skręciwszy za węgieł, skąd do tylnego wyjścia było zaledwie parę kroków, odetchnęli z ulgą.

Przedwcześnie.

Drzwi nagle otworzyły się z cichym piskiem zawiasów i z obłoku mroźnej pary wyłoniła się barczysta, wysoka sylwetka. Długa, zmierzwiona broda, kościsty nos, zmięta od snu twarz. Jusup! Na ramionach, narzucony na szarą włosiennicę – parciany chodniczek. Jak widać, nawet asceci wychodzą nocą za potrzebą.

Czarne oczy haszyszyna miotnęły błyskawice. Długie ręce rozkrzyżowały się, zagradzając przejście.

Walser jęknął cicho, przywarł do ściany i zasłonił się jak tarczą zdobioną migotliwymi rubinami księgą. Na pomoc aptekarza nie było co liczyć.

Cornelius myślał tylko o jednym: żeby Jusup nie krzyknął, nie wezwał na pomoc innych mnichów. Cisnął worek na podłogę, rzucił się do przodu i zamachnął basałykiem, celując nie w czoło, jak przedtem, gdy uderzył czuwającego u drzwi metropolity dryblasa, lecz w skroń. Jusup odskoczył w bok, uchylił się od ciosu świszczącej w powietrzu metalowej kuli, chwycił kapitana za rękę i z chrzęstem stawów wykręcił mu ją za plecy. Basałyk huknął o drewnianą podłogę.

Lewą ręką Corneliusowi udało się jakoś wyciągnąć pałasz, którym uderzył za siebie, trafiając w coś miękkiego.

Jusup z całej siły odepchnął muszkietera. Znalazłszy się o kilka kroków od mnicha, kapitan błyskawicznie zamachnął się i zrobił wypad – niestety, w pustkę. Zręczny mnich i tym razem zdążył uskoczyć. Cofając się przed szerokim, groźnie wysuniętym w jego stronę ostrzem, ściągnął z ramion parciankę i rzucił nią w kapitana, który odskoczył w tył i uderzył plecami o ścianę. Jusup nie tracił czasu – schylił się, podniósł basałyk i zakręcił nim w powietrzu. Cornelius, cofając się przed ciosem błyskającej metalowej kuli, wypatrywał dogodnej do ataku chwili. Dziwne, ale mnich nie wzywał pomocy, tylko się uśmiechał, szczerząc ostre jak u wilkołaka zęby.

Szkoda, że von Dorn miał w ręce krótki pałasz, a nie szpadę – o, wtedy pokazałby temu czarnobrodemu drągalowi parę sztychów! Był jednak pewien fortel, który mógł zastosować również przy użyciu toporka, zwany couple. Kapitan zrobił fałszywy wypad, przerzucił broń z jednej ręki do drugiej i zadał silny cios z boku.

Ale zręczny Jusup podstawił żelazny pręt i ostrze złamało się z trzaskiem. Zaskoczony von Dorn patrzył na sterczący z rękojeści półcalowy kikut. Mnich tymczasem odrzucił basałyk, wyciągnął przed siebie kościste ręce i chwycił Corneliusa za kołnierz niczym małego kociaka, który narobił szkody. Podniósł go i rzucił o podłogę – kapitanowi aż zaparło dech. Wsunął rękę za kołnierz, gdzie w wąskiej skórzanej pochwie ukrywał sztylet, swoją ostatnią nadzieję. Jusup jednak rzucił się na niego z góry jak jastrząb. Usiadł muszkieterowi na piersi, mocno chwycił go za przeguby i rozkrzyżował.

Nachylił się i wycharczał:

– Przegr-ryzę ci gar-rdło.

Nie groził, po prostu uprzedzał.

Cornelius szarpnął się przerażony, widząc zbliżającą się paszczę, szczerzącą ostre, wilcze kły. Wehrwolf! Wikołak! Prawdziwy wilkołak, taki, jakim niania straszyła go w dzieciństwie.

Kątem oka dostrzegł jakiś ruch. To aptekarz w końcu oderwał się od ściany, uniósł oburącz ciężki tom Zamoleusa w srebrnej oprawie, wysadzanej drogimi kamieniami, i z całej siły rąbnął nim odmieńca w bok głowy.

Kilka rubinów wypadło przy tym ze swoich gniazd i potoczyło się po drewnianej podłodze.

Jusup zachwiał się. Na jego twarzy po zetknięciu z ognistymi rubinami pozostały małe wgłębienia.

Mnich z rykiem odwrócił się do Walsera i chwycił go za skraj kaftana.

Korzystając z tego, że Jusup puścił jedną jego rękę, Cornelius wyciągnął sztylet i wbił od dołu ostrze aż po rękojeść w podbródek nieprzyjaciela, po czym wyrwał drugą rękę z jego uścisku i pchnął tamtego w pierś.

Mnich upadł na wznak. Mrugając oleistoczarnymi oczami, próbował namacać sztylet, którego spod brody nie było widać, coś tam tylko bulgotało i poświstywało. Cios najwyraźniej okazał się celny.

Von Dorn zerwał się na nogi i chwycił basałyk, gotów – jeśli będzie trzeba – rozwalić wilkołakowi czerep. Ale obeszło się bez tego. Jusup jeszcze chwilę rzucał się w drgawkach, wreszcie zachrypiał i ucichł. Przesiąknięta krwią broda przybrała niezapomniany odcień „Laura”.

– Dziękuję panu, doktorze – rzekł wzruszony Cornelius. – Uratował mi pan życie.

Walser, chociaż cały dygotał, odparł ceremonialnie:

– Jestem rad, że mogłem okazać się w czymś pomocny, panie kapitanie.

Na tym wymiana uprzejmości się zakończyła, gdyż w głębi domu trzasnęły drzwi i rozległy się męskie głosy – widocznie walka stoczona z Jusupem była zbyt hałaśliwa.

– Niech pan to da! – Cornelius wyrwał aptekarzowi Zasmoleusa i wepchnął książkę do worka. – Szybciej, na podwórze!

Biegli po skrzypiącym śniegu – Walser pierwszy, nieobciążony niczym, jedynie z liną w ręku; zgięty wpół, dźwigający łup kapitan podążał jego śladem. Przeklęty worek musiał ważyć ze dwa, a może i trzy pudy.

Hak na mur ogrodzenia niezręczny aptekarz zarzucił dopiero za trzecim razem. W oknach zapaliły się światła i widać było skaczące w środku cienie.

– Niech pan się wspina! – zakomenderował von Dorn, podsadzając Walsera. – I niech pan weźmie worek. Potem ja wejdę.

Aptekarz wdrapał się jakoś na mur. Kiedy wciągał worek, omal nie zwalił się znowu na ziemię.

Trzasnęły drzwi.

Cornelius, zacisnąwszy zęby, wspinał się po linie. Słyszał z tyłu zbliżający się tupot. Dobrze przynajmniej, że Walser zniknął już po drugiej stronie, bodaj niezauważony przez mnichów.

Kapitan wczepił się rękami w skraj muru i podciągnął.

Ale w tej samej chwili pochwycono go za nogi, szarpnięto i ściągnięto w dół. Muszkieter upadł, a na niego zwaliło się co najmniej z sześciu chłopa – spoconych, zasapanych, wściekłych.

Cornelius von Dorn czuł się paskudnie.

Dygotał z zimna w wąskiej i ciasnej kamiennej kieszeni, do której głową naprzód wepchnęli go strażnicy więzienni baszty Konstantino-Jelenińskiej.

Baszta była słynna, mówiła o niej ze strachem cała Moskwa, jako że tutaj, za grubymi ceglanymi murami, mieścił się Łotrowski Prikaz, a pod nim ciemnica i loch, z powodu którego nie nazywano baszty jej prawdziwym pięknym imieniem, lecz po prostu Katownią.

Ze względu na nocną porę schwytanego na podwórcu metropolity złoczyńcy nie poddano śledztwu od razu; miał czekać ranka w kieszeni, niszy długości trzech arszynów, wysokości i szerokości arszyna, gdzie nie można było ani wstać, ani usiąść, ani nawet się obrócić. Dłużej niż dobę mało kto w niej wytrzymywał, a bywało, że osoby źle znoszące zamknięcie w ciasnej przestrzeni nawet wariowały. Pracownicy prikazu, ludzie doświadczeni, którzy już różne rzeczy widywali, wiedzieli: kto przeżyje noc w kieszeni, rano podczas dochodzenia będzie miękki jak wosk. I kat mniej się namęczy, i diak także, a i pisarz zmarnuje mniej urzędowego papieru na protokołowanie głupich kłamstw.

Przez pierwszych pięć minut oszalały ze strachu kapitan miotał się w ciemnościach, waląc potylicą o twardy kamień i obcierając sobie oń łokcie. Drzwi – nawet nie drzwi, lecz jakby szyber – zasunięto, zostawiono jedynie małą szczelinę, żeby się nie udusił.

Potem von Dorn zacisnął zęby i nakazał sobie zachować spokój.

Brat Andreas, zanim wyjechał na uniwersytet do Heidelbergu, a potem do klasztoru, często prowadził z Corneliusem, wówczas jeszcze młodym chłopcem, dysputy o naturze strachu. Andreas uważał wówczas za najgorszego wroga człowieka nie dziesięć grzechów śmiertelnych i nie diabła, lecz strach. „Strach to właśnie jest diabeł, i wszystkie nasze nieszczęścia biorą się z niego” – powtarzał starszy brat. I dodawał: „Nikt nie przestraszy cię tak, jak ty sam. A przecież nie ma sensu się bać. Cóż może być straszniejszego od śmierci, myślą ludzie. Tyle że i śmierć wcale nie jest straszna. Bo to nie tylko koniec, ale i początek. Całkiem jak w książce: kiedy przeczytasz do końca jeden rozdział, na następnej stronie zaczyna się drugi. I im lepsza jest twoja książka, tym ten drugi rozdział wyda ci się ciekawszy”.

Co jeszcze mówił Andreas?

„Jeśli jest ci źle, pamiętaj, że zły czas kiedyś minie, i nie upadaj na duchu. Nie zdarza się tak, żeby człowiek doznawał cierpień naprawdę nie do zniesienia – miłosierny Bóg zawsze się nad nim zlituje i zabierze jego duszę do siebie. A dopóki tego nie czyni, trzeba być silnym”.

Cornelius zebrał więc wszystkie siły, by opanować strach.

„I cóż z tego, że w tej kamiennej kieszeni nie można się podnieść? – powiedział sobie. – A gdybym leżał w łóżku, czybym się podnosił? Nie. Więc i tu będę po prostu odpoczywał do rana”.

Próbował sobie wyobrażać, że ma nad głową nie ślepy mur, lecz bezkresny przestwór i wysokie nocne niebo. Jeśli nie wstaje, to nie dlatego, że nie może – po prostu nie chce. Czuje się naprawdę bardzo dobrze. Było gorzej, gdy wlekli go ulicą, kopali i bili, a teraz ma przynajmniej spokój i wcale nie jest tak twardo, rzucono przecież wiązkę słomy na podściółkę.

Rano, kiedy powloką go na przesłuchanie, rozciągną na kole i zaczną łupić skórę knutem, ta kamienna kieszeń wyda mu się rajem…

Nie, o tym nie należało myśleć – na myśl o katowni najgorszy wróg rodzaju ludzkiego zaatakował Corneliusa z okrutną siłą, ścisnął mu serce i boleśnie zatopił w nim pazury.

Oby tylko ranek przyszedł jak najpóźniej!

Adam Walser miał szczęście; można powiedzieć, że mu się upiekło. Pewnie jeszcze przed świtem, gdy tylko nocne straże zejdą z dróg, wyruszy z Moskwy, by znaleźć się od niej jak najdalej. Zabierze ze sobą swego ukochanego Zamoleusa, a resztę książek zostawi. No, weźmie może jeszcze podniszczonego Arystotelesa, nie przedźwiga się.

Język zna dobrze. Naciągnie kaftan, walonki, czapę z kociego futra – będzie wyglądał jak Moskowita. Bez przeszkód dotrze do granicy. Bóg czuwa nad słabymi. A tam, w Europie, ziszczą się wszystkie marzenia aptekarza. Zamieni rtęć w grudki złota i będzie żył jak bogacz.

Von Dorn poczuł taką gorycz w sercu na myśl o niesprawiedliwości losu, że aż zapłakał. Co ma mówić na przesłuchaniu? Przyznać się, kim jest, czy lepiej cierpieć męki w milczeniu? Na to, że kanclerz go wybroni, nie ma co liczyć – za zabójstwo w siedzibie metropolity bojar Matfiejew sam odda swego adiutanta w ręce kata… Krzyknąć: „Wszystko powiem!”? Wyznać prawdę o kryjówce, o Liberii? I tak wyjdzie na to, że Korniej Fondorin jest złodziejem. Ukradł własność cara i wiedział, co kradnie. Za takie przestępstwo, mówił Walser, odrąbują rękę, a potem wieszają winnego na żelaznym haku. Trzeba się najpierw dowiedzieć, jak Moskowici karzą za zabójstwo mnicha, i wtedy dopiero rozważyć, czy krzyknąć: „Wszystko powiem!”, czy zamilczeć.

Ta myśl uspokoiła Corneliusa. Najważniejsze przecież to podjąć decyzję, a potem niech się dzieje wola boża.

Wiercił się chwilę na twardym podłożu (słoma niewiele pomagała), zadygotał z ciągnącego od kamienia zimna i nawet nie zauważył, kiedy usnął.

Nazajutrz odsunięto szyber już dobrze po południu. Zdrętwiałego von Dorna wyciągnięto za nogi z kamiennej kieszeni i powleczono pod pachy z jednej piwnicy do drugiej, tyle że nie zimnej, lecz buchającej żarem, gdyż w kącie izby przesłuchań płonął ogień, a niski mężczyzna w koszuli z podwiniętymi rękawami i w skórzanym fartuchu rozgrzewał w płomieniach jakieś żelazne narzędzia.

Cornelius najpierw popatrzył na rozżarzone kleszcze, na zwisającą z sufitu linę, a dopiero potem odwrócił się do stołu, przy którym siedział diak o bladej twarzy i wąskich wargach, z kozią bródką, i młodziutki pisarczyk gapiący się na aresztanta ciekawie – widać służba w katowni była dla niego nowością.

Strachu nie ma, powiedział sobie von Dorn i zacisnął zęby, żeby nie szczękały. Jest ból, ale ból to tylko zwykłe mrowienie podrażnionych nerwów. Kiedy zaczną się tortury, będzie krzyczał, nic innego i tak nie może zrobić.

– Co, złodzieju, wesoło ci? – Diak uśmiechnął się krzywo. – Dowiedziałeś się o carskiej łasce? Już ja wam, gadułom przeklętym, powyrywam te długie ozory – zwrócił się tym razem nie do Corneliusa, lecz do więziennych dozorców, którzy go przyprowadzili.

Ci zaczęli przysięgać, że o niczym nie pisnęli ani słowem, ale diak machnął tylko na nich ręką, żeby zamilkli.

– Z woli Boga wszechmogącego nasz potężny car i wielki książę Aleksy Michajłowicz, opuszczając ziemski padół i przenosząc się do królestwa niebieskiego, zanim oddał duszę Panu (tu diak przeżegnał się trzy razy), nakazał odpuścić dłużnikom płatności, uwolnić skazanych za ciężkie przestępstwa i nawet zabójcom miłosierdzie okazać…

Cornelius wstrząsnął się. A więc car umarł! Przed śmiercią zaś najwidoczniej wróciła mu świadomość i – zgodnie z rosyjską tradycją – ogłosił amnestię dla skazanych za długi i przestępstwa kryminalne, żeby szczerze, z serca modlili się za Aleksego, który wkrótce stanie przed tronem Pańskim. No cóż, wcale nie takie głupie są te moskiewskie obyczaje!

– …Ale twoja radość jest przedwczesna. Zanim jego cesarska mość wyzionął ducha, nakazał surowo, aby nie puszczać w niepamięć przewinień tych złoczyńców, którzy pozbawili życia sługę bożego, jako że zgrzeszyli nie przed ziemskim władcą, lecz przed królem niebieskim. I polecił was, podłych wyrzutków, którzyście zabili popa lub mnicha, karać nie miłosiernie, jak ongii – przez łamanie kołem, jeno bezlitośnie – wbijać na pal, przedtem połamawszy wszystkie kości. Bierzcie go, gołąbeczki. Słyszeliście, jaka jest ostatnia wola cara? – Diak podniósł palec dla przydania wagi swoim słowom. – Powiedział: „na najsroższe męki”. A więc tak ma być.

Rozdział trzynasty

Chciałem znaleźć mej miłej grób…

Praca z szefem departamentu bezpieczeństwa Eurodebetbanku, Władimirem Iwanowiczem Siergiejewem, była czystą przyjemnością.

Ów postawny, elegancki pan, zawsze w tweedach, ze szczoteczką krótko przystrzyżonych wąsików, przypominał angielskiego dżentelmena z gatunku tych, którzy przenieśli się do krainy cieni wraz z rozpadem imperium brytyjskiego. Podobieństwo wzmocnił dodatkowo fakt, że przy pierwszym spotkaniu z Nicholasem Władimir Iwanowicz jakby mimochodem przeszedł na angielski, którym mówił niemal bez akcentu, tyle że nadużywając nieco amerykanizmów. Potem, co prawda, rozmawiali po rosyjsku, ale od czasu do czasu ekspułkownik wtrącał jakiś wyszukany obcojęzyczny zwrot.

Dla Nicholasa znaleziono dom nieopodal Dworca Kijowskiego, gdzie mieszkało wielu cudzoziemców i niezupełnie swojska powierzchowność magistra mniej rzucała się w oczy. Dwa niewielkie pokoje (gabinet i sypialnia) zostały wyposażone we wszystko, czego potrzeba do pracy i wypoczynku. Jedzenie dostarczano Nicholasowi z restauracji, a kiedy musiał wyjść do miasta, znajdował się pod stałą dyskretną opieką młodych ludzi w tradycyjnych garniturach. Dwóch szło parę kroków za nim, a niemal tuż przy krawężniku jechał powoli dyżurny samochód – najczęściej jakiś ogromny, terenowy model z przyciemnionymi szybami.

Władimir Iwanowicz przyjeżdżał codziennie rano, punktualnie o dziewiątej – i również codziennie dzwonił wieczorem, pytając, czy nie ma jakichś nowych zleceń. Te, które otrzymywał, załatwiał sprawnie i szybko. Nie zadawał zbędnych pytań, nie wnikał w istotę badań, które prowadził Nicholas. Jeśli wszyscy oficerowie KGB byli równie skuteczni, myślał niekiedy Fandorin, to dziw, doprawdy, że sowieckie imperium tak łatwo się rozpadło. Widocznie pułkownik Siergiejew musiał być jednym z najlepszych.

Raz odwiedził Nicholas siedzibę banku przy Gniezdnikowskim Zaułku i wypił kawę (bez koniaku) we wspaniałym gabinecie Josifa Guramowicza. Bankier próbował podpytać Fandorina, czy „sprawa” posuwa się naprzód, ale on odpowiedział wymijająco i podziękował za zaproszenie na kolację, usprawiedliwiając odmowę nawałem pracy.

– Jasne, jasne… – Gabunija westchnął ze smutkiem. – Daje mi pan do zrozumienia, że łączą nas stosunki czysto biznesowe. W porządku, więcej nie będę pana niepokoił. Proszę robić swoje.

Dzień pracy historyka zaczynał się tak.

Nicholas wstawał o wpół do ósmej. Gimnastyka, naprzemienny – gorący i zimny – prysznic, szklanka soku grejpfrutowego. Z napojami alkoholowymi po haniebnej nocy w klubie „Pedigree” skończył raz na zawsze. Na wspomnienie tamtego skandalicznego pijaństwa i długotrwałego kaca, który po nim nastąpił, Nicholas krzywił się boleśnie. W barku stała cała bateria butelek, wśród nich również pamiętny dwudziestoletni koniak, ale magister nawet nie tykał tej trucizny.

O ósmej dwadzieścia jogging na bulwarze Ukraińskim (z niezmiennie towarzyszącym magistrowi czarnym dżipem). O dziewiątej – wizyta Siergiejewa. Pułkownik przywoził kolejną partię książek, pytał o przewidywany plan dnia, dziesięć minut poświęcał na towarzyską rozmowę o polityce (sam był patriotą i zwolennikiem silnej władzy państwowej), po czym oddalał się, a Nicholasowi dostarczano śniadanie.

Następnie zaczynała się praca. W pierwszych dniach ograniczała się ona do lektury książek historycznych. Swoje zainteresowanie księgozbiorem Iwana Groźnego magister starał się jak najgłębiej zakonspirować, dlatego też publikacje dotyczące tego tematu stanowiły jedynie niewielką część zamawianych przez niego monografii, dokumentów i pamiętników.

Możliwości Władimira Iwanowicza, jak się wydaje, w istocie były nieograniczone. Wieczorami dostarczano do mieszkania całe szuflady katalogowych fiszek z najważniejszych moskiewskich bibliotek, a potem, już nocą, odwożono je z powrotem. Fandorin nigdy jeszcze nie zajmował się pracą badawczą w równie godnych pozazdroszczenia warunkach.

Trzeciego dnia, studiując książkę profesora Biełokurowa O bibliotece moskiewskich władców w XVI stuleciu, Nicholas dokonał niewiarygodnego, fantastycznego wprost odkrycia. W słynnym spisie dzieł carskiej Liberii, który odkrył przed stu siedemdziesięciu laty profesor Dabiełow z Dorpatu, pośród innych łacińskich i greckich rękopisów znajdowała się wzmianka o pracy pewnego starożytnego autora, nieznanego współczesnej nauce – Zamolei sie Mathemat., czyli o Matematyce Zamoleusa.

Natknąwszy się na to nazwisko, Fandorin zerwał się na równe nogi, przewrócił krzesło i by opanować wzburzenie, musiał wypić aż dwie szklanki wody mineralnej; z nerwowego podniecenia zęby stukały mu głośno o brzeg naczynia.

Czyżby w piśmie Corneliusa była mowa o tej właśnie księdze?! Ale jeśli tak (a jakżeby inaczej? jak?), to znaczy, że von Dorn naprawdę wiedział, gdzie jest ukryta ta właśnie Liberia Iwana! Więc rzeczywiście istniała!

Fandorin przestudiował wszystkie dostępne informacje na temat tajemniczej biblioteki i wielokrotnie podejmowanych jej poszukiwań, które nieodmiennie kończyły się fiaskiem.

A zatem co właściwie wiadomo o Liberii?

W 1472 roku, wraz z posagiem bratanicy ostatniego cesarza Bizancjum, przywieziono do Moskwy wiele skrzyń z książkami, którymi przez długi czas nikt się nie interesował.

Czterdzieści lat później Wasyl Joannowicz, „roztworzywszy skarbnice dawnych wielkich kniaziów, praprzodków moich, w poniektórych komnatach nalazł moc nieprzebraną greckich ksiąg, co ludziom słowiańskim jeno językiem władającym całkiem niezrozumiałymi się zdały”. Z Aten specjalnie sprowadzono uczonego mnicha, Maksyma Greka, który przełożył część księgozbioru na rosyjski, po czym bibliotekę nie wiadomo dlaczego gdzieś głęboko ukryto, a biednemu tłumaczowi nie pozwolono powrócić w ojczyste strony.

W 1565 wzięty do niewoli inflancki duchowny Wettermann (prawdopodobnie to właśnie on sporządził potem dorpacki katalog) został wezwany przed oblicze cara Iwana i zaprowadzony do jakichś tajemnych podziemi, gdzie władca pokazał mu bogaty zbiór starych rękopisów i poprosił, by pastor zajął się ich przekładem. Przerażony liczbą ksiąg, których tłumaczenia miałby dokonać, duchowny wymówił się nieudolnością i został zwolniony z tego obowiązku przez Iwana, który nie był jeszcze wówczas Groźnym – złowieszcza przemiana dokonała się nieco później.

Za czasów Aleksego Michajłowicza pewien przyjezdny metropolita, który słyszał o cennym księgozbiorze, zwrócił się do cara z prośbą o udostępnienie Liberii, ale wtedy nikt już nie znał miejsca, gdzie się znajdowała.

Jako że ostatnim z carów, który na pewno był w posiadaniu księgozbioru, okazał się Joan, czyli Iwan IV nazwano kolekcję „biblioteką Iwana Groźnego”.

Pierwszą próbę zlokalizowania tajnych carskich podziemi podjęto jeszcze za Piotra Wielkiego, kiedy to dzwonnik z Priesni, Konon Osipow, złożył w Kancelarii Spraw Fiskalnych pismo, w którym powiadamiał o istnieniu „pod kremlowskim miastem” dwóch podziemnych izb, ciasno zastawionych skrzyniami. „A izby owe są wielce umocnione, odrzwia mają żelazne, na nich łańcuchy przez pierścienie przewleczone, na olbrzymie wiszące kłody zamknięte a opieczętowane pieczęciami ołowianymi, w każdej izbie zasię po jednym okienku, zakratowanym na głucho”. O tej kryjówce, znajdującej się gdzieś w pobliżu wieży Tajnickiej, Osipow słyszał jakoby przed wielu laty od diaka Wielkiego Skarbca, Makarjewa, który na nią trafił, badając kremlowskie podziemia na polecenie carówny Sofii.

Prawdziwe poszukiwania Liberii rozpoczęto jednak pod koniec ubiegłego stulecia.

W 1891 roku badacz ze Sztrasburga Eduard Tremer, otrzymawszy legalne zezwolenie od najwyższych władz, usiłował odnaleźć kryjówkę w pobliżu cerkwi Świętego Łazarza i we wschodniej części dawnych zabudowań pałacowych, których białokamienne fundamenty szczęśliwie przetrwały najsroższe moskiewskie pożary.

Potem Wzgórze Borowickie penetrowali dyrektor Orużejnej Pałaty, książę Szczerbatow, i profesor Zabielin, ale niezbyt gorliwie, gdyż nie wierzyli w istnienie (a tym bardziej przetrwanie) Liberii.

W latach trzydziestych XX wieku zaginionej biblioteki z uporem poszukiwał archeolog Ignatij Stiellecki, dla którego badania te były celem życia. Ale Kreml już wówczas – jako siedziba władz – stanowił teren zamknięty, tak że zapał entuzjasty skutecznie tłumiono.

Później sprawa wypłynęła jeszcze dwukrotnie: na początku lat sześćdziesiątych i całkiem niedawno, jakieś dwa, trzy lata temu, kiedy to pod egidą merostwa powołano specjalną komisję. Sądząc z doniesień prasowych (w celu konspiracji Fandorin zamówił roczniki gazet z kilku lat), w drugiej połowie XX wieku pojawiły się nowe hipotezy: że Iwan Groźny mógł ukryć cenną kolekcję nie na Kremlu, lecz w Aleksandrowskiej Słobodzie lub którymś ze swoich ulubionych klasztorów.

Co z tego wszystkiego wynikało?

Z naukowego punktu widzenia – prawie nic. Bezpośrednich dowodów na istnienie Liberii nie było, były jedynie pośrednie (na przykład oryginał spisu dorpackiego zaginął bezpowrotnie). Poważni badacze przypuszczali, że biblioteka rzeczywiście z początku istniała, później zaś kolejne jej partie zostały rozdarowane. Niewykluczone też, że spłonęła w pożarze. Albo zapleśniała w przesiąkniętych wilgocią podziemiach.

I dopiero teraz, u schyłku tysiąclecia, pojawił się wiarygodny dowód, a dysponował nim tylko jeden człowiek – Nicholas Fandorin, nieznany nikomu magister nauk historycznych. On jedynie wiedział z całą pewnością i mógł dowieść, że sto lat po śmierci Iwana Groźnego, pod koniec XVII wieku, Liberia jeszcze istniała i była ukryta w tajnym schowku jakiegoś domu w Czarnej Słobodzie, za jakąś Kamienną Bramą.

Już samo to było sensacją naukową pierwszej wody. I to nie tylko dla historyków – ogłoszenie odkrycia z pewnością wywołałoby kolejną falę zainteresowania. Gdyby pokusić się o obliczenie, jaką wartość przedstawiałby dzisiaj księgozbiór cara Iwana, to bez wątpienia szłaby ona w miliardy. Niezwłocznie powołano by nowe komisje, rozpoczęto by poszukiwania i prace wykopaliskowe. Tymczasem zamiast spijać śmietankę (w postaci publicznych odczytów, konferencji prasowych, telewizji, doktoratu, członkostwa Królewskiego Towarzystwa Historycznego), Nicholas musiał się ukrywać. Pozostawało mu jedynie rozważać, kto dopadnie go pierwszy – milicja czy bandyci.

Po sześciu dniach (tak, tak, już po sześciu, gdyż Nicholas pracował szybko) cała literatura przedmiotu, włącznie z opisami życia codziennego w dawnej Moskwie i pamiętnikami mieszkańców Inoziemskiej Słobody, była dokładnie przestudiowana; z niektórych pozycji Fandorin sporządził wyciągi i konspekty. Teraz nastąpił etap przemyśleń i analiz.

Pierwszy wniosek nasuwał się nieodparcie. Można powiedzieć, że sam się pchał w ręce.

Na jakiej podstawie Nicholas Fandorin przypuszczał, że tylko on jeden świadom jest wartości naukowej pisemnego przekazu Corneliusa? Ci, którzy chcą odnaleźć Liberię, zdają sobie sprawę ze znaczenia słowa „Zamoleus” nie gorzej niż on. A jeśli wziąć pod uwagę, że Nicholas, historyk z wykształcenia (który w dodatku, zawdzięczając to kapitanowi von Dornowi, przeczytał sporo książek na temat Rosji sprzed epoki Piotra Wielkiego), o żadnym Zamoleusie wcześniej nie słyszał, można wyciągnąć bardzo interesujący wniosek, że konsultantem bandytów musi być specjalista o najwyższych kwalifikacjach.

Któż inny bowiem czyta fachowe pisma archiwistyczne i „Royal Historical Journal”? Tylko poważni historycy. I właśnie ktoś taki skojarzył obie publikacje o dwóch połówkach nieznanego dokumentu, po czym nadał do Londynu tajemniczą przesyłkę.

Myśl Fandorina naturalną koleją rzeczy skierowała się ku Mozartowi archiwistyki, błyskotliwemu erudycie Maksimowi Eduardowiczowi Bołotnikowowi. Kto opracowywał znalezisko z Kromiesznik? Bołotnikow. Czy zatem mógł się nie zainteresować wzmianką o „Zamoleusie” i „Liberii Iwana” z prawej połówki pisma? Nie mógł. Dlaczego w takim razie Maksim Eduardowicz tak mało uwagi – wbrew oczywistości, demonstracyjnie mało – poświęcił brytyjskiemu historykowi i drugiej połówce dokumentu? Dla gwiazdy archiwistyki ważniejszy okazał się tenis. Widzieliście go?! Trudno objaśnić tę wyraźnie podkreślaną obojętność czym innym niż faktem, że Bołotnikow był absolutnie przekonany, iż dokument znajdzie się wkrótce w jego rękach. I jeszcze jedno. Jeśli Szurik miał za wspólnika doświadczonego specjalistę, tym samym staje się zrozumiałe, w jaki sposób killer dostał się na teren archiwum i jak udało mu się stamtąd niepostrzeżenie wydostać.

Nazajutrz rano pułkownik Siergiejew otrzymał pilne zadanie: zebrać wszelkie możliwe informacje na temat głównego specjalisty działu opracowań Centralnego Archiwum Akt Dawnych – jego życia prywatnego, kontaktów, szczegółów życiorysu.

Po upływie doby obrotny Władimir Iwanowicz pojawił się z wyczerpującym dossier.

– Nie wiem, panie Fandorin, dlaczego postanowił się pan zainteresować tym archiwistą, ale niewątpliwie musi tu coś być na rzeczy – przeszedł od razu do konkretów Siergiejew. W ręku trzymał notes elektroniczny, ale prawie do niego nie zaglądał – pamięć miał doskonałą. – O co chodzi, na razie jeszcze nie wiadomo, ale see for yourself [56]. Pensja Bołotnikowa w przeliczeniu na walutę brytyjską wynosi czternaście funtów miesięcznie. W dodatku wypłacana jest nieregularnie, nieraz z dwumiesięcznym opóźnieniem. Co nie przeszkadza, że Bołotnikow całkiem niedawno kupił mieszkanie za osiemdziesiąt trzy tysiące, cenę podaję również w funtach szterlingach. Ubiera się w drogich magazynach, preferuje garnitury firmy Hugo Boss i koszule od Ives’a Saint-Laurenta. Jeździ nabytą ostatnio mazdą, model sportowy. Kawaler, spotyka się z pewną mężatką oraz dwiema dziewczynami. Ich dane osobowe…

– Nie, nie – skrzywił się Nicholas – to bez znaczenia. Czy Bołotnikow utrzymuje kontakty ze środowiskiem kryminalnym? Ma jakieś powiązania z Siwym?

Siergiejew poruszył wąsikiem, wyraźnie zaskoczony dobrą orientacją Anglika w moskiewskim światku przestępczym. Odparł powściągliwie:

– Na razie nic takiego nie wykryto. Nie sądzę raczej, by był związany z tego rodzaju ludźmi. To nie ten typ. Ale, oczywiście, można to jeszcze sprawdzić. Czy mam zlecić dalszą obserwację?

Na to jednak szkoda było czasu. Wszystko wydawało się jasne.

– Nie trzeba – powiedział Fandorin. – Czy może mi pan zorganizować spotkanie z Bołotnikowem?

Pułkownik lekko wzruszył ramionami.

– Nie ma sprawy. Gdzie go dostarczyć?

Magister już chciał poprosić, by służba bezpieczeństwa nie stosowała rozwiązań siłowych, jak porwanie i inne brutalne akty przemocy, ale rozmyślił się – wystylizowany na Anglika szef departamentu mógłby się jeszcze obrazić.

– Nie tutaj. Gdziekolwiek… – Nicholas niezdecydowanie machnął ręką.

– Rozumiem. Załatwione. Może być o piątej?

Zdaje się, że Nicholas mimo wszystko przecenił poziom europejskiej ogłady byłego kagebisty.

Dostarczony na miejsce spotkania główny specjalista wyglądał blado i był wyraźnie przestraszony. Siedział między dwoma rosłymi, wytwornie ubranymi młodymi ludźmi na tylnym siedzeniu gigantycznego dżipa, zaparkowanego naprzeciwko parku Kultury. Kiedy przywieziono Fandorina, wóz już tam stał.

– Czy może pan z nim porozmawiać w samochodzie, face to face [57]? – zapytał Władimir Iwanowicz. – Chłopcy zaczekają na zewnątrz.

– To pan?! – zdumiał się Maksim Eduardowicz, kiedy Fandorin usiadł z przodu i odwrócił się do niego. – Więc pan nie jest cudzoziemcem? Czyli ze służby bezpieczeństwa. Za co zostałem zatrzymany? O co mnie podejrzewacie? O mało nie zwichnęli mi barku! To jakieś nieporo…

– Nieporozumienie? – podchwycił Nicholas, nie odczuwając najmniejszej skruchy z powodu wykręconej ręki podstępnego archiwisty. – A to, że mnie w pańskiej bogobojnej instytucji zepchnięto z dachu, to także nieporozumienie?

Bołotnikow zamrugał.

– Tak, słyszałem o tym… Ale… ale co ja mam z tym wspólnego? Mnie w tym czasie nawet nie było w archiwum. Pamięta pan przecież, pojechałem na kort, brałem udział w rozgrywkach tenisowych.

– I tak się pan śpieszył, że nawet nie zainteresował się pan lewą połówką dokumentu… – Magister zrobił pauzę. – Mimo że w prawej znajduje się wzmianka o Liberii Iwana i Zamoleusie. Jasne, skąd rosyjski mediewista mógłby wiedzieć, co znaczą te dziwne słowa!

Ironia podziałała. Archiwista zbladł jeszcze bardziej, oblizał wargi i przełknął ślinę.

– I co pan na to, kolego? – spytał Fandorin, wzgardliwie podkreślając ostatni wyraz. Teraz z przyjemnością nie tylko wykręciłby temu Mozartowi rękę, lecz urwał mu głowę. Szkoda, że dobre wychowanie mu na to nie pozwala.

– Ja… Przysięgam, że nie mam pojęcia, kto i dlaczego chciał pana zabić – powiedział cicho Maksim Eduardowicz. – Sam byłem zaszokowany, kiedy się o tym dowiedziałem. I przerażony. To znaczy, mam pewne podejrzenia, tylko że…

Popatrzył na młodych ludzi, stojących bez ruchu po obu stronach samochodu.

– Przepraszam, ale kim pan jest? Ci faceci nie są chyba z Federacyjnej Służby Bezpieczeństwa?

Fandorin przypomniał sobie stosowne zdanie z pewnego starego sowieckiego filmu, który widział kiedyś na retrospektywnym pokazie w Chelsea.

– Pytania tutaj zadaję ja.

Zadziałało! Archiwista wciągnął głowę w ramiona i skinął dwukrotnie na znak zgody.

– Dobrze, dobrze. Wszystko panu opowiem, od samego początku… Oczywiście, ma pan rację: kiedy przed trzema laty wpadł mi w ręce fragment pisma znaleziony w Kromiesznikach, ogromnie się zainteresowałem tym znaleziskiem. Wzmianka o Matematyce Zamoleusa, księdze ze spisu Dabiełowa, o której nie wspominają żadne inne źródła, w zestawieniu ze słowami: „Tak znajdziesz Liberię Iwana”, wstrząsnęła mną. Przez tydzień nie mogłem jeść ani spać! Zresztą pan, jako historyk, z pewnością to rozumie… Ale chodzi o to, że uznałem to zdarzenie za palec losu, jakiś mistyczny przypadek!… Zaraz panu wszystko wyjaśnię! Przepraszam, jestem zdenerwowany, dlatego mówię trochę chaotycznie. Rzecz w tym, że akurat w tamtym czasie po raz kolejny zapanowała u nas „gorączka Liberii”. Dziennikarze znowu odgrzebali tę starą historię, znaleźli się entuzjaści, którzy zdołali zebrać jakieś prywatne fundusze, powołali nawet komisję pod patronatem władz miejskich. Mnie poproszono tam jako konsultanta. Co za przypadek, prawda? To znaczy, nie ma w tym nic niezwykłego, że właśnie ja zostałem wybrany, muszę stwierdzić bez fałszywej skromności, że jestem najlepszym specjalistą od dokumentów archiwalnych i książek z tamtej epoki. To, że intrygująca połówka pisma trafiła właśnie do mnie, do działu opracowań, to również zupełnie naturalna kolej rzeczy. Zadziwiająca jednak wydała mi się zbieżność tych wydarzeń w czasie! Widzi pan, na krótko przedtem, znużony dyletanckim zapałem poszukiwaczy Liberii, wygłosiłem na posiedzeniu komisji wykład, w którym rozbiłem w proch i pył przekonanie, że biblioteka Iwana Groźnego w ogóle istniała. Dowiodłem przekonująco, że jej nie ma i nigdy nie było. I wtedy nagle bomba! Wpada mi w ręce ważkie świadectwo, że Liberia istniała i została ukryta gdzieś w Moskwie. Czy to nie dziwne? Przecież to wygląda na jakiś boski zamysł!

Relacja Bołotnikowa brzmiała wysoce prawdopodobnie, jednakże od razu zrodziło się pytanie:

– A dlaczego nie powiadomił pan o swoim odkryciu komisji?

Bołotnikow zająknął się.

– Tej bandy zwariowanych entuzjastów i pazernych nieuków? Nie, nie chciałem mieć z nimi nic do czynienia. Ja… Co tu kryć, dostrzegłem w tym dla siebie szansę. Wielką szansę, o jakiej marzy każdy historyk. Żeby dokonać odkrycia, które przetrwa wieki. – Spojrzenie archiwisty zapłonęło gorączkowym blaskiem. – Dowieść, że biblioteka Iwana Groźnego istniała! Na podstawie konkretnych, niezbitych dowodów! Obalić opinię Biełokurowa, Zabielina i wszystkich innych szacownych uczonych! Ale to wymagało czasu – dużo czasu i dużo pracy. Trzeba było skonstruować przekonującą teorię. I udało mi się to!

Podniecony Maksim Eduardowicz nachylił się do przodu. Nie był już blady i spięty, lecz przeciwnie – zaczerwieniony, gestykulował z ożywieniem, zapomniawszy o obstawie za oknem.

– Postawiłem na Artamona Matfiejewa. Wydawało się to absolutnie jasne. Bibliofil, zaufany powiernik Aleksego Michajłowicza, znający wszystkie dworskie tajemnice. Kto, jak nie on, mógłby wiedzieć, gdzie został ukryty księgozbiór? W 1676 roku, przeczuwając zbliżającą się nieuchronnie niełaskę i zesłanie, musiał przenieść Liberię w jakieś sobie tylko znane miejsce. A w roku 1682, kiedy po śmierci Fiodora Aleksiejewicza bojar został na powrót wezwany do stolicy, nie zdążył dotrzeć do bibliotecznej kryjówki, gdyż w trzy dni po przybyciu zginął z rąk zbuntowanych strzelców. Wszystko idealnie się zgadzało. Poszukiwanie dowodów potwierdzających tę wersję stało się głównym celem mojego życia. Lub obsesją, jeśli pan woli. Do cholery ze Stanfordem, nie ruszyłbym się z Moskwy za wszystkie skarby Fort Knox! – Bołotnikow parsknął krótkim śmiechem. – Odnalazłem trzy nieznane wcześniej autografy bojara, zostałem za to wyróżniony małym złotym medalem Towarzystwa Historyczno-Archiwistycznego, ale miałem gdzieś wszystkie medale – musiałem porównać charaktery pisma. Niestety, były różne! Wpadłem w rozpacz. Jasna sprawa, że dokument wyszedł spod ręki kogoś spośród najbliższych bojarowi ludzi, którzy przebywali wraz z nim w Kromiesznikach tuż przed zdjęciem z Matfiejewa opały. Ale „ktoś spośród najbliższych bojarowi ludzi” to jeszcze nie żaden dowód – dla podbudowania mojej hipotezy potrzebne mi było nazwisko. Niestety, wiarygodnych informacji o tym, kto znajdował się w owym czasie w najbliższym otoczeniu Artamona Siergiejewicza, nie udało mi się znaleźć, choć nieźle się naszukałem. Zamierzałem już dać za wygraną i opublikować tylko to, co potrafiłem wyjaśnić. I tak byłaby to sensacja, chociaż nie na taką skalę, o jakiej marzyłem. I oto nagle w londyńskim periodyku ukazuje się pański artykuł!

Oczy archiwisty płonęły świętym ogniem – to uczucie obłędnego tryumfu pierwszego odkrywcy było dobrze znane Nicholasowi. Magister mimo woli zaraził się podnieceniem Bołotnikowa. Tajemnice Czasu to silny narkotyk. Ten, kto go zakosztował, pozostaje naznaczony już na zawsze piętnem szaleństwa.

– Nazwisko autora pisma zostało ustalone! To kapitan muszkieterów von Dorn, o którym wiadomo, że służył u Artamona Siergiejewicza i z pewnością był wtajemniczony w jego sekrety. Mało tego: istnienie drugiej części dokumentu stwarzało szansę, o jakiej nie śmiałem nawet marzyć. – Maksim Eduardowicz szeroko otworzył oczy i przeszedł na szept: – Odnaleźć Liberię! Furda Matfiejew, furda moje dowody! Odnaleźć samą Bibliotekę – bez względu na to, w jakim stanie się znajduje. Niechby była na wpół zgniła, zjedzona przez pleśń – wszystko jedno! A może zachowała się – przynajmniej częściowo – w dobrym stanie? Przecież Matfiejew znał się na rzeczy i opuszczając Moskwę na Bóg wie jak długo, może na zawsze, z pewnością nie ukryłby bezcennych rękopisów w miejscu narażonym na wilgoć. Wyobraża pan sobie, co by to było za odkrycie? – Maksim Eduardowicz aż się zatchnął z przejęcia.

Nicholas powiedział sobie: nie wolno ulec tej gorączce poszukiwaczy skarbów. Nie chodzi teraz o odkrycie historyczne, lecz o sprawy o wiele mniej wyrafinowane – podstęp, nikczemność, zabójstwo.

– Rozumiem – rzekł chłodno. – Zwabił mnie pan do Moskwy i poprosił o pomoc Siwego?

„Najprawdopodobniej archiwista jest w kontakcie nie z samym magnatem biznesu, lecz z którymś z jego ludzi – pomyślał. – Co nie zmienia istoty rzeczy”.

– Ile wynosi pańska pensja? – zapytał rzeczowo.

– Co takiego? – zmieszał się archiwista. – Ma pan na myśli moje miesięczne wynagrodzenie? Chyba trzysta dziewięćdziesiąt tysięcy. A może dwieście dziewięćdziesiąt? Nie pamiętam dokładnie… A dlaczego pan pyta?

– I w tej sytuacji stać pana na ubieranie się w drogich magazynach, kupno nowego mieszkania i sportowego samochodu?

Bołotnikow zmienił się na twarzy. Aha! To był celny strzał!

– A więc to pan zasypał mnie przed Wierszyninem! No oczywiście, któż by inny! Dlatego tak mnie podpuszczał. Wezwał do siebie i powiada: „Eureka. Maksimie Eduardowiczu! Wiem, skąd weźmiemy fundusze. Nie taki ze mnie niedojda, za jakiego mnie uważacie. Będziemy przyjmować zlecenia od zagranicznych klientów za dobre pieniążki, i to w dewizach! Ot co”. I o mało do mnie nie mruga! A dzień wcześniej był u niego pan. Nakablował pan na mnie? Skąd pan wiedział, że dorabiam prywatnymi zleceniami?

– A więc przyjmuje pan zlecenia? – spytał zaskoczony Fandorin.

– Od dawna. Inaczej za co bym żył? Za tych dwieście dziewięćdziesiąt tysięcy? Oczywiście, zlecenia zabierały mi sporo czasu i opóźniały pracę badawczą, ale nie jestem mnichem ani ascetą. Historia historią, a żyć też trzeba. Jestem wybitnym specjalistą i moje usługi drogo kosztują.

Nicholas zasępił się. Ta nieoczekiwana wiadomość obracała wniwecz całą misternie skonstruowaną wersję, zakładającą powiązania archiwisty z bandytami.

Chociaż nie! Nie całą!

– Kłamstwo! – oburzył się magister, przypomniawszy sobie o drugim ważnym dowodzie. – Gdyby był pan aż tak zainteresowany poszukiwaniem Liberii, nie pojechałby pan na tenisa! Nie, doskonale pan wiedział, że zostanę zabity, a tekst już wkrótce znajdzie się w pańskich rękach. Jest pan mordercą! Nie, jeszcze gorzej – wspólnikiem mordercy. Zaplanował pan wszystko z zimną krwią!

Fandorinowi pociemniało w oczach z wściekłości; przypomniał sobie żarcik killera „szkoda ptaszka” i swój upadek z dachu, przechylił się przez oparcie i chwycił Bołotnikowa za klapy. Niby człowiek cywilizowany, zdecydowany zwolennik political correctness, a tu nagle taki wybuch! To właśnie szkodliwy wpływ barbarzyńskich moskiewskich miazmatów.

W chwilę później Nicholas oprzytomniał i puścił Bołotnikowa, ale do wozu z obu stron wdarli się już ochroniarze, którzy najwidoczniej potrafili widzieć nawet przez przyciemnione szyby. Jeden założył Bołotnikowowi nelsona, drugi unieruchomił mu ręce.

– Puśćcie mnie! – wychrypiał na wpół uduszony archiwista. – Pański dokument nie był mi potrzebny! Mam fotograficzną pamięć! Specjalnie się tego uczyłem! Wystarczy mi popatrzeć na stronę tekstu przez dwadzieścia sekund i zapamiętuję ją. Chce pan, to zaraz zacytuję cały ten dokument. „Spisane ku pamięci synkowi Mikicie, gdy ten-ci do roztropności dojdzie, a mnie Pan do się powoła, do Moskwy wrócić nie zezwalając, bo jeźli sam nie pojmiesz, jak oną rzecz znajść…”.

Fandorin gestem dał znać młodym ludziom, że wszystko w porządku, pomoc nie jest potrzebna, i ich stalowy uścisk natychmiast osłabł. Drzwi samochodu trzasnęły, koledzy historycy znów zostali sami.

– A więc nikomu pan o mnie nie wspominał? – zapytał z naciskiem Nicholas, znów przestawszy cokolwiek rozumieć. – Słowo honoru?

– Komu?! – wykrzyknął Bołotnikow, trzymając się za obolałą szyję. – A przede wszystkim po co? Moim zdaniem, pan jednak nie uświadamia sobie w pełni, co to znaczy znaleźć Liberię. To odkrycie, z którym w naszej dziedzinie nic się nie może równać! Światowa sława, nie-wy-o-bra-żal-ne pieniądze i wdzięczność przyszłych pokoleń! Dlaczego miałbym się z kimś tym dzielić? Zanim wysłałem do pana czasopismo, zdobyłem wszelkie możliwe informacje na pański temat, przeczytałem wszystko, co pan opublikował, i doszedłem do wniosku, że z naukowego punktu widzenia nie jest pan dla mnie zagrożeniem. Zajmował się pan faktograficzną dłubaniną, nie było w pańskich pracach rozmachu ani interesujących koncepcji.

Nicholasowi kąciki ust opadły w smętnym grymasie. Ten też to samo! Ale Bołotnikow nie zauważył, że rozjątrzył w duszy magistra – naukowca „małego kalibru” – niegojącą się ranę.

– Nigdy nie zajmował się pan Liberią. Prawdopodobnie coś niecoś jedynie pan o niej słyszał. Interesował się pan historią własnego rodu – i chwała Bogu za to. Ale teraz widzę, że pana nie doceniłem. Był pan absolutnie świadom wagi sprawy i potrafił zyskać sobie potężnych sojuszników. Nie pytam, kim są ci ludzie, niech mi pan powie tylko jedno – czy są powiązani z jakimiś instytucjami naukowymi? – spytał z przestrachem archiwista.

Fandorin nie mógł powściągnąć uśmiechu.

– Nie, to osobistości z zupełnie innej branży.

– Bogu niech będą dzięki! – ucieszył się Maksim Eduardowicz. – A więc spośród grona historyków wiemy o Liberii tylko my dwaj? W takim razie nic jeszcze nie jest stracone! Widzi pan, Fandorin, w Rosji jest pan człowiekiem obcym, cudzoziemcem, no i, co tu dużo mówić, w porównaniu ze mną dyletantem.

Nicholas znowu się skrzywił, ale nie zaprzeczył.

– Niech pan nie wydaje mnie na pastwę tych gangsterów! – ciągnął Bołotnikow. – Szukajmy Liberii razem, co pan na to? Doskonale znam topografię siedemnastowiecznej Moskwy, źródła, mam szerokie kontakty w środowisku pracowników muzealnych, architektów, nawet archeologów amatorów, co kopią na własną rękę. Obejdziemy się bez żadnych komisji! Jeżeli my nie znajdziemy Liberii, to znaczy, że nikt jej nie znajdzie. Niech pan nie będzie pazerny – zaszczytów i pieniędzy starczy na dwóch. Nie dopuścimy – znowu przeszedł na szept, obejrzawszy się na ochroniarzy – żeby chciwi kombinatorzy rozszarpali pomiędzy siebie księgozbiór i po cichutku, tom za tomem, wyprzedawali go na międzynarodowych aukcjach. Liberia Iwana cenna jest przede wszystkim jako kompletna kolekcja. Niech pan nie myśli, że cały ten czas siedziałem z założonymi rękami, jestem już dosyć zaawansowany w działaniach. Beze mnie nie będzie panu łatwo. Błagam, niech pan mnie nie eliminuje z poszukiwań! Wolałbym umrzeć.

Trudno wytrzymać spojrzenie człowieka, który patrzy na ciebie z takim lękiem i nadzieją zarazem. Fandorin odwrócił wzrok, westchnął i powiedział:

– Dobrze, Maksimie Eduardowiczu. Zwłaszcza że nawet nie miałbym możliwości panu przeszkodzić w poszukiwaniach. Popracujmy razem. Rzeczywiście wątpię, bym mógł się obejść bez pańskiej wiedzy i doświadczenia. Tylko proszę pamiętać, że wdaje się pan w bardzo niebezpieczne przedsięwzięcie. Oprócz mnie i pana wie o Liberii jeszcze ktoś trzeci.

– Aha! Czyli tak jak przypuszczałem! – jęknął archiwista. – Któryś z historyków? Blumkin? Gołowanow?

– Nie. Potężny mafioso, przedsiębiorca, ksywa Siwy.

Bołotnikow od razu się uspokoił.

– No trudno. Pewnie coś usłyszał o bibliotece Iwana Groźnego, kiedy działała komisja, i postanowił zgarnąć szmal. Przez jakiś czas kręcili się koło mnie podejrzani osobnicy i obiecywali „góry zielonych”, jeśli się podejmę wykonania pewnego zlecenia. Sądziłem, że chodzi o kradzież dokumentów archiwalnych, i zdecydowanie odmówiłem. Możliwe, że to byli emisariusze pańskiego Szarego.

– Siwego – poprawił magister. – To oczywiste. Musieli przewąchać, że interesuje się pan Liberią, i postanowili pana śledzić.

– Do diabła z nimi! – rzucił beztrosko Maksim Eduardowicz, wzruszając ramionami. Zdumiewające, jak łatwo ten człowiek przechodził od desperacji do absolutnej pewności siebie. – Widzę z tego, że ma się kto za nami ująć. A więc, sir, przejdźmy do rzeczy. Od czego zamierza pan zacząć?

– Od tego, na czym pan skończył. Jakie są wyniki pańskich wstępnych poszukiwań?

Bołotnikow, jak się okazało, istotnie nie tracił czasu. W ciągu ostatniego tygodnia – dysponując już pełnym tekstem – opracował drobiazgowy plan działania, przy tym zadziwiająco prosty i logiczny.

– Po pierwsze, miejsce, gdzie znajduje się kryjówka, zostało zaszyfrowane. Po drugie, dom o trzynastu czy ilu tam oknach, oczywiście, od dawna nie istnieje. Podziemną komorę przykrywa teraz kilka warstw kulturowych. Ale Liberia nadal pozostaje tam, gdzie była, to nie ulega kwestii – gdyby została odnaleziona, to książki ze spisu Dabiełowa ponad wszelką wątpliwość wypłynęłyby w bibliotekach lub prywatnych kolekcjach – są zbyt cenne, by mogło być inaczej. Nawet najmniej wartościowa osiągnęłaby dzisiaj cenę dziesiątków, nie, setek tysięcy dolarów. A jeśli weźmie się pod uwagę, że zarówno cesarze bizantyjscy, jak i carowie moskiewscy mieli zwyczaj umieszczać stare rękopisy w drogocennych oprawach, gęsto wysadzanych rubinami, szafirami i perłami… – Maksim Eduardowicz znaczącym gestem potarł palcem wskazującym o kciuk. – Sam pan rozumie. Nie, nie, Fandorin, Liberia wciąż spoczywa pod ziemią, w swoim ałtyn-tołobasie.

Partnerzy rozmawiali na Kijowskiej, u Nicholasa. Nawet nie zauważyli, że okna w sąsiednich domach najpierw zaświeciły się, a potem pogasły. Czas wyciął jedną ze swoich ulubionych sztuczek: nagle się zatrzymał. Zdawało się, że dopiero przed chwilą rozłożyli na stole materiały zabrane z mieszkania Bołotnikowa, przed chwilą wydrukowali kilka egzemplarzy pisma w różnym powiększeniu, a tymczasem świt był już blisko.

– A co to takiego ten „ałtyn-tołobas”? – zapytał magister doktora.

– Nie mam pojęcia. Chyba jakiś rodzaj murowanej komory do przechowywania szczególnie cennych przedmiotów. Przecież „ałtyn” to po turecku złoto.

– Wiem, wiem. – Fandorin skinął głową.

– A słowa „tołobas” nigdzie nie znalazłem, chociaż grzebałem we wszystkich możliwych słownikach. W epoce tatarskiego panowania na Rusi funkcjonowało całe mnóstwo takich zapożyczeń, które potem stopniowo wychodziły z użycia. Niektóre zniknęły bez śladu, również te z języków ludów tureckich. Zresztą nieważne, sens i tak jest jasny. Podobnie jak nasze zadanie. Ująłbym to następująco…

Archiwista spojrzał w okno i ze zdumienia zamrugał oczami, jakby dopiero teraz zauważył, że na dworze już od dawna jest ciemno. Zaraz jednak zapomniał o dziwach natury i odwrócił się do rozmówcy.

– Powinniśmy określić choćby w przybliżeniu, z dokładnością do stu metrów, miejsce, które opisuje von Dorn. To wszystko.

– To wszystko? – powtórzył ironicznie Nicholas, któremu to zadanie wcale nie wydało się takie błahe. – A zresztą co nam da „dokładność do stu metrów”? Toż to cały hektar!

– I co z tego? Jeżeli będziemy mieli przekonujące argumenty, można włączyć do naszego przedsięwzięcia wszelkie możliwe instytucje. Chętni będą się do nas ustawiać w kolejce! Gdzie można, rozkopiemy, gdzie nie można, będziemy wiercić, pobierzemy próbki gruntu. Przecież nie na Kremlu, pod prezydenckim tyłkiem, tylko poza granicami Sadowego Kolca! To zupełnie co innego.

– Skąd pewność, że właśnie tam?

Maksim Eduardowicz z miną cierpiętnika przewrócił oczyma, co nie było zbyt uprzejme z jego strony, i wyjaśnił cudzoziemskiemu ignorantowi:

– Sadowe Kolco powtarza zarysy Skorodomu. To inna nazwa Ziemnego Miasta, które wytyczało granice siedemnastowiecznej Moskwy.

– O Ziemnym Mieście słyszałem – bąknął zawstydzony Nicholas. – Po prostu nie wiedziałem, że nazywało się również Skorodomem. Trochę dziwne…

– Nazwa wzięła się stąd, że za murami miejskimi domy budowano byle jak, aby szybciej, bo i tak spalą je krymscy Tatarzy czy jacyś inni Nogajowie. O, niech pan patrzy…

Obaj historycy pochylili się nad szczegółową mapą dawnej Moskwy, sporządzoną przez sprytnego Maksima Eduardowicza na podstawie planu holenderskiego z 1663 roku, schematu autorstwa szwedzkiego dyplomaty Palmerstona z roku 1675 i szkiców Prikazu Spraw Tajnych.

– Widzi pan zarys wału ziemnego i baszt? W niektórych są bramy, w innych nie. Kolejność poszukiwań powinna być następująca. Najpierw ustalamy, o jakiej bramie w tekście mowa…

Nicholas zdziwił się.

– Przepraszam, ale czyż to nie oczywiste? Przecież napisano tam wyraźnie: Kamienna Brama. Jest nawet nazwa prowadzącej od niej ulicy – Czarna Słoboda.

– O bramach jeszcze pomówimy – rzekł sucho Bołotnikow, z trudem ukrywając rozdrażnienie. – Co do ulicy, muszę pana rozczarować. Pokazał mi pan przekład dokumentu na język współczesny i od razu zwróciłem uwagę na pewien istotny błąd: pan wedle własnego uznania wstawił tam duże litery, których w oryginale, naturalnie, nie ma, ponieważ w tamtych czasach nie weszły jeszcze w użycie. Dlatego zwyczajne określenie ulicy zamieniło się u pana w nazwę. Żadna Czarna Słoboda nie istniała, autor po prostu miał na myśli jedną z czarnych słobód, których w owej epoce wokół Skorodomu było co najmniej półtora dziesiątka. Dzisiaj nie wiemy, ile dokładnie, gdyż nie wszystkie księgi spisowe z tego okresu się zachowały. Czarne słobody to osady, w których mieszkali ludzie służebni, płacący podatki – rzemieślnicy, oracze, drobni kupcy.

Ta wiadomość wprawiła Nicholasa w pomieszanie. Widział na schemacie moskiewskiego metra stację Nowosłobodzka i w głębi duszy piastował nadzieję, że i tajemnicza Czarnosłobodzka znajduje się gdzieś w pobliżu. W tej samej chwili zrodził się w głowie magistra nowy, jeszcze smutniejszy domysł.

– Chwileczkę – rzekł ponuro – ale przecież w takim razie i brama mogła być nie Kamienna, lecz po prostu kamienna. Ile, mówił pan, było bram w Skorodomie?

– W różnych okresach różnie bywało. W latach siedemdziesiątych siedemnastego stulecia – dwanaście głównych, ale mogły istnieć mniejsze przejścia w niektórych innych basztach.

– I wszystkie bramy były kamienne. – Fandorin wyraźnie upadł na duchu.

Bołotnikow spojrzał na niego z dziwnym uśmiechem i po dłuższej pauzie obwieścił tryumfalnie:

– A właśnie, że nie! Kamienne bramy były tylko dwie – kałuska i sierpuchowska, powstałe pod koniec panowania Michała Fiodorowicza. Inne baszty bramne wzniesiono z budulca drewnianego. Musimy ustalić, która z tych dwóch bram jest nasza, odtworzyć zarys czarnej słobody, odmierzyć na jej głównej ulicy dwieście trzydzieści sążni, czyli czterysta dziewięćdziesiąt metrów, od rogatki, i już będziemy wiedzieli, gdzie mniej więcej stał dom, o który nam chodzi. Potem popracuję trochę w moskiewskim archiwum miejskim i zbadam historię tego kawałka ziemi – jakie tam stały zabudowania i kiedy, co się z nimi stało. A nuż uda mi się znaleźć jakieś dane dotyczące siedemnastego wieku – o domu na „solidnej” (czyli z pewnością kamiennej, skoro niestraszny jej pożar) podbudowie. A nawet jeśli takich informacji nie zdołam odszukać, strefa poszukiwań i tak będzie dokładnie wytyczona.

– Ależ to bardzo proste! – ucieszył się w pierwszej chwili Fandorin, zaraz jednak skorygował tę spontaniczną reakcję. – Chwileczkę, chwileczkę, ale wychodzi na to, że swoje poszukiwania może pan doprowadzić do końca i beze mnie. Wytyczy pan teren, zwróci się do władz miejskich i otrzyma od nich wszelką pomoc.

Archiwista skrzywił się i obrzucił ponurym spojrzeniem starannie nakreślony plan dawnej Moskwy.

– Niby proste, ale nie całkiem. Trzeba się będzie przy tym jeszcze nieźle nabiedzić. A więc tak. – Odgiął duży palec. – Co do bramy, nie ma stuprocentowej pewności. Tak, sierpuchowska i kałuska były zbudowane z kamienia, ale żadnych informacji o tym, że za nimi znajdowały się czarne słobody, nie znalazłem. A co, jeśli jakaś inna brama została wzniesiona częściowo z kamienia, częściowo z drewna, pański przodek zaś ją właśnie miał na myśli? Następnie niepokoi mnie ten dziwny genealogiczny szyfr… Co to za bzdura z tymi oknami, których było „tyle, ile córek miał nasz przodek Hugo Mocny”? Brednie! Bez względu na liczbę córek waszego cholernego przodka, nie jest to żadna wskazówka, która by pozwoliła wyróżnić ten dom spośród innych.

– Właśnie że jak najbardziej – oświadczył Fandorin. – Hugo von Dorn miał trzynaście córek.

Bołotnikowa dosłownie wparło w fotel.

– Trzynaście? – powtórzył ochrypłym nagle głosem. – Ależ… Ależ to bardzo istotny szczegół! – Zerwał się, podbiegł do okna, zawrócił. – Wprost niesłychane! Nigdy jeszcze się z czymś podobnym nie spotkałem! Diabelski tuzin – to pachnie herezją. Bardzo możliwe, że znajdziemy wyraźną wzmiankę o tak niezwykłym domu! Wie pan co, Fandorin, podzielmy zakres naszego działania. Ja skoncentruję się na kwerendzie w archiwum i będę szukał czarnosłobodzkiego domu na kamiennych fundamentach i z trzynastoma oknami od frontu, a pan zajmie się bramą. Oprócz dwóch wymienionych rogatek wytypowałem jeszcze dwie – pokrowską i srietieńską. Nie wiadomo, czy stały na kamiennych podmurówkach, ale za to wszystkie inne szczegóły się zgadzają. Za rogatką pokrowską Ziemnego Miasta leżała Basmanna Słoboda, którą można było również nazwać czarną – część jej mieszkańców stanowili ludzie służebni. To po pierwsze. Po drugie, w pobliżu tej bramy znajdowała się Niemiecka Słoboda, gdzie prawie na pewno miał kwaterę kapitan muszkieterów. I po trzecie: prowadziła stamtąd droga na Prieobrażenskoje – czyli ma pan książęcy (a ściślej, wielkoksiążęcy) dwór.

Magister chciał zaoponować, ale Maksim Eduardowicz zamachał na niego niecierpliwie, żeby mu nie przerywał.

– Co się tyczy rogatki srietieńskiej, to leżała za nią Pankratjewska Słoboda, przez którą wiodła droga do wsi Kniaź-Jakowlewskoje, zamiejskiej posiadłości książąt Czerkasskich. O, proszę, widzi pan? – pokazał Bołotnikow jakieś miejsce na planie.

– Nie, te dwie ostatnie bramy odpadają – oświadczył zdecydowanie Nicholas, sunąc oczyma za palcem archiwisty. – Pisząc o Książęcym Dworze, kapitan z pewnością miał na myśli posiadłość Fürstenhof, leżącą w pobliżu rodowego zamku von Dornów.

Bołotnikow aż się wzdrygnął, tak poruszyła go ta wiadomość.

– A więc możliwe, że… – aż się zająknął z podniecenia -…możliwe, że sens całego tego fragmentu: „…kierunku, w jakim się idzie od Skały Theo, naszego przodka, do Książęcego Dworu”, jest dla pana jasny? Co to za kierunek?

„Południowo-wschodni” – omal nie odpowiedział Fandorin, ale się rozmyślił. Jeżeli zdradzi ten ostatni sekret, to bystremu Maksimowi Eduardowiczowi partner nie będzie potrzebny. Biorąc pod uwagę wygórowane ambicje i – mówiąc oględnie – dość elastyczną moralność moskiewskiej gwiazdy archiwistyki, co znalazło wyraz w historii z przesyłką do Londynu, lepiej na razie zachować rezerwę. Dwie północne bramy nie wchodziły w grę, jako że żadna z zamiejskich ulic, prowadzących w kierunku południowo-wschodnim, nie mogła się za nimi zaczynać.

– Nie wiem dokładnie – oświadczył tylko.

– Nie ufa mi pan – rzekł z wyrzutem Bołotnikow. – Coś pan jednak wie, ale nie chce pan powiedzieć. To nieuczciwe i w dodatku utrudni poszukiwania.

– Myślę, że pan także nie mówi mi wszystkiego – odparł dość ostro Nicholas. – Proszę się więc zająć swoją kwerendą w archiwum, a mnie zostawić sprawę bram.

Maksim Eduardowicz spojrzał na niego badawczo i westchnął.

– Cóż, jak pan chce. Ale czy jest pan absolutnie pewien, że obie te rogatki, pokrowska i srietieńska, odpadają?

– Absolutnie.

– No to doskonale! A więc zostają nam tylko dwie – sierpuchowska i kałuska! Na planie są zaznaczone ulice i drogi, które prowadziły od placów przybramnych za czasów Corneliusa von Dorna. Trzy od rogatki kałuskiej, dwie od sierpuchowskiej. Notabene, dzisiejsze trasy – prospekt Lenina, ulica Dońska i Szabotowka w pierwszym wypadku, a Wielka Sierpuchowska i Mała Sierpuchowska w drugim – biegną dokładnie dawnym, historycznym szlakiem. Wystarczy panu jeden dzień na sektor kałuski i jeden na sierpuchowski. Odmierzy pan pięć razy po czterysta dziewięćdziesiąt (no dobrze, może być pięćset) metrów, potem znajdziemy dane architektoniczno-topograficzne, dotyczące tych działek, i wytypujemy tę, która najbardziej pasuje. Jak to się mówi w pańskim kraju, a piece of cake [58]!

Niczego sobie piece of cake! W piątym dniu uprzykrzonego wydeptywania w kółko tych samych chodników Fandorin poczuł, że zaczyna wpadać w rozpacz.

A przecież z początku zadanie wydawało mu się jeszcze łatwiejsze niż Maksimowi Eduardowiczowi. Pamiętając o kierunku południowo-wschodnim, wyeliminował magistrale biegnące na południe i południowy zachód; w rezultacie pozostała do zbadania zaledwie jedna ulica – Wielka Sierpuchowska.

Od placu Kałuskiego, co prawda, prowadziła na południowy wschód również ulica Mytna, ale ta powstała sto lat po śmierci Corneliusa, więc nie wchodziła w rachubę.

Co innego Wielka Sierpuchowska. Już sześćset lat temu wiódł tędy szlak na Sierpuchow, a właśnie w ostatnim ćwierćwieczu XVII stulecia ulica była w pełni zagospodarowana i gęsto zaludniona. Pięćset metrów od miejsca, gdzie stała niegdyś kamienna baszta bramna, magister ujrzał po lewej stronie standardowy gmach, przeszklone betonowe pudło w stylu lat siedemdziesiątych XX wieku. Był to Instytut Chirurgii imienia Wiszniewskiego; po prawej stał czteropiętrowy budynek mieszkalny z umieszczonymi na zewnątrz niebieskimi szybami wind.

Instytut Chirurgii wznosił się na miejscu szpitala kupieckiego, zbudowanego na zgliszczach siedziby należącej niegdyś do strzelca przybocznego Bukina. Fandorin ucieszył się – wreszcie jakiś ślad! Ale Bołotnikow pogrzebał w dokumentach i ustalił, że ten cholerny Bukin pobudował się dopiero w 1698 roku, a co się znajdowało na tym miejscu przedtem (jeśli w ogóle coś było) – nie wiadomo.

Budynek mieszkalny wzniesiono na działce należącej przed stu laty do Towarzystwa Tanich Mieszkań Moskiewskiego Związku Urzędników Państwowych. Co się tam znajdowało wcześniej, nie sposób było ustalić. Maksim Eduardowicz coraz głębiej rył w stertach zakurzonych papierzysk (na samą myśl o tym Fandorin dostawał alergii i zaczynało mu ciec z nosa), a magister przemierzał jedną po drugiej wszystkie historyczne ulice, które prowadziły od dawnych bram Skorodomu w kierunku południowo-wschodnim. Musiał przecież w końcu czymś się zająć.

Po śniadaniu jechał na Sadowoje Kolco. Sprawdzał na planie, gdzie stała rogatka, i zaczynał odmierzać pięćset metrów. Rozglądał się i zapisywał numery domów, żeby wieczorem przekazać informacje Bołotnikowowi. Wzdłuż krawężnika powoli sunął za Nicholasem czarny dżip, a w nim siedzieli, ziewając, dwaj ochroniarze. Kilka razy pojawił się też Siergiejew. Robił parę kroków obok mamroczącego coś pod nosem Anglika, kiwał głową i jechał meldować szefowi – tylko nie wiadomo, o czym.

Gabunija dotrzymywał słowa i więcej się magistrowi nie narzucał, ale Fandorina prześladowała wciąż piosenka o Suliko, tak nielubiana przez Josifa Guramowicza. Od samego rana w takt własnych kroków dźwięczało mu w uszach: „Chciałem znaleźć mej miłej grób…”, i ani rusz nie chciało przestać. To był prawdziwy koszmar.

Któregoś dnia, po długich rozterkach, Nicholas zadzwonił wieczorem do Ałtyn. Odezwać się, oczywiście, nie odważył, po prostu chciał ją usłyszeć.

– Halo! Halo! Kto mówi? – rozległ się w słuchawce zniecierpliwiony głos, a potem nagle padło celne pytanie: – Nika, gdzie jesteś? Czy wszystko z tobą w po…

Zaczął jednak od baszty Pokrowskiej – nie tyle ze względów praktycznych, ile żeby się znaleźć bliżej Corneliusa. Tutaj znajdowała się kiedyś Inoziemska Słoboda – Kukuj! Tę samą drogę Fandorin pokonywał konno, zmierzając na miejsce służby wartowniczej, na musztrę lub do zbrojowni.

„Pomóż mi, Corneliusie – szeptał magister, idąc Nowobasmanną. – Odezwij się, wyciągnij rękę z ciemności, widzisz, jakie trudne przede mną zadanie. Pozwól mi tylko musnąć końce twoich palców, a dalej już poradzę sobie sam. Dlaczego przeciąłeś pismo na dwoje, jedną połowę ukryłeś w Kromiesznikach, a drugą zabrałeś ze sobą?” – pytał Nicholas dalekiego przodka. Ten długo milczał, a potem przemówił – najpierw cicho, ledwie dosłyszalnie, wreszcie nieco głośniej.

„Nie wiedziałem, co mnie czeka w Moskwie – tłumaczył, gładząc podkręconego wąsa. Twarzy nie było widać, tylko te zawadiackie wąsy i złoty kolczyk w prawym uchu. – A także, czy schowek w Kromiesznikach jest bezpieczny. Ukryłem tam wszystko, co miałem najcenniejszego, jednak pisma dotyczącego Liberii nie odważyłem się zostawić w całości. Zbyt wielką tajemnicę zawierało. Jeśli w Moskwie czekałaby mnie śmiertelna kaźń, to lewa połówka zostałaby wśród moich papierów. A o tym, gdzie szukać prawej, szepnąłbym zaufanemu człowiekowi przed straceniem, żeby przekazał wieść memu synowi, kiedy ten podrośnie. Kto mógł przewidzieć, że będzie mi sądzone zginąć nie po chrześcijańsku, oczyszczonemu z grzechów, lecz bez ich odpuszczenia, bez spowiedzi, ze szpadą w ręce, zarąbanemu berdyszami strzelców?”.

Przodek posługiwał się starym szwabskim dialektem, który Nicholas opanował specjalnie po to, by móc czytać stare dokumenty, dotyczące historii rodu von Dornów. Ale mówił jedynie to, czego magister mógłby się sam domyślić – najważniejszej swojej tajemnicy nadal nie zdradzał.

Piątego dnia wieczorem magister dotarł do placu Tagańskiego, gdzie stała niegdyś Jauzańska Brama. Od niej w kierunku południowo-wschodnim prowadziły aż cztery stare ulice: Tagańska (dawniej Siemionowska), Marksistów (dawniej Pusta), Woroncowa i Wielkie Kamieniki.

Pierwsza była Tagańska. Nicholas ponuro („smutek długo me serce gniótł”) rozglądał się wokół, odliczając kroki – powinno ich być sześćset trzydzieści, tyle odpowiadało w przybliżeniu pięciuset metrom.

Przy czterysta czterdziestym drugim magister roztargnionym spojrzeniem obrzucił przeciwległą stronę ulicy, gdzie stał zrujnowany parterowy dom, osłonięty zieloną siatką – a więc z pewnością przeznaczony do remontu. Chociaż nie, raczej do rozbiórki. Na oko z końca ubiegłego wieku, a może starszy, ale w tym okresie z pewnością gruntownie przebudowany, a więc nieprzedstawiający żadnej wartości jako zabytek architektury.

Nagle uszu Fandorina dobiegł jakiś cichy dźwięk, jakby ktoś go wzywał z bardzo, bardzo daleka, niepewny, czy zostanie usłyszany. Nicholas spojrzał na dom uważniej – wybite okna, zawalony dach, wyzierające spod odpadającego tynku sczerniałe bale – wzruszył ramionami i poszedł dalej. Do odliczenia pozostało jeszcze sto dziewięćdziesiąt kroków.

Przemierzył tę odległość i zapisał numery domów po prawej i lewej stronie. Przez chwilę się zastanawiał, czy nie wrócić na plac samochodem, ale w końcu się nie zdecydował.

Przechodząc obok zrujnowanego domu, wsłuchał się uważnie, czy aby dziwny zew się nie powtórzy. Ale nie, docierały tu tylko zwyczajne odgłosy miasta – szum opon, głuchy pomruk ruszającego trolejbusu, strzępy muzyki z parku. A jednak było w tym domu coś dziwnego, nie od razu uchwytnego dla oka. Nicholas obrzucił wzrokiem martwe, ślepe okna, usiłując zrozumieć, co wywołuje takie intrygujące wrażenie.

Ochroniarze wyskoczyli z dżipa, rozejrzeli się wokół i rzucili do angielskiego dryblasa, który nagle się zachwiał i zaczął młócić rękami powietrze.

– Jest pan ranny? Gdzie? – krzyknął jeden, podtrzymując Nicholasa za łokieć, podczas gdy drugi wyrwał spod marynarki pistolet i przesunął spojrzeniem po okolicznych dachach.

– Trzynaście – bezgłośnie niemal wyszeptał magister, obdarzając surowego młodego człowieka idiotycznym uśmiechem. – Trzynaście okien!

– Mój pierwszy błąd: przymiotnik „kamienna” nie był zwykłym, pospolitym określeniem, lecz częścią nazwy własnej. W połowie siedemnastego wieku w pobliżu klasztoru Nowospasskiego – o tutaj – powstała słoboda, którą zamieszkiwali murarze, inaczej zwani też kamiennikami, opłacani ze skarbu państwa. Widzi pan, Fandorin, mamy nawet ulice: Wielkie Kamienniki i Małe Kamienniki. Najprawdopodobniej dlatego Brama Jauzańska, czyli Tagańska, przez jakiś czas zwana była Kamienną, ale ta nazwa nie przetrwała i została zapomniana. Historycy znajdowali się w mieszkaniu Nicholasa. Znów siedzieli przy stole zawalonym mapami, schematami i kserokopiami starych dokumentów, jednak między partnerami doszło do psychologicznej zamiany ról. Może niezbyt wyraźnie się to manifestowało, ale dla obu było oczywiste. Szefem przedsięwzięcia stał się teraz magister, a doktor składał mu sprawozdanie, zmuszony na dodatek się tłumaczyć i usprawiedliwiać.

– Drugi mój błąd jest doprawdy niewybaczalny. Przyjąłem, nie sprawdzając, że sążnie, o których mowa w piśmie, to standardowa miara długości, znana od dawna i szeroko rozpowszechniona od osiemnastego wieku: tak zwany sążeń ukośny, który w 1835 roku zatwierdzono oficjalnie jako równy czterdziestu ośmiu werszkom, czyli dwustu trzynastu centymetrom.

Bołotnikow wstał, szeroko rozstawił nogi, podniósł ręce i rozłożył je. Jego sylwetka przypominała teraz literę X.

– Oto sążeń ukośny: odległość od czubka lewej stopy do czubka prawej dłoni. Dlatego właśnie uznałem, że dwieście trzydzieści sążni to czterysta dziewięćdziesiąt metrów. A tymczasem – wstyd mi, że to przeoczyłem – w siedemnastym wieku częściej bywał w użyciu sążeń prosty: odległość między końcami palców u rąk wyciągniętych poziomo, na boki, o tak. – Maksim Eduardowicz stanął w pozycji rybaka demonstrującego, jak wielką rybę złowił. – To trzydzieści cztery werszki, czyli sto pięćdziesiąt dwa centymetry. Dom, który pan odnalazł, znajduje się w odległości trzystu pięćdziesięciu metrów od dawnej Jauzańskiej Bramy, to znaczy dokładnie dwustu trzydziestu sążni prostych!

Każde kolejne potwierdzenie jego racji wywoływało u Nicholasa falę miłego ciepła w piersi i błogi uśmiech, z którym tryumfator bezskutecznie usiłował walczyć – wargi same się rozciągały, co w niegodny sposób raniło jeszcze dotkliwiej miłość własną Bołotnikowa. A może nie? On sam był tak poruszony i uskrzydlony oszałamiającym sukcesem poszukiwań, że zapomniał chyba o zaszczytach i ambicjach.

– Jedźmy dalej. – Uśmiechnął się w odpowiedzi na uśmiech Nicholasa. – Dzisiejsza Tagańska trzysta lat temu była główną ulicą czarnej Siemionowskiej Słobody. A więc mamy naszą „czarną słobodę”. Wszystko się zgadza, Fandorin, wszystkie zawarte w piśmie wskazówki. A teraz sprawa najważniejsza – dom. Przewertowałem papiery dotyczące zabudowy tego kawałka gruntu i znalazłem coś ciekawego. Niech pan patrzy.

Obaj pochylili się nad ksero nudnego, urzędowego dokumentu z prostokątną pieczęcią.

– Dom numer 15, przeznaczony do rozbiórki i nieprzedstawiający wartości historycznej i kulturowej, postawił w roku 1823 kupiec nazwiskiem Musznikow. W 1846, 1865 i 1895 posesja była przebudowywana. W 1852 i 1890 paliła się. Słowem, zwykła historia zwykłego moskiewskiego domu, żadnego punktu zahaczenia. Ale… – Bołotnikow położył na kserokopii zeszyt ze swoimi notatkami. – Niech pan rzuci okiem, jakie fakty udało mi się odgrzebać. Po pierwsze, nazwisko właściciela. Nie wiadomo dokładnie, który z Musznikowów zbudował ten dom, ale Musznikowowie to dość znana w ubiegłym stuleciu rodzina chłystów [59], którzy, być może, w interesującym nas domu zbierali się na modły i czuwania. Trzynastka u jednego z odłamów tej sekty miała szczególny sakralny sens, czym, oczywiście, należy tłumaczyć nietypową liczbę okien.

– Tak, tak, to świetnie, ale co ma z tym wspólnego von Dorn? – zaniepokoił się Nicholas. – Cornelius żył przecież półtora wieku wcześniej!

– Zaraz, chwileczkę. – Archiwista mrugnął z miną Dziadka Mroza, który za moment wyjmie z worka najwspanialszy prezent. – O siedzibie Musznikowa napisano, że została wzniesiona „z bali drewnianych na fundamentach z białego kamienia, który jedyny ocalał ze stojącej tu wcześniej, również drewnianej, dębowej budowli, strawionej przez ogień w 1812 roku – tak zwanego domu czarownika”. Prawie cała ta część miasta po wkroczeniu Francuzów spłonęła i była odbudowywana stopniowo, co najmniej przez półtora dziesiątka lat.

– Czarownika? – powtórzył Nicholas w obawie, że się przesłyszał.

Bołotnikow uśmiechnął się.

– Tak, czarownika. W jednym z raportów policyjnych tej dzielnicy, datowanych na 1739 rok, trafiłem na przypadkową, pojedynczą wzmiankę o jakimś „domu czarownika, inaczej zwanym domem Walsera”. A w rejestrze pobierających stałe wynagrodzenie z Cudzoziemskiego Prikazu, z roku 1672, następnie zaś w spisach Prikazu Aptekarskiego, dotyczących sporządzania ziołowych nalewek leczniczych, a prowadzonych od 1674, dwukrotnie pojawia się nazwisko „mistrza rzemiosła aptekarskiego, Niemiaszka Adamki Walsera”. Jak pan świetnie wie, mieszkańcy Moskwy w tamtej epoce aptekarza, w dodatku jeszcze innowiercę, musieli uważać za czarownika.

– Niemiec! – wykrzyknął Fandorin. – Cornelius także był Niemcem!

– Otóż to, ale na tym fakty, którymi dysponujemy, wyczerpują się i pozostają jedynie supozycje. Jak to się stało, że od frontu domu, który zbudowano po pożarze, znajdowało się tyle samo okien, ile było w domu aptekarza? Czy to zwykły przypadek?

Magister energicznie pokręcił głową.

– Oczywiście, że nie. Musznikow na pewno kupił działkę ze zgliszczami domu czarownika właśnie dlatego, że chłystowi taka niezwykła liczba okien mogła się wydać dobrą wróżbą. Możliwe, że budynek nie spłonął doszczętnie i resztki fasady zostały. Lub po prostu zachowała się pamięć o domu, który miał diabelski tuzin okien.

– Ja też tak myślę. – Maksim Eduardowicz odsunął papiery na bok, odwrócił się do Fandorina i rzekł dobitnie: – A najistotniejsze dla nas jest to, że Musznikow pobudował się na tych samych fundamentach. To właśnie nasza „solidna podbudowa”, której nie strawił nawet Wielki Pożar. Mam nadzieję, Fandorin, że rozumie pan, co to znaczy? – I dodał głośnym szeptem: – Niepotrzebni nam ani sponsorzy, ani urzędasy. Możemy odzyskać Liberię sami!

Przygotowania zajęły jeszcze całe trzy dni, chociaż poszukiwaczy skarbów dręczyła okrutna niecierpliwość. Nicholasowi udawało się zasnąć dopiero przed świtem – na dwie, trzy godziny, nie dłużej, a Bołotnikow – sądząc po jego zaczerwienionych powiekach i podkrążonych oczach – chyba w ogóle ostatnio nie sypiał.

Skompletowanie potrzebnych narzędzi nie zajęło wiele czasu – Fandorin po prostu wręczył Siergiejewowi spis i tego samego dnia dostarczono na Kijowską dwie lekkie, szwajcarskie łopaty jakiejś wymyślnej konstrukcji, dwa kilofy, lewarek, dwa zwykłe łomy, latarki, drabinkę sznurową i świder elektryczny, na wypadek, gdyby trzeba było wiercić szybiki.

– Będziecie kopać podziemne przejście? – zapytał Władimir Iwanowicz niby to żartem, ale wbił swoje szare oczka w stertę papierów leżącą na stole.

– Tak, chcemy czegoś poszukać – rzucił Fandorin niedbale.

– Jasne. – Pułkownik skinął głową.

Właśnie z powodu Siergiejewa nastąpiła zwłoka. Trzy wieczory zeszły na manewry odwracające uwagę. Partnerzy jechali z całym oporządzeniem na jakieś przypadkowo wybrane ruiny (raz była to opuszczona fabryka w Tekstilszczikach, drugi i trzeci – Zamoskworieczje i Marjina Roszcza) i tam zaczynali oczyszczać teren i kopać.

Pewnego dnia zjawił się Siergiejew we własnej osobie. Pochodził, popatrzył i odjechał.

Nazajutrz pułkownika już nie było, ale zza resztek murów co chwila wyglądali ochroniarze. Kiedy znaleźli się już całkiem blisko, Nicholas ogłosił mobilizację: wręczył młodym ludziom łopaty i kazał im przerzucić z miejsca na miejsce ogromną stertę śmieci. Chłopcy spocili się, ubrudzili swoje eleganckie garniturki, a jednemu cegła uszkodziła nogę w kostce.

Za trzecim razem Fandorin i Bołotnikow trudzili się w zupełnej samotności – ochroniarze stali na zewnątrz obiektu i nie przejawiali zainteresowania wykopkami na wpół obłąkanych historyków. To była wyraźna oznaka, że już nadeszła właściwa pora. Można zaczynać.

Plan ustalili następujący. Przystojniaków Siergiejewa ustawić na rogach domu numer 15, żeby nikt nie wtykał tam nosa – trudna młodzież, alkoholicy, bezdomni kochankowie. Z patrolem milicji, który zainteresuje się światłem latarki, błyskającym w piwnicznym okienku, ochroniarze też na pewno bez trudu się dogadają. Nicholas i Bołotnikow wyważą przegniłe drzwi, zejdą na dół i zaczną działać zgodnie z instrukcjami Corneliusa von Dorna. Jeśli (oby!) uda się coś znaleźć, spróbują dokonać wstępnej, przybliżonej oceny skarbu, ale niczego nie będą wynosić z piwnicy. Co więcej, dla konspiracji pojadą jutro i pojutrze pogrzebać jeszcze w jakichś ruinach i przez ten czas zdecydują, jak obwieścić miastu i światu o niezwykłym, oszałamiającym odkryciu.

Dotarli na Tagańską o drugiej w nocy. Na ulicy nie było żywego ducha, panowała zupełna cisza. Fandorin zerknął w prawo, w lewo, w górę. Zobaczył, że księżyc próbuje podejrzeć poszukiwaczy skarbów zza postrzępionych chmur, ale się przez nie nie przedrze – niebo, w szare i czarne cętki, przypominało marmurowy grobowiec.

Rozstawili ochroniarzy na posterunkach. Przez dziurę w płocie przeleźli na podwórze, a pięć minut później, klucząc pomiędzy stertami desek i gruzu, przedostawali się do piwnicy. Zardzewiałe żelazne drzwi trzeba było wyważyć łomem. Zgrzyt i łoskot niezgranym echem odbiły się od ciemnych ścian, z których zwisały płaty odłażącej farby.

– Tak – nie wiadomo dlaczego szeptem powiedział Fandorin, oświetlając sklepienie piwnicy. – Północno-wschodni róg jest tam.

Archiwista podszedł do ściany i poskrobał ją nożem.

– Wapień, odwieczny moskiewski wapień – oznajmił półgłosem. – I sposób, w jaki go kładziono, dawny. Tak ciosano kamienie jeszcze za Iwana Trzeciego. W Moskwie wiele starych domów stoi na takich fundamentach. Zaprawa na żółtkach jaj z dodatkiem miodu, wosku pszczelego, kurzego pomiotu i Bóg wie czego jeszcze. Trzyma lepiej niż dzisiejsze.

Nicholas, wstrząsany nerwowymi dreszczami, miał wrażenie, że nie pora teraz na wykład z historii architektury. Magister dotarł do dalszego, zwróconego w stronę podwórza rogu piwnicy, odstawił latarnię na bok i chwycił za łopatę. Najpierw trzeba było oczyścić podłogę ze śmieci.

Pieśń o nieuchwytnej Suliko przestała Fandorina prześladować w dniu, w którym przeliczył okna na fasadzie domu numer 15.

Zamiast smętnej gruzińskiej pieśni ludowej przyczepił się teraz do Nicholasa wiersz z książki, którą wyjął z szafy bibliotecznej w gabinecie. Mieszkanie na Kijowskiej Eurodebetbank wynajmował najwyraźniej jako kwaterę dla biznesowych gości, gdyż zestaw literatury był dość specyficzny: najróżniejsze informatory biznesowe, wytworne czasopisma, wydawane na grubym, lśniącym papierze, aż pięć egzemplarzy Rosyjskiej encyklopedii bankowej oraz – nie wiadomo, jakim trafem – samotny tomik z serii „Mistrzowie Rosyjskiej Poezji”. Tą właśnie książeczkę Fandorin kartkował po nocach, zmagając się z bezsennością.

Natrętny wierszyk mówił o miłości sprzed okresu dojrzewania. „Przecudnej urody Lideczka mieszkanką ulicy jest tej” – mamrotał teraz Nicholas od rana do wieczora i widział przed sobą nie jakąś nieznaną dziewczynę imieniem Lida, lecz dom przy Tagańskiej 15, osłonięty zieloną siatką.

Także i teraz magister wymachiwał łopatą w rytm amfibrachu – notabene trzystopowego i kończącego się rymem żeńskim, co odpowiadało metrum klasycznego limeryku. „Z imieniem jej on spać się kładzie… imieniem tym budzi go dzień”. Rytm wiersza odpowiadał idealnie równomiernemu wysiłkowi pracy fizycznej, więc robota szła szparko.

Wreszcie spod zwałów śmieci wyjrzały na wpół przegniłe deski. Widocznie piwnica była kiedyś zamieszkana, skoro położono tu podłogę.

Odrzucili łopaty i wzięli się do łomów. Zerwali jedną warstwę desek, pod którą odkryli drugą, osmaloną.

– Oto ślady pożaru z tysiąc osiemset dziewięćdziesiątego – zauważył Bołotnikow, ocierając spocone czoło. – Czego pan tak wciąż mamrocze? Naprzód, Fandorin, jesteśmy prawie u celu.

Usunęli nadpalone deski.

– Aha! – wykrzyknął podniecony Maksim Eduardowicz, gdy żelazny łom brzęknął dźwięcznie. – Kamienne płyty! A tak się bałem, że pod deskami będzie ziemia! No już, do roboty! Trzeba to oczyścić!

Postawili latarnię nad skrajem jamy, która utworzyła się w kącie. Skruszyli zwęglone niemal deski, odrzucili łopatami spróchniałe szczątki.

Płyta w rogu miała w przybliżeniu wymiary trzy stopy na trzy.

Bołotnikow zasępił się.

– Ajajaj, do dupy, Fandorin, coś tu jest nie tak. W tekście stoi jak byk: „Zobaczysz wąską kamienną płytę”, a ta to kwadrat. I w dodatku tak ciężka, że we dwóch nie da się jej ruszyć z miejsca, więc jak synek Mikita miałby sobie poradzić sam? No dobra, trzeba ją podważyć.

Przykucnęli obok siebie, potrącając się w ciasnocie, i zaczęli usuwać spoinę między płytami. Nicholas krzywił się przy koszmarnym zgrzycie łomu o kamień, jego serce zaś ściskało się ze strachu – a co, jeśli to naprawdę pomyłka?

– Wystarczy – zdecydował Maksim Eduardowicz. – Podważymy obaj równocześnie, z całej siły. A nuż się uda? Na trzy-cztery.

Fandorin zaparł się nogą o skraj wyłamanej w deskach dziury, uchwycił oburącz łom i na komendę szarpnął trzonek do góry.

Płyta stanęła sztorcem, poddając się tak łatwo, że zaskoczony Bołotnikow z trudem ustał na nogach.

– Aha, więc o to chodziło! – Magister, przytrzymując płytę, wskazał na jej krawędź. – Grubości ma nie więcej niż trzy cale.

Bołotnikow, zasapany, odepchnął kolegę, chwycił płytę (jak się okazało, wcale nie taką ciężką) i odrzucił ją na bok. Kiedy uderzyła o leżący łom, pękła na dwoje.

– Dlaczego?… – wykrzyknął Nicholas. – Przecież w tym domu powstanie kiedyś muzeum!

Maksim Eduardowicz bez słowa opadł na czworaki i zaczął ręką wygrzebywać z niewielkiego zagłębienia zmieszane z pyłem okruchy.

– Niech pan tu poświeci! – wychrypiał. – No, prędzej! Pośrodku coś jest. No, niechże pan świeci! Mówię, że coś namacałem!

Fandorin skierował światło latarki w głąb ciemnego kwadratu i wyciągnął szyję, żeby tam zajrzeć, ale archiwista, z twarzą przy samej podłodze, całkowicie zasłaniał otwór.

– I co to jest?

– Zagłębienie, a w nim klamra – stłumionym głosem odparł Bołotnikow. – Na takich dawniej przymocowywano pierścienie do zamykania drzwi.

Aneks

Niepoprawny politycznie limeryk, który dopomógł Fandorinowi oczyścić z gruzu i śmieci piwnicę domu numer 15, w nocy, 3 lipca.

Lida, choć bardzo kochliwa,

O zdrowie niezwykle troskliwa

Dla komfortu swej psychiki

Różne stosowała triki,

By nie złapać syfa lub HIV-a.

Rozdział czternasty

A jednak anioł. „Oszukałem pana”. Skutki picia do dna.

Lewa ręka kapitana von Dorna. Byle tylko zdążyć.

Chwycili Corneliusa mocno za ręce, a mężczyzna, który krzątał się przy ogniu, odwrócił się. Miał niskie czoło, wielkie włochate nozdrza i grubą szyję, szerszą niż głowa. Obejrzał skazańca od stóp do głów, chrząknął, zasapał i podszedł bliżej.

Oprawca! Już za chwilę zacznie się znęcać nad ciałem nieszczęsnego rycerza von Dorna.

– Wszystko powiem – wyszeptały bezdźwięcznie zbielałe wargi kapitana. – Przysięgam…

Opowiedzieć o Liberii. Cokolwiek, byleby odroczyć katowskie męki! Niech wieszają na haku, ale jeszcze nie teraz, później!

– Nie muszę wysłuchiwać zeznań takich złoczyńców – oznajmił diak. – Nie zapisuj, Griszka. Ze strachu przed męczeńską śmiercią wygadują, co im ślina na język przyniesie, nie warto dawać wiary tym kłamcom. Bierz się do roboty, Siłantij, nie marudź. Niedługo pora wieczerzać.

Cornelius już miał wykrzyknąć słowa, które każą diakowi nastawić uszu: „Wiem, gdzie jest carski skarb!”, ale oprawca trzepnął go w usta, żeby milczał. Niby uderzył całkiem lekko, von Dorn jednak od razu poczuł słony smak krwi.

– Niczego sobie kaftan, szkoda, że taki krótki – mruknął pod nosem Siłantij i krzyknął na Corneliusa, który szarpał się zaskoczony, jak na konia: – Ej, prrr!

Ujął von Dorna za ramiona, machnął strażnikom, żeby się odsunęli na bok, i bez trudu wytrząsnął przestępcę z kaftana. Odłożył zdobycz, po czym w ten sam sposób zdjął z kapitana włóczkowy bezrękawnik. Koszulę z westchnieniem żalu rozdarł do pępka, zahaczywszy ją palcem przy szyi. Podręczni w mig zerwali strzępy z Corneliusa, któremu od razu dreszcz przebiegł po nagim torsie.

– To nic – mrugnął kat – zaraz się rozgrzejesz, a potem ochłodzisz.

Lepsza szybka śmierć niż męki, zdecydował kapitan, i korzystając z tego, że nogi ma wolne, kopnął oprawcę w pachwinę. Teraz tylko się wyrwać, chwycić rozpalone w ogniu największe szczypce i najpierw wyrżnąć nimi podłego diaka po łbie, następnie przyłożyć oprawcy Siłantijowi, a potem niech się dzieje, co chce. Przybiegnie straż i zarąbie go szablami, ale lepsze już to niż tortury.

Planu nie udało się jednak wprowadzić w życie. Kat po kopniaku, który każdego zgiąłby wpół, tylko jęknął, ale nawet nie drgnął, a dozorcy więzienni, co nie takie tu rzeczy widzieli, sprawnie obezwładnili muszkietera.

– Naciągnę cię za to, jak się patrzy, gnido – rzucił pod adresem kapitana niezrozumiałą groźbę Siłantij, a na razie szturchnął więźnia palcem w dołek. Corneliusowi zaparło dech z bólu i kolana się pod nim ugięły.

Skrępowali mu nogi rzemieniem, żeby się nie szarpał, i powlekli do belki. Zaraz powieszą go za przeguby wykręconych do tyłu rąk, podciągną aż pod sufit, wyrwą je ze stawów barkowych, a potem zaczną go okładać knutem i przypalać żelazem.

Diak nagle wstał zza stołu i zdjął czapkę. Zerwał się też z miejsca młodziutki pisarczyk.

Do katowni weszło dwóch ludzi: kremlowski goniec w czerwonym dworskim kaftanie, a za nim jeszcze ktoś, kogo Cornelius nie mógł dojrzeć w półmroku, słyszał tylko, jak u boku przybysza podzwania szabla.

– Rozporządzenie carskiego zaufanego, bojara Artamona Siergiejewicza Matfiejewa – oznajmił sługa, po czym rozwinął i przeczytał pismo: – „Strażnik wielkiej cesarskiej pieczęci nakazuje Niemca w moskiewskiej służbie, Kornieja Fondorina, niezwłocznie z Łotrowskiego Prikazu uwolnić, jako że jest niewinny, o czym bojarowi wiadomo. Jeżeli zaś ktoś skrzywdził lub obraził kapitana Fondorina, niech ten na niego wskaże, a krzywdziciel zostanie zakuty w kajdany i bezlitośnie wychłostany knutem do półsetki razów”.

Teraz i drugi mężczyzna wyszedł z cienia. W srebrzystym kaftanie, spiczastej sobolowej czapie, czarny na twarzy.

– Iwan… Iwan Artamonowicz! – załkał von Dorn, jeszcze nie do końca uwierzywszy w ten cud.

– Słyszałeś bojarskie rozporządzenie? – surowo zwrócił się Murzyn do diaka. – Każ mu rozwiązać ręce. A może chcesz zakosztować knuta?

Urzędnik, i tak blady, zrobił się biały jak kreda.

– Nie wiedziałem, nic nie wiedziałem… – wyszeptał. – Nie mówił, kim jest… O Boże, gdybym wiedział, czybym… – zająknął się, po czym krzyknął: – Rozwiążcie go, łajdaki! I przynieście odzienie, słyszycie, przynieście odzienie jego miłości!

Zaufany Matfiejewa podszedł do Corneliusa, obejrzał go nachmurzony i obmacał silnymi, szorstkimi palcami jego żebra.

– Jesteś cały? Nie zdążyli ci połamać kości? Zdolnyś aby do służby?

– Zdolny, Iwanie Artamonowiczu – zapewnił von Dorn, wkładając wełniany serdak. Podartą koszulą wzgardził. – Ale mało brakowało, żebym nie mógł dłużej służyć. Z powodu ciężkiego okaleczenia.

Murzyn zerknął na belkę, na ogień.

– No to czekam na ciebie na dworze. Powietrze tu ciężkie. Tylko nie marudź, Korniej. Obowiązki czekają.

Wyszedł.

Cornelius roztarł odrętwiałe przeguby. A więc wystarczyły słowa: „Jest niewinny, o czym bojarowi wiadomo”. Tylko tyle. No cóż, rosyjskie prawodawstwo zdecydowanie ma swoje zalety.

Odwrócił się do Siłantija, jedną ręką chwycił go za brodę, a drugą wyrżnął w zęby – z całej siły, aż chrupnęło. Nie za to, że jest katem, ale za jego ględzenie i za „gnidę”.

Podszedł do diaka, który aż zmrużył oczy ze strachu. Ale cała złość uszła już z kapitana, gdy dał oprawcy w gębę, dlatego też nie uderzył śledczego, tylko splunął.

Iwan Artamonowicz czekał w saniach, obok leżała niedźwiedzia szuba, przygotowana dla Corneliusa.

– Szybko się sprawiłeś. – Murzyn uśmiechnął się. – Chyba nie zdążyli mocno dać ci się we znaki, co?

Kapitan wykrzywił tylko wargi, moszcząc się i owijając futrem.

– A niech ich, psich synów. Szkoda rąk brudzić. Dziękuję, Iwanie Artamonowiczu. Uratowałeś mnie.

– Grzech nie pomóc dobremu człowiekowi. – Murzyn szarpnął wzorzyste lejce i trójka myszatych koni ruszyła po zżółkłym śniegu. – Adam Walserow dotarł do mnie dopiero w południe, przedtem byłem z bojarem w carskim pałacu. Kiedy się dowiedziałem, dokąd cię zabrali, nie zwlekałem ani chwili. Dobrze, że zdążyłem, bo oni już tam potrafią wypruć z człowieka flaki. Ale coś ci powiem, Korniej. Lepiej włóż cały zapał w żołnierską służbę, swoich szpiegów bojar i bez ciebie wszędzie ma dość. To na carskim dworze podsłuchujesz, to zakradasz się do tego chytrusa Taisjusza. Pomiarkuj trochę, dobrze radzę, te zapędy. A żeśmy cię uratowali od kaźni, za to nie dziękuj. Artamon Siergiejewicz swoich ludzi w biedzie nie opuszcza – zapamiętaj sobie. A że Taisjusz, pies łaciński, trzyma z Miłosławskimi, o tym i tak wiemy, niepotrzebnie się narażałeś. No nic, jak jutro wygramy, policzymy się z tymi łajdakami.

– Jak to „wygramy”? – zapytał kapitan.

– A tak. Jutro z rana przyjdzie na Kreml tłum ludzi, żeby zobaczyć, jak będą ogłaszać Piotra carem, a carycę Natalię Kiriłłownę regentką. Nasi już chodzą po Moskwie i podgrodziu, tu szepną słówko, tam szepną słówko. Fiodor i Iwan są słabi, cherlawi. Medycy mówią, że obaj nie pożyją długo, nie nadają się do rządzenia. Idź, kapitanie, wyśpij się. Nie do ciebie należy być bojarskim okiem i uchem, twoja rzecz to dzielnie wymachiwać szpadą. Jutro czeka cię dużo pracy. O świcie przyjdziesz ze swoimi ludźmi ustawić warty wokół Granowitej Pałaty, gdzie będzie obradować Duma. Strzemiennych i kopijników nie dopuszczaj za blisko. W razie czego od razu rób z nich sieczkę. Rozumiesz, jak ważne zadanie ci powierzono?

Co tu było do rozumienia? Sieczkę to sieczkę, wiadomo. Von Dorn przeciągnął się błogo i obrzucił spojrzeniem białą rzekę z czarnymi otworami przerębli i malinową smugę zachodu na srebrzystoszarym niebie. Dobrze jest żyć na bożym świecie! A jego, Corneliusa, cudowny wybawca, Iwan Artamonowicz, choć czarny, to anioł z nieba, teraz ostatecznie się to potwierdziło.

Spać się kapitanowi nie chciało – chwała Bogu, naspał się dosyć w kamiennej kieszeni. Von Dorn wydał porucznikowi niezbędne polecenia (zrobić przegląd broni i amunicji, nikogo nie wypuszczać z koszar, hełmy i pancerze wyczyścić do połysku), po czym przebrał się, wychylił na stojąco czarkę wódki – na jedzenie nie było czasu, chociaż Cornelius czuł głód – i wskoczył na siodło.

Do kamiennej Jauzańskiej Bramy dojechał w dziesięć minut, a dalej już zaczynała się czarna Siemionowska Słoboda. Z niecierpliwości i radosnego przeczucia aż brakło Corneliusowi tchu, tak że nie oddychał nosem, lecz chwytał mroźne powietrze ustami. Skoro Walser czekał na Murzyna w zaułku Artamonowskim, to znaczy, że – po pierwsze – jest cały i zdrowy, po drugie – pomyślnie dotarł do domu, po trzecie – nigdzie nie uciekł i, po czwarte – okazał się uczciwym, przyzwoitym człowiekiem, w co zresztą Cornelius nigdy nie wątpił. No, może w chwilach słabości, kiedy leżał w zimnej i ciasnej kieszeni. Zdradziecka żmija zwątpienia w jego duszy podniosła głowę i zasyczała: „Walser nie ciebie chciał ratować, tylko się bał, żebyś nie wydał go na torturach, i dlatego pobiegł do Matfiejewa” – ale on ze wstrętem zadeptał gadzinę, starł na proch.

Brat Andreas mawiał: „Nigdy nie myśl o człowieku źle, dopóki nie zrobił nic nagannego”. A jeśli wyświadczył ci dobro, to podejrzewać go o nieczyste intencje tym bardziej się nie godzi.

Kiedy już wąziutkie okienko w dębowych drzwiach otwarło się na pukanie Corneliusa i kapitan zobaczył rozjaśnioną radością twarz aptekarza, zapomniał na dobre o podłym syku żmii.

– Boże, Boże – wciąż powtarzał Walser imię pańskie, którego zwykle nie używał, gdyż, jak wiadomo, uważał wiarę za niemądry zabobon. – Co za szczęście, panie von Dorn, że żyjecie! Po prostu nie wierzę własnym oczom! Och, tak się dręczyłem myślą, że pana zabili czy poranili, albo – co gorsza – odprowadzili do Łotrowskiego Prikazu! Nawet świadomość, że Zamoleus należy teraz do mnie, nie przynosiła mi ulgi!

– A więc książka jest u pana? – zapytał kapitan, zsiadając z konia. – Doniósł ją pan? Brawo, Herr Walser. Mam nadzieję, że nie oderwał pan okładki, żeby dźwigać mniejszy ciężar?

Aptekarz mrugnął.

– Niech pan się nie boi, nie oderwałem. Wszystkie pańskie łupy są w ałtyn-tołobasie.

– Jak to „wszystkie”?

Cornelius zamarł u konowiązu z wodzami w ręku. O czymś takim nawet nie marzył!

– Ale… Przecież worek był strasznie ciężki, nawet ja ledwie go mogłem udźwignąć! Jak pan dał radę sam, nocą, przenieść go przez całe miasto, i to pomimo wszystkich straży i zabezpieczeń? To nie do wiary!

– Ma pan całkowitą rację. – Walser roześmiał się. – Zaraz przy pierwszej kracie chwycili mnie za kołnierz… Ale wejdźmy do domu, jest zimno.

Swoją opowieść ciągnął dalej już w izbie, gdzie jasno płonęły świece, na ścianie krzywił paszczę afrykański krokodyl, a na stole stała, połyskując na szlifach, karafka z rżniętego szkła, pełna ciemnego, rubinowego płynu.

– …Chwycili i krzyczą: „Ktoś ty? Złodziej? Dlaczego nie masz latarni? Co niesiesz w tym worku? To kradzione, tak?”. I nie byli to zwykli uliczni stróże, ale najprawdziwsi strażnicy policyjni – najemnicy z ziemstwa.

– I co pan zrobił? – spytał niecierpliwie von Dorn.

– Widzi pan, kapitanie, jestem człowiekiem honoru, nie lubię kłamać. – Zmarszczki Walsera zbiegły się w szelmowskim uśmiechu, zupełnie niepasującym do uczonego aptekarza. – Powiedziałem, jak było: „Tak, niosę złodziejski łup. Byłem w siedzibie metropolity i wyniosłem stamtąd pełen worek książek. Możecie mnie tam odprowadzić i dostaniecie za gorliwość po trzy kopiejki, no, może sześć. Ale jeśli pomożecie mi zanieść ten wór do domu, dam każdemu z was rubla, a na dodatek jeszcze po gąsiorze słodkiego reńskiego wina”. I jak pan myśli, co zrobili?

– Zanieśli? – zapytał z niedowierzaniem Cornelius.

– Mało, że zanieśli, miałem jeszcze ochronę, pomagali mi przeskakiwać przez rynsztoki, podtrzymywali mnie, a potem, kiedy się z nimi rozliczyłem, długo się kłaniali. Prosili, żebym o nich nie zapominał, gdyby trzeba było w czymś pomóc.

– Jest pan po prostu genialny! Chciałbym wypić pańskie zdrowie!

Kapitan sięgnął do połyskującej kusząco karafki, obok której stały dwie gliniane czarki, jakie na targu można kupić za pół kopiejki. Tylko w tym cudacznym domostwie aptekarza dziwaka szlachetne szkło weneckie mogło sąsiadować z prymitywnym gliniakiem z garncarskiego koła.

Walser położył rękę na korku.

– Nie, mój drogi Corneliusie. Bo pozwoli mi pan chyba tak siebie nazywać? To szlachetne cypryjskie wino, które od dawna trzymałem na tę niezwykłą okazję. I może pan być pewien, że je wypijemy, ale nie tutaj, tylko na dole, gdzie spoczywa nasza wspaniała zdobycz.

– Zatem chodźmy czym prędzej!

We dwóch zdjęli obie kamienne płyty i po drewnianych stopniach zeszli do ukrytego loszku.

Skrzynia z otwartym wiekiem była do połowy zapełniona książkami w skrzących się tęczowo oprawach. Kapitan z nabożeństwem opadł na kolana i jął gładzić szmaragdy, rubiny, szafiry.

– A gdzie jest Zamoleus? Jakoś go nie widzę.

– Leży tutaj na stole. Nie mogłem się powstrzymać i zajrzałem w tekst.

– I co? – Von Dorn z zaciekawieniem spojrzał na otwarty tom, szarzejący w półmroku szerokimi stronicami. – Potrafi go pan przeczytać?

Podszedł bliżej i postawił świecę w glinianym lichtarzu na stole, gdzie Walser umieścił już karafkę i dwie gliniane czarki.

Jasnobrązowe pismo pokrywało karty misterną pajęczyną. Czyżby w tych zakrętasach krył się sekret wielkiej transmutacji?

– Jednego tylko nie rozumiem – rzekł w zamyśleniu kapitan, nalewając wino. – Po co panu, drogi panie Walser, całe złoto świata? Jest pan wystarczająco zamożny, żeby zapewnić sobie wszystko, co niezbędne. Mój uczony brat, przeor klasztoru benedyktynów, mawiał: „Bogactwa nie można zmierzyć, to rzecz odczucia. Jeden czuje się nędzarzem, mając sto tysięcy dukatów rocznego dochodu, gdyż zawsze wszystkiego mu mało; drugi uważa się za bogacza, mając sto talarów w kieszeni, nie dość, że starcza mu na wszelkie potrzeby, ale jeszcze zostaje”. Pan bez wątpienia należy do tej drugiej kategorii. Po co było tracić tyle czasu i sił na zdobycie skarbu, który nie jest panu potrzebny? Nie pojmuję. Ale, tak czy inaczej, pańskie marzenie się ziściło. Cóż, wypijmy za to. Strasznie mnie kusi, żeby skosztować tego wyśmienitego cypryjskiego trunku.

– Chwileczkę.

Aptekarz nagle spoważniał. Może nawet czegoś się przestraszył – nerwowo oblizał wargi i zacisnął palce tak mocno, aż stawy zachrzęściły.

– Ja… Pan… Ma pan całkowitą rację, mój przyjacielu. Zrozumiałem od razu, że jest pan nie tylko dzielny, ale i bystry. Tym łatwiej mi przyjdzie wyznać panu, człowiekowi mądremu i wielkodusznemu…

– Co? – Von Dorn uśmiechnął się. – Że się pan mylił i Zamoleus wypisuje jakieś brednie? Że na żadne magisterium, czerwoną tynkturę, czy jak się tam jeszcze zwie pańska magiczna substancja, w tej zakurzonej księdze nie znajdzie pan recepty? Nie szkodzi. Mojej zdobyczy starczy na dwóch. Podzielę się z panem – tym bardziej że w istocie panu nie tak wiele potrzeba. Chce pan, to kupię panu piękny dom nieopodal mojego zamku? O, zbuduję sobie prawdziwe francuskie chateaux - z wieżyczkami i fosą, ale zarazem z przestronnymi komnatami o wielkich oknach. A panu zafunduję piękny dom ze wspaniałym ogrodem. Będzie pan przesiadywał w oplecionej bluszczem altance i czytał swoje nudne książki. A może nawet sam pan stworzy jakiś traktat filozoficzny albo opisze historię poszukiwań Liberii w dzikiej Moskowii. To jak najlepsza powieść.

Roześmiał się, zadowolony z żartu. Walser jednak jeszcze bardziej sposępniał. Najwyraźniej był czymś nie na żarty przejęty.

– Mówiłem przecież, że jest pan człowiekiem wielkodusznym, a obraz, który pan odmalował – dom, ogród, książki – to dla mnie wielka pokusa. Ale jest mi pisana inna droga życia. Nie spokój, lecz walka. Nie odpoczynek, lecz ofiarna służba. Dobrze pan zgadł: w Zamoleusie nie ma recepty na uzyskanie kamienia filozoficznego. Przyczyna jest bardzo prosta – z jednego elementu nie można otrzymać innego – rtęć nigdy nie zamieni się w złoto. W naszej oświeconej epoce żaden prawdziwy uczony nie wierzy w te alchemiczne brednie.

Cornelius tak się zdziwił, że aż odstawił czarkę z winem.

– Ale… Ale do czego w takim razie potrzebna była panu ta zakurzona księga? Chodziło o klejnoty z krainy Wuf?

– Nie. Nie interesują mnie błyszczące kamyki i złoto, co do tego pan także ma rację. – Aptekarz wskazał palcem na otwartą księgę i jego głos zadrżał, ale już nie ze zdenerwowania, lecz długo skrywanego tryumfu: – Ten starożytny papirus, który liczy sobie ponad półtora tysiąca lat, traktuje o czymś zupełnie innym. Niech mi pan wybaczy, mój dzielny przyjacielu. Oszukałem pana.

Widząc, że w oczach Walsera błysnęły łzy, Cornelius podsunął staruszkowi czarkę.

– Niechże się pan tak nie przejmuje! Mnie przecież zupełnie wszystko jedno, o czym pisze pański Zamoleus. Najważniejsze, żeby pan był zadowolony. Jest pan?

– O tak! – wykrzyknął Walser, a łzy w jego oczach obeschły w jednej chwili. – Tekst przeszedł moje najśmielsze oczekiwania! To obali…

– No dobrze – przerwał mu kapitan. – Pan jest zadowolony, ja także. A moja propozycja pozostaje w mocy. U mnie w zamku albo w jego sąsiedztwie zawsze znajdzie się dla pana wygodne schronienie. Wypijmy za to!

– Ach, niechże pan z tym chwilę poczeka! – Zniecierpliwiony aptekarz aż klasnął w dłonie. – Naprawdę nie chce się pan dowiedzieć, jakiego skarbu poszukiwałem tak długo, z takim uporem, narażając życie własne i pańskie?

– Ależ tak, jestem bardzo ciekaw. Po prostu chciałem powiedzieć, że wcale nie mam panu za złe tego żartu z kamieniem filozoficznym. Dobrze mi tak, nieukowi.

– Niechże pan posłucha.

Walser przesunął ręką po twarzy, jakby chciał włożyć albo – przeciwnie – zdjąć maskę. Kiedy znów spojrzał na swego rozmówcę, temu wydało się, że aptekarz naprawdę ściągnął maseczkę dobrodusznego, śmiesznego dziwaka. Teraz spoglądał na Corneliusa człowiek zdecydowany, pełen namiętności i determinacji. Niebieskie oczy starego medyka rzucały takie błyskawice, że z twarzy kapitana natychmiast zniknął pobłażliwy uśmiech.

– Ta księga – zaczął cicho Adam Walser – to zbawienie ludzkości. Ani mniej, ani więcej. Nieoświeconemu i nieprzygotowanemu umysłowi może wydać się straszna. Ba, nawet dla uczonego męża, jeśli jego rozum nie dojrzał, a dusza znajduje się we władaniu fałszywych wierzeń, niebezpieczna będzie lektura tej książki. Pastor Saventus, który był wykształconym i zdrowo myślącym, jak na swoje czasy, człowiekiem, także nie wytrzymał, uciekł, dokąd oczy poniosą. Przestraszył się nie rosyjskiego cara, lecz tego rękopisu.

– A cóż w nim jest takiego? – zapytał kapitan, bojaźliwie spoglądając na Zamoleusa, i na wszelki wypadek odsunął się nieco od stołu.

Ale aptekarz jakby nie słyszał pytania – ciągnął swoją opowieść monotonnym, przytłumionym głosem, a jego oczy były teraz na wpół przymknięte.

– Oszukałem pana, kiedy powiedziałem, że znalazłem zapiski Saventusa na heidelberskim uniwersytecie. Naprawdę natknąłem się na nie w archiwum inkwizycji w Mediolanie, gdzie czytałem stare protokoły z przesłuchań heretyków, których święci ojcowie skazali na stos. Takim przywilejem obdarzył mnie kardynał Litta za to, że wyleczyłem go z hemoroidów. Saventus trafił do lochów inkwizycji wkrótce po ucieczce z Rosji, w 1565 roku. Przeżycia najwidoczniej pomieszały mu trochę w głowie. Jadąc przez Europę, za dużo gadał. Skończyło się donosem i ciemnicą, z której wyjść już nie było doktorowi sądzone.

– Ale od czego zwariował?

Tym razem pytanie zostało usłyszane.

– Pamięta pan, mój drogi Corneliusie, mówiłem panu, że w tajemniczej skrzyni konstantynopolitańskich bazyleusów przechowywane są wczesnochrześcijańskie księgi heretyckie? To właśnie jedna z nich, najsłynniejsza, której nikt nie widział od przeszło tysiąca lat, tak że pozostały po niej jedynie mgliste podania.

– Heretycka księga? – powtórzył rozczarowany von Dorn. Już się nie bał zbliżyć do stołu. – A to dopiero!

– Czy wie pan o tym – zniżył jeszcze bardziej głos aptekarz – że naprawdę ewangelii było nic cztery, lecz pięć? Piąte opisanie żywota syna cieśli Józefa sporządził apostoł Judasz. Tak, tak, właśnie ten Judasz.

– A czyż on nie powiesił się wkrótce po ukrzyżowaniu Chrystusa?

– Świadectwa na temat śmierci tego, który wydał Jezusa sanhedrynowi, są sprzeczne. Ewangeliści utrzymują, że się udusił. W Dziejach Apostolskich czytamy, że zdrajca, potknąwszy się na równej drodze, „rozpukł się na poły, i wypłynęły wszystkie wnętrzności jego” [60]. A u Papiusza z Hieropolis mówi się, że Judasz dożył sędziwych lat, zmarł zaś na tajemniczą chorobę: jego ciało straszliwie obrzmiało i zaczęło odrażająco cuchnąć, tak że ludzie wzdragali się zbliżyć do cierpiącego. Papiusz był uczniem apostoła Jana i mniej więcej rówieśnikiem Judasza. Jego świadectwo można uznać za wiarygodne. Znaczy to, że Judasz przeżył długie życie. Człowiek ów, który blisko znał Jezusa i sprowadził nań zgubę, zostawił szczegółowy opis życia tak zwanego Zbawiciela. Piąty ewangelista nie tylko wyjaśnił, dlaczego położył kres mesjanizmowi Jezusa (zrozumiałe, naturalnie, że nie chodziło o trzydzieści srebrników), ale i opowiedział o Nazarejczyku całą prawdę, bez fałszu i upiększeń. W początkach chrześcijaństwa ten tekst przechodził z rąk do rąk i sprawił, że wielu odwróciło się od nowej wiary. Potem, w czasach cesarza Konstantyna, który uczynił chrześcijaństwo religią państwową, ewangelia Judasza nagle zniknęła. Teraz wiadomo, gdzie się podziała – wszystkie odpisy zostały zniszczone, a oryginał ukryto w tajemnym księgozbiorze cesarskim.

Zaglądanie do manuskryptu groziło potępieniem duszy, ale unicestwić starożytnego świadectwa basileusowie także nie mieli odwagi.

– To znaczy, że są tam jakieś oszczercze słowa, jakieś zarzuty pod adresem Zbawiciela? – Von Dorn ściągnął brwi. – I co z tego? Któż uwierzy kłamstwom podłego zdrajcy?

– Kłamstwom? – Walser uśmiechnął się. – W protokole z przesłuchania Saventusa był dopisek inkwizytora: „Owo bluźniercze dzieło, zwane Ewangelią Judasza, jest ponad wszelką wątpliwość tworem łowcy dusz; Szatana, jako że nawet w postaci ustnego przekazu rodzi nieprzepartą pokusę, by zwątpić w boską naturę Pana naszego Jezusa”. Miałem mało czasu, a tekst czyta się trudno, przebrnąwszy jednak przez pierwsze cztery stronice, dowiedziałem się już o Jezusie takich rzeczy, że sens wszystkich jego poczynań ukazał mi się w zupełnie nowym świetle! – Aptekarz nie mógł złapać tchu ze wzburzenia. – Jeśliby objawić światu tylko te cztery stronice, cała wiara chrześcijańska zachwiałaby się w posadach! A najbardziej porażająca jest myśl, że gdyby wyprawić się do Ziemi Świętej, to bardzo możliwe, że jeszcze i dziś można by odnaleźć dowody na potwierdzenie prawdziwości słów ewangelisty! Wie pan, kim w rzeczywistości był Jezus z Nazaretu i czym się zajmował przez pierwszych trzydzieści lat swego życia?

– Nie wiem i nie chcę wiedzieć! – wykrzyknął von Dorn. – To znaczy, nie, wiem i nie pragnę wiedzieć nic innego! Zbawiciel był synem cieśli i pomagał ojcu, a potem wyruszył, by głosić prawdę. I niech się pan nie waży twierdzić inaczej!

Walser roześmiał się z goryczą.

– Otóż to, tak samo ślepi są wszyscy inni chrześcijanie. Bardziej cenicie sobie mroki niewiedzy niźli światło prawdy. Dobrze, dobrze, niech pan nie zatyka uszu. Nie będę panu nic opowiadał o Chrystusie. Proszę lepiej posłuchać, czego mi się udało dowiedzieć o losach Ewangelii Judasza w Moskowii. Pierwszy na tę straszną księgę natrafił Maksym Grek, który zaczął porządkować Liberię na polecenie wielkiego księcia Wasyla. Mnich natknął się na Matematykę jakiegoś nieznanego Zamoleusa i stwierdził, że tytuł jest fałszywy, gdyż treść dzieła stanowi heretycki tekst o życiu Jezusa. Powiedział o tym władcy, a ten, przerażony, polecił niezwłocznie zamurować na powrót całą bibliotekę w tajemnym lochu, Greka zaś zabronił wypuszczać z Rusi. Tak to Maksym dokonał żywota pośród moskiewskich śniegów. Potem, pół wieku później, zainteresował się Liberią żądny wiedzy Iwan. Długo poszukiwał tłumaczy, ale żaden z miłośników wszelkich ksiąg nie był dostatecznie wykształcony, by się podjąć tej pracy. Wreszcie nawinął się Saventus. Dość szybko trafił na fałszywego Zamoleusa i zaczął ex promptu, z hebrajskiego oryginału, tłumaczyć carowi tekst. Jak wynika z protokołu mediolańskiej inkwizycji, nie trwało to długo – zaledwie dwanaście dni. Na trzynasty Saventus, który zdążył już stracić apetyt i sen, rzucił się na oślep do ucieczki. Podczas śledztwa zeznał, że rosyjski car, wcześniej pobożny i bogobojny, zapoznany z treścią księgi, zachwiał się w wierze i zaczął zadawać obrazoburcze pytania. Jakie konkretnie, nie mogłem odcyfrować – te linijki protokołu, jak i wiele innych, były grubo zasmarowane atramentem. Największe wrażenie zrobiło na mnie jedno zdanie, które potrafię przytoczyć słowo w słowo: „Ewangelia przedstawia wszystko tak wyraziście i z tak wielkim prawdopodobieństwem – twierdził Saventus – że sam papież straciłby wiarę i zrozumiał, że żadnego Boga nie ma, a ludzie pozostawieni są jedynie sobie”. Sam papież! – Walser w natchnieniu wycelował palec wskazujący w niskie sklepienie. – A więc pastor uciekł z Moskwy, nieco poszkodowany na umyśle, ale i na carze Iwanie odbił się ten heretycki zamach na wiarę. Władca, dotąd rozumny, opanowany, wyrozumiały, nagle w 1565 roku uległ straszliwej przemianie, która spowodowała, że nadano mu przydomek Groźny. Takiego okrucieństwa, takich bluźnierczych czynów i nikczemności nie widział ten kraj od wiek wieków, nawet w latach tatarskiego najazdu. Obłąkany monarcha to szalał bez opamiętania, jakby chciał wypróbować boską cierpliwość – spójrz, Panie, na moje gorszące czyny i powstrzymaj mnie, jeśli istniejesz – to znów, przerażony własnymi niegodziwościami, zaczynał się kajać, umartwiać i pościć. Czytałem w kronikach, że Iwan wkładał na przemian czarne, czerwone i białe szaty. Gdy był ubrany na czerwono, krew lała się strumieniami. W czarnym odzieniu również siał śmierć, ale bez przelewu krwi – przez uduszenie lub spalenie. W bieli weselił się, ale tak, że ta jego wesołość wielu wydawała się gorsza od śmiertelnej kaźni… Liberię zaś car kazał zamknąć na głucho w poszytym ołowiem, podziemnym lochu, żeby jego następcy nie popadli w równie zgubne rozterki i wątpliwości.

Cornelius słuchał tej niewiarygodnej historii z zapartym tchem, od czasu do czasu tylko zerkając na groźną księgę, która stała się przyczyną tak wielkiego zła. Dobrze przynajmniej, że została napisana po hebrajsku czy po aramejsku, w którym to języku – oprócz nielicznych mędrców i bezbożnych Żydów – i tak nikt nie potrafi czytać.

– Wracając do Saventusa – ciągnął Walser – to pastor miał bardzo smutny koniec. Przesłuchania prowadzono tajnie, w obecności jednego tylko ojca inkwizytora i pisarza-protokolanta. Streszczenie Ewangelii Judasza, przekazane przez Saventusa i odnotowane w protokole, starannie zamazano. Przy końcu tekstu, inną ręką, dopisano: „Po zakończeniu śledztwa, które trwało siedem nocy i odbywało się bez stosowania tortur, jako że heretyk Saventus mówił nieprzymuszony, z własnej woli, postanowiono skropić celę święconą wodą, a nawiedzonemu szaleńcowi wsunąć do ust skórzaną gruszkę, żeby nie prowadził ze strażnikiem bluźnierczych rozmów, po wielkim poście zaś skrycie udusić go w ciemnicy; pisarza, brata Ambrozjusza, nie pozbawiać życia, lecz dla uniknięcia zbędnego rozgłosu obciąć mu język i obie ręce, a następnie wysłać do odległego klasztoru, by tam dokonał żywota”. Należy przypuszczać, że wyrok wydał sam inkwizytor, który też sporządził tę notatkę. Niżej widnieje jeszcze jeden zapis, zrobiony inną ręką. Krótki, bez komentarzy: „Trzynastego grudnia ojciec inkwizytor Hieronymus powiesił się w podwórzu na osice”. No i jak się panu podoba moja opowieść, kapitanie?

Aptekarz spojrzał pytająco na von Dorna. Cornelius był blady, pot wystąpił mu na czoło. Wskazał na Zamoleusa drżącym palcem.

– I po cóż wam, panie, coś tak okropnego, co przynosi ludziom same tylko nieszczęścia – szaleństwo i śmierć? Cóż panu przyjdzie z tej księgi? Niechby sobie leżała w skrzyni kolejnych półtora tysiąca lat.

– Nie, mój przyjacielu, już czas! Sto lat temu, za życia Saventusa, było jeszcze za wcześnie, a teraz nadeszła właściwa pora – z głębokim przekonaniem oświadczył Walser. – W szesnastym stuleciu ludzki rozum był jeszcze zbyt pogrążony w mrokach niewiedzy, człowiek nie zdołał podnieść się z kolan. Ale nasz oświecony wiek poczynił wielkie odkrycia – że Ziemia nie stanowi centrum wszechświata, lecz jest tylko jedną z planet krążących wokół Słońca, że…

– To niemożliwe! – zakrzyknął wielkim głosem poruszony do głębi kapitan. – Każdy przecież widzi, że Słońce obraca się wokół Ziemi!

– Nie zawsze należy wierzyć własnym oczom. – Aptekarz uśmiechnął się do kapitana jak do nierozumnego dziecka. – Pański wzrok mówi panu, na przykład, że Ziemia jest płaska, a tymczasem nic podobnego – okrągła niby jabłko.

Cornelius nie protestował, porażony tym argumentem. Czyżby Ziemia istotnie nie była ośrodkiem wszechświata?

– A ile wspaniałych odkryć dokonało się w fizyce i chemii! Albo w medycynie! Nigdy jeszcze człowiek nie wiedział o sobie i przyrodzie tak wiele. Rozum w końcu uczy się myśleć bez strachu, samodzielnie, uwalnia się z powijaków. Człowiek dzisiaj pojmuje i odczuwa sam siebie zupełnie inaczej. Genialny Szekspir, piewca wolności Cervantes, zuchwały Spinoza, dociekliwy John Donne i wielu innych myślicieli sprawiło, że ludzkość może mieć dla siebie szacunek, być dumna ze swoich osiągnięć. Krępująca uzda ślepej, bezrozumnej wiary nie jest nam już więcej potrzebna. Owszem, dawniej, w żałosnej epoce ciemnoty i niewiedzy, religia była niezbędna po to, by w naszych dzikich przodkach tłumić zwierzęce żądze i strach przed zagadką bytu – a wszystko to w imię Boże. Teraz jednak większość tajemnic natury, które dawniej wydawały się niezbadane, szczęśliwie została odkryta przez naukę. Uczeni rozwiązaliby i inne problemy, gdyby ich rozsądku nie ograniczały żelazne pęta zabobonu. To koniec, mój drogi, chrześcijaństwo przestało już być użyteczne. Trzeba je odrzucić, tak jak wyrośnięte dziecko zrzuca z siebie za małe i za ciasne ubranie, które krępuje jego ruchy. Żeby posuwać się naprzód, dalej, wyżej, człowiekowi potrzebna jest dziś nie wiara w cuda, lecz we własne siły i możliwości własnego umysłu. Jeżeli ludzie dowiedzą się prawdy o Chrystusie i źródłach jego nauki, w ich umysłach zapanuje ogromne poruszenie – o wiele bardziej twórcze niż w okresie reformacji. Przecież każdy wstrząs, każda odmienność w sposobie myślenia to dobrodziejstwo dla pracy człowieczej myśli. Wielu, oczywiście, cofnie się w przerażeniu, zatka uszy i zasłoni oczy. Niemało jednak znajdzie się i takich, którzy z zaciekawieniem i uwagą powitają nową prawdę. I będą to najlepsi z ludzi! I ja, i pan stoimy u progu złotego wieku! Jak niewiarygodnie rozwinie się nauka i sztuka, jak wzrośnie poziom wykształcenia! A co najważniejsze, człowiek przestanie się płaszczyć i poniżać przed istotą wyższą, która w rzeczywistości nie istnieje. Jeżeli ludzie nie będą w pokorze oddawać czci królowi niebios, to bardzo szybko odejdzie im ochota również i na to, by padać plackiem przed ziemskimi władcami. Powstanie nowe społeczeństwo, godne i żyjące w poszanowaniu własnych wartości. Oto cel, którego urzeczywistnieniu warto poświęcić życie!

Walser nie panował już nad wzruszeniem. Głos mu drżał, z oczu płynęły łzy natchnienia i zachwytu.

– A co z Maryją Dziewicą, Najświętszą Orędowniczką? – zapytał cicho von Dorn. – Skoro Boga nie ma, to Jej także? Nie jest władna wstawić się za nikim, gdyż umarła blisko dwa tysiące lat temu? I życie wieczne także nie istnieje? Po naszej śmierci niczego już nie będzie? Niczego? Po co w takim razie żyć?

– Żeby przebyć drogę od bezmyślnego zarodka do mądrości szlachetnego starca, który wie, że przeżył swoje życie w pełni i opróżnił jego czarę do ostatniej kropli – wyjaśnił Walser tak, że było widać, iż wszystko już przemyślał i od dawna zna odpowiedź na te pytania. – Szukałem Ewangelii Judasza, ponieważ wierzyłem w potężną moc tej księgi. Nikt, kto ją przeczytał – czy choćby tylko do niej zajrzał – nie mógł zachować wiary w Boga, nawet sam inkwizytor. Mam plan, dla którego pragnąłbym pana pozyskać – przecież i w przyszłości będę potrzebował wiernego i dzielnego pomocnika. Osiądę w Amsterdamie, gdzie obskurantyzm nie jest w modzie. Kupię drukarnię i wydam Księgę. Rozpowszechnię ją w całej Europie. Zaręczam panu, że w ciągu dwóch lub trzech lat podniesie się tam fala, w porównaniu z którą herezja Lutra wyda się chrześcijańskiej społeczności dziecinną zabawą. My dwaj, ja i pan, wywołamy olbrzymi przewrót w ludzkich duszach i umysłach!

– I znowu zacznie się wojna religijna? – zapytał Cornelius. – Jedni będą zabijać w imię wiary, a drudzy w imię rozumu? W naszym rodzie wciąż pozostaje żywa pamięć reformacji, która podzieliła go na dwa wrogie obozy – i jeden z nich unicestwił członków drugiego… Nie, panie Walser, nie można narażać duszy na takie ciężkie próby. – Kapitan mówił coraz głośniej i zapalczywiej. – Świat, niedoskonały i często okrutny, taki już jest z natury, przez nikogo nie został do tego popchnięty ani zmuszony. Niech lepiej wszystko będzie, jak ma być. Jeśli pan ma rację i Bóg nie jest człowiekowi potrzebny, to lepiej, żeby ludzie doszli do tego sami, bez pańskiego Judasza, który i tak był i na zawsze pozostanie podłym zdrajcą, cokolwiek by wymyślił… Co do mnie, sądzę, że Bóg będzie potrzebny zawsze, dlatego że przynosi nadzieję, a nadzieja jest potężniejsza i piękniejsza niż rozum. I Jezusa także ludzie będą potrzebować! I wcale nie chodzi o to, kim był naprawdę i co zrobił lub czego nie zrobił… Nie potrafię panu tego wytłumaczyć, ale czuję i wiem: bez Niego nie można się obejść. Jest pan przecież dobrym i mądrym człowiekiem, że też pan tego nie rozumie! – Von Dorn pokręcił głową. – Proszę mi wybaczyć, szanowny przyjacielu, ale nie dopuszczę, by pański plan się urzeczywistnił.

– „Nie dopuszczę”? – Walser uniósł brwi. – Nie dopuszczę?

– Niech mi pan odda Zamoleusa. Ja… nie, nie zniszczę go, bo skoro ta księga przetrwała już tyle wieków, to znaczy, że Bogu się podoba, by istniała. Ale ukryję ją tak głęboko, w tak tajemnym miejscu, że nikt jej tam nie odnajdzie, chyba że mu się to uda z woli boskiej. I niech pan nie próbuje mnie od tego odwodzić, to nic nie da. – Teraz Cornelius nie był już rozgorączkowany, mówił spokojnie – czuł w sobie jakąś twardą, niezachwianą pewność. – Będzie się pan odwoływał do mojego rozsądku, a ja podjąłem decyzję, kierując się sercem.

Aptekarz opuścił głowę i zamknął oczy. Nie odzywał się. Cornelius cierpliwie czekał.

Wreszcie – po kwadransie, może zresztą i więcej czasu upłynęło – Walser rzekł z ciężkim westchnieniem:

– Cóż, mój szlachetny przyjacielu, niewykluczone, że w takiej sprawie rzeczywiście należy wsłuchać się nie w głos rozumu, lecz serca. Jestem zasmucony i przybity tym, że nie potrafiłem przekonać o słuszności mych sądów nawet pana, człowieka rozumnego i życzliwego. Koniec końców, dał pan wyraz również moim własnym wątpliwościom. Chciałem wypróbować na panu, czy ludzkość jest już gotowa zaakceptować ideę świata bez Boga. Teraz widzę, że nie. Cóż, niech Księga czeka swojego czasu… A my… My stąd wyjedziemy. Niech pan buduje swój wspaniały zamek i przeznaczy w nim jedną komnatę dla mnie. Przyjmuję pańską hojną propozycję.

Muszkieterowi łzy zakręciły się w oczach – prawdę mówiąc, szykował się na długi, męczący spór i już z góry utwardzał serce, żeby za nic nie ustąpić.

– Jest pan najzacniejszym z ludzi, Herr Walser! – wykrzyknął z uczuciem. – Wiem, jak wiele pan poświęca – marzenie, cel życia, wielki zamysł. Ale okazał się pan wystarczająco mądry, by pojąć, że pragnąc obsypać ludzkość dobrodziejstwami, narazi ją pan na śmiertelne niebezpieczeństwo. Wie pan co? – Wzruszony do głębi Cornelius machnął w stronę skrzyni z otwartym wiekiem. – W zamian za pańską księgę niech pan weźmie połowę mojej zdobyczy. To będzie uczciwe rozwiązanie.

Aptekarz uśmiechnął się z roztargnieniem, widocznie jeszcze nie oderwawszy się myślami od swojego wielkiego, szalonego zamysłu.

– Dziękuję panu. Wystarczy mi sam tylko Arystoteles – zwłaszcza że pan, jak mi się zdaje, niezbyt wysoko sobie ceni ten biedny manuskrypt… Cóż, miły Corneliusie, teraz możemy wypić. Za upadek wspaniałych projektów i mądrość, która każe zaniechać wszelkiego działania.

Von Dorn podniósł czarkę do ust. Wino okazało się gęste i cierpkie, miało posmak żywicy, dębowej beczki i jakichś ziół.

– A pan? – zapytał kapitan, widząc, że Walser jeszcze nie wypił. – No już, do dna, jak mawiają Moskowici. To wprawdzie zgubny dla nich obyczaj, ale pan przecież nie upije się jedną czarką dobrego wina?

Kapitan zaśmiał się ze swojego żartu, podał aptekarzowi gliniane naczynko i dopilnował, by Walser wypił trunek do dna, i to duszkiem.

– Ja… nie jestem przyzwyczajony tyle… pić. – Aptekarz ustami chwytał powietrze. Zaczął gorączkowo grzebać w kieszeni i wreszcie wydobył stamtąd szklaną banieczkę, napełnioną liliową cieczą. – To eliksir żołądkowy…

Wypił połowę zawartości pękatej buteleczki, schował ją i otarł rękawem spocone czoło.

Corneliusowi także zrobiło się gorąco. Cypryjskie wino, jak to bywa z dobrym trunkiem, nie uderzyło mu do głowy, lecz poszło w nogi. Kapitan zachwiał się.

– Zbladł pan – zauważył aptekarz. – Nic dziwnego, zważywszy, co pan przeżył w ciągu ostatniej doby. Niech pan siądzie.

Podsunął von Dornowi stołek, kapitan podziękował i usiadł. Widocznie zmęczenie rzeczywiście dawało o sobie znać – ciężkie jak ołów, z wolna pełzło od stóp w górę.

Walser patrzył na kapitana jakoś dziwnie – ni to ze strachem, ni to ze współczuciem.

– Niech pan spróbuje się podnieść – powiedział nagle.

Cornelius usiłował wstać, podpierając się ręką, ale jakby nie czuł nóg.

– Co się ze mną dzieje? – wybełkotał, spoglądając w oszołomieniu na nieposłuszne kolana.

– To działanie trucizny, mój biedny przyjacielu – ze smutkiem poinformował go Walser. – Ku mojemu najgłębszemu żalowi, nie zostawił mi pan wyboru. Znów, podobnie jak na początku naszej znajomości, poddałem pana próbie, ale tym razem nie wyszedł pan z niej zwycięsko. Wtedy wypróbowywałem pańską wierność, dzisiaj – dojrzałość. Niestety, mój dobry kapitanie, jest pan dziecięciem mroku, a nie światła. Pański ciasny umysł błądzi w ciemnościach. Ale to nic, Księga pomoże je rozproszyć. Urzeczywistnię swój plan, tyle że bez pana pomocy. Jeśli nawet zginę z rąk fanatyków lub spłonę na stosie, dzięki mnie ludzkość zrobi pierwszy krok ku wyzwoleniu się z pęt ciemnoty.

– Otruł mnie pan? – z niedowierzaniem zapytał Cornelius. – Cypryjskim winem? Ale… ale przecież sam także je pan pił! To na pewno żarty! Rozbawiło pana, że się tak upiłem jedną czarką.

– Nie, wcale nie żartuję. Owszem, wypiłem wino razem z panem, ale miałem przygotowaną buteleczkę z ekstraktem serpentarium, który znosi działanie trucizny.

Co za podła zdrada! Żeby napoić trucizną przyjaciela!

– Łajdak! – krzyknął von Dorn.

Wyrwał z pochwy kindżał, chcąc nim ugodzić truciciela. Ale nie dosięgnął – aptekarz stał za daleko, a kapitan nadal nie mógł się ruszyć z miejsca. Co gorsza, Cornelius poczuł, że jego ciało odrętwiało już do pasa – każdy ruch przychodził kapitanowi z trudem. Ech, szkoda, że zostawił szpadę na górze, żeby nie przeszkadzała przy schodzeniu do piwnicy.

– Nie może pan mnie zabić. – Walser rozłożył ręce, jakby się usprawiedliwiał. – Trucizna będzie się rozlewać po pańskim ciele, podchodząc coraz to wyżej. To dawna receptura, znana jeszcze w starożytnej Grecji. Właśnie tę truciznę zażył Sokrates. Ale ja udoskonaliłem jej skład, tak że działanie tego środka jest łagodniejsze. Nie będzie pan czuł bólu. Nie będą panu także dokuczać mdłości. Kiedy trucizna dotrze do mózgu, najpierw straci pan mowę, potem wzrok, słuch i inne zmysły, a wreszcie pogrąży się pan jakby we śnie. To naprawdę godna pozazdroszczenia śmierć. Kiedy nadejdzie mój koniec, chciałbym tak właśnie umrzeć.

– Błagam, niech mi pan da odtrutkę! – wychrypiał Cornelius. Nie mógł się już odwrócić do Walsera, bo poruszał jedynie szyją. – Przysięgam, nie będę się przeciwstawiał pańskim planom! Klnę się na honor! Von Dornowie nigdy nie łamią danego słowa.

Walser uśmiechnął się smutno.

– Niech pan wybaczy, kapitanie, ale to absolutnie niemożliwe. Wierzę, że mówi pan szczerze. Ale później, gdy śmierć przestanie zaglądać panu w oczy, zmieni pan zdanie. Powie pan sobie: tak, przysiągłem na honor, ale czymże jest honor jakiegoś tam kapitana w porównaniu z dobrem ludzkości? Jako człowiek szlachetny, biedny panie von Dorn, w imię ocalenia chrześcijańskiego świata chętnie złoży pan w ofierze swój honor. Nieszczęście polega na tym, że różnie pojmujemy dobro i ratowanie ludzkości. Mój nieszczęsny, otumaniony przyjacielu! Och, ile trudu i wysiłku kosztuje mnie ten czyn, dokonywany w imię człowieczego rozumu! Aptekarz zaszlochał i odwrócił się.

– Słuchajcie, panie Walser! – zaczął szybko mówić kapitan, bojąc się, że język odmówi mu posłuszeństwa, a wtedy on nie będzie już mógł odmienić swojego losu. – Przecież to takie proste! Jeśli odrzucimy Boga, to nawet tak dobry i mądry człowiek jak pan zdolny będzie do każdej nikczemności. Ja jestem gorszy od pana – bardziej chciwy, próżny, głupszy. Lekceważyłem niemal wszystkie przykazania, zabiłem w życiu co najmniej siedemnaście osób. Ale za każdym razem, wbijając ostrze czy odwodząc kurek, wiedziałem, że popełniam grzech śmiertelny. A pan zadaje truciznę przyjacielowi, przekonany, że dokonuje niezwykłego czynu!

Rozległ się brzęk – to z bezsilnych palców prawej ręki von Dorna wypadł na podłogę kindżał.

– Trucizna działa szybciej, niż myślałem – powiedział jakby do siebie Walser. – W drugiej ręce zabraknie czucia nieco później, ponieważ z lewej strony jest serce, które przetacza krew… Ale niedługo, już niedługo.

– Umieram, ratunku! – zajęczał rozpaczliwie Cornelius.

– Nie. Pozostawić pana przy życiu byłoby niewybaczalną słabością, najgorszym z możliwych przestępstw.

Pozbawiony wszelkiej nadziei von Dorn zacisnął w pięść palce lewej, jeszcze nieodrętwiałej ręki.

– Nie! Najgorsze z możliwych przestępstw to zdrada. Wiarołomstwo. Nie ma dla mnie nic wstrętniejszego niż nie dochować wiary – Bogu czy też temu, kogo uważałem za przyjaciela, kogo kochałem i darzyłem zaufaniem. Obyś był przeklęty razem ze swoją Księgą, Walser!

– Ależ ja także pana pokochałem! I teraz pana kocham! – Aptekarz gwałtownie postąpił parę kroków w stronę skazańca – widać było, że słowa kapitana dotknęły go do żywego. – Ale człowieka kocham bardziej niż siebie i pana! Szkoda, że pan umrze, nie pojąwszy tej prostej prawdy…

Lewa ręka von Dorna nie utraciła jeszcze czucia. Na wpół sparaliżowany muszkieter chwycił aptekarza za kołnierz i włożywszy w ten ruch wszystkie swoje siły, całą wolę życia, gwałtownie szarpnął, uderzając głową truciciela o kant stołu.

Walser zwiotczał i bez jęku osunął się na ziemię.

„Prędzej, prędzej” – szeptał Cornelius, rozhuśtując stół. Wreszcie udało mu się odepchnąć od niego dostatecznie mocno, by wraz ze stołkiem przewrócić się na podłogę. Przy upadku nie poczuł bólu. Chłód rozlewał się w ręce od ramienia ku łokciowi. Byleby tylko dosięgnąć do kieszeni, w której Walser ma odtrutkę!

W tej samej chwili, kiedy palce dotknęły flaszeczki, zimno ścisnęło przegub niczym kleszcze.

Cornelius z wysiłkiem zgiął łokieć, by podnieść flakonik do ust. Jeśli wyśliźnie mu się z drętwiejących palców, to koniec, śmierć.

Szklany korek wyrwał zębami. Wlał do ust resztki fioletowego eliksiru do ostatniej kropli i bezsilnie opadł na wznak.

Czy aby nie jest za późno?

Z początku wydawało się, że tak. Chciał przełknąć ślinę i poczuł, że nie może. A więc i gardło już nie pełni swoich funkcji.

„Bylebym zdążył odmówić modlitwę, dopóki nie odmówiły mi posłuszeństwa wargi i język” – pomyślał Cornelius i nagle przeszyło go ukłucie bólu w prawym ramieniu – tym, którym, padając, uderzył o podłogę.

Von Dorn nigdy nie przypuszczał, że ból może wywołać tak wielką radość. Eliksir działał!

Działał, i to szybko: najpierw ożyły ręce, potem kapitanowi udało się usiąść, a po upływie kilku minut von Dorn – wprawdzie chwiejnie – ale już stał na własnych nogach.

Gorąco podziękowawszy Przenajświętszej Orędowniczce i Jej Synowi za cudowne ocalenie, Cornelius wyciągnął spod stołu nieprzytomnego Walsera.

Co zrobić z tym szaleńcem? Zabić go? Zasłużył na śmierć, ale Cornelius wiedział, że nie potrafi z zimną krwią pozbawić wiarołomcy życia. Co innego zadać śmiertelny cios w ferworze walki, a co innego zabić słabego i bezbronnego człowieka – to jakoś nie po rycersku.

Więc co? Puścić go wolno, odebrawszy najpierw Zamoleusa? Ale ów pozornie niegroźny staruszek jest niebezpieczny. Z tej strasznej książki przeczytał dość, by rozsiać po świecie jej trujące nasiona…

Od uderzenia o kant stołu na skroni leżącego utworzyło się wgłębienie, które dosłownie w oczach przybierało barwę sinopurpurową. Cornelius ostrożnie obmacał zapadlinę palcem i aż drgnął, wyczuwszy pod cienką skórą ostrą krawędź złamanej kości. Odciągnął pomarszczoną powiekę leżącego i przeżegnał się. A więc Pan zadecydował już o losie aptekarza. Oświeciciel ludzkości był martwy.

Na górze, w komnacie, rozległo się bicie zegara – jedno uderzenie, drugie, trzecie.

Trzecia w nocy! Wkrótce powinien poprowadzić kompanię na Kreml!

Von Dorn zaczął się miotać po piwnicy, to wyjmując ze skrzyni książki, to znów na powrót je chowając. Nie znał innego miejsca, gdzie mógłby ukryć skarb. Zresztą po co? Dlaczego nie miałby go pozostawić w tej chytrze obmyślonej kryjówce? Nie wiadomo jeszcze, czy Matfiejewowi uda się wprowadzić swój plan w życie. Ogłaszać carem młodszego brata, podczas gdy prawowity następca tronu żyje – to pachnie zdradą stanu. Oczywiście, Artamon Siergiejewicz jest mądry i przewidujący, rozsądniej jednak będzie na razie zostawić Liberię tutaj.

Kapitan zatrzasnął wieko skrzyni, z wierzchu przysypał je ziemią, udeptał. Zapomniał o Zamoleusie!

Heretycka książka wciąż leżała na stole, kusząco otwarta. Cornelius zamknął ją z obrzydzeniem i aż zmrużył oczy, oślepiony blaskiem ognistych rubinów. Szatański blask!

Wsunął Zamoleusa do worka i rzucił na podłogę, na wieko skrzyni. Niechaj diabelska pisanina strzeże drogocennych ksiąg.

Wdrapał się na górę i starannie zamaskował płytami skrytkę. Zegar wskazywał wpół do czwartej.

Ach, to prawdziwe fatum! O czwartej kompania ma pobudkę – dowódca powinien być na miejscu.

Jeśli z powodu obrzydliwej chciwości on, rycerz von Dorn, zawiedzie swego dobrodzieja, to pozostanie mu tylko jedno: aby zmyć tę hańbę, będzie musiał odebrać sobie życie.

Nastał wielki dzień! Do diabła ze skarbami! Przede wszystkim honor, reszta potem.

Byle tylko zdążyć, nie spóźnić się.

Cornelius wybiegł za wrota, prowadząc konia za wodze. Niedbale przymknął skrzydła bramy. Brzęknął ostrogami i przytrzymując szpadę, wskoczył na siodło.

Zanim ruszył, obejrzał się za siebie i wydało mu się, że dom Adama Walsera patrzy na niego trzynastoma złymi, mętnymi ślepiami.

Rozdział piętnasty

Głupiemu wszędzie dobrze

Doktor i magister, teraz obaj już na czworakach, z opuszczonymi głowami, wpatrywali się w zalane białym, martwym światłem zagłębienie o powierzchni jednej stopy kwadratowej. Po pierścieniu został tylko rudy obwarzanek rdzy, ale prymitywnie wyciosany w kamieniu zaczep był nienaruszony – cóż zresztą mogło się z nim stać w ciągu zaledwie trzystu lat?

– Podważymy łomem? – szepnął Fandorin.

– Nie, spróbujmy lepiej rękami – wysokim, obcym głosem odpowiedział Maksim Eduardowicz. – Boże, czyżbyśmy znaleźli?

Pociągnęli więc razem. Z początku wydawało się, że płyta, zapieczona na amen, za nic nie da się ruszyć z miejsca, ale przy powtórnym szarpnięciu zgrzytnęła żałośnie i poddała się. Była jeszcze lżejsza niż wierzchnia.

Kiedy poszukiwacze skarbu odłożyli ją na bok, w podłodze rozwarła się czarna dziura, z której buchnął Fandorinowi w twarz zapach Czasu; zwykle ledwo uchwytny, teraz był intensywny, lepki i odurzał o wiele silniej niż haszysz, którego przyszły magister próbował w latach studenckich, kiedy to lekkomyślnie ulegał cudzym wpływom.

Partnerzy, zamarli nad tajemnym lukiem, popatrzyli na siebie. Bołotnikow wyglądał jak obłąkany – włosy rozwichrzone, na czole czarne smugi, rozbiegane źrenice. „Pewnie i ja wyglądam nie lepiej” – pomyślał Fandorin.

No cóż, byli zaledwie o krok od światowej sławy, obłędnego bogactwa i – co najcenniejsze – rozwiązania zagadki, być może najtrudniejszej i najbardziej intrygującej spośród wszystkich, jakie zna historia.

– No, kto pierwszy? – zapytał Nicholas. – Zaraz przyniosę drabinkę i zadecydujemy. Tylko niech pan nie świeci tam, do środka, beze mnie!

Stanął na podłodze, górującej o dwie stopy nad kwadratowym zagłębieniem, i zaczął myszkować wąskim snopem latarki po deskach podłogi – gdzieś tu musiała leżeć reszta narzędzi i zwinięta drabinka sznurowa. A, są. Krążek jasności wychwycił z mroku trzonek łopaty, czarny dziób lewarka i trochę dalej coś dziwnego – biały, półokrągły przedmiot. Jakby sportowy but. Nie, czarny pantofel, oblany gumą, z białym sznurowadłem. Pewnie z tej kupy śmieci, którą przerzucili razem z Bołotnikowem łopatami.

Z ciemności wyłoniła się niby niemy nocny koszmar ludzka sylwetka: najpierw nogi, potem kraciasta koszula, blada twarz, połyskujące szkła okularów i ukośnie opadająca na czoło jasna grzywka.

Ujrzawszy przed sobą nieżyjącego Szurika, magister poczuł nawet nie strach, lecz gorzkie, ponure rozczarowanie. No tak, przecież wiedział! Wszystko to sen, zwyczajny sen: ukryte drzwiczki w podłodze, zatęchła woń Czasu. Zaraz zadzwoni budzik, trzeba będzie wstać, umyć zęby i zrobić poranną gimnastykę.

W ręku killera-zjawy ze snu błysnęła i zgasła ognista kulka, latarka nagle pękła i rozsypała się na drobne kawałki, Fandorin zaś usłyszał znajomy, przyprawiający o mdłości odgłos cichego cmoknięcia.

„Istnieje również inne wytłumaczenie, o wiele mniej przyjemne – myślał, stojąc w nieprzeniknionych ciemnościach. – To nie sen, lecz obłęd. Nie ma w tym nic dziwnego, zważywszy, co się wydarzyło w ciągu ostatnich dni. No cóż, przynajmniej nie wpakują mnie do więzienia za zabójstwo, tylko będą leczyć, może nawet skutecznie”.

– Co się tam dzieje? – rozległ się głos Bołotnikowa. – Stłukł pan latarkę? Ależ z pana niezdara! Chwileczkę, zaraz sam poświecę.

Co to? Chyba cichy odgłos powoli zbliżających się kroków. Nicholas cofnął się – tam gdzieś z dziury w podłodze wydobywało się rozproszone w drobinach wznieconego kurzu światło.

Wbrew zdrowemu rozsądkowi i racjonalnym przekonaniom skądś z dzieciństwa czy z głębi podświadomości wypełzło niby cętkowana żmija podejrzenie: to nie sen ani obłęd – to upiór.

Fandorin nigdy nie wierzył w siły nadprzyrodzone, błąkające się po świecie żywe trupy i inne tego rodzaju banialuki, tymczasem poczuł nagle przeraźliwy strach – mdlący, wywołujący zimne poty. Co tam się wyłania z groźnej ciemności?

Nicholas, cofając się, dotarł już do otworu w podłodze i zrobił krok w dół, by dotknąć wreszcie żywego człowieka. Chwycił Maksima Eduardowicza za ramię i potrząsnął.

– Do cholery, co to za… – burknął rozdrażniony archiwista, odwrócił się i głos uwiązł mu w gardle.

Jego twarzy Nicholas nie widział, gdyż światło latarki skierowane było w głąb dziury. A więc Bołotnikow nie spełnił prośby kolegi, chociaż teraz to już nie miało znaczenia.

– Kto to? – zapytał ostro Maksim Eduardowicz. – Kogo pan przyprowadził?

„Cóż, przynajmniej nie postradałem zmysłów” – skonstatował Fandorin, ale nie odczuł ulgi. Powoli się odwrócił. Zjawa stała obok, nad samą krawędzią otworu. Utraciła trójwymiarowość, była teraz tylko płaską, czarną sylwetką, ale niewątpliwie nadal pozostawała widmem Szurika.

Nieszczęsny Bołotnikow wciąż jeszcze nic nie rozumiał. Był przekonany, że do piwnicy zabłądził jakiś przypadkowy włóczęga, i zaczął się złościć:

– Jak on się tu dostał? Kto to jest? Dobrą ma pan ochronę, szkoda mówić! Ej, wy, Schwarzeneggery! – wrzasnął na całe gardło, po czym umilkł raptownie, gdyż widmowy Szurik przykucnął i ręką zatkał mu usta.

Tuż przed sobą Nicholas widział połyskujące okulary zjawy.

– Cicho, myszy, nie hałasować – ostrzegła zjawa i wybuchnęła stłumionym śmiechem. – Cześć, Kolan. Ale cię wtedy nabraliśmy! Super, no nie? Ach, żegnajcie, umieram. – Szurik zacharczał, otworzył usta i na podbródek pociekła mu rubinowa strużka. Odchrząknął, wypluł coś i objaśnił: – Sok z granatów w plastiku. Wziąłem go dla hecy. A tyś to, durniu, kupił! Ale ubaw!

Następnie odwrócił się do Maksima Eduardowicza, zastygłego nieruchomo, zakneblowanego ręką Szurika.

– Co, gnido, poznałeś serdecznego przyjaciela? Poznałeś. I narobiłeś w portki. Słuszna decyzja. – Szurik zdjął rękę z twarzy Bołotnikowa i z obrzydzeniem wytarł ją o koszulę. – Chciałeś wykiwać Siwego? Nieładnie, Maks, nieładnie. Sam nadałeś sprawę, sam wszystko rozkręciłeś, chapnąłeś niemały szmal, a potem chciałeś zgarnąć wszystko dla siebie? Siwy się na ciebie obraził, i to ciężko. Mam ci to przekazać.

Z tymi słowy Szurik szybko podniósł rękę, nie tę, którą zatykał Bołotnikowowi usta, tylko drugą, z długą czarną rurką (dobrze, zbyt dobrze znaną Fandorinowi!) i przystawił tłumik do czoła Eduarda Maksimowicza. Głowa Mozarta archiwistyki szarpnęła się, jakby się chciała oderwać od szyi, sam doktor nauk historycznych zaś runął do tyłu i uderzywszy o brzeg otworu, zniknął w ziejącej dziurze.

Czarna rurka, wydzielająca woń rozgrzanego metalu i prochu, zwróciła się w stronę Nicholasa. Fandorin zamknął oczy.

I usłyszał:

– Nie pękaj, Kolan. Siwy wycofał na ciebie zlecenie. Ciesz się życiem, stary.

– Wycofał? Dlaczego wycofał? – drewnianym głosem zapytał Fandorin.

– Spodobałeś mu się. Rozrywkowy gość, powiada. Niech sobie żyje.

Oczy Nicholasa już przywykły do słabego oświetlenia i teraz widział twarz zabójcy zupełnie wyraźnie – rozciągnięte w uśmiechu wąskie wargi, gładkie chłopięce czoło, nawet dołki w policzkach.

– Ja? Spodobałem się Siwemu? Ale przecież my… Fandorin nie skończył zdania – jęknął, klnąc w duchu własną tępotę. No jasne, oczywiście! Jakież to proste!

Nie tyle zapytał, ile skonstatował:

– Bołotnikow od samego początku pracował dla was. Natrafił na mój artykuł i od razu poleciał z nim do Siwego. Tak było?

– Nie wiem, na co natrafił, ale z Siwym znają się od dawna, jeszcze z czasów, kiedy Władik bulił forsę na tę całą komisję.

A więc Siwy był sponsorem komisji powołanej do poszukiwań biblioteki Iwana Groźnego. Oto dlaczego Bołotnikow, przeczytawszy artykuł w angielskim piśmie i zrozumiawszy, że pojawiła się szansa na odnalezienie Liberii, zwrócił się o pomoc właśnie do niego. Zwabił głupiego Angola do Moskwy, przekazał go w doświadczone ręce Szurika, a sam zajął się pracą nad tekstem. Nie miał wcale fotograficznej pamięci – po prostu pismo znajdowało się w jego rękach tak długo, że pierwsze linijki zostały mu w głowie.

A co było później?

To też jasne. Prawie natychmiast Bołotnikow zorientował się, że lewa połówka dokumentu zawiera jakieś zaszyfrowane wskazówki, zrozumiałe jedynie dla znawcy historii rodu von Dornów. Oto dlaczego Szurik otrzymał od swojego szefa rozkaz, by przerwać polowanie na Anglika, a nawet z powrotem podrzucić mu neseser. Co więcej, Siwy postanowił wziąć magistra pod własną opiekę, w związku z czym zainscenizował bójkę i strzelaninę, które wypadły – trzeba przyznać – bardzo przekonywająco. Plan był, można powiedzieć, fool proof [61]: zastraszyć Nicholasa i doprowadzić do sytuacji, w której nie będzie się miał do kogo zwrócić o pomoc. Następnie – zaoferować mu bezpieczne schronienie na czas nieokreślony. Pełny komfort i pełne współdziałanie, jeśli z nudów zechce się zająć rozwiązaniem pewnej łamigłówki. Gdyby podpity Nicholas nie uległ przypływowi altruizmu, wszystko tak właśnie by się potoczyło…

– A więc Wład to sam Siwy. – Fandorin uśmiechnął się z goryczą na wspomnienie szczerych porywów duszy wspaniałego flibustiera. – Ale dlaczego „Siwy”? Jest przecież młody.

– Dlatego że Sołowjow – odparł niezrozumiale Szurik [62].

No dobra, nieważne. Nicholas miał istotniejsze pytanie.

– Ale co wam zawinił Bołotnikow? A może po prostu stał się niepotrzebny?

– Za cwany się zrobił. Chciał wyrolować Sołowjowa i sam zgarnąć cały bank. „Do rozwiązania problemu jeszcze daleko, a wynik też jest problematyczny”. – Szurik naśladował teraz wysoki baryton archiwisty. – Miał Siwego za głąba, buraka. U nas, Kolanycz, za takie rzeczy idzie się do piachu… Czego się gapisz? Właź do dziury.

Wesoły zabójca wskazał otwór w podłodze.

– No już, już. Poświecę ci z góry. O co chodzi? Chcesz oberwać po uszach?

Fandorin przypomniał sobie niedbały wdzięk, z jakim Szurik nie tak dawno kopnął go w krocze, i zaczął szybko rozwijać drabinkę. Zapewnienie, że Siwy jakoby kazał „rozrywkowego gościa” pozostawić przy życiu, nie dawało stuprocentowej gwarancji. Ale czy Nicholas miał jakiś wybór?

Zaczepił haki w górnej części drabinki o deski. Sprawdził – trzymały się mocno. Zaczął więc spuszczać drugi koniec, z obciążeniem, w dół. Dość szybko dobiegło stamtąd głuche stuknięcie. Jama nie miała chyba nawet dziesięciu stóp głębokości.

Wysiłkiem woli Fandorin zmusił się, by nie myśleć o tym, że jest zupełnie możliwe, iż nie wyjdzie już żywy z tego podziemia. Tajemnica nadal pozostawała tajemnicą; teraz, w obliczu śmiertelnego zagrożenia, nęciła wcale nie mniej niż przedtem.

Co jest tam, w głębi ciemnego loszku? Czy naprawdę okute skrzynie, pełne starych rękopisów?

Nogi dotknęły czegoś miękkiego, sprężystego.

Nicholas spojrzał w dół – na szczęście Szurik przyświecał z góry latarką – i krzyknął. Jego sportowy but dotykał piersi martwego Maksima Eduardowicza.

Magister pośpiesznie odstąpił w bok. Pod nogami miał nie kamień, lecz ziemię. Okrywała ją szara warstwa pyłu. Poczerniałe drewienka musiały kiedyś być szczeblami drabiny.

Krąg światła zaczął rosnąć – Szurik odsunął przesłonę latarki. Tak, podłoga była ziemna, gliniasta. Glina stanowi naturalne zabezpieczenie przed wodami gruntowymi. Skrytka w miejscu, gdzie jest inny rodzaj gleby, nie spełniłaby swego zadania – nie ochroniłaby książek.

Pod lewą ścianą leżał jakiś szeroki drewniany blat. Sądząc po jego prostokątnym kształcie i na wpół zasypanym kurzem kałamarzu z brązu – pulpit czy stół do pisania. Fandorin dotknął brzegu deski nogą i cały kawałek drewna rozsypał się w proch. Obok widniały równie spróchniałe resztki krzesła. Kawałki szkła, skorupy glinianego naczynia, kilka pustych flakoników o dziwacznym kształcie. Co tu było? Laboratorium? Skład apteczny?

Pomieszczenie okazało się niewielkie, o wiele mniejsze niż piwnica na górze. Żadnych skrzyń Fandorin nie widział. W ogóle niczego, co by się rzucało w oczy. Królestwo kurzu. Nawet z sufitu zwisały szare festony.

Nicholas pociągnął nosem, kichnął raz, drugi.

– Na zdrowie! – ryknął z góry Szurik.

Echo było tak dźwięczne, że Fandorin aż podskoczył.

– Fanty są? – zapytał zniecierpliwiony wesołek, obracając latarką w różne strony.

Jakiś podłużny kształt na podłodze.

Nicholas przykucnął i ręką otrzepał z niego kurz. Szkielet! Wyszczerzone zęby w obwisłej żuchwie. Ubranie zetlało, tylko w zagłębieniu miednicy błyszczy miedziana sprzączka, a pomiędzy kręgami połyskują guziki. Tak, ten szkielet to muszą być „kości ludzkie”, o których Cornelius pisał, że nie trzeba się ich bać. A jednak trochę strach.

Z boku jeszcze jakaś wypukłość, nieco mniejsza.

Fandorin ostrożnie oczyścił ją z kurzu (tym razem nie dłonią, lecz czubkiem buta).

Kawał grubej, zbutwiałej tkaniny. Rogoża? Chyba tak. Jak to było w dokumencie: „na Boga, nie ulegaj grzesznej ciekawości i nie tykaj Zamoleusa pod rogożą”?

Co to błysnęło przez rozdarcie we włóknach materii?

– Jest… – szepnął magister urzeczony. – Jest!

– Jest! – z zadowoleniem powtórzył Szurik, jakby przekazując komuś radosną wiadomość.

Nie minęła sekunda, gdy z góry dobiegł jakiś dziwny, niejasny dźwięk – ni to trzask, ni to chrupnięcie.

Nicholas odwrócił się i zobaczył, jak na podłogę upadają okulary, a w ślad za nimi wali się sam Szurik. Runął wprost na nieruchome ciało archiwisty, po czym zsunął się na podłogę i znieruchomiał, rozciągnięty twarzą do ziemi. Spod strzechy słomianych włosów obficie płynęła niemal czarna krew – dosłownie na oczach Fandorina Szurik zamieniał się z blondyna w bruneta.

* * *

Latarka jednak nie upadła, została tam, gdzie była – nad krawędzią otworu. Snop światła nagle zakołysał się, stając się to silniejszy, to słabszy, aż wreszcie wąski, jaskrawy promień zaświecił zdezorientowanemu Fandorinowi prosto w oczy.

– Kto to? – krzyknął Nicholas, zasłaniając twarz dłonią. – Igor, Sasza, to wy?

Ale odezwał się nie któryś z ochroniarzy, lecz szef departamentu bezpieczeństwa Eurodebetbanku, Władimir Iwanowicz Siergiejew we własnej osobie.

– To ja, mister Fandorin. Pański anioł stróż.

Nicholasowi wydało się, że słyszy w głosie pułkownika kpiącą nutę. Ciekawe dlaczego?

– Według mnie, on nie żyje – poinformował Siergiejewa magister. – Źle pan obliczył siłę ciosu. Czym pan go uderzył?

– O, tym – odparł niewidoczny pułkownik i u stóp Fandorina brzęknęło coś metalicznie o podłogę. Kawałek rury z lepką plamą na naciętym końcu.

Wszystko to było jakieś dziwne.

– A gdzie pańscy ludzie? – zapytał Nicholas. – Nie rozumiem, jak mógł pan przejść obok nich niezauważony.

– Zwolniłem chłopaków, niech sobie pośpią – rzekł dobrodusznie Siergiejew. – Postanowiłem ich zastąpić osobiście. No i co pan takiego znalazł, mister magister? Proszę pokazać.

Promień spełzł z twarzy Fandorina, pomyszkował tu i tam, aż zatrzymał się na zetlałej rogoży, spod której znów błysnęły wesołe iskierki.

– Ach, oto i ona, jest nasz skarb – mruknął pułkownik. – Niewielka, ale widać cenna, skoro Siwy na uszach stawał, żeby się do niej dobrać.

– Więc pan o wszystkim wiedział? – zapytał ogłupiały Nicholas. – I Josif Guramowicz, oczywiście, także?

Siergiejew nachylił się niżej nad otworem i teraz Fandorin widział jego twarz oświetloną z boku – czarno-białą i odrażającą, jak maska złoczyńcy z japońskiego teatru nō.

Roześmiawszy się bezdźwięcznie, Władimir Iwanowicz poinformował:

– Soso nic nie wie, to baran, a w dzisiejszym świecie, sir, barany nie mają szans. Ale Siwy to prawdziwy orzeł. Profesjonalista zawsze wie, czyją stronę należy trzymać, zwłaszcza jeśli stoi przed wyborem: orzeł czy baran.

– A więc pracuje pan dla Siwego?! Tak… tylko dlaczego w takim razie zabił pan Szurika?

– Pułkownik Siergiejew będzie stał na świecy, a cały towar dostanie się Szurikowi? – Szef departamentu bezpieczeństwa parsknął z niezadowoleniem. – Znaleźli sobie chłopaka na posyłki! Przecież gdyby nie ja, Siwy by gówno wiedział, jaka się dzisiejszej nocy szykuje impreza.

„Ciekawe, skąd ta wiedza?” – zadał sobie w duchu pytanie Fandorin. Odpowiedź była jak na dłoni – elementarnie, zawstydzająco prosta: pluskwy. W mieszkaniu przy Kijowskiej z pewnością założono podsłuch, sprytny pułkownik orientował się doskonale w planach obu naukowców, tyle że meldunki o toku poszukiwań przekazywał nie swojemu szefowi, lecz jego rywalowi.

„Jestem zwykłym pionkiem – skonstatował magister. – Tamci mnie wykorzystali, manipulowali mną, jak chcieli. Ałtyn miała rację: jestem jak jeżyk we mgle”.

Wciąż jednak nie wszystko było dla niego jasne.

– Naprawdę myśli pan, Siergiejew, że Władik, to znaczy Siwy, daruje panu zabójstwo swojego wiernego pomocnika?

Władimir Iwanowicz znów zaśmiał się cicho – tak jakby przed chwilą właśnie sobie przypomniał świetny dowcip i zamierzał go zaraz opowiedzieć.

– Szurika załatwiłem nie ja, ale pan. Tak, pan, pan go zabił, sir. Stuknął pan mordercę jakimś żelastwem po łbie. Siwy wie, jaki pan ma refleks, uwierzy. O, tu leży narzędzie zbrodni, pomiędzy Szurikiem i panem. Jednakowoż dzielny rycerz Siergiejew zjawił się w samą porę i przestrzelił mister Fandorinowi jego głupią angielską czaszkę. W które oko życzy pan sobie kulkę – w prawe czy w lewe?

– Wład nie uwierzy! – Nicholas osłonił dłonią twarz przed jaskrawym światłem latarki. – Wie, że nie potrafiłbym zabić człowieka, atakując go od tyłu! Źle pan to obmyślił! Sołowjow nie jest idiotą, zna się na ludziach, a pan odpowie za swoje czyny!

Siergiejew zamyślił się.

– Hm, co racja, to racja. Władik lubi wszystkiego dopilnować. Z pewnością każe zbadać odciski palców na żelastwie i zrobić sekcję zwłok. Dziękuję za dobrą radę, mister Fandorin. Soso mi mówił, że prawdziwa z pana skarbnica mądrości.

Nagle głos pułkownika się zmienił – brzmiał teraz surowo, władczo.

– No już, bierz tę rurę, ty pieprznięty Big Benie! Walnij go w łeb, tylko z całej siły, żeby bryzgi poleciały! Masz mieć ślady na ubraniu!

Nicholas rzucił w odpowiedzi krótki idiom ze swego słynnego notatnika, oznaczający kategoryczną odmowę w najwulgarniejszej formie.

Czarny kwadrat ciemności w górze rozdarła błyskawica, a łoskot wystrzału w zamkniętym pomieszczeniu był tak głośny, że magister zatkał uszy rękami i zgiął się wpół. W pierwszej chwili wydawało mu się, że jego bębenki – zgodnie ze swoją nazwą – wybijając rytmicznie zbyt donośny werbel, nie wytrzymały i pękły.

Kiedy Nicholasowi wrócił słuch (trwało to co najmniej pół minuty, a może i dłużej), okazało się, że Władimir Iwanowicz nie milczy, lecz chwali się swoimi osiągnięciami w sztuce strzeleckiej:

– …mistrzem sportu w strzelaniu – mówił emerytowany pułkownik. – Cztery razy pierwsze miejsce w zawodach resortowych. Z pięćdziesięciu metrów trafiam w środek obrączki. Następną kulę, gadzino śmierdząca, dostaniesz w lewy łokieć, w nerw promieniowy. Nie masz pojęcia, co to za ból. Będziesz wył i tarzał się po podłodze. Tylko pytam, po co? Bo żywego i tak cię stąd nie wypuszczę. No już, bierz rurkę. Skrócisz swoje męki.

Fandorin instynktownie chwycił się za łokieć i odskoczył, umykając z plamy światła, ale promień natychmiast go odnalazł.

– A najbardziej ze wszystkiego lubię strzelanie do ruchomego ce…

Siergiejew zaniósł się takim śmiechem, że aż ochrypł. Latarka zakołysała się, przekręciła w drugą stronę, oświetlając twarz pułkownika, i Nicholas zobaczył, że oczy Siergiejewa są wybałuszone w wyrazie zdumienia, a on sam zwisa nad dziurą dziwnie nienaturalnie, jakby ktoś go przydeptał do podłogi.

Dźwięczny głos z silnym gruzińskim akcentem, znany już Fandorinowi, ryknął:

– Soso to baran? Sam jesteś baran, tajniaku zasrany!

– Dlaczego się tak wulgarnie wyrażasz, Giwi? – rozległ się inny głos, także z akcentem, ale ledwie uchwytnym. – Przecież pracujesz teraz w banku, będziesz szefem wydziału. Niedobrze, mój drogi, musisz się wyzbyć złych nawyków.

Josif Guramowicz Gabunija, Wielki Soso we własnej osobie, a z nim, jak należy przypuszczać, żołnierze jego tajnego szwadronu. Boże, jakich jeszcze niespodzianek należy oczekiwać dzisiejszej, nieskończenie długiej nocy?

– Josifie Guramowiczu! – Siergiejew wił się, ze wszystkich sił próbując się wywinąć. – Niech mu pan powie, żeby zabrał nogę z moich pleców. Wszystko wytłumaczę! Chodzi o skomplikowaną podwójną grę z podstawionym obiektem w rezydenturze. Przeprowadziłem wielowątkową operację, wyszedłem na Siwego i teraz mamy go w garści. Właśnie dzisiaj zamierzałem zakończyć akcję i o wszystkim panu zameldować. Rezultaty są fantastyczne. Teraz wiem, na czym po…

Nic milknąc ani na sekundę, przedsiębiorczy pułkownik, wparty ręką z latarką w skraj dziury, zdołał drugą rękę – z pistoletem – niepostrzeżenie wsunąć pod pachę. Fandorin, obserwujący ten manewr z dołu, już miał ostrzec Kaukazczyków, żeby uważali, ale się rozmyślił. Niech te krwiożercze pająki rozstrzygną pomiędzy sobą, kto w banku Eurodebet jest górą. Perspektywy pewnego magistra w każdym wypadku zdawały się nie do pozazdroszczenia.

Władimir Iwanowicz gwałtownie się obrócił, wysuwając rękę najdalej, jak można – przypuszczalnie chciał kulą wywiercić w rozsierdzonym Giwi pionowy tunelik, ale żołnierz szwadronu też był nie w ciemię bity. Z góry dobiegło jakby głośne klaśnięcie i pułkownik, nie zdążywszy nacisnąć na spust, runął głową w dół. Trup zrobił świecę, uderzył o ziemię i rozciągnął się jak długi.

Upadła również latarka, ale nie stłukła się i nie zgasła. Magistra jednak interesowało nie tyle źródło światła, ile narzędzie obrony – w ręce martwego Władimira Iwanowicza czerniał zgrabny pistolet o krótkiej lufie.

Fandorin zrobił szybki ruch i w tej samej chwili usłyszał z góry ostrzegawcze cmokanie:

– C-c-c. Ne ruszać, dobre?

No cóż, z samoobrony nici – cholerny Giwi zbyt dobrze znał swoje rzemiosło. Sytuacja wyglądała kiepsko – Nicholas był zamknięty w pełnej kurzu piwnicy w towarzystwie jednego starego szkieletu i trzech świeżych nieboszczyków.

– Witamy, Nikołaju Aleksandrowiczu – pozdrowił zaszczutego magistra niewidoczny Gabunija. – Ileż dziś pana spotkało przygód! Skoro już jest pan tam, na dole, może rzucimy okiem na to, w imię czego tylu ludzi straciło dziś życie? To coś strasznego. Krajobraz jak po bitwie z Połowcami. No, co za skarb pan znalazł?

„Cóż – pomyślał Nicholas – w końcu to nie najgorszy koniec. Co prawda, trochę przedwczesny, ale widocznie tak mi było pisane. Ze strony Wielkiego Soso to nawet bardzo wielkoduszne, że pozwala skazańcowi zaspokoić przed śmiercią ciekawość. Bo czyż nie po to rodzi się człowiek – by zaspokoić ciekawość, odkryć tajemnicę, a potem umrzeć?”.

Tę filozoficzną refleksję w duchu Eklezjasty można wytłumaczyć tym, że biedny magister nagle poczuł się śmiertelnie znużony. No bo rzeczywiście, jak długo psychika i system nerwowy mogą wytrzymać ciągłą huśtawkę pomiędzy śmiertelnym zagrożeniem i nadzieją? Gotował się na śmierć z ręki tego żartownisia Szurika – udało się jej uniknąć. Myślał, że zabije go wiarołomny pułkownik – znów się wymknął. Ale tym razem nie ma już na co liczyć.

Bez słowa, nie zniżając się do jakichkolwiek wyjaśnień, a tym bardziej błagań o litość, Fandorin podniósł latarnię i zbliżył się do przegniłej rogoży. Ściągnął ją na bok i aż jęknął z zachwytu.

Na podłodze leżała wielka księga w rzadkiej piękności srebrnej oprawie, gęsto wysadzanej żółtymi, czerwonymi i brązowymi kamieniami. Srebro z latami pociemniało, ale szlifowane kamienie – a były ich tu setki – zalśniły, zamigotały odbitym światłem.

– Ach, że też nie ma aparatu! – rozległ się spod sklepienia głos zachwyconego Wielkiego Soso. – Co by to było za zdjęcie!

Nicholas ostrożnie otworzył ciężką okładkę i zobaczył pergaminową stronę tytułową. Spłowiałe, niegdyś ponad wszelką wątpliwość złote litery greckiego alfabetu głosiły:

ZAMOΛEYΣ

MAΘHMATIKH

Wzruszenie i zachwyt przepełniły duszę magistra, który w tej czarodziejskiej chwili zapomniał o lufie wycelowanej w swoje plecy, o strasznych wydarzeniach ostatniej godziny i o niechybnej, mającej nadejść już wkrótce śmierci.

Tej książki dotykała ręka Corneliusa von Dorna! Cóż może być tak przerażającego w starym traktacie matematycznym? Dlaczego Cornelius w swym piśmie aż dwa razy zaklina syna, by nie dotykał księgi? Tajemnica zaraz zostanie odkryta. Co za szczęście, że użyto długowiecznego pergaminu, a nie papieru!

Przewrócił kartę i wyrwał mu się okrzyk rozczarowania. Niestety, pozostałe strony były nie pergaminowe i nawet nie papierowe – wszystko napisano na papirusie, który – niewłaściwie przechowywany – całkowicie zetlał, obrócił się w proch! Tekst zaginął bezpowrotnie!

Nicholas nisko pochylił się nad księgą. Przez dziurę, którą wyżarł czas, prześwitywało kilka ocalałych linijek. Pisanych chyba po hebrajsku?

Magister odruchowo przysunął książkę bliżej stojącej na podłodze latarki i prostokątny papirusowy foliał, który zachował pierwotną formę jedynie dzięki temu, że leżał przez nikogo nietknięty, zamienił się w kupkę prochu. Pozostała tylko oprawa i pergaminowa strona tytułowa, dołączona przypuszczalnie do tekstu o wiele później.

A więc tylko jedna księga? Nicholas, rozczarowany, omiatał wzrokiem pomieszczenie. Gdzież się podziała cała Liberia?

Z ziemi, gdzie jeszcze przed chwilą leżał przesunięty tom, sterczał jakiś kawałek drewna czy korzeń. Więcej nic. Absolutnie nic.

„No tak – smętnie pomyślał Fandorin. – Cornelius, oczywiście, nie był człowiekiem zbyt wykształconym – skąd zresztą kapitan muszkieterów miałby się znać na książkach i trudnych słowach? Najwidoczniej niewłaściwie pojmował sens wyrazu liberia - sądził, że oznacza on po prostu «książkę», a nie «zbiór książek». Zdobył w jakiś sposób (przypuszczalnie u tegoż Artamona Matfiejewa) jeden tom z kolekcji Iwana Groźnego – stary i w drogocennej oprawie, przedstawiający nawet w siedemnastym wieku bajeczną wartość. Zanim więc von Dorn wyruszył na zesłanie w ślad za swoim chlebodawcą, ukrył zdobycz, w nadziei, że opała nie będzie trwać wiecznie; jeśli zaś bojar, a wraz z nim kapitan, nie doczekają się carskiej łaski, to «Liberia Iwana» (w sensie: «książka z biblioteki cara Iwana») dostanie się przynajmniej potomkowi Corneliusa. Nieobeznany z bibliofilską materią, kapitan nie wiedział, że przechowywany w zamkniętym hermetycznie piwnicznym pomieszczeniu papirus nie przetrwa długo. Prawdopodobnie zresztą interesował go wcale nie tekst, lecz wspaniała oprawa.

Co znaczą słowa: «za nic, na Boga, nie ulegaj grzesznej ciekawości i nie tykaj Zamoleusa»? Może książka była kradziona i Cornelius ostrzegał syna, by nie próbował jej sprzedać? Tego także, niestety, nie można wykluczyć. Kapitan był zwyczajnym poszukiwaczem przygód, który przybył do Rosji, by się wzbogacić. Pewnie nie zawahałby się przywłaszczyć sobie cennej rzeczy, która sama pcha się w ręce – na przykład drogocennej książki z kolekcji swego opiekuna i dobroczyńcy…”.

– Co to jest? – wyrwał Fandorina z tych rozważań głos bankiera. – Co tam tak błyszczy? Drogie kamienie? To szkatułka, tak?

– Nie – odparł Nicholas, nie odwracając głowy, i uśmiechnął się. – Nic innego, tylko „Liberia Iwana”. Może się pan cieszyć.

– Co, co? – zdziwił się Josif Guramowicz. – Liberia? A cóż to znowu takiego? Książka, czy jak? To jej tyle czasu pan szukał? Włóczył się pan po ulicach, liczył kroki, grzebał w ruinach? Giwi co dzień mi o wszystkim meldował. „Za Boga nie rozumiem, czym też się ludziska zajmują”, mówił. Ale co to jest? W imię czego Siwy zadał sobie tyle trudu? Po co te wszystkie zachody?

Trudno było sobie wyobrazić, żeby Gabunija udawał. Niby w jakim celu? I przed kim – przed przyszłym nieboszczykiem?

„Pozostawić tego łobuza w nieświadomości? – rozważał Fandorin. – Tak czy nie? A, niech pęknie z ciekawości, beczka sadła”. W ostatnich chwilach życia nie chciał jednak okazać się małostkowy – po doznanym rozczarowaniu nastrój Nicholasa się zmienił – był teraz podniosły i surowy. Nie wolno się wdawać w małoduszne gierki, należy zachować godność. To jedyne, co człowiekowi zostaje u kresu głupio, chaotycznie przeżytego życia.

W kilku zwięzłych zdaniach magister wyjaśnił bankierowi, jaki był cel poszukiwań. Spoglądał przy tym nie w czarny kwadrat, skąd wkrótce miał uderzyć ognisty grom śmierci, lecz na skrzącą się wszystkimi kolorami tęczy oprawę księgi i migotliwe odblaski szlachetnych kamieni, nadające mrocznemu, piwnicznemu sklepieniu wygląd baśniowej jaskini.

– Iwan Groźny, powiadasz? – zdumiał się Soso. – Ten car? No, to teraz jasne, dlaczego Siwy się tak nakręcił. Jest jeszcze młody, łasy na całą tę romantykę.

Po czym Josif Guramowicz zniżył nagle głos i zapytał przymilnie:

– Nikołaju Aleksandrowiczu, a co pan zamierza zrobić z tą oprawą? Nie odda jej pan chyba skarbowi państwa w zamian za nagrodę w wysokości jednej czwartej wartości przedmiotu? Powiem panu jako finansista: nie radzę. Niezbyt dobrze stąd widzę, ale jeśli są tam żółte szafiry, to nie wystarczy wszystkich państwowych pieniędzy, żeby zapłacić dwadzieścia pięć procent ceny, której są warte. Nawet gdyby to były opale, tamci też panu nie zapłacą. Przyczepią się do czegoś i nabiją pana w butelkę, już ja ich znam. Niech pan lepiej sprzeda oprawę mnie. Proponuję uczciwą cenę – trzecią część wartości rynkowej. A Siwy niech pęknie z zazdrości. Zgoda, Nikołaju Aleksandrowiczu? Za granicę i tak pan tego cudeńka nie wywiezie.

Nicholas dłużej już nie mógł wytrzymać i odwrócił się. Co to właściwie ma być – szyderstwo? Jeśli tak, to jakieś bardzo wyrafinowane.

– Niech pan weźmie Liberię i wejdzie tu, na górę – powiedział Soso. – Już świta. Giwi zaraz wezwie milicję. Lepiej, żeby nas tu nie było.

– Muszę panu to i owo wyjaśnić i przeprosić – oświadczył Gabunija, wstając zza gigantycznego hebanowego biurka, by przywitać Fandorina.

Nocą, a właściwie już o świcie, z rozmowy nic nie wyszło – po doznanych przeżyciach magister był w stanie bliskim szoku. Wydostawszy się z loszku do piwnicy, stamtąd na podwórze, a z podwórza na ulicę, gdzie stał cały sznur przypominających hipopotamy dżipów, Nicholas poczuł, że kręci mu się w głowie. Opadł ciężko na skrzypiące skórzane siedzenie, oparł skroń o miękkie ramię bankiera i pogrążył się w głębokim, bliskim omdlenia śnie, z którego ocknął się dopiero dziewięć godzin później w mieszkaniu przy Kijowskiej. Otworzył oczy i zobaczył obok kanapy siedzącego nieruchomo na stołku bruneta z zawadiacko podkręconym wąsem. To właśnie był Giwi, który już dwakroć ocalił magistrowi życie.

– Teraz fylyżanka kawy po tbylysku i jedzemy do szefa – nakazał surowo dowódca szwadronu Gabunii.

Nicholas oparł się na łokciu i rozejrzał wokół.

– Oprawę oddalysmy do ekspertyzy – wyjaśnił Giwi, nie czekając na pytanie.

Dalej wszystko było tak, jak zapowiedział: filiżanka mocnej, gęstej niemal kawy, zimny prysznic, jazda z szaleńczą prędkością, przy włączonym migaczu na dachu, środkiem jezdni w stronę centrum, cichy zaułek Gniezdnikowski, biura Eurodebetbanku. Dziwne było tylko jedno – do gabinetu prezesa nie wiadomo dlaczego wprowadzono Fandorina nie przez sekretariat, jak poprzednio, lecz tylnymi schodami i bocznym wejściem. Nicholas nie rozumiał, czemu ma służyć ta konspiracja.

* * *

Gabunija, jako się rzekło, zaczął rozmowę od przeprosin.

– Nieładnie się wobec pana zachowałem, Nikołaju Aleksandrowiczu – powiedział bankier, ze skruchą opuszczając głowę, tak że podwójny podbródek zrobił się potrójny. – Wykorzystałem pana. Mógł pan to przypłacić życiem, chociaż Giwi i jego chłopaki mieli na pana oko.

– Żołnierze szwadronu? – pochwalił się błyskotliwą orientacją Fandorin.

Josif Guramowicz w zachwycie przewrócił oczami, składając hołd przenikliwości swego rozmówcy.

– Tak. To specjalny pododdział, który stworzyłem, kiedy się dowiedziałem, że szef wydziału bezpieczeństwa został zwerbowany przez mojego konkurenta. To był dobry pomysł: Siwy myślał, że wie o mnie wszystko, a wiedział tylko to, co ja podsuwałem Siergiejewowi. Och, ci faceci z KGB! Nie wystarczy im rola zwykłych wykonawców, zawsze chcą sami pociągać za sznurki!

Magister nachmurzył się.

– Więc celowo przydzielił mi pan do ochrony Siergiejewa, żeby złapać na haczyk Siwego? A pańscy ludzie tymczasem śledzili i mnie, i pułkownika?

– No i, oczywiście, Siwego – podjął wątek Gabunija. – Sam pan widzi, jak dobrze się wszystko ułożyło. Siwy został wystrychnięty na dudka i w dodatku pozbawiony pomocników – jego lewa ręka, Władimir Iwanowicz Siergiejew (oby Bóg wybaczył mu grzechy, bo nieboszczyk miał ich co niemiara), odrąbała prawą, czyli złego człowieka Szurika (jemu Bóg i tak nie wybaczy, więc nie będę Go o to prosił). Odrąbała – i sama uschła, jako że Giwi naszego pułkownika zastrzelił. Szkoda, oczywiście, ale cóż było robić? No nic, zatrudniam pierwszorzędnych adwokatów, dowiodą, że to była obrona konieczna. Giwi ma pozwolenie na broń, wszystko jest w największym porządku. Jego chłopcy – wielcy spryciarze – sfotografowali ukrytą kamerą spotkanie Siwego z Siergiejewem i z Szurikiem też. Film jest już w Głównym Urzędzie do Zwalczania Przestępczości Zorganizowanej. Niech się Siwy teraz tłumaczy, niech wyjaśni, jakie to ciemne interesy łączyły go z tą gnidą. Cóż, Władik nie będzie miał chwilowo głowy do Westsiboil. Hak mu w smak, skurwielowi.

Josif Guramowicz uśmiechnął się słodko, a Nicholas, patrząc w sympatyczną, okrągłą, przypominającą fałdzisty pysk buldoga twarz bankiera, poczuł niemal rozczulenie. Miał rację mądry redaktor naczelny „Teleskopu”, planując numer specjalny, poświęcony procesom cywilizacyjnym w rosyjskim biznesie. Czyż uszu człowieka Zachodu nie pieszczą takie słowa, jak „adwokaci”, „obrona konieczna”, „pozwolenie na broń”? Nie ma mowy o tym, żeby kogoś „załatwić”, „ukatrupić”, „wyeliminować”. Ałtyn mogła być dumna z bohatera numeru specjalnego.

– Oto jak u nas teraz jest, Nikołaju Aleksandrowiczu – skromnie podsumował Soso, jakby czytając w myślach Fandorina. – Wszystkie problemy rozwiązujemy w sposób kulturalny i zgodnie z prawem. Czasy piratów w rodzaju Siwego odchodzą w przeszłość. Za trzy, cztery lata takich ludzi w ogóle nie będzie.

– A zatajanie faktu, że jest się w posiadaniu skarbu, który stanowi własność państwową, to też zgodne z prawem?

Josif Guramowicz urażony wydął wargi.

– No wie pan, nie można zrobić wszystkiego od razu. Zaledwie wczoraj łazić po drzewach i żywcem pożerać się nawzajem, a dzisiaj nie przechodzić przez ulicę na czerwonym świetle. Zmiany muszą się dokonywać stopniowo, powoli. Drogą ewolucji. Jakieś niewielkie przekręty są dopuszczalne, to ludzka rzecz. Ale mokra robota to już, wybaczy pan, anachronizm. Najpierw ja kogoś załatwię, a potem ktoś inny mnie albo moje dziecko? A! – ożywił się Gabunija i podszedł do wbudowanego w ścianę regału. – Wielka nowina! Moja Sabrinka spodziewa się dziecka, sama mi powiedziała. Mam pięćdziesiąt dwa lata, myślałem, że już nic z tego! Wyobraża pan sobie, stanąłem przed nią i bełkoczę jak idiota: „Moje dziecko, moje dziecko!”. A ta diablica się śmieje: „Skąd wiesz, może wcale nie twoje?”. Och, Nikołaju Aleksandrowiczu, pół nocy nie spałem, takie mnie dręczyły wątpliwości. Kiedyś, oczywiście, dłużej bym się gryzł, ale teraz porozmyślałem trochę, zjadłem dwa ciastka i usnąłem. A to dzięki temu, że pan mi otworzył oczy na całą sytuację. Ja i Sabrinka tworzymy idealną parę. Więc cierpię, przeżywam męki zazdrości, a w duszy czuję błogość i spokój. Jestem panu niewymownie wdzięczny. Wypijmy za miłość i za małego Gabuniję!

Zza drzwiczek w regale niczym za dotknięciem różdżki czarodziejskiej ukazała się pękata butelka, dwa kieliszki i patera z czekoladkami.

– Ja obecnie w ogóle nie piję – oświadczył Fandorin, postanawiając nie dać po sobie poznać, że wyrazy wdzięczności sprawiły mu przyjemność. – Poza tym chciałbym pana powiadomić, że nie mogę przyjąć pańskiej propozycji co do sprzedaży oprawy. Należy przestrzegać zasad prawa, obowiązujących w kraju, w którym się przebywa. A zatem proszę mi zwrócić oprawę, ja zaś przekażę ją przedstawicielom władz miejskich. Nie będę też nalegał, by wypłacono mi nagrodę od razu. Może być płatna w ratach lub później, za pewien czas, gdy już rosyjska gospodarka okrzepnie.

Josif Guramowicz z posępną miną żuł czekoladkę. Westchnął przy tym ciężko parę razy.

– Ach, Nikołaju Aleksandrowiczu, mój drogi, nie chciałem pana martwić, ale cóż, widzę, że będę musiał. Proszę wziąć swoją oprawę, leży tam, w pudle od skanera. Eksperci twierdzą, że przedstawia jedynie wartość historyczną – to dzieło rosyjskich mistrzów z połowy szesnastego wieku. Natomiast jej realna cena jest niewielka. Srebro niezbyt wysokiej próby i parę setek kamyków. Ściśle biorąc, sześćset sześćdziesiąt. Było o sześć więcej, ale pewnie wypadły – zostały po nich puste miejsca. To nie żółte szafiry ani opale. A właściwie w ogóle nie kamienie szlachetne, lecz szlifowane kawałki szkła wulkanicznego. Z pewnością w średniowieczu uważane ono było w Rosji za wielką rzadkość. Ale teraz mamy tego dobra dosłownie pół Kamczatki. Okazuje się, że Siwy niepotrzebnie rozpętał całą tę aferę.

– No i bardzo dobrze – rzekł niezbyt przejęty Fandorin. – Oddam oprawę do muzeum, niech tam zostanie jako pamiątka po Corneliusie von Dornie. I napiszę artykuł. W końcu moje znalezisko stanowi pośredni dowód na potwierdzenie wersji, że Biblioteka Iwana Groźnego istniała naprawdę, nie tylko w legendzie. Skoro księga Zamoleusa wchodziła w skład kolekcji, to spis Dabiełowa nie jest fikcyjnym wymysłem, lecz zasługującym na zaufanie dokumentem. Może i nie dokonałem epokowego odkrycia, ale to już coś. Żegnam, panie Gabunija. Zasiedziałem się trochę w Moskwie. Czas do domu, do Anglii.

Wyciągnął do bankiera rękę, ale Josif Guramowicz nie podał mu swojej, tylko ujął go za łokieć.

– Niech pan powie, Nikołaju Aleksandrowiczu, po co chce pan wracać do Anglii? I jaką satysfakcję może dać mężczyźnie dokonywanie „nieepokowych odkryć”? Proszę mi wierzyć, łykanie kurzu w archiwach i pisanie naukowych książek – to nie dla pana, jak mi Bóg miły. Giwi co wieczór przynosił mi kasety ze zdjęciami zrobionymi ukrytą kamerą. Jak pan chodził po ulicach, oglądał domy, robił notatki. Patrzyłem na pana i zdumiewałem się. Anglika jakby ktoś odmienił! Był nie ten sam – energiczny, zaangażowany, szczęśliwy! Nucił piosenkę o Suliko! Od razu widać: człowiek robi to, do czego został stworzony. Wie pan, co to takiego, do czego ma pan prawdziwy talent?

– Nie – odparł Fandorin, z uwagą wysłuchawszy słów Gabunii – nie wiem. A raczej wiem, że nie mam żadnych specjalnych talentów. Podobnie zresztą jak większość ludzi.

– O większości nie będę się wypowiadał, bo ich nie znam, ale co do pana, Nikołaju Aleksandrowiczu, jestem pewien. Dał mi pan takie trzy rady, które warte są milion. Dolarów. Pozostanę panu wdzięczny do grobowej deski, przysięgam! Jem na zdrowie i nie przejmuję się, tak? – Soso odgiął gruby mały palec, rozpoczynając wyliczanie, i schrupał jeszcze jedną czekoladkę. – Żona przyprawia mi rogi, a ja wprost rozpływam się ze szczęścia. Po raz pierwszy w życiu! – Odchylił drugi palec, serdeczny, ozdobiony masywnym złotym pierścieniem, a następnie trzeci, środkowy, z brylantowym sygnetem. – I w stosunkach z Panem Bogiem także chyba nastąpił przełom, słowo daję. Po tamtej rozmowie z panem przestałem się modlić. Co tam, myślę, będę udawał, skoro nie wierzę. A dziś rano, jak wróciliśmy z Tagańskiej, nagle zapragnąłem uklęknąć przed ikoną i pomodlić się. Nie o coś – tak, po prostu! O nic nie prosić – ani o kesz, ani o zwrot dwóch milionów, na których wczoraj policja skarbowa położyła mi łapę. Tylko się pomodlić – i już. Tak zrobiłem i od razu lepiej się poczułem. Rozumie pan, co to znaczy?

Gabunija złączył rozczapierzone palce, wysunął natomiast wskazujący i znaczącym gestem podniósł go w górę.

– Rozumiem – przytaknął Fandorin, przypominając sobie, jak się kończy pieśń o Kudejarze i dwunastu rozbójnikach. Chyba: „A teraz pomódlmy się”.

– E, niczego pan nie rozumie. Nie zdaje pan sobie sprawy ze swoich niezwykłych uzdolnień. Pańskim powołaniem, Nikołaju Aleksandrowiczu, jest udzielanie innym rad. To bardzo rzadki, niebywale cenny dar! Ma pan ciekawość do ludzi, potrafi pan w mig postawić się w sytuacji innego człowieka, a natura obdarowała pana wyczuciem lepszym niż instynkt mojej Joujou. Nie ma nic cenniejszego niż udzielona w porę dobra rada. Nie może pan wracać do Anglii! Tylko głupiemu wszędzie dobrze, a człowiek rozumny powinien być świadom, gdzie jest jego miejsce. I zdawać sobie sprawę, że istnieją takie pojęcia, jak „obiektywnie lepiej” i „subiektywnie lepiej”. Obiektywnie w Anglii żyje się lepiej niż w Rosji, nikt nie przeczy. Ale właśnie panu, Nikołaju Aleksandrowiczu, subiektywnie lepiej będzie tutaj. Powiem panu w związku z tym jeszcze jedną ważną rzecz. – Soso znów podniósł palec. – To, co obiektywne, jest nic niewarte, znaczenie ma tylko to, co subiektywne. W Anglii, Nikołaju Aleksandrowiczu, zmarnuje się pan. Pański dar nie jest tam nikomu potrzebny. Gdzież udzielać ludziom rad, jeśli nie u nas, w Rosji? Przecież Rosja nawet nazywała się Kraj Rad. A teraz, jeśli pan pozwoli, przejdę od tego lirycznego wstępu do konkretów – Josif Guramowicz odsunął paterę z czekoladkami, jakby dając do zrozumienia, że rozmowa wkracza na oficjalne tory. – Proponuję, żebyśmy założyli firmę konsultingową nowego typu, do której każdy człowiek, który znalazł się w trudnej sytuacji, mógłby się zwrócić o radę i uzyskać pomoc. Wymyśliłem już nawet nazwę: „Czarodziejska Różdżka”. W wersji angielskiej „Magic Wand”. Wynajmę panu lokal, zakupię sprzęt, komputery, faksy-szmaksy i co tam jeszcze trzeba. Załatwię kampanię reklamową. A najważniejsze – będę dostarczał solidnych klientów. Zyski dzielimy fifty-fifty. Zgoda?

– Zwariował pan! – wykrzyknął Nicholas, do którego dopiero teraz dotarło, że bankier mówi zupełnie poważnie. – Co to za bzdury?

– W porządku. – Gabunija pojednawczo uniósł dłoń. – Sześćdziesiąt pięć procent dla pana, trzydzieści pięć dla mnie, ale pod warunkiem, że kiedy ja sam będę potrzebował rady, udzieli mi pan pięćdziesięcioprocentowego rabatu. Przybijamy?

– Ale ja nie chcę mieszkać w pańskiej cholernej Rosji! – oświadczył wzburzony magister. – To szkodliwe dla zdrowia i równowagi psychicznej!

– Ach, prawda, dobrze, że mi pan przypomniał. – Josif Guramowicz bojaźliwie zerknął na drzwi do sekretariatu. – Poszukuje pana pewna psychicznie niezrównoważona dziewczyna, mała, ale okropnie zajadła. Dziennikarka. Najpierw telefonowała i groziła. Mówiła: „Wiem, że pan porwał Nikę, nikt inny, tylko pan. Jeżeli choć włos mu spadnie z głowy, zniszczę pana”. A teraz zaczęła nachodzić mnie tutaj. Zabroniłem wpuszczać ją do banku, to przykuła się kajdankami do drzwi wejściowych, trzeba było jej wydać zezwolenie na wejście, bo odstraszała klientów. Milicji nie chciałem wzywać – dziewczyna to, bądź co bądź, pańska znajoma, jakoś głupio. Zasiada w sekretariacie i siedzi od rana do wieczora, na obiad przynosi sobie kanapki. Sekretarki się jej boją. Sam już od tygodnia przemykam się bocznym wejściem. Wszedłby pan tam i jakoś ją uspokoił. Chyba że pan też się jej boi?

Nicholas bez słowa się odwrócił i już miał wybiec do sekretariatu, dla pewności postanowił jednak zajrzeć tam najpierw przez szczelinę w drzwiach.

Ałtyn siedziała w skórzanym fotelu, w którym bez trudu mogłyby się zmieścić jeszcze co najmniej dwa takie chucherka. Brwi dziennikarki były surowo ściągnięte, kolana złączone. Obok niej stał czarny plecaczek.

Przy dwóch biurkach, zastawionych sprzętem elektronicznym i przypominających nieprzystępne szańce, zabarykadowały się dwie sekretarki, jedna starsza, druga młodziutka, ale obie bardzo oficjalne i nieskazitelnie eleganckie.

– Tłumaczę pani już po raz pięćdziesiąty – zrezygnowanym tonem mówiła starsza, z fryzurą a la platynowy hełm. – Josif Guramowicz jest w podróży służbowej, dzisiaj także go nie będzie w biurze.

– Gdyby był w podróży, wiedziałabym o tym – odcięła się Ałtyn i nagle wbiła wzrok w drzwi gabinetu – najwidoczniej zauważyła szczelinę.

Dłużej się ukrywać nie miało sensu.

Nicholas otworzył drzwi i uśmiechając się szeroko, podszedł do dziewczyny z wyciągniętą do powitania ręką.

– Ałtyn, tak się cieszę, że cię widzę! A u mnie naprawdę wszystko w porządku.

Dziennikarka niczym gumowa piłeczka wyskoczyła z fotela i rzuciła się do Fandorina. Tak wielkie zaangażowanie emocjonalne wyraźnie świadczyło o tym, że uścisk dłoni nie wystarczy. Zawstydzony swoją brytyjską powściągliwością, Nicholas otworzył ramiona, gotów zamknąć Calineczkę w uścisku.

Ałtyn podskoczyła z rozbiegu i z całej siły wyrżnęła magistra twardą piąstką w zęby.

– Za co?! – jęknął Nicholas, przyciskając ręką rozbite wargi.

– Za wszystko! – krzyknęła z wściekłością szalona Tatarka. – Za to, że uciekłeś i nie dawałeś znaku życia! Za moje łzy! Za sto dolarów! Za „numerek – pełny wypas”!

Kątem oka Fandorin zauważył, że sekretarki znieruchomiały przy swoich pulpitach.

– Ale przecież to było specjalnie! – również odkrzyknął Nicholas, gdyż inaczej Ałtyn by nie usłyszała. – Dla zmylenia przeciwnika!

Ałtyn podparła się pod boki i obrzuciła go palącym spojrzeniem od stóp do głów.

– Zabić za takie zmylenie to mało! Ja, jak idiotka, martwię się, że on siedzi głodny, dzwonię do mamy, żeby podrzuciła mu coś do jedzenia! Ta przychodzi – a tam uroczy liścik i sto dolarów! Ależ musiałam się potem tłumaczyć!

I walnęła magistra ponownie – tym razem w brzuch. Słabiej, ale całkiem solidnie.

– A to za to, że ani jednej nocy nie przespałam spokojnie. Co, nie mogłeś zadzwonić? Myślałam, że już po tobie! Że jeżyka sowy zjadły! – Ałtyn wydała dziwny dźwięk, trochę przypominający szloch, ale czarne oczy pozostały suche i nieprzejednane. – Siedzę tu jak psychopatka, z nożem w plecaku. Chciałam temu tłustemu wieprzowi Soso rozpruć za to brzuch!

Znów załkała bez łez, rzuciła się z powrotem do fotela i wyjęła z plecaczka nóż do chleba, znany Fandorinowi z mieszkania w Bieskudnikach. Jedna z sekretarek krzyknęła, druga zerwała się i sięgnęła do czerwonego przycisku, dyskretnie umieszczonego na ścianie nieco powyżej blatu biurka.

Nicholasowi zrobiło się straszliwie wstyd. Ależ z niego egoista! Tak, zadzwonił, usłyszał jej głos, upewnił się, że Ałtyn żyje, i na tym koniec. A co ona przeżywała? W ogóle o tym nie myślał. Z drugiej strony, czy mógł przypuszczać, że z powodu jakiegoś niedorobionego Anglika Ałtyn nie będzie mogła spać spokojnie i w dodatku zaplanuje zabójstwo?

Fandorin podszedł do maleńkiej dziennikarki i drżącym głosem powiedział:

– Okropnie wobec ciebie zawiniłem. Czy potrafisz mi kiedykolwiek wybaczyć?

– Nie! – odparła ze złością. – Nigdy! Nachyl się, wytrę ci krew. Nie można na ciebie patrzeć.

Nicholas, któremu Ałtyn ocierała skaleczone wargi, speszony zerkał na mimowolnych świadków tej dzikiej sceny – sekretarki. Zauważył, że młodsza szeroko otworzyła oczy, a druga, platynowowłosa, zdjęła rękę z przycisku i daje mu jakieś znaki – coś szepcze, kiwa głową, jakby chciała dodać mu odwagi czy wręcz go ponaglić. Ale o co jej właściwie chodzi?

Przeniósł wzrok na Ałtyn. Taka mała, a taka niebezpieczna i zacięta! Wybąkał niepewnie:

– I jak to sobie wyobrażasz…

Chciał powiedzieć „dalej”, ale umilkł, bo czyż sama nie powiedziała, że nigdy mu nie wybaczy? Żadne „dalej” dla nich nie istnieje. Ta myśl nagle wydała mu się nie do zniesienia.

Odpowiedź była nieoczekiwana, można nawet powiedzieć, zaskakująca.

Ałtyn obrzuciła krytycznym spojrzeniem całe dwa metry Nicholasowej postury i rzekła z westchnieniem:

– Cóż, to nie będzie łatwe. Ale nie martw się, jakoś się dopasujemy.

Nicholas uznał, że się przesłyszał – coś źle zrozumiał, ale z tyłu dobiegło stłumione parsknięcie.

To chichotała młodziutka sekretarka, zasłaniając usta dłonią. Druga patrzyła na dryblasa i maleńką brunetkę z dziwnym wyrazem twarzy, jednocześnie rozmarzonym i smutnym.

Ałtyn wzięła Fandorina za rękę.

– Dobra, Nika, rozbawiliśmy publiczność i wystarczy. Jedziemy do domu.

Szedł za nią korytarzem, starając się stawiać jak najmniejsze kroki i usiłując odgadnąć, jak brzmiało jedyne słowo, które nie zachowało się w piśmie Corneliusa. „Odsuń księgę i…”.

Odsuń – i co?

Aneks

Limeryk autorstwa Nicholasa Fandorina, ułożony dwa miesiące później, w dniu zawarcia związku małżeńskiego.

Głupi ptak tu nie zostaje,

Południe dla niego jest rajem.

Alem ja nie gęsią,

Mnie zimno nie trzęsie -

Na diabła mi ciepłe kraje?

Rozdział szesnasty

I koń się potknie. Sakiewka złota. Amour impossible, czyli

luna w grzęzawisku. Korzenie rodu rosyjskich Fandorinów.

Odsuń się i…

Nie na darmo kapitan von Dorn gnał swego wiernego konia galopem przez ciemne ulice, nie na darmo kłuł szlachetnego wierzchowca ostrogami i smagał nahajką. Zdążył do koszar akurat na pobudkę i osobiście sprawdził gotowość bojową każdego muszkietera. O wpół do piątej cztery plutony – stu dwudziestu czterech ludzi – stały na dziedzińcu, ustawione w czworobok. Żebrowane hełmy i ostrza halabard lśniły w świetle pochodni. Cornelius uznał, że muszkietów dzisiaj lepiej na wartę nie brać – jakikolwiek sprawy przybiorą obrót, strzelać na Kremlu nie wolno, za to puścić w ruch drzewca halabard z pewnością będzie okazja.

Śniadanie – czarkę grzanego miodu i po dwa placki – żołnierze zjedli, nie wychodząc z szyku, gdyż w każdej chwili mógł przybyć umyślny z siedziby bojara. Czekali już godzinę, zaczynali marznąć. Von Dorn zarządził dla dwóch plutonów rozgrzewkę. Po kwadransie muszkieterowie wrócili na dziedziniec, wtedy pozwolił się rozgrzać dwóm pozostałym plutonom. Sam nie czuł zimna – nie stał wszak w miejscu, chodził po podwórzu. I niepokoił się – z każdą chwilą bardziej. Nie rozumiał, co się dzieje.

O siódmej nie wytrzymał i udał się do bojarskiego pałacu, by się czegoś dowiedzieć. Czy kanclerz aby nie przespał wielkiej sprawy?

Nie, Artamon Siergiejewicz nie spał. Kapitan zastał go w gabinecie, gdzie Matfiejew i Iwan Artamonowicz, obaj we wzorzystych kaftanach, pod którymi pobrzękiwały kolczugi, siedzieli przy stole i – sądząc po ich nachmurzonych twarzach – omawiali jakieś skomplikowane sprawy.

– A, to ty, kapitanie. – Bojar obejrzał się na von Dorna, który stanął w drzwiach. – Zapomniałem o tobie, nie gniewaj się. Dzisiaj nie będziesz miał służby. Zwolnij swoich żołnierzy. Potem przyjdź tutaj, muszę z tobą pomówić.

Zaskoczony Cornelius rozkazał kompanii wracać do koszar, ale na wszelki wypadek trzymać się w grupach, plutonami. No bo gdyby bojar zmienił plany?

Kiedy von Dorn powtórnie zjawił się w pałacu, Artamon Siergiejewicz był już sam.

Mówił zwięźle, z chmurą na czole:

– Nocą moi wrogowie potajemnie zwołali Dumę. Zwłoki cara jeszcze nie ostygły, gdy ten pies łaciński, Taisjusz, zamiast odmawiać modlitwy przy zmarłym, rozesłał gońców i sprowadził bojarów. Waśka Halicki i Sońka rozmawiali z każdym, jednych przekabacili, innych postraszyli. Wielu z tych, których uważałem za sprzymierzeńców, przeszło do obozu wroga. To zrozumiałe – bojarom nie w smak silna władza, zawsze wybiorą słabą. A ja bym nie dopuścił do żadnej samowoli… To tyle. Carem ogłoszono Fiodora. Mnie odebrano nadzór nad wielką pieczęcią, prikazy Strzelecki, Małorosyjski i Aptekarski – pewnie, żebym nowego władcy nie otruł czy nie uraczył jakąś podejrzaną miksturą. – Matfiejew uśmiechnął się z goryczą. – Dyplomacja, czyli Prikaz Poselski, pozostaje na razie pod moją pieczą. Za miesiąc, najwyżej dwa, i to mi odbiorą, zrobią mnie wojewodą gdzieś w Cariewokokszajsku i tam, z dala od Moskwy, w końcu dobiją. Oto jak się sprawy mają, Korniej! Nie trzeba było zważać na zasady przyzwoitości, tylko jeszcze wczoraj, nad łożem śmierci cara, chwycić tamtych za gardło. Ale cóż, i koń się potknie.

Von Dorn stał wyprężony na baczność, starając się zgłębić sens tych ponurych wieści. Gwiazda Artamona Siergiejewicza świeciła jasno, aż raptem zgasła. Grozi mu zesłanie, a jaki będzie los tych, którzy wiernie mu służyli? Byłoby dobrze, gdyby jemu, Corneliusowi, pozwolono przynajmniej wrócić do pułku.

– Lepiej, żebyś przy mnie nie zostawał – powiedział Matfiejew, jakby czytając w myślach von Dorna – bo zapłacisz nie za swoje winy. Służyłeś ku memu wielkiemu zadowoleniu i należy ci się za to nagroda. Masz tu dokument, dzięki któremu bez przeszkód będziesz mógł opuścić Rosję i udać się, w jakie chcesz, strony, a na dodatek sakiewkę czerwońców. Na co mi teraz złoto? I tak całe trafi do państwowego skarbca. Zbieraj się, kapitanie, póki nie jest za późno. Wczoraj wyjechali szwedzcy kupcy, kierują się do Rewia. Posuwają się wolno, sanie mają załadowane towarami. Bez trudu ich dogonisz. No, ucałuj moją dłoń i żegnaj. Nie wspominaj źle Artamona Siergiejewicza.

Cornelius wyszedł z gabinetu do salonu, ocierając łzy. Sakiewka była solidna, ciężka. Sądząc po wadze, zawierała nie mniej niż tysiąc czerwońców.

Z weneckiego fotela wstała, na widok kapitana Aleksandra Artamonowna, zgrabna, filigranowa Saszeńka.

– Wiem wszystko – szepnęła ze wzburzeniem. – Ojciec mi powiedział. Wyjeżdżasz? No cóż, Kornieju, szukaj szczęścia, niech cię Bóg prowadzi. Wiedziałam, że niepisane nam być razem. Przedtem śmigałam hen, wysokim lotem, teraz czeka mnie bolesny upadek. Żegnaj, mon amour impossible [63]. Po rosyjsku trudno to wyrazić, a zresztą wstydzę się.

Saszeńka objęła wysokiego muszkietera za szyję, szybko pocałowała go w usta i zanim zmieszany i zaskoczony Cornelius zdążył odpowiedzieć jej uściskiem, wybiegła z komnaty.

Głęboko zamyślony wracał von Dorn do koszar.

Najważniejsze było nie ulec podszeptom głupiego serca, które mogły się okazać naprawdę zgubne.

Przecież to zupełnie jasne, co należy zrobić. Zabrać książki z tatarskiej skrzyni i dopędzić karawanę szwedzkich kupców. Sprzedawszy drogie kamienie, którymi wysadzono oprawy, rycerz von Dorn stanie się wreszcie człowiekiem bogatym i wolnym, opuści ten dziki, niebezpieczny, obłąkany kraj i osiądzie w ukochanej Szwabii. To po pierwsze.

Zostawać z Matfiejewem to szaleństwo, gdyż los bojara jest już przesądzony. To po drugie. Tak wielkiego, potężnego człowieka, naturalnie, nie wydadzą na męki i nie będą łamać kołem, w końcu to nie czasy Iwana Groźnego, ale skromnego dowódcę straży bez pardonu zawloką do izby tortur, by wydobyć z niego zeznania obciążające kanclerza. Cornelius wzdrygnął się na wspomnienie oprawcy Siłantija, rozżarzonych na węglach kleszczy i sznura zwisającego z sufitu.

No i po trzecie. Aleksandra Artamonowna jest ładna, bez wątpienia. Ale jeśli popatrzeć na sprawę trzeźwo, nie przez pryzmat miłosnego zadurzenia, dziewczyna jak dziewczyna, nic nadzwyczajnego. Dlaczego zakochał się w Saszeńce? Tylko dlatego, że ona jedna w całej Moskowii przypomina szlachciankę o prawdziwie europejskim obyciu i wychowaniu. Ale przecież on, Cornelius, nie jest już młodzieniaszkiem, miał w życiu do czynienia z wieloma różnymi pannami i damami, nie mówiąc o prostych dziewkach i babach. Odrobina zdrowego rozsądku nie zawadzi. W Amsterdamie czy w Paryżu takich jak Saszeńka, a może i lepszych, znajdzie się bez liku. Zwłaszcza jeśli człowiek jest bajecznie bogaty, przystojny i jeszcze niestary.

Nie, nie, to już postanowione, rzekł sobie w duchu Cornelius, zadowolony, że nierozsądne serce ustąpiło przed argumentami rozumu. Jutro rano trzeba zabrać z ukrycia Liberię i ruszać w drogę.

A najpóźniej – pojutrze. No, w każdym razie nie później niż za tydzień. Dogoni Szwedów gdzieś za Torżokiem.

Kapitan westchnął i potrząsnął głową, odpędzając natrętną wizję: szare oczy Saszeńki, patrzące wprost na niego, gdy stali twarzą w twarz.

Przypomniała się Corneliusowi murzyńska opowiastka. A jednak krokodyl w swoim grzęzawisku doczekał się, że luna wpadła prosto w jego szponiaste łapy.

Ostatecznie może zostać w Moskowii choćby i miesiąc. Szwedzka karawana nie jest ostatnia, będą jeszcze inne. Siedzieć tu dłużej byłoby niebezpiecznie, ale tyle można spokojnie zaczekać. Miłosławscy tak szybko się z bojarem nie rozprawią.

A co do książek, zabierze je ze skrytki tuż przed wyjazdem. Niech sobie na razie poleżą w bezpiecznym miejscu. Zwłok Adama Walsera w podziemnym loszku nikt nie znajdzie, a zresztą któż by ich tak gorliwie szukał? Wszyscy uznają zapewne, że niemiecki czarownik wsiadł na miotłę i odleciał do swojego pogańskiego kraju albo i do samego piekła.

Wśliznąć się do pustego domu – nic łatwiejszego.

Odsunąć kamienne płyty, zejść na dół, do loszku. Twarz można osłonić lnianą szmatą, żeby nie czuć zapachu śmierci i rozkładu. A dalej to już całkiem proste. Liberia spoczywa bezpiecznie, zamaskowana werszkową warstwą ziemi.

Odsuń bezecną księgę – i szukaj dalej.

Boris Akunin

***

[1] Opala (ros.) – gniew, niełaska. Na dworze wielkich książąt i carów w XV-XVIII w. wyrażała się w różnych formach sankcji wobec bojarów i szlachty – od zakazu pojawiania się na dworze władcy, poprzez areszt domowy i utratę godności i urzędów oraz konfiskatę majątku, aż do kary więzienia i śmierci (przyp. tłum.).

[2] Z której nie ma powrotu (ang.).

[3] Prikazy – w Rosji XVI – pocz. XVIII w. odpowiednik ministerstw, urzędów resortowych (przyp. tłum.).

[4] Miłej podróży (przyp. tłum.).

[5] Przede wszystkim honor, reszta potem (łac.).

[6] Rosyjskie kobiety (przyp. tłum.).

[7] Rezydencja miejska (ang.) (przyp. tłum.).

[8] Słoboda (ros.) – nazwa licznych osad w państwie moskiewskim w XI-XVII w., których ludność na określony czas zwalniana była od ciężarów feudalnych. Istniały m.in. słobody wojskowe, zakonne, pocztyliońskie, cudzoziemskie, rzemieślnicze (przyp. tłum.).

[9] Właśc. krużało (ros.) – szynk, karczma (przyp. tłum.).

[10] Właśc. cełowalnik (ros.) – szynkarz (przyp. tłum.).

[11] Dwadzieścia dwa (przyp. tłum.).

[12] Trzydzieści (przyp. tłum.).

[13] Czterdzieści trzy (przyp. tłum.).

[14] Właśc. sobaczit’sia (ros.) – wymyślać sobie, kłócić się (przyp. tłum.).

[15] Właśc. łajatsia (ros.) – j.w. (przyp. tłum.).

[16] Właśc. jamszczik (ros.) – pocztylion, woźnica (przyp. tłum.).

[17] Gostinyj Dwor – w dawnych rosyjskich miastach zespół architektoniczny, służący do przechowywania towarów i do handlu, najczęściej zbudowany na planie prostokąta, zwykle z arkadami od strony ulicy (przyp. tłum.).

[18] Właśc. szczi (przyp. tłum.).

[19] Właśc. blażennyj (ros.) – nawiedzony, niespełna rozumu (przyp. tłum.).

[20] Właśc. podjaczij (ros.) – poddiaczy, pisarz kancelaryjny (przyp. tłum.).

[21] Spójrz, spójrz tylko! (niem.).

[22] „Pod Bocianim Gniazdem” (dosł. „Bocian i Koto”, niem.).

[23] Tysiąckrotnie przepraszam, szanowny (franc.-gruz.) (przyp. tłum.).

[24] Sen, sen nocy letniej (ang.).

[25] Dawniej: Fin (przyp. tłum.).

[26] W tył zwrot! (niem.).

[27] Jasne? (niem.).

[28] Z niem. Schlafbank - ława do spania (przyp. tłum.).

[29] Pałacz (ros.) – kat (przyp. tłum.).

[30] Orużejnaja Pałata – kremlowski skarbiec i zbrojownia (przyp. tłum.).

[31] A.S. Matfiejew (Matwiejew), 1625-1682; oprócz wyżej wymienionych funkcji pełnił także od 1671 r. obowiązki szefa carskiej dyplomacji. W r. 1676 popadł w niełaskę. Wrócił do Moskwy w r. 1682. Zginął z rąk strzelców. (przyp. tłum.).

[32] Synchronizacja (ang.) (przyp. tłum.).

[33] Aluzja do słynnego przemówienia propagandowego, podsumowującego osiągnięcia rozwoju gospodarczego ZSRR (przyp. tłum.).

[34] Popularna gruzińska potrawa (przyp. tłum.).

[35] Bohater poematu Lermontowa Mcyri, młody mnich gruziński, oddany w dzieciństwie do klasztoru (przyp. tłum.).

[36] Tytuł popularnego filmu radzieckiego z 1962 r. (reż. M. Romm). Główną rolę młodego naukowca odtwarzał Aleksiej Batałow (przyp. tłum.).

[37] Dawniej największy w Moskwie dom towarowy; obecnie eleganckie centrum handlowe (przyp. tłum.).

[38] Gra słów. Zołotucha (ros.) – skrofuły, zołzy, skrofuloza (przyp. tłum.).

[39] Co przystoi, co jest należne Jowiszowi (bogu) (łac).

[40] Światłość (niem.) W tytułach: jaśnie oświecony (przyp. tłum.).

[41] Pomocy! Pomocy! (niem.).

[42] pismo odręczne (ros.) (przyp. tłum.).

[43] Abrek – dawniej u ludów północnego Kaukazu wygnany ze swego rodu banita, wiodący żywot włóczęgi-rozbójnika (przyp. tłum.).

[44] Nawiązanie do tytułu popularnego filmu (Kawkazskaja plennica) w reżyserii Ł. Gajdaja. Tu chodzi o to, że wielu Rosjan pozostaje na usługach potężnych kaukaskich mafii (przyp. tłum.).

[45] Co pan tu robi, drogi panie? (ang.).

[46] Do usłyszenia (niem.) (przyp. tłum.).

[47] Chodzi o premiera Czernomyrdina. Czarnomor (ros. Czernomor) to postać z utworu Puszkina Rusłan i Ludmiła (przyp. tłum.).

[48] Mowa o bohaterach Córki kapitana Aleksandra Puszkina (przyp. tłum.).

[49] A jutro cały świat (niem.). Fragment sztandarowej pieśni niemieckich faszystów (przyp. tłum.).

[50] Rozumiesz czy nie? (niem.).

[51] Moskiewskij Ugołownyj Rozysk – Moskiewski Wydział Kryminalny (przyp. tłum.).

[52] Skrajna muzułmańska sekta izmailitów, założona ok. 1090 r., w czasie wojen krzyżowych pozostająca na usługach Seldżuków i dokonująca mordów polityczno-religijnych (przyp. tłum.).

[53] Wasza wysokość! Ja… (niem.).

[54] Źli ludzie (ang.).

[55] Mowa o szefie ochrony prezydenta Borysa Jelcyna (przyp. tłum.).

[56] Niech pan osądzi sam (ang.).

[57] W cztery oczy (ang.).

[58] To już głupstwo (ang.).

[59] Chłystowie – powstała w końcu XVIII w. w Rosji sekta religijna (przyp. tłum.).

[60] Cyt. za: Biblia Święta, to jest całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1961, Dzieje Apostolskie 1, 18. Warto dodać, że ten przekład łączy dwie wersje; fragment brzmi bowiem: „…a powiesiwszy się, rozpukł się na poły, i wypłynęły wszystkie wnętrzności jego” (przyp. tłum.).

[61] Pewny na sto procent (ang.).

[62] Chodzi o skojarzenie z dwuczłonowym nazwiskiem bardzo popularnego radzieckiego kompozytora Wasilija Sołowjowa-Siedoja. Ros. siedoj - siwy przyp. tłum.).

[63] Moja nieosiągalna miłości (franc).

Content

Boris Akunin
Skrzynia na złoto

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Boris Akunin