Boris Akunin

Nefrytowy Różaniec

Tytuł oryginału: Нефритовые чётки

Z rosyjskiego przełożyła Ewa Rojewska-Olejarczuk

KSIĄŻKA POŚWIĘCONA

Sanyutei Encho

Edgarowi Allanowi Połączenie

Georges’owi Simenonowi

Robertowi von Gulikowi

Arthurowi Conan Doyle’owi

Patricii Highshmith

Agacie Christie

Washingtonowi Irvingowi

Umbertowi Eco

Maurice’owi Leblancowi

JIGUMO

Na pogrzebie człowieka, który zamierzał zostać buddą, ludzi było aż nieprzyzwoicie mało. Z rodaków jedynie wicekonsul Fandorin, były kolega zmarłego. Erast Pietrowicz stał nad wąskim grobem, do którego młody mnich właśnie opuścił niewielką skrzynkę z kośćmi i prochami, i słuchał monotonnego zaśpiewu bonzy, obracając w dłoniach jedwabny cylinder z krepową wstążką. Wszyscy Japończycy byli ubrani na biało i asesor kolegialny w swoim żałobnym surducie wyglądał jak kruk w stadzie gołębi.

Ale i Japończyków przyszła na przyklasztorny cmentarz zaledwie garstka – pogłoski o straszliwej śmierci pustelnika Meidana przejęły grozą całą tubylczą Jokohamę. W ostatniej drodze prochom ascety towarzyszyli jedynie przeor z alumnem, wdowa z małą córeczką i jacyś dwoje, trzymający się z boku – Fandorin starał im się specjalnie nie przyglądać.

Europejski Settlement, którego liczba mieszkańców, zgodnie z informacją w „Japan Gazette” z 15 sierpnia 1881, właśnie przekroczyła dziesięć tysięcy, nie wierzył w pogańskie zabobony i zignorował pogrzeb z innego powodu. Konsul Weber powiedział do swego zastępcy: „To oczywiście twoja prywatna sprawa, Eraście. Jeśli uznasz to za konieczne – idź, ale bardzo cię proszę, żadnych przemówień nad trumną. Nie zapominaj, że ten typ zdradził swoją wiarę, swoją ojczyznę i całą białą rasę”.

Tak zresztą było rzeczywiście. Człowiek, który w ostatnich latach kazał się nazywać Meidan, wyrzekł się dobrowolnie rangi, szlachectwa, rosyjskiego poddaństwa, wiary prawosławnej, nawet własnego imienia. Przyjął nazwisko swej japońskiej żony, zamiast surduta i spodni zaczął nosić kimono, a później przywdział habit buddyjskiego mnicha i zerwał wszelkie kontakty z rodakami, nawet z Fandorinem, z którym się wcześniej przyjaźnił. W ciągu trzech lat nie widzieli się ani razu. Erast Pietrowicz znał przyczynę tej nieugiętości i, w odróżnieniu od konsula Webera, traktował ją ze zrozumieniem i współczuciem.

Przyczyna owa znajdowała się teraz tutaj, na cmentarzu Świątyni Pomnożenia Cnót, gdzie renegat spędził ostatni okres swego życia. Mała dziewczynka, późne dziecko byłego rosyjskiego poddanego i jego japońskiej żony, siedziała obok matki w plecionym wózeczku i sennie kiwała główką, ukołysana śpiewaniem sutr. Dzieci w takim wieku już doskonale chodzą, a nawet biegają, ale to dziecko przyszło na świat z bezwładnymi, sparaliżowanymi nóżkami. Właśnie wtedy nieszczęsny ojciec poszukał odosobnienia w klasztorze sekty singon. Przyjął imię Meidan, co oznacza Poszukiwacz Prawdy, i postanowił za życia zostać buddą.

Wdowa po zmarłym, Satoko, z całkowicie nieruchomą twarzą stała przy wózku. Oczy miała suche, albowiem publiczne okazanie smutku mogłoby rozstroić obecnych.

Tutaj w ogóle nikt nie objawiał emocji.

Przeor Sōgen, jak przystało buddyjskiemu duchownemu, całą swoją postawą podkreślał, że śmierć to wydarzenie radosne i w pewnym sensie wręcz święto. Cóż, taką wielebny miał pracę.

Mizerny służka siąkał nosem i zerkał do mogiły z nieskrywaną obawą, nie odstępując przeora na krok, ale jego blada, lekko spłaszczona fizys nie wyrażała żadnego żalu.

Kiedy zaś Fandorin, wybrawszy odpowiednią chwilę, przyjrzał się uważniej stojącej na uboczu parze, wydało mu się, że kobieta się uśmiecha. Nie, to nie był uśmiech – raczej grymas chciwej, nienasyconej ciekawości.

Nawiasem mówiąc, ową istotę, której widok budził dreszcz, nazwać kobietą można było tylko przy bardzo dobrej woli.

Na grzbiecie potężnego sługi, w worku przypominającym nieco plecak alpinisty siedział dziwaczny stwór: piękna kobieca głowa z wymyślną, starannie ułożoną fryzurą shimada-mage, osadzona na drobniutkim ciałku czteroletniego dziecka. Potworna istota uważnie śledziła ceremonię, szybko poruszając w prawo i w lewo toczonym podbródkiem. Miniaturowa rączka nerwowo postukiwała wachlarzem po ogolonej głowie sługi.

Fandorin pochwycił spojrzenie błyszczących oczu karlicy i odwrócił się zmieszany. Obecność owej nieszczęsnej postaci czyniła tę i tak smutną ceremonię szczególnie makabryczną.

Na cmentarzu nikogo więcej nie było – tak w każdym razie sądził Fandorin, dopóki jego uwagi nie zwrócił nieprzyjemny dźwięk: jakby ktoś soczyście, z głębi trzewi odcharknął.

Wicekonsul obejrzał się i za niewysokim bambusowym płotem, oddzielającym buddyjski cmentarz od sąsiedniego chrześcijańskiego, zobaczył człowieka w brezentowej kurcie i pasiastej marynarskiej koszuli. Mężczyzna stał oparty o parkan i obserwował ceremonię z wyraźną wrogością. Czerwona, porośnięta szpakowatą szczeciną gęba drgała w gniewnym tiku. Jedna noga gapia obuta była w zdeptany but z cholewą, druga, drewniana, wściekle postukiwała o ziemię.

Jakiś zlot inwalidów, pomyślał Fandorin i natychmiast zawstydził się własnego okrucieństwa.

W tym momencie kuternoga zrobił coś, co sprawiło, że wicekonsul aż poczerwieniał ze wstydu – już nie za siebie, ale za całą europejską rasę. Niesympatyczny gaijin (tak nazywano w Japonii cudzoziemców) splunął przez płot brązową od tytoniu śliną, zaśmiał się ochryple i wykrzyknął po angielsku:

– Małpi pogrzeb! Wszystkich was powinno się zakopać, cholerne makaki!

Wielebny Sōgen spojrzał z ukosa na zakłócającego obrzęd intruza, ale nie przerwał modłów. Wdowa natomiast drgnęła jak uderzona i jej blada twarz stała się jeszcze bielsza. Fandorin wiedział, że Satoko rozumie po angielsku, uznał więc, że nie może puścić płazem tego ohydnego wyskoku.

Z szacunkiem cofnął się o kilka kroków, po czym, starając się zwracać na siebie jak najmniej uwagi, odwrócił się i szybko ruszył w stronę grubianina.

– Wynoś się – powiedział cichym, wibrującym wściekłością głosem. – Bo inaczej…

– A coś ty za jeden, japoński fagasie? – Inwalida wbił w niego nieustraszone spojrzenie wyblakłych oczu. – Nie szczekaj na starego Sylwestra, bo ten ci przefasonuje tę ładną buźkę.

W potężnym łapsku coś szczęknęło i z zaciśniętej pięści wyskoczyło ostrze hiszpańskiego noża.

– Jestem F-fandorin, wicekonsul Imperium Rosyjskiego – przedstawił się Erast Pietrowicz. – A pan k-kim jesteś?

– A ja jestem wicekonsul naszego Pana na tym cmentarzu. Zrozumiałeś, jąkało? – tym samym tonem odparł Sylwester, splunął jeszcze raz i kuśtykając, odszedł w stronę zwieńczonych krzyżami kamiennych nagrobków.

Dozorca cmentarny albo grabarz, domyślił się Fandorin i obiecał sobie, że po pogrzebie koniecznie musi złożyć wizytę proboszczowi – niech skarci tego chama.

Kiedy asesor kolegialny wrócił nad grób, ceremonia była już skończona. Przeor zaprosił wszystkich do siebie na szklaneczkę za duszę zmarłego.

– I oto spełniło się pragnienie Meidana – zamruczał dobrotliwie wielebny, kiedy młody mniszek napełnił czarki podgrzaną sake, którą w klasztorze nazywano hannya, czyli „wrzątkiem wiedźmy”. – Chciał zostać buddą i został, tyle że nie za życia, lecz po śmierci. To nawet jeszcze lepiej.

Chwilę milczeli.

Przez otwarte ściany z ogrodu zawiewał świeży wietrzyk, od czasu do czasu poruszając święty zwój, wiszący nad głową przeora.

– Śmierć bowiem powinna być stopniem w górę, a nie dreptaniem w miejscu. Jeśli już stałeś się buddą, to dokąd miałbyś się wspinać? – ciągnął Sōgen, smakując trunek.

Kobiety – Satoko i ta druga, przypominająca kijankę (Erast Pietrowicz wiedział już, że nazywa się Emi Terada) – modlitewnie rozłożyły ręce, przy czym Emi ze zrozumieniem pokiwała swoją wymyślną koafiurą. Nie klęczała normalnie, jak wszyscy, ale tkwiła w specjalnym kojcu, w którym sługa usadowił ją przed odejściem.

Przewidując, że to zaledwie początek obszernego kazania, Fandorin postanowił skierować rozmowę na inny temat, interesujący go o wiele bardziej niż bogobojne rozważania.

– Na temat śmierci świętego pustelnika krążą najdziwniejsze pogłoski – powiedział. – S-słyszałem zupełnie niewiarygodne rzeczy…

Oblicze przeora rozpłynęło się w dobrodusznym uśmiechu – tak jak należało się spodziewać, Sōgen potraktował nietakt gaijina wyrozumiale. Uśmiech oznaczał: „Tak, tak, niektórzy cudzoziemcy potrafią opanować język japoński równie dobrze jak ten niebieskooki drągal, ale niepodobna ich nauczyć dobrych manier”.

– Tak, nasz spokojny przybytek został poddany ciężkiej próbie. Niektórzy nawet powiadają, że nad Świątynią Pomnożenia Cnót zawisła klątwa. Obawiamy się, że liczba pątników zmaleje. Chociaż, z drugiej strony, wielu przywabi zapewne aura tajemnicy. Świat Buddy niekiedy podobny jest do zalanej słońcem równiny, niekiedy zaś – do ciemnego lasu. – Odwróciwszy się do wdowy, wielebny powiedział miękko: – Wiem, moja córko, jak trudno ci mówić o tym straszliwym zdarzeniu, które zmieniło i ale twoje życie i okryło mrokiem nasze ciche ustronie. Słowa wszakże – to najlepszy środek przeciw rozpaczy, są tak powierzchowne i nieważkie, że oblekając w nie swój smutek, lżejszym czynisz brzemię przytłaczające twą duszę. Im częściej będziesz opowiadać tę straszną historię, tym szybciej twoja dusza odzyska utraconą harmonię. Uwierz mi, wiem, o czym mówię. To nic, te ja i Terada-san znamy wszystkie szczegóły, posłuchamy jeszcze raz.

Ramiona Satoko zadygotały, ale kobieta wzięła się w garść. Ukłoniła się przeorowi, potem Fandorinowi i zaczęła mówić równym głosem, milknąc tylko, kiedy musiała opanować wzruszenie. Słuchacze czekali cierpliwie i po chwili przerwy opowieść zaczynała toczyć się dalej.

Od czasu do czasu wdowa z roztargnieniem gładziła po głowie córeczkę, śpiącą słodko na tatami – zdawało się, że te dotknięcia dodają Satoko sił.

– Zapewne wiadomo panu, Fandorin-san, że mąż od dawna ze mną nie żył. Od czasu narodzin Akiko…

Tu głos opowiadającej załamał się i Erast Pietrowicz skorzystał z tej pauzy by lepiej przyjrzeć się dziewczynce.

Na ogół dzieci urodzone ze związku Europejczyka z Japonką są bardzo ładne, ale biedna Akiko nie miała tego szczęścia. Złemu losowi jakby mało było tego, że dziecko urodziło się kaleką – buzia dziewczynki stanowiła konglomerat najbrzydszych cech obu ras: krogulczy nos, małe podpuchnięte oczka, żółtawe, podobne do pakuł włosy. Asesor kolegialny westchnął i spojrzał w bok, ale tam siedziała okropna Emi, tak że musiał przenieść wzrok na rumianą twarz przeora, chłodzącego lśniącą nagą czaszkę małym wachlarzem.

– Mówił, że książę Siddhartha Gautama też odszedł od żony i swego pierworodnego, że łaknący oświecenia powinien się wyrzec swojej rodziny – mężnie podjęła swą opowieść Satoko. – Ale ja wiem, że w istocie chciał ukarać się za to, że Akiko urodziła się… urodziła się taka. W młodości przebył brzydką chorobę i uważał, że to są jej skutki. Ach, Fandorin-san – po raz pierwszy podniosła oczy na wicekonsula – pan go dawno nie widział. Bardzo się zmienił. Nie poznałby go pan. Nie pozostało w nim prawie nic ludzkiego.

– Meidan posunął się bardzo daleko na Szlachetnej Ośmiorakiej Ścieżce – podchwycił przeor. – Pokonał pierwszy stopień – Właściwego Poglądu, drugi – Właściwego Postanowienia, trzeci – Właściwego Słowa, czwarty – Właściwego Czynu, piąty – Właściwego Żywota, szósty – Właściwego Wysiłku i siódmy – Właściwej Uważności. Pozostał mu ostatni, ósmy – Właściwej Medytacji. Aby go pokonać, Meidan wzniósł w naszym ogrodzie pawilon i całymi dniami kontemplował Lotos, umieszczony w środku Księżycowej Tarczy, aby połączyć swoje kokoro z kokoro Kwiatu, albowiem jedynie wówczas…

– Wiem, co to jest m-medytacja przed wizerunkiem Kwiatu – przerwał mu Fandorin w obawie, że rozmowa zabrnie w ostępy ezoterycznego buddyzmu.

Sōgen znów się uśmiechnął, dobrotliwie skinął dyplomacie głową i tylko rozłożył pulchne rączki. Stojący za jego plecami mniszek wytrzeszczył oczy na wicekonsula.

Erast Pietrowicz skromnie opuścił wzrok. Przebywał w Kraju Wschodzącego Słońca już czwarty rok i w odróżnieniu od większości cudzoziemców z fascynacją zgłębiał tajemnice japońskiego świata, również te o wiele staranniej skrywane niż zwykła medytacja.

– Bardzo proszę, Satoko-san, niech pani kontynuuje – powiedział wicekonsul.

– Żyliśmy osobno. Mąż pozwalał mi się odwiedzać tylko raz w tygodniu. Zamienialiśmy kilka słów, potem przygotowywałam mu furo i podgrzewałam dzbanuszek sake – była to jedyna doczesna przyjemność, na jaką pozwalał sobie w niedzielne wieczory. Kiedy Meidan siedział w beczce z gorącą wodą, ja czekałam w ogrodzie – małżonek nie pozwalał mi przebywać w pobliżu siebie. Potem, dokładnie po godzinie, podawałam mu ręcznik, wylewałam wodę i rozstawaliśmy się do następnej niedzieli…

Satoko umilkła z nisko opuszczoną głową, a Fandorin pomyślał, że chyba tylko japońska żona zdolna jest do takiego poświęcenia, przy czym oczywiście ani razu się nie poskarżyła, nie pozwoliła sobie choćby spojrzeć z wyrzutem.

– Tak było również w ostatnią niedzielę. Napełniłam furo wodą, którą wcześniej przyniosłam ze studni, a potem podgrzałam. Pomogłam Meidanowi wejść, postawiłam obok dzbanuszek i wyszłam pospacerować po ogrodzie – tam, gdzie chowają mnichów i pustelników. To tuż obok miejsca spoczynku mojego męża… – Głos wdowy znów zadrżał, ale opowieść się nie urwała. – Na niebie świecił księżyc w pełni, tak że było zupełnie jasno. Nagle przy ogrodzeniu gaijińskiego cmentarza zobaczyłam wysoką postać w długiej czarnej szacie.

– Przy ogrodzeniu? – zapytał szybko Erast Pietrowicz. – Z tej strony czy z tamtej?

– Najpierw wydawało mi się, że człowiek stoi po stronie cmentarza gaijinów, ale potem postać wykonała dziwny ruch, jakby się wzdrygnęła, i od razu znalazła się bliżej, w klasztornym ogrodzie. Zobaczyłam, że to wędrowny mnich komuso – był w habicie, a na głowie miał tengai.

Tak nazywał się słomkowy kapelusz szczególnego kształtu, osłaniający twarz aż po podbródek, z otworami na oczy. Fandorin często widywał na ulicach Jokohamy tych pozbawionych twarzy pątników, zbierających jałmużnę dla swych przybytków.

– Było w nim coś dziwnego, nie od razu się zorientowałam, co właściwie – dopiero kiedy się zbliżył. Po pierwsze, był strasznie wysoki, nawet wyższy niż pan. Po drugie, szedł jakoś zbyt płynnie – jakby nie stąpał po ziemi, ale płynął nad nią lub się ślizgał. Nie mogłam się dokładnie przyjrzeć, bo nad trawą słała się nocna mgła, a zresztą nie uchodzi gapić się na nogi świętego człowieka. Wzięłam go za gościa świątyni. Pośpieszyłam mu naprzeciw, pokłoniłam się i spytałam, czy mogę mu w czymś usłużyć. Może zabłądził w ogrodzie albo nie może znaleźć wygódki, albo pragnie odpocząć na ławce nad Karpiowym Stawem. Mnich nie odpowiedział. Wyprostowałam się, powoli ogarnęłam wzrokiem jego postać i wtedy zobaczyłam… zobaczyłam, że on nie ma głowy. Przez rzadką słomkową plecionkę przezierała pustka. Bezpośrednio nad ramionami komuso migotała żółta tarcza księżyca. I wtedy wyciągnął do mnie rękę, i ujrzałam, że rękaw habitu też jest pusty – była w nim tylko czerń. A potem już nic nie widziałam, bowiem miłosierny Budda zesłał na mnie omdlenie. Ach, dlaczego demon nie wyssał mojej krwi? I tak byłam nieprzytomna, i niczego bym nie czuła!

Było to jedyne zdanie, które wdowa wymówiła z przejęciem. Erast Pietrowicz wiedział, że Satoko jest kobietą rozsądną, bynajmniej nieskłonną do histerycznych halucynacji, i nie miał pojęcia, co powiedzieć – tak go oszołomiła ta niezwykła historia.

A potworna Emi Terada wykrzyknęła:

– I ona jeszcze pyta! Nie wyssał pani krwi właśnie dlatego, że pani straciła przytomność. Jigumo musi patrzeć ofierze w oczy, inaczej mu nie smakuje. Kto jak kto, ale ja znam jego obyczaje!

– Kto, kto? Jigumo? – powtórzył wicekonsul nieznane słowo. – Opowiedz o Pająku Śmierci, moja córko – rzekł przeor, pochylając się do karlicy. – Pana urzędnika ósmej rangi to zainteresuje. W świecie Buddy wiele jest rzeczy dziwnych i my, żałośni głupcy, często nie potrafimy pojąć owych przerażających zjawisk. Proszę mówić, Terada-san.

Fandorin zmusił się, by patrzeć na pół kobietę, pół dziecko, nie chcąc urazić jej uczuć. Dziwne! Każda część ciała Emi Terady była skończoną doskonałością: i subtelna twarz, i cudowne miniaturowe ciałko, ale połączone ze sobą te dwie piękne połowy tworzyły zaiste przerażającą całość.

– Mój ojciec, dziedziczny właściciel słynnego domu kupieckiego, wyróżniał się pobożnością i dwa razy do roku – przed kwitnieniem sakury i na święto Bon – z całą rodziną wyruszał uroczyście na modły do jakiejś znanej świątyni albo klasztoru – zaczęła ochoczo Emi. Widać było wyraźnie, że opowiadała tę historię wiele razy. – Tak było również tego lata, kiedy ukończyłam czwarty rok życia. Przybyliśmy do tego sławnego klasztoru, by uczcić pamięć przodków. W nocy moi rodzice wybrali się nad rzekę, aby puścić na wodę ofiarny stateczek, a mnie zostawili w pokojach gościnnych pod opieką niańki. Niańka wkrótce zasnęła, a ja, podniecona noclegiem w nowym miejscu, leżałam na futonie i patrzyłam w sufit. Najpierw świecił księżyc i po deskach poruszały się dziwaczne czarne plamy – cienie kołyszących się w powiewach wiatru drzew w ogrodzie. Nagle spostrzegłam, że jedna plama jest gęstsza od pozostałych. Też się poruszała, ale nie w lewo i w prawo, tylko z góry w dół. Nie odrywałam od niej oczu i nagle zrozumiałam, że to nie cień, ale jakiś czarny kłębek czy supeł. Zawisł nad moją pochrapującą niańką, pokołysał się chwilę i ruszył w moją stronę, szybko się powiększając. Zobaczyłam, że to ogromny czarny pająk, który huśta się na zwisającej ze stropu pajęczynie. Chociaż byłam jeszcze maleńka i niewiele rozumiałam, ogarnął mnie okropny strach – taki strach, że zabrakło mi tchu. Chciałam zawołać niańkę, ale nie mogłam.

Emi badawczo zajrzała Fandorinowi w oczy, by sprawdzić, jak dalece jest zafascynowany opowieścią.

Wicekonsul słuchał uważnie, od czasu do czasu wstawiając uprzejme wykrzykniki w rodzaju: „Naprawdę?”, „O!”, „No, no!”, ale karlicy chyba było tego za mało. Ściągnęła złowieszczo brwi i podjęła zdławionym, grobowym głosem:

– Zdjęta grozą zacisnęłam powieki, a kiedy na powrót otworzyłam oczy, zobaczyłam nad sobą mnicha w czarnym habicie i nisko nasuniętym słomkowym kapeluszu. W pierwszej chwili ucieszyłam się. „Jak to dobrze, że przyszedłeś – wykrztusiłam. – Tu był taki wielki, ogromny pająk”. Ale mnich podniósł ramię i z rękawa wysunęła się ku mnie kosmata macka. Była ohydna! Poczułam ostry zapach wilgotnej ziemi, zobaczyłam tuż przed sobą dwa rozjarzone złe ogniki i stwierdziłam, że nie mogę się poruszyć. Od tego miejsca po całym moim ciele zaczęła się rozlewać zimna niemoc. – Maleńka rączka z długimi, polakierowanymi paznokietkami dotknęła gardła. – Jigumo z pewnością wyssałby ze mnie całą krew, ale w tym momencie niańka chrapnęła głośniej. Pająk na mgnienie oka rozwarł szczęki, ocknęłam się i wybuchnęłam głośnym płaczem. „Co? Miałaś zły sen?” – zapytała niańka ochrypłym głosem. W tej samej chwili mnich skurczył się, zamienił w czarną kulę i szybko wzleciał pod sufit. Sekundę później pozostała tylko plama, ale i ona zamieniła się w cień… Byłam za mała, żeby sensownie wytłumaczyć rodzicom, co mi się przydarzyło. Uznali, że zapadłam na gorączkę i przez to moje ciało przestało rosnąć. Ale ja wiedziałam: to Jigumo wyssał ze mnie żywotne soki.

Zaczęła płakać, co zapewne należało do rytuału opowieści. W każdym razie ani Satoko, ani przeor nie próbowali jej pocieszać. Emi płakała bardzo wdzięcznie, zasłaniając twarz wzorzystym rękawem, a potem delikatnie wytarła nos w bawełnianą chusteczkę.

Przeor, uśmiechając się dobrodusznie, powiedział:

– Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Za to my mamy szczęście już od tylu lat okazywać ci gościnność, moja córko. Pani Terada ze sługami i służebnymi mieszka w osobnym domu na terenie klasztoru – wyjaśnił Sōgen wicekonsulowi. – I jesteśmy jej radzi z całej duszy.

Emi zerknęła zza rękawa na dyplomatę i przekonała się, że jej opowieść nie zrobiła na nim zbyt wielkiego wrażenia. Zwróciła się do przeora i odpowiedziała szorstko, z gniewnym błyskiem w oczach:

– Nie dziwota! Wszak mój ojciec płaci za mnie klasztorowi niemałe sumy! Byleby tylko nie musieć patrzeć na moją brzydotę!

I tu rozpłakała się naprawdę, głośno i gniewnie. Sōgen nie poczuł się urażony.

– Skąd możemy wiedzieć, czym jest brzydota? – powiedział pojednawczo. – Najpotworniejszy spośród śmiertelnych będzie piękny w oczach Buddy, a największa piękność może mu się wydać obmierzłą zarazą.

Ten głęboki aforyzm nie pocieszył jednak Emi, która rozszlochała się jeszcze bardziej.

Asesor kolegialny pochylił się ku Satoko i spytał półgłosem:

– A więc nie widziała pani, jak się to stało? Omdlenie było tak głębokie?

– Kiedyśmy znaleźli Satoko-san, pomyśleliśmy w pierwszej chwili, że nie żyje – odpowiedział za wdowę wielebny. – Serce biło wolno, ledwie dosłyszalnie. Lekarzowi udało się przywrócić ją do życia dopiero po wielogodzinnych zabiegach z zastosowaniem chińskich igieł i przyżegania. Do tego czasu ciało nieszczęsnego Meidana już dawno zdążono wynieść. Zaiste żałosny to koniec dla człowieka świątobliwego.

A wszystko dlatego, że mnie nie posłuchałeś, ojcze. – Emi pociągnęła nosem. – Co ja ci powiedziałam, kiedy koło pawilonu znaleziono kupę?

– P-przepraszam, co? – zdumiał się Erast Pietrowicz.

– Niezręcznie mi mówić o takich rzeczach przy stole… – Satoko spojrzała na niego przepraszająco. – Ale na tydzień przed śmiercią, rano, mąż znalazł na progu swojej celi dużą kupę nieczystości.

– Gówna – wyjaśnił krótko przeor słuchającemu z uniesionymi brwiami Fandorinowi. – Potężną. Człowiek by tyle nie nawalił, nawet po zjedzeniu całego worka ryżu z sosem sojowym.

– A Jigumo tak! – wtrąciła Emi z błyskiem w oku. – Postać ma pajęczą, a gówno ludzkie, bo jest demonem. Od razu powiedziałam wtedy Satoko-san: „To podejrzana sprawa, strzeż się. Jakiś nieczysty duch czyha na twojego męża”. Powiedziałam tak czy nie?

– Tak, to prawda – odrzekła cicho Satoko. – A ja się tylko roześmiałam. Nigdy sobie tego nie wybaczę. Ale mój zmarły małżonek nie wierzył w siłę nieczystą i mnie też zabraniał…

– To dlatego, że był gaijinem, chociaż świętym pustelnikiem – docięła jej Emi. – Duszę miał niejapońską. W żadnym razie nie osiągnąłby oświecenia, do końca życia dreptałby na ósmym stopniu.

Po tej nietaktownej uwadze zapadła długa cisza. Przeor zmarszczył czoło, bezskutecznie próbując sobie przypomnieć jakiś zbawczy frazes. Służka wtulił głowę w ramiona. Satoko po prostu spuściła oczy.

– W-wielebny ojcze, czy mógłbym zobaczyć miejsce, w którym umarł Meidan? – zapytał Erast Pietrowicz.

– Oczywiście. Araki pana zaprowadzi. – Przeor skinął na młodego mnicha. – Wszystko panu pokaże i opowie. Poza tym to właśnie on pierwszy znalazł Meidana.

* * *

Asesor kolegialny i jego przewodnik przeszli przez wysypany białym piaskiem dziedziniec, minęli trzykondygnacyjną pagodę i znaleźli się w klasztornym ogrodzie, niezwykle dużym i cienistym.

– Dawniej ogród był jeszcze większy, ale musieliśmy oddać połowę pod cmentarz zamorskich barbarzyńców – powiedział Araki i natychmiast się poprawił, zaczerwieniony: – To jest, chciałem powiedzieć, czcigodnych cudzoziemców.

– A gdzie jest cela Meidana?

– Była za studnią, o, w tych zaroślach – pokazał mniszek. – Ale po tym, co się wydarzyło, ojciec Sōgen dokonał ceremonii oczyszczenia: spalił pawilon do cna, aby przepędzić z przeklętego miejsca złe duchy.

– Spalił? – zasępił się wicekonsul. – No, opowiadaj. Tylko to, co widziałeś na własne oczy. I bardzo proszę, nie pomijaj niczego, żadnych szczegółów.

Araki skinął głową i w skupieniu zmarszczył czoło.

– A więc tak. Obudziłem się o świcie i wyszedłem za potrzebą. Za małą potrzebą. Zawsze po trzeciej w nocy budzę się i wychodzę za małą potrzebą, nawet jeśli przed snem wypiłem tylko jedną filiżankę herbaty. Tak mam skonstruowany pęcherz. Pewnie mój pęcherz…

– Szczegółowo, ale nie aż tak – przerwał mu Fandorin. – A więc, obudziłeś się po trzeciej. Gdzie mieści się twoja sypialnia?

– Młodsi bracia śpią o tam. – Araki wskazał długi parterowy budynek. – Na końcu korytarza mamy własną wygódkę, ale o świcie zawsze wychodzę do ogrodu – wtedy jest taki cudny poranny mrok, pachną kwiaty i już zaczynają śpiewać ptaki…

– R-rozumiem. Dalej.

– W nocy budziłem się kilka razy, bo gdzieś blisko wyły i warczały psy. A kiedy wyszedłem do ogrodu, zobaczyłem, że o tam, koło rynsztoka, zebrała się cała sfora bezpańskich psów. Tłoczyły się, jazgotały. Nic takiego dotychczas się nie zdarzało. Poszedłem, żeby je odpędzić…

– W rynsztoku coś było? – zapytał szybko dyplomata.

– Nie wiem. Nie popatrzyłem. Ale chyba nic, inaczej bym zauważył.

– Dobrze, p-proszę dalej.

– Zamachnąłem się na psy swoim geta [1]. Chyba prawym – dodał Araki, najwyraźniej przypominając sobie szczegóły. – Wiecie, panie, jokohamskie kundle są bardzo tchórzliwe, łatwo je przepędzić. Ale te psy były dziwne. Nie uciekły, tylko rzuciły się na mnie, warcząc i szczekając, tak że nie na żarty się zląkłem i zacząłem uciekać – w kierunku celi Meidana. Psy zostały w tyle, a ja zatrzymałem się koło pawilonu, żeby nabrać tchu, i nagle zobaczyłem coś dziwnego. Pustelnik siedział w beczce z wodą. Wiedziałem, że w niedziele ojciec Meidan bierze furo w ogrodzie, obok swojej celi. Rozkoszuje się ciepłem, czystością, graniem cykad… Ale przecież nie do samego świtu! Meidan miał odrzuconą głowę, więc pomyślałem, że śpi. Pewnie go rozebrało w gorącej wodzie. Ale gdzie jego oku-san? Przecież nie mogła sobie pójść? Zbliżyłem się i zawołałem pustelnika. Potem z szacunkiem dotknąłem jego ramienia. Skóra była całkiem zimna, a woda w beczce w ogóle lodowata.

– Jesteś pewien?

– Tak, aż gwałtownie oderwałem rękę. Robiło się widno i spostrzegłem, że Meidan jest bardzo biały. Tacy biali nie bywają nawet gaijinowie! A potem zobaczyłem na jego szyi dwie czerwone plamki, o tutaj… – Służka wzdrygnął się i z obawą rozejrzał na boki. – Poczułem się nieswojo. Cofnąłem się i wpadłem na oku-san. Leżała w wysokiej trawie i była w czarnym kimonie, dlatego nie od razu ją zauważyłem. No i wtedy zacząłem krzyczeć, pobiegłem do pawilonu braci i poderwałem wszystkich na nogi… Dopiero później mi wyjaśniono, że Meidana zaatakował pająk-demon i wyssał z niego całą krew. Lekarz powiedział, że Jigumo nie zostawił w żyłach zmarłego ani jednej kropelki.

– Ani jednej? Coś takiego… A gdzie jest b-beczka, w której siedział Meidan? Chciałbym ją obejrzeć.

Mniszek spojrzał zdziwiony.

– Jak to gdzie? Ojciec przeor naturalnie kazał ją spalić. Czyż można było pozostawić w świętym przybytku taki nieczysty przedmiot?

– Miejsce zbrodni zadeptane, dowody zniszczone, świadków brak – zamruczał po rosyjsku wicekonsul i westchnął.

Araki odchrząknął i odezwał się nieśmiało:

– Gdybyście zechcieli, panie, wysłuchać mojej nic nieznaczącej opinii, to ojciec Meidan sam sobie winien. Jakże to tak, żeby gaijin postanowił zostać buddą? Nie dziwota, że Jigumo się na niego rozgniewał. Wy też, panie, wiecie zbyt wiele jak na cudzoziemca – nawet to, jak medytować przed wyobrażeniem Lotosu. Bezpieczniej dla was odejść stąd, i to im szybciej, tym lepiej. Jigumo jest gdzieś tutaj, wszystko widzi, wszystko słyszy…

– Dz-dzięki za dobrą radę. – Fandorin skłonił się lekko. Udał się na zgliszcza, pochodził po polanie. W pewnej chwili w zadumie zamruczał głośno, znowu po rosyjsku:

– Cóż za dziwny los. Urodzić się w Petersburgu, ukończyć wydział prawa, dosłużyć się radcy kolegialnego, a potem zostać Meidanem i napoić swoją krwią japońskiego demona…

Przykucnął, pogrzebał w ziemi. To samo zrobił nad rynsztokiem, ale tam spędził więcej czasu – jakieś trzy minuty. Wreszcie pokręcił głową i wstał.

– N-no dobrze, a teraz do przeora.

* * *

Przed wejściem do domu przeora kręcił się osiłek, którego bary służyły Emi Toradzie za środek lokomocji. Wicekonsul przypomniał sobie, jak brutalnie kaleka kobieta traktowała swego sługę. Nie marnowała dla niego słów: jeśli chciała skręcić w lewo, szarpała go za jedno ucho, jeśli w prawo – za drugie; kiedy chciała się zatrzymać, niecierpliwie tłukła go wachlarzem po głowie. Osiłek znosił to z pokorą. Gdy ostrożnie sadowił swą panią w pokoju Sōgena, niechcący zbyt mocno ścisnął ją wielkimi Lipskami. Mała złośnica błyskawicznie wbiła mu w nadgarstek drobne, ostre ząbki – i to tak, że pokazała się krew. Sługa jednak bez szemrania zniósł karę, rozpływając się w przeprosinach.

Mniszek Araki wszedł po schodach, a Fandorin zatrzymał się przy słudze.

– Jak się nazywasz?

– Kenkichi – grubym, tubalnym basem odrzekł osiłek.

Był o parę cali wyższy od Erasta Pietrowicza, to jest niezwykle wysoki jak na tubylca. Pierś jak beczka, szerokie ramiona, a ręce jak hołoble. Spod niskiego czoła spoglądały na gaijina senne, podpuchnięte oczka.

– Pewnie dobrze ci płacą za twoją nielekką służbę? – zagadnął Fandorin, z ciekawością przyglądając się olbrzymowi.

– Mam dach nad głową, jedzenie i dziesięć senów tygodniowo – zahuczał obojętnie Kenkichi.

– Tak mało? Ależ z twoją posturą mógłbyś znaleźć służbę o wiele lepiej płatną!

Sługa milczał.

– Pewnie przywykłeś do swojej pani? Jesteś do niej przywiązany? – drążył zaintrygowany konsul.

– Co?

– Chcę powiedzieć, że pewnie bardzo kochasz swoją p-panią?

Kenkichi szczerze się zdumiał:

– A jak tu jej nie kochać? Jest taka… piękna. Jak laleczka hina-ninyō, którą stawia się na ołtarzu w Święto Dziewcząt.

Zaiste, chacun à son goût [2], pomyślał Erast Pietrowicz, wchodząc na ganek.

* * *

– Ojcze przeorze, szanowne panie, obejrzałem miejsce p-przestępstwa i już wiem, jak zdjąć klątwę z klasztoru – oznajmił asesor kolegialny od progu. – Zrobię to jeszcze dzisiejszej nocy.

Wielebny Sōgen zakrztusił się „wrzątkiem wiedźmy” i głośno rozkaszlał. Emi z przestrachem klasnęła w rączki w szerokich rękawach, a Satoko odwróciła się szybko ku wchodzącemu.

Dyplomata powiódł po wszystkich wesołym, pewnym siebie wzrokiem i usiadł na macie.

– Zagadka bynajmniej nie jest t-trudna – rzucił i sięgnął po dzbanek. – Pozwolą państwo?

– Tak, tak, oczywiście. Pan wybaczy!

Przeor sam nalał gościowi sake, ale niezbyt zręcznie – na stolik spadło kilka kropel.

– Nie przesłyszeliśmy się? Zamierza pan przepędzić demona z klasztoru?

– Nie przepędzić, ale p-pojmać. I zapewniam, nie będzie to wcale trudne. – Erast Pietrowicz uśmiechnął się zagadkowo. – Jak wiadomo, demony mają dwoistą naturę – zjawy i człowieka. No i właśnie na człowieka chcę zapolować.

Trójka pozostałych spojrzała po sobie.

Sōgen odkaszlnął i zauważył delikatnie:

– Wiele słyszeliśmy o pańskich wybitnych zdolnościach, panie wicekonsulu. Wiem, że otrzymał pan order za wykrycie sprawców zabójstwa ministra Okubo. Wiadomo również, że nasz rząd niejednokrotnie zwracał się do pana o radę w wielce skomplikowanych sprawach, ale… Ale to zupełnie inna materia. Tu nie pomogą panu zdobycze techniki i pański nietuzinkowy umysł. Mamy wszak do czynienia nie ze spiskowcem i nie z zabójcą, ale z Jigumo.

Ostatnie słowo przeor wymówił bardzo cicho – tak złowieszczym szeptem, że karliczce Emi ze strachu zadygotał podbródek.

– Skoro zabił – to jest zabójcą. – Erast Pietrowicz obojętnie wzruszył ramionami. – A zabójca nie może pozostać bezkarny. To by poderwało zasady społeczeństwa, czyż nie, święty ojcze?

Przeor westchnął i wzniósł oczy do sufitu.

– Ach wy, ludzie Zachodu, jakże jesteście ograniczeni! Wierzycie tylko w to, co można zobaczyć na własne oczy i czego i nożna dotknąć rękami. I to właśnie zgubi waszą cywilizację. Błagam, Fandorin-san, niech pan nie igra z siłą nieczystą. Nie ma pan ku temu ani dostatecznej wiedzy, ani odpowiedniego oręża. Zginie pan i w ten sposób ściągnie na nasz przybytek jeszcze większe nieszczęście!

I tu Satoko powiedziała cicho:

– Tracisz czas, wielebny ojcze. Dobrze znam pana asesora kolegialnego. Jeśli podjął decyzję, to się nie cofnie. Dziś w nocy Jigumo poniesie karę za śmierć mojego męża.

* * *

O wiele mniej optymizmu okazał szef Erasta Pietrowicza na wieść o zamiarach swego zastępcy.

– Są trzy możliwości – oznajmił z niezadowoleniem konsul, kolejno zaginając kościste nordyckie palce. – Wywołasz skandal dyplomatyczny, lekceważąc wierzenia tuziemców. Wplączesz się w aferę kryminalną i zarobisz nożem. Niczego nie osiągniesz i wystawisz siebie, a zarazem Imperium Rosyjskie, na pośmiewisko przed całym Settlementem. Nie podoba mi się żaden z tych trzech wariantów.

– Jest jeszcze cz-czwarty wariant. Ujmę zbrodniarza.

– Czyli trzy do jednego? – uściślił Weber, zagorzały gracz na wyścigach. – Zakład stoi. Trzysta do stu? Tylko z góry wpłać stawkę. Na wypadek, gdybyś nie wrócił.

Erast Pietrowicz wyłożył na stół sto srebrnych dolarów meksykańskich, konsul – trzysta. Zakład przypieczętowano uściskiem dłoni i Fandorin poszedł się szykować do nocnej eskapady.

Po zastanowieniu doszedł do wniosku, że na spotkanie z japońskim demonem powinien włożyć strój tuziemca. Asesor kolegialny miał w swej garderobie dwa japońskie ubiory: białe kimono z haftowanymi herbami (prezent od księcia cesarskiej krwi za konsultację w pewnej drażliwej sprawie) i czarny obcisły strój, jaki noszą shinobi, mistrzowie z klanu profesjonalnych szpiegów. W tym odzieniu, z twarzą zasłoniętą czarną maską, człowiek staje się w ciemności prawie niewidzialny.

Po krótkim wahaniu Erast Pietrowicz wybrał białe kimono.

* * *

Wyruszył na godzinę przed północą. Przeszedł bulwarem Bund, główną esplanadą Settlementu, minął most Yatobashi i znalazł się na wzgórzu, na którym leżał klasztor Pomnożenia Cnót.

Pora była późna i Erast Pietrowicz nie spotkał nikogo ze znajomych – inaczej musiałby się tłumaczyć ze swego dziwnego stroju.

Minąwszy bramę buddyjskiego przybytku, wicekonsul wszedł nieco wyżej – tam gdzie zaczynał się Cmentarz Cudzoziemski. Furtka była zamknięta, ale to go nie powstrzymało. Zatknął za pas poły swego długiego odzienia i z małpią zręcznością przelazł przez ogrodzenie.

W ciągu dwudziestu lat swego istnienia cmentarz mocno się rozrósł – razem z Settlementem. Trudno było uwierzyć, że jeszcze niedawno ten kawałek ziemi należał do sekty singon – nie pozostało tu nic „pogańskiego”. Światło księżyca, przesączające się przez liście, padało na marmurowe krzyże, żeliwne płotki, pulchne kamienne aniołki. Trafiały się też krzyże prawosławne, naoczne potwierdzenie rosyjskiej obecności nad Pacyfikiem.

Erast Pietrowicz szedł kamiennym chodnikiem, głośno stukając drewnianymi sandałami, i na dodatek pogwizdywał japońską piosenkę. Na jego śnieżnobiałym kimonie rozbłyskiwał iskierkami srebrny haft.

Nagle spostrzegł, że nad niektórymi grobami migocze zupełnie takie samo srebrzyste jarzenie. Przyjrzał się lepiej – i drgnął mimo woli.

Nad ramionami krzyża połyskiwała pajęczyna, w której środku kołysał się ogromny czarny pająk. Erast Pietrowicz powiedział sobie w duchu: „Spokojnie, to japoński pająk długonogi, Heteropoda venatoria, to pora ich nocnych łowów”. Potrząsnął głową i ruszył dalej, pogwizdując głośniej niż przedtem.

Z tyłu rozległ się jakiś dziwny odgłos: jakby szuranie na przemian ze stukotem. Odgłos zbliżał się szybko, ale asesor kolegialny zdawał się go nie słyszeć. Zatrzymał się przy bambusowym parkanie, za którym zaczynała się tubylcza część cmentarza. Przeciągnął się beztrosko.

– Ty wredna małpo! – zasyczał po angielsku łamiący się z wściekłości głos. – Ja ci dam deptać poświęconą ziemię!

Na plecy dyplomaty spadł cios ciężkiej kuli, ale Erast Pietrowicz tak zwinnie uskoczył w bok, że zaostrzony, okuty żelazem koniec tylko musnął jego jedwabne kimono.

– Bezczelne japońskie pokraki! – warknął jednonogi dozorca. – Mało wam tego, że zatruwacie powietrze swoimi pogańskimi kadzidłami i straszycie zmarłych diabelskim wyciem! Jak śmiesz zakłócać nocny spoczynek chrześcijańskich dusz? Drogo mi za to zapłacisz!

Wygłaszając tę tyradę, Sylwester napierał na nocnego intruza, wymachując swoją groźną bronią. Wicekonsul bez trudu uchylał się przed ciosami, cofając się coraz głębiej w gęsty cień drzew.

– Toś ty taki?! – rozjuszył się na pół oszalały kaleka. – Zakopię pod płotem jak psa!

I cisnął w przeciwnika kulą z taką wprawą, że Fandorin ledwie zdążył przykucnąć – inaczej żelazne ostrze przeszyłoby mu pierś. Kula świsnęła w powietrzu i z trzaskiem wbiła się w pień drzewa.

Ale i tego było Sylwestrowi za mało.

Coś głośno szczęknęło i w ręku stróża zabłysło długie ostrze hiszpańskiego składanego noża. Chyba naprawdę chciał zrealizować swój krwiożerczy zamiar.

Tymczasem asesor kolegialny nie miał się już gdzie cofnąć: plecami opierał się o drzewo, z prawej strony miał płot, z lewej – kolczaste krzewy.

Erast Pietrowicz jednak ani myślał się cofać. Przeciwnie, zrobił krok do przodu i potraktował inwalidę bynajmniej nie po dżentelmeńsku: z prawego rękawa kimona wyprysnął cienki stalowy łańcuszek z hakiem na końcu, owinął się wokół drewnianej nogi Sylwestra, szarpnięcie – i stróż runął na wznak. Fandorin przydepnął rękę, ściskającą nóż, a drugą nogą wymierzył niedoszłemu zabójcy kilka niezbyt silnych, ale celnych uderzeń, które odniosły dobroczynny skutek: wściekły kaleka przestał sypać przekleństwami i, jak piszą w starych romansach, spłynął nań błogosławiony spokój.

– Przyjacielu – powiedział łagodnie Erast Pietrowicz. – Mam do ciebie kilka p-pytań.

* * *

Dziesięć minut później nad bambusowym ogrodzeniem mignęła biała, migocząca srebrem postać – wicekonsul przesadził płot, dzielący cmentarz na dwie części, i znalazł się na terenie klasztoru.

Tam zachował się w sposób niezbyt zrozumiały, wręcz intrygujący.

Nadal wcale się nie kryjąc i jakby umyślnie wybierając miejsca najlepiej oświetlone księżycowym blaskiem, Erast Pietrowicz poszedł prosto do studni i odmierzył odległość, dzielącą klasztorne źródło wody od zgliszcz, pozostałych po celi Meidana.

Następnie dokładnie w ten sam sposób zmierzył dystans od pawilonu do rynsztoka i tam się zatrzymał: pogmerał patykiem w ziemi, nie wiadomo po co nasypał jej trochę do. woreczka. Z zadowoleniem przytaknął sam sobie głową.

Następnie wrócił do miejsca, w którym Jigumo uśmiercił swą nieszczęsną ofiarę, ale tam nic już nie zrobił, po prostu usiadł na trawie i zaczął na coś czekać, od czasu do czasu zerkając na kieszonkowy zegarek.

Upłynęło pięć minut, dziesięć, dwadzieścia. Minęła północ, oznajmiając się głuchymi uderzeniami kościelnego dzwonu, dobiegającymi z oddalonego krańca cudzoziemskiego cmentarza.

Na polanie kompletnie nic się nie działo. No, może poza jednym: wicekonsula zaczął morzyć sen. Kilka razy ziewnął, zasłaniając ręką usta. Głowa opadła mu na piersi. Erast Pietrowicz drgnął, przetarł oczy, ale po chwili znów się kiwnął – najwyraźniej nie mógł już zwalczyć senności. Broda znów dotknęła piersi i już się nie podniosła. Oddech asesora kolegialnego stał się głęboki i miarowy.

Gdzieś na drzewie zahukał głośno nocny ptak, ale Fandorin się nie zbudził. Nie obudził go też żuczek, który podjął ryzykowną wspinaczkę z kołnierza kimona na energicznie zarysowany podbródek, a stamtąd na policzek i wysokie czoło Erasta Pietrowicza.

Kiedy jednak w pobliskich zaroślach coś zachrzęściło, całkiem niegłośno – wicekonsul natychmiast się ocknął. Zerwał się, kilkoma susami dopadł krzaków. Rozchylił gałązki i osłupiał.

Na konarze starej koślawej jabłoni wisiała pleciona torba, w której, kołysząc się lekko, siedziała Emi Terada i patrzyła na asesora kolegialnego szeroko otwartymi, migoczącymi oczami.

Na ten złowieszczy widok Fandorin, człek bynajmniej nielękliwy, aż się wzdrygnął.

– To pani?! – wykrzyknął. – Pani?!

Karlica nie odpowiedziała, tylko gniewnie wyszczerzyła białe ząbki.

Asesor kolegialny zrobił krok naprzód i wyciągnął rękę, żeby zdjąć koszyk z gałęzi, ale nie zdążył – z góry spadł mu na głowę potworny cios i Erast Pietrowicz runął bez zmysłów na trawę.

* * *

Ocknął się od ćmiącego bólu w ciemieniu, który jednocześnie miał w sobie coś dziwnie przyjemnego. Jeszcze nie otwierając oczu fandorin spróbował przeanalizować naturę owego dziwnego doznania – i zrozumiał. Ból łagodziły i kompensowały dwie rzeczy: chłód i ciepło. Przy czym chłód otulał samo źródło bólu, co go koiło, a ciepło płynęło z dołu, od karku i szyi.

I dopiero w następnej chwili, rozkleiwszy ciężkie powieki, asesor kolegialny zorientował się, że leży na trawie, w tym miejscu, gdzie upadł. Jego głowa spoczywała na kolanach siedzącej Satoko i była obwiązana chłodną, mokrą tkaniną. Ostrożnie dotknąwszy ciemienia, wicekonsul wymacał tam spory guz i wreszcie wszystko sobie przypomniał.

„Co mi się stało?” – chciał zapytać, ale wdowa po Meidanie pierwsza przerwała milczenie.

– Nie mogłam spać. Znowu. W ogóle nie sypiam, każdej nocy ciągnie mnie do tego przeklętego miejsca. No więc przyszłam. Zobaczyłam na trawie coś białego. Najpierw pomyślałam, że wrócił mój mąż. Ale to był pan. Co się panu stało? Zaatakował pana Jigumo?

Zrozumiawszy, że Satoko nie odpowie na jego pytanie, Erast Pietrowicz usiadł, a potem podniósł się na nogi. Powoli przychodził do siebie. Stłuczenie, ale chyba nie wstrząs mózgu, postawił sam sobie diagnozę i przestał myśleć o guzie. Wicekonsul miał twardą czaszkę.

Podszedł do jabłoni, na której wcześniej wisiała torba z Emi Teradą, i uważnie obejrzał konar, ale nie znalazł żadnych śladów. Gałąź była potężna, pokryta grubą korą. Ani zadrapania, ani przygniecionych liści.

– Pani obwiązała mi głowę… – powiedział, wróciwszy do Satoko. – Jakie to dziwne…

– Co jest dziwne?

– Wszystko. Wszystko tu jest dziwne. Oczywiście nie ma w tym nic niesamowitego, ale jakież to japońskie…

– Nic niesamowitego? – powtórzyła Satoko.

Fandorin usiadł naprzeciw niej na trawie i powiedział konfidencjonalnie, jak do dobrej znajomej, którą zresztą wdowa po jego byłym koledze rzeczywiście była:

– Psy nad rynsztokiem. To raz. Lodowata woda w beczce. To dwa.

– Co to znaczy? – Satoko w napięciu ściągnęła brwi.

– Mnicha Arakiego zastanowiło dziwne zachowanie b-bezpańskich psów, które zgromadziły się nad rynsztokiem i były bardzo pobudzone. Od razu powziąłem podejrzenie, że tam właśnie zlano krew zabitego. Jestem pewien, że analiza gruntu to potwierdzi. – Erast Pietrowicz wyjął z szerokiego rękawa mały woreczek. – A jeśli tak, to znaczy że nie było żadnego demona. I druga sprawa: Araki powiedział, że woda w beczce była lodowata. Wyszedł do ogrodu o świcie, czyli mniej więcej w cztery godziny po śmierci Meidana. Przez ten czas woda by tak bardzo nie ostygła. A każdym razie nie byłaby lodowata – jest lato, noce są ciepłe. Ktoś wypuścił z Meidana całą krew, potem wyczerpał zmętniała wodę i wylał ją do rynsztoka, a następnie przyniósł ze studni świeżą, zimną. Pozostawało mi tylko wykryć, kto to zrobił.

– Ten, kto pana uderzył? – Satoko wskazała na obwiązaną głowę wicekonsula. – Ale przecież pan tego człowieka nie widział.

Fandorin wzruszył ramionami.

– Nie widziałem, ale nietrudno się domyślić. Na tym drzewie w czymś w rodzaju kołyski wisiała pani Terada. Byłem zbyt oszołomiony tym dz-dziwacznym widokiem, inaczej bowiem od razu bym się zorientował, że jej wierny tragarz Kenkichi musi być gdzieś w pobliżu. Poza tym to jedyny człowiek, który mógł zadać mi cios z góry – ten dryblas jest wyższy ode mnie.

– Terada-san? – wykrzyknęła Satoko. – Więc to ona uśmierciła mojego męża?

– Ależ skąd. Maleńka Emi jest po prostu zbyt ciekawska. Słysząc, że zamierzam w nocy urządzić łowy na Jigumo, zawczasu zajęła wygodne miejsce w loży pierwszego p-piętra. Kenkichi zaś rzucił się na mnie, myśląc, że chcę wyrządzić krzywdę jego ubóstwianej pani. Nie, Terada-san nie ma z tym nic wspólnego. Chociaż to wyjątkowo antypatyczna osóbka. Rozpieszczona, kapryśna, a i patrzeć na nią, szczerze mówiąc, to średnia przyjemność. Nie rozumiem, dlaczego pani się z nią przyjaźni?

– Powiem panu – odrzekła Satoko, spuszczając głowę. – Kiedy patrzę na Teradę-san, robi mi się lżej… Moja Akiko przestaje mi się wydawać najbardziej nieszczęsną istotą na świecie… Ale skoro to nie była Terada-san, to kto?

– To właśnie próbowałem ustalić. W tym celu należało p-przesłuchać stróża Cmentarza Cudzoziemskiego. Sądząc z jego zapuchniętej twarzy i nerwowego tiku, osobnik ten zapewne cierpi na bezsenność. Poza tym, jak wywnioskowałem z krótkiej z nim rozmowy, mister Sylwester żywi niezdrowe zainteresowanie sąsiednią posesją. Człowiek ów ma trudny charakter i wątpliwe, czy zechciałby odpowiedzieć na moje pytania, toteż zmuszony byłem urządzić maleńką demonstrację. A raczej p-prowokację. Nie chcę pani zanudzać szczegółami, są nieistotne. Ważne, że człowiek ten w pełni zaspokoił moją ciekawość. Przypuszczenia się potwierdziły. Tak, to on tydzień temu wytrząsnął na progu celi Meidana wiadro nieczystości. Sylwester jest półobłąkany. Ten były marynarz ma idée fixe – wypędzić z cmentarnego wzgórza „bałwochwalców”. Trzynaście lat temu, w czasie zamieszek, napadli na niego roninowie. Ocalał tylko dzięki temu, że zdążył się wdrapać po rynnie, ale ostra klinga ucięła mu nogę. Od tej pory fanatycznie nienawidzi Japończyków i ich „pogańskiej” religii.

– Ach, teraz wszystko rozumiem! – Satoko zakryła usta dłonią. – Mój mąż był dla tego człowieka zdrajcą. Najpierw stróż próbował wykurzyć go z ogrodu, a kiedy się nie udało, uśmiercił, wykorzystując japońską legendę! Myślał, że mnisi się wystraszą i klasztor opustoszeje! Z łatwością mógł udać demona! Wystarczyło, że okrył się habitem, a na nim umocował pleciony tengai. Dlatego przeświecał przez niego księżyc! A poruszał się tak dziwnie, bo ma drewnianą nogę!

Fandorin wysłuchał przypuszczeń wdowy i pokręcił głową.

– Nie, to się nie k-klei. Skąd prosty marynarz miałby znać japońskie legendy? Nawet języka nie chciał się nauczyć. Nie, Sylwester nie jest zabójcą. Ale, tak jak przypuszczałem, widział zabójcę, i to dwukrotnie. Dokuczała mu bezsenność, kilka razy wychodził ze stróżówki, żeby wypalić fajkę, a zabójca potrzebował sporo czasu na realizację swojego p-planu. Poza tym, jak pani pamięta, noc była równie księżycowa jak dzisiejsza.

– Kogo więc widział? – spytała Satoko, nie podnosząc oczu.

– Panią – równie cicho odparł Fandorin. – A kogóż by? Najpierw Sylwester widział, jak kobieta w czarnym kimonie nosiła wiadra do rynsztoka. A kiedy wyszedł drugi raz, niedługo przed świtem, nosiła wodę ze studni do pawilonu. Wiedziałem, że Meidana mogła zabić tylko pani. Ale potrzebowałem potwierdzenia.

– Wiedział pan? – powtórzyła Satoko, nadal nie patrząc na młodego człowieka. – Skąd?

– Nie wierzę w z-zjawy i nie przekonała mnie pani opowieść o bezgłowym mnichu. To raz. Pani z łatwością mogła urzeczywistnić swój zamiar: najpierw napoić męża ziołami nasennymi, domieszanymi do sake, potem przekłuć mu arterię, a na koniec tylko zmienić wodę w beczce. Kiedy chełpiłem się przed przeorem, że jeszcze dzisiejszej nocy schwytam demona, moje słowa były adresowane do pani. Pani powinna była wiedzieć, że nie rzucam słów na wiatr, i skoro mówię tak pewnie, znaczy to, że wykryłem jakieś poszlaki. Nie miałem wątpliwości, że zjawi się pani w ogrodzie, żeby mnie śledzić… Byłem gotów na spotkanie, ale przeszkodziła mi Emi. To przecież ona podsunęła pani pomysł, żeby upozorować napaść Jigumo – kiedy po incydencie z nieczystościami zaczęła krzyczeć o grożącym Meidanowi niebezpieczeństwie?

Odpowiedzi nie było. Przedziałek na opuszczonej głowie Satoko wydawał się nienaturalnie biały. Fandorin pochylił się, żeby mu się lepiej przyjrzeć, i zobaczył, że włosy są farbowane – przy skórze były zupełnie siwe.

– Dwie sprawy jednak pozostały dla mnie z-zagadką – podjął wicekonsul po chwili milczenia. – Dlaczego pani mnie nie zabiła, kiedy leżałem ogłuszony i bezbronny? Cóż by pani szkodziło leszcze raz upozorować atak demona? I druga sprawa: dlaczego zabiła pani męża?

Wiedząc, jak twardy charakter mają kobiety pokroju Satoko, Erast Pietrowicz i tym razem nie czekał na odpowiedź. I się pomylił.

– Nie zabiłam pana, bo nie zrobił mi pan nic złego, pan jedynie spełniał swój obowiązek wobec dawnego przyjaciela – przemówiła wdowa zdławionym głosem. Najpierw powoli, urywanie potem coraz szybciej i szybciej. – Nie, nieprawda… Chciałam przekłuć panu gardło szpilką do włosów. Już podnosiłam rękę. Ale nie mogłam. Nie było we mnie nienawiści… Okazałam się zbyt słaba i zapłacić za to przyjdzie mojej córeczce. Jednak nie potrafiłam jej obronić.

– Nie rozumiem pani. – Fandorin ściągnął brwi. – Co ma z tym wspólnego Akiko?

– On chciał nas rozdzielić. – Satoko poderwała głowę. W jej oczach płonął suchy, nienawistny blask. – Powiedział: „Nie ma po co jej tu trzymać. W Hongkongu jest przytułek dla kalekich dzieci. Wyślemy ją tam i nie będzie dłużej stać między nami. Nie zostanę buddą, zrozumiałem to. Wrócę do ciebie i spróbujemy zacząć od nowa”. Błagałam go, żeby się zlitował, płakałam, ale on był nieugięty. „Nic nie rozumiesz – powiedział. – Tak będzie lepiej dla wszystkich. Za tydzień przypływa statek z Hongkongu, na pokładzie będzie mniszka z przytułku”. Zrozumiałam: oto człowiek, który chciał, ale nie mógł zostać buddą, staje się diabłem. Moja Akiko nie jest potrzebna nikomu na całym świecie prócz mnie. Jest skazana. Wśród obcych ludzi zginie. I wtedy powiedziałam sobie, że muszę zabić Meidana. Ale zabić tak, by nikt mnie nie oskarżył, bo inaczej odbiorą mi córeczkę… Zrobiłam to, co zaplanowałam, i upadłam, i straciłam przytomność, i pewnie bym umarła, ale biegły lekarz przywrócił mi życie. Wszystko na próżno. Zabrakło mi sił, by wbić panu w gardło żelazną szpilkę, i teraz zamkną mnie w więzieniu, a moja córka umrze w przytułku…

* * *

– No i co, Erast, złapałeś Pająka Śmierci? – zapytał konsul Weber, spotkawszy się ze swoim zastępcą przy table d’hôte (obaj panowie byli kawalerami i zazwyczaj jadali śniadania w hotelu Grand, w sąsiedztwie konsulatu).

Trochę blady po bezsennej nocy Fandorin uśmiechnął się z zakłopotaniem.

– Niestety, Karłusza. Miałeś rację: na próżno sterczałem całą noc na tym cholernym cmentarzu. I wyszedłem na skończonego b-bałwana.

– Czyli sto dolarów jest moje. Na przyszłość słuchaj rad przełożonych – rzekł konsul, wkładając do ust płatek rostbefu.

TABLE-TALK

1882 ROKU

Po kawie i likierach zaczęto rozmawiać o różnych tajemniczych sprawach. Pani domu, Lidia Nikołajewna Odincowa, umyślnie nie patrząc w stronę nowego gościa, najmodniejszego mężczyzny sezonu, powiedziała:

– Cała Moskwa mówi, że biednego Sobolewa podobno otruł Bismarck. Czy opinia publiczna nigdy nie pozna przyczyn tej strasznej tragedii?

Gość, którym Lidia Nikołajewna raczyła dzisiaj bywalców swego salonu, nazywał się Erast Pietrowicz Fandorin. Był oszałamiająco przystojny, owiany aurą tajemniczości, a w dodatku nieżonaty. Aby ściągnąć Erasta Pietrowicza do swego domu, gospodyni musiała przeprowadzić skomplikowaną, wielostopniową intrygę, a w takich intrygach była niezrównaną mistrzynią.

Słowa Lidii Nikołajewny skierowane były do Archipa Hiacyntowicza Mustafina, przyjaciela domu od dawien dawna. Mustafin, człowiek subtelnego umysłu, natychmiast zrozumiał intencję gospodyni i odezwał się, zerkając spod zaczerwienionych bezrzęsych powiek na młodego asesora kolegialnego:

– A ja słyszałem, że naszego Białego Generała zgubiła fatalna namiętność.

Wszyscy obecni wstrzymali oddech, jako że Erast Pietrowicz, od niedawna urzędnik do specjalnych poruczeń przy moskiewskim generale-gubernatorze, był, jak powiadamo, osobiście zaangażowany w śledztwo w sprawie okoliczności śmierci wybitnego dowódcy. Gości czekało jednak rozczarowanie: piękny brunet uprzejmie wysłuchał Archipa Hiacyntowicza, zachowując się tak, jakby z całą tą historią nie miał nic wspólnego.

Zapadła niezręczna cisza – sytuacja, do której wytrawna gospodyni nie może dopuścić. Lidia Nikołajewna jednak natychmiast odzyskała kontenans. Uroczo trzepocząc rzęsami, przyszła Archipowi Hiacyntowiczowi z odsieczą:

– Jakież to podobne do mistycznego zniknięcia biednej Polińki Karakin! Pamięta pan tę straszną historię, mon ami?

– Jakżebym mógł nie pamiętać… – rzekł przeciągle Archip Hiacyntowicz, lekkim uniesieniem brwi dziękując za wsparcie.

Kilkoro gości przytaknęło, jakby także sobie przypominając, większość jednak najwyraźniej nigdy nie słyszała o Polińce Karakin, a że Mustafin cieszył się opinią wspaniałego gawędziarza, warto było usłyszeć z jego ust nawet znaną historię. W dodatku zaś Molly Sapiegina, czarująca młoda kobieta, której mąż – co za nieszczęście – poległ rok temu w Turkiestanie, wykrzyknęła zaciekawiona:

– Mistyczne zniknięcie? Jakież to interesujące!

Lidia Nikołajewna usadowiła się wygodniej na krześle, dając w ten sposób do zrozumienia Mustafinowi, że przekazuje ster konwersacji w jego doświadczone ręce.

– Wielu z państwa zapewne pamięta jeszcze starego księcia Lwa Lwowicza Karakina – rozpoczął swą opowieść Archip Hiacyntowicz. – Był to człowiek starej daty, bohater kampanii węgierskiej. Nie aprobując liberalnych prądów poprzedniego panowania, podał się do dymisji i żył w swojej podmoskiewskiej posiadłości niczym indyjski nabab. Bogaty był niesłychanie, teraz arystokracja nie ma już takich majątków.

– Książę miał dwie córki, Polińkę i Aniutę. Proszę zwrócić uwagę: żadnych tam Poline czy Annie – generał wyznawał surowe patriotyczne zasady. Dziewczęta były bliźniaczkami, nie sposób ich było wszakże pomylić, Aniuta bowiem miała na prawym policzku, o tutaj, znamię. Małżonka Lwa Lwowicza zmarła przy porodzie, a książę już się po raz drugi nie ożenił. Zwykł mawiać, że to kłopotliwe, a i nie ma żadnej potrzeby – czyż mało wokół dworskich dziewek? Dziewek zaiste mu nie brakowało – nawet po zniesieniu pańszczyzny. Jak powiadam – Lew Lwowicz prowadził życie prawdziwego nababa.

– Jak panu nie wstyd, Archie? Nie może się pan obejść bez nieprzystojnych żartów? – zbeształa go z uśmiechem Anna Nikołajewna, doskonale wiedząc, że dobrej opowieści nie zaszkodzi, jak mawiają Anglicy, „odrobina soli”.

Mustafin ze skruchą przycisnął dłoń do serca i podjął opowiadanie:

– Polińka i Aniuta były całkiem niebrzydkie, ale też żadne piękności. Wszelako, jak wiadomo, milionowy posag to najlepszy środek kosmetyczny, toteż w tym jednym, jedynym sezonie, kiedy weszły w świat, wywołały wśród moskiewskich kawalerów istną epidemię gorączki. Potem stary książę pogniewał się o coś na naszego czcigodnego generała-gubernatora, wyjechał do swojej Sosnówki i już się stamtąd nie ruszał.

Lew Lwowicz był mężczyzną tęgim, czerwonolicym, z zadyszką – typem zdecydowanie apoplektycznym, można więc było mieć nadzieję, że zesłanie księżniczek długo nie potrwa. Tymczasem mijały lata, książę Karakin coraz bardziej tył i coraz ciężej dyszał, ale bynajmniej nie zamierzał umierać. Kawalerowie czekali, czekali, aż wreszcie zapomnieli o biednych samotnicach.

Sosnówka zaś, choć nazywano ją podmoskiewską, leżała w nieprzebytych lasach powiatu zarajskiego, skąd nie tylko do kolei, ale do najbliższego traktu było co najmniej dwadzieścia wiorst. Jednym słowem – głusza. Niemniej był to istny raj, wspaniale urządzony. Mam tam w pobliżu wioskę, toteż często odwiedzałem księcia po sąsiedzku. W Sosnowce były niezrównane polowania na cietrzewie. A tej wiosny ptactwo wprost samo się pchało na muszkę – takich toków nie widziałem jak żyję. No i zasiedziałem się, tak że cały dramat rozegrał się wprost na moich oczach.

Stary książę już dawno postanowił wznieść w parku belweder w stylu wiedeńskim. Najpierw zaprosił z Moskwy znakomitego architekta, który wykonał projekt i nawet rozpoczął budowę, ale nie doprowadził jej do końca – nie mógł znieść despotyzmu księcia i wyjechał. Do ukończenia budowy ściągnięto gorszego architekta, Francuzika nazwiskiem Renard. Był młody i przystojny. Co prawda, wyraźnie kulał, ale po lordzie Byronie nasze panny nie uważają tego za wadę.

A dalej cóż – sami się państwo domyślacie. Panny siedzą kamieniem na wsi już dziesiąty rok. Mają po dwadzieścia osiem lat, żadnego towarzystwa, co najwyżej przyjedzie na polowanie taki stary ramol jak ja. A tu przystojny młody człowiek, inteligentny, bystry, paryżanin.

Tu należy dodać, że przy całym podobieństwie zewnętrznym księżniczki miały całkowicie różny temperament i charakter. Aniuta była jak Puszkinowska Tatiana: ospała, melancholijna, trochę rezonerka i szczerze mówiąc, nudnawa. Za to Polińka – figlarka, psotnica, „miła jak całus ukochanej i prawa – jak poetów życie” [3]. Mniej też w niej było niż w siostrze cech staropanieńskich.

Renard zadomowił się trochę, rozejrzał i oczywiście zagiął parol na Polińkę. Obserwowałem to wszystko z boku i świetnie się bawiłem, nie podejrzewając, w jak niewiarygodny sposób zakończy się cała ta sielanka. Zakochana Polińka, oszalały od zapachu milionów Francuzik i zżerana zazdrością Aniuta, która, chcąc nie chcąc, musiała wziąć na siebie rolę strażniczki cnoty. Szczerze przyznaję, że ta komedia zajmowała mnie nie mniej niż polowanie na cietrzewie. Tymczasem czcigodny ojciec trwał w nieświadomości, w swojej bucie bowiem nie wyobrażał sobie, by księżniczka Karakina mogła się zadurzyć w jakimś biednym architekcie.

Naturalnie, zakończyło się to skandalem. Pewnego wieczoru Aniuta przypadkiem (a może i nie przypadkiem) zajrzała do altany, przyłapała tam siostrę i Renarda in flagranti delicto i natychmiast doniosła ojcu. Rozwścieczony Lew Lwowicz, cudem uniknąwszy apopleksji, chciał natychmiast przepędzić zbrodniarza. Francuzik ledwie ubłagał, żeby pozwolono mu zostać we dworze do rana – lasy wokół Sosnówki są takie, że samotnego człowieka nocą spokojnie mogłyby zjeść wilki. Gdybym się nie wtrącił, wyrzucono by bałamuta za bramę w jednym surduciku.

Szlochającą Polińkę wysłano do sypialni pod nadzór rozważnej siostry, architekt udał się do swojej oficyny pakować manatki, służba się pochowała i cały gniew księcia przyszło znosić państwa pokornemu słudze. Lew Lwowicz szalał niemal do świtu i kompletnie mnie zamęczył, tak że spałem tej nocy niewiele. A rano widziałem z okna, jak wieziono Francuzika na kolej zwykłą podwodą. Ciągle popatrywał na okna, biedaczek, ale chyba nikt mu nie pomachał na pożegnanie – wyglądał na bardzo zgnębionego.

A dalej zaczęły się cuda-niewidy.

Księżniczki nie zeszły na śniadanie. Drzwi sypialni zamknięte, na pukanie nikt nie odpowiada. Książę znowu zakipiał, zaczął zdradzać objawy nieuchronnej apopleksji i wrzasnął, żeby, do wszystkich diabłów, wyłamali drzwi.

Wyłamali. Wchodzą. Jezu Chryste! Aniuta leży w łóżku jakby w głębokim śnie, a Polińki ani śladu, zniknęła. W domu nie ma, w parku nie ma – jakby się pod ziemię zapadła.

Zaczęto Aniutę budzić i tak, i owak – wszystko na próżno. Domowy doktor, który na stałe mieszkał we dworze, na krótko przedtem umarł, a nowego jeszcze nie przyjęto. Trzeba było posyłać do szpitala powiatowego. Przyjechał lekarz ziemski, z tych długowłosych. Podotykał, pougniatał i powiada: silny rozstrój nerwowy, poleży i ocknie się.

Wrócił woźnica, który odwoził Francuza. Człek wierny, całe życie przy dworze. Boży się, że dowiózł Francuza na samą stację i wsadził do pociągu. Panny z nim nie było. Zresztą jak by się wykradła za bramę? Park w Sosnowce otoczony był wysokim kamiennym murem, przy bramie straż.

Aniuta ocknęła się nazajutrz, ale co z tego! Straciła dar mowy. Nic, tylko płacze, cała drży, dzwoni zębami. Po tygodniu powoli zaczęła mówić, ale z tamtej nocy niczego nie pamiętała. Kiedy zaczynano ją wypytywać – od razu konwulsje. Doktor najsurowiej zabronił, powiedział, że to może zagrażać jej życiu.

No i tak Polińka przepadła. Książę całkiem oszalał. Pisał do gubernatora, do samego cara, postawił na nogi policję. Renarda w Moskwie zaczęto śledzić, ale bez skutku. Francuzik kręcił się na wszystkie strony, szukał zamówień – nic z tego. Nikt nie chciał zwady z Karakinem. No i wyjechał biedak do swojego Paryża.

A Lew Lwowicz wciąż się wściekał. Wbił sobie do głowy, że niegodziwiec zamordował jego ukochaną Polińkę i zakopał zwłoki. Przeryli cały park, wyczerpali staw, zmarnowali bezcenne karpie. Nic. A miesiąc później nadeszła wreszcie apopleksja. Książę siedział przy obiedzie, nagle zarzęził i padł czołem w talerz z zupą. Nic dziwnego, po takich przeżyciach.

Aniuta po owej fatalnej nocy może nie straciła zmysłów, ale bardzo zmienił jej się charakter. Już dawniej nie odznaczała się wesołością, a teraz w ogóle słowem się nie odezwie. I przy najmniejszym hałasie aż podskakuje. Wstyd powiedzieć, ale nie przepadam za tragediami. Uciekłem z Sosnówki, kiedy książę jeszcze żył. Potem przyjeżdżam na pogrzeb – święci pańscy, dwór zmieniony nie do poznania. Zrobiło się tam strasznie, jakby czarny kruk skrzydłem wszystko nakrył. Pamiętam, popatrzyłem i myślę: to miejsce na zawsze pozostanie puste. I tak się stało.

Jedyna spadkobierczyni Aniuta nie chciała tam mieszkać; wyjechała. I to nie gdzieś do stolicy czy do Europy, ale na koniec świata. Administrator wysyła jej pieniądze do Brazylii, do miasta Rio de Janeiro. Sprawdziłem na globusie – to Rio leży akurat naprzeciw Sosnówki, dalej nie sposób już zajechać. Oto jak obmierzła księżniczce ojczyzna. Pomyśleć tylko – Brazylia! Nie ma tam pewnie ani jednej rosyjskiej duszy – zakończył z westchnieniem Archip Hiacyntowicz swoją niezwykłą opowieść.

– Dlaczego? W Brazylii przebywa mój znajomy, k-kolega z poselstwa w Japonii, Karł Iwanowicz Weber – wymruczał w zamyśleniu Erast Pietrowicz Fandorin, który słuchał historii z wielkim zainteresowaniem.

Urzędnik do specjalnych poruczeń miał przyjemny, miękki sposób mówienia i lekkie jąkanie wcale mu nie szkodziło.

– Weber jest teraz posłem przy cesarzu brazylijskim don Pedrze. To bynajmniej nie taki znów koniec świata.

– Doprawdy? – zainteresował się żywo Archip Hiacyntowicz. – A zatem rozwiązanie zagadki jest jeszcze możliwe! Ach, drogi Eraście Pietrowiczu, słyszałem, że ma pan wybitnie analityczny umysł, że każdą tajemnicę rozgryza pan jak orzeszek. Tu oto ma pan zadanie, niemające logicznego rozwiązania. Z jednej strony, Polińka Karakina zniknęła ze dworu – to fakt; z drugiej strony, w żaden sposób nie mogła dworu opuścić – to również fakt.

– Tak, tak – podchwyciło kilka dam jednocześnie. – Drogi panie Fandorin, drogi Eraście Pietrowiczu, strasznie chciałybyśmy wiedzieć, co się tam naprawdę stało.

– Założę się, że Erast Pietrowicz z łatwością rozwiąże ten paradoks – wtrąciła z przekonaniem Odincowa.

– Założy się pani? – powtórzył pośpiesznie Mustafin. – Co pani stawia?

Trzeba wyjaśnić, że oboje – i Lidia Nikołajewna, i Archip Hiacyntowicz – uwielbiali wszelkie zakłady i w tej swojej pasji niekiedy bywali skrajnie lekkomyślni. Najbardziej przenikliwi goście wymienili porozumiewawcze spojrzenia, podejrzewając, że całe intermedium z zagadkową historią, która jakoby przypadkiem się komuś przypomniała, zostało umyślnie ukartowane i młody urzędnik padł ofiarą zręcznie przygotowanego spisku.

– Bardzo mi się podoba pani mały Boucher – z lekkim ukłonem rzekł Archip Hiacyntowicz.

– A mnie pański duży Caravaggio – takim samym tonem odparła gospodyni.

Mustafin tylko pokręcił głową, jakby zdumiony niepohamowanym apetytem Odincowej, ale nie zaoponował – najwyraźniej był pewien zwycięstwa. A może stawka została uzgodniona już wcześniej.

Erast Pietrowicz, oszołomiony nieco tempem wydarzeń, tylko rozłożył ręce:

– Ale nie byłem obecny na miejscu z-zajścia, nie widziałem jego uczestników. O ile się orientuję, nawet policja, mając wszelkie możliwości, nie zdołała niczego osiągnąć. Cóż więc mogę zdziałać ja? W dodatku zdaje się, że minęło już sporo czasu.

– W październiku będzie sześć lat – padła odpowiedź.

– No więc s-sami państwo widzicie…

– Eraście Pietrowiczu, drogi, kochany – rzekła błagalnie gospodyni, kładąc rękę na dłoni asesora kolegialnego. – Niechże pan mnie nie gubi. Przecież już się założyłam z tym szantażystą! Zabierze mi mojego Bouchera i koniec! Ten pan nie ma w sobie ani krzty rycerskości.

– Mój przodek był murzą – potwierdził wesoło Archip Hiacyntowicz. – A u nas w ordzie kobiety trzyma się krótko.

Za to dla Fandorina rycerskość nie była chyba pustym słowem. Młody człowiek potarł palcem nasadę nosa i zamruczał:

– No, chyba że… Za pozwoleniem, panie Mustafin, zauważył pan może bagaż Francuza? Widział pan przecież jego odjazd. Na pewno nie obeszło się tam bez jakiegoś dużego kufra?

Archip Hiacyntowicz zaklaskał w dłonie.

– Brawo. Ukrył pannę w kufrze i wywiózł? A swoją cnotliwą siostrzyczkę Polińka napoiła jakimś paskudztwem, po którym Aniuta wpadła w rozstrój nerwowy? Pomysłowe. Ale nic z tego. Żadnego kufra nie było. Francuzik był goły jak bizun. Przypominam sobie jakieś neseserki, węzełki, kilka pudeł na kapelusze. Nie, drogi panie, pańska wersja nie ma uzasadnienia.

Fandorin zastanawiał się chwilę, po czym zapytał: – Jest pan pewien, że księżniczka nie mogła się zmówić ze strażnikami albo po prostu ich przekupić?

– Absolutnie. Była to pierwsza rzecz, jaką sprawdziła policja.

O dziwo, po tych słowach asesor kolegialny nagle spochmurniał i oznajmił z westchnieniem:

– Wobec tego pańska historia jest o wiele straszniejsza, niż sądziłem.

I po krótkiej pauzie zapytał:

– A proszę mi powiedzieć, czy w domu księcia była kanalizacja?

– Kanalizacja? Na wsi? – zdziwiła się Molly Sapiegina i zachichotała niepewnie, sądząc, że piękny urzędnik żartuje.

Archip Hiacyntowicz jednakże włożył do oka złoty monokl i bardzo uważnie przyjrzał się Fandorinowi, jakby dopiero teraz naprawdę go zobaczył.

– Jak się pan domyślił? Proszę sobie wyobrazić, że we dworze istotnie była kanalizacja. Na rok przed opisywanymi wydarzeniami książę kazał zainstalować wodociąg i kotłownię. I u samego Lwa Lwowicza, i u księżniczek, i w pokojach gościnnych były najprawdziwsze łazienki. Ale co to ma wspólnego ze sprawą?

– Myślę, że pański p-paradoks jest rozwiązany. – Fandorin pokręcił głową. – Ale rozwiązanie jest mocno nieprzyjemne.

– Ale jak?! W jaki sposób? Co się tam stało? – rozległo się ze wszystkich stron.

– Zaraz powiem. Naprzód jednak, Lidio Nikołajewno, chciałbym wydać pani lokajowi pewne polecenie.

I asesor kolegialny, na oczach ogromnie zaintrygowanych gości, skreślił na kartce jakiś liścik i wręczył go lokajowi, cicho szepcąc mu coś na ucho. Zegar kominkowy wybił północ, ale obecni ani myśleli wychodzić. Wszyscy czekali z zapartym oddechem, a Erast Pietrowicz wcale się nie kwapił z demonstracją swego analitycznego daru. Lidia Nikołajewna, dumna ze swojego bezbłędnego wyczucia, które i tym razem jej nie zawiodło w wyborze głównego gościa, patrzyła na młodego człowieka z niemal macierzyńskim rozrzewnieniem – urzędnik do specjalnych poruczeń miał szansę stać się prawdziwą gwiazdą jej salonu. Ależ jej będą zazdrościć Katie Połocka i Lily Jepanczyna!

– Historia, którą nam pan opowiedział, jest nie tyle t-tajemnicza, ile abominacyjna – oznajmił wreszcie z grymasem asesor kolegialny. – To jedna z potworniejszych zbrodni z namiętności, o jakich słyszałem. Nie było to zniknięcie, lecz zabójstwo, i to najgorszego gatunku, kainowe.

– Chce pan powiedzieć, że wesołą siostrę zabiła smutna? – uściślił Siergiej Iljicz von Taube, prezes izby akcyzowej.

– Nie, chcę powiedzieć coś wręcz p-przeciwnego: wesoła Polińka zabiła smutną Aniutę. Ale nie to jest najbardziej koszmarne.

– Zaraz, pozwoli pan! Jak to możliwe? – zdziwił się Siergiej Iljicz, a Lidia Nikołajewna wtrąciła:

– I cóż może być bardziej koszmarnego niż zamordowanie własnej siostry?

Fandorin wstał i przespacerował się po salonie.

– Spróbuję odtworzyć kolejność zdarzeń, tak jak je sobie wyobrażam. A więc, dwie nudzące się p-panny. Przeciekające między palcami, a właściwie już zmarnowane życie – mam na myśli życie kobiety. Bezczynność. Ferment w duszy. Zawiedzione nadzieje. Męczące stosunki z despotycznym ojcem. I wreszcie frustracja fizjologiczna – przecież to młode, zdrowe kobiety. Ach, ogromnie przepraszam…

Asesor kolegialny zmieszał się, czując, że palnął gafę, ale Lidia Nikołajewna nie zbeształa go – tak bardzo mu było do twarzy z tym rumieńcem na białych policzkach.

– Niepodobna sobie nawet wyobrazić, ile tego wszystkiego gromadzi się w duszy d-dziewczyny, znajdującej się w takiej sytuacji – podjął po chwili Fandorin. – A w dodatku tak nietypowej: tuż obok żywe lustrzane odbicie, siostra bliźniaczka. Bez wątpienia nie mogło się tu obejść bez dziwacznej mieszaniny miłości i nienawiści. I oto pojawia się przystojny młody mężczyzna. Zaczyna robić pannom wyraźne awanse – oczywiście niebezinteresownie, ale któraż dziewczyna się nad tym zastanawia? Między siostrami rodzi się nieunikniona rywalizacja, ale wybór zostaje dokonany sz-szybko. Do tego momentu Aniuta i Polińka wszystkiego miały po równo, jednakowo, teraz znajdują się każda w zupełnie innym świecie. Jedna jest szczęśliwa, przebudzona do życia i – w każdym razie na pozór – kochana. Druga czuje się odrzucona, samotna i w związku z tym podwójnie nieszczęśliwa. Miłość odwzajemniona jest egoistyczna. Dla Polińki zapewne nie istniało nic poza namiętnością, nagromadzoną przez długie lata życia w zamknięciu. To było prawdziwe, pełne życie, o którym tak długo marzyła i na które już straciła nadzieję. I nagle wszystko to urwało się w jednej chwili – przy czym akurat wtedy, gdy miłość osiągnęła najwyższy swój szczyt.

Damy słuchały przepojonej uczuciem opowieści pięknego młodzieńca jak urzeczone, a Molly Sapiegina przycisnęła smukłe palce do wycięcia sukni i tak zastygła.

– Najstraszniejsze było to, że winowajczynią t-tragedii okazała się rodzona siostra. Którą, zgodzą się państwo, także można zrozumieć: znosić takie szczęście obok własnego nieszczęścia – do tego niezbędny jest szczególny hart duszy, którego Aniuta nie miała. A zatem, Polińka, która dopiero co znajdowała się w raju, została zeń wygnana. Nie ma na świecie bestii groźniejszej niż kobieta, której odebrano miłość! – wykrzyknął z przejęciem Erast Pietrowicz i znowu się zmieszał, albowiem ta sentencja mogła urazić piękniejszą połowę obecnych.

Protesty wszakże nie nastąpiły – wszyscy niecierpliwie oczekiwali dalszego ciągu i Fandorin podjął w szybszym tempie:

– I tu, pod wpływem rozpaczy, Polińka obmyśla szalony plan – straszny, potworny, ale świadczący o potężnej sile uczucia. A zresztą nie wiem. Może był to pomysł Renarda. Chociaż zrealizować go musiała właśnie dziewczyna… W nocy kiedy pan, Archipie Hiacyntowiczu, podpierał się nosem, słuchając wynurzeń gospodarza, w sypialni dziewcząt rozgrywał się szatański spektakl. Polińka uśmierciła siostrę. Nie wiem, w jaki sposób – udusiła, otruła, tak czy owak obeszło się bez rozlewu krwi, inaczej bowiem w sypialni pozostałyby ślady.

– W śledztwie dopuszczano możliwość zabójstwa – wzruszając ramionami, rzekł Mustafin, słuchający Fandorina z wyraźnym sceptycyzmem. – Ale tu nasunęło się logiczne pytanie: gdzie się podział trup?

Urzędnik do specjalnych poruczeń odrzekł bez chwili wahania:

– Na tym właśnie polega cały k-koszmar. Zabiwszy siostrę, Polińka zaciągnęła ciało do łazienki, tam pocięła je na kawałki i spłukała krew do rury odpływowej. Francuz nie mógł poćwiartować zwłok – nie zdołałby niepotrzeżenie wymknąć się na tak długi czas ze swej oficyny.

Przeczekawszy istną burzę pełnych przejęcia okrzyków, w których najczęściej powtarzało się słowo „Niemożliwe!”, Fandorin przemówił ze smutkiem:

– Niestety, niemożliwe jest cokolwiek innego. Nie istnieje inne rozwiązanie tego z-zadania. Lepiej sobie w ogóle nie wyobrażać, co się działo tej nocy w łazience. Polińka nie mogła posiadać żadnej wiedzy anatomicznej i wątpię, czy dysponowała jakimś bardziej odpowiednim narzędziem niż skradziony kuchenny nóż.

– Nie mogła przecież wrzucić do odpływu kawałków ciała i kości, boby się zatkało! – z niezwykłym u niego podnieceniem wykrzyknął Mustafin.

– Nie mogła. Poćwiartowane c-ciało opuściło dwór w neseserach i pudłach na kapelusze Francuza. Proszę mi powiedzieć, jak wysoko nad ziemią mieściły się okna sypialni?

Archip Hiacyntowicz przymrużył z zastanowieniem oczy.

– Niezbyt wysoko. Chyba na wzrost człowieka. I okna wychodziły na ogród, na trawnik.

A zatem szczątki zostały przekazane właśnie przez okno. Sądząc z tego, że na parapecie nie znaleziono śladów, Renard z zewnątrz podawał Polińce jakieś opakowanie, ta zanosiła je do łazienki, wkładała do niego kolejny kawałek ciała i przekazywała wspólnikowi. Po zakończeniu zaś tego potwornego transportu Polińce pozostało tylko spłukać wannę i obmyć się z krwi…

Lidia Nikołajewna bardzo chciała wygrać zakład, ale gwoli sprawiedliwości nie mogła milczeć:

– Wszystko to jest bardzo przekonujące, Eraście Pietrowiczu, z jednym wyjątkiem. Gdyby Polińka dokonała takiej monstrualnej operacji, z pewnością powalałaby ubranie, a krew niełatwo sprać, zwłaszcza kiedy się nie jest praczką.

Owa praktyczna uwaga nie tyle zaskoczyła Fandorina, ile skonfundowała. Odchrząknął, spuścił oczy i powiedział cicho:

– P-przypuszczam, że przed przystąpieniem do ćwiartowania z-zwłok księżniczka zdjęła ubranie. Zdjęła wszystko…

Kilka dam jęknęło, a Molly Sapiegina szepnęła, blednąc:

– Oh mon Dieu…

Erast Pietrowicz, zapewne w obawie, by ktoś nie zemdlał, jął pośpiesznie mówić suchym, naukowym tonem:

– Całkiem prawdopodobne, że długotrwała utrata przytomności domniemanej Aniuty nie była symulacją, lecz naturalną reakcją psychiczną na straszliwe p-przeżycie.

Wszyscy zaczęli mówić jednocześnie.

– Ale przecież zniknęła wcale nie Aniuta, tylko Polińka! – przypomniał sobie Siergiej Iljicz.

– Ach, to bardzo proste. Polińka narysowała sobie na policzku pieprzyk – wyjaśniła niecierpliwie bystrzejsza Lidia Nikołajewna. – No i wszyscy wzięli ją za Aniutę!

Emerytowany lekarz dworu Stupicyn nie zgodził się z tą opinią:

– Niepodobna! Bliscy świetnie potrafią rozróżniać bliźnięta. Sposób zachowania, tembr głosu, wreszcie wyraz oczu!

– A po co w ogóle taka zamiana? – przerwał lekarzowi generał Liprandi. – Po cóż Polińka miałaby udawać Aniutę?

Erast Pietrowicz zaczekał, aż wyczerpie się strumień pytań i wątpliwości, po czym odpowiedział wszystkim po kolei:

– Gdyby zniknęła Aniuta, ekscelencjo, na Polińkę nieuchronnie padłoby podejrzenie, że zabiła siostrę z zemsty, a wtedy śladów morderstwa szukano by s-staranniej. To raz. Zniknięcie zakochanej dziewczyny jednocześnie z Francuzem wysunęłoby na plan pierwszy hipotezę, że to właśnie ucieczka, a nie zbrodnia. To dwa. No i wreszcie udając Aniutę, mogła kiedyś w przyszłości wyjść za Renarda, nie zdradzając się przedwcześnie. Najprawdopodobniej to właśnie się stało w dalekim Rio de Janeiro. Jestem pewien, że Polińka wyjechała tak daleko od ojczyzny, aby spokojnie się połączyć z obiektem swoich uczuć. – Asesor kolegialny odwrócił się do lekarza dworu. – Pański argument, że bliscy potrafią rozróżnić bliźnięta, jest ze wszech miar słuszny. Wszelako proszę zauważyć, że lekarz domowy Karakinów, którego oszukać z pewnością by się nie dało, niedługo przedtem zmarł. A przy okazji, domniemana Aniuta po owej fatalnej nocy zmieniła się nie do poznania – jakby się s-stała inną osobą. Z uwagi na szczególne okoliczności wszyscy uznali to za rzecz naturalną. W rzeczywistości zaś przemiana nastąpiła w Polińce, ale czyż można się dziwić, że nie pozostało w niej śladu poprzedniej żywości i wesołości?

– A śmierć starego księcia? – zapytał Siergiej Iljicz. – Bardzo dogodna dla zbrodniarki.

– Tak, wielce podejrzana śmierć – zgodził się Fandorin. – Całkiem możliwe, że użyto trucizny. – Autopsji, oczywiście, nie przeprowadzono, uznano nagły zgon za skutek ojcowskiej rozpaczy i skłonności do apopleksji, a tymczasem całkiem prawdopodobne, że po takiej nocy otrucie ojca było już dla Polińki drobnostką. Zresztą nawet dziś nie jest za późno na ekshumację. Trucizna długo się zachowuje w tkance kostnej.

– Założę się, że książę został otruty – powiedziała szybko Lidia Nikołajewna, odwracając się do Archipa Hiacyntowicza.

Ten udał, że nie słyszy.

– Pomysłowa hipoteza. I sprytna – powiedział powoli. – Wszelako trzeba niezwykłej imaginacji, by wyobrazić sobie księżniczkę Karakiną w stroju Ewy, ćwiartującą nożem do chleba zwłoki własnej siostry.

Znów zaczęli mówić wszyscy naraz, z jednakowym zapałem broniąc obu punktów widzenia, przy czym damy skłaniały się głównie ku hipotezie Fandorina, a panowie ją kwestionowali, uważając za niewiarygodną. Sam winowajca sporu nie brał udziału w dyskusji, chociaż słuchał argumentów stron z dużym zainteresowaniem.

– Ach, no i dlaczego pan milczy! – zaapelowała doń Lidia Nikołajewna. – Przecież ten człowiek (wskazała na Mustafina) Baprzecza rzeczom oczywistym, byle tylko nie oddać zakładu! Niechże pan mu powie. Niech pan poda jakieś uzasadnienie, które każe mu zamilknąć!

– Czekam, aż wróci pani lokaj Matwiej – odparł krótko Erast I ‘ietrowicz.

– A dokąd pan go posłał?

– Do kancelariii generała-gubernatora, do punktu telegraficznego, czynnego przez c-całą dobę.

– Ale to przecież na Twerskiej, pięć minut drogi pieszo, a minęła już przeszło godzina – zdziwił się ktoś.

– Kazałem Matwiejowi zaczekać na odpowiedź – wyjaśnił Urzędnik do specjalnych poruczeń i znów umilkł, a uwagę obecnych ściągnął na siebie Archip Hiacyntowicz, który wygłosił obszerną mowę, dowodzącą całkowitego nieprawdopodobieństwa hipotezy Fandorina z punktu widzenia kobiecej psychologii.

W najefektowniejszym momencie, kiedy Mustafin przekonująco prawił o odwiecznych właściwościach kobiecej natury, która wstydzi się nagości i nie znosi widoku krwi, cicho otworzyły się drzwi i wszedł długo wyczekiwany Matwiej. Stąpając bezszelestnie, podszedł do asesora kolegialnego i z ukłonem podał mu złożoną kartkę.

Erast Pietrowicz rozwinął ją, przeczytał, kiwnął głową. Gospodyni, pilnie śledząca wyraz twarzy młodego człowieka, nie wytrzymała i razem z krzesłem przysunęła się do niego.

– No i co? – szepnęła.

– Miałem rację – również szeptem odrzekł Fandorin.

W tym momencie Odincowa triumfalnie przerwała mówcy:

– Dość tych bzdur, Archipie Hiacyntowiczu! Co pan może wiedzieć o kobiecej naturze, skoro nigdy pan nie był nawet żonaty! Erast Pietrowicz ma ostateczny dowód!

Wzięła od asesora kolegialnego blankiet telegraficzny i puściła go z rąk do rąk.

Goście ze zdumieniem przeczytali depeszę, składającą się zaledwie z trzech słów: „Tak. Tak. Nie.”.

„I to wszystko? Co to ma znaczyć? I skąd?” – taki był ogólny ton pytań.

– Telegram został wysłany z rosyjskiej misji w B-Brazylii – zaczął wyjaśniać Fandorin. – Widzicie państwo dyplomatyczną pieczęć? U nas w Moskwie jest noc, a w Rio de Janeiro akurat godziny urzędowania. Właśnie na to liczyłem, każąc Matwiejowi czekać na odpowiedź. Co się zaś tyczy depeszy, to poznaję lakoniczny styl Karła Iwanowicza. Mój liścik brzmiał tak. Matwieju, zwróćcie mi kartkę, którą wam dałem. – Erast Pietrowicz wziął od lokaja papier i przeczytał: – „Karłusza, przekaż szybko, co następuje. Czy przebywająca w Brazylii poddana rosyjska, urodzona księżniczka Karakina, jest zamężna? Jeśli tak, to czy jej mąż jest kulawy? I jeszcze jedno: czy księżniczka ma na prawym policzku znamię? Wszystko to jest mi potrzebne do zakładu. Fandorin”. Z odpowiedzi posła wynika wyraźnie, że k-księżniczka wyszła za mąż za chromego mężczyznę i nie ma żadnego pieprzyka na policzku. Po co jej teraz pieprzyk? W dalekiej Brazylii nie potrzeba się uciekać do takich wybiegów. Jak zatem widzicie, panie i panowie, Polińka żyje i szczęśliwie wyszła za swojego Renarda. Straszliwa bajka ma prawdziwie idylliczne zakończenie. A propos, brak znamienia potwierdza dodatkowo, że Renard był współuczestnikiem zabójstwa i świetnie wie, że poślubił właśnie Polińkę, a nie Aniutę.

– No to każę posłać po Caravaggia – powiedziała ze zwycięskim uśmiechem Lidia Nikołajewna Odincowa do Archipa Hiacyntowicza.

Z ŻYCIA WIÓRÓW

Ktoś miał pecha

Pięć osób? Chyba trochę za dużo, jak na „ściśle poufną rozmowę” – była to pierwsza myśl, jaka przyszła do głowy Erastowi Pietrowiczowi, kiedy wszedł do gabinetu prezesa kompanii kolejowej „Von Mack i Synowie”.

Asesor kolegialny powitał obecnych ukłonem i zatrzymał wzrok na mężczyźnie zasiadającym u szczytu stołu. Był to bez wątpienia baron Siergiej Leonardowicz von Mack, do którego skierowali Fandorina przełożeni w celu odbycia wspomnianej rozmowy. Należało oczekiwać, że baron przedstawi urzędnika do specjalnych poruczeń pozostałym: łysemu jegomościowi o ponurej fizjonomii, zapłakanej niemłodej kobiecie i dwóm młodym ludziom o jednakowych, nieco rybich oczach (Siergiej Leonardowicz miał takie same – więc chyba bracia). Wszyscy poza łysym byli w czerni, a trzej bracia von Mack mieli jeszcze żałobne opaski na rękawach.

O dziwo, żadne prezentacje nie nastąpiły. W odpowiedzi na ukłon szef przedsiębiorstwa jedynie lekko skinął głową i wyjaśnił, zwracając się do ponurego jegomościa:

– Może pan kontynuować. To… Przyjaciel rodziny. Bez znaczenia – i machnął lekceważąco ręką. – Proszę, panie Waniuchin. Zaczął pan mówić o Sternie.

Erast Pietrowicz nie przywykł, by machano na niego ręką jak na muchę czy komara, i lekko uniósł brew, usłyszawszy wszelako nazwisko ponurego jegomościa, cofnął brew na miejsce.

Ach, więc to on. Sam Zosim Prokofjewicz Waniuchin.

Fandorin wiele słyszał o tym człowieku, ale widział go po raz pierwszy i szczerze mówiąc, nieco się rozczarował. Waniuchin, żywa legenda policji wywiadowczej, przypominał lokaja z bogatego, ale niezbyt dystyngowanego domu: naga czaszka z obu stron obramowana niedorzecznymi bokobrodami, kołnierzyk co prawda lśniąco biały, ale przesadnie okazały halsztuk, a do tego perłowa szpilka, kompletnie niepasująca do malinowej kamizelki. Ale jakże oceniać człowieka, a przy tym mężczyznę, po ubraniu? W swoim czasie Waniuchin rozwiązał wiele zagmatwanych spraw. Pomyśleć tylko: zwykły policjant, a dosłużył się generała, naczelnika petersburskiej policji kryminalnej – wszystko zaś dzięki wrodzonemu sprytowi i zaciętości buldoga.

Spojrzenie miał Waniuchin przenikliwe. Kłujące oczka wręcz wpiły się w Fandorina.

– Za pańskim pozwoleniem, gdzie „przyjaciel rodziny” przebywał szóstego tego miesiąca? – zapytał petersburżanin, zwracając się do najstarszego von Macka. \

Sposób mówienia Zosima Prokofjewicza był wyjątkowo nieprzyjemny – złośliwy, jakby z góry niedający wiary temu, co powie rozmówca. Waniuchin niejako dawał do zrozumienia prezesowi: możesz sobie być magnatem i stokrotnym milionerem, a ja to mam gdzieś, dla mnie wszyscy są jednakowi.

Fandorin był wprawdzie wrogiem wszelkiej niegrzeczności, ale ta maniera raczej mu się spodobała. Widać nie bez kozery powiadają o Waniuchinie, że jest człowiekiem niezależnym i wykonuje swoją pracę, nie bacząc na rangi.

– Dopiero co wrócił po długiej nieobecności – odpowiedział śledczemu Siergiej Leonardowicz i Zosim Prokofjewicz natychmiast stracił całe zainteresowanie nowo przybyłym, nawet nie spytał o jego nazwisko.

– Zatem do rzeczy, uprzejmie prosim, powiedział Zosim – niezbyt dowcipnie zażartował Waniuchin (sądząc po lekkim grymasie, jaki wykrzywił beznamiętne oblicze prezesa, powiedzonko to zabrzmiało już nie pierwszy raz). – Pański ojczulek, a pani małżonek – tu śledczy z przesadnym szacunkiem skłonił się niemłodej damie – poczuł się źle w nocy z szóstego na siódmy i godzinę później był już, jak to mówią, na łonie Abrahama.

Dwaj młodzi ludzie wymienili oburzone spojrzenia, dotknięci tonem śledczego, jeden nawet zrobił gwałtowny ruch, ale Siergiej Leonardowicz lekko zmarszczył czoło i młodsi bracia natychmiast wzięli się w garść. Najwyraźniej w rodzinie von Macków bardzo przestrzegano subordynacji.

– Zaledwie pół godziny później w swoim skromnym mieszkanku oddał Bogu ducha w strasznych konwulsjach sekretarz zmarłego, niejaki Nikołaj Stern. W konwulsjach, jako że nad tym mało znaczącym osobnikiem lekarze nie skakali i nikt nie łagodził jego mąk kamforą czy innymi najnowszymi środkami. – Śledczy zawiesił głos i powiódł ironicznym spojrzeniem po członkach jednej z najbogatszych rodzin imperium. – A teraz przenieśmy się myślą do biur szacownego przedsiębiorstwa panów, to jest do miejsca, w którym się właśnie znajdujemy. Albowiem trzeci akt tragedii rozegrał się tutaj. Przed świtem odźwierny usłyszał krzyki, dobiegające z korytarza, gdzie mył podłogę nocny sprzątacz Krupiennikow. Nieszczęśnik ten, zanim wyzionął ducha, odbył z odźwiernym krótką rozmowę. Jeśli można to nazwać rozmową. Krupiennikow krzyknął: „Pali na wnątrzu! Nie wytrzymam!”. Odźwierny zapytał: „Zjadłeś coś nieświeżego?”. „Nicem nie jadł – Zosim Prokofjewicz w wyraźną przyjemnością przytaczał prostą gwarę sprzątacza – jenom popił pańskiej pachniącej herbatki z imbryka”. I minutę później dusza Krupiennikowa dołączyła do owych dwóch, które odleciały wcześniej.

Ponieważ wszystkie te fakty były już Fandorinowi znane (po rozmowie z generałem-gubernatorem zdążył krótko zapoznać się ze sprawą), młody człowiek nie tyle słuchał, ile się przypatrywał.

Przede wszystkim interesował asesora kolegialnego najstarszy syn zmarłego przedsiębiorcy, spadkobierca całego interesu. Był to dość przystojny, jeszcze młody brunet o regularnych, ale jakichś bardzo zimnych rysach twarzy. Swą początkową opinię o „rybich” oczach Erast Pietrowicz nieco zmodyfikował. We wzroku młodszych braci istotnie migotało białawe lśnienie bałtyckiego śledzia, ale oczy Siergieja Leonardowicza błyszczały nie rybią łuską, lecz stalą. Sądząc z tego błysku, przedsiębiorstwo otrutego magnata znalazło się w silnych rękach.

Dwaj młodsi von Mackowie nie wyróżniali się niczym szczególnym, ot, młodzieńcy, ale wdowa spodobała się Erastowi Pietrowiczowi: czuło się, że ta kobieta potrafi i mężnie cierpieć, i po kobiecemu współczuć. Szlachetna twarz.

Wiele o rodzinie von Macków mówił też wygląd gabinetu.

Stąd rozciągała się na tysiące kilometrów stalowa pajęczyna, w której pulsowała krew olbrzymiego mocarstwa; tu mieścił się mózg, kierujący pracą dziesiątków tysięcy ludzi; jeden Bóg wie, ile milionów rubli, franków i marek wystukały kostki liczydeł, leżących na tym stole – a tymczasem umeblowanie było bardzo proste, wręcz ascetyczne. Znajdowało się tu tylko to, co niezbędne (szafa ogniotrwała, półki na dokumenty, stół, kilka foteli i krzeseł; mapy; najnowszy aparat Bella), i nic poza tym (ani obrazów, ani rzeźb, ani dywanów). Tak ostentacyjne podkreślanie spartańskiego stylu oznaczało: my nie marnujemy pieniędzy na głupstwa, u nas każda kopiejka musi pracować. Idea dla rosyjskiej przedsiębiorczości egzotyczna, niemal nie do pomyślenia.

Co jednak miało oznaczać dziwne przyjęcie, jakie spotkało tu urzędnika do specjalnych poruczeń?

W tym momencie Erast Pietrowicz musiał się znów skupić na relacji śledczego, ponieważ Waniuchin zaczął omawiać wyniki badań laboratoryjnych, które najwyraźniej dopiero co otrzymał.

– Zatem, uprzejmie prosim, powiedział Zosim, przejdźmy do imbryka, z którego sprzątacz tak nieszczęśliwie napił się pańskiej herbatki. Moskiewska policja przy całej swojej niezdarności jednak przekazała imbryk do laboratorium. Na nasze szczęście Krupiennikow był opieszały i jeszcze nie zdążył umyć naczynia.

Słowom tym towarzyszyło tak złe spojrzenie, skierowane na starszego von Macka, że Fandorin cały się sprężył i też popatrzył na barona. Temu drgnął kącik ust i był to jedyny wyraz jego uczuć.

– Dlaczego wciąż pan mówi ogródkami? – nie wytrzymał najmłodszy z braci, z czarnym puchem nad górną wargą. – Co wykazało badanie czajnika?

Waniuchin popatrzył na młodzieńca z wyniosłym niezadowoleniem.

– Proszę się nie zapominać, młody człowieku! Urodzić się w rodzinie bogaczy to jeszcze nie zasługa. Rozmawiasz pan z rzeczywistym radcą stanu, odznaczonym Gwiazdą Orderu Świętego Włodzimierza! To u was w Moskwie modlą się do złotego cielca, a ja nie jestem jego fanatykiem, jestem śledczymi Przybyłem tu nie na wasze skinienie, ale dla zbadania sprawy potrójnego zabójstwa! I schwytam zbrodniarza, kimkolwiek by był, tego możesz pan być pewien!

Było widać, że Zosim Prokofjewicz już dawno chciał to wszystko powiedzieć: i o swojej randze, i o orderze, i o tym, że jest przede wszystkim śledczym. Zapewne właśnie po to wystawiał na próbę cierpliwość von Macków, by mieć pretekst do pokazania bogaczom, gdzie jest ich miejsce i kto tu rządzi.

– Wołodia nie chciał pana obrazić, ekscelencjo – odezwała się łagodnie dama. – Proszę, niech pan kontynuuje.

Waniuchin posapał jeszcze trochę i podjął wciąż tym samym jadowitym tonem, popatrując głównie na Siergieja Leonardowicza:

– W herbacie z miętą znaleziono arszenik. Truciciel obszedł się bez arystokratycznych cykut i cyjanków. Nawiasem mówiąc, postąpił całkiem niegłupio. Wszak arszenik, w odróżnieniu od trucizn bardziej wyszukanych, można dostać w każdej aptece, a niekiedy nawet w sklepach żelaznych. Nadzwyczaj chodliwy towar – jak wiadomo, szczurów i myszy jest w tym mieście więcej niż dwunogich mieszkańców. To tak na marginesie. Teraz przejdę do faktów.

Śledczy poszeleścił papierami, przeglądając notatki.

Fakt numer jeden: nieboszczyk baron zawsze wieczorem pijał herbatę z miętą, o jednej i tej samej porze.

– Leon cierpiał na żołądek, mięta łagodziła bóle – powiedziała ze smutkiem wdowa.

– I zbrodniarz dobrze o tym wiedział – podchwycił Waniuchin. – Fakt numer dwa: punktualnie o wpół do ósmej pokojówka biurowa Maria Lubakina podała do gabinetu imbryk. Potwierdzają to kanceliści, których tego dnia zatrzymano po godzinach. Około dziewiątej wszyscy wyszli, w gabinecie zostali tylko prezes i sekretarz. Wedle świadectwa odźwiernego obaj opuścili budynek prawie jednocześnie, wpół do jedenastej. Baron w karecie, sekretarz Stern oczywiście na własnych nogach. Sądząc z pozostawionych na stole filiżanek, pryncypał raczył poczęstować biednego Sterna herbatą. Nie daj nam, Panie Boże, takiej łaskawości.

Tu nie wytrzymał nawet zimnokrwisty Siergiej Leonardowicz.

– Proszę, aby pan zmienił ton, jest obraźliwy – powiedział głucho, ze spuszczonymi oczyma. – Ojciec nie był człowiekiem wyniosłym i traktował swoich podwładnych z szacunkiem. Skoro do gabinetu podano herbatę, jest rzeczą naturalną, że ojciec zaproponował ją sekretarzowi.

Zostało to powiedziane bez nacisku, ale z taką godnością, że nawet stary wilk Waniuchin nieco spokorniał.

– A więc dobrze. Napili się herbaty z arszenikiem i wyszli, a resztki wychłeptał nieszczęsny bałwan Krupiennikow. Truciciel nie spodziewał się takiego rezultatu. Gdyby umarł tylko baron, sprawa zapewne by przyschła. Ojciec panów był niezdrów, często miewał ataki bólu i nudności. Policji nawet do głowy by nie przyszło kwestionować przyczynę śmierci. Ale ktoś miał wielkiego pecha: trzy zgony za jednym zamachem! Coś takiego nawet tutejszej policji musiało się wydać podejrzane – petersburżanin znów wsadził szpilę moskiewskim kolegom. – Że nie zaczęli się nad tym głowić sami, tylko poprosili mnie – to się chwali. Zosim Waniuchin zna się na swojej robocie. Jedno umyślne morderstwo i dwa przypadkowe to dożywotnia katorga – z naciskiem powiedział śledczy, nie odrywając bacznego spojrzenia od Siergieja Leonardowicza. – Gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą. I właśnie po tych wiórach znajdę zbrodniarza. Nie zajmie to wiele czasu. Od „kto na tym korzysta” do „kto winien” droga niedaleka. Mam honor się pożegnać. Nie na długo.

Z tymi złowieszczymi słowy Waniuchin wstał, skłonił się wdowie i wyszedł. Braci von Macków nie zaszczycił ukłonem, a na Fandorina nawet nie spojrzał.

Ściśle poufna rozmowa

Zanim to jednak nastąpiło, Erast Pietrowicz już postanowił w duchu, że nie weźmie tej sprawy. Wprawdzie grubiańskie zachowanie Waniuchina wzbudziło w nim niesmak, ale Fandorin dobrze go rozumiał. Bardzo bogaci ludzie przypominają chorych, cierpiących na jakąś wstydliwą przypadłość. Czują się niezręcznie wobec otoczenia, a otoczenie czuje się niezręcznie z nimi. Zapewne nawet najzwyklejsze ludzkie uczucia – miłość, przyjaźń – są takiemu Siergiejowi Leonardowiczowi najzupełniej obce. Zawsze będzie miał na dnie serca podejrzenie: narzeczona kocha nie mnie, lecz moje miliony; kolega przyjaźni się nie ze mną, ale z moimi kolejami.

No, a poza tym jakaż obrzydliwa pycha! Książę Władimir Andriejewicz mówił, że młody von Mack prosi, wręcz błaga, by Erast Pietrowicz przyszedł do niego na ściśle poufną rozmowę. A on nie raczył się nawet przywitać.

Fandorin czuł się dotknięty i gdy za śledczym zamknęły się drzwi, też chciał się w milczeniu odwrócić i wyjść (nikt go nawet nie poprosił, by usiadł).

Ale nowy prezes kompanii „Von Mack i Synowie” uprzedził jego zamiar.

– Na miły Bóg, proszę mi wybaczyć! – wykrzyknął, zrywając się z miejsca. – Zaraz wytłumaczę panu moje dziwne zachowanie… Mamo, pozwól, to jest właśnie pan Fandorin, w sprawie którego byłem u gubernatora. Eraście Pietrowiczu – to moja matka Lidia Filaretowna oraz moi bracia – Władimir i Aleksander.

Dama uśmiechnęła się życzliwie, obaj młodzieńcy zerwali się, z szacunkiem skłonili głowy i siedli na powrót.

– Proszę siadać – prezes kompanii wskazał gościowi fotel obok siebie. – Ach, nie ma pan pojęcia, jak żałuję, że od razu nie posłuchałem rady Władimira Andriejewicza! Powiedział mi jeszcze na pogrzebie: „Na cóż panu wciągać w tę sprawę Petersburg? Niech pan poprosi Fandorina, on to rozwiąże”. Ale ja koniecznie chciałem, żeby zajął się tym sam Waniuchin. O, jak mało wiarygodna jest u nas w Rosji reputacja!

Erast Pietrowicz przeszedł wzdłuż długiego stołu, najwyraźniej przeznaczonego do narad, i usiadł. Widząc go z bliska, Siergiej Leonardowicz z niepokojem ściągnął brwi.

– Ależ pan jesteś bardzo młody jak na takie stanowisko! – wyrwało mu się mimo woli (z daleka Fandorin, dzięki siwym skroniom, wydawał się starszy niż w rzeczywistości).

– Tak jak pan na s-swoje – odparł sucho asesor kolegialny, któremu nie spodobała się ta uwaga. – Zdaje się, że zamierzał mi pan coś wyjaśnić?

Baron szacował go wzrokiem. Widać było, że niełatwo go wprawić w zakłopotanie.

– … No cóż – przemówił wreszcie, chyba podjąwszy decyzję. – Spróbujmy. Książę obiecał, że przekaże pana do mojej dyspozycji na czas nieograniczony…

Fandorin zarumienił się lekko. W rozmowie z nim gubernator wyraził się co prawda delikatniej, ale nie zmieniało to istoty rzeczy: asesor kolegialny istotnie został „przekazany do dyspozycji” temu bogaczowi.

Jeszcze jeden afront, jeszcze jedna oznaka wyniosłości – i wychodzę, powiedział sobie urzędnik do specjalnych poruczeń. Co z tego, że von Mackowie dali sto tysięcy na Świątynię [4], co z tego, że ufundowali dwa przytułki – to jeszcze nie powód, żeby urzędnik państwowy był na posyłki u worka pieniędzy.

Ale prezes wcale nie był wyniosły – po prostu rzeczowy i bardzo zaniepokojony.

– Nie chciałem ściągać na pana uwagi, żeby miał pan możność spokojnie poobserwować śledczego i wyrobić sobie zdanie o jego metodach. Jest też inny powód, ale o tym później. A więc, co pan sądzi o rzeczywistym radcy stanu Waniuchinie?

We wzmiance o randze Zosima Prokofjewicza zabrzmiała chyba nutka ironii, ale oblicze barona pozostało pochmurne. Fandorin zaczął z ociąganiem:

– Kiedyś pan Waniuchin był zapewne dobrym detektywem, ale jego t-talenty to już przeszłość. To raz. Jest zbyt pewny siebie, co ogranicza pole widzenia. To dwa. Już wybrał główną hipotezę i nie zamierza rozpraszać się na inne. To trzy. Ta hipoteza zaś jest dla pana wysoce nieprzyjemna. To cztery.

– Że to ja otrułem ojca, aby przejąć spadek? – Siergiej Leonardowicz kiwnął głową, wymieniwszy spojrzenia z rodziną. – Hm, tak… Bardzo potrzebujemy pańskiej pomocy, panie Fandorin.

– Żebym zdjął z pana p-podejrzenie?

Starszy von Mack skrzywił się.

– Ależ nie. Martwią mnie nie podejrzenia Waniuchina, ale to, że śledztwo zmierza w niewłaściwym kierunku. On zapewne w końcu zrezygnuje z hipotezy, która wydaje mu się taka logiczna, ale wtedy będzie za późno.

– Nie c-całkiem rozumiem. W jakim sensie „za późno”? Chce pan powiedzieć, że prawdziwy winowajca uniknie kary?

– Ach, znowu mnie pan nie zrozumiał! – w głosie barona pojawiła się nutka irytacji. – Winowajcę oczywiście należy ukarać, tego wymaga prawo i interes społeczny. Ale najważniejsze jest co innego!

– Co mianowicie?

– Business – powiedział ostro Siergiej Leonardowicz. – Szkoda, że w naszym języku nie ma tego słowa, „przedsięwzięcie” brzmi zbyt górnolotnie. Mój ojciec żył dla businessu, a ja jestem jego synem. Wszyscy von Mackowie są tacy.

Młodsi bracia jednakowo wysunęli dolną szczękę i ściągnęli brwi, a wdowa westchnęła i przeżegnała się.

Zaiste, bycie zbyt bogatym jest niezdrowe dla umysłu i serca, znów pomyślał Fandorin, głośno zaś zapytał:

– Czy dobrze rozumiem, że ma pan inną wersję wydarzeń?

– Tak. I mówiłem o niej Waniuchinowi, ale powiedział: „Chcesz mnie pan wykorzystać, by rzucić cień na konkurenta? Nie ma głupich”.

Baron podniósł się i podszedł do mapy, zajmującej niemal całą ścianę.

– Konkurencja w businessie kolejowym naszego kraju jest wyjątkowo bezwzględna. Szyny podkłady, lokomotywy, stacje, mosty – oto, z czego powstają i na czym padają olbrzymie majątki. Proszę tylko spojrzeć! Jakież pole działania! Jakież możliwości! Gdzież tam Amerykanom z ich Trans-American do Rosji. Cudo, nie kraj! Ileż tysięcy kilometrów dróg żelaznych można w nim zbudować!

Jak widać, Rosję można kochać również za to, zdziwił się Erast Pietrowicz, patrząc, jak czule ręka von Macka gładzi Ural, Stepy Orenburskie i Syberię.

– Dla zdobycia kontraktów przedsiębiorcy dają łapówki, szpiegują się nawzajem, a jeśli zajdzie potrzeba, to i… – Siergiej Leonardowicz wymownie przeciągnął palcem po gardle. – Ojciec zawsze mawiał: „Business to wojna, a kompania to armia”. Od siebie zaś dodam: śmierć dowódcy w kulminacyjnym momencie bitwy – to prawie zawsze klęska… No, a po tym wstępie do rzeczy. Rząd właśnie podejmuje decyzję, kto dostanie kontrakt na budowę Linii Południowo-Wschodniej. Preliminarz – trzydzieści osiem milionów! Nawet dla naszej kompanii jest to sprawa wielkiej wagi, a dla Mosołowa – po prostu kwestia życia i śmierci.

– Kto to jest Mosołow? – zapytał Fandorin, słabo znający kręgi przemysłowe.

– Nasz główny konkurent. Właściciel „Towarzystwa Parochodowego”, najstarszej kompanii kolejowej.

– Co mają do tego parochody, czyli parostatki, skoro kompania jest kolejowa?

– Dawniej, w początkach kolejnictwa, mówiono nie „parowóz”, ale „parochód” – cierpliwie objaśnił baron profanowi. – Pamięta pan, u Glinki?

I nagle zaśpiewał dobrze postawionym, bardzo ładnym głosem:

Z parochodu w niebo słupem dym się snuje.

Pęd, energia i przestrzenie, mocy i wolności tchnienie…

Cały naród zachwycony wiwatuje,

Coraz szybciej, dalej, lepiej

Pociąg mknie po czystym stepie…

– P-pamiętam – potwierdził nieco oszołomiony urzędnik, absolutnie się nie spodziewał, że stalowy Siergiej Leonardowicz potrafi tak śpiewać.

– „Towarzystwo Parochodowe” tkwi po uszy w długach i kredytach. Jeżeli Mosołow zaraz nie otrzyma tych trzydziestu ośmiu milionów, całe jego przedsiębiorstwo rozsypie się jak domek z kart, a on sam trafi pod sąd… Gdyby ojciec żył, kontrakt południowo-wschodni byłby nasz, było to już prawie postanowione. Ale teraz wszystko się zmienia! Mosołow był przy ojcu jak mops przy słoniu. Obecnie zaś słoniem jest Mosołow, a mopsem ja. Kto powierzy człowiekowi w moim wieku i z moim doświadczeniem takie przedsięwzięcie – zwłaszcza kiedy jest Mosołow? „Towarzystwo Parochodowe” może triumfować, jest uratowane.

– I pan przypuszcza, że p-pan Mosołow z powodu kontraktu mógł otruć pańskiego ojca?

– Nie sam, oczywiście. Mosołow opłaca kogoś z naszego biura. To zwyczajna praktyka, my w „Towarzystwie Parochodowym” też mamy… swojego człowieka. Przyznaję, to nieładnie, ale w poważnym businessie inaczej się nie da. Kto więcej wie o konkurencji, ten wygrywa. Informatorom płaci się duże pieniądze. A w sytuacjach szczególnych, takich jak ta z kontraktem południowo-wschodnim, od takiego człowieka można zażądać wyjątkowych usług. Oczywista, za wyjątkowe wynagrodzenie. Jestem pewien, że arszeniku do imbryka nasypał któryś z naszych najbardziej zaufanych kancelistów. Ów krąg jest bardzo wąski. Ojciec nie cierpiał pompatyczności i zatrudniania tłumów ludzi. W biurze stale przebywa zaledwie kilka osób. Nikt poza nimi nie mógł się dostać do gabinetu.

– Interesujące – mruknął Erast Pietrowicz, zapominając, że zamierzał jak najszybciej się pożegnać.

– Z pewnością nie bardziej niż dla mnie! – Mięśnie szczęk na posągowej twarzy von Macka zadrgały. – A zatem, motyw zbrodni jest znany, inspirator takoż, podejrzanych można policzyć na palcach. Pańskim zadaniem jest wykryć sprawcę i dowieść jego powiązań z „Towarzystwem Parochodowym”. Wówczas sprawiedliwość zatriumfuje, a kontrakt otrzymamy my. Oczywiście adwokaci rozpoczną długą mitręgę, ale Mosołowowi, człowiekowi oskarżanemu o zabójstwo, nikt nie powierzy przedsięwzięcia wagi państwowej. Szkopuł w tym, że mamy mało czasu, do rozstrzygnięcia przetargu pozostał tylko tydzień. Wiedział łotr, kiedy uderzyć!

Baron chwilę milczał, po czym nagle zwrócił się do starszego z braci:

– Sasza, masz jeszcze mundur studencki?

– Tak jest – służbiście odrzekł Aleksander.

– Dostarczysz go na adres, który poda ci pan Fandorin. Ale nie przez służącego, tylko osobiście.

– Tak jest.

W istocie, przypomina to armię, pomyślał Erast Pietrowicz. Głównodowodzący poległ, ale wojska zwarły szeregi wokół nowego wodza i gotowe są wykonać każdy rozkaz.

– P-po cóż mi mundur Aleksandra Leonardowicza?

– Jesteście panowie podobnej kompleksji. Myślę, że będzie na pana pasował. To nawet dobrze, że jest pan tak młody. U nas często odbywają praktykę studenci wydziału inżynierii kolejowej.

Asesor kolegialny ze zrozumieniem skinął głową.

– Chce pan, żebym zatrudnił się w biurze w charakterze praktykanta. Dlatego właśnie nie przedstawił mnie pan śledczemu.

– Miło mieć do czynienia z mądrym człowiekiem. – Baron uśmiechnął się lekko. – Nie traci się czasu na dodatkowe wyjaśnienia. Załóżmy, że jest pan kolegą Saszy z tego samego kursu. I zaznajamia się pan z przedsiębiorstwem. W naszej kompanii jest to stała praktyka. Na przykład każdy z nas musiał przebyć całą drogę służbową, od samego dołu, żeby nabrać pojęcia o tym, jak działa cały system. Ja zaczynałem w wieku siedemnastu lat jako palacz. Wołodia prowadzi teraz pociągi. Sasza dosłużył się już zawiadowcy stacji. Pan zaś popracuje jako mój sekretarz. Na miejscu zmarłego Sterna. Zgoda?

Erast Pietrowicz milczał. Sprawa zapowiadała się ciekawie, nie przywykł jednak, by mu mówiono, jak ma działać.

Von Mack zrozumiał jego milczenie po swojemu.

– Oczywista, w razie sukcesu otrzyma pan gratyfikację. Po dewizce bregueta i złotych spinkach wnoszę, żeś pan niebiedny, ale nawet panu premia wyda się kolosalna.

– Osoba w służbie państwowej nie może przyjmować wynagrodzenia od p-prywatnego przedsiębiorcy – odparł asesor kolegialny, ale prezes skwitował te słowa jedynie uśmiechem.

– Gdyby wszyscy urzędnicy myśleli tak jak pan, byłby to całkiem inny kraj. Może źle postąpiłem, nie wymieniając sumy? Jeżeli kompania „Von Mack i Synowie” otrzyma kontrakt południowo-wschodni… Nie, powiem inaczej. Jeżeli pan w ciągu tygodnia znajdzie zabójcę i dowodnie przedstawi całe tło przestępstwa, będę miał honor wręczyć panu sumę w wysokości jednego procenta wartości kontraktu.

Twarz Fandorina pozostała nieruchoma i Siergiej Leonardowicz pośpieszył dodać:

– Jeden procent od trzydziestu ośmiu milionów to trzysta osiemdziesiąt tysięcy. Sądzę, że jeszcze żaden detektyw nie otrzymał takiej sumy. Przy tym zaś mówimy nie o łapówce, lecz o wynagrodzeniu za pracę.

Odpowiedzią na tak niebywałą hojność było ciężkie westchnienie. W oczach urzędnika do specjalnych poruczeń pojawił się smutek.

– Ma pan jakieś wątpliwości? – Baron z urazą wzruszył ramionami. – Słowo von Macka to granit. Zresztą mogę panu dać pisemne…

Tu prezesowi kompanii po raz pierwszy przerwano.

– Nic już nie mów, Sierioża – powiedziała Lidia Filaretowna. – Wszystko zepsujesz. Erast Pietrowicz nie przyjmie pieniędzy, choćbyś zaproponował nie wiem ile.

Urzędnik z zainteresowaniem spojrzał na matronę. Bardzo możliwe, że prawdziwą głową przedsiębiorstwa jest nie stalowy Siergiej Leonardowicz, lecz jego mądra mama.

– Zatem odmawiasz pan? – słabym głosem zapytał prezes.

– Nie, przyjmuję tę sprawę. Tylko zaznaczam: nie interesuje mnie pański kontrakt i nie obiecuję, że uporam się z tym w tydzień. Niemniej zabójca trzech ludzi musi zostać wykryty i aresztowany.

Płacz na schodach

Biura kompanii „Von Mack i Synowie” mieściły się w niepozornym wolno stojącym domu, położonym w dogodnej, choć niezbyt reprezentacyjnej okolicy placu Kałanczewskiego, gdzie zbiegały się trzy najważniejsze magistrale kolejowe: Nikołajewska, Riazańska i Jarosławska.

Dom, wyglądający na dworcowy hotelik średniej klasy, stał przy brudnej ulicy z poszczerbionymi kocimi łbami, powietrze było tu przesiąknięte ciężką wonią mazutu i parowozowego swędu. Natomiast we wnętrzu panowały czystość i porządek, co prawda, przy kompletnym braku jakichkolwiek elementów dekoracyjnych: ani obrazów na ścianach, ani geranium na parapetach.

Cały parter stanowił jedną wielką salę z trzema dziesiątkami biurek, nad każdym z nich sterczała tabliczka z nazwą takiego czy innego kolejowego odcinka. Urzędnicy ślęczeli nad papierami, pisali coś w biurowych księgach i jeśli nawet zerkali na Fandorina, to bez szczególnej ciekawości. Jak widać, wszyscy tutaj przywykli do praktykantów w studenckich mundurach.

W małym otwartym boksie na podeście schodów między parterem a antresolą mieścił się punkt telegraficzny z kilkoma aparatami. Wszystkie terkotały jak najęte.

Jeszcze wyżej mieściło się biuro prezesa, do którego zmierzał Erast Pietrowicz. Ponieważ poprzedniego wieczoru był już w tym sanktuarium, znał drogę: należało pokonać jeszcze dwa biegi schodów i wejść przez obite skórą drzwi.

Wszelako tuż przed wejściem asesor kolegialny zmuszony był się zatrzymać. Zza uchylonych drzwi dobiegało chlipanie i westchnienia – ktoś tam płakał.

– No i po co ten płacz? – rozległ się ostry męski głos. – Samaś pani mówiła, że go nie kochasz, a teraz takie sceny. Kłamałaś?

Głośne pociąganie nosem.

Ten sam głos powiedział z szorstkim zatroskaniem: – Weź pani chusteczkę, panina cała przemokła… E, Mawro Łukiniszno, wcale go pani nie kochała. Od pogrzebu zaledwie trzy dni, a pani już się wzięła do szkiców. Nie żebym panią potępiał, całkiem na odwrót. Nienawidzę obłudy. Skoroś go pani nie kochała, to nie ma co się mazać. I żeby jeszcze było po kim, ale po Sternie. Tfu!

Tu Fandorin, który już zaczął się delikatnie wycofywać, znieruchomiał i jął słuchać.

– Niechże pan przestanie, to podłe! Sam pan jesteś „tfu”… A poza tym, ja wcale nie Sterna opłakuję… – odpowiedział przez nos dziewczęcy głosik. – Nie tylko jego. Paryża mi szkoda. U-u-u…

I znów dały się słyszeć łkania.

– Hyzia pani masz z tym Paryżem! Ale gdybym tylko miał pieniądze…

– Merci – przerwała mężczyźnie płacząca. – Ale pańską żoną nie zostanę. Cóż to, jestem landrynką, czy co? Ani mi się śni trafić z deszczu pod rynnę.

I roześmiała się, natychmiast przechodząc od rozpaczy do wesołości.

Erast Pietrowicz uznał, że teraz już może, głośno wszedł na ostatni stopień i szeroko otworzył drzwi.

Za progiem stała młoda panna w słomkowym kapeluszu z szerokim rondem, z drewnianym szkicownikiem przewieszonym przez ramię, oraz wysoki mężczyzna o bujnej czuprynie i nerwowym wyrazie kanciastej twarzy.

Dziewczyna była przemiła. Chociaż właściwsze byłoby inne określenie: ładna – tak, zdecydowanie, ale nie miła – miała zbyt ostre i przenikliwe spojrzenie, zbyt wiele uporu i nieustępliwości w zarysie ust.

Piękna, śmiała, z charakterem, ocenił Erast Pietrowicz.

– Stokrotnie przepraszam, którędy do kancelarii? – zapytał nieśmiało, jak przystało na praktykanta.

– Na pewno szukasz pan kancelarii? – Mężczyzna obejrzał go od stóp do głów. – Może do kantoru? Toś się pan niepotrzebnie trudził – kantor jest na dole. Jeżeli pan w sprawie praktyki, to trzeba do Kronberga. Taki szczurek w binoklach, siedzi przy oknie, ze schodów na lewo.

– Nie, ja do pana barona. Zostałem przyjęty na miejsce sekretarza, tymczasowo… Jestem Pomierancew, Paweł Matwiejewicz.

Takie nazwisko nosił prawdziwy kolega Aleksandra von Macka (na wypadek, gdyby ludzie Mosołowa chcieli to sprawdzić). Asesor kolegialny, wymawiając je, ani razu się nie zająknął, choć było w nim sporo trudnych dźwięków „p” i „m”. Rzecz dziwna, ale gdy tylko Erast Pietrowicz w trakcie jakiegoś śledztwa przeobrażał się w inną osobę, przeklęte jąkanie znikało bez śladu. Zresztą dawno już przywykł do tego fenomenu i nie dziwił się.

– Landrynow, maszynista remingtona – przedstawił się kudłaty, nie podając ręki. – To nie parowóz, ale rodzaj przenośnej drukarni.

Fandorin chciał powiedzieć, że wie (sam miał w domu maszynę do pisania Remington, arcydzieło postępu technicznego), ale do rozmowy wtrąciła się młoda panna.

– Jakąż interesującą ma pan twarz! I te skronie! Są takie od urodzenia? Drogi panie, chcę pana namalować.

– A co w tym interesującego? – rozzłościł się Landrynow. – Dożył siwych włosów, a wciąż jeszcze student. Ile lat pan sobie liczysz?

Erast Pietrowicz speszony rozłożył ręce.

– Już dwadzieścia siedem. Wieczny student. Wie pan, brak pieniędzy. Przez rok się człowiek uczy, potem przez rok gdzieś pracuje. Zgromadzi trochę środków i wraca do nauki…

– No, skoro przepracuje pan tu cały rok, będziemy się często widywać – powiedziała dziewczyna. – Więc proszę rozważyć sprawę portretu. W oleju wychodzi mi bardzo dobrze. Jestem Mawra. Bez patronimiku. Po prostu Mawra i już.

Istotnie, podobna do Maura [5], pomyślał Erast Pietrowicz. Do Maura albinosa: wypukłe usta, zadarty nosek, kędzierzawe jasne włosy. Nie bez powodu Japończycy powiadają, że imię to los. Jak człowieka nazwą, takim będzie.

Dziewczyna wyciągnęła dłoń – nie do pocałunku, ale wyprostowaną. Uścisnęła rękę asesora kolegialnego szczupłymi, lecz niezwykle silnymi palcami i poprawiwszy na ramieniu pasek szkicownika, ruszyła w dół po schodach.

– Cóż pan tak za nią patrzysz? Ładna? – ze sztuczną obojętnością zapytał remingtonista.

Fandorin pozostawił pytanie bez odpowiedzi. Pożytek z ludzi niegrzecznych jest taki, że z nimi również nie trzeba sobie robić ceremonii.

– Wchodząc na górę, słyszałem kobiecy płacz. Czy coś się stało?

Landrynow skrzywił się.

– Trochę się poryczała. Mamy tu taką historię… Ale pewnie pan słyszałeś.

– Mówi pan o śmierci Leonarda von Macka?

– Aha, wykończyli starego pająka. Nasypali mu trucizny do imbryka.

W głosie remingtonisty nie było nawet śladu ubolewania – widać taki to był człowiek: o jednym mówił „tfu”, o drugim szczurek, o trzecim pająk.

– A któż to zrobił? – zapytał szeptem Erast Pietrowicz.

– To nie na nasze głowy. Wielkie drapieżniki wrogów też mają wielkich. Pewnie było za co. Stał sobie dąb olbrzym, aż runął. A że przy okazji zgniótł dwie mrówki, to kogo obchodzą takie robaczki?

Asesor kolegialny zrobił minę, jakby niczego nie rozumiał.

Landrynow zachichotał złośliwie.

– Jasna sprawa, żeś pan nie słyszał. Oprócz von Macka otruło się jeszcze dwóch, ale takim drobiazgiem nikt się nie przejmuje. Sprzątacz i niejaki Stern, narzeczony Mawry Łukiniszny. Tak między nami, marny człowieczek. Wiesz pan, czym zdobył narzeczoną? Nazwiskiem i Paryżem.

Tego Erast Pietrowicz naprawdę nie zrozumiał.

– Wybaczy pan?

– Mawrze Łukinisznie nie podoba się własne nazwisko – Sierdiuk.

– Dlaczego?

No właśnie, mówię jej, nazwisko jak nazwisko, a ona się wstydzi. No bo kim w Rosji, mówi, może zostać kobieta, jeśli się nazywa Mawra Łukiniszna Sierdiuk? Straganiarką? Sklepikarką? Co najwyżej akuszerką. A ona marzy, żeby zostać malarką. No i bydlę Stern to wykorzystał. Niedawno dostał spadek po ciotce. Nie taki znów wielki, jakieś pięć tysiączków, ale on od razu uderzył do Mawry w konkury. Pojedziemy do Paryża, mówi, tam teraz mieszkają najwięksi artyści. I nazwisko będziesz pani miała piękne: madame Stern. No i ta głupia złapała przynętę. Ale Bóg postanowił inaczej. Nie będzie miała ani nazwiska, ani Paryża.

W głosie remingtonisty dało się słyszeć wyraźne zadowolenie. Co za mizantrop, pomyślał Erast Pietrowicz. Dlatego ma taką żółtą cerę, że się w nim żółć ulewa.

– A po cóż Mawra Łukiniszna przyszła do kancelarii? Zapewne po odszkodowanie w związku ze śmiercią narzeczonego?

Landrynow parsknął ironicznie.

– Akurat doczekałbyś się pan odszkodowania od von Macków. Do ojca przychodzi, jej ojciec jest tu starszym kancelistą. Śniadanie mu przynosi, obiad. Mają służbowe mieszkanie tutaj obok.

Wciąż się przyglądał Fandorinowi i nie mógł się uspokoić.

– Nie, nie rozumiem, co ona w panu zobaczyła? Ani krzepy, ani rumieńca, a w dodatku siwe skronie. No, może wzrost. Ale ja wszak nie jestem niższy. A ona ani razu nie zaproponowała, że mnie sportretuje!… Cóż, chodźmy, zaprowadzę pana. Tym korytarzykiem, a potem zaraz na lewo.

Poprzedniego wieczoru, kiedy asesor kolegialny spotkał się z von Mackami, w kancelarii było pusto – godziny pracy już się skończyły. Teraz w dużym pokoju o niskim suficie znajdowały się cztery osoby: przy biurkach siedzieli staruszek w przetartych zarękawkach i młody człowiek o uduchowionym obliczu; w kącie na fotelu drzemał jakiś wąsacz; pod przeciwległymi drzwiami stała czerwonolica dziewoja.

Należało się zorientować, kto tu jest kim, i wyodrębnić osoby, które miały możliwość wsypania trucizny do imbryka.

Nudne życie

Na tym upłynął cały dzień. Oczywiście, nie na zawieraniu znajomości z kolegami (to nie zajęło nawet pięciu minut), ale na ostrożnym, od niechcenia, dowiadywaniu się, kto gdzie był i co robił w feralny wtorek szóstego września.

Okazało się, że nikt nie ma alibi.

Do obowiązków śledziennika Landrynowa należało zanoszenie do gabinetu prezesa świeżo napisanej na maszynie korespondencji; jeśli pryncypał był nieobecny, po prostu kładł ją na biurku. A zatem miał dostęp do imbryka.

W sąsiedztwie zwalistego remingtona, napełniającego jazgotem cały pokój, znajdowało się biurko młodszego kancelisty, owego młodzieńca o uduchowionej minie, nazwiskiem Taisij Zausiencew. Pędził do gabinetu za każdym razem, gdy rozlegał się dźwięk elektrycznego dzwonka. Wracał z jakimiś papierami, które odsyłał na dół, do kantoru. Czy Taisij Zausiencew mógł wsypać arszenik do imbryka, kiedy pryncypał na przykład podpisywał jakiś dokument albo rozmawiał przez aparat telefoniczny? Niewykluczone.

Wąsacz, który w chwili przybycia „praktykanta” drzemał w fotelu, okazał się nie urzędnikiem kancelarii, lecz kamerdynerem. Fiedot Fiedotowicz usługiwał poprzedniemu prezesowi i pozostał przy nowym. Miał na małym stoliku osobny dzwonek, którym wzywano go, by nakrył w gabinecie do śniadania, podał paltot lub coś w tym rodzaju. Przez resztę czasu po prostu siedział i czytał gazetę albo podrzemywał. Fandorin spostrzegł wszakże, że nawet pochrapując w najlepsze, kamerdyner co chwila jednym okiem spod rzęs obrzucał cały pokój. Kanceliści zaś, jeśli rozmowa schodziła na jakiś służbowy temat, zniżali głos i zerkali na fotel. Podejrzany? Bez dwóch zdań.

Na szczególną uwagę zasługiwała kucharka Musia – wspomniana przez Waniuchina Maria Lubakina, która przyniosła nieboszczykowi nieszczęsny imbryk. Owa krzepka młoda baba stale przebywała w kuchence, przylegającej do kancelarii. Do jej obowiązków należało gotowanie dla cierpiącego na żołądek poprzedniego prezesa jakichś specjalnych przecieranych kleików i napojów. Siergiej Leonardowicz, który nie musiał przestrzegać diety, zamierzał zrezygnować z jej usług, ale Erast Pietrowicz poprosił go, by na razie tego nie robił. Znudzona bezczynnością Musia prawie cały czas sterczała w drzwiach, gapiąc się na mężczyzn.

I wreszcie za piątego podejrzanego należało uznać naczelnika kancelarii, starszego kancelistę Łukę Lwowicza Sierdiuka, ojca artystki malarki. Ten nie robił nic poza kursowaniem z kancelarii do komnaty szefa i z powrotem. Obserwując Łukę Lwowicza, asesor kolegialny znów się zdumiał, jak dalece niekiedy imię odzwierciedla charakter właściciela. Głowa starszego kancelisty, zwężająca się ku górze i zwieńczona siwym nastroszonym czubem, istotnie do złudzenia przypominała cebulę [6]. Ciekawe, jak wyglądał ojciec tego pana, pomyślał asesor kolegialny. Czy naprawdę przypominał lwa?

Te bezsensowne myśli zaczęły ogarniać Erasta Pietrowicza wskutek potwornej monotonii tutejszej pracy i jakiejś przykurzonej nudy, którą przesycone było całe to pomieszczenie. Fałszywy sekretarz nie miał żadnego konkretnego zajęcia – przekładał papierki na biurku i z zaaferowaną miną rysował w notesie esy-floresy. Ze trzy razy był u barona, niby to w sprawach służbowych, w rzeczywistości zaś Siergiej Leonardowicz chciał się co prędzej dowiedzieć, do jakich wniosków doszedł Erast Pietrowicz. Z uwagi na brak takowych „sekretarz” był odsyłany z powrotem do kancelarii. Przerzucał puste stronice, ostrożnie nawiązywał rozmowę to z tym, to z owym. Czas wlókł się ledwie, ledwie.

Do pocieszających rezultatów dnia należało zaliczyć fakt, że na owych pięciu osobach krąg podejrzanych się zamykał. Do kancelarii zaglądali gońcy i telegrafiści, do Fiedota Fiedotowicza przyszli stangret i lokaj barona z kartką z domu, ale nikt spośród nich nie wchodził w rachubę, ponieważ ani do gabinetu, ani do kuchenki Musi żaden nie mógł się wślizgnąć.

Wyodrębniwszy osoby dramatu, Erast Pietrowicz rozpoczął analizę psychologiczną.

Starszy kancelista. Typowy Gogolowski Akakij Akakijewicz [7]. Choć jest naczelnikiem, nie budzi w podwładnych żadnego respektu. Nieśmiały. Drobiazgowy. Skąpy. Trudno sobie wyobrazić tego smętnego, cichutkiego człowieczka w roli truciciela, ale cicha woda brzegi rwie.

Remingtonista. Człowiek chorobliwie nerwowy, drażliwy, kłótliwy. Ale świetny pracownik, doskonale sobie radzi ze swoją wielką maszyną. W odróżnieniu od Sierdiuka i Zausiencewa, mówiąc, nie zniża głosu.

Kamerdyner Fiedot Fiedotowicz. Z rzadka włącza się do rozmowy, rzucając pojedyncze słowa, nie do rzeczy, ale dla pozoru. Gazetę też wertuje na pokaz – jest niepiśmienny. Kiedy przestaje udawać, że śpi, i naprawdę zasypia, końce jego wąsów zaczynają rytmicznie podrygiwać. Obaj kanceliści trochę się go boją.

Taisij Zausiencew. Wszyscy oprócz Landrynowa, nawet kucharka, nazywają go „Tasieńką”. On też zwraca się do nich po swojemu, zdrobniale: Łukuszko Lwowiczu, Fiedotiku Fiedotowiczu, Musieńko Pantielejewno. Usłużny: podał Sierdiukowi upuszczoną gumkę, remingtoniście zdmuchnął z ramienia paproszek: „Landryneczku, powalał się pan”. Landrynow syknął: „Psst!” – i młody człowiek, chichocząc, wdzięcznie odskoczył. Interesujący szczegół: między stronicami kalendarza ściennego ukrywa lusterko i od czasu do czasu się w nim przegląda.

Kucharka. Kiedy z nudów postanowiła podać kancelistom herbatę, łomotała szklankami o stół, całą swoją postawą demonstrując urażoną godność. Mamrotała pod nosem, dość głośno, że dawniej usługiwała „samemu panu”, a teraz musi się „upokarzać”. Wygląda na wyjątkowo głupią. A może przeciwnie – jest wyjątkowo mądra?

Fandorinowi, przyzwyczajonemu do całkiem innego typu aktywności, życie kancelarii wydawało się dziwne i intrygujące. Z jednej strony, jakby w ogóle nie życie, ale senna sadzawka. Wszelako pod ową porosłą rzęsą powierzchnią kryło się nie mniej emocji niż na wielkim balu, w kuluarach władzy czy na jakimś kongresie dyplomatycznym. Głębia przeżyć upokorzonej Musi była chyba równie wielka jak cierpienia cesarzowej Józefiny, gdy porzucił ją Napoleon. Gazeta Fiedota Fiedotowicza nasuwała myśl o słynnym niewidzącym oku, do którego Kutuzow przykładał lunetę w czasie bitwy pod Borodinem. Filipika, jaką wygłosił Sierdiuk na temat „pewnych osób, które nie potrafią oszczędnie gospodarować spinaczami”, była pełna prawdziwego zaangażowania. Nieuchwytne kocie spojrzenie słodkiego Tasieńki kryło w sobie zagadkę. Nienawidzący wszystkiego i wszystkich Landrynow bił na głowę antycznego mizantropa Kaligulę. A nie zapominajmy, że któryś z nich upodobnił się też do Cesare Borgii.

Z bezczynności i kontemplacji Erastowi Pietrowiczowi zebrało się na filozofowanie.

Jakże się myli litościwa rosyjska literatura, Mikołaj Wasiljewicz i Fiodor Michajłowicz [8], co do „małych ludzi”. Nie ma takich na świecie i być nie może. Akakija Akakijewicza i Makarego Diewuszkina [9] nie powinno się żałować, lać nad nimi łez, ale potraktować z szacunkiem i uwagą. Dalibóg, każdy człowiek na to zasługuje! Im jest cichszy i bardziej niepozorny, tym głębsza kryje się w nim tajemnica.

Dlaczego na przykład żaden z urzędników nie zainteresował się nowym pracownikiem? Wszyscy poza remingtonistą traktują „sekretarza” uprzejmie, nie uchylają się od odpowiedzi na pytania, ale sami o nic nie pytają. Krępują się, boją? A może chodzi tu o coś innego?

No, a jak rozumieć całkowite milczenie na temat straszliwego dramatu, który rozegrał się tu w zeszły czwartek? Fandorin próbował zagadnąć o otrucia to jednego kancelistę, to drugiego, ale każdy natychmiast wykręcał się pilnymi sprawami poza obrębem pokoju; kamerdyner ostentacyjnie zachrapał, a Musia wycofała się do kuchni. Jedynie Landrynow nie zrejterował, tylko burknął: „Odczep się pan, dobrze? Przeszkadzasz w pracy!”.

Ale punktualnie o pierwszej mgłę nad sadzawką rozproszyło jasne słońce – Mawra przyniosła ojcu obiad. Wszyscy natychmiast się ożywili, zaczął się ruch. Kanceliści wyjęli przyniesione z domu jedzenie, a Musia dolała herbaty, wcale już nie gderając.

Jakoś samo przez się wszyscy odwrócili się w stronę biurka naczelnika, który jadł kotlet z jajkiem na twardo i domowe paszteciki. Landrynow żuł chleb z tanią kiełbasą, Tasieńka pił rosół z termicznej flaszki, Fiedot Fiedotowicz nie jadł niczego (zapewne uważał to za poniżej swojej godności), ale on też słuchał paplaniny Mawry z wyraźną przyjemnością.

– …Widziałam reprodukcję – nazywa się Śniadanie na trawie! Kiedy wystawiono ten obraz, cały Paryż był zafrapowany. Co innego nagie nimfy czy odaliski, a tu dwaj współcześni mężczyźni, obrus z butelkami i obok, jak gdyby nigdy nic, całkiem goła dama, a trochę dalej jeszcze jedna. – Panna pochwyciła z biurka pierwszą kartkę, jaka jej wpadła w ręce, odwróciła i zaczęła szkicować ołówkiem rozmieszczenie postaci. – Piknik za miastem. A kobiety, naturalnie, lekkiego prowadzenia. Nadzwyczajne!

– Obrzydliwe. – Łuka Lwowicz przeżegnał się, patrząc na rysunek, i nagle wpadł w popłoch. – Coś ty zrobiła! Toż to sprawozdanie z odcinka saratowsko-samarskiego!

– Nic się nie stało, Łukoczko Lwowiczu – zawołał, podbiegając Tasieńka. – Pozwoli pan, zetrę, nic nie będzie widać. Proszę rysować, ile wola, Mawroczko Łukiniszno. Mam austriacką gumkę, wszystko pościeram.

Landrynow odepchnął młodszego kancelistę i zabrał arkusik.

– Ja ci pościeram! Dawaj to. Schowam sobie na pamiątkę, a sprawozdanie przepiszę na nowo.

– Nie pamiętam, jak się nazywa artysta, ale w Paryżu wszyscy go znają – rzekła z rozmarzeniem Mawra. – Ach, wszystko bym dała, żeby zostać jego uczennicą!

– To niemożliwe… – odezwał się od swojego biurka Fandorin, chcąc powiedzieć, że Edouard Manet zmarł kilka miesięcy temu, ale porywcza dziewczyna nie dosłuchała – z goryczą machnęła ręką.

– Tak, wiem, wiem! Gdzież mnie do Paryża! Mój Boże, nawet nie dadzą pomarzyć.

Popatrzyła jednak na „praktykanta” bez gniewu, nawet się uśmiechnęła.

– Namyślił się pan co do pozowania?

I już coś szkicowała na nowej kartce. Ojciec tylko jęknął.

– Kiedy? – odrzekł z uśmiechem Erast Pietrowicz. – Jestem przecież na służbie.

– To nic. Pan niech pracuje, a ja sobie usiądę w kąciku. Tu już wszyscy do tego przywykli. I papę malowałam, i Musię. Jutro przyniosę sztalugi. Tylko niech pan przyjdzie w mundurze, tak jak dziś. Do twarzy panu w czerni ze srebrnym wyszyciem.

Kiedy panienka wyfrunęła, w pokoju znów jakby pociemniało. Smętnie zaskrzypiały pióra, zajazgotał remington, kamerdyner nakrył sobie twarz „Moskiewskimi Wiadomościami” i zasnął.

A Erast Pietrowicz doszedł do nowej konkluzji filozoficznej: ładne, wesołe dziewczęta to prawdziwy cud boski, wcale nie mniejszy niż krzak gorejący czy rozstąpienie się Morza Czerwonego. Jakże odmieniają się mężczyźni i w ogóle życie, kiedy obok znajdzie się taka oto Mawra Łukiniszna! A kiedy jej nie ma – siedzą jak po ciemku.

W drugiej połowie roboczego dnia zrobiło się już w ogóle nie do wytrzymania, czas ledwie się wlókł.

Jedynym wydarzeniem, które wniosło trochę życia w codzienną rutynę, było pojawienie się skośnookiego Azjaty w malinowej liberii i czapce z napisem „Towarzystwo Parochodowe”.

Przyniósł list do rąk własnych prezesa i został uroczyście odeskortowany przez kamerdynera do gabinetu.

– Mosołow chyba całkiem oszalał. Chińczyków zatrudnia jako posłańców – szepnął Łuka Lwowicz.

– A niedawno był tu od nich głuchoniemy – zachichotał Tasieńka. – Nic nie potrafił powiedzieć, tylko „mu” i „mu”. Kompletny cielak.

Musia aż przysiadła ze śmiechu – tak ją rozbawiło porównanie do cielaka.

Nie zdążyli jednak poplotkować. Azjata spędził u Siergieja Leonardowicza najwyżej pół minuty. Najwyraźniej list nie wymagał odpowiedzi.

– Te, pokurcz, z jakiego jesteś plemienia? – obcesowo zapytał posłańca Landrynow.

Posłaniec Mosołowa nie odpowiedział. Powiódł po wszystkich spojrzeniem niemrugających oczek i wyszedł.

Obecni gadali o nim jakieś pięć minut, po czym znowu umilkli.

* * *

Pod sam koniec dnia Fandorin zajrzał do barona.

– No i co? – zapytał Siergiej Leonardowicz. – Sprawa się posuwa?

Asesor kolegialny wymijająco wzruszył ramionami, na których błyszczały epolety Cesarskiego Instytutu Inżynierii Kolejowej.

– A mnie przyniesiono list od Mosołowa. Proszę spojrzeć.

Fandorin wziął pomięty arkusik (zapewne zgnieciony w gniewie, a potem wyprostowany). W kilku niedbale nabazgranych linijkach prezes „Towarzystwa Parochodowego” proponował „szanownemu Siergiejowi Leonardowiczowi”, by odstąpił od „wiadomych starań”, jako że „niczego prócz konfuzji” przynieść to nie może.

Baron utracił na chwilę swą zwykłą powściągliwość.

– Jest pewien zwycięstwa, podlec! Ile pan jeszcze potrzebuje czasu, Fandorin?

– Nie wiem – odpowiedział z zimną krwią urzędnik, zwracając arkusik.

– Co tam w kancelarii? Rajcują? Opłakują ojca czy nie?

„Nie nająłem się tu jako informator”, chciał osadzić magnata Erast Pietrowicz, ale popatrzył na żałobną wstążkę na rękawie barona i powstrzymał się od ostrej odpowiedzi.

– W pańskiej kancelarii nie prowadzi się prywatnych rozmów. Wszyscy pracują w pocie czoła jak niewolnicy na plantacji.

– Czyżbym słyszał w pańskim głosie przyganę? – Siergiej Leonardowicz skrzyżował ręce na piersi. – Tak, w kompanii „Von Mack i Synowie” nie tolerujemy próżniactwa. Za to nasi pracownicy otrzymują pensje półtora raza wyższe niż u Mosołowa. Jeśli ktoś zachoruje – opłacamy leczenie. Ten, kto przepracował nienagannie dziesięć lat, dostaje bezpłatne mieszkanie. Dwadzieścia pięć lat wysługi – prawo do emerytury. Gdzie jeszcze w Rosji znajdzie pan takie warunki?

W istocie, warunki były wyjątkowo dobre. Nieco złagodniawszy, Fandorin powiedział:

– To wszystko jest dla żyjących, którzy jeszcze mogą się panu przydać. A jeśli niewolnik rozstał się z tym światem? Powiedziano mi, że Krupiennikow miał rodzinę. Stern, zdaje się, nie miał krewnych, ale pozostawił narzeczoną. Wybierała się do Paryża, by się uczyć malarstwa. Teraz może się pożegnać z tymi marzeniami.

– Proszę posłuchać, panie asesorze kolegialny – powiedział lodowatym głosem von Mack. – Cóż to, jest pan z towarzystwa dobroczynności? Obiecał pan znaleźć truciciela – więc niech się pan stara dotrzymać słowa, zamiast się wtrącać do moich stosunków z pracownikami.

Z tym się rozstali.

Aby całkowicie wczuć się w rolę zwykłego kancelisty, Erast Pietrowicz wynajął nędzny pokoik w pobliżu Czerwonej Bramy, na życie zaś postanowił wydawać pół rubla dziennie (w zwykłym życiu tyle kosztowało najcieńsze cygaro z gatunku, który palił).

Kiedyś, w latach ubogiej młodości, suma ta wystarczyłaby mu z naddatkiem, ale, jak wiadomo, od złego człowiek szybko się odzwyczaja. Poprzestawać na małym to też sztuka. I zapomina się o niej bez codziennych ćwiczeń.

W sklepiku Erast Pietrowicz bardzo długo nie mógł się zdecydować, co wybrać. W końcu kupił papierosy za trzydzieści kopiejek, a resztę wydał na bułkę z rodzynkami i funt herbaty. Na cukier już nie starczyło.

Wynajęty pokój był brzydki i brudny. Przed zrobieniem herbaty asesor kolegialny postanowił posprzątać. Pożyczoną od gospodyni miotłą wzbił kurz aż do sufitu, cały się ubrudził, ale widomej poprawy nie osiągnął.

Cóż, trudno – biednego studenta nie stać na wynajęcie sługi.

A kamerdyner Masa był zajęty, wykonywał ważne i bardzo odpowiedzialne zadanie.

Zbierając informacje o przypuszczalnym inicjatorze zabójstwa, radcy handlowym Mosołowie, Erast Pietrowicz dowiedział się, że „Towarzystwo Parochodowe” stale poszukuje „do różnych prac osób od urodzenia głuchoniemych i niepiśmiennych”. Tak napisano w ogłoszeniu, które codziennie drukowały wszystkie moskiewskie gazety. Trudno pojąć, jak interesujące Mosołowa osoby mogłyby jako niepiśmienne zaznajomić się z tą propozycją, ale sam anons bardzo asesora kolegialnego zaciekawił. Zaczął badać tę sprawę. Okazało się, że Mosołow znany jest jako człowiek trudny w obejściu, nieufny, że bardzo się boi szpiegów i dlatego posłańcami, kurierami i gońcami są w jego biurach tylko tacy, którzy niczego nie wypapla – bo nie mogą.

To podsunęło Fandorinowi pewien pomysł. W czym cudzoziemiec, przybyły z dalekiego i dzikiego kraju, ani słowa nierozumiejący po naszemu, jest gorszy od głuchoniemego?

Masa wybrał się do firmy, pogadał tam po japońsku, udał, że rosyjskiego nie zna ani w ząb, rozumie tylko gesty – i natychmiast został przyjęty z uposażeniem dziewięciu rubli miesięcznie plus służbowa liberia z czapką, buty na lato, walonki na zimę i dwie pary kaloszy.

Fandorin powierzył Japończykowi następujące zadanie: przyjrzeć się radcy handlowemu i na początek zaopiniować, czy ten człowiek jest zdolny do umyślnego zabójstwa konkurenta, czy nie. Masa miał świetne oko do takich rzeczy.

* * *

Ledwie Erast Pietrowicz, wydębiwszy od gospodyni samowar, zabrał się do jedzenia swojej suchej bułki, drzwi się otworzyły i wszedł jego sługa, nadal w malinowej liberii, z całym mnóstwem torebek, paczuszek i zawiniątek.

Nadgryziona bułka z rodzynkami poleciała do śmieci, herbata została z obrzydzeniem obwąchana i wylana, a na stole pojawiły się ryżowe chlebki, marynowany imbir, wędzony węgorz, placuszki gotowane na parze i inne smakołyki, które Masa kupował w pewnym chińskim sklepiku na placu Suchariewskim.

Podczas gdy asesor kolegialny z apetytem jadł, sługa raz dwa posprzątał pokój i nawet nadał mu pewną przytulność, przyczepiając na ścianie kilka klonowych liści – ozdobę, odpowiadającą porze roku.

Obejrzał zawilgocone tapety, spękany sufit i westchnął.

– Niestety, panie, nic więcej nie da się zrobić. Ale wierny wasal Yoshida Tyudzaemon, przygotowując się do zemsty na wrogu swego pana, musiał żyć w jeszcze gorszych warunkach. A wierny wasal Oishi Kuranosuke to już w ogóle…

– Masa! – Erast Pietrowicz uderzył w stół, wiedząc, że jeśli nie powstrzyma sługi, ten opowie mu o wszystkich czterdziestu siedmiu wiernych samurajach, swoich ulubionych bohaterach. – Powiedz lepiej, czy widziałeś Mosołowa?

– Mosorofu-dono, neee – rzekł przeciągle Masa (rozmowa toczyła się po japońsku). – Widzieć, widziałem, jak pana teraz. Ale niczego nie mogę stwierdzić stanowczo. To bardzo poważny człowiek, takiemu niełatwo zajrzeć w hara. Myślę, że z powodu byle głupstwa nie dałby się ponieść tak dalece, by popełnić zbrodnię. Ale dla dobra interesów chyba nie cofnie się przed niczym.

– Cóż, to bardzo ważne. – Asesor kolegialny w zadumie pokiwał głową. – Przejdźmy do drugiego zadania. Spryciarz z ciebie, że tak szybko zdołałeś się dostać do naszego biura.

– To nie było trudne. List dali innemu posłańcowi, ale ja po prostu mu go odebrałem, a żeby nie płakał, dałem mu cukierka. To półidiota. U nas w dziale kurierskim wszyscy są albo głuchoniemi, albo mają umysłowość dziecka. Ten muczy, tamten pohukuje, jeszcze inny dłubie w nosie. Ja jeden jestem normalny.

– Dobrze się przyjrzałeś moim kolegom?

– Wszyscy czerwonowłosi mają jednakowe twarze, trudno ich zapamiętać – poskarżył się sługa. – Ale poradziłem sobie. – Zaczął odginać palce. – Stary człowiek, podobny do marynowanej śliwki. Młodzieniec o uśmiechu kitsune [10]. Chudy człowiek o krzywych ustach. Chytry mężczyzna z długimi siwymi wąsami. Piękna kobieta o pulchnych policzkach.

– Doskonale. Twoim zadaniem jest pilnować, czy któreś z nich nie pojawi się w „Towarzystwie Parochodowym”. Jak tylko kogoś zobaczysz – natychmiast mnie zawiadom. To właśnie będzie szpieg, a zarazem truciciel.

Potem Masa poszedł, a Fandorin długo się przewracał na cienkim sienniku. Ledwie zaczął zasypiać – coś ukłuło go w nogę.

Usiadł, odrzucił kołdrę.

Zobaczył pluskwę i tak się rozzłościł na nieszczęsnego insekta, że nawet go nie zabił. Po cóż ofiarowywać krwiopijcy męczeńską śmierć? Polepszać pluskwie karmę, żeby w następnym życiu odrodziła się na wyższym stopniu sansary? Figę dostanie, a nie sansarę.

Pośliniona chusteczka

Niełatwo udawać pogrążonego w pracy, kiedy się pozuje do portretu. Erast Pietrowicz początkowo nawet próbował mnożyć na kartce trzycyfrowe liczby, co nadało jego obliczu wyraz wymaganego skupienia, ale szybko mu się to znudziło i jął po prostu patrzeć na szkicującą Mawrę Łukinisznę.

A widok był bardzo przyjemny. Panna włożyła na suknię poplamiony farbami i węglem kitel, wijące się włosy przewiązała chustką, ale ten strój wcale jej nie szpecił. Drobna rączka pewnie operowała grafitem, czoło przecięła zmarszczka skupienia, policzek wkrótce pokryły czarne smugi, ale najbardziej urocze było to, że panienka z przejęcia głośno pociągała nosem. Fandorin ze wszystkich sił starał się zachować poważny wyraz twarzy, ale chyba niezbyt mu się to udawało.

– Pan tylko udaje smutnego – powiedziała potępiająco artystka. – A w oczach skaczą panu diabełki. Jak je namalować, oto jest pytanie.

Biedny Landrynow cierpiał jak potępieniec. Maszyna do pisania grzmiała dwa razy głośniej niż poprzedniego dnia, papier był wydzierany z lakierowanej karetki z przeraźliwym trzaskiem. Spojrzenia, jakie remingtonista rzucał na Erasta Pietrowicza, mniej wrażliwego człowieka przyprawiłyby o gęsią skórkę.

Prezes i jego kamerdyner dziś pojawili się później, około południa. Nikt nie wstał, nikt się nie przywitał. Fandorin już wiedział, że w kompanii „Von Mack i Synowie” nie było zwyczaju odrywania się od pracy dla zachowania konwenansów.

Baron od razu chciał pójść do siebie, ale nie wytrzymał i przystanął przy biurku swojego „sekretarza”. Na portrecistkę jedynie zerknął, ale nic nie powiedział. Mawra zaś opuściła główkę i uroczo spiekła raka. A więc ta panienka potrafi kokietować?

– Panie… Pomierancew – Siergiej Leonardowicz nie od razu przypomniał sobie nazwisko „praktykanta”. – Ile jeszcze potrzebuje pan czasu, żeby się wciągnąć do roboty?

– Staram się. – Fandorin uniósł się z krzesła z udawaną pokorą.

– Proszę do mnie zajrzeć po obiedzie – rzucił ponuro prezes i udał się do siebie.

Fiedot Fiedotowicz, odebrawszy od pryncypała paltot, zajął swoje zwykłe miejsce i rozłożył gazetę.

* * *

Oto, co się wydarzyło w przerwie obiadowej: Łuka Lwowicz, z powodu portretu pozbawiony domowego wiktu, wyszedł coś zjeść w pobliskiej traktierni. Tasieńka w kuchni molestował Musię o herbatę. Landrynowa wezwano do barona. Fiedot Fiedotowicz zasnął – tylko wąsy mu podrygiwały.

Po raz pierwszy Mawra i Erast Pietrowicz zostali poniekąd sam na sam.

Panienka szybko przysunęła się do „studenta” i potrącając go paletą (już mniej więcej od godziny zaczęła malować farbami), wyszeptała z triumfem:

– A jednak jadę do Paryża! Tylko ci-i-i! Papa na razie nie wie.

Spośród wszystkich pytań, jakie nasunęły się asesorowi kolegialnemu na tę wieść, zadał na początek najbezpieczniejsze:

– Będzie się pani uczyć malarstwa? Gratuluję.

– W Paryżu ostrzygę sobie włosy – całkiem krótko, tak jak pan – trzepała zadyszana Mawra. – Zacznę nosić męski kapelusz i pantalony będę palić cygara i przerobię sobie nazwisko na francuską modłę. Już wymyśliłam: Maurice Sieurduc. Wie pan, co znaczy Sieurduc?

– Wiem – odparł z powagą Erast Pietrowicz. – To znaczy „pan książę”.

– Dobrze brzmi, nieprawdaż? To nie to, co „Mawra Sierdiuk”.

Asesor kolegialny przeszedł do najważniejszego:

– No ale skąd pieniądze?

Mawra uśmiechnęła się tajemniczo.

– A co tam, powiem panu.

Ale nie powiedziała – nie zdążyła. Z gabinetu wyszedł Landrynow i Mawra odsunęła się szybko.

Potem wrócili pozostali. Ku irytacji Fandorina, nie udało mu się powrócić do rozmowy. Zastanawiał się właśnie, pod jakim pretekstem wywabić pannę na schody, kiedy wydarzenia przybrały taki obrót, że zrezygnował z tego planu.

Jakiś kwadrans po drugiej drzwi się raptem otworzyły i do kancelarii wkroczył rzeczywisty radca stanu Waniuchin w towarzystwie policyjnego stenografisty w mundurze.

– Moje uszanowanie – powiedział wesołym, ale zarazem pełnym groźby głosem. – Oto znów zawitałem w te progi. Miałem już przyjemność rozmawiać z każdym z panów oddzielnie, a teraz chcę pogadać ze wszystkimi razem. Mam jedno pytanko. A dokąd to?! – okrzyknął kamerdynera.

– Powiedzieć panu baronowi…

– Nie potrzeba, później. No, siadajże!

Fiedot Fiedotowicz po chwili wahania usiadł.

– Za to pan, „swój człowiek” – zwrócił się śledczy do Erasta Pietrowicza – nie jesteś tu potrzebny. Idź pan sobie, pospaceruj.

– Nie zwykłem spacerować, kiedy mam robotę – odpowiedział zimno asesor kolegialny. Wyjść? Jeszcze czego. Ciekawe, co to za „pytanko”?

– Pani też ma robotę? – złośliwie zapytał Waniuchin malarkę, zerknąwszy na sztalugi. – Podobny, bardzo podobny. Nie zechciałaby pani wraz ze swym modelem przenieść się poza obręb tego pomieszczenia?

– Nie zechciałabym – odpaliła Mawra. – Nie jest pan na posterunku, żeby się tu rządzić.

Widząc, że trafiła kosa na kamień, śledczy przestał zwracać uwagę na Fandorina i pannę. Wziął krzesło i ustawił je na środku pokoju. Usiadł tyłem do przodu, kładąc podbródek na oparciu, i polecił stenografiście:

– Każde słowo.

Następnie wziął z biurka Łuki Lwowicza kubek z kolorowymi ołówkami (oczywiście bez pytania), wyjął notes i dodał z uśmieszkiem:

– No to i ja porysuję.

I rzeczywiście, przesłuchując kolejne osoby, coś tam rysował, co chwila zmieniając ołówki.

„Pytanko” było następujące: kto, ile razy i o której godzinie opuszczał pokój szóstego września wieczorem – zanim zatruta herbata została wypita.

Niebawem stało się jasne, po co śledczemu potrzebne było przesłuchanie grupowe. Jeżeli ktoś zaczynał się wahać i tłumaczyć słabą pamięcią, pozostali przychodzili mu z pomocą:

– No jakże, Łukońko Lwowiczu, kiedy pan wychodził z panem z ekspedycji, jakże on się nazywa, taki rudawy, to było tuż przed sporządzeniem komunikatu w sprawie budowy mostu Tieriezińskiego, czyli jakieś piętnaście po piątej…

– Ależ Leandrze Iwanowiczu (Sierdiuk do Landrynowa), papier maszynowy skończył się panu nie o piątej, ale znacznie później. Akurat podliczałem słupki, dobrze pamiętam…

Efektywna metoda, zakonotował sobie na przyszłość Fandorin, przysłuchując się uważnie tej niespiesznej indagacji. To niesamowite, jak szczegółowo można odtworzyć wydarzenia sprzed tygodnia, jeśli w rekonstrukcji uczestniczy kilku świadków jednocześnie.

Najbardziej zaś zaimponował asesorowi kolegialnemu sam Waniuchin. Po wysłuchaniu wszystkich zademonstrował rezultat swego „rysowania” – wspaniały chronologiczny grafik, na którym różnymi kolorami zaznaczono obecność i nieobecność w pokoju każdego pracownika.

Wszyscy stłoczyli się wokół śledczego, oglądając schemat.

– Ciekawe – zamruczał Zosim Prokofjewicz.

Erast Pietrowicz podszedł z tyłu, zajrzał mu przez ramię i zobaczył, że wspaniały pomysł niczego nie dał.

Jeżeli śledczy liczył na to, że uda mu się zawęzić krąg podejrzanych, to się zawiódł. Był moment, kiedy każdy z podejrzanych, choćby na krótko, znajdował się sam w pokoju.

Dlaczego Waniuchin wygląda na tak zadowolonego?

– Cudownie! – podsumował Zosim Prokofjewicz, czule gładząc swoje dzieło. – W pokoju stale ktoś był, choćby jedna osoba. Tak więc hipoteza, że zbrodniarz przybył z zewnątrz, jest całkowicie wykluczona. Quod erat demonstrandum. A teraz drugie pytanko, też do wszystkich: czy nieboszczyka von Macka nie odwiedził ktoś z domowników?

Ach, o to mu chodzi, zrozumiał Erast Pietrowicz i wrócił na swoje miejsce, zwłaszcza że Mawra przywoływała go niecierpliwymi gestami – chciała kontynuować pracę nad portretem.

Nikogo z domowników nie było – tak odpowiedzieli wszyscy, co sprawiło, że śledczy stracił humor.

– Jakże to tak?! – wykrzyknął. – To niemożliwe! Nie przyszedł do niego syn, Siergiej Leonardowicz?

Wszyscy w milczeniu spojrzeli po sobie, jakby zapytując się nawzajem. Obaj kanceliści wzruszyli ramionami – nie, nie pamiętają, Fiedot Fiedotowicz pokręcił głową, Musia pod drzwiami podrapała się po karku.

A remingtonista nagle oznajmił:

– Był. Wstąpił na minutę i wyszedł. Już pod koniec urzędowania, po godzinach. Wszyscy inni byli w kuchni – Musia po zaniesieniu imbryka do gabinetu zaczęła nalewać reszcie. No i poszli do niej. A ja chwilę zostałem, bo musiałem wziąć z szafy słoik ze smarem.

Wskazał masywną szafę, stojącą koło okna.

– Więc czemuś pan nie powiedział?! – Waniuchin zerwał się na równe nogi. – Pytałem przecież, czy był ktoś z domowników!

Landrynow wzruszył ramionami.

– Siergiej Leonardowicz nie jest domownikiem, tylko członkiem zarządu. Stałem za otwartymi drzwiami szafy, więc mnie nie zauważył. Wszedł do gabinetu i natychmiast wyszedł. Pewnie chciał pomówić z ojcem, ale go nie zastał. Pana prezesa akurat wtedy pilnie wezwano do telegrafu.

Pomięte oblicze peterburskiego detektywa rozpromienił najsłodszy uśmiech.

– Quod erat demonstrandum – powtórzył półgłosem. – Teraz wszystko ostatecznie znalazło się na swoich miejscach. Panowie! – już innym, surowym głosem zwrócił się Waniuchin do obecnych. – Wszyscy byliście świadkami tego nader ważnego oświadczenia. Zatem jeśli pan Landrynow zechciałby później zmienić zeznanie (czegóż to się nie robi za duże pieniądze), wszystkich was wezwę do złożenia zeznań pod przysięgą.

– Może pan sam jesteś łasy grosza, ale nie sądź innych według siebie! – wykrzyknął pobladły remingtonista. – Landrynow nie wyrzeknie się prawdy za żadne pieniądze!

Wyprostował się i spojrzał na Mawrę z taką dumą, że panna przygryzła pędzel białymi ząbkami i nagrodziła nieugiętego obrońcę zasad bezdźwięcznym brawem. Remingtonista nie dostrzegł w tym geście kpiny – wziął go za dobrą monetę i oblał się takim rumieńcem szczęścia, że Fandorinowi zrobiło się żal biedaka. Niebawem dowie się o Paryżu – i to go załamie.

Nagle Zosim Prokofjewicz podszedł do biurka „sekretarza”, nachylił się i szepnął z wyraźnym szyderstwem:

– Cóż, „swój człowieku”, leć pan, zamelduj. – Wskazał podbródkiem drzwi gabinetu. – Pański pryncypał ma huk roboty, więc dziś nie będę go niepokoić, mam do załatwienia pewne formalności, ale jutro niech oczekuje radosnego spotkania. Proszę mu życzyć ode mnie przyjemnej nocy. Tak właśnie pan powiedz: jego ekscelencja życzy cudownych snów. I jeszcze jedno – śledczy przysunął się całkiem blisko. – Niech mu nie przyjdzie do głowy żaden niespodziany wyjazd. Nic z tego nie będzie – zastosowałem odpowiednie środki.

– Za pozwoleniem, pan mi przeszkadza. – Mawra bezceremonialnie pociągnęła Waniuchina za rękaw. – Proszę się odsunąć.

Kiedy zaś detektyw się wyniósł, na koniec obrzucając „swojego człowieka” groźnym spojrzeniem, dziewczyna wykrzyknęła:

– No, nareszcie! Przy nim miał pan zupełnie inny wyraz twarzy! Niechże pan usunie te zmarszczki. O tak. – Paluszkiem wygładziła Erastowi Pietrowiczowi czoło, bruzdy w kącikach ust. – Oj, pobrudziłam pana.

I z uroczą bezpośredniością, pośliniwszy chusteczkę, wytarła mu policzek.

– Mawrusza, to nie wypada! – zbeształ ją Łuka Lwowicz. Tasieńka zachichotał, a Landrynow zazgrzytał zębami na cały pokój.

Fandorin, odsuwając łagodnie rękę z chusteczką, powiedział:

– Na dziś wystarczy. Naprawdę muszę porozmawiać z panem prezesem.

– Nie wchodziłem tu, przysięgam panu! – krzyknął Siergiej Leonardowicz, nie dosłuchawszy do końca. – To nieprawda!

Fandorin patrzył w dół, na zielone sukno.

– Panie baronie, przed przyjściem tutaj zszedłem na parter i zajrzałem do książki odźwiernego. Wie pan przecież, że w waszych biurach rejestruje się czas przyjścia i wyjścia każdego pracownika. I jest tam zapisane czarno na białym: członek zarządu S.L. von Mack przybył o godzinie siódmej dwadzieścia pięć, wyszedł o siódmej trzydzieści cztery. Właśnie wtedy kucharka podała herbatę.

– Ach tak, byłem… – Baron się zmieszał. – Musiałem coś powiedzieć ojcu. Szedłem do gabinetu, ale tam nie dotarłem – spotkałem ojca w punkcie telegraficznym.

– Zapewne był tam ktoś jeszcze? Na przykład telegrafista? – nadal nie patrząc na prezesa, zapytał Erast Pietrowicz.

– Pewnie tak. Chyba… Nie pamiętam. I co powiedział Waniuchin? Co zamierza zrobić?

Fandorin nie wspomniał o „pewnych formalnościach” i „radosnym spotkaniu” – odechciało mu się.

Cała historia wyglądała dziwnie. Coś tu nie pasowało.

– Nie mam p-pojęcia.

– I co będzie jutro? – zapytał z niepokojem Siergiej Leonardowicz.

– Jutro powiem panu, kto jest mordercą. – Asesor kolegialny wreszcie spojrzał mu w oczy.

Krótko skinął głową blademu prezesowi i wyszedł.

Pomyliłem się!

Wracał do siebie, kiedy było już ciemno. Po pierwsze, niezbyt mu się śpieszyło do ubogiego mieszkanka, po drugie zaś, chciał wyjść ostatni – by zobaczyć, jak będą się rozchodzić pozostali.

Już za pierwszym zakrętem, z ruchliwej Kałanczewki w pusty i nieoświetlony zaułek Olchowski, Fandorin spostrzegł, że jest śledzony. Ktoś skradał się za nim, przebiegając od parkanu do parkanu. Bardzo się starał pozostać niezauważonym, ale czyż mógł przechytrzyć ucznia japońskich shinobi?

Najprawdopodobniej był to jakiś agent Waniuchina. Śledczy z pewnością zlecił obserwację Siergieja Leonardowicza i być może postanowił na wszelki wypadek przypilnować także „swojego człowieka”. Jeśli tak, to nic ciekawego.

Nie można było wszakże wykluczyć innej możliwości: nowy „sekretarz” czymś zainteresował truciciela i ten postanowił zbadać, co to za ptaszek ten student Pomierancew. A to by było wspaniale.

Szkoda tylko, że to taka parszywa uliczka, ciemno tu choć oko wykol.

Erast Pietrowicz umyślnie skręcił w jeden z zaułków Basmannych, też nie żadne tam Pola Elizejskie, ale przynajmniej świeciły się tutaj niebieskawo plamy gazowych latarni.

Plan asesora kolegialnego był bardzo prosty: nie okazywać, że zauważył „ogon”, a tym bardziej nie próbować zatrzymać śledzącego, tylko dobrze mu się przyjrzeć. W tym celu wystarczy jedynie minąć oświetlone miejsce i znalazłszy się w ciemności, obejrzeć się i zaczekać, aż śledzący sam wejdzie w światło latarni. Fandorin był pewien, że rozpozna każdego z podejrzanych po sylwetce. Jeśli zaś nie rozpozna, znaczy, że jest to agent, a ten niech go sobie śledzi do woli.

Przy pierwszej latarni Erast Pietrowicz umyślnie zatrzymał się, żeby zapalić – a tym samym zademonstrować całkowitą beztroskę.

Kroki zbliżyły się. Ponieważ ów ktoś stąpał bardzo ostrożnie, na palcach, na słuch nie sposób było określić ani płci, ani postury. Zatrzymał się. Czeka.

I tu czuły słuch Fandorina uchwycił dźwięk, którego Erast Pietrowicz kompletnie się nie spodziewał – suche szczęknięcie odwodzonego kurka.

Gdyby nie nawyk, by w momencie zagrożenia najpierw działać, a potem myśleć, asesor kolegialny zamarudziłby i kula trafiłaby go w plecy. Ale on błyskawicznie rzucił się w bok. Gruchnął strzał i ze słupa latarni posypały się drzazgi drewna.

W nagłej ciemności oczy widziały słabo, a broni Erast Pietrowicz przy sobie nie miał – absolutnie nie przewidział takiego obrotu wydarzeń. Wdawanie się w bójkę z uzbrojonym przeciwnikiem było zbyt ryzykowne. Niech najpierw wystrzela wszystkie kule.

Urzędnik rzucił się do ucieczki, starając się omijać oświetlone miejsca i biec nieregularnymi zygzakami. Najgorsze było to, że niewidzialny człowiek wcale się nie kwapił, by opróżnić bębenek. Najwyraźniej był to ktoś opanowany i doświadczony – prowadził muszkę za biegnącą sylwetką, chciał strzelić na pewniaka.

Fandorin przeturlał się po ziemi, zerwał się i przeskoczył przez drewniane ogrodzenie najbliższego domku.

Dalej nie pobiegł. Namacał w ciemnościach niewielki kamień, wagi gdzieś z pół funta. Technikę rzucania Erast Pietrowicz miał opanowaną doskonale, z dziesięciu sążni bezbłędnie strącał gołębia w locie (podczas nauki w Japonii ćwiczył między innymi również taką umiejętność). Największa trudność polegała nie na celności, ale na obliczeniu siły rzutu – gołąb miał spadać na ziemię ogłuszony, lecz żywy.

W tej swojej zasadzce asesor kolegialny przesiedział co najmniej kwadrans, ale przeciwnik niczym nie zdradzał swojej obecności. Kilka razy Fandorin wyglądał – ostrożnie, z coraz to innego miejsca. Oczy już świetnie widziały w mroku, ale strzelający jakby się zapadł pod ziemię.

Wniosek z tego wszystkiego był smutny: kiedy Erast Pietrowicz biegł nieregularnymi zygzakami i forsował ogrodzenie, złoczyńca wcale do niego nie celował, tylko umykał w przeciwnym kierunku.

Klnąc, Fandorin wylazł z powrotem na ulicę i podszedł do słupa latarni, żeby wyjąć tkwiącą tam kulę. Trzeba ją będzie zbadać w domu, przy świetle lampy, przez lupę. Szukać śladów stóp nie ma sensu – jakież ślady można znaleźć na kocich łbach?

* * *

Po drodze do domu Erast Pietrowicz analizował swą nieoczekiwaną i niemiłą przygodę.

Zbrodniarz jest niezwykle przenikliwy. Nie tylko zdołał w jakiś sposób wykryć zakonspirowanego detektywa, ale także należycie ocenił zagrożenie, jakie przedstawia pseudostudent. To raz.

Nie gadał po próżnicy, samodzielnie podjął decyzję, nie naradzając się ze swoim zleceniodawcą (jeżeli taki istnieje). Zatem jest to człowiek czynu. To dwa.

Wniosek: bardzo, ale to bardzo niebezpieczny. To trzy.

Zrobiwszy w myślach przegląd pracowników kancelarii, asesor kolegialny tylko westchnął.

Landrynow? Ten z pewnością jest zdolny do zbrodni w afekcie. Postać rodem z krwawego romansu. „Przypatrz się swojej lubej – twoja luba nieżywa. W mojej sakli z kindżałem w białej piersi spoczywa” [11]. Albo „Giń, nieszczęsna!” i temu podobne. Ale wyobrazić sobie remingtonistę wsypującego truciznę do herbaty prezesa gwoli dobrego zarobku niepodobna. Ten człowiek nie potrafi knuć i udawać.

Oślizgły Tasieńka? Szpiegować i cichcem robić świństwa bez wątpienia by umiał. Ale strzelać do człowieka na ciemnej ulicy? Mało prawdopodobne.

Starszy kancelista Sierdiuk? Nie sposób go sobie wyobrazić szpiegującego, a tym bardziej naciskającego spust. Chyba że jest tak świetnym aktorem, że sam Szczepkin [12] nie jest godzien czyścić mu butów.

Kamerdyner Fiedot Fiedotowicz… Dusza sługi, to jest człowieka, poprzez swoje rzemiosło skazanego na rolę uważaną powszechnie za poniżającą, to prawie zawsze zagadka. Gdybyż panowie wiedzieli, ile nienawiści może się kryć pod maską służalczości i pokory! Jakaś krzywda, której nieboszczyk baron nawet nie zauważył? A jeśli nawet zwykłe przekupstwo ze strony konkurencji, to na pewno nie bez osobistych porachunków.

Kto jeszcze? No przecież nie kucharka! Chociaż strzelić w plecy potrafi także kobieta.

Tu Erast Pietrowicz wyobraził sobie Musię, skradającą się w ciemnościach z rewolwerem w ręku – i nie wytrzymał, parsknął śmiechem.

A potem pomyślał o Siergieju von Macku i uśmiech zniknął mu z twarzy. A jeżeli niesympatyczny pan Waniuchin ma rację? Bądź co bądź to doświadczony detektyw, z dobrym węchem. Jeśli ktoś tu jest zdolny do takich radykalnych czynów, to właśnie baron. A jakie by to było zręczne posunięcie – wykorzystać urzędnika do specjalnych poruczeń, by odwrócić od siebie podejrzenia!

Fandorin przeanalizował argumenty pro i contra, wsłuchał się w głos serca. Serce powiedziało: nie. Rozum powiedział: możliwe. Jeśli rację ma rozum, to przyczyną zamachu są bez wątpienia nieoględnie rzucone ostatnie słowa: „Jutro powiem panu, kto jest mordercą”.

Wróciwszy do swojej klitki, asesor kolegialny zapalił lampę i zaczął czekać na Japończyka, zdradzając przy tym wszelkie oznaki zniecierpliwienia: to chodził z kąta w kąt, to bębnił palcami po stole i co chwila wyjmował z kieszonki zegarek – nie swego zwykłego bregueta, ale taniutki, srebrny czasomierz, wypożyczony od Masy w celach kamuflażu.

Jego zniecierpliwienie miało dwie przyczyny. Po pierwsze, strasznie chciało mu się jeść. Po drugie zaś, Erast Pietrowicz miał nadzieję usłyszeć od sługi coś bardzo ważnego, co istotnie pozwoli zamknąć dochodzenie.

I kiedy Masa wreszcie się pojawił, znów z zawiniątkami i paczuszkami, Fandorin od razu zapytał:

– No? Kto?

Japończyk zaczął rozkładać na stole przyniesione jedzenie. Nie śpieszył się z odpowiedzią, ale z jego ważnej miny widać było wyraźnie: jest połów.

Wreszcie Masa usiadł naprzeciw i rozpoczął szczegółowe sprawozdanie. Przede wszystkim wyjął z kieszeni breguet, położył przed sobą i wpatrzył się weń z takim zachwytem, że Fandorin zwątpił, czy uda mu się dokonać ponownej zamiany zegarków, kiedy odpadnie potrzeba konspiracji.

– Twój list, panie, przyniesiono mi o godzinie piątej dwadzieścia trzy i pół po południu. Zgodnie z otrzymanymi wytycznymi zająłem posterunek niedaleko gabinetu Musorofu-dono i zacząłem czekać, czy nie pojawi się któryś z pańskich kolegów. Naczelnikowi działu kurierskiego, który chciał mnie gdzieś posłać z paczkami, pokazałem na migi, że boli mnie brzuch. Skrzyczał mnie i nazwał „krzywomordym barwanem”, za co, za pańskim pozwoleniem, trochę mu przyłożę po wykonaniu zadania. – Masa wziął do ręki zegarek. – A więc. Naczelnik działu kurierskiego zwymyślał mnie obraźliwymi słowami o godzinie szóstej jedenaście, a o godzinie siódmej dziewięć…

– I co, sterczałeś tak pod drzwiami ze złotym breguetem w rękach? – nie wytrzymał Fandorin.

– Nie, panie. Schowałem zegarek o tutaj. – Masa wskazał za pazuchę. – Kiedy trzeba było sprawdzić czas do sprawozdania, udawałem, że się drapię, i przy okazji patrzyłem.

Pokazał, jak to robił.

– No dobrze, dobrze. Co się stało o godzinie siódmej dziewięć?

– Przyszła ta osoba, na którą czekałem. Zadyszana i spocona.

No pewnie, pomyślał Fandorin, pochylając się do przodu.

Urzędowanie w kantorze zakończyło się o siódmej. W dziewięć minut dobiec do „Towarzystwa Parochodowego” to nie żarty. Zrozumiałe, że agent Mosołowa się śpieszył: taka ważna nowina. Masa dla większego efektu przedłużał napięcie.

– Na kogo byś postawił, panie? – zapytał. – Jeśli nie zgadniesz, zegarek będzie mój.

– Jedna szansa na cztery to nieuczciwe – poskarżył się Erast Pietrowicz. Bardzo nie chciał utracić bregueta.

Sługa nieubłaganie oderwał pięć strzępków papieru pakowego, napisał na nich: „Marynowana Śliwka”, „Krzywa Gęba”, „Biały Wąs”. „Ślicznotka” i rozłożył je przed chlebodawcą.

– Wybieraj, panie.

Asesor kolegialny zamknął oczy próbując sobie wyobrazić każdego z pięciu podejrzanych szepczącego z Mosołowem, sypiącego truciznę do imbryka, skradającego się ciemną ulicą z rewolwerem w ręce.

Nic z tego nie wyszło. To znaczy oddzielnie – tak, ale do wszystkich trzech rzeczy naraz nie nadawał się nikt.

Fandorin westchnął, zgniótł papierki, wymieszał i wyciągnął pierwszy z brzegu.

– Ten.

Masa rozwinął świstek, poruszył bezgłośnie wargami i gniewnie odsunął od siebie breguet.

– Sam sobie jestem winien. Przezwisko, które wymyśliłem temu człowiekowi, jest zbyt oczywiste.

Na papierku widniał hieroglif kitsune – demon, który z łatwością zamienia się z człowieka w lisa i odwrotnie.

– Tasieńka? Niemożliwe! – wyszeptał Erast Pietrowicz. Chociaż chyba o każdym z pięciu podejrzanych powiedziałby to samo.

– Kitsune zjawił się pod gabinetem o godzinie siódmej minut dziewięć, cały czerwony i spocony – już bez żadnych efektownych pauz rzeczowo zaraportował Masa. – Poszeptał z sekretarzem Mosorofu-dono i natychmiast wpuszczono go do środka.

– Zaraz! – zaniepokoił się Fandorin. – A ile czasu tam spędził?

– Siedemnaście i pół minuty. Potem tak samo szybko wybiegł.

Asesor kolegialny obliczył sobie: a zatem Tasieńka wybiegł z „Towarzystwa Parochodowego” przed wpół do ósmej. Strzał pod latarnią padł za pięć ósma. Czy szpieg Mosołowa mógł zdążyć dobiec z powrotem i ruszyć w ślad za „praktykantem”? Wygląda na to, że mógł. Co więcej, wszystko wskazuje na to, że nie strzelał z własnej inicjatywy, ale na polecenie swego najemcy. Radca handlowy Mosołow ma spore koneksje i możliwości. Gdyby chciał sprawdzić, co to za nowy sekretarz nagle podjął pracę u konkurencji, niewątpliwie by sprawdził. A z pewnością nie musiał długo nakłaniać swego zausznika do kolejnego zabójstwa – gdzie trzy trupy, tam i czwarty.

Wszystko układa się bardzo zgrabnie i logicznie, ale on, urzędnik do specjalnych poruczeń przy generale-gubernatorze, strasznie się zbłaźnił. Żeby się tak pomylić co do charakterystyki psychologicznej!

– Sprzątnij ze stołu – powiedział kwaśno Erast Pietrowicz, podpierając głowę rękami. – Nie będę jadł, odechciało mi się. I w ogóle idź sobie. Muszę się zastanowić.

Studium w szkarłacie i fiolecie

– …O tu mi świsnęła kula. Cud, że jeszcze żyję. – Tymi słowy „praktykant” zakończył swoją relację. – Za żadne skarby nie pójdę zaułkiem Olchowskim po ciemku.

Straszliwa historia nikogo nie pozostawiła obojętnym. Kucharka, która słuchała, zatykając sobie ręką usta, przeżegnała się i jęknęła:

– O Jezusie mój kochany, okropieństwo. Łuka Lwowicz aż się wzdrygnął.

– A cóż to za czasy! Dawniej rabusie przynajmniej uczciwie mówili: „Pieniądze albo życie”, ale żeby od razu strzelać? Dokąd ten świat zmierza?

Jego córka, która właśnie rozstawiała sztalugi, znieruchomiała gwałtownie i zawołała:

– Ja bym też za nic nie oddała sakiewki, niechby mnie zabili. Pomierancew, prawdziwy z pana bohater!

– Też mi bohater, dał drapaka jak zając – zareplikował zazdrośnie Landrynow.

Lis-demon Tasieńka lamentował współczująco, a Fiedota Fiedotowicza w tym czasie jeszcze w kantorze nie było. Dopiero co rozpoczęło się urzędowanie.

Jeszcze przez chwilę obecni ze zgrozą omawiali okropne zdarzenie, po czym każdy zajął się swoimi sprawami: kanceliści zaskrzypieli piórami, remingtonista jął przygotowywać swój cud techniki, Musia wyszła do kuchni, a malarka przystąpiła do wykańczania portretu. Jej pędzel migał z oszałamiającą wprawą. Być może „Maurice’a Sieurduca” naprawdę oczekiwała w Paryżu wspaniała kariera.

– Szkoda, że jest pan dzisiaj w surducie – poskarżyła się Mawra. – Chciałam jeszcze namalować bliki na mundurowych guzikach.

Dziś jednak Fandorin absolutnie nie mógł przyjść jako student. Czekała go generalna batalia, a uważał, że nie uchodzi przystępować do niej w przebraniu.

– Panno Mawro – szepnął Erast Pietrowicz bardzo cicho. – Czy pieniądze na podróż dał pani baron? Dobrze zgaduję?

Dziewczyna przytaknęła.

– Przez pamięć o moim narzeczonym.

– Czy oprócz mnie mówiła to pani jeszcze komuś?

Pokręciła głową i położyła palec na ustach, bo Tasieńka już zastrzygł uszami, a i Landrynow zaczął się wiercić na krześle.

No, teraz wszystkie części układanki do siebie pasują, pomyślał Fandorin. Pozostaje tylko czekać.

Czekali wszyscy. Przeczucie jakiegoś ciężkiego, nieuchronnie nadciągającego wydarzenia było wręcz namacalne. Nikt o tym nie mówił, ale wyraźnie się to czuło – w tym, jak krótko omawiano bandycką napaść, w zapadłym nagle milczeniu, w szybkich spojrzeniach, które każdy co chwila rzucał w stronę pustego gabinetu albo drzwi wejściowych.

Kiedy wszedł prezes w towarzystwie kamerdynera, wszyscy ze zdwojoną pilnością pogrążyli się w pracy, a z Siergiejem Leonardowiczem przywitała się tylko Mawra i znów, jak poprzedniego dnia, spłonęła rumieńcem. Teraz było jasne dlaczego – z wdzięczności.

– Dzień dobry – odpowiedział jej von Mack, podchodząc do sztalug.

Ale to nie dziewczyna go interesowała ani tym bardziej sztalugi. Rozpalone bezsennością oczy patrzyły tylko na Fandorina, niespokojnie i pytająco.

Erast Pietrowicz odpowiedział najpierw ledwie dostrzegalnym kiwnięciem, a potem równie krótkim potrząśnięciem głowy. Ta mała pantomima oznaczała: „Tak, wiem wszystko. Nie, nie teraz”.

Baron wszystko świetnie zrozumiał, trudno jednak powiedzieć, czy ta wiadomość go uspokoiła, czy przeciwnie, jeszcze bardziej zdenerwowała.

Zawahawszy się chwilę, wszedł do gabinetu, a za nim udał się Fiedot Fiedotowicz.

Nie minął nawet kwadrans, kiedy na schodach rozległy się ciężkie kroki i pobrzękiwanie – na piętro wchodziła cała grupa ludzi.

Wszyscy w pokoju gwałtownie się wyprostowali, nie udając dłużej, że są skupieni na pracy. Z kuchni wyjrzała Musia. Drzwi otworzyły się szeroko.

Pierwszy wkroczył uroczyście Zosim Prokofjewicz z jakimś papierem w ręku.

Za nim, brzęcząc ostrogami i szablami, weszli komisarz okręgu Basmanna, podpułkownik Lachow, dwaj podoficerowie policji oraz znany w całej Moskwie dziennikarz Steinchen z gazety „Moskiewski Pielgrzym”, której czytanie uważano w dobrym towarzystwie za przejaw złego smaku, co nie przeszkadzało, że bulwarówka sprzedawała się codziennie w stu tysiącach egzemplarzy.

Erast Pietrowicz skrzywił się na widok pismaka skandalisty. Tego Waniuchin absolutnie nie powinien był robić. Teraz, jakkolwiek zakończyłaby się ta historia, narobi to szumu na całe imperium.

– A więc jestem – zagrzmiał petersburżanin. – Pewnie nie mogliście się państwo doczekać? A oto obiecany dokument.

Potrząsnął papierem.

Słysząc hałas, z gabinetu wyjrzał Siergiej Leonardowicz i zrobił się bardzo blady. Zza ramienia prezesa wychylała się głowa kamerdynera.

– Łaskawy panie – zwrócił się śledczy do barona. – Przybywam, aby pana aresztować. Oto nakaz prokuratora.

Von Mack milczał. Waniuchin polecił komisarzowi:

– Czyń pan swoją powinność.

Dziennikarz z zapałem bazgrał w notesie. Erast Pietrowicz wstał i cicho stąpając, ruszył naprzód. Mimochodem zajrzał do notesu i przeczytał: „Na obrzmiałej, naznaczonej zepsuciem twarzy ojcobójcy odbiło się nieopisane przerażenie”.

Komisarz odchrząknął uroczyście i podszedł do prezesa.

– Zgodnie z rozporządzeniem Aktu o aresztowaniach i zatrzymaniach administracyjnych jest pan…

– Chwileczkę, Lachow! – powiedział głośno Fandorin. Wszyscy się obejrzeli.

– Erast Pietrowicz! – zdumiał się podpułkownik, który miał już okazję spotkać się z Fandorinem służbowo.

– Fandorin! – jęknął Steinchen (ten w ogóle wszystkich znał i o wszystkim wiedział). – Ajajaj!

Pozostali po prostu wlepili oczy w zuchwalca, który ośmielił się rozkazywać przedstawicielowi prawa.

– Urzędnik do specjalnych poruczeń przy moskiewskim generale-gubernatorze, Fandorin – przedstawił się Erast Pietrowicz nie tyle Waniuchinowi, ile swym chwilowym kolegom. – Przepraszam za tę konieczną m-maskaradę. Prowadzę niezależne śledztwo na polecenie księcia Władimira Andriejewicza.

Ostatnie słowa były już adresowane do petersburżanina, patrzącego na młodego człowieka wytrzeszczonymi oczami.

– Intryga? Spisek? – krzyknął Zosim Prokofjewicz. – Zamelduję dyrektorowi departamentu! Ministrowi! Sprawę powierzono mnie i nie chcę o niczym słyszeć! Dalej, brać go! Cóż to, ogłuchł pan? – warknął na komisarza, wskazując barona.

Podniesienie głosu na Lachowa, oficera zasłużonego i drażliwego, było wielkim błędem. Podpułkownik spurpurowiał.

– Pana Fandorina znamy, wasza ekscelencjo, i to nie od dziś. A z panem jeszcze nie miałem zaszczytu współpracować.

– Ach, rozumiem. – Waniuchin uśmiechnął się złowieszczo. – Niejedno słyszałem o moskiewskich zwyczajach! Przekupstwo? Jak to dobrze, że wziąłem ze sobą przedstawiciela prasy. Niech pan pisze, redaktorze, niech pan pisze!

Ale przedstawiciel prasy przestał pisać i nawet zamknął notesik. Za nic nie chciał się narazić generałowi-gubernatorowi.

– Ekscelencjo, i pan, i ja jesteśmy wszak przedstawicielami p-prawa, a nie diwami operetkowymi – rzekł Erast Pietrowicz, marszcząc brwi. – Jeśli łaska, przejdźmy do rzeczy. Pan ma jedną wersję wydarzeń, a ja panu przedstawię drugą. Jako doświadczony profesjonalista zorientuje się pan, która jest bardziej przekonująca.

Ton, jakim zostały powiedziane te słowa, a może wzmianka o profesjonalizmie podziałały na petersburżanina uspokajająco.

– Fandorin? Przypominam sobie mętnie to nazwisko, coś o panu słyszałem – powiedział Zosim Prokofjewicz, wziąwszy się w garść, również w dosłownym sensie: krzyżując ręce na piersi i obejmując się za ramiona. – Cóż, proszę przedstawić swoją wersję. Słuchamy.

– Dz-dziękuję. Od samego początku powziąłem przekonanie, że Siergiej Leonardowicz von Mack jest niewinny. Pan, czcigodny kolego, w swym dochodzeniu kierował się sprawdzoną maksymą „szukaj tego, kto na tym korzysta”. Ja również od tego zacząłem. Założenie, że motywem spadkobiercy była chęć zysku – pragnienie, by jak najszybciej przejąć interes, jest kompletnym nonsensem. Śmierć Leonarda von Macka pozbawiła kompanię gigantycznego kontraktu. Gdyby Siergiej Leonardowicz miał co do ojca zbrodnicze zamiary, powinien był zaczekać dwa, trzy tygodnie do ogłoszenia wyników przetargu. A tak okazuje się, że spadkobierca popełnił straszną zbrodnię na własną szkodę i z korzyścią dla głównego konkurenta – „Towarzystwa Parochodowego”.

– To opinia kupca, a nie detektywa. – Waniuchin nie mógł sobie odmówić złośliwości. – Wobec tego skąd, według pana, wziął się truciciel? Wlazł przez lufcik, po czym zniknął bez śladu? A może w ogóle nie było żadnego morderstwa? Może prezes i sekretarz sami ze sobą skończyli? Czytałem, że takie zwyczaje panują u was w Japonii, nazywa się to „podwójne samobójstwo zakochanych”.

Z tych ostatnich słów można było wnosić, że Waniuchin wcale nie „mętnie sobie przypomina” nazwisko Erasta Pietrowicza, ale że sporo wie o moskiewskim detektywie.

– Morderstwo było – jak gdyby nie dostrzegając ironii, rzekł Fandorin. – I to bardzo sprytnie obmyślone. Tyle że za punkt wyjścia należało przyjąć nie cui prodest, lecz zupełnie inną maksymę.

– I któż, według pana, jest mordercą? – Waniuchin uśmiechnął się ironicznie. – A może pańska wersja ma na celu jedynie wybielenie pana von Macka?

Tu Erast Pietrowicz postanowił się popisać, czego nie najbłahszą przyczyną było to, że czuł na sobie spojrzenie ładnej panny. Rzucił nonszalancko, jak coś zupełnie oczywistego:

– Mordercą jest ten człowiek. – I wskazał na Landrynowa. Przez pokój przebiegło drżące westchnienie, a remingtonista zerwał się, przewracając krzesło.

– Oszalałeś pan? – krzyknął.

– Sam się pan zdradził – odparł Erast Pietrowicz. – Po cóż było oczerniać Siergieja Leonardowicza? Pan Waniuchin, któremu bardzo zależało na potwierdzeniu jego wersji, przyjął pańskie świadectwo na wiarę. A ja dziś rano porozmawiałem sobie z telegrafistami, którzy mieli dyżur szóstego września. Siergiej Leonardowicz ich nie zapamiętał, ale „maluczcy” wszystko świetnie pamiętają. Jak państwu wiadomo, z punktu telegraficznego widać całe schody – i w górę, i w dół. Siergiej Leonardowicz wszedł w palcie, zobaczył ojca przy telegrafie, porozmawiał z nim i odjechał. Na górę nie wchodził. I wówczas zadałem sobie pytanie: dlaczego Landrynow skłamał?

– To ty łżesz, lalusiu! – krzyknął z wściekłością remingtonista. – Wkręcił się tu podstępem, udawał studenta, siedział, pozował, a żaden z niego student! Widzi pani teraz, Mawro Łukiniszno, komu pani uwierzyła!

Sądząc jednak po płonących oczach artystki, utkwionych w Fandorinie, ta wcale nie miała do niego pretensji.

Erast Pietrowicz, lekko odwracając twarz, by widzieć pannę, ale też nie spuszczać z oka remingtonisty zapytał retorycznie:

– Może Landrynow zrobił to z nienawiści? Raczej nie. Ten człowiek nienawidzi całego świata, ale nabrać jakiejś szczególnej antypatii do prezesa po prostu nie zdążył. Siergiej Leonardowicz zajął gabinet szefa zaledwie kilka dni temu. Miałem co prawda drobne podejrzenie, związane z pewnym wyjazdem do Paryża, ale to podejrzenie się rozwiało. – Asesor kolegialny zerknął na Mawrę. – Landrynow o tym nie wiedział, w przeciwnym bowiem razie wczorajsza kula skierowana byłaby nie we mnie, lecz w kogo innego.

– Jaki Paryż? Jaka kula? Czemu pan mówisz zagadkami? – burknął Waniuchin. – Cała ta pańska hipoteza jest zbudowana na piasku. Młody pan jest, kolego, i zafascynowała pana brytyjska „szkoła psychologiczna”. W śledztwie niezbędne są fakty. Skoro nie cui prodest, to co?

– Drugim bardzo częstym motywem zbrodni jest cherchez la femme. Tu mamy do czynienia ze zbrodnią w afekcie. Landrynow jest do szaleństwa zakochany w… pewnej osobie, to widać gołym okiem.

Wszyscy popatrzyli na Mawrę, która spłonęła rumieńcem i spuściła oczy.

Siergiej Leonardowicz, który do tej pory nie odezwał się ani słowem, wykrzyknął:

– Jak pan mógł pomyśleć coś takiego o moim ojcu! Nie znał go pan, to był człowiek głęboko moralny! Zajmowały go jedynie sprawy kompanii!

– W rzeczy samej, nieładnie – skarcił Fandorina petersburżanin. – Nieboszczyk był czcigodnym starcem i nie interesowały go młode kobiety, wszyscy o tym wiedzą.

– Co ma tu do rzeczy cz-czcigodny starzec? – Erast Pietrowicz westchął, zirytowany niedomyślnością słuchaczy. – Landrynow chciał zabić nie prezesa, ale swego szczęśliwego rywala, narzeczonego Mawry Łukiniszny. Baron został zamordowany jedynie dla zatarcia śladów.

– Baron von Mack? Dla zatarcia śladów? – zdębiał Waniuchin. – Z powodu sekretarzyny?!

Również Siergiej Leonardowicz zatrząsł głową.

– Co za dziwaczny pomysł!

Fandorin rozłożył ręce:

– Odwieczny błąd silnych tego świata: że ważni są tylko oni, a „maluczcy” to jedynie statyści, i wszystko, co ich dotyczy, jest maleńkie – namiętności, knowania, niegodziwości. Pan śledczy powiedział niedawno: gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą. A tu wszystko odbyło się odwrotnie: dla wióra nie pożałowano całego lasu. Ja osobiście żadnego człowieka nie uważam za wiór (za las zresztą również nie), ale plan zbrodniarza był b-bezbłędny. Baron niewątpliwie poczęstuje sekretarza herbatą. Zginą obaj, ale śmierć Sterna pozostanie w cieniu. Nikomu wszak nie przyjdzie do głowy, że celem był nie tytan rosyjskiej industrii, lecz drobny urzędnik. Nieszczęsny sprzątacz zaś zginął w ogóle za nic, przypadkiem. Ale to chyba niezbyt pana zmartwiło? – zwrócił się do Landrynowa i zrobił kilka kroków w stronę kąta, w którym stała maszyna do pisania.

Remingtonista skrzywił się pogardliwie, ale ręka, którą trzymał na oparciu krzesła, wyraźnie drżała. Landrynow schował ją do kieszeni.

– Czekam na dowody – przypomniał Waniuchin. – A pan wciąż prezentuje same psychologizmy.

– Zaraz dojdziemy i do faktów, wasza ekscelencjo. Najpierw jednak kilka słów o hipotezie Siergieja Leonardowicza – jakoby zabójstwa dokonał tajny agent „Towarzystwa Parochodowego”. Ma pan rację jedynie w połowie – zwrócił się asesor kolegialny do von Macka. – Istotnie jest tutaj szpieg z konkurencyjnej kompanii, ale nie zabił pańskiego ojca.

– Kto to jest? – zapytał żywo baron.

Fandorin odparł, nie patrząc na Tasieńkę:

– Powiem to panu jutro. Jeśli on sam się nie zwolni. Wróćmy jednak do zabójstwa. Czy nie wydało się panu dziwne, Zosimie Prokofjewiczu, że milionera otruto specyfikiem za parę kopiejek?

Waniuchin wzruszył ramionami.

– Już o tym mówiłem. Cała rzecz w tym, że arszenik jest łatwo dostępny. Fakt zdobycia cyjanku czy innej „arystokratycznej” trucizny nietrudno wyśledzić, przesłuchując aptekarzy. Ale spróbuj się pan dowiedzieć, ile osób kupowało ostatnio trutkę na szczury. Żaden aptekarz tego nie spamięta.

– A ja myślę, że nie o to chodzi. Landrynow nie miał pieniędzy na drogą truciznę. Zrozumiałem to wczoraj wieczorem, badając kulę, którą do mnie s-strzelano. – Erast Pietrowicz wyjął z kieszeni chustkę, a z niej lekko spłaszczony kawałek ołowiu. – Kulista, z jednostrzałowego niegwintowanego pistoletu. Taką broń można kupić na pchlim targu za półtora rubla. Najtańsza trucizna, najtańszy pistolet – jakieś niesolidne to wszystko. Czyżby Mosołow nie mógł lepiej wyposażyć swego szpiega? I sprawa stała się jasna: zabójca jest człowiekiem ubogim, o bardzo skromnych środkach, ale bardzo silnych namiętnościach.

W tym momencie Erast Pietrowicz zrobił jeszcze kilka kroków w stronę Landrynowa, jak gdyby po to, by efektownym gestem wskazać zbrodniarza palcem. W rzeczywistości zaś uważnie obserwował remingtonistę, pewien, że ten lada chwila się zdradzi, i to w sposób niebudzący żadnych wątpliwości.

Landrynowowi drżały wargi, dygotały ramiona, ale nie ze strachu – z wściekłości. Takiemu pasjonatowi nie na długo starczy opanowania. Zaraz skoczy, już zgrzyta zębami.

Asesor kolegialny umyślnie odwrócił się do obwinionego plecami, by ułatwić mu atak. Teraz dzieliło ich tylko biurko młodszego kancelisty.

– A dlaczego on do pana strzelał? – Waniuchin wciąż nie chciał uznać swej porażki.

– Ja wiem! – odpowiedziała za Fandorina Mawra. – Z powodu portretu. I z powodu chusteczki…

– Jakiej chusteczki? – nie zrozumiał śledczy.

Ale tu nastąpiło wreszcie wydarzenie, na które liczył wyznawca „szkoły psychologicznej”.

Landrynow z rykiem wypadł ze swego kąta, wyciągając z kieszeni otwartą brzytwę.

Asesor kolegialny miał się na baczności i błyskawicznie się odwrócił. Okazało się jednak, że naukę psychologii opanował niedoskonale.

Erast Pietrowicz był pewien, że morderca rzuci się na niego, swego oskarżyciela, ale ten przemknął obok biurka Tasieńki i runął na Mawrę.

– To ty! To twoja wina! – zachrypiał, zamierzając się brzytwą. – To ty mnie zgubiłaś!

Dziewczyna szarpnęła się do tyłu i tylko to ocaliło ją od niechybnej śmierci – ostrze brzytwy przecięło powietrze o milimetry od jej gardła.

Nieszczęsna przywarła do ściany, a łotr chwycił ją za włosy, odginając w tył jej kędzierzawą główkę.

Wszyscy stali jak sparaliżowani.

Erast Pietrowicz zrozumiał, że nie zdąży. W razie potrzeby potrafił się poruszać z wręcz niewiarygodną szybkością, ale drogę zagradzało mu masywne biurko Łuki Lwowicza, zastawione kałamarzami, kubkami pełnymi ołówków, stosami dokumentów, teczkami i mnóstwem innych biurowych drobiazgów.

– Skoro nie ja – to żaden inny! – krzyknął przeraźliwie Landrynow, znów unosząc swą broń.

Ręka asesora kolegialnego jakby sama z siebie chwyciła z biurka kałamarz i cisnęła nim bez zamachu, z dołu w górę, ale mimo to silnie.

Szklany sześcian uderzył mordercę w tył głowy, oblewając mu kark i plecy fioletowymi bryzgami. Landrynow obejrzał się zaskoczony – i dostał prosto w czoło drugim kałamarzem, z czerwonym atramentem, którym pedantyczny Sierdiuk zwykł podkreślać najważniejsze punkty w raportach.

Drugi cios był silniejszy. Remingtonista zachwiał się, zakrył dłonią oślepione oczy. Spomiędzy palców jak krew ściekał mu szkarłatny atrament.

Po następnej sekundzie policjanci, którzy zdążyli już oprzytomnieć, wykręcali mordercy ręce, a ten wył, wyrywał się i nawet próbował gryźć. Ryczącego, wijącego się, wynieśli z pokoju na rękach. Policjantom pomagali śledczy i żurnalista.

Kiedy zamieszanie ucichło, Erast Pietrowicz rozejrzał się dokoła.

Siergiej Leonardowicz stał nadal w tym samym miejscu. Wcale nie wyglądał na zadowolonego, że uwolniono go od podejrzenia. Minę miał skonsternowaną i nieszczęśliwą. Żal mu kontraktu, domyślił się Fandorin.

Musia i Fiedot Fiedotowicz krzątali się wokół Sierdiuka – poili go wodą, wachlowali ręcznikiem.

Tasieńka zniknął, jakby go nigdy nie było.

W kącie, wstrząsana czkawką, szlochała biedna Mawra.

– Już dobrze, dobrze, już po wszystkim – zaczął ją uspokajać asesor kolegialny.

Delikatnie pogładził dziewczynę po głowie – czkawka ustala. Wziął za rękę – ucichło łkanie.

– Pojedzie pani do Paryża, zostanie sławną malarką. Wszystko będzie dobrze – mówił cicho.

Kiwnęła głową, patrząc na niego z dołu w górę. Twarz miała całą w drobnych bryzgach atramentu, czerwonych i fioletowych. Jakby jadła czarne jagody i ubrudziła się sokiem, pomyślał Fandorin.

– Pojadę. Tylko… Proszę mi coś obiecać… – szepnęła. – Obiecuje pan?

– Oczywiście, że tak. Nie trzeba płakać.

– Pozwoli mi pan dokończyć portret? Tutaj pan więcej nie przyjdzie, wiem. Ale może… Może mogłabym go dokończyć u pana?

Oczy jej mocno błyszczały, ale chyba nie tylko od nieobeschłych łez.

– Może istotnie u mnie będzie wygodniej – czerwieniąc się lekko, powiedział Erast Pietrowicz.

NEFRYTOWY RÓŻANIEC

1

Erast Pietrowicz grzecznie stłumił ziewnięcie – nozdrza pięknie rzeźbionego nosa drgnęły, toczony podbródek lekko wyciągnął się w dół, ale wargi nie rozwarły się nawet na moment, a spojrzenie spokojnych błękitnych oczu pozostało życzliwie roztargnione. Sztuka dyskretnego ziewania była jednym z absolute musts człowieka światowego, piastującego przy tym godność urzędnika do specjalnych poruczeń przy generale-gubernatorze. Obowiązkowa obecność na balach i rautach była jednym z cięższych obowiązków służby Erasta Pietrowicza – poza tym niezbyt absorbującej i niekiedy nawet atrakcyjnej.

Radca dworu pochwycił na sobie wymowne spojrzenie Peggy Niemczinowej i jął ze skupioną miną kontemplować kryształowy żyrandol, rozjarzony drżącym gazowym światłem. Wzrok pięknej panny, która w tym sezonie zrobiła prawdziwą furorę i już otrzymała trzy propozycje małżeństwa (odrzucone z racji niedostatecznych perspektyw), oznaczał: czemu nie miałby pan zatańczyć ze mną kadryla? Chodzi o to, że Fandorin miał nieostrożność zaprosić śliczną debiutantkę do walca i natychmiast tego pożałował: tańczyła jak mechaniczna lalka, a na domiar złego okazała się wyjątkowo głupiutka. Widząc, że mademoiselle Niemczinowa jakby przypadkiem ruszyła wzdłuż ściany, wyraźnie zamierzając przejść do stanowczych działań, Erast Pietrowicz udaremnił ten niebezpieczny manewr – przesunął się w kąt sali, gdzie zgromadził się sam kwiat nietańczących. Był tu i książę Dołgoruki we własnej osobie, i dostojni sędziwi radcy stanu we wstęgach orderowych z mieniącej się mory, i zażywni generałowie w złotych epoletach.

Wśród tych ostatnich znajdował się także oberpolicmajster Baranow, który z wyrozumiałym uśmiechem słuchał gestykulującego z ożywieniem jegomościa w źle skrojonym fraku i przekrzywionej białej muszce. Był to znany moskiewski dziwak i ekscentryk, hrabia Chrucki, który słynął jako wyjątkowy mruk i nigdy nie chodził na bale. Opowiadano o nim, że długo podróżował po krajach Wschodu i spędził kilka lat w jakimś górskim klasztorze, zgłębiając tajemnice bytu. Podobno nawet je zgłębił i groził, że napisze o tym książkę, która przewróci do góry nogami całą zachodnią cywilizację, ale ciągle nie mógł się do niej zabrać, wciąż zaabsorbowany czymś nowym: to organizacją zbiórki na budowę w Moskwie buddyjskiej świątyni, to wykładami na uniwersytecie na temat wschodniego mistycyzmu, to idiotycznym projektem, który rozśmieszył całe miasto, zbudowania kolei żelaznej do Oceanu Spokojnego. Zimą nawet w największe mrozy Chrucki codziennie zażywał kąpieli w śniegu na dziedzińcu swojej na pół zrujnowanej arbackiej siedziby, w którym to celu stróż utrzymywał w gotowości specjalną sypką zaspę – przechodnie zaś gapili się na szalonego hrabiego przez stare żelazne ogrodzenie.

Erast Pietrowicz był kiedyś przedstawiony hrabiemu i nawet odbył z nim arcyciekawą rozmowę o praktycznej możliwości nieśmiertelności, ale jakoś nie miał okazji zbliżyć się z nim bardziej, chociaż sam też interesował się Wschodem i zażywał śnieżnych kąpieli – co prawda bardziej prywatnie.

– Panie Fandorin! – zawołał energicznie Chrucki, zwracając się do Erasta Pietrowicza. – Zjawia się pan w samą porę! Już bitą godzinę opowiadam generałowi o pewnym tajemniczym zdarzeniu, ale on mnie nie słucha. – Hrabia znów odwrócił się do oberpolicmajstra, złapał go za guzik z herbem i wykrzyknął zapalczywie: – Mówię panu, łaskawco, to nie jest zwykłe zabójstwo i grabież! Erast Pietrowicz jest człowiekiem przenikliwym, nie to co pan. Niech on nas rozsądzi.

Generał rzucił Fandorinowi męczeńskie spojrzenie, ostrożnie uwolnił pojmany guzik i zadudnił dobrodusznym basem:

– No i cóż w tym tajemniczego, Lwie Aristarchowiczu. Stuknęli siekierą po łbie handlarza starzyzną. Na Suchariewce takie tajemnice zdarzają się prawie codziennie. To jest zwyczajna policyjna historia, poradzi z tym sobie byle cyrkułowy.

– Jaki handlarz starzyzną? – zapytał Erast Pietrowicz. – Ma pan na myśli antykwariusza Priachina? Czytałem o tym w „Komunikatach policyjnych”. Wygląda na rozbój po pijanemu.

– Bez żadnych wątpliwości. – Baranow kiwnął głową. – Sklepik nędzny, doświadczony bandyta by się na coś takiego nie połaszczył. Zabili właściciela, zrabowali jakąś groszową tandetę…

– Doskonale znałem Priachina! – przerwał mu zapalczywie Chrucki. – Często do niego wpadałem. Skupował różne różności od Chińczyków opiumistów i odkładał dla mnie. Po większej części istotnie była to tandeta, ale czasem trafiało się coś ciekawego. No więc, Eraście Pietrowiczu, trzy dni temu był już jeden napad na ten sklepik. Późnym wieczorem, kiedy pozostał tam tylko subiekt. Uderzyli go od tyłu w głowę, ogłuszyli. Przeryli wszystko i wynieśli się, niczego nie zabierając. No i co pan na to?

– Zaiste dziwne – przyznał Fandorin, zauważywszy kątem oka, że mademoiselle Niemczinowa zbliżyła się do rozmawiających na jakieś trzy sążnie i zatrzymała się niezdecydowana.

Przywołując na twarz wyraz niezwykłego przejęcia, radca dworu odwrócił się do hrabiego i zapytał:

– A zatem niczego nie zabrano?

– Priachin mi mówił, że rabusie przewrócili wszystko do góry nogami, a zabrali tylko wielki kolorowy fajansowy wazon, który mógł kosztować najwyżej pięć rubli. A japońskiego netsuke [13] z agatu, rzeczy najcenniejszej, nie tknęli.

– A czy tym razem coś zginęło?

– Rozmawiałem z Nikiforem, subiektem – powiedział Chrucki. – Znowu rozbebeszyli cały sklep, nawet zerwali podłogę, a wzięli tylko parę tanich hongkońskich chust i miedzianą arabską fajkę. Nie, panowie, to nie był napad rabunkowy. Jestem pewien, że mordercy czegoś szukali.

Erast Pietrowicz ze zdziwieniem uniósł brwi.

– Na jakiej podstawie twierdzi pan, że morderca nie był sam?

– Tak uważa policja – odpowiedział za hrabiego Baranow. – W pojedynkę trudno narobić takich szkód. No, chyba że w napadzie jakiejś szczególnej wściekłości. Tego nieszczęsnego antykwariusza wręcz porąbano na kawałki.

– To w istocie dziwna historia. – Z tyłu dały się słyszeć lekkie kroki i szelest gipiurowej sukni, Fandorin więc przysunął się bliżej do generała, jakby chcąc go poinformować o jakimś wydarzeniu wielkiej wagi państwowej. – Jak na napad na skromny sklepik, w dodatku z wyraźnymi śladami przeszukania. Raczej nie wygląda to na zwykły rabunek po pijanemu.

– Tak pan sądzi? – Oberpolicmajster zawsze odnosił się do opinii urzędnika do specjalnych poruczeń z całą powagą, toteż teraz zaproponował: – A może przekazać tę sprawę z cyrkułu do policji śledczej?

– Na razie nie. Jutro zajrzę na miejsce p-przestępstwa i zobaczę, co i jak. Wtedy podejmiemy decyzję. Kto tam jest cyrkułowym? Niebaba?

– Tak, Makar Niebaba. – Generał uśmiechnął się. – Śmieszne nazwisko. Istotnie, do baby wcale nie jest podobny. Pudowe łapska, wszyscy kloszardzi z Suchariewki trzęsą przed nim portkami. Straszny z niego szelma, ale porządku pilnuje dobrze.

Tu spojrzenie jego ekscelencji pobiegło gdzieś za plecy Erasta Pietrowicza, twarz przybrała wyraz udawanego zachwytu, a podkręcone wąsy nastroszyły się z galanterią, z czego można było wywnioskować, że Peggy ruszyła do szturmu.

Fandorin usłyszał lekki stuk, któremu towarzyszyło melodyjne „ach!”. Westchnąwszy z rezygnacją, odwrócił się i podniósł upuszczony wachlarz. Kadryl był nie do uniknięcia.

2

– O której, mówicie, to się stało? – zapytał Fandorin, kucając i z uwagą oglądając zamek w drzwiach.

– Tak jakoś o dziewiątej albo dziesiątej wieczór – odparł cyrkułowy, znany na całej Suchariewce Makar Niłowicz Niebaba, żylasty, długoręki, o grubo ciosanej ponurej twarzy. – Sklep był już zamknięty, ale gospodarz jeszcze coś tam robił. Pewnikiem obliczał utarg. A tego w sklepie nie było.

Policjant wskazał na „tego” – subiekta Nikifora Klujewa, nerwowego przygarbionego chłopinę około czterdziestki. Głowa subiekta obwiązana była niezbyt czystą szmatką – podczas poprzedniego napadu Klujew otrzymał od nieznanych sprawców porządny cios w ciemię.

– Od tamtego dnia leżałem całkiem bez sił – poskarżył się Klujew. – I do dzisiaj telepie mnie na boki. Dochtór powiedzieli, cud boski, że mi czerep nie pękł na dwoje. Bóg strzegł. A jakbym tu był pozawczoraj, toby i mnie, jak Siłantija Michałycza… – Przeżegnał się i pochwyciwszy surowe spojrzenie cyrkułowego, jął pośpiesznie odwijać szmatę. – O proszę, Makarze Niłyczu, raczy pan spojrzeć. Nie guz, ale prawdziwa gruszka diuszesa.

Klujew pochylił łysą gruzłowatą głowę i zademonstrował dowód przeżytych cierpień. Guz istotnie był imponujący: sinopurpurowy, nabrzmiały, może nie gruszka diuszesa, ale porządna śliwka.

– Między dziewiątą a dziesiątą? – powtórzył radca dworu i zabębnił palcami w drzwi.

Cyrkułowy nachylił się ku niemu i zaszeptał głośno, delikatnie zakrywając usta olbrzymią dłonią, ale i tak zaleciało czosnkiem i okowitą – Erast Pietrowicz lekko zmarszczył nos.

– Sam się zdziwiłem. Taka późna pora, Priachin powinien był już dawno zamknąć drzwi na zasuwę. Sam pan rozumie, wasza wielmożność, to Suchariewka. A śladów włamania nie ma – znaczy, zabity sam otworzył. Może to był ktoś znajomy?

– Zdziwiliście się? – Erast Pietrowicz spojrzał z ukosa na policjanta. – To czemu nie napisaliście tego w raporcie?

– Moja wina…

Twarz Niebaby w jednej chwili przybrała tępy, twardy wyraz, oczy nabrały szczególnego blasku, właściwego jedynie starym policyjnym wygom. Fandorin tylko westchnął: cyrkułowy z Suchariewki nie chciał, żeby po jego terytorium myszkowali panowie z policji śledczej, więc zataił podejrzaną okoliczność. Zwyczajna praktyka.

Urzędnik zwrócił się do subiekta:

– Niech no pan opowie, Klujew, szczegółowo, jak się pan dorobił takiej ozdoby na g-głowie. Kiedy to się stało? Cztery dni temu?

– Opowiem wszystko z najdrobniejszymi detalami – odrzekł z gotowością poszkodowany, wyprostował wąskie ramiona, odkaszlnął i zaczął: – Zapadał wieczór. Srożyła się burza, nieboskłon rozdzierały błyskawice i deszcz lał jak z cebra. Siłantij Michałycz, przyjąwszy krople rzepakowe na hemoroidy i życzywszy mi kojących snów, oddalił się, by zażyć zasłużonego wypoczynku po pracowitym dniu, a ja wychyliłem filiżaneczkę herbaty i przygotowałem się do zamknięcia rzeczonego sklepu. Wyszedłem na ulicę, zaciągniętą mglistą oponą deszczu…

– Czytuje pan „Niedzielne Lektury”? – przerwał mu Fandorin. – Proszę bez opisów przyrody, do rzeczy.

– Do rzeczy? – zająknął się zbity z tropu Klujew. – A do rzeczy, wasza wielmożność, to było tak. Odwróciłem się, żeby zaryglować drzwi, a dalej nic nie pamiętam. Ocknąłem się – leżę na progu, ciemno choć oko wykol i bezpański pies liże mnie po głowie.

– Uderzono go od tyłu ciężkim tępym przedmiotem w okolicę potyliczno-ciemieniową – uściślił z powagą cyrkułowy.

– I nie słyszał pan odgłosu k-kroków? Niech się pan postara sobie przypomnieć. Wszak ulica jest brukowana.

Klujew zmarszczył czoło na znak, że bardzo się stara, ale tylko pokręcił głową.

– Nie. Nie pamiętam. Pełno tu rozmaitych oberwańców, wielu chodzi w ogóle bez butów. Jak nic, złoczyńca był rozzuty – wysunął przypuszczenie subiekt, ale zaraz sam sobie zaprzeczył. – Chociaż gdyby był rozzuty, toby plaskał, a żadnego plaskania nie było.

– Może to Chińce? – wtrącił Niebaba. – Oni chodzą w kapciach. Cichutko, bez żadnego hałasu.

Poszkodowany z zapałem poparł tę hipotezę:

– A to jest bardzo możliwe. Do naszego sklepu zagląda sporo skośnych. A zdarzają się i półobłąkani, co palą ichnią chińską trawę.

Cyrkułowy potężną łapą odsunął wątłego świadka na bok, żeby go nie oddzielał od zwierzchności.

– Ja to myślę tak, wasza jaśnie wielmożność. Nie inaczej, tylko Priachina wykończył jakiś chiński opiumista. Nasz prawosławny po pijanemu nie gorzej potrafi zmasakrować. Żeby zrobić coś tak okrutnego, trza być w kompletnym zamroczeniu. Mało, że zatłukli, to jeszcze potem cięli siekierą – odrąbane palce poniewierały się na podłodze, cały bok w drobnych nacięciach, brzucho rozprute, a krwi – morze. To jest jak nic robota palacza w opiumowym szale. Tylko że Kitajca w życiu nie znajdziemy. Oni naszej policji nic nie powiedzą, wszystkie porachunki załatwiają między sobą. A i na mordę wszyscy jednakowi, zgadnij tu, człowieku, który jest który.

Erast Pietrowicz wszedł do ciasnego sklepu i zatrzymał się przed ogromną brunatną plamą zaschniętej krwi, ciągnącą się od lady prawie do samych drzwi.

– Czy były tu ś-ślady stóp?

– Nie, nie znaleziono ani jednego. Urzędnik przeszedł po plamie, pokręcił głową.

– A zatem ani jednego k-krwawego odcisku? Przecież cała podłoga jest zalana. Zbrodniarz rąbał ofiarę o tam, przy kontuarze?

– Tak jest. I o, raczy pan spojrzeć, cały towar poniszczył i porozrzucał.

– I jak się p-po tym wszystkim dostał do drzwi, ani razu nie wdeptując w kałużę?

Cyrkułowy zastanowił się, wzruszył ramionami.

– Musiał przeskoczyć.

– Wyjątkowa ostrożność jak na odurzonego opium. No i n-niezły skok – na jakieś cztery arszyny, bez rozbiegu.

Erast Pietrowicz obejrzał przestrzeń za kontuarem, zarzuconą rozmaitymi rupieciami. Podniósł z podłogi zwój z chińskimi znakami, rozwinął, przeczytał, troskliwie odłożył na kantorek i krótko rzucił okiem na małego, oblazłego wypchanego krokodyla, wiszącego na ścianie nad lampą naftową. Przykucnął i zaczął szperać w porozrzucanym towarze, częściowo potłuczonym lub zmiażdżonym. Szczególne zainteresowanie radcy dworu wzbudziła żółta kościana kula, nieco mniejsza od bilardowej – zniszczona i poszczerbiona, z jakimiś zawiłymi napisami. Ale na dziwaczne znaki Fandorin nie zwrócił uwagi, tylko poskrobał paznokciem szczerby i nawet obejrzał je przez lupę.

Cyrkułowy tymczasem przechadzał się wzdłuż zdemolowanych półek. Wziął brązowe lusterko z wygiętą rączką, chuchnął na plamistą powierzchnię, przetarł ją mankietem i wsunął znalezisko do kieszeni. Subiekt tylko westchnął, ale nie śmiał interweniować, zresztą co go teraz obchodził dobytek pryncypała?

– Powiedzcie mi, Niebaba, skąd wam przyszło do głowy, że Priachina najpierw zabito, a dopiero potem porąbano siekierą? – zapytał nagle Fandorin, podnosząc się z podłogi.

Władca Suchariewki popatrzył z politowaniem na naiwnego przedstawiciela zwierzchności, podkręcił szpakowatego wąsa.

– A jakże by inaczej, wasza jaśnie wielmożność! Gdyby Priachina rąbali żywcem, darłby się tak, że usłyszano by w sąsiednich domach. A żadnego darcia nie odnotowano, sprawdzałem.

– Rozumiem. – Fandorin zbliżył kulę do oczu policjanta. – A co to za ślady?

– Skąd ja… Oj, przecież to zęby! – jęknął Niebaba. – Kto by miał gryźć taką kościaną gruszkę? Nawet by się nie dało.

Wziął kulę, zacisnął na niej mocne żółte zęby i okazało się, że istotnie kuli nie da się nagryźć, jest bardzo twarda.

– Obejrzeliście zęby zabitego? Nie? – Erast Pietrowicz zafrasowany zmarszczył czoło. – Jestem pewien, że niektóre z nich są połamane albo pokruszone. Tę kulę morderca wsadził antykwariuszowi w usta.

– Po co? – zdziwił się cyrkułowy, a subiekt pisnął, przeżegnał się i zasłonił ręką blade, wąskie wargi.

– Po to, żeby w sąsiednich domach nie było słychać, jak się wyraziliście, „darcia”. Ofiarę rąbano siekierą żywcem, i to dość długo. Antykwariusz zaś z bólu gryzł tę nieapetyczną kulę…

Teraz przeżegnał się również Niebaba.

– Zgroza! Ale dlaczego wzięli Priachina na takie męki?

– Żeby wskazał skrytkę – odparł krótko radca dworu i znów zaczął się rozglądać dookoła, nawet zadarł głowę ku sufitowi. – Jest rzeczą oczywistą, że Priachin był w posiadaniu jakiejś szczególnie cennej rzeczy. Za pierwszym razem, cztery dni temu, z-zbrodniarz (przypuszczam, że był to jeden człowiek) próbował się obejść bez rozlewu krwi: ogłuszył subiekta i przeszukał sklep, ale przedmiotu, który go interesował, nie znalazł. Wobec tego przyszedł drugi raz, już w obecności właściciela, i wziął go na tortury. Ale Priachin nie zdradził skrytki.

– Skąd pan wie, że nie zdradził? – zapytał sceptycznie Niebaba. – A któż by wytrzymał coś tak okropnego?

– U niektórych ludzi upór albo chciwość bywają silniejsze niż ból czy nawet strach przed śmiercią. Gdyby antykwariusz oddał to, czego szukał morderca, ten nie musiałby grzebać na półkach i zrywać podłogi. O, widzicie tam w kącie wyłamane deski? Nie, Priachin zabrał swą tajemnicę do grobu.

– O Boże, Boże – lamentował Klujew, żegnając się raz po raz, cyrkułowy zaś po chwili namysłu zapytał:

– A może ten potwór po zamordowaniu Priachina jednakowoż znalazł skrytkę?

– Wątpię – zamruczał z roztargnieniem Erast Pietrowicz, szybko kręcąc głową we wszystkie strony. – Gdyby to był prosty schowek, zbrodniarz odkryłby go już za pierwszym razem. Chodźcie no, teraz my s-spróbujemy.

Przeszedł w głąb ciasnego, wydłużonego pomieszczenia, ostukując tynk kostkami palców. Odwrócił się na obcasach i z jakiegoś powodu trzykrotnie klasnął w ręce.

– Proszę mi powiedzieć, Klujew, nie mieliście tu szafy ogniotrwałej?

– Nie, wasza jaśnie wielmożność, nigdy.

– A gdzie pański pryncypał przechowywał pieniądze i kosztowności?

– Trudno mi powiedzieć, wasza jaśnie wielmożność. Szanowny Siłantij Michałycz był bardzo nieufny.

– I co, przez cały czas, jak pan tu pracujesz, ani razu nie widziałeś, skąd wyjmuje resztę albo gdzie w-wkłada utarg?

– Jakże by nie, widziałem. Do kieszeni – wiadomo. Tylko że w kieszeni dużo pieniędzy nie trzymał. I na ulicę wychodził co najwyżej z trzema rubelkami. „Ludzie to złodzieje i dranie”, powtarzał. Takie miał powiedzonko, a wyrażając się uczenie, kredo.

– Kredo, kredo… – powtórzył przeciągle Erast Pietrowicz i pochyliwszy się, pomacał podłogę.

– Może w piwnicy? – podsunął cyrkułowy.

– W piwnicy raczej nie. – Fandorin szybko wrócił do kontuaru. – Przecież nie schodziłby tam za każdym razem, żeby schować trzyrublówkę. A to jest po co?

Wskazał na spłowiałego krokodyla, szczerzącego ku niemu zębatą paszczę. Mieszkaniec mulistych rzek i ciepłych bagien wisiał za ogon, ale jaszczurczy łeb miał wygięty pod kątem prostym, co wyglądało, jakby się gapił na radcę dworu maleńkimi wesołymi oczkami.

– To jest zwierzę pod nazwą kochinchiński karkadyl – wyjaśnił subiekt.

– Widzę, że krokodyl. Ale po co tu wisi? To nie jest przedmiot antykwaryczny.

– Zawsze tu wisiał, jeszcze zanim nastałem do Siłantija Michałycza. W charakterze ozdoby. Szanowny Siłantij Michałycz bardzo lubił tę potworę, co wieczór osobiście przecierał ją szmatką. Nawet imię jej nadał – Herod.

Erast Pietrowicz westchnął, jakby ubolewając nad dziwactwami ludzkiej natury, i bez najmniejszego wahania wsunął rękę do paszczy krokodyla.

Cyrkułowy mimo woli jęknął – wyszczerzone zębiska zamorskiego straszydła wydawały się bardzo ostre i nieprzyjazne.

– No i co my tu mamy? – zamruczał do siebie Fandorin i chyba coś namacał. – No tak. Pod ręką i na widoku – nikt by się nie domyślił. Morderca najwyraźniej nie czytał Edgara Poe.

Ostrożnie wyciągnął z dziwacznego schowka najpierw plik drobnych banknotów, a potem zawiniątko z aksamitu, w którym coś lekko postukiwało. Pieniądze niedbale rzucił na kantorek, a aksamit rozwinął. Zaglądający mu przez ramię Niebaba i Klujew westchnęli zawiedzeni: w środku zamiast drogich kamieni czy złota spoczywały kuliste zielone kamyczki, nanizane na nitkę – zwyczajny naszyjnik. Nie, sądząc po chwaścikach, raczej nie naszyjnik, tylko różaniec, tyle że nie chrześcijański, lecz jakiś bisurmański.

Cyrkułowy zaczekał, aż Erast Pietrowicz dokładnie obejrzy znalezisko, i zapytał półgłosem:

– To cenna rzecz?

– Niespecjalnie. Zwyczajny nefrytowy r-różaniec. W Chinach i Japonii jest takich pełno. Co prawda ten jest, zdaje się, bardzo stary. Klujew, widział go pan kiedyś?

Subiekt rozłożył ręce.

– Nigdy.

– Zabiorę to ze sobą – postanowił Fandorin. – A pieniądze przeliczcie i sporządźcie protokół.

Niebaba spojrzał chciwie na banknoty, lekko poruszył je palcem i w tej samej sekundzie oznajmił z przekonaniem:

– Trzydzieści siedem rubelków. Wasza jaśnie wielmożność…

– Co?

– Może by tak pokazać ten cały różaniec hrabiemu Chruckiemu? Jaśnie pan hrabia jest wielkim znawcą tych wszystkich wschodnich fidrygałów.

– Nie trzeba. – Erast Pietrowicz beztrosko machnął ręką, chowając aksamitne zawiniątko do kieszeni. – Ja też, Niebaba, znam się co nieco na „wschodnich fidrygałach”.

I skierował się do wyjścia, przeprowadzany nieufnym spojrzeniem cyrkułowego.

3

Cały dzień radca dworu spędził na rozmyślaniach. Co chwila wyjmował z kieszeni różaniec, przetaczał na dłoni gładkie kuliste kamyki i ich niegłośne, kojące postukiwanie sprawiało mu dziwną przyjemność.

W czasie popołudniowego raportu u generała-gubernatora (właściwie ten codzienny rytuał należałoby określić zwykłym słowem „herbatka”, zwłaszcza że tego dnia nie bardzo było o czym raportować) książę Władimir Andriejewicz zapytał:

– Cóż to ma pan za zabawkę, mój drogi? Jakiś nowomodny wynalazek? Jest pan przecież znanym zwolennikiem postępu technicznego. Niech pan pokaże. – I włożywszy cwikier, jął z zainteresowaniem oglądać orientalną osobliwość.

– Nie, wasza ekscelencjo – odrzekł z szacunkiem urzędnik do specjalnych poruczeń. – Jest to wynalazek co się zowie antyczny. Wymyślony przez starożytnych dla koncentracji energii umysłowej i d-duchowej.

– A, różaniec – zrozumiał książę. Zaczął przesuwać postukujące rytmicznie zielone kamyki i nagle klepnął się w czoło. – Eureka! Od rana się głowię, jak sformułować raport o kwestii afgańskiej dla Jego Cesarskiej Mości. Przemilczeć całą rzecz byłoby nieuczciwe – gorące głowy wciągają kraj w awanturę, a napisać prawdę strach, wszak anglofobia cesarza jest powszechnie znana. No i już wiem, napiszę raport o pobycie carewicza w Moskwie i między wierszami przedstawię swoje stanowisko w sprawie ekspedycji Kuszkina. Wypadnie i przejrzyście, i nienatarczywie. Brawo, Dołgoruki, mądra głowa! Oto pański różaniec, Eraście Pietrowiczu. Istotnie pomógł mi się skoncentrować. Niech pan go przynosi jak najczęściej.

Fandorin skwitował żart uśmiechem, po czym rozmowa przeszła na konflikt rosyjsko-angielski i przybrała tak profesjonalny charakter, że człowiek niewtajemniczony absolutnie nie mógłby się połapać w tych wszystkich politycznych subtelnościach i zawiłościach.

Wieczorem wszakże, wróciwszy do siebie na Małą Nikicką i zabrawszy się do ostatecznej redakcji pisma do monarchy, Erast Pietrowicz przypomniał sobie żarcik generała-gubernatora. Raport był wyjątkowo trudny, jako że sporządzenie go wymagało ostrożności i taktu – najdrobniejszy błąd mógł mieć dla księcia bardzo groźne konsekwencje. Radca dworu raz po raz przerywał pracę, ponownie odczytując napisany tekst, i jego ręka sama sięgała do kieszeni po różaniec – początkowo całkiem mechanicznie. Wkrótce jednak Erast Pietrowicz spostrzegł coś dziwnego: wystarczyło, że przez chwilę poprzesuwał w palcach nefrytowe kulki, a karkołomne zdanie układało się samo, i to wprost idealnie.

Powtórzyło się to nie raz i nie dwa, tak że w końcu Fandorin, zaintrygowany dziwnym zjawiskiem, odłożył przybory do pisania i badawczo zapatrzył się w różaniec.

Wieczór był wyjątkowo gorący i duszny, toteż radca dworu usadowił się w wysokim wolterowskim fotelu przy wychodzącym na dziedziniec otwartym oknie i rozsunął story. Na dworze było całkiem ciemno, z pobliskiego jabłoniowego sadu dobiegało granie cykad. Erast Pietrowicz chętnie napiłby się herbaty, ale kamerdyner Masa jak zwykle udał się na romantyczną schadzkę z pewną damą. W trosce o cześć damy Japończyk utrzymywał jej nazwisko w tajemnicy, ale z okruchów i rodzynków, które ostatnio często wypadały z kieszeni kochliwego Azjaty, Fandorin odgadł, że Masie udało się wreszcie nawiązać intymny stosunek z miejscową piekarką, na którą od dawna rzucał namiętne spojrzenia i której nawet poświęcił czuły wiersz:

Wokół kwiatowego pąka

Żółta pszczółka sobie brząka.

O upajająca woni!

Tak czy owak, sługi w domu nie było, a Erastowi Pietrowiczowi nie chciało się nastawiać samowara, toteż postanowił zadowolić się cygarem. Wypuszczając strużki błękitnego dymu, przeliczył paciorki. Wypadła liczba niezwykła dla Orientu – dwadzieścia pięć. Gdyby to było dwadzieścia cztery, byłoby jasne: trzy ósemki, czyli trzykrotność szczęśliwej liczby, oznaczającej szczęście i długowieczność. Ale dwadzieścia pięć? Pięć razy pięć – to coś twardego, logicznego, europejskiego.

Fandorin obejrzał różaniec ze wszystkich stron, nawet polizał jeden kamyk (w końcu był sam w pokoju), a potem również powąchał. Oczywiście nie poczuł żadnego smaku, ale zapach był – ledwie uchwytny, lecz niewątpliwy. Erast Pietrowicz rozpoznał go. Była to woń najprawdziwszej, autentycznej starożytności – tak pachną bizantyjskie mozaiki albo ruiny Koloseum. Taki właśnie aromat wydziela czas, kiedy nagromadzi się go bardzo dużo: woń spokoju i pyłu z lekką przymieszką piołunu.

Palce Erasta Pietrowicza odruchowo jęły przesuwać paciorki i nagle przyszła mu do głowy nie całkiem zrozumiała myśl: dwadzieścia pięć – to trzy razy długowieczność plus jeden. Czyli więcej niż trzy razy długowieczność? To jakiś nonsens.

Nagle rozległ się leciutki trzask – pękła nić i kamyki jak zielony grad posypały się w dół, ale nie spadły na podłogę, bo Erast Pietrowicz miał niezrównany refleks. Błyskawicznie rzucił się na kolana, podstawił złożone dłonie i złapał wszystkie paciorki prócz jednego – dwudziestego piątego. Koralik upadł na podłogę z dziwnym cmokającym odgłosem i potoczył się w bok. Dziwne było nie tylko niezrozumiałe cmoknięcie, którego z całą pewnością nie mogło wywołać zderzenie kamyka z drewnem. Niemniej zdumiewający wydał się Fandorinowi fakt, że dźwięk dobiegł nie z dołu, lecz z góry.

Wciąż klęcząc, Erast Pietrowicz wyprostował się, obejrzał i zobaczył, że w oparciu fotela, tam, gdzie przed sekundą znajdowała się jego głowa, drga gruba krótka strzała, wbita w tapicerkę niemal po samą brzechwę.

Owo zagadkowe zjawisko tak dalece zdumiało radcę dworu, że najpierw potrząsnął głową, a dopiero potem wysypał paciorki na fotel i wyrwał z obicia pierzasty pocisk. Takie strzały widywał już wcześniej – strzela się nimi z małych, silnych kusz, jakich od niepamiętnych czasów używają profesjonalni zabójcy w Japonii, Korei i Chinach.

Nie zastanawiając się już ani chwili dłużej, urzędnik do specjalnych poruczeń lekko przesadził parapet, sprężyście wylądował na miękkim klombie i ucisnął palcami gałki oczne, by wzrok po świetle szybciej przystosował się do ciemności.

Ale jeszcze zanim rozszerzyły mu się źrenice, słuch Erasta Pietrowicza pochwycił szelest – jakiś człowiek w obcisłym stroju biegł pochylony w kierunku ogrodzenia, oddzielającego dworek barona Ewert-Kołokolcewa, w którego oficynie rezydował Fandorin, od wspomnianego już jabłoniowego sadu. Niedoszły zabójca mknął przez ciemność lekko i zwinnie, niemal bezszelestnie.

Radca dworu nie miał przy sobie rewolweru, ale gdyby nawet miał, nie próbowałby strzelać. Po pierwsze, bardzo mu zależało na tym, by porozmawiać z nieznanym wrogiem, po drugie zaś tajemniczy zamachowiec popełnił niewybaczalny błąd topograficzny – zapewne niezbyt dobrze orientując się w okolicy. Tam, dokąd gnał teraz co sił w nogach, posesję zamykał nie zwyczajny płot, ale wysoki na dobre półtora sążnia mur. Świetnie wiedząc, że nowo objawiony Wilhelm Tell nie będzie miał gdzie się skryć, Fandorin nawet nie próbował za nim biec, tylko spokojnie, bez pośpiechu ruszył jego śladem.

Tu wszakże czekała go nowa niespodzianka. Nie zwalniając biegu, zamachowiec odbił się od ziemi i podskoczył tak wysoko, że zdołał uchwycić rękami szczyt muru. Podciągnął się bez żadnego wysiłku, przysiadł na sekundę i znikł po drugiej stronie. Przed zeskokiem do sadu zatrzymał się tylko na ułamek sekundy, ale Fandorin zdążył się przyjrzeć czarnej sylwetce: wąskie obcisłe spodnie, krótka kurtka i spiczasta czapka. To był Chińczyk!

Erast Pietrowicz rzucił się do przodu i spróbował wedrzeć się na mur w taki sam sposób, ale z powodu szlafroka i rannych pantofli za pierwszym razem mu się to nie udało. Kiedy zaś wreszcie znalazł się na szczycie ogrodzenia, dalsza pogoń nie miała już sensu: w jabłoniowym sadzie panował całkowity bezruch – nie drżały gałązki, nie szeleściła trawa i nie sposób się było połapać, w którą stronę skierował się złoczyńca.

Erast Pietrowicz wrócił do mieszkania rozczarowany i oszołomiony. Na wszelki wypadek zaciągnął story, chociaż w pokoju od razu zrobiło się duszno. Przez chwilę spacerował tam i z powrotem, klaskał w ręce, masował sobie skronie, ale nic sensownego nie przychodziło mu do głowy. Wiedział z doświadczenia, że najlepszym środkiem na ożywienie odrętwiałego umysłu jest jakieś mechaniczne zajęcie. I takie zajęcie się znalazło.

Fandorin poszedł do pokoju Masy i zaczął szperać w pudełku z igłami i nićmi. Jego wybór padł na szpulkę z czerwono-złotą naklejką „Niezrównanie mocne i trwałe jedwabne nici s-ki»Puzyriow i Synowie«„.

Usiadł w fotelu, zerknąwszy na dziurkę po strzale, i zaczął nanizywać paciorki na nić. Ach, wszak był jeszcze jeden – potoczył się w bok.

Dwudziesty piąty paciorek znalazł się pod biurkiem. Erast Pietrowicz podniósł go i nagle wyczuł opuszkiem palca jakiś rzeźbiony wzór. Zbliżył kamyk do lampy i zobaczył na pół zatarty ideogram „żelazo” – po japońsku czytało się go tetsu, po chińsku te. Co to może znaczyć?

Dołączywszy ostatni koralik do jego współbraci i zawiązawszy supełek, Erast Pietrowicz sprawdził, czy kamykom jest wygodnie na nowej nici. Okazało się, że nawet bardzo. Zielone kuleczki wesoło zaklekotały jedna o drugą.

„Żelazo”, te? Czyżby…

Fandorin zerwał się i rzucił do szafy, gdzie stały stare książki, które kiedyś przywiózł z Kraju Wschodzącego Słońca.

4

Nazajutrz Erast Pietrowicz nie stawił się na służbie, wysławszy do kancelarii krótki liścik, w którym tłumaczył się różnymi pilnymi sprawami. Nie było w tym nic dziwnego, jako że radca dworu nie miał określonych godzin pracy i w ogóle zajmował godną pozazdroszczenia pozycję wolnego ptaka. Dziwne rzeczy zaczęły się później, pod wieczór.

Młody człowiek, który zawsze wyglądał jak z igiełki, cieszył się opinią jednego z największych moskiewskich elegantów, wyciągnął ze specjalnej przegródki szafy ubraniowej brudnawą koszulę, trzymaną tam specjalnie na takie okazje, włożył obszarpany surdut, uzupełnił strój rekwizytami podobnego rodzaju i wyruszył pieszo w stronę rynku Suchariewskiego. Droga była dość długa, ale Fandorin szedł bez pośpiechu, napawając się łagodnym tchnieniem pogodnego letniego dnia.

Najwyraźniej tak długi spacer miał na celu pobudzenie apetytu. W każdym razie, znalazłszy się na Suchariewce, urzędnik do specjalnych poruczeń skierował się od razu do jednej z najbardziej obskurnych traktierni chińskiej dzielnicy – dzielnicy tylko z nazwy, w rzeczywistości zaś kilku krzywych i ciasnych zaułków, w których ulokowali się chińscy drobni sklepikarze i najemni robotnicy, którzy od niedawna zaczęli się osiedlać w Pierwszej Stolicy.

W ciemnym, brudnawym pomieszczeniu nie było ani jednego Europejczyka. W powietrzu unosił się gryzący zapach smażonych śledzi i jakiegoś przypalonego tłuszczu, a przy niziutkich stolikach posilali się za pomocą pałeczek niscy skośnoocy ludzie z długimi warkoczami, wszyscy jak jeden mąż w niebieskich albo czarnych sukiennych kurtkach ze stojącym kołnierzykiem. Grzeczność i obawa przed poparzeniem warg nakazywały przy jedzeniu zupy wciągać ustami makaron ze świstem, toteż zewsząd dobiegało skupione siorbanie i ciamkanie, jakich nie usłyszałoby się nawet w najgorszej mordowni na Chitrowce.

Erast Pietrowicz zamówił zupę z płetwy rekina oraz smażone naleśniki z jajkami i kapustą. Czekając na jedzenie, bawił się beztrosko starym nefrytowym różańcem. Na rzucane z ukosa spojrzenia odpowiadał lekkim kręceniem głową, a kiedy przyniesiono mu miseczkę z zupą i talerzyk z chrupiącymi zwiniętymi naleśnikami, jął siorbać i ciamkać równie głośno jak pozostali goście.

Jadł długo, z apetytem, a następnie jeszcze co najmniej przez trzy kwadranse pił z zakopconego brązowego imbryka jaśminową herbatę. Wreszcie wstał, otarł spocone czoło nieświeżą chustką, położył na stole piętnastokopiejkówkę i przeszedł do sąsiedniego lokalu, gdzie podawano słodycze i grano w madżonga.

Chinoznawcza wycieczka urzędnika do specjalnych poruczeń trwała do nocy, która zastała Fandorina w jakiejś mrocznej piwnicy, gdzieś w głębi jednego z suchariewskich podwórek. Było to dość obszerne pomieszczenie o niskim wilgotnym stropie i prawie bez żadnego oświetlenia, jeśli nie liczyć kilku olejowych kaganków.

Na podłodze rozłożono rzędami watowane materace, na których siedzieli i leżeli ludzie – przeważnie Chińczycy, ale było też kilku Europejczyków. Pachniało słodkim, drażniącym nozdrza dymkiem, który kołysał się powoli i wdzięcznie pod niskim sufitem podziemia. Nikt nie rozmawiał, panowała cisza, tylko od czasu do czasu tu i tam odzywało się niewyraźne mamrotanie.

Erast Pietrowicz nie bez obrzydzenia usadowił się na wyszmelcowanej podściółce i milczący Chińczyk natychmiast z ukłonem podał mu dymiącą kościaną fajkę z długim, ozdobionym smokami cybuchem. Zerknąwszy na boki (na lewo odeń drzemał jakiś blady, brodaty jegomość w urzędniczym mundurze z odprutymi guzikami, na prawo siedział pucołowaty Chińczyk o błogo przymkniętych oczach), Fandorin przede wszystkim wyjął różaniec i położył go na brzegu materaca, następnie zaś starannie wytarł chusteczką ustnik fajki i ostrożnie się zaciągnął – wyłącznie w celach badawczych. Nic szczególnego nie zaszło – ani po pierwszym zaciągnięciu, ani po drugim, ani po trzecim.

Uspokojony, radca dworu udał, że też drzemie, i spod półprzymkniętych powiek – oczy już przywykły mu do półmroku – zaczął się dyskretnie przyglądać twarzom palaczy. Dziwne to były twarze: jak gdyby bez wieku, z jednakowo opuszczonymi podbródkami i ciemnymi jamami oczodołów. Uwagę Fandorina zwrócił stary Chińczyk z długą siwą bródką, siedzący dokładnie naprzeciw. Erast Pietrowicz sam się zdumiał ostrością swego wzroku – tak wyraźnie widział każdą zmarszczkę na pełnym błogości obliczu starca. Nagle powieki Chińczyka się uniosły i okazało się, że jego oczy wcale nie są senne i zamglone, ale przeciwnie, żywe, jasne i chyba nawet wesołe. Mrugnąwszy do młodego człowieka, starzec zapytał łagodnym, niewypowiedzianie miłym głosem, w dodatku bez śladu obcego akcentu:

– Co, trudno?

W jakiś sposób urzędnik od razu zrozumiał, że tajemniczy Chińczyk pyta go nie o jakąś drobną niewygodę w rodzaju siedzenia na gruzłowatym materacu, ale o to, czy trudno mu żyć na świecie.

– Nie – odrzekł Erast Pietrowicz. A po chwili powiedział:

– Tak.

Zapachniało kwiatami jabłoni i nagle się okazało, że obaj – i Fandorin, i sympatyczny staruszek – wcale nie siedzą w wilgotnej piwnicy, ale na szczycie niewysokiej góry. Pod nimi rozpościerała się zielona dolina połyskująca kwadratami zalanych wodą pól ryżowych, na zboczach rosły obsypane kwieciem drzewka, w oddali widniał klasztor o białych ścianach, z dziwacznymi wieżyczkami i pięciostopniową pagodą, a niebo przed zachodem słońca miało kolor zielono-liliowy, jakiego nie zobaczy się nigdy w północnym pasie Rosji.

Erast Pietrowicz zupełnie się nie zdziwił tym przemieszczeniem w przestrzeni – przeciwnie, uznał je za właściwe i zrozumiałe samo przez się. Wiedział, że starzec ma na imię Te Huan Tsy, a góra nazywa się Tai Shan.

Chwilę milczeli.

– Boisz się śmierci? – znowu zapytał starzec.

I Erast Pietrowicz ponownie najpierw odpowiedział „nie”, a po zastanowieniu „tak”.

– Więc nie bój się jej – rzekł z uśmiechem Te Huan Tsy. – Nie ma w niej nic strasznego. Jeśli zechcesz, śmierci nie będzie w ogóle. Nauczyć cię tej tajemnicy?

– Tak, o mądry! – zakrzyknął Fandorin. – Naucz!

– Zatem słuchaj, ale nie umysłem, tylko duchem, albowiem umysł jest jako liść, który rozwija się wiosną i opada jesienią, a duch – to potężne drzewo, żyjące tysiąc lat.

– Nie chcę żyć tysiąc lat – powiedział Erast Pietrowicz. – Ale chcę poznać tajemnicę.

– Zaraz ją poznasz. – Czarownik uśmiechnął się jeszcze serdeczniej. – Jest bardzo prosta. Czymże bowiem jest śmierć?

Urzędnik pochylił się do przodu, by nie uronić ani słowa, a mędrzec zmrużył oczy, wyciągnął rękę – jakoś bardzo daleko, na cały sążeń. Czarodziejsko wydłużona ręka chwyciła Erasta Pietrowicza za ramię i zaczęła silnie potrząsać.

– Panie, panie, sybciej, bo ucieknie! – usłyszał Fandorin głos, mówiący po rosyjsku z potwornym japońskim akcentem.

– Zaczekaj, Te Huan Tsy – poprosił radca dworu. – Nie odchodź.To Masa, zaraz go odeślę, żeby nam nie przeszkadzał.

Było już jednak za późno. Zniknęło wszystko – i czarodziej, i jabłoniowe wzgórze, i zielona dolina.

Erast Pietrowicz nadal siedział na materacu w zadymionej suchariewskiej piwnicy, a nad nim pochylał się Masa i potrząsał odurzonego opium pana za ramię.

– Różaniec! – mówił szybko Masa. – Ten sam pucołowaty Azjata, który jeszcze niedawno siedział obok Fandorina. – On zabrar różaniec!

I rzeczywiście – różaniec, który Erast Pietrowicz położył obok siebie, zniknął.

– Kto zabrał? Te Huan Tsy? – zapytał leniwie urzędnik. – No i dobrze. To jego różaniec.

– Jaki Te Huan Tsy? Zabrar stary czrowiek, co tu siedziar.

Masa wskazał miejsce, które dopiero co zajmował cudowny starzec. Materac był pusty.

– Ach, Masa, jakże nie w porę się zjawiasz – wymamrotał Erast Pietrowicz, ale sługa bezceremonialnie szarpnął go w górę, postawił na nogi i powlókł do wyjścia.

Kamerdyner Fandorina przeszedł na swój język ojczysty – zresztą, gdyby nawet ktoś z siedzących w palarni znał japoński, i tak z tej chaotycznej opowieści niczego by nie zrozumiał:

– Kiedy opuściłeś głowę, panie, i zacząłeś poruszać ustami, a na twojej twarzy pojawił się ten głupi uśmiech, który utrzymał się do tej pory, i obawiam się, że pozostanie na zawsze, on wstał i przechodząc, upuścił koło ciebie fajkę. Pochylił się, żeby ją podnieść, i szybko złapał różaniec. Nie próbował cię zabić – cały czas miałem się na baczności. Szybciej, nie mógł uciec daleko! Dogonimy go!

– Jaki „on”? – Erast Pietrowicz uśmiechnął się promiennie. Czuł się przyjemnie rozluźniony i wcale nie miał ochoty kogoś ścigać.

– Stary Chińczyk, który siedział naprzeciw ciebie, panie, a któż by inny? Jesteś całkiem pijany od tego podłego ziela! Na pewno to był zabójca, który strzelał do ciebie z kuszy i potem przeskoczył przez mur!

Fandorin przywołał na twarz wyraz głębokiego skupienia, chcąc pokazać, że zachował jasny umysł i trzeźwą pamięć.

– Jak on wygląda?

Masa zastanowił się chwilę i wzruszając ramionami, powiedział:

– Chińczyk.

Potem dodał:

– Stary. Całkiem.

– A ja myślałem, że młody – oznajmił Erast Pietrowicz i zaniósł się beztroskim śmiechem, tak zabawny wydał mu się fakt, że Chińczyk, który bez wysiłku przesadził wysoki mur, jest całkiem stary: hop-siup, i już jest po drugiej stronie. To nie żaden starzec, ale jakiś akrobata.

Sługa odwinął się zamaszyście i wlepił radcy dworu dwa dźwięczne policzki, po których Erast Pietrowicz przestał się pokładać ze śmiechu i już miał się obrazić, ale jakoś mu się nie chciało.

Znajdowali się teraz na podwórzu. Było ciemno, wietrznie, kocie łby nawierzchni lśniły od deszczu, gęste krople bębniły po twarzach. Chłód i wilgoć sprawiły, że Fandorin częściowo oprzytomniał.

– To on! – zawołał Masa, wyglądając z bramy.

Przed nimi, w odległości jakichś trzydziestu kroków, dreptała z pośpiechem drobna zgarbiona postać. Łokcie zgięte, jakby człowiek kulił się z zimna albo przyciskał coś do piersi. Odgłosu kroków nie było słychać.

– Za nim, t-tylko ostrożnie – powiedział Fandorin. Jego umysł działał już lepiej, ale trochę plątał mu się język i kolana miał jak z waty. – Zobaczmy, dokąd idzie.

Starzec skręcił w lewo, potem jeszcze raz w lewo i wyszedł na plac Suchariewski, gdzie paliły się latarnie i jeszcze trwał handel, z czego Fandorin, który stracił na krótko rachubę czasu, wywnioskował, że pora nie jest zbyt późna.

Złodziej, przemknąwszy samym skrajem placu, znów dał nura w wąską uliczkę i ścigający przyśpieszyli kroku.

– Wasza jaśnie wielmożność, czy to pan? – usłyszał Fandorin tubalny głos, który wydał mu się znajomy.

Obejrzał się, omal nie tracąc równowagi przy tym niezbyt skomplikowanym ruchu, i zobaczył cyrkułowego Niebabę, dzierżącego za ucho jakiegoś oberwańca z obwiązaną twarzą. Upewniwszy się, że to w istocie radca dworu, Niebaba wskazał na zatrzymanego:

– Doliniarz. Przyłapany na gorącym uczynku.

– Makarze Niłyczu, kochany, puść mnie – zajęczał złodziejaszek. – Lepiej mi przyłóż własną rączką, ale nie wsadzaj do kozy.

Jak to się dobrze składa, pomyślał Erast Pietrowicz. Chińczyk jest sprytny i zręczny, Masie w pojedynkę trudno byłoby z nim sobie poradzić, a na siebie w stanie odurzenia nie bardzo mogę liczyć. Skoro Niebaba tyle lat służy na Suchariewce i do tej pory żyje, znaczy, że to stary wyga i potrafi o siebie zadbać. No i wszystkie tutejsze zakamarki zna lepiej niż niejeden Chińczyk. Tak, spotkanie Niebaby to zaiste dar losu.

– Tego puścić – polecił krótko. – Za mną. Tylko nie tupać buciorami.

Po drodze zwięźle wyjaśnił policjantowi, o co chodzi.

Staruszek kurcgalopkiem przebiegł uliczkę, skręcił w zaułek Andrianowski i nagle dał nura w wąziutkie przejście między domami.

– Teraz, wasza jaśnie wielmożność! – tchnął Niebaba w ucho Fandorina. – Łapmy go! Tam jest wyjście przez trzy bramy, no i jeszcze piwnice Mokiejewa. Ucieknie.

I nie czekając rozkazu, rzucił się naprzód, w dodatku dmąc w gwizdek.

Masa i Erast Pietrowicz skoczyli za nim.

Na ciasnym podwórku cyrkułowy dogonił Chińczyka i chwycił go za ramiona.

– Ostrożnie! – krzyknął Fandorin.

Skąd policyjny wyrwidąb mógł wiedzieć, na jakie niespodzianki stać chuderlawych chińskich staruszków?

Niebaba wszelako poradził sobie z zadaniem bez trudu – złodziej nawet nie próbował uciekać czy stawiać oporu. Kiedy radca dworu i jego kamerdyner podeszli, Chińczyk stał spokojnie, z głową wciągniętą w ramiona, i powtarzał drżącym głosem:

– Mei shi! Mei shi!

Masa rozgiął mu palce, odebrał nefrytowy różaniec (stary rzeczywiście przyciskał go do piersi) i podał Fandorinowi.

Erast Pietrowicz wytężał w ciemności oczy, próbując lepiej się przyjrzeć Chińczykowi. Zwyczajny staruszek. Ani mądrości Te Huang Tsy na przestraszonej twarzy, ani gibkości i siły wczorajszego kusznika w wątłym ciele. Coś tu było nie tak.

Cyrkułowy, stojący za plecami aresztanta, rzucił sceptycznie:

– Jak pan sobie chce, panie Fandorin, ale nie wygląda mi na to, żeby ten wyskrobek mógł zarąbać Priachina. On by chyba nawet nie uradził unieść siekiery.

Erast Pietrowicz nie zdążył odpowiedzieć. Z ciemności doleciał szelest, odgłos krótkiego wydechu i soczyste uderzenie czymś miękkim o miękkie. Niebaba runął twarzą w dół na ziemię, rozrzucając długie ręce. Tam, gdzie przed chwilą stał cyrkułowy, zamajaczyła sylwetka, w której Fandorin od razu rozpoznał wczorajszego akrobatę: ten sam obcisły strój, sprężystość pozy, spiczasta czapeczka. Masa zasyczał wściekle, szykując się do walki wręcz, ale nagle się zakrztusił – czarny człowiek błyskawicznie wyrzucił w przód nogę i precyzyjnie trafił Japończyka w podbródek. Cios był tak nieprawdopodobnie szybki, że wierny sługa Fandorina, wytrawny i groźny zapaśnik, dał się kompletnie zaskoczyć.

Nawet nie krzyknąwszy, Masa padł na wznak i okazało się, że całe wojsko Erasta Pietrowicza zostało rozbite w puch już w pierwszych sekundach batalii, a sam głównodowodzący absolutnie nie jest gotowy do walki z tak groźnym przeciwnikiem – a raczej z dwoma.

Chociaż nie, mimo wszystko z jednym – stary Chińczyk wyraźnie nie zamierzał atakować urzędnika. Cofnął się pod ścianę i chwycił się oburącz za głowę, lamentując:

– Xiansheng, bu yao!

Ach, gdyby Erast Pietrowicz był w swojej normalnej kondycji, bez wahania stawiłby czoło nawet takiemu mistrzowi sztuk walki, albo po prostu postrzeliłby go w kostkę ze swego oksydowanego herstala. Nie miał jednak czasu na sięgnięcie do kabury u pasa – widząc ten ruch, wróg natychmiast by go zaatakował. O walce wręcz nie było nawet co marzyć. Kiedy tylko Fandorin spróbował przyjąć postawę bojową, ziemia zakołysała mu się pod nogami. Jeśli przeżyję – nigdy więcej nie tknę tego świństwa, obiecał sobie radca dworu, cofając się powoli.

Postawa bojowa wszakże wywarła na przeciwniku wrażenie: uznał, że same ręce i nogi tu nie wystarczą. Lekkim ruchem czarny człowiek wyciągnął z rękawa coś długiego, giętkiego i jął opisywać w ciemności świszczące, połyskliwe pętle. Stalowy łańcuch, domyślił się Erast Pietrowicz. Takim czymś można bez trudu nie tylko złamać kość, ale i rozerwać gardło.

Fandorin, niestety, nie miał przy sobie niczego prócz nieszczęsnego różańca. Przed pierwszym ciosem stalowej żmii jakoś się uchylił, ale omal nie runął na ziemię i odskoczył w tył jeszcze o kilka kroków. Koniec, dalej nie miał się gdzie cofnąć – dotarł do ściany. Erast Pietrowicz zamachnął się różańcem, opisując w powietrzu świszczącą ósemkę. Niech wróg myśli, że on też ma w ręku łańcuch – to go trochę powstrzyma. Ale od zamachu niezrównanie mocna i trwała nić produkcji spółki „Puzyriow i Synowie” pękła i kamienne kulki sromotnie posypały się na wszystkie strony.

Czarny człowiek zrobił kroczek naprzód, szykując się do decydującego ataku. Słuchając, jak śmiercionośny łańcuch przecina powietrze, Erast Pietrowicz przypomniał sobie piękną taoistowską maksymę: „Siła ducha zwycięża miecz”. Szkoda tylko, że w przenośnym sensie. Ale warto było spróbować, zwłaszcza że w tej sytuacji nie pozostawało nic innego. Fandorin zebrał do kupy rozłażącą się materię ducha, wyciągnął przed siebie słabe niczym z waty ręce i w chwili gdy przeciwnik rzucił się do ataku, wymówił magiczne słowo cheng, oznaczające siłę duchową (jako że na fizyczną nie miał co liczyć).

Podziałało!

Czarny człowiek zachował się jak marionetka z oderwanymi sznurkami: plasnął w dłonie, jedna jego noga w niepojęty sposób pojechała do przodu, druga poleciała w górę i Chińczyk z ohydnym trzaskiem uderzył potylicą o bruk.

Dopiero teraz Erast Pietrowicz zrozumiał, że tego wszystkiego nie było – ani kradzieży różańca, ani śledzenia staruszka, ani niesamowitej walki na ciemnym podwórzu. To tylko majaki, spowodowane narkotycznym odurzeniem. Zaraz widziadła się rozwieją i znów będzie półmrok, sinawy dym i nieruchome sylwetki palaczy opium.

Fandorin potrząsnął głową, żeby się szybciej ocknąć, ale to nie pomogło.

Ocknął się za to Makar Niłowicz Niebaba, a i Masa zaczął się ruszać – pomacał stłuczony podbródek, powiedział kilka brzydkich słów po japońsku i po rosyjsku. Pierwszy jednak przyszedł do siebie policjant. Usiadł z jękiem, potarł czubek głowy i zapytał chrypliwie:

– Czym on mnie walnął? Obuchem?

– Dłonią. Kantem dłoni – wyjaśnił Erast Pietrowicz, z ciekawością wpatrując się w cyrkułowego – a nuż weźmie i zamieni się w czarownika Te Huang Tsy albo zrobi coś jeszcze ciekawszego?

Policjant podniósł się, stękając, zrobił kilka kroków, poślizgnął się i omal nie upadł.

– Do diabła! Nasypali tu jakichś kulek. Można sobie kark skręcić.

Podszedł do rozkrzyżowanego Chińczyka. Pochylił się, zapalił zapałkę. Gwizdnął.

– Coś podobnego! Jego ekscelencja hrabia Chrucki we własnej osobie!

5

Z oficjalnym przesłuchaniem aresztowanych postanowili zaczekać do przyjazdu śledczego, po którego Niebaba wysłał umyślnego zaraz po przybyciu na posterunek. Z tymczasowego świadectwa zameldowania, przedstawionego przez Chińczyka, wynikało, że nazywa się on Fan Cheng, liczy sobie sześćdziesiąt siedem lat, a mieszka w domu hrabiego Chruckiego, gdzie jest zatrudniony jako kucharz. Fan Cheng znał zaledwie kilka słów rosyjskich, a wykorzystanie jako tłumacza uczonego orientalisty byłoby w zaistniałych okolicznościach rzeczą co najmniej dziwną.

– Na razie wsadźcie Chińczyka do p-paki – polecił cyrkułowemu Fandorin. – Jego rola w tej historii jest mniej więcej jasna. Pan kazał mu mnie śledzić, a przy pierwszej sposobności ukraść różaniec i dostarczyć w umówione miejsce. Prawda, Lwie Aristarchowiczu?

Hrabia Chrucki siedział w kącie na kulawym taborecie, z uwagi na swą cokolwiek przesadną sportową sprawność przykuty łańcuchem do zakurzonego żeliwnego piecyka. Całkiem już przyszedł do siebie, siedział swobodnie, skrzyżowawszy nogi w wąskich płóciennych portkach, a o nieudanej napaści przypominał tylko szary ręcznik, którym obwiązano jego ekscelencji zranioną głowę. Aksamitna chińska czapeczka leżała na podłodze, czarną zgrzebną kurtkę hrabia rozpiął, tak że widać było nie tylko pierś, lecz i szczupły muskularny brzuch, ale Chruckiego to najwyraźniej wcale nie krępowało.

– Szczera prawda, Eraście Pietrowiczu – odpowiedział aresztowany, z zainteresowaniem wpatrując się w radcę dworu. – Fan o niczym nie wiedział. Powiedziałem, że różaniec jest moją własnością i że pan nieuczciwie go ode mnie wyłudził. To jest miły nieszkodliwy staruszek i świetny znawca klasycznej seczuańskiej kuchni.

– Ale co to za różaniec, wasza ekscelencjo? – nie wytrzymał cyrkułowy. – Jaką wartość mają te kamyczki, że przez nie dopuścił się pan takiej zbrodni? Priachina poszatkował pan siekierą, nas z panem Fandorinem o mało pan nie wykończył. Przecie pójdzie pan na katorgę na dwadzieścia lat! Dlaczego?

Zamiast odpowiedzieć, Chrucki pytająco popatrzył w oczy Erastowi Pietrowiczowi, jakby chciał odgadnąć, ile ten wie.

– Długo by trzeba to wyjaśniać, Makarze Niłowiczu – powiedział urzędnik. – Ten różaniec należał do pewnego chińskiego m-mędrca, który żył wieleset lat temu. Nazywał się Te Huang Tsy. W każdym razie Lew Aristarchowicz wierzy, że to jest właśnie ten różaniec. Chociaż najprawdopodobniej żaden Te Huang Tsy nie istniał i historia o nefrytowym różańcu to tylko legenda.

– Brawo, Eraście Pietrowiczu, nie doceniłem pana – szepnął hrabia i dodał głośniej: – Ale Te Huang Tsy istniał i to jest właśnie jego różaniec.

Erast Pietrowicz rozłożył ręce.

– Nie jestem znawcą taoistycznych legend i nie podejmuję się z panem dyskutować. A zresztą nie znaleźliśmy się tutaj dla uczonej dysputy, ale z całkiem innego powodu. Kiedy odczytałem na jednym z paciorków na pół zatarty znak te, przypomniałem sobie nagle mit o magu z Tai Szan, którego imię zaczyna się właśnie tym znakiem. Poszperałem w zbiorze chińskich starożytnych opowieści czarodziejskich i zrozumiałem, jaką wartość te skromne paciorki mogą mieć dla człowieka, opętanego pewną szaloną ideą. Pomyliłem się tylko w jednym – byłem przekonany, że zbrodniarz jest Chińczykiem. A należało pomyśleć również o sinologach…

Hrabia uśmiechnął się ze zrozumieniem.

– I wybrał się pan do Chińskiej Słobody, żeby żywcem pojmać niegodziwca?

– Naturalnie. Wszak Ch-chińczyków w Moskwie nie jest zbyt wielu, zaledwie jakieś dwa, trzy tysiące, i żyją w gromadzie. Biały człowiek z nefrytowym różańcem, włóczący się po chińskich traktierniach i spelunkach, nie mógł pozostać niezauważony… Niech mi pan powie, Lwie Aristarchowiczu, pan umyślnie przyszedł przedwczoraj na bal, prawda? Wiedział pan, że na pewno tam będę, i chciał pan mnie zainteresować zabójstwem antykwariusza? Ale po cóż panu było wplątywać mnie w tę historię? Po cóż było t-tak ryzykować?

– Mówi się o panu, Eraście Pietrowiczu, że widzi pan poprzez ziemię na siedem werszków i potrafi rozwiązać każdą zagadkę. Dobrze pamiętałem naszą dawną rozmowę – zrobił pan na mnie wówczas wrażenie człowieka wyjątkowo przenikliwego i spostrzegawczego…

– I uznał pan, że znajdę to, czego pan nie potrafił znaleźć?

– No widzi pan, mówię przecież, że jest pan przenikliwy – ni to żartem, ni to szyderczo odparł sinolog.

– Dobrze, to jest jasne. Ale jakim sposobem dowiedział się pan, że udało mi się z-znaleźć różaniec? Rano odkryłem nieskomplikowaną skrytkę Priachina, a już wieczorem próbował mnie pan zabić.

Tu Niebaba zakaszlał, i to tak starannie, że Fandorin natychmiast się doń odwrócił.

– To wy? Wyście mu powiedzieli. Ale d-dlaczego? Chcieliście sprawdzić u specjalisty, jak cenny jest różaniec? Co, prosto ze sklepu poszliście do hrabiego?

– Wcale nie – zadudnił zmieszany Makar Niłowicz. – Znaczy, żeby nie skłamać, miałem taki zamiar, ale nie było potrzeby. Tylkom się z panem pożegnał i poszedłem na posterunek pisać protokół, patrzę – a tu naprzeciw idą jego ekscelencja. No i ucieszyłem się, głupi… Jak to się, myślę, dobrze złożyło…

– A tak, wyjątkowo dobrze – przytaknął zjadliwie Fandorin i znów zwrócił się do hrabiego: – Cóż, Lwie Aristarchowiczu, nie mógł się pan doczekać, prawda? Chodził pan tam i z powrotem w pobliżu sklepu? I oczywiście powiedział pan cyrkułowemu, że znaleziony różaniec jest wart pięć rubli, tak?

– Trzy – odparł Chrucki. – Trzy i ćwierć rubla. Dokładnie za taką sumę nieboszczyk Siłantij Michajłowicz nabył różaniec tydzień temu od jakiegoś chińskiego opiumisty. Wiele słyszałem i czytałem o tej świętości, odbywając pokutę i nowicjat w przybytku Shanlang. Dwadzieścia pięć wytartych ze starości nefrytowych paciorków, każdy średnicy jednego cun, i na jednym ideogram imienia Wiecznie Żyjącego… Różaniec zaginął w czasie mandżurskiej okupacji i uznano go za bezpowrotnie stracony. Ileż to razy wyobrażałem go sobie, siedząc w wysokogórskim śniegu i oddając się medytacji albo przełamując kantem dłoni swoje codzienne osiemset osiemdziesiąt osiem bambusowych prętów… – Głos aresztowanego stał się rozmarzony, oczy się zamgliły, powieki przymknęły.

Erast Pietrowicz odczekał chwilę, po czym przerwał obcesowo wspomnienia orientalisty:

– A zatem wstąpił pan do Priachina, by sprawdzić, czy w sklepie nie pojawiło się coś nowego, i zobaczył pan nefrytowy różaniec. Nie wierząc własnemu szczęściu, cały drżący chwycił pan lupę, złożył dzięki Niebiosom et cetera, et cetera. Co było dalej?

Chrucki otworzył oczy i westchnął.

– Tak, kiedy Priachin pokazał mi różaniec i zapytał, czy nie przepłacił zań opiumiście, nie zdołałem nad sobą zapanować. Należało wzruszyć obojętnie ramionami i z pobłażliwą miną kupić go za pięć rubli. Ale ja kompletnie straciłem głowę. Chyba się nawet rozpłakałem… Od razu zaproponowałem Priachinowi pięćset, ale on tylko się zaśmiał. Drżącym ze szczęścia i przejęcia głosem obiecałem mu tysiąc. Odmówił. Wtedy od razu przeskoczyłem na dziesięć tysięcy, choć aby zebrać taką sumę, musiałbym sprzedać całą moją kolekcję, a na dodatek ponownie zastawić dom. Ale Priachin już wziął na kieł. Marzeniem każdego antykwariusza jest choć raz w życiu zdobyć przypadkiem rarytas bajecznej wartości. Próbowałem wytłumaczyć Siłantijowi Michajłowiczowi, że ten przedmiot nie ma żadnej wartości dla nikogo w całej Rosji, tylko dla mnie. Nie uwierzył. Nie ma głupich, powiedział. Skoro pan, człowiek niezbyt bogaty, daje dziesięć tysięcy, to milioner w rodzaju Mamontowa albo Chłudowa zapłaci mi sto… Długo myślałem, jak zdobyć różaniec, i w końcu postanowiłem go ukraść. Ogłuszyłem subiekta, przewróciłem do góry nogami cały sklep – i nic. Priachin sam mi potem opowiadał, jak go okradli. Biedakowi oczywiście nawet do głowy nie przyszło, że hrabia Chrucki jest zdolny do rozboju…

– Może pan nie kończyć – przerwał opowiadającemu Fandorin. – Dalej wszystko jest jasne. Nie znalazłszy różańca, popadł pan w szaleństwo i postanowił zdobyć relikwię za wszelką cenę, nawet za cenę k-krwi. Ale Priachin okazał się twardym orzechem do zgryzienia… Na miły Bóg, Lwie Aristarchowiczu, przecież ukończył pan uniwersytet! Jak można dla czegokolwiek, nawet dla zdobycia sekretu nieśmiertelności, ćwiartować żywego człowieka siekierą? No, a poza tym to niegodne uczonego – wierzyć w takie brednie.

– Wasza jaśnie wielmożność – jęknął prosząco cyrkułowy. – Niech się pan zlituje i powie, o co tu chodzi! Jakie brednie? Jaki sekret?

– Ach, głupstwa. – Erast Pietrowicz gniewnie machnął ręką. – Zwykłe bajdy. Jak mówi podanie, Te Huang Tsy przez wiele lat próbował zdobyć sekret życia wiecznego, niegdyś odkryty przez wielkiego Lao-Cy, któremu udało się jakoby osiągnąć nieśmiertelność. W starej księdze napisano, że Te Huang Tsy dostąpił iluminacji, najwyższej mądrości, i pokonał śmierć, przesuwając w palcach zielone paciorki nefrytowego różańca. Przeżył trzy razy po osiemdziesiąt lat, a potem w ogóle udało mu się pokonać próg wieczności, co symbolizuje właśnie liczba dwadzieścia pięć – trzy razy długowieczność plus jeden.

Hrabia pokręcił głową, patrząc na Fandorina z nieudawanym współczuciem.

– Jakaż marność rozumu i logiki przy takiej wielkości ducha! Biedny szczęściarzu Eraście Pietrowiczu, jakże jest pan ślepy! Co dwukrotnie ocaliło pana od pewnej śmierci, jeśli nie różaniec Starca? Ale dlaczego, dlaczego dostał się on obojętnemu profanowi, a nie mnie!

– Dlatego, ekscelencjo – odparł surowo radca dworu, dotknięty określeniem „profan” – że nie zrozumiał pan w tej legendzie jednej rzeczy. Różaniec Te Huang Tsy nie przechodzi w ręce człowieka o złym sercu. Obawiam się, że w tym swoim klasztorze jednakowoż nie zgłębił pan tajemnicy bytu – zbytnio zajmowało pana łamanie bambusowych prętów.

Za ciemnymi oknami rozległ się łoskot kół karety, trzasnęły drzwiczki.

– A oto i pan śledczy przybyli – oznajmił, wstając, cyrkułowy. Wszedł szczupły pan w binoklach, o zgryźliwej, zaspanej twarzy – Siergiej Siergiejewicz Lemke z urzędu prokuratora okręgowego. Uścisnął rękę Erastowi Pietrowiczowi, skłonił się zatrzymanemu, do cyrkułowego kiwnął głową.

– Dokąd? – zapytał Fandorin. – Do Małego Gubernialnego?

– Nie. – Siergiej Siergiejewicz stłumił ziewnięcie. – Tam wszystkie szlacheckie cele są zajęte. Zawiozę go na odwach kruticki. Tam go przesłuchamy. Pojedzie pan?

– Trochę później, jeśli pan pozwoli – odrzekł urzędnik do specjalnych poruczeń. – Obraz z-zbrodni jest całkowicie jasny. Na razie proszę dopełnić formalności. Ja niedługo przyjadę.

Dwaj strażnicy, przybyli ze śledczym, poprowadzili aresztowanego do wyjścia.

Na progu hrabia zatrzymał się, odwrócił do Fandorina i spytał błagalnym tonem:

– Pozwoli mi pan chociaż jeszcze raz na niego spojrzeć?

Strażnik lekko popchnął aresztowanego w plecy.

– Mimo wszystko szkoda. Taki uczony człowiek i na katorgę – powiedział ze współczuciem Niebaba po odjeździe więziennej karetki.

– Żadna katorga – pocieszył go Fandorin. – Czyż nie widzicie, że jest kompletnie szalony? Lwa Aristarchowicza czeka szpital więzienny, oddział dla furiatów.

Niebaba zasiadł do pisania raportu o rozwiązaniu sprawy i ujęciu mordercy. Sapał, wściekle skrzypiał piórem i bez przerwy wycierał chustką purpurowe czoło – słowem, był pochłonięty pracą. Natomiast urzędnik do specjalnych poruczeń przemierzał tam i z powrotem ponury pokój bez żadnego widocznego powodu. Wzdychał, nerwowo strzelał palcami, wpatrywał się w ciemność za oknem, raz nawet otworzył drzwi, jakby zamierzając wyjść, ale cyrkułowy, podnosząc głowę znad swej pisaniny, odradził mu to:

– Noc jest ciemna, nie widać ni czorta. Rozminiecie się. Przyjdzie pański Azjata, nie zginie nigdzie.

Masa zjawił się dopiero po godzinie.

– No i co? – zapytał niecierpliwie Fandorin. – Dlaczego tak długo? Znalazłeś wszystkie?

– Dwadzesca pęc – odrzekł z dumą sługa. – Jeden korarik wpadr do karuży.

Istotnie, łokcie i kolana miał mokre i ubłocone.

– Jutro naniżesz je na p-podwójną nić – powiedział Erast Pietrowicz. – A tę tandetę, nici spółki „Puzyriow”, wyrzuć w diabły. Albo nie, lepiej daj mi te paciorki. Sam je naniżę.

Pochwyciwszy zdumione spojrzenie cyrkułowego, Fandorin wyjaśnił z lekkim zmieszaniem:

– To, że dwukrotnie ocalałem dzięki nim – to zbieg okoliczności. Historia o nieśmiertelności – głupi przesąd. Co do najwyższej mądrości, kwestia także jest problematyczna. Przekonałem się jednak, że przy postukiwaniu paciorków różańca istotnie myśli się lepiej… I nie ma co tak na mnie patrzeć.

SKARPEJA BASKAKOWÓW

I

– Tulipanow, boi się pan w-węży?

Pytanie szefa zaskoczyło Anisija po drugiej filiżance herbaty, w najlepszej porze dnia, kiedy wszystkie obowiązki są już wypełnione i człowiek ma przed sobą cały wieczór, nie musi się nigdzie śpieszyć i dzięki temu jest w spokojnym, filozoficznym nastroju.

Rozmowa przy stole toczyła się o czymś zupełnie innym – o jutrzejszym przybyciu do Moskwy Jej Cesarskiej Mości [14], ale niespodziewane pytanie wcale Anisija nie zdziwiło, dawno już bowiem przywykł do maniery Fandorina przeskakiwania z tematu na temat.

Zdziwić się nie zdziwił, ale nie próbował odpowiadać pochopnie. Pytanie mogło być zadane tak sobie, w sensie metaforycznym, ale może też bynajmniej nie tak sobie. Na przykład, pewnego razu Erast Pietrowicz zapytał: „Czy chciałby pan, panie Tulipanow, być zwinny i silny tak by móc od niechcenia rozłożyć na łopatki każdego osiłka?”. Anisij wziął i palnął bez zastanowienia: „Oczywista, że bym chciał!”. Od tej pory, już drugi rok jest uczniem kamerdynera Masy i znosi od wrednego Japońca nieopisane szykany: biega w samej bieliźnie po śniegu, rozbija sobie dłonie o sękate deski i po pół godziny stoi na rękach, głową w dół, jak jakiś australijski antypod.

– Jakich węży? – zapytał ostrożnie Anisij. – Pełzających czy papierowych latawców?

– Pełzających. Któż by się b-bał latawców!

Sekretarz gubernialny pomyślał jeszcze chwilę i nie dopatrzył się podstępu w pytaniu zwierzchnika. Oczywiście, kobry, czy też, dajmy na to, żmii każdy się zlęknie, ale skąd taka żmija miałaby się wziąć na Małej Nikickiej?

– Wcale się nie boję.

Erast Pietrowicz z zadowoleniem kiwnął głową.

– No to świetnie. Zatem jutro pojedzie pan do powiatu pachrińskiego. Pojawiła się tam u nich jakaś niezwykła anakonda. Ojciec dziekan pisze o knowaniach Sz-szatana i skarży się na bezbożność władz ziemskich, a prezes ziemstwa donosi, że Cerkiew rozpala umysły i krzewi zabobony. Proszę tam jechać i wszystko zbadać. Nie będę pana wprowadzać w szczegóły, żeby nie powtarzać po kimś – to zamąciłoby tylko cały obraz. Historia jest tak absurdalna i fantastyczna, że gdyby nie najjaśniejsza wizyta, na pewno pojechałbym tam osobiście.

Przed pójściem do domu, by spakować się na drogę, Anisij sprawdził nieznane słowo w encyklopedii. „Anakonda” okazała się olbrzymim wężem z amazońskich bagien. Nie wiadomo więc, co szef miał na myśli. Tylko bezlitośnie rozpalił ciekawość.

* * *

Przez cały boży dzień Anisij trząsł się w bryczce po złych drogach – najpierw gubernialnej, jeszcze jako tako moszczonej, potem powiatowej gruntowej, a ostatnie dziesięć wiorst zgoła polnej, pełnej dziur i wybojów. Wyjechał po czwartej, jeszcze za ciemna, a do Pachrińska dotarł dopiero pod wieczór.

Nie wiedząc jeszcze niczego o sprawie, Tulipanow postanowił, że w konflikcie między dwiema pachrińskimi partiami stanie po stronie postępu, i wysłał do zarządu ziemstwa telegraficzne zawiadomienie o swym przyjeździe. W związku z tym, mimo iż godziny urzędowania już się skończyły, na moskiewskiego gościa czekał sam prezes.

– Serdecznie witamy, panie Tulipanow – powiedział, strzepując z ramion stołecznego przybysza siwy kurz drogi. – W imieniu ludzi postępowych, których zaledwie garstka, ale jednak są w naszym skromnym powiecie, mam honor najuniżeniej przeprosić za sprawiony kłopot. To nasi domorośli Torquemadowie ze swoich ambon mącą tu wodę. Dobrze, że sprawa trafiła do pana Fandorina, człowieka mądrego i światłego, a nie do jakiegoś obskuranta i klerykała. Należy bezwzględnie zdemaskować ów szkodliwy zabobon, który pchnął ludność całej gminy w mroki dzikiego średniowiecza. Podniósł głowy najciemniejszy, reakcyjny element. Popom w to graj, teraz niemal codziennie odbywają się procesje i modły, a i czarowników, i wróżbitów też się objawiło całe mnóstwo. O niczym się nie mówi, tylko o Skarpei z bagien.

„O czym? O czym?” – omal nie spytał Anisij, ale w porę ugryzł się w język. Cierpliwości – prezes zaraz sam wszystko wyjaśni. Prezes zaś (nazwiskiem Anton Maksimilianowicz Blinow) popatrzył z powątpiewaniem na niezbyt imponującą figurkę i bezwąsą fizjonomię sekretarza gubernialnego i dodał:

– Szkoda oczywiście, że Erast Pietrowicz nie mógł osobiście do nas przybyć, ale trudno. Taki niezwykły człowiek z pewnością również pomocnika ma wybitnego.

Wyczuwając w tych słowach wyraźny znak zapytania, Tulipanow natychmiast się nadął. Proszę, czego to się zachciewa – żeby sam Fandorin do niego przyleciał. Jakby szef dla byle głupstwa miał się tłuc po takiej głuszy. Za wielki honor.

Aby się nie zdradzać ze swą kompromitującą niewiedzą, Tulipanow postanowił zachowywać się wobec miejscowej zwierzchności powściągliwie: pytań nie zadawał, opinii, oprócz tych na temat pogody (sucho, ale niezbyt gorąco) nie wygłaszał i w ogóle na razie poprzestawał głównie na monosylabach.

Nie zwlekając dłużej, prosto z zarządu w Pachrińsku wyruszyli odrapaną bryczką prezesa przez pole, potem przez las i znowu przez pole, a następnie już tylko przez las.

– Wysadzę pana, Anisiju Pitirimowiczu, koło Tatarskiej Gaci, skąd do Baskakowki tuż-tuż – wyjaśniał po drodze Blinow. – Proszę się nie gniewać, ale do Warwary Iljiniczny zakazano mi wstępu, jestem tam teraz persona non grata. Dla spadkobierczyni tego nowo objawionego latyfundium pański pokorny sługa to żywy wyrzut sumienia i przypomnienie o byłym pięknoduchostwie.

Anisij z dostojeństwem przytaknął, chociaż o spadkobierczyni słyszał po raz pierwszy i miał dość mętne wyobrażenie o znaczeniu słowa „latyfundium”. Pewnie to też coś południowoamerykańskiego.

Anton Maksimilianowicz gadał bez przerwy, ale głównie o głupstwach, niemających nic wspólnego ze sprawą: o starej pachrińskiej krainie, o pięknie tutejszej przyrody, o wielkiej przyszłości tych mizernych wioseczek, leniwych rzeczek i ponurych mokradeł. Wedle głębokiego przekonania Blinowa, wspaniała przyszłość czekała pachrińską głuszę już w najbliższym czasie – nie później niż następnej wiosny, kiedy przez powiat przeprowadzą linię kolejową.

– Czy pan sobie wyobraża, co to będzie, najmilszy Anisiju Pitirimowiczu? – Prezes ziemstwa odwrócił się i tak ścisnął rękę młodego człowieka, że Tulipanow się skrzywił – entuzjasta miał chwyt iście mocarny. – Dziś nikomu nie jesteśmy potrzebni z naszym drobnym rzemiosłem i naszymi mieszanymi lasami. A kiedy do Baskakowki będzie można dojechać z Moskwy na miękkim siedzeniu, z wszelkimi wygodami, wszystko zasiedlą tu letnicy. O błogosławiony, próżniaczy podgatunek homo sapiens! Przywiozą ze sobą pieniądze, dobre drogi, pracę dla miejscowej ludności! Bez śladu znikną pijaństwo i żebractwo, pojawią się szpitale i gospodarstwa mleczne. Za dwa, trzy lata nasz powiat będzie nie do poznania!

– To dlatego nazwał pan Baskakowkę nowo objawionym lantyfundiuml – powtórzył nonszalancko Anisij nowe słowo, w nadziei, że właściwie je zapamiętał.

Okazało się, że niezupełnie. Blinow go poprawił:

– Latyfundium. Czym bowiem była wcześniej Baskakowka? Dwa tysiące dziesięcin wyjałowionej, wyeksploatowanej ziemi, wciśniętej między Gniłowskie Bagna i Mokszyńską Pustać. Papachin (to miejscowy przedsiębiorca) za cały majątek proponował właścicielce trzydzieści tysięcy, a i to na raty. A teraz to wszak dwa tysiące działek letniskowych! I każdą można sprzedać pośrednikom albo budowniczym za co najmniej tysiąc rubli.

– Dwa miliony! – obliczył szybko Tulipanow i gwizdnął.

– I to, proszę zważyć, najskromniej licząc. I właśnie przez te miliony Warwara Iljiniczna doznała zaćmienia.

– Właścicielka? – uściślił sekretarz gubernialny.

– Teraz wychodzi na to, że właścicielka. Chociaż jeszcze miesiąc temu była przybraną córką dziedziczki Sofii Konstantinowny, a tak naprawdę rezydentką. Nieboszczka Sofia Konstantinowna żyła skromnie, a wszystkie niewielkie oszczędności posyłała jedynemu synowi Siergiejowi Gawriłowiczowi do Kuszki. Służył tam w pułku strzelców górskich. Wtedy często bywałem w ich domu i niech mi pan wierzy – niekiedy do herbaty podawano tylko sucharki z borówkową konfiturą i nic więcej.

Przy słowie „nieboszczka” Tulipanow nabrał nieco otuchy, jak kruk, co wypatrzył w pustym polu pod wierzbą wyczekiwaną zdobycz. Poza tym nagłe bogactwo – to okoliczność w sensie kryminalnym wielce obiecująca albo, jak by powiedział szef, perspektywiczna.

Anisij nie wytrzymał i zapytał przymilnym głosem:

– Co się stało ze staruszką? – I pomyślał: dobrze by było, gdyby ją zamordowano, najlepiej w jakiś tajemniczy sposób – wtedy okazałoby się, że nie na darmo przez cały dzień łykałem kurz.

– Jak to? Szef panu nie powiedział? – zdumiał się Blinow i Anisij musiał udać, że pytanie było retoryczne – że niby tylko tak głośno myślał.

– Wcale nie była staruszką – powiedział prezes. – Miała pewnie jakieś czterdzieści pięć lat i była wyjątkowo krzepkiego zdrowia. A jej syn, Siergiej Gawriłowicz, to w ogóle był chłop na schwał. Prawdziwej starej baskakowowskiej rasy. Dlatego chociaż Sofia Konstantinowna umieściła przybraną córkę w testamencie, to raczej z rozczulenia i z tego, że nie przywykła chorować, aniżeli…

Kruk jak kamień runął z nieba na zdobycz.

– Umieściła w testamencie?

– No tak. W zeszłym roku Baskakowa wypadła z kolaski – koń poniósł – i potłukła się. Niedomagała z tydzień, a potem wstała, jeszcze zdrowsza niż przedtem. Ale kiedy chorowała, zdążyła i przyjąć komunię, i sporządzić testament. Cały majątek oczywiście zapisała jedynakowi, a na końcu zrobiła dopisek, że w razie bezpotomnej śmierci syna wszystko ma przejść na przybraną córkę Warwarę. Ta pielęgnowała ją z wielkim oddaniem: przykładała kompresy, parzyła ziółka, no i Sofia Konstantinowna postanowiła zrobić jej przyjemność. Aż tu nagle niespodzianka…

Anton Maksimilianowicz potrząsnął lejcami, żeby popędzić konia – prawie całkiem się już ściemniło i w gąszczu zaczął groźnie pohukiwać jakiś ptak nieznanego Anisijowi gatunku.

– Jaka niespodzianka? – nie wytrzymał znów młody człowiek.

– Ano, niechże pan sam powie. W zeszłym roku, pisząc testament, Baskakowa była rześką damą w sile wieku, tyle że z siniakami na całych plecach. Poza tym miała prawowitego spadkobiercę, rumianego podporucznika z wielkimi wąsiskami, a zapisywać, mówiąc między nami, niespecjalnie miała co. Miesiąc temu zaś nastąpiły jedno po drugim trzy wydarzenia – dwa smutne i jedno radosne, i wszystko się zmieniło… Krakwy, krakwy kwaczą nad bagnem – wymamrotał nagle prezes nasłuchując i na jego twarzy odmalowało się rozczulenie. – To tutejsze kaczki, bardzo rzadki gatunek. Tu jest wiele rzadkich ptaków. Chłopi kłusownicy prawie wszystkie wytępili, ale teraz – nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło – nikt się nie zapuszcza na bagna, no i krakwy się namnożyły. Już niedługo będzie można się wybrać ze strzelbą. Mam dom po tamtej stronie mokradeł. Cóż, ruiny rodowego gniazda. Pochłaniają mnie obowiązki publiczne, nie mam głowy do gospodarstwa. A zresztą, co to za gospodarstwo. – Anton Maksimilianowicz machnął ręką. – Rzuciłbym to wszystko, gdyby nie uroki natury i nie polowanie. Pan poluje?

– Ja? – Tulipanow skrzywił się, niezadowolony ze zmiany tematu. – Nie.

– A ja, grzeszny, tak.

– Wspomniał pan o smutnych i radosnych wydarzeniach – naprowadził Anisij niezdyscyplinowanego narratora na właściwy temat.

– Aha, tak. Najpierw przyszła smutna wiadomość z Pamiru. Podporucznik Baskakow poległ w potyczce z Afgańczykami. Sofia Konstantinowna, wstrząśnięta, dostała ataku serca. A trzy dni później stało się z nią właśnie to. No to, z powodu czego pan tu przyjechał.

Blinow zniżył głos, chociaż dokoła nie było żywej duszy, a Tulipanow znowu obraził się na szefa. Jak można tak nieładnie postępować z oddanym pomocnikiem?

– Ledwie pochowano Baskakowa, ledwie Warwara Iljiniczna objęła swoje nieoczekiwane dziedzictwo, kiedy rozeszła się wieść o budowie kolei.

– I co spadkobierczyni? – zainteresował się Anisij. – Pewnie oszalała z tego wszystkiego? Nie było ani grosza, a tu nagle miliony.

– Z początku to się chyba raczej przestraszyła. Przybiegła do mnie po pociechę i wsparcie – byłem wtedy jej najlepszym powiernikiem. A muszę panu powiedzieć, że Warwara Iljiniczna wcześniej wyznawała ideę ofiarnictwa. Chciała służyć ludowi i społeczeństwu, wyuczyć się na nauczycielkę albo akuszerkę. Ileż razy oboje snuliśmy marzenia, jak rozkwitnie nasza skromna kraina, jeśli tylko wydarzy się jakiś cud – zbudują fabrykę albo jakiś dalekowzroczny przedsiębiorca postanowi osuszyć Gniłowskie Bagna, albo jakiś bogacz rodem z tych okolic zapisze w testamencie sto albo dwieście tysięcy na unowocześnienie rodzinnego powiatu… – Anton Maksimilianowicz westchnął i Tulipanow wyobraził sobie żywo następujący obraz: nieco sterany życiem, ale jeszcze całkiem jary działacz społeczny i skromna, niebrzydka panna, ciche wieczory, stary dwór. Z pewnością nie obeszło się tu bez romantycznych wzlotów.

– I co? Warwara Iljiniczna po wzbogaceniu rozmyśliła się w kwestii darowizny na rozwój powiatu?

– Nie od razu. – Blinow westchnął z jeszcze większą goryczą. – Najpierw zapewniała, że ani trochę się nie zmieniła. Nawet napisała testament: po mojej śmierci cały mój majątek ma przejść na rzecz społeczności Pachrińska…

– Cóż, to tylko pusty gest – rzekł z uśmiechem sekretarz gubernialny. – Kaprys młodej dziewczyny.

Prezes obejrzał się na moskiewskiego gościa.

– O nie, szanowny Anisiju Pitirimowiczu, wcale nie pusty. Wszak Warwara Iljiniczna ma suchoty. Zawsze żyła w przekonaniu, że umrze młodo. Stąd ta ofiarność, stąd bezinteresowność. Ale, rzecz jasna, zaraz zleciały się sępy. Jegor Iwanowicz Papachin zaproponował za posiadłość już nie trzydzieści tysięcy, ale o wiele więcej. A budowniczy, Tatar Machmetszyn, który chce otworzyć w baskakowskich lasach lecznicę z pijalnią kumysu, dwa razy więcej niż Papachin. Namącili Warwarze Iljinicznie w głowie – że podobno teraz suchoty leczą w Szwajcarii, naopowiadali jej a to o Paryżu, a to o Mentonie… No i w ten sposób stałem się persona non grata.

Drogi prawie w ogóle nie było już widać – tylko gęsta ściana zarośli po obu stronach, a na przedzie między wierzchołkami wysokich sosen migocący gwiazdami czarny skrawek nieba.

Koń nagle zachrapał, zaczął przysiadać na tylnych nogach

I Anisijowi serce zamarło. Przed nimi na poboczu stał Ktoś – cały biały, wąski, wysoki i wydawał cienkie, niesamowite dźwięki. Wykapany zły dziad czarownik, którym w dzieciństwie straszyła go matula: że łapie niegrzeczne dzieci do wora i zanosi do piekła.

Anton Maksimilianowicz ściągnął lejce i zacmokał, uspokajając przestraszonego konia.

– Władimirze Iwanowiczu, to pan? Z Olchowki?

Straszliwy Ktoś przestał wydawać żałosne dźwięki i poruszył się. Okazało się, że to nie żaden zły dziad, tylko bardzo wysoki i chudy chłop w białej, wypuszczonej na wierzch koszuli, zgrzebnych portkach i łapciach. Światło księżyca padło na jego twarz, ukazując brodate oblicze z zapadniętymi policzkami, ciemne jamy głęboko osadzonych oczu i cienką fujarkę w ręku.

– Dobry wieczór, Antonie Maksimilianowiczu – przemówił chłop łagodnym, miłym głosem, a Tulipanowowi złożył lekki ukłon – wcale nie po chłopsku, tylko jak najbardziej salonowo. – Zgadł pan. Byłem w Olchowce u staruszków, zapisywałem miejscowe powiedzonka. I dostałem fujarkę. Niezwykły tembr, nie uważa pan?

– Tak, okropny – zgodził się prezes. – Anisiju Pitirimowiczu, pozwoli pan, to jest Władimir Iwanowicz Pietrow, prawdziwy rosyjski człowiek i znawca ustnej twórczości ludowej. Nie interesuje go nic na świecie prócz folkloru i chłopskiego rękodzieła. Przybył do nas z samego Petersburga, a kwateruje właśnie w Baksakowce – właściwie poza tym nie byłoby gdzie. Doskonale się składa – będzie pańskim przewodnikiem. A to jest pan Tulipanow, urzędnik z kancelarii generała-gubernatora. Przysłany dla zbadania znanej panu historii.

A zatem wszystkim, absolutnie wszystkim, nawet temu grajkowi na fujarce, historia jest znana!

Pożegnali się z Blinowem od razu i petersburski uczony poprowadził Anisija krótszą drogą przez las. W odróżnieniu od gadatliwego prezesa ziemstwa, etnograf był milczący. Nie oglądał się na towarzysza i tylko od czasu do czasu wydobywał ze swej fujarki żałosne i, jak się wydawało Tulipanowowi, nieżyczliwe trele.

Przez jakieś pięć minut młody człowiek czekał cierpliwie w nadziei, że rozmowa nawiąże się w naturalny sposób: o tutejszych ludziach albo chociaż o pachrińskim folklorze, o czymkolwiek. Nie doczekawszy się, zainicjował ją sam.

– Jako specjalista od legend zapewne często wysłuchuje pan różnych dziwnych historii. Jeszcze dziwniejszych niż ta, o której wspomniał Anton Maksimilianowicz – zaczął niezbyt zręcznie, zmierzając do właściwego tematu.

– Dziwniejszej historii chyba nie ma – wymamrotał Pietrow, ale po tym obiecującym początku znowu zamilkł.

Wobec tego Tulipanow postanowił zaatakować prosto z mostu, żeby raz na zawsze skończyć z szaradami.

– Zauważyłem, Władimirze Iwanowiczu, że nie chce pan rozmawiać ze mną o wydarzeniach w Baskakowce. Dlaczego? Czy ma pan ku temu jakieś szczególne powody?

Był to świetny sposób na rozwiązanie języka milczkowi: zaskoczyć nagłym atakiem i zmusić, by zaczął się usprawiedliwiać. Tego psychologicznego podstępu nauczył kiedyś Anisija przemądry Erast Pietrowicz.

Manewr podziałał natychmiast – nawet lepiej, niż można się było spodziewać. Pietrow skulił się nagle, odwrócił i przepraszająco rozłożył kościste ręce.

– Mój Boże, przecież to nie ja wymyśliłem opowieść o Skarpei. Powtórzyłem ją tylko, chcąc zabawić Sofię Konstantinownę starą legendą… Kto mógł wiedzieć, że sprawy tak się potoczą.

Tulipanow na razie jeszcze nic nie rozumiał, ale instynkt mu podpowiedział: ciepło, gorąco.

– Po kolei, po kolei – rzekł surowo. – Proszę niczego nie pomijać. Kiedy to było?

– Chyba na tydzień przed… no, przed tym. – Władimir Iwanowicz zająknął się, nie mogąc znaleźć odpowiedniego określenia. – Akurat w imieniny dziedziczki. Zaczęło się od ikony. W salonie wisi ikona świętego Pankracego. Stara, jeszcze z czasów wielkiego Piotra. Pankracy był założycielem rodu Baskakowów, żył prawie pięćset lat temu. Na ikonie, w bok od świętego, jest wizerunek węża – wielkiego, w świetlistej koronie. To naprawdę zdumiewające, jak mało nasza rosyjska arystokracja interesuje się historią własnego rodu!… – wybuchnął nagle folklorysta. – Każda wieśniaczka z Iljińskiego albo Olchowki opowie panu o Skarpei ze wszystkimi szczegółami, a Sofia Konstantinowna wiedziała jedynie, że jej przodek postawił dom w miejscu spotkania jakiegoś czarodziejskiego węża i że to wydarzenie jest w jakiś sposób związane z późniejszą kanonizacją Pankracego. A o magicznej trawie, o proroctwie nie miała zielonego pojęcia!

Zaiste, dziwny to był obraz: dwaj poważni ludzie – petersburski uczony i osobisty pomocnik urzędnika do specjalnych poruczeń przy samym generale-gubernatorze – w nocy, na leśnej ścieżce, prowadzą dziwaczną rozmowę diabli wiedzą o czym, o jakimś czarodziejskim wężu. Tulipanow miał przy tym niewyraźną minę (czy aby nie próbują mu tu mącić w głowie), a na twarzy folklorysty malował się entuzjazm.

– Czy pan wie, że legenda o Skarpei, zwanej inaczej Skarapeją, Skorosieją lub Skarabeją, jest znana na całej wielkoruskiej równinie, od Archangielska aż po południowe gubernie? – Władimir Iwanowicz zadał pytanie, na które najwyraźniej nie spodziewał się i nie oczekiwał odpowiedzi, nie zrobił bowiem nawet najmniejszej pauzy. – Etymologicznie imię owego magicznego gada wywodzi się zapewne od egipskiego skarabeusza. Ludowa tradycja przypisuje Skarpei mądrość, dar jasnowidzenia i cudowną moc przynoszenia bogactwa. Zarazem jednak postać węża w koronie niewątpliwie symbolizuje wszechpotężną, wszechobecną Śmierć. Wszystkie te elementy występują w legendzie o Skarpei rodu Baskakowów.

– A więc Baskakowowie mają własnego czarodziejskiego węża? – zdziwił się Tulipanow.

– Tak. Węża, który, jak głosi legenda, uczynił wielkim ich ród i wcześniej czy później miał doprowadzić do jego zagłady. Co, jak widzimy, właśnie nastąpiło – z widocznym zadowoleniem (oczywista, natury czysto naukowej) oznajmił Pietrow.

Od tego momentu Anisij słuchał z wytężoną uwagą, nie przerywając.

– W piętnastym stuleciu, w czasach panowania Wasyla Ślepego, kiedy Moskwa znajdowała się jeszcze we władzy chanów, przez tutejsze bagna i lasy przejeżdżał okrutny tatarski baskak [15] Pantar-murza z watahą swoich zbójów – ze smakiem (i wyraźnie nie po raz pierwszy, i nie po raz drugi) zaczął opowiadać uczony. – Legenda głosi, że baskak miał specjalny rozkaz, by nie tykać gródków i wsi i zbierać daninę tylko od cerkwi i klasztorów. Zdzierali pozłotę z kopuł, sukienki z ikon, bogate wyszycia z ornatów i cała pachrińska kraina lamentowała nad tym świętokradztwem. I zdarzyło się, że na Gniłowskich Bagnach Pantar-murza miał widzenie. Ujrzał Tatar ogromnego węża otoczonego światłością, w złotej koronie na głowie, i przemówił doń wąż ludzkim głosem: „Zwróć do chramów Bożych, coś zabrał, a potem przyjdź tu znowu – ja cię nagrodzę”. Zdjęty przerażeniem murza zwrócił zagrabione skarby popom i mnichom, po czym znowu wyruszył na bagna. I znów wypełzła do niego Skarpeja i rzekła: „Za to, żeś spełnił moją wolę, masz oto pęk magicznej trawy. Tam, gdzie ją rzucisz na ziemię, znajdziesz ogromny skarb. I będzie twój ród bogaty i sławny przez wiele lat, dopóki się znowu nie zjawię i nie zabiorę ze sobą ostatniego z baskakowiczów”. Położyła przed Pantarem mały pęczek trawy i znikła, a Tatar, półżywy ze strachu, rzucił się precz z zaczarowanego miejsca i tak pędził, że na skraju bagien upuścił trawę. I wyłoniła się przed nim w tym miejscu kowana szkatuła, pełna po brzegi złotych czerwońców. – Tu Władimir Iwanowicz przeszedł ze śpiewnej tonacji byliny na zwykłą, jak gdyby robiąc przypis czy komentarz naukowy. – Oczywiście w czasach Wasyla Ślepego czerwońców jeszcze nie było, ale tak głosi legenda. Po spotkaniu ze Skarpeją murza ochrzcił się, zbudował na skraju bagien dom i poślubił miejscową dziewicę szlachetnego rodu. U schyłku życia, owdowiawszy, przyjął schizmę [16] i wsławił się wieloma dobrymi uczynkami i nawet cudami, za co później został kanonizowany pod imieniem świętego Pankracego. No, a miesiąc temu Skarpeja wróciła i zabrała duszę ostatniej z rodu Baskakowów. Tak w każdym razie traktują śmierć Sofii Konstantinowny tutejsi chłopi. Co jakiś czas wśród miejscowych rozchodzi się wieść, że ktoś widział na bagnach Skarpeję-matuszkę, i casus z panią Baskakową przypadł akurat na kolejną falę takich pogłosek: a to ten coś tam niby zobaczył, a to tamten. Już i tak od kilku miesięcy nikt się nie zapuszczał na Gniłowskie Bagna, a tu jeszcze taki galimatias.

Anisij z zakłopotaniem popatrzył na etnografa i polecił:

– Proszę mi dokładnie opowiedzieć o śmierci Baskakowej. Ale chodźmy, już późno. Opowie mi pan po drodze.

Znów ruszyli ścieżką, zalaną jasnym światłem księżyca, lecz wolniej niż przedtem, gdyż teraz uczony co chwila odwracał się do słuchacza.

– Widzi pan, z jednej strony mamy tu do czynienia z oczywistym zbiegiem okoliczności. Opowiedziałem gościom i gospodyni legendę o końcu rodu Baskakowów, a po kilku dniach, kiedy z Pamiru nadeszła smutna wieść, stało się jasne, że ród rzeczywiście się kończy. Wiadomość o śmierci syna omal nie wpędziła Sofii Konstantinowny do grobu – dostała ataku serca. Całą dobę przeleżała bez zmysłów, chciała umrzeć, ale nie umarła. Drugiego dnia zaczęła wstawać, trzeciego mogła już wychodzić do ogrodu, spacerowała tam do późnej nocy płakała. I właśnie w ogrodzie znaleźli ją oficjalista Kraszeninnikow i jego córka. Podobno Baskakowa leżała na ziemi i twarz miała wprost straszną: usta otwarte, oczy wysadzone z orbit. Kiedy niesiono ją do domu, zdołała tylko powtórzyć dwa razy: „Skarpeja, Skarpeja” – i wyzionęła ducha. Wedle opinii lekarskiej śmierć nastąpiła z przyczyn naturalnych – atak serca, przyzna pan wszakże, że wygląda to niepokojąco. Kiedy człowiek zawodowo kolekcjonuje legendy o wiedźmach, rusałkach i innej sile nieczystej, zaczyna zdawać sobie sprawę, że wszystko to nie jest tylko zabobonem. Jak to powiadają, nie ma dymu bez ognia… Zaiste, wiele jest rzeczy na ziemi i niebie, o których nie śniło się naszym filozofom…

Władimir Iwanowicz zmieszał się, wyraźnie zawstydzony swymi nieracjonalnymi słowami, a Tulipanow w skupieniu kilkakrotnie ściągnął brwi, stymulując proces myślowy – przy tym ćwiczeniu odstające uszy Anisija jęły się poruszać w górę i w dół. Pietrow tak się zapatrzył na uszną ekwilibrystykę sekretarza gubernialnego, że omal się nie potknął.

Wniosek nasunął się Tulipanowowi sam przez się:

– Nie ma w tej historii żadnej mistyki. Baskakowa zobaczyła na ziemi jakąś gałąź, a może wąż do podlewania, przypomniała sobie podanie i nagle przyszło jej do głowy, że właśnie ona jest ostatnia z rodu. Przestraszyła się, że wąż przypełzł po nią. A w dodatku zszarpane nerwy, chore serce, no i umarła, świeć, Panie, nad jej duszą. Zwykła sprawa, niepotrzebne tu żadne śledztwo.

Pietrow potknął się jednak na równej drodze i przytrzymał pnia osiki.

– A co ze śladem? – zapytał, patrząc z niepokojem na sekretarza gubernialnego.

– Z jakim śladem?

– To pan Blinow panu nie powiedział? Widać nie zdążył. Albo nie chciał – to znany materialista. Tamtego wieczoru padał deszcz. I na ścieżce, gdzie znaleziono Sofię Konstantinownę, pozostał ślad w błocie – jakby przepełzł jakiś olbrzymi gad. – Władimir Iwanowicz zerknął na opadniętą szczękę Anisija i westchnął. – W tym właśnie szkopuł. Przez to krążą różne słuchy, przez to całe zamieszanie. Kraszeninnikow powbijał wokół tego miejsca paliki i naciągnął płachtę, żeby zachować ślad. Tak że pan sam się będzie mógł przekonać.

II

I przekonał się. Po ciemku nie było widać najlepiej, ale kiedy rządca Baskakowów podniósł naciągniętą na paliki płachtę i poświecił olejową lampą, Tulipanow ujrzał wyraźny kręty ślad, jakby ktoś wyrył go w błocie grubym polanem…

Chociaż lepiej będzie zacząć od czegoś innego.

* * *

Baskakowka ukazała się oczom Anisija znienacka i pewnie dlatego wywarła na nim dość niezwykłe wrażenie.

Kroczący przodem etnograf nagle rozchylił gałęzie i za niepełnym czworobokiem drzew wyłonił się staroświecki biały budynek, którego wszystkie okna jarzyły się łagodnym światłem. Z tego powodu dom wydał się Anisijowi uderzająco podobny do papierowego japońskiego lampionu w rodzaju tych, które wisiały w gabinecie Erasta Pietrowicza. Iluminacja świadczyła o tym, że w Baskakowce nie chodzono wcześnie spać. A zresztą, nie było jeszcze tak późno – zaledwie po dziesiątej.

Gospodyni kiwnęła Pietrowowi głową jak domownikowi, a wizyta nieproszonego gościa wcale jej nie zdziwiła. Anisij pomyślał, że z powodu wszystkich niezwykłych metamorfoz, jakie ją spotkały w ostatnim miesiącu, świeżo upieczona milionerka wciąż jeszcze jest oszołomiona i przestała się czemukolwiek dziwić.

W każdym razie, kiedy Tulipanow przedstawił się i wyjaśnił, że przysłano go z Moskwy w celu zbadania okoliczności śmierci dziedziczki Baskakowej, Warwara Iljiniczna powiedziała jedynie:

– Skoro pana przysłano – to niech pan bada. Samson Stiepanowicz zaprowadzi pana do pokoju gościnnego, niech pan tam zostawi sakwojaż i zapraszam na werandę – akurat pijemy herbatę.

Poważny niemłody mężczyzna w kapocie i wysokich butach, którego gospodyni nazwała Samsonem Stiepanowiczem, okazał się wspomnianym już oficjalistą Kraszeninnikowem, toteż Anisij przede wszystkim kazał sobie pokazać tajemniczy ślad.

No więc obejrzał ślad i co z tego? Nawet przykucnął i dotknął palcem zaschniętych, spękanych brzegów płytkiej bruzdy, ale w sensie śledczym wcale nie rozjaśniło mu to w głowie. Jasne było tylko, że żadna rdzenna rosyjska gadzina nie zostawiłaby po sobie takiego fiordu, by nie rzec kanionu.

– Cóż pan myśli o tym dziwnym zjawisku, Kraszeninnikow? – zapytał Anisij, patrząc na oficjalistę z dołu do góry.

Ten stał z ponurą miną nad siedzącym w kucki urzędnikiem i gładził długą, iście rosyjską brodę.

Odpowiedział nie od razu i z wyraźną niechęcią:

– A co tu myśleć? Coś tu przypełzło. Grube jak pańska kostka, a może i udo. Sam pan widzisz.

– A zatem – wesoło powiedział Anisij, wstając – znak szczególny Skarpei mamy ustalony: jest grubości uda sekretarza gubernialnego Tulipanowa. Można rozesłać po całej Rosji list gończy. Cóż, Samsonie Stiepanyczu, chodźmy. Co tam u was podają do herbatki?

Do herbaty podawano wcale nie skromne sucharki, wspomniane przez prezesa ziemstwa, ale takie pyszności, że Anisij, wielki amator słodyczy, na chwilę nawet zapomniał o dochodzeniu – spróbował i brzoskwiniowych marmoladek, i białej szwajcarskiej czekolady (na rynku Kuznieckim po półtora rubla tabliczka), i ananasa z oranżerii, i kandyzowanych owoców z Rewia. Wszystkie te wspaniałości tak nie pasowały do starych mebli i starannie pocerowanego obrusa, że Tulipanow drogą dedukcji bez trudu określił warunki finansowe nowej właścicielki majątku. Jest teraz wprawdzie bogata, ale raczej w perspektywie niż w rzeczywistości, wszak działki nie zostały jeszcze sprzedane i miliony niezainkasowane. Mimo to dziedziczka w przewidywaniu przyszłych złotych gór uzyskała od miejscowych bogaczy hojny kredyt, z którego do woli korzysta.

Dwaj przypuszczalni kredytodawcy, Papachin i Machmetszyn, siedzieli właśnie przy samowarze.

Pierwszy, Jegor Iwanowicz, mrużąc bystre, wesołe oczka, pił herbatę ze spodeczka, a w dodatku siorbał. Przy tym zaś odziany był w garnitur z angielskiego tweedu, z perłą w krawacie, a wypielęgnowane palce, którymi podnosił do czerwonych warg kawałek cukru, wyraźnie nie przywykły do ciężkiej pracy. Wprawdzie gdy, gestykulując, rozpostarł prawą dłoń, spostrzegawczy Anisij zauważył na niej odcisk, ale natychmiast przypisał go zamiłowaniu do nowomodnej brytyjskiej gry lawn-tennis. Z tego wniosek, że Papachin siorbie herbatę nie z braku manier, ale umyślnie, wręcz prowokująco, jakby chciał powiedzieć: trudno, taki już jestem, nie delikatniś, nie błękitnokrwisty, zwykły ze mnie prostak. Stąd też te włosy ostrzyżone pod donicę i broda jak wiecheć. Krótko mówiąc, jegomość z charakterem.

Drugi miejscowy tuz, którego przedstawiono sekretarzowi gubernialnemu jako Rafika Abdurrachmanowicza, wyglądał jeszcze bardziej imponująco: w czarnym surducie, śnieżnobiałej koszuli z jedwabnym krawatem, ale przy tym w mocno skręconym turbanie, bardzo pasującym do wyniosłej twarzy o wydatnych kościach policzkowych. Słysząc, jak Jegor Iwanowicz ironicznie tytułuje swego rywala „hadżi”, oraz na podstawie częstych wzmianek o Mekce, świętym mieście mahometan, sekretarz gubernialny odgadł, że Rafik Abdurrachmanowicz odbył niedawno pielgrzymkę na Wschód, o czym świadczyło też jego przybranie głowy.

Natomiast gospodyni bardzo Tulipanowa rozczarowała. W sieni, kiedy go witała, nie przyjrzał się jej dobrze, bo było ciemno. Teraz, w świetle lampy osłoniętej abażurem, zobaczył, że Warwara Iljiniczna jest brzydka: ziemista cera, rzadkie włosy, w dodatku ściągnięte w koczek, a twarz jakaś dziwnie mała i jakby guzowata. Słuchając w bryczce opowieści prezesa, Anisij stworzył sobie w wyobraźni zupełnie inny obraz. Oczami duszy widział bladą, ale powabną pannę o bezbronnych, wystraszonych oczach, kompletnie zaskoczoną niezwykłą odmianą losu. Czekającą na rycerza wybawcę, który otoczyłby ją opieką, uspokoił i ocalił. A ona odpłaciłaby mu za to serdeczną wdzięcznością i gorącą miłością, która podobno u suchotnic jest szczególnie ognista – no i, oczywiście, paroma milionami posagu.

Myśl o posagu przyszła Anisijowi do głowy, kiedy szedł z Pietrowem ciemną aleją w stronę domu. Teraz zaś, przyglądając się Warwarze Iljinicznie, sekretarz gubernialny myślał: miliony oczywiście dobra rzecz, ale trzeba by jechać do Mentony, zwolnić się ze służby. Przy takim bogactwie głupio wszak zdzierać zelówki za pięćdziesiąt rubli pensji. A bez szefa Erasta Pietrowicza, bez krągłolicego dręczyciela Masy, człek chyba zapiłby się z nudów. Do licha z takim bogactwem.

Najadłszy się słodyczy i rozwiązawszy problem milionów, Tulipanow przystąpił do śledztwa.

– A gdzież to inni goście, rozjechali się? – zapytał, wskazując na puste filiżanki i zgniecione serwetki.

– U nas na wsi wcześnie chodzi się spać – odrzekła gospodyni z pogardliwym uśmieszkiem. – Zjedli torty i ciastka, pogapili się na mnie, żeby mieć o czym plotkować, i do domu spać. Teraz pewnie się przewracają na drugi bok. Nasi ziemianie, panie Tulipanow, to nudziarze. Dobrze, że Rafik Abdurrachmanowicz i mister Papachin o mnie nie zapominają, bo siedziałabym przy samowarze sama jedna. Władimir Iwanowicz się nie liczy. Ożywia się tylko wtedy, kiedy mówi o starych dziejach.

Uczony etnograf istotnie siadł w kącie z filiżanką herbaty i wetknął nos w gruby skórzany notes. Dokładnie nad nim wisiała ikona, o której Anisij już słyszał: święty starzec (chudy jak Władimir Iwanowicz i z taką samą brodą, tylko dzierżący w dłoni nie notes, lecz świętą księgę), a przed nim cętkowany wąż w świetlistej koronie.

Anisijowi bardzo się nie spodobała wypowiedź Warwary Iljiniczny o miejscowych ziemianach. Sama niedawno byłaś rezydentką, moja pani, pomyślał, a teraz kręcisz nosem na sąsiadów? I postanowił powiedzieć gospodyni coś przykrego.

– A pani oficjalista, Samson Stiepanowicz? Czemu nie zaprosi go pani na herbatę? Za wysokie progi?

Warwara Iljiniczna, którą ten docinek miał zawstydzić (wszak jeszcze niedawno tyle deklamowała o poświęceniu dla ludu), wcale się nie zmieszała, przeciwnie, nawet prychnęła.

– Ależ on za nic by nie przyszedł. Tu mają szczególne poczucie godności, przedkładają upokorzenie nad dumę. Kraszeninnikowowie służą Baskakowom niemal od stu lat. Dla nich usiąść przy pańskim stole to to samo co jeść kiełbasę na ołtarzu. A poza tym, kimże ja jestem dla Samsona Stiepanycza? Parweniuszką, kukułczym jajem. Czy pan wie, co on mi tu klarował?

Gospodyni zaśmiała się, ale niezbyt udatnie: śmiech przeszedł w kaszel – suchy, spazmatyczny, aż przykro było patrzeć. Wreszcie, otarłszy oczy chusteczką i zaczerpnąwszy tchu, Warwara Iljiniczna podjęła jak gdyby nigdy nic:

– Samson Stiepanycz jest starostą cerkiewnym i pasjonuje się starymi księgami. Chce, żebym cały spadek przeznaczyła na wzniesienie świątyni ku pamięci Pankracego i rodu Baskakowów, a sama poszła do klasztoru, by przebłagać Boga za ich grzechy. Jak się to panu podoba?

I znów się roześmiała, już nie kaszląc, ale i tak dziwnie sztucznie, bez wesołości.

– Kraszeninnikow mieszka w tym domu? – zapytał Anisij, zastanawiając się, czy na początek nie przyjrzeć się oficjaliście.

– Nie, skądże. Ma domek w ogrodzie. A poza tym stróżówkę nad stawem, zwaną „gabinetem”. Samson Stiepanycz zamyka się tam, by czytać pobożne księgi, i wtedy za nic nie wolno mu przeszkadzać. Nawet córka nie ma wstępu do „gabinetu”. Samson Stiepanycz jest wdowcem, mieszka z córką – dodała gospodyni wyjaśniająco. – Miła dziewczyna, prawdziwa rosyjska piękność.

„Mister Papachin” wtrącił z nagłym ożywieniem:

– O tak, córka Kraszeninnikowa to prawdziwy pąk róży. Szkoda, że się zmarnuje, mając takiego ojca. Swatał się do niej tutejszy pisarczyk Sieriogin, ale dostał kosza. – Jegor Iwanowicz machnął pięścią jak w boksie. – Samson Stiepanycz córki za mąż nie puści, będzie ją trzymał, aż zostanie starą panną, a potem cóż – co najwyżej klasztor. Ech, gdyby ją tak ubrać, nauczyć tego i owego i zawieźć do Paryża na wystawę, toby dopiero rozkwitła!

Sądząc z tonu tej wypowiedzi, stosunki między gospodynią i Papachinem były dość swobodne. Chociaż słowom „nauczyć tego i owego” towarzyszyło dwuznaczne mrugnięcie, Warwara Iljiniczna nie rozgniewała się i nie skarciła gościa – nawet się uśmiechnęła. Anisij zapamiętał sobie również ten szczegół.

Teraz należało przejść do rzeczy najważniejszej.

– Wysłuchałem tu dwóch sprzecznych opinii o smutnym wydarzeniu sprzed miesiąca. – Anisij dyskretnie zerknął na gospodynię – czy nie spochmurnieje na wzmiankę o tragedii. Ale nie, nie spochmurniała. – Pan Blinow utrzymuje, że nie ma w tej historii nic niesamowitego, a opowieści o wieszczej Skarpei uważa za zwykły zabobon…

– …Który może przepłoszyć przyszłych letników – podchwycił Papachin – i udaremnić nastanie w Pachrinie złotego wieku. Czy Anton Maksimilianowicz opowiadał panu, jak oświecone i cudowne życie czeka nas tu za dwieście lat? Nie? No to jeszcze opowie. – Jegor Iwanowicz zachichotał. – Kompletne brednie. Letnik ma gdzieś miejscowe bajki. Potrzebne mu powietrze, hamak, kąpielisko i świeże mleko. A prezes naszego ziemstwa to gaduła i dureń. Czy pan wie, że on w zeszłym roku pojechał na Daleki Wschód, bo zamierzał zbić majątek na handlu tygrysimi skórami? Przedsiębiorca od siedmiu boleści! Chińscy hunhuzi [17] o mało mu łba nie ucięli. Ale to dla niego fraszka, takiej straty nawet by nie zauważył.

– Jegor Iwanycz jest wściekły, bo Anton Maksimilianowicz pokonał go w wyborach – wyjaśniła wesoło Warwara Iljiniczna i nie wyglądało na to, by wspomnienie o marzycielu z ziemstwa w jakikolwiek sposób ciążyło jej na sumieniu.

Tatar uśmiechnął się złośliwie samymi wargami i pokiwał głową w turbanie, ale Tulipanowa nie interesowały powiatowe wybory, powrócił więc do tematu:

– …A inny punkt widzenia przedstawił mi pan Pietrow, nastawiony bardziej romantycznie. Samson Stiepanowicz pokazał mi ślad węża w ogrodzie – ciągnął niespiesznie Anisij, przyglądając się swemu odbiciu w samowarze (śmieszne – policzki niczym melony, jak u Japończyka Masy, a uszy jak racuchy). – Robi wrażenie. Gady takich rozmiarów raczej w naszym kraju nie występują. Chciałbym usłyszeć, Warwaro Iljiniczno, co pani sądzi o Skarpei? Nie boi się pani?

I jednocześnie rrraz – odwrócił głowę i wbił w gospodynię jastrzębi wzrok. Nauczył się tego chwytu od szefa. Jeśli ktoś ma nieczyste sumienie, może się zmieszać.

Na Warwarze Iljinicznie świdrujące spojrzenie Tulipanowa nie zrobiło wrażenia. Znów zachichotała, proszę, jaka śmieszka, chociaż ma suchoty. Pewnie nieoczekiwane bogactwo padło jej trochę na mózg.

– A czegóż miałabym się bać? To Sofia Konstantinowna, biedulka, kiedy przyszła wiadomość o Siergieju Gawriłowiczu, nic, tylko powtarzała: „Jestem ostatnia z Baskakowów, jestem ostatnia z Baskakowów”, i płakała, płakała…

Bez żadnego przejścia, jeszcze nie starłszy z twarzy uśmiechu, panna nagle chlipnęła i pociągając nosem, zakończyła:

– Ja nie jestem z Baskakowów, mnie Skarpeja nie potrzebuje.

– Niech pani tak nie mówi, droga Warwaro Iljiniczno. – Papachin pogroził jej palcem. – Pani przypadło bogactwo Baskakowów, dobyte z zaczarowanej skrzyni, a więc i rodowa relikwia w spadku. – Wyszczerzył mocne, pociemniałe od nikotyny zęby, wybałuszył oczy i zasyczał jak wąż. – A nawiasem mówiąc, my, Papachinowie, też mamy swoje familijne widmo. Za piecem w ojcowskiej chacie rezydowała staruszka Trupuszka. Malusieńka, szara, hyc, hyc. Bałem się jej w dzieciństwie aż strach. W Iljińskiem chyba w każdej chałupie jest jakaś siła nieczysta, i tak od wieków. To już taka okolica, mój panie. Nie dziwota – tak blisko Gniłowskich Bagien. Czego chcesz, Sieriogin?

Pytanie zostało rzucone gdzieś w bok. Anisij obejrzał się i w półmroku, za kręgiem światła lampy, zobaczył zgarbionego człowieczka, bardzo dziwnie odzianego: był w surducie i krawacie, ale przy tym w butach z cholewami. Na rękach trzymał dużego rudego kota i drapał go pod brodą. Kot z zadowoleniem mrużył oczy.

– O tym zamelduję nie panu, ale Warwarze Iljinicznie – rzekł z godnością człowieczek, zerkając z ukosa na urzędnika w mundurze. – Samson Stiepanycz jeszcze rano na poczcie pokwitował korespondencję z Departamentu Geodezji, a pani nie pisnął ani słówka. Jako uczciwy człowiek uważam za swój obowiązek…

– Nareszcie! – wykrzyknęła radośnie gospodyni. – Informacja o pomiarze gruntów?

– Najświeższa, proszę łaskawej pani, z ubiegłorocznych pomiarów.

– Bogu dzięki! Teraz mogę sprzedawać. I do Mentony! Do Paryża! Do Marienbadu!

Warwara Iljiniczna zerwała się i zawirowała po pokoju – rąbek skromniutkiej sukienki, zapewne jeszcze z poprzedniego życia, próbował rozpostrzeć się faliście, ale tylko owinął się nieładnie wokół nóg panny.

Papachin konspiracyjnie mrugnął do Anisija i wskazał na Sieriogina.

– Podgryza swego zwierzchnika, szelma jeden. Myśli, że Warwara Iljiniczna weźmie go ze sobą do zagranic. Razem z kotką. Teraz, kiedy z żeniaczki nici, Musia zastępuje mu narzeczoną.

– Nawet zwierzęta są porządniejsze od niektórych negocjantów, prawda, Musieńko? – Pisarczyk pocałował kotkę w nos. – Warwara Iljiniczna jest dobra, na pewno zabierze nas razem do Paryża.

– To dla ciebie jedyna nadzieja – rzekł Jegor Iwanycz i wyjaśnił Tulipanowowi: – Wie, że jak kupię Baskakowkę, wyrzucę go stąd na zbity pysk.

– Akurat, kupi pan – odciął się Sieriogin, nie patrząc na milionera. – Rafik Abdurrachmanowicz proponują więcej.

– Warwaro Iljiniczno! – zaapelował gromko Papachin do walcującej gospodyni. – Moja najdroższa! Naprawdę myśli pani sprzedać Baskakowkę temu golonemu kumysopijowi? To grzech, jak mi Bóg miły, grzech!

Gospodyni zatrzymała się i odparła wesoło:

– Wcale nie grzech, i to nawet sprawiedliwie. Od Tatarzyna przyszło i do Tatarzyna odejdzie.

Na te słowa Rafik Abdurrachmanowicz przyłożył dłoń do czoła i piersi, po czym przemówił krótko, po raz pierwszy otwierając usta:

– Słowo Machmetszyna nie dym. Półtora miliona. Na pani rozkaz moi chłopcy jutro dostarczą pieniądze, a akt kupna można sporządzić później.

Jegor Iwanowicz huknął pięścią w stół, aż zabrzęczały filiżanki.

– On tu meczet wybuduje, skłóci panią z popami. Daję milion sześćset!

– A co mnie obchodzą popi? – Warwara Iljiniczna roześmiała się, najwyraźniej bardzo zadowolona, że doprowadziła obu bogaczy do sprzeczki. – Ja wyjadę do Europy i noga moja tu więcej nie postanie.

– O właśnie – przytaknął pisarczyk, całując Musie w puszyste liczko.

Rafik Abdurrachmanowicz wzruszył ramionami.

– Jaki meczet? Meczet zbuduję w naszej słobodzie, a tu będę robić interesy. Milion siedemset.

Sekretarza gubernialnego znudziło to wszystko, postanowił dłużej nie słuchać. I tak było jasne, że targi zakończą się na wspomnianych dwóch milionach. A gdyby nawet cena poszła w górę – co za pożytek z cudzego bogactwa?

Tłumacząc się zmęczeniem, Tulipanow udał się do swego pokoju, ale nie położył się spać – zaczął pisać do szefa. Chciał przekazać szczegółową relację ze wszystkiego, co zobaczył i usłyszał: z portretami, charakterystykami i przytaczaniem rozmów. W takich sprawach drugoplanowe detale są najważniejsze. Warwara Iljiniczna mówiła, że rano ogrodniczek pobiegnie na pocztę i przed wieczorem list dotrze do adresata, a więc pojutrze można będzie oczekiwać od Erasta Pietrowicza jakichś wskazówek czy zaleceń.

Anisij położył się po północy. Przewracał się z boku na bok i nie mógł usnąć. Gdy tylko zamykał oczy, zaczynał mu się majaczyć wąż z rozdwojonym językiem i w koronie na płaskim romboidalnym łbie.

Wreszcie rozzłościł się sam na siebie. Nie chce się panu spać, Anisiju Pitirimowiczu? No to nie ma sensu wygniatać piernatów. Raczy pan zrobić spacer. Jak mawia mądry Masa, „dużo chodzis – środko śpis”.

Narzucił płaszcz na nocną koszulę, wciągnął buty na gołe nogi i wyszedł do ogrodu. W oknach pogasło już światło, dom stał w mrokach nocy ciemny i bardzo cichy. Za to z ciemności dobiegały do Anisija różne niewyraźne dźwięki: pobulkiwanie, trzaski, cmokanie, konspiracyjne pokrzykiwanie ptaków czy żab, a może jeszcze innych stworzeń. Moskiewskie noce brzmiały, pachniały i czerniały całkiem inaczej. Właśnie coś szmyrgnęło przez krzaki, za którymi był staw, a jeszcze dalej Gniłowskie Bagna; potem aleją (Tulipanow ledwie to dostrzegł kątem oka) przemknął czarny cień. Ktoś o poglądach niematerialistycznych albo po prostu o słabych nerwach pewnie by się przestraszył. Anisij wszakże nie raz słyszał od szefa, że wszystko, co najstraszniejsze, kryje się nie wokół człowieka, ale w nim samym, kroczył więc energicznie, bez lęku.

Rozchylił gałęzie i ujrzał tuż przed sobą staw, migoczący odbitymi gwiazdami. Zalatywało stamtąd mułem, żabami i jeszcze czymś, czego Anisij nie potrafił określić. Usiadł na pniaku i spróbował ustalić, z której strony znajduje się przykryty płachtą ślad Skarpei.

Nie przesiedział nawet pięciu minut, kiedy usłyszał szelest, i to całkiem blisko, za malinowym chruśniakiem. Ktoś tamtędy szedł, stękając i mamrocząc. Anisij natychmiast poczuł się nieswojo i pożałował, że zostawił rewolwer w sakwojażu. Chociaż jeśli to żywy człowiek, nie ma się czego bać. A jeśli jakiś upiór, to i rewolwer nie pomoże.

Jaki znowu upiór, gniewnie zbeształ się w duchu sekretarz gubernialny. Po prostu ktoś łazi po nocy, stęka i mamrocze. Ciekawe, po co – tak sobie czy w jakimś celu?

Tulipanow zsunął się z pieńka w kucki, znieruchomiał i jął się wpatrywać w ciemność.

Kraszeninnikow?

Tak, to on – znajoma sylwetka, a kiedy się obrócił, ukazał się zarys długiej brody.

Oficjalista niósł na grzbiecie niewielki worek. Od czasu do czasu zatrzymywał się, wyjmował z worka jakieś grudki i rzucał je na ziemię nad samą wodą. Co to za dziwy?

Anisij cichuteńko ruszył za nim. Pomacał po ziemi, natrafił na coś miękkkiego, jakby wojłok. Podniósł tę rzecz do oczu i odrzucił z obrzydzeniem. Dwie zdechłe myszy, związane za ogony. Fuj!

Ach, ta Baskakowka! Jakiś nieszczęsny dwór, wariat na wariacie. Tylko Papachin nie jest wariatem. Wie, czego chce, i pewnie dopnie swego.

I Anisij zaczął dumać o Papachinie, ale nie zdążył rozwinąć myśl i, ponieważ z daleka, od strony dworu, dobiegł przeraźliwy krzyk. Tak straszny, że pod sekretarzem gubernialnym ugięły się nogi.

III

Jego jaśnie wielmożność

p. asesor kolegialny

E.P. Fandorin

do rąk własnych

Szefie,

wysyłam ten list razem z wczorajszym, więc proszę przeczytać najpierw tamten, a dopiero potem ten. Dodałem jeszcze do pierwszego słów kilkoro o mojej przechadzce po ogrodzie i o wariactwie Kraszeninnikowa, i o krzyku, żeby tu nie gmatwać, tylko od razu przejść do opisu zbrodni.

Jak ustaliłem, dobiegłszy do domu, rozdzierający krzyk wydała z siebie pokojówka Nastasja Triapkina, która o wpół do trzeciej w nocy zajrzała do pokoju pani.

Na pytanie, dlaczego nie spała i po co zajrzała, Triapkina zeznała, że panienka, idąc wieczorem do siebie, powiedziała, że ma jej na razie nie rozbierać i zaczekać – chciała jakoby posiedzieć przy oknie i pomarzyć.

Pokojówka czekała ponad godzinę. Twierdzi, że przebywała w korytarzu i nigdzie nie odchodziła. Co prawda, stała nie pod drzwiami, lecz przy schodach – wiszą tam na ścianach obrazki i Triapkina oglądała je dla zabicia czasu. Zaklina się wszelako, że nikt do sypialni nie wchodził, zobaczyłaby go, a i drzwi tam skrzypią. Wreszcie, myśląc, że pani zasnęła w fotelu nierozebrana, pokojówka postanowiła jednakowoż zajrzeć do pokoju. Krzyknęła i padła zemdlona.

Drugi na miejsce przestępstwa przybyłem ja, dalej tedy opisuję wszystko wedle własnej obserwacji.

Zbliżywszy się do otwartych drzwi sypialni, najsampierw ujrzałem bezwładne ciało Triapkinej i pomacałem tętnicę na jej szyi. Stwierdziwszy, że dziewczyna żyje i nie ma widocznych ran, wszedłem do pokoju.

Wie pan, szefie, że w czasie mojej służby widziałem niejedno. Pamięta pan zeszłoroczne zabójstwo kupcowej Grymzinej? Nie straciłem wtedy zimnej krwi i nawet dawałem śledczemu Moskalence wąchać amoniak. A tu niby żadnej krwi ani odrąbanych członków, a groza straszliwa.

Ale opowiem po porządku.

Denatka siedziała w fotelu przy otwartym oknie. Od razu się zorientowałem, że jest całkiem martwa, bo głowa zwisała jej na bok, jak nie przymierzając, rumianek albo dmuchawiec na złamanej łodyżce.

Początkowo wcale się nie zląkłem – no, zabita, to zabita. Zwykłe morderstwo, myślę, poradzimy sobie. Nawet jak zapaliłem lampę i zobaczyłem bruzdę od zadzierzgnięcia na szyi, nie przydałem temu szczególnego znaczenia. Jasne, myślę, zaduszona. Chociaż już wtedy wydało mi się dziwne, że bruzda jest taka szeroka. Mordercy duszą zazwyczaj paskiem, sznurkiem, powrozem, a tu purpurowy ślad grubości ręki.

Oczywiście przede wszystkim podszedłem do otwartego okna. Na parapecie czysto. Zeskoczyłem na dół, poświeciłem lampą. I tu ogarnęła mnie taka groza, że przez dwie minuty kroku nie mogłem zrobić, jak mi Bóg miły.

Wszędzie wokół dworu ziemia jest wysypana drobnym piaseczkiem, żeby po deszczu nie zostawały kałuże. No i na tym piasku wyraźnie rysował się falisty ślad, ciągnący się od okna sypialni do krzaków. Kropka w kropkę taki sam, jak ten, który widziałem poprzedniego dnia pod płachtą.

Szefie, przecież pan mnie zna. Ja w siłę nieczystą i inne takie bzdury nie wierzę, ale skąd mógł się wziąć taki ślad? No, załóżmy, że na Gniłowskich Bagnach zagnieździł się jakiś gigantyczny stwór, w przyrodzie zdarzają się różne dziwy. Ale jak wpełzł przez okno? To niemożliwe!

Wstyd powiedzieć, ale nawet odmówiłem modlitwę dla ochrony przed ohydą. I dopiero potem, uspokoiwszy się nieco, jąłem się zastanawiać, tak jak pan mnie uczył.

No dobrze, myślę, jak można było popełnić to morderstwo bez nadnaturalnych środków?

Przypuśćmy, że zbrodniarz ukrył się w sypialni zawczasu. Kiedy Warwara lljiniczna weszła i usiadła przy oknie, podkradł się od tyłu, zadusił ją, dajmy na to, skręconym grubym ręcznikiem, a potem zeskoczył na piasek i zrobił ślad Skarpei, przeciągając polanem czy czymś takim.

Śladów stóp pod oknem dużo, wszak przez cały dzień ludzie chodzą, a sam pan wie, jakie są ślady na piasku, żadnego z nich pożytku.

Oczywiście przyjechał isprawnik [18], potem lekarz i powiatowy śledczy. Ten ostatni to typ całkiem bezużyteczny. Strasznie się ucieszył, że w Baskakowce przebywa pański pomocnik, i z radością zwalił całe dochodzenie na mnie. Na tym naszym partykularzu, powiada, takich skomplikowanych zbrodni w życiu nie było, niech pan, Anisiju Pitirimowiczu, tego, niech mnie pan nie zostawia. W panu cała nadzieja. Kazał policji słuchać moich poleceń i uciekł, drań jeden.

Rozumiem naturalnie, że pan musi pozostawać przy jej Cesarskiej Mości i nie może się pan oddalić, ale proszę mi pomóc choćby radą.

Sporządziłem listę podejrzanych.

Najpierw ci, którym to na rękę. To oczywiście Papachin i Machmetszyn. Pierwszy siedział wczoraj do nocy, wyjechał na godzinę przed zabójstwem. Jeździ jednokonnym anglezem, sam powozi, także nie sposób sprawdzić, czy naprawdę udał się do domu, czy nie. Machmetszyna przywiózł stangret, też Tatar. Ale to wszak taki naród, że swój swego za nic nie wyda. A jaką korzyść obaj odnieśli ze śmierci Warwary Iljiniczny, wyjaśnił mi isprawnik. Majątek pozostaje teraz bez dziedzica. Prawo przewiduje określony termin na odszukanie krewnych, a jeśli się takowi nie znajdą, to bezdziedziczna nieruchomość przechodzi na skarb państwa, a w danym wypadku ziemstwa. A po co ziemstwu niepotrzebna mitręga z nieruchomością? Sprzedadzą ją tym samym przedsiębiorcom, tylko znacznie taniej, zwłaszcza jeśli się wciśnie odpowiedniemu człowiekowi pięć, góra dziesięć tysiączków. W ten sposób można zaoszczędzić dobre pół miliona. Bagatela!

Zarządca biura Kraszeninnikow. Tu motywem może być nie zysk, ale rozstrój umysłowy. Stary wyraźnie nie jest przy zdrowych zmysłach, ród Baskakowów to dla niego jak Allah dla mahometanina, a sądząc ze wszystkiego, nieboszczką gardził i wręcz jej nienawidził.

Pozostaje jeszcze petersburski uczony Władimir Iwanowicz Pietrow. To właśnie on odgrzebał legendę o Skarpei i barwnie ją przedstawił. Wszelako niejasne, po co zbieracz folkloru miałby mordować Baskakową, a potem jej przybraną córkę.

Nic więcej na razie nie przychodzi mi do głowy.

Pokojówka Triapkina, ogrodnik i stróż spakowali manatki i jeszcze przed świtem wynieśli się z dworu. W komórce pod schodami mieszka pisarczyk Sieriogin, z którym stało się, co następuje. Rano był wcieleniem zimnej krwi, śmierć dziedziczki przyjął spokojnie, rozwodził się przede mną o bezsilności śmiertelników wobec woli Opatrzności. A wieczorem, po wyjeździe policji, wpadł do mnie zaryczany, smarka w chusteczkę, krzyczy: życie sobie odbiorę. A wie pan dlaczego? Kotka mu zdechła. Zeżarła w ogrodzie jakieś świństwo i padła. Rozpaczał okropnie – musiałem go poić kroplami walerianowymi. Wyjadę, mówi. Do Australii albo do Brazylii, bo nie chcę żyć na jednej półkuli z trucicielami i podstępnymi Heliogabalami. Spakował kuferek, zabrał brązową lampę dziedziczki w kształcie Mefistofelesa – „dla memorabilii” – i oddalił się w nieznanym kierunku.

Zostałem we dworze sam. Ale nie szkodzi, jestem człowiekiem skromnego wychowania, obejdę się bez obsługi.

Załączam kopie oględzin miejsca zbrodni i badania anatomopatologicznego zwłok, sporządzone na moje polecenie przez naczelnika policji i lekarza.

Czekam na odpowiedź i radę.

Oddany Tulipanow.

I najniższe ukłony dla pana Masy.

24 sierpnia 1888 r.

IV

Anisij nie był całkiem szczery w swym raporcie dla szefa. Fakty i okoliczności przedstawił dokładnie, nie zataił także hipotez, ale nie napisał o tym, że już namierzył obiekt. Jeśli się pomylił, nie będzie się musiał czerwienić, a jeśli wybrał słuszną linię, będzie miał z czego być dumny.

Papachinowi i Machmetszynowi śmierć Warwary Iljiniczny przyniosła korzyść – to rzecz bezsporna. Ale milionerzy nie są ludźmi, którzy dla zysku, nawet największego, urządzaliby takie misteria. Tu w grę wchodzi szczególny typ umysłowości – mroczny, pokrętny i bez dwóch zdań wynaturzony.

Szef mówił, że istnieją tylko cztery motywy zabójstwa z premedytacją: pierwszy to zysk, drugi – strach, trzeci – afekt (miłość, zazdrość, zemsta, zawiść), czwarty – szaleństwo. Najtrudniejsze do wykrycia zbrodnie należą do tej ostatniej kategorii, jako że maniak żyje w świecie fantazji, rządzącym się prawami niepojętymi dla normalnych ludzi.

W historii ze Skarpeją występowały wszystkie znamiona szaleństwa, nasuwał się więc wniosek, że pierwszym podejrzanym jest Kraszeninnikow.

Człowiek ponury, dziwnie się zachowujący samotnik. To raz.

Zapamiętale czyta religijne książki. To dwa.

Sprzeciwiał się zawarciu umowy o sprzedaży majątku. To trzy.

Opętany niezdrową ideą mówiącą o wielkości rodu Baskakowów. To cztery.

No i oczywista, rzecz najbardziej podejrzana – rozrzucał w nocy zdechłe myszy z worka.

Anisij przerzucił zabrany z Moskwy podręcznik kryminalistyki i wypisał sobie na kartce kilka przydatnych terminów, by potem błysnąć przed szefem. Teraz podstawowa hipoteza wyglądała bardzo solidnie.

A więc tak. Zaczytywanie się w starych księgach i obsesyjna fetyszyzacja własnego wasalnego stosunku wobec Baskakowów sprawiły, że Samson Stiepanycz Kraszeninnikow zwariował i niepostrzeżenie dla samego siebie przeniósł się ze świata realnego w świat chorobliwych fantazji. Impulsem stało się zapewne podanie o zaczarowanym wężu, przytoczone przez petersburskiego folklorystę. Kraszeninnikow wyobraził sobie, że pracując u Baskakowów, tak naprawdę jest na służbie u opiekunki ich rodu, Skarpei. Kiedy nadeszła wiadomość o śmierci młodego Baskakowa, pojął, że na Sofii Konstantinownie stary ród się kończy, i usłuchał wyimaginowanego wezwania bagiennej władczyni. Należy sądzić, że urzędnik cierpi na halucynacje, a nawet chyba na rozdwojenie jaźni. Preparując objawienie się Skarpei przy użyciu jakichś podręcznych środków, natychmiast zapomina o swoich sztuczkach. Jak inaczej bowiem można wyjaśnić wczorajsze rozkładanie wężowej karmy nad brzegiem stawu? Tak, to z pewnością nie chęć zysku, ale najprawdziwsze szaleństwo. Kraszeninnikow doprowadził Baskakową do zawału serca, aby proroctwo mogło się spełnić, a Warwarę Iljinicznę zapewne ukarał za sięgnięcie po skarb Skarpei. Zrozumiał, że spadkobierczyni nie ufunduje cerkwi ku czci świętego Pankracego, i dokonał na biednej dziewczynie rytualnego zabójstwa.

Hipoteza była zgrabna, tylko dowody na razie przedstawiały się marnie.

Dlatego nazajutrz po zabójstwie Anisij ukrył się o świcie naprzeciw domu Kraszeninnikowa i rozpoczął obserwację.

* * *

Kraszeninnikow mieszkał w największym gąszczu olbrzymiego dworskiego ogrodu, w bierwionowej chacie, krytej zielonym blaszanym dachem.

Najpierw wyszła z domu wysoka dziewczyna z długim jasnym warkoczem – zapewne córka. Nakarmiła kury, nabrała wody, podlała kwiaty w małym zadbanym ogródku. Miał rację Papachin, córka oficjalisty była prawdziwą pięknością.

Samson Stiepanycz natomiast mocno sekretarza gubernialnego rozczarował. Trochę po ósmej zszedł z ganku ponury, skupiony. Osiodłał konia i dokądś pojechał. Wychodziło więc na to, że Tulipanow na próżno siedział od świtu w krzakach, cały przemókł od rosy i trzy razy został ukąszony przez jadowite mrówki.

Dzień zatem od samego początku potoczył się źle.

Poganiany ssaniem i burczeniem w żołądku, sekretarz gubernialny udał się do Olchowki w celu zdobycia pożywienia, ale wieś była jak wymarła. Po długich poszukiwaniach znalazł w jednej chacie zgrzybiałą babinę, ledwie powłóczącą nogami. Na pytanie, gdzie są ludzie, staruszka odparła: „Uciekli przed Szkarpeją. Ja cóż, Bogu dzięki, juzem się nażyła. A ty może od niej? Może po mnie przychodzisz?”. I z nadzieją przymrużyła kaprawe oczka.

Prawdę mówił prezes ziemstwa: jakieś dzikie średniowiecze. I to o sześćdziesiąt wiorst od Moskwy!

U babiny Anisij dostał tylko kwas i pajdę chleba. Ponieważ nie miał od kogo wziąć konia, wyruszył pieszo do Iljińskiego, gdzie był sklepik i poczta. W sklepiku kupił precle, herbatę, cukier i kiełbasę. Długo czekał na wieczornego pocztyliona, w nadziei, że przyjdzie odpowiedź na wczorajsze doniesienia. Nie przyszła.

Wracać do Baskakowki musiał również na piechotę. Żaden z chłopów nie chciał go zawieźć – ani za rubla, ani za dwa. Rano, powiadali, to jeszcze, jeszcze, ale przed nocą za nic w świecie. Ciemnota i zabobony.

Dotarł do opustoszałego dworu już po ciemku, zmęczony i zły. Brzydko pan postępuje, Eraście Pietrowiczu. Że od samego początku nie powiedział mi pan o Skarpei – trudno. Chciał pan, bym sobie sam wyrobił opinię o tej niezwykłej sprawie. Ale żeby nie odpowiedzieć na list? Przecież nie pisałem o głupstwach!

I jak przycisnąć tego całego Kraszeninnikowa? Tu jest potrzebna dedukcja. Może pójść i dobrze nim potrząsnąć, żeby się do wszystkiego przyznał? Ale gdzie poszlaki? Na samych zdechłych myszach nie zbuduje się oskarżenia. Czyli co, znowu siedzieć w krzakach?

Nie podjąwszy jeszcze decyzji, jak dalej postąpić, Tulipanow ruszył wokół stawu w stronę domu podejrzanego. Szef mówił, że w każdym maniaku, nawet najokrutniejszym, zawsze pozostaje maleńki okruch dobra i że właśnie ta nieobumarła cząstka ludzkiej duszy jest najlepszą pomocą w śledztwie, niekiedy bowiem pobudza opętanego zbrodniarza do przyznania się i nawet skruchy.

Może pogawędzić z Kraszeninnikowem spokojnie, ze współczuciem. A nuż uda się dotrzeć do pierwiastka dobra, a wówczas będzie można uzyskać przyznanie się do winy. Tak czy owak Kraszeninnikow trafi do domu wariatów, kogoś takiego na katorgę nie ześlą.

Tak rozmyślając, Tulipanow szedł obok mrocznej tafli stawu, poznaczonej ciemnymi plamami na pół zatopionych bali, kęp sitowia. Nad stawem unosiła się gęsta biaława mgła. Lato się jeszcze nie skończyło, a było zimno, wilgotno.

Rewolwer Anisij jednak ze sobą zabrał. No bo jeśli w Kraszeninnikowie odezwie się ta zła połowa?

Kiedy zza najbliższej kępy nagle wychynęło z pluskiem coś dużego, rozczapierzonego, Anisij lewą ręką chwycił się za serce, a prawą wyszarpnął z kieszeni broń. Zaczepił kurkiem o brzeg materiału – i omal nie postrzelił się w nogę.

Z wody na brzeg wylazł nie bagienny potwór i nie ogniem zionący smok, ale wysoki chłop w buciorach z cholewami, cały oblepiony mułem i niemal po same oczy zarośnięty kosmatą czarną brodą.

– Ktoś ty?! – krzyknął drżącym głosem sekretarz gubernialny, ściskając rękojeść rewolweru.

Mokry człowiek machnął ręką w stronę bagien i coś niezrozumiale zabełkotał. Albo niemowa, albo półgłówek.

Na pewno jakiś miejscowy głupek, pomyślał Anisij, uspokajając się. Dlatego się nie boi. Wszyscy pouciekali ze wsi, a ten zapuścił się prosto na bagna.

Tulipanow od młodych lat zawsze współczuł niedorozwiniętym, toteż teraz dał głupkowi kawałek cukru i powiedział łagodnie:

– No idź sobie, idź. Nie ma się tu po co kręcić.

Nie trzeba było wszakże dawać półgłówkowi słodyczy – biedak przyczepił się do Anisija jak rzep. To zostanie z tyłu, to wybiegnie naprzód i ciągle ogląda się na bagna. A potem nagle jak nie odepchnie Anisija w bok, buch na czworaki i pokazuje palcem na ziemię, mamrocząc coś radośnie bez ładu i składu.

Tulipanow już miał go przepędzić, kiedy zza chmury wychynął księżyc, oświetlił rozmokły brzeg i młody człowiek ujrzał na rzadkim gliniastym błocku przeraźliwie znajomy kręty ślad. Znowu!

Bagienny chłopina zamyczał, zagdakał, jął potrząsać kosmatą głową we wszystkie strony, jakby utracił serdecznego przyjaciela. I tam nad stawem Anisij go zostawił.

Teraz szedł szybko, zdecydowanie. Koniec, dość tych sztuczek! Czarodziejskiego węża niech sobie szuka wiejski dureń, a my, Samsonie Stiepanyczu, pogadamy sobie poważnie.

Po dwóch minutach Tulipanow dotarł do domu Kraszeninnikowa. Przed wejściem na ganek odwiódł kurek, wsunął rewolwer za pas i przykrył płaszczem.

Na pukanie otworzyła córka rządcy. Z bliska okazała się jeszcze ładniejsza: buzia gładka, biała, patrzące uważnie jasne, promienne oczy. Och, moja biedna, ciężkie musisz mieć życie z szaleńcem!

Anisij uchylił czapki, przedstawił się. Zapytał, jak dziewczynie na imię – Gela.

– Ojca nie ma w domu – powiedziała Gela. – Jest w „gabinecie”. Poszedł tam dawno, jeszcze za widna.

– Gdzie to jest? – zapytał Tulipanow, rozglądając się. – W którym kierunku?

– On nie pozwala tam do siebie przychodzić – wyjaśniła piękna panna. – Już dawno nakryłam do wieczerzy, czekam, a nie wolno mi pójść i go zawołać. Może pan usiądzie i zaczeka? Jak tatuś wróci, to zjemy razem.

Sekretarz gubernialny przybrał poważną minę i odpowiedział z roztargnieniem:

– Dziękuję. Może innym razem… Chodzi o to, że mam do pani ojca pilną sprawę, więc chyba zaryzykuję i mu przeszkodzę. Proszę mnie tylko zaprowadzić.

Gela była mądrą dziewczyną. Nic więcej nie próbowała mówić, tylko ściągnęła idealne brwi. Stała tak z pół minuty, po czym narzuciła chustkę i poprowadziła Anisija wąską dróżką wzdłuż polany, potem przez krzaki smorodiny między jabłoniami. Jabłka jeszcze niezupełnie dojrzały i ciężko zwisały z przygiętych gałęzi. O jedno, nabrzmiałe od soku, Tulipanow boleśnie uderzył czołem.

– To jest właśnie „gabinet” – rzekła Gela.

Nad samym brzegiem stawu stała budka z jednym okienkiem. W środku, za płócienną zazdroską, paliło się światło.

Warto by zajrzeć przez szparkę, ale przy córce nie wypada. Anisij zapukał – krótko, raczej dla zachowania pozorów, i szybko pchnął drzwi. Strasznie chciał zaskoczyć Kraszeninnikowa przy jakimś kompromitującym zajęciu.

* * *

Najpierw zobaczył lampę naftową na drewnianym stole, flaszkę w zamszowym futerale i podróżny kubeczek, a dopiero potem samego Samsona Stiepanowicza. Siedział na krześle, osunąwszy się bezwładnie, z odrzuconą głową. Odziany był w coś szerokiego, workowatego, w stylu azjatyckiego chałata.

Gela krzyknęła strasznie za plecami Anisija, odepchnęła go i rzuciła się do ojca. Nie dobiegła jednak, wyrzuciła w górę ręce i osunęła się zemdlona na podłogę.

Widok zaiste mógł przyprawić o omdlenie. Twarz starca była straszliwie sina i opuchnięta, a na szyi, obok sinej pręgi, widniały dwie czarne kropki, z których sączyły się kropelki krwi.

Anisij był nawet zadowolony, że dziewczyna zemdlała. Trzeba by ją było pocieszać, poić wodą, a tu tyle roboty: wszystko należy obejrzeć, poszukać śladów, zrobić pomiary.

Sekretarz gubernialny wyciągnął rękę, żeby dotknąć szyi denata – zimny czy jeszcze nie ostygł?

Spostrzegł, że szeroki chałat dziwnie się porusza. Przyjrzał się lepiej.

To wcale nie był chałat, ale niesłychanych rozmiarów gad, owinięty wokół trupa. Podniósł zwężający się ku końcowi łeb, błysnął agatowymi ślepiami i rozwarł ohydną paszczę z dwoma cienkimi kłami.

Anisijowi zrobiło się niedobrze. Słabo machnął na Skarpeję ręką – nie mów do mnie ludzkim głosem, i tak nie uwierzę – i zwalił się na bok. Jego oczy, zanim uciekły pod powieki, prześlizgnęły się po ciemnym suficie, po festonach pajęczyny i Tulipanow na jakiś czas rozstał się ze swą nieposłuszną świadomością.

V

Najbardziej haniebne było to, że córka Kraszeninnikowa ocknęła się wcześniej niż wytrawny detektyw i w dodatku nie od razu udało jej się go ocucić. Tarła mu uszy, pryskała w twarz wodą z wiadra, chociaż sama była cała we łzach, szczękała zębami i modliła się. Kiedy Tulipanow wreszcie otworzył oczy, pomrugał nimi i zrozumiał, gdzie jest i co się z nim dzieje, i dlaczego szlocha nad nim piękna dziewica, potworny gad już się wyniósł z domku – zapewne wypełzł przez otwarte drzwi.

Najpierw Anisij pomyślał, że żadnej Skarpei w ogóle nie było, że rozwarta wężowa paszcza przywidziała mu się ze zdenerwowania, ale Gela też widziała potwornego gada, a ślady ukąszenia na szyi nieszczęsnego Samsona Stiepanycza także nie znikły.

Dopiero później, następnego dnia, kiedy Anisij powrócił z gminy z całą ekipą śledczą, lekarz ziemstwa, wezwany w charakterze medycznego eksperta, ustalił w wyniku sekcji, że Kraszeninnikow zmarł wskutek paraliżu dróg oddechowych, spowodowanego działaniem jakiejś organicznej trucizny, gminnemu eskulapowi nieznanej. W tym, że wnioski były tak nieprecyzyjne, nie było nic dziwnego – lekarz był pijany i niezbyt pewnie trzymał się na nogach. Dobrze chociaż, że nie uciął sobie skalpelem palca.

Cóż robić, wieś to wieś.

Około południa obraz zbrodni w Baskakowce stał się mniej więcej jasny. Sekretarz gubernialny przedstawił obiektywne fakty i własne wnioski w szczegółowym raporcie dla szefa, znów dołączył kopie protokołów śledztwa i specjalny policyjny umyślny pognał konno do Moskwy, na Małą Nikicką, aby osobiście wręczyć panu radcy dworu ważną przesyłkę.

Pierwotna hipoteza okazała się prawie słuszna – była to chyba jedyna rzecz, z której Tulipanow mógł być dumny w całej tej historii. Kraszeninnikow istotnie oszalał i wyobraził sobie, że jest sługą Skarpei. Anisij pomylił się przy dedukcji tylko w jednej kwestii: gigantyczny wąż nie był płodem chorej fantazji rządcy, lecz istniał rzeczywiście. Ale czegoś takiego, proszę państwa, żaden człowiek przy zdrowych zmysłach nie mógłby przypuszczać.

Wyjaśniło się również, dlaczego Kraszeninnikow oszalał. Na widok takiego potwora każdy, znając w dodatku legendę Baskakowów, mógł zwariować. Niektórzy, wcale niestrachliwi, też padli zemdleni…

Wiejski głupek, którego Anisij spotkał wieczorem, też chyba widział ogromnego gada, ale jako idiota pozbawiony wyobraźni nie przeląkł się, przeciwnie, zachwycił takim dziwacznym stworem i postanowił go schwytać. Błogosławieni ubodzy duchem. Za to bogobojny Samson Stiepanowicz przestraszył się i został czcicielem węża na podobieństwo synów Izraelowych, którzy modlili się do miedzianego węża Nechusztana. Karmił wstrętnego potwora, oswajał i chyba nawet trzymał u siebie w „gabinecie”, czasem wypuszczając na spacer, ale w końcu sam padł ofiarą swego pełzającego władcy.

W stróżówce znaleziono worek z myszami i żabami, na progu stała duża miska z resztkami mleka, a w kieszeni denat miał trzcinową fujarkę – niewątpliwie po to, by przywabiać bagiennego potwora. Gela nigdy przedtem nie widziała u ojca tej fujarki.

Przybitą nieszczęściem dziewczynę Anisij przesłuchał bez isprawnika i śledczego, sam też napisał protokół. Po pierwsze, żal mu jej było, po drugie zaś, obcy nie muszą wcale wiedzieć o wrażliwości Tulipanowa, mogłoby to podważyć jego autorytet i zaszkodzić śledztwu. Kiedy lekarz zakończył sekcję, położono zwłoki na prostej furmance i Gela powiozła swego niegodziwego ojca do wsi. Chociaż wątpliwe, czy chłopi pozwolą pochować czarownika w poświęconej ziemi. Ach, biedna. Co ona teraz pocznie?

Uwolniwszy się od świadka swej hańby, Anisij nabrał śmiałości i nałgał kolegom, że już trzymał Skarpeję za ogon, ale cholerna kiełbasa wyrwała się i uciekła.

Dlaczego rozeźliła się na swego dobroczyńcę Kraszeninnikowa – Bóg raczy wiedzieć. Może dokuczył jej swą adoracją. Albo za rzadko wypuszczał na swobodę? Tak czy inaczej, Skarpeja wbiła rządcy w szyję swoje śmiercionośne zęby.

I tu Anisij wdał się z isprawnikiem i lekarzem w naukową dysputę, do jakiego biologicznego gatunku należy zaliczyć owo tajemnicze stworzenie.

Lekarz wysunął przypuszczenie, że najprawdopodobniej jest to Viperaberus, który pod wpływem jakichś szczególnych okoliczności rozrósł się do niezwykłych rozmiarów. Czytał, że niedawno we Włoszech chłopi złapali jadowitego gada długości półtora wzrostu człowieka. Twierdzenie Tulipanowa, że Skarpeja miała na oko co najmniej dwa sążnie, doktor potraktował sceptycznie i nawet pozwolił sobie na aluzję, że niby strach ma wielkie oczy.

Isprawnik miał wątpliwości w kwestii wipery, czyli po prostu żmii. Anisij dobrze pamiętał deseń na skórze gada – czarny z żółtymi zygzakami, a takich żmij w Gniłowskich Bagnach jak świat światem nie było.

Wieczorem, kiedy pili jałowcówkę za spokój dusz ofiar Skarpei i za zamknięcie sprawy Anisij ułożył plan działania: zmobilizować całą policję gminną i częściowo powiatową, rozpuścić wici wśród miejscowej ludności i przeczesać bagna gęstym grzebieniem. Potwór na pewno tam popełzł, nigdzie więcej nie mógł się ukryć. Należy go znaleźć i schwytać, a jeśli nie uda się żywcem – zgładzić. Wtedy rozstrzygnie się spór biologiczny, jednocześnie zaś wyjaśni się, czy strach Anisija istotnie miał takie wielkie oczy (jak złośliwie powiedział Tulipanow do lekarza).

Kompani od butelki gorąco poparli pomysł sekretarza gubernialnego. Dzień następny postanowili poświęcić na przygotowania, a ekspedycję karną rozpocząć pojutrze o świcie.

* * *

Ekspedycja nie okazała się aż tak monumentalna, jak wyobrażał sobie Anisij. Dwudziestu strażników z isprawnikiem na czele i kilku ochotników – to było całe wojsko. Trzej właściciele ziemscy z sąsiedztwa pod wodzą Antona Maksimilianowicza Blinowa, który jako wytrawny myśliwy został obwołany archistrategiem, uczony folklorysta Pietrow (bez strzelby, z małą siatką, jakby miał chwytać motyle), lekarz Cariewokokszajski oraz obaj pachrińscy milionerzy, Papachin i Machmetszyn – chyba po to, by się popisać przed lokalnymi władzami w nadziei na przyszłą korzystną dzierżawę. Tatar przyprowadził ze sobą pół tuzina smagłych, skośnookich pomocników, którzy zachowywali się hałaśliwie i wciąż rechotali, jakby dając do zrozumienia, że za nic mają chrześcijańskie przesądy. Jegor Iwanowicz Papachin przybył w pojedynkę, ale za to jak prawdziwy Anglik, jakby wyruszał na polowanie na lisa: czarne kepi, czerwony redingot, w ręku cienka szpicruta (to zresztą nie było takie głupie).

Spośród chłopstwa, mimo obiecanej nagrody, iść na bagna zdecydował się tylko jeden – chudy dziad o ziemistej twarzy, w podartej uszance. Anton Maksimilianowicz uścisnął wolontariuszowi rękę i nazwał go „przedstawicielem nowego świadomego włościaństwa”, ale przy dokładniejszej lustracji przedstawiciel okazał się nie całkiem trzeźwy. Był strasznie obszarpany, ale przy tym w mocnych brezentowych rękawicach i nie wiadomo czemu z pustym workiem na ramieniu. Pociągał z butelki i od czasu do czasu tanecznie podrygiwał w miejscu, nucąc jakieś monotonne przyśpiewki. Folklorysta czym prędzej podszedł do nosiciela ustnej twórczości ludowej i nawet wyjął notes, ale chłop posłał go do wszystkich diabłów.

Zjawił się także znajomek Anisija, niemy chłopina, który szukał Skarpei w stawie. Na widok Tulipanowa zaczął pokazywać palcem na swoje usta – daj mi cukru. Taki półgłówek, a zrozumiał, po co zebrało się tyle narodu. Syczał jak wąż, myczał, podskakiwał i w ogóle na wszelkie sposoby wyrażał aprobatę dla całego przedsięwzięcia. Nie sposób go było przepędzić.

W sumie tyraliera liczyła zaledwie trzydziestu sześciu ludzi, co dla prawdziwego przeczesywania było oczywiście niewystarczające. Bagna miały osiem wiorst długości i półtorej wiorsty szerokości. Cóż to więc za grzebień?

Cała nadzieja była w doświadczeniu Antona Maksimilianowicza. Prezes zmarszczył czoło i poprzestawiał ochotników po swojemu. Anisija jako delegata oficjalnych instancji umieścił po swojej prawej ręce. Obok, na żądanie Tulipanowa, jedynego chłopa (należało pilnować pijanicy żeby się, broń Boże, nie utopił), potem – półgłówka (za niego także Anisij czuł się odpowiedzialny).

– Jako że mamy tak mało ludzi, całej topieli nie będziemy przeczesywać – oznajmił Blinow. – Tam na środku jest wysepka, na którą prawie nigdy nie zaglądam, bo nie ma po co. Właśnie ją przeszukamy. Rozstawimy się maksimum co siedem, osiem kroków. Naprzód, panowie! Jeśli ktoś wpadnie w trzęsawisko, sąsiedzi go wyciągną.

I pierwszy wszedł w mętną zieloną breję.

Do wysepki szli gęsiego. Anisij co chwila oglądał się na chłopa, ten wszakże wprawdzie się zataczał, ale się nie przewracał. Głupek zaś chyba w ogóle był w bagnie w swoim żywiole. Natomiast sam sekretarz gubernialny się zbłaźnił: rzucił się w bok na widok wystającego z wody czarnego łebka z żółtymi plamami po bokach i wpadł w błoto z głową. Anton Maksimilianowicz natychmiast złapał Tulipanowa za kołnierz i postawił z powrotem na ścieżce, ale Anisij zdążył się nałykać śluzu z żabim skrzekiem. Ten wypadek przyprawił go o melancholię i nerwowe drżenie w kolanach. Skoro tak się wystraszył zwykłego węża, to co z nim będzie, jeśli zza kępy wychyli się nagle smoczy łeb wielkości arbuza? Przemoknięte ubranie też nie dodawało mu animuszu. W wysokich woderach chlupało mu teraz po dobrym wiadrze wody.

Wreszcie dotarli jakoś do twardego gruntu i rozciągnęli się tyralierą.

– Wiosną, kiedy tu polowałem, widziałem za tymi krzakami jakieś nory. – Blinow pokazał ręką. – Ale nie przywiązywałem do tego znaczenia, sądziłem, że to szczury wodne. Chodźmy, Anisiju Pitirimowiczu, sprawdzimy.

Istotnie, za krzakami wśród korzeni znajdowały się trzy nory: dwie obok siebie, jedna nieco dalej.

– Ma pan rękawiczki? – zapytał prezes. – Nie? Niech pan weźmie moją, a ja spróbuję lewą ręką.

Pozostali myśliwi ruszyli dalej, tylko dziad przystanął i zabulgotał samogonem z butelki, a głupek przykucnął nad norą.

Anisij naciągnął giemzową rękawiczkę Blinowa, odsunął półgłówka i zaczął się zbierać na odwagę. Strasznie mu się nie chciało grzebać w czarnej dziurze. Nawet jeśli to tylko szczur, to też może capnąć za palec.

Kiedy wszakże Anton Maksimilianowicz bez wahania aż po pachę zagłębił rękę w pierwszej norze i zaczął tam gmerać, Tulipanowowi zrobiło się wstyd. Zagryzł wargę, kucnął i energicznie wsunął rękę do środka.

– Szszszszuch! – rozległ się głośny świszczący syk i zanim Anisij zdążył odskoczyć, dłoń przeszył mu palący ból.

Z dzikim wrzaskiem rzucił się do tyłu, wyszarpnął rękę i zawył z przerażenia, widząc, że do przegryzionej rękawiczki przywarł olbrzymi romboidalny łeb ze znanymi mu już okrutnymi oczkami.

– A-a, mamo! – zaszlochał, o hańbo, Tulipanow i jął potrząsać ręką, żeby ją wyrwać z jadowitej paszczy.

Skarpeja rozwarła szczęki i z nieoczekiwaną szybkością śmignęła w zarośla.

– To ona, łapać ją! – krzyknął Blinow, zrywając z ramienia berdankę [19].

Półgłówek wrzasnął triumfalnie, skoczył niczym kot, chwycił czarno-żółty ogon i został natychmiast powleczony w wysoką rdzawą trawę. Pijaczyna rzucił się w pogoń.

– Pomocy – wyszeptał Anisij, przyciskając do piersi bolącą rękę. – Zróbcie coś, błagam!

Zerwał rękawiczkę i między kciukiem a palcem wskazującym zobaczył dwie czarne dziurki, z których płynęła krew. Czy to już koniec?

Prezes uwijał się wokół konającego Tulipanowa.

– Mój Boże, takie nieszczęście! Oddychaj pan głębiej, ustami! Najważniejsze, żeby nie poraziło klatki piersiowej!

Za późno. Anisij poczuł, że nie może złapać oddechu. Otwierał usta, ale powietrze nie wchodziło do płuc. No tak. Paraliż dróg oddechowych.

Tulipanow wskazał tasak, wiszący u pasa Antona Maksimilianowicza, i zachrypiał:

– Odrąbcie… Odrąbcie mi dłoń…

– Co pan! – Blinow odskoczył odeń w panice. – Nie potrafię! I zamachał rękami – żałosny człowieczek.

Anisij wyciągnął lewą ręką swój własny nóż, przymierzył się – i pojął, że też nie potrafi. A zresztą jaki to ma sens, skoro już i tak nie może oddychać.

Z zarośli wytoczyli się obaj chłopi, wyglądający jak zrośnięci bokami bracia syjamscy. Dziad ręką w brezentowej rękawicy dzierżył Skarpeję za gardło, z całej siły przyciskał do piersi jej ogon, wąż zaś oplatał obu żywymi, pulsującymi pierścieniami.

Istna grupa Laokoona, pomyślał obojętnie Anisij, który w owym momencie wspominał nieboszczkę mateńkę, siostrę Sońkę, Erasta Pietrowicza, Masę. Żegnajcie wszyscy, których kochałem. Żegnajcie, błękitne niebo i zielone listowie.

– Zabić gadzinę! – krzyknął Blinow. – Nożem ją, nożem! W odpowiedzi dało się słyszeć:

– Dlaczego zaraz nożem… Zabierzemy ją do ogrodu z-zoologicznego…

Mam przedśmiertne zwidy, zrozumiał dławiący się flegmą Anisij – ostatnie słowa zostały wypowiedziane głosem Erasta Pietrowicza.

Pogromcy węża wpychali broniącego się rozpaczliwie gada do worka, ale Tulipanow był teraz nieskończenie daleki od tej niegodnej uwagi krzątaniny.

Tu znowu rozległ się znajomy głos, mówiący z wyrzutem:

– A nieładnie, panie B-blinow. Nazywać przyjaciółkę „gadziną”, życzyć jej śmierci?

– Szefie, to pan?! – wydyszał Anisij, wpatrując się ze zdumieniem w zaczerwienionego po walce wiejskiego głupka. Jak to możliwe?

Idiota uśmiechnął się do sekretarza gubernialnego szczerbatymi ustami i zabuczał. Zamiast niego odpowiedział stary pijanica:

– P-piękne dzięki, Tulipanow. Ma pan zbyt wysokie mniemanie o moim talencie maskaradowym.

Młody człowiek nawet nie próbował pojąć, jakim sposobem stary pijak nagle przedzierzgnął się w jego szefa – cóż znaczą sprawy doczesne, kiedy życia pozostało tak niewiele i ciągle wycieka kropla po kropli. Nieważne, jakim cudem znalazł się tu Erast Pietrowicz, lepszy pożegnalny podarunek trudno byłoby sobie wymarzyć.

– Żegnaj, szefie… – tchnął Anisij resztkami powietrza, jakie jeszcze pozostało mu w płucach.

Erast Pietrowicz ściągnął brwi.

– No, no, Tulipanow! Tylko niech panu nie strzeli do głowy naprawdę wyzionąć ducha. Wstyd umierać po prostu ze strachu.

Sekretarz gubernialny spojrzał z wyrzutem na ukochanego mentora. Jak można obrażać umierającego, Eraście Pietrowiczu? To grzech.

W poczuciu krzywdy Anisij wydusił z siebie jeszcze trochę powietrza, dosłownie łyczek.

– Jad… i straszny ból…

– Pewnie, że boli – takie zębiska to nie żarty. – Szef w zadumie obejrzał rękawiczkę, całą podziurawioną zębami węża. – B-brezentu nie przegryzł, ale giemzę bez trudu. Boli, ale nie ma niebezpieczeństwa. Ten wąż nie jest jadowity. To połoz amurski, Tulipanow. Po przeczytaniu pańskich raportów i wysłuchaniu zeznań Angeliny Kraszeninnikowej – jest bardziej spostrzegawcza niż pan – zajrzałem w gminnej czytelni do atlasu zoologicznego. Wspaniały egzemplarz, nieprawdaż, Antonie Maksimilianowiczu?

Prezes ziemstwa był blady i trząsł głową, jakby odpędzał jakiś omam.

Anisij bez słowa – mówić już nie mógł – dotknął palcem swojej grdyki: a ten paraliż oddechowy? Szef polecił:

– No, niech pan powie: „A-psik!”.

Tulipanow zdziwił się, ale kichnął. I – cud prawdziwy – sam nie spostrzegł, jak nabrał trochę powietrza. Potem jeszcze raz, jeszcze raz i wreszcie odetchnął pełną piersią.

– A coś pan za jeden, panie przebieraniec? – zapytał prezes, otrząsnąwszy się z szoku. – Kto to jest, Anisiju Pitirimowiczu? I co za dziwne insynuacje pod moim adresem?

Erast Pietrowicz odwrócił się do niego.

– Asesor kolegialny Fandorin, do usług. Jak widzę, ma pan nową piersiówkę? – wskazał błyszczącą miedzianą flaszkę, wiszącą u pasa Antona Maksimilianowicza. – A gdzież to stara? Założę się, że była w zamszowym futerale i miała śliczną srebrną zakrętkę, służącą za kieliszek.

Propozycja tego dziwnego zakładu wywołała zdumiewający efekt. Wybraniec społeczeństwa przestał protestować i cofnął się.

VI

– Niech się pan przyzna, Tulipanow, czytał pan p-protokół, który mi pan przedwczoraj wysłał? Ten, w którym isprawnik opisuje miejsce śmierci Kraszeninnikowa? – Szef patrzył na swego pomocnika z wyrzutem.

– Nie, a po co? Po prostu kazałem mu od razu pisać przez kalkę… Przecież widziałem wszystko na własne oczy i przedstawiłem to panu w raporcie.

– I w tym cała rzecz. Pan napisał, że na stole stała flaszka w zamszowym futerale z kieliszkiem, a isprawnik żadnej piersiówki nie zauważył. To oznacza, że kiedy pan leżał bez z-zmysłów, owa flaszka w tajemniczy sposób zniknęła ze stołu. Przecież połoz jej ze sobą nie zabrał, prawda?

Anisij zamrugał oczami i ściągnął jasne brwi.

– Tam nie było nikogo oprócz mnie i córki Kraszeninnikowa!

– Właśnie dlatego najpierw podejrzewałem dziewczynę. Wczoraj wieczorem Jej Cesarska Mość ze świtą wreszcie odjechała do Petersburga i natychmiast wyruszyłem tutaj. Odszukałem w Iljińskiem Kraszeninnikową i dokładnie ją wypytałem. Gdyby zeznała, że nie widziała żadnej piersiówki – to by znaczyło, że ona jest z-zbrodniarką. Wszak ocknęła się wcześniej niż pan. Ale Kraszeninnikowa doskonale widziała i opisała flaszkę, jednocześnie zaś przypomniała sobie, że gdy wyszła z omdlenia, flaszki na stole nie było. Z tego wynika, że nieopodal znajdował się ktoś trzeci, kto obserwował was z ciemności. Kiedy Kraszeninnikowa szczegółowo opisała mi węża i ustaliłem, że jest to nieszkodliwy połoz, stało się dla mnie jasne: rządca nie zmarł od ukąszenia. Trucizna znajdowała się najprawdopodobniej we flaszce, która w t-tajemniczy sposób zniknęła. Jakiś gość, którego Samson Stiepanowicz przyjmował w swojej stróżówce, poczęstował go zatrutym napitkiem, a potem zrobił na szyi trupa dwa malutkie nacięcia, imitujące ukąszenie węża. Domorosłego gminnego eksperta ten fortel świetnie wyprowadził w pole. Ponieważ połoz okazał się właśnie amurski, z łatwością wytypowałem prawdziwego mordercę.

Fandorin patrzył już nie na Anisija, ale na prezesa ziemstwa, który stał nieruchomo, gryząc pobladłe wargi.

– Kto poza panem, Blinow, mógł przywieźć tu amurskiego połoza? W ubiegłym roku wrócił pan z Dalekiego Wschodu. Skór tygrysich pan nie przywiózł, ale za to zdobył pan wspaniałe żywe trofeum. Cel miał pan niewinny, a nawet chwalebny: odstraszyć chłopów kłusowników od Gniłowskich Bagien, żeby nie tępili rzadkich gatunków ptactwa i nie przeszkadzali panu polować. Plan był dowcipny i świetnie się powiódł. Ale poza przesądnymi chłopami pańskiego połoza zobaczył też Kraszeninnikow. W każdym razie wiedział, że Skarpeja nie jest wymysłem miejscowych histeryczek, ale śledczemu o tym nie wspomniał. Pewnie się bał, że zostanie uznany za szaleńca. A właśnie, Tulipanow, od samego początku nie podejrzewałem Samsona Stiepanowicza. Wie pan dlaczego? Dlatego, że rozrzucał nad brzegiem stawu zatrutą przynętę dla węża.

– Dlaczego zatrutą, szefie? – zdziwił się Anisij. – Skąd panu to przyszło do głowy?

Fandorin tylko westchnął.

– A k-kotka oficjalisty Sieriogina? Przecież to oczywiste, że zgubił ją przysmak Kraszeninnikowa. Nie, Samson Stiepanowicz nie uwierzył w zaczarowaną Skarpeję i pan, panie Blinow, uznał, że bezpieczniej będzie wyekspediować go na tamten świat. Przy tym wpadł pan na pomysł, by zwalić wszystko na Kraszeninnikowa, i to się panu prawie udało. Odwiedził go pan w stróżówce, poczęstował zatrutą wódką i odpowiednio zaaranżował miejsce zbrodni. Włożył pan do kieszeni zabitego trzcinową fujarkę, przyniósł miskę na mleko, a worek z myszami i żabami biedny Samson Stiepanowicz sam przygotował – dla pańskiej ekspozycji jak znalazł. Zapomniał pan jednak zabrać flaszkę ze stołu i musiał po nią wrócić. Zakomponowana przez pana martwa natura z wężem przeraziła naocznych świadków do utraty przytomności, toteż bez p-przeszkód usunął pan poszlakę, ale w głębi duszy czuł pan niepokój. Dziewczyną niezbyt się pan przejął – ona nie miała po co wracać do Baskakowki, ale Tulipanow… A nuż przeczyta jednak protokół isprawnika i zwróci uwagę na zniknięcie flaszki? No i wymyślił pan zręczny i całkowicie dla pana bezpieczny sposób pozbycia się świadka. Zaprowadził pan Tulipanowa prosto do nory, w której żył oswojony przez pana wąż, i skłonił go pan…

– Za pozwoleniem! – przerwał swemu oskarżycielowi Anton Maksimilianowicz. – Sam pan przecież powiedział przed chwilą, że wąż jest niejadowity. Skoro jestem takim łotrem, jak mnie pan tu przedstawił, to pański pomocnik, wsadzając rękę do nory, niczego nie ryzykował!

– Na przykładzie pani Baskakowej miał pan okazję się przekonać, że strach i autosugestia mogą zabić wrażliwego człowieka pewniej niż nóż. Tulipanow był przekonany, że ukąszenie węża jest śmiertelnie trujące, i święcie wierzył w p-paraliż dróg oddechowych. W tej sytuacji naprawdę by się udusił – wszystko na to wskazywało.

Sekretarz gubernialny przycisnął dłoń do piersi i głęboko zaczerpnął powietrza. Boże, jakie to szczęście oddychać, po prostu oddychać!

Obok znajdował się jeszcze jeden absolutnie szczęśliwy człowiek – niedorozwinięty chłopina. Siedział na ziemi i czule gładził wzdymającą się, falującą rogoże. Straciwszy jednego przyjaciela, dalekowschodni gad natychmiast zyskał nowego, o wiele wierniejszego.

– Szefie, a po cóż on zabił Baskakową? – zapytał Anisij, nie mając wątpliwości, że Erast Pietrowicz jak zawsze ma rację. – Co mu to dało?

– Ależ wszystko. Jako prezes powiatowego urzędu ziemskiego Blinow najwcześniej dowiedział się o planowanej budowie linii kolejowej i zrozumiał, jak łakomym kąskiem stanie się Baskakowka. A ten pan był w rozpaczliwej sytuacji. Dowiedziałem się w kancelarii gubernatora, że urząd pachriński jest podejrzany o poważną defraudację funduszy społecznych i że szykuje się kontrola. Wszystko to pachniało sądem i więzieniem. Pan Blinow na gwałt potrzebował pieniędzy, żeby pokryć niedobory. No i opracował niezwykle sprytny p-plan. Okoliczności były wyjątkowo sprzyjające, nieprawdaż, Antonie Maksimilianowiczu? Jedyny syn Baskakowej poległ, dziedziczka z rozpaczy rozchorowała się na serce, jej umysł też się zaćmił. Zapewne ona sama zaczęła mówić o Skarpei, która przyjdzie po ostatnią z rodu Baskakowów. Wszak akurat niedługo przedtem pan Pietrow wygrzebał to stare podanie… Wiedział pan, że teraz Baskakowkę odziedziczy Warwara Iljiniczna, wyznająca te same co pan poglądy w kwestii służenia d-dobru społecznemu… Umie pan pięknie mówić, toteż bez trudu udało się panu przekonać pannę, by sporządziła testament na rzecz ziemstwa…

– No właśnie: ziemstwa, a nie moją osobiście! – jeszcze raz próbował odeprzeć szturm Anton Maksimilianowicz.

– Nawet Tulipanow spostrzegł, jakie korzyści odniósłby dysponent społecznej nieruchomości, mając prawo rozdzielania działek w dzierżawę.

Na słowo „nawet” Anisij z urazą wydął wargi, a Erast Pietrowicz powiedział:

– Tutaj, Tulipanow, pachnie łapówką nie rzędu pięciu czy nawet dziesięciu tysięcy, jak sugerował pan w liście, ale na znacznie większe sumy. Dzierżawa działek letniskowych rokuje inwestorom zyski po dwieście tysięcy rocznie, toteż nie żałowaliby na bakszysz. – Radca kolegialny pokręcił głową. – Boję się, że moda na dacze prędzej czy później zrujnuje podmoskiewskie władze. Zbyt wielka jest tu pokusa łatwego zbicia majątku.

Fandorin wyjął chustkę i zaczął starannie wycierać twarz,

Z której stopniowo znikały zmarszczki, a skóra z ziemistej stawała się coraz bielsza.

– Trzy zabójstwa, Blinow. Oto efekt pańskiej mistyfikacji. Aby uśmiercić biedną panią Baskakową, wystarczyło pokazać jej dalekowschodniego węża. Ale jeśli chodzi o Warwarę Iljinicznę, musiał pan już sam ubrudzić ręce. Tak, Tulipanow, właśnie skręcony gruby ręcznik. Sądzę, że w tym wypadku wiernie odtworzył pan obraz zbrodni. To była śmiała myśl, panie Blinow – uczynić świadkiem detektywa z Moskwy. Wypuścił pan „Skarpeję”, żeby sobie popełzała pod oknem, i „czarodziejska” wersja uzyskała jeszcze jedno potwierdzenie… A propos, jak się wabi pańska przyjaciółka? – Asesor kolegialny wskazał na podskakujący worek.

Anton Maksimilianowicz zrozumiał chyba, że nie ma sensu się wypierać, i uśmiechnął się krzywo.

– Wiktoria… Cóż, mam się uważać za aresztowanego?

Szef odwrócił się i mruknął:

– A to już jak pan uważa.

Bynajmniej nie tego oczekiwał Tulipanow – pomyślał, że się przesłyszał. Prezes zaś przełknął ślinę, zamrugał oczami. Po chwili skłonił się lekko.

– Dziękuję…

Wziął berdankę za rzemień i oddalił się bez pośpiechu. Po drodze zerwał jakiś wątły bagienny kwiat, powąchał. Jeszcze kilka kroków i za plecami Blinowa zamknęła się wysoka, wyższa od niego trawa.

– Nie ucieknie? – spytał z powątpiewaniem Anisij.

– Dokąd? Pójdzie z żebraczą torbą po matuszce Rusi prosić o wsparcie? Ten pan ma inne przyzwyczajenia. A jeśli go złapią – dożywotnia katorga. Damy Antonowi Maksimilianowiczowi pięć minut, ocalimy ideę zarządów ziemskich od niepotrzebnej kompromitacji. Nieszczęśliwe wypadki na polowaniu to, niestety, nie rzadkość. – Fandorin z obrzydzeniem potarł policzek, cały w różowych plamkach ukąszeń. – Co prędzej wynośmy się do Moskwy. Nie podoba mi się ten plener. To nie komary, ale jakieś piranie.

– Szefie… – Anisij zająknął się.

– No, co?

– Chodzi mi o Gelę, córkę Kraszeninnikowa… Przezacna panna. Przeżyła taki koszmar i została sama, samiuteńka. Zmarnuje się tutaj. Szkoda jej. Czy nie dałoby się czegoś dla niej zrobić?

– Dobrze. Zabierzemy „przezacną pannę” ze sobą.

W zaroślach gruchnął strzał, przez bagna przeleciało krótkie, nerwowe echo.

Anisij drgnął i trzykrotnie się przeżegnał. Półgłówka natomiast dudniący huk rozweselił. Nie przestając gładzić swego ukochanego worka, krzyknął:

– U-bu-buch!

I zaśmiał się radośnie.

JEDNA DZIESIĄTA PROCENTA

1

Narada kwartalna instancji wymiaru sprawiedliwości z udziałem jego ekscelencji przebiegała tak, jak zwykły przebiegać oficjalne posiedzenia tego typu, to jest przypominała nudny i uroczysty balet w rodzaju Giselle Adolphe’a Adama.

Najpierw wykonał swoje adagio prokurator izby sądowej, narzekając na zastraszającą statystykę ciężkich przestępstw w stolicy – w ciągu minionych trzech miesięcy aż siedem zabójstw.

Potem pas de deux w tonacji durowej odtańczyli oberpolicmajster i szef wydziału kryminalnego: tak, zabójstw było więcej, ale wszystkie zostały wykryte, a za chorobliwy stan społeczeństwa organa policyjne nie ponoszą odpowiedzialności.

Jego ekscelencja generał-gubernator zaczął podrzemywać jeszcze podczas sprawozdania prokuratora. W czasie wystąpienia oberpolicmajstra zwiesił na pierś głowę w zsuniętej na bakier peruczce, a gdy głos zabrał pułkownik, pochrapywał już na całego. Władimir Andriejewicz był już staruszkiem, niedawno przekroczył dziewięćdziesiątkę.

Kiedy przełożony moskiewskich detektywów, dorodny mężczyzna w sile wieku, z przejęcia podniósł głos, książę przez sen niespokojnie zacmokał. Natychmiast zza portiery wychylił się starzec w liberii z galonami i pogroził pułkownikowi palcem. Był to osobisty kamerdyner jego ekscelencji, wszechmocny Froł Wiediszczew. Policjant od razu przeszedł z potężnego forte na cichutkie piano, a kolejni uczestnicy narady w ogóle mówili niemal szeptem.

Erast Pietrowicz specjalnie usiadł tuż przy oknie. Patrzył, jak po Twerskiej przejeżdżają karety, jak bębnią o parapet krople kwietniowej odwilży, jak fruwają po niebie śnieżnobiałe chmurki. Wystąpienia nie interesowały pana radcy stanu. O faktach i tak był poinformowany, wnioski mógł przewidzieć z dokładnością co do słowa. Jedynie podczas raportu oberpolicmajstra Szuberta odwrócił głowę i jął słuchać z nieco większą uwagą, ale nie ze względu na treść, tylko na samego mówiącego, który otrzymał nominację do Moskwy niedawno i należało go bliżej poznać.

Na razie o generale Szubercie można było powiedzieć tylko jedno: światowiec, doskonale wychowany. Wszelako doświadczone oko Fandorina, który w swej urzędniczej karierze poznał wielu oberpolicmajstrów, od razu dostrzegło, że ten długo się nie utrzyma. Czuło się w nim pewną śliską nieuchwytność, brak stanowczego charakteru. Z takimi cechami lepiej robić karierę nie w Moskwie, lecz w Petersburgu.

Poobserwowawszy chwilę Szuberta, radca stanu ziewnął dyskretnie i znów odwrócił się do okna.

Wszystko przebiegało dokładnie tak jak zawsze. Książę również nie rozczarował podwładnych, którzy za każdym razem zdumiewali się niezwykłą właściwością jego ekscelencji: dokładnie w chwili, kiedy ostatni z mówców zamknął usta, generał-gubernator się zbudził. Rozwarł powieki, rześko rozejrzał się po marmurowej sali i tonem pełnym wyrzutu wygłosił nieodmienne zdanie:

– Hm, cóż, moi panowie, więcej dyscypliny. Jest sporo niedociągnięć. No, ale Bóg miłościw. Dziękuję wszystkim. Możecie odejść.

W korytarzu do Fandorina, który wychodził ostatni, podszedł oberpolicmajster i z miłym uśmiechem powiedział:

– Bardzo żałuję, Eraście Pietrowiczu, że w ostatnią niedzielę zlekceważył pan polowanie.

Chodziło o wielkie gubernatorskie polowanie, które tradycyjnie otwierało sezon wiosenny. W owym kwietniowym wyjeździe na łono natury uczestniczył cały moskiewski wielki świat, Fandorin jednak takich rozrywek nie uznawał.

– Nie lubię tego – odrzekł. – Po cóż miałbym zabijać ż-żywe istoty, które nie zrobiły mi nic złego?

– Wiem, że odznacza się pan oryginalnymi poglądami. – Generał uśmiechnął się jeszcze milej. – Ubolewałem jednak nad pańską nieobecnością nie w związku z cietrzewiami i głuszcami. Słyszał pan o nieszczęśliwym wypadku, jaki się tam wydarzył?

– O księciu Borowskim? Tak, m-mówiono mi. Przypadkowe zabójstwo w wyniku nieostrożnego obchodzenia się z bronią – czy tak?

Generał nachylił się i zniżył głos:

– Czy na pewno przypadkowe?

– A co, są jakieś wątpliwości?

Szubert wziął radcę stanu pod rękę i poprowadził w stronę okna.

– Z tego właśnie powodu pana niepokoję… Widzi pan, wyszły na jaw pewne okoliczności… Aby nie marnować pańskiego czasu, zróbmy tak: pan mi powie, co panu wiadomo o śmierci Borowskiego, a ja ze swej strony uzupełnię ten obraz.

Fandorin zaczął sobie przypominać, co opowiedzieli mu znajomi, biorący udział w polowaniu.

– Kiedy naganiacze spłoszyli głuszce (jest na określenie tego jakiś specjalny t-termin, nie pamiętam), młody człowiek, stojący w parze z Borowskim, niechcący wycelował za nisko i wsadził biedakowi w tył głowy cały ładunek śrutu. Nazwisko pechowego strzelca brzmi zdaje się Kulebiakin? Dobrze zapamiętałem? – Oberpolicmajster przytaknął. – Co jeszcze? M-mówiono mi, że ten Kulebiakin po śniadaniu z szampanem był mocno wstawiony. Tym zapewne należy tłumaczyć fakt, że tak fatalnie wycelował. Co sprawiło, że zainteresował się pan tą smutną, ale zupełnie banalną historią? Jakież to okoliczności wyszły na jaw?

– Zgłosił się świadek. – Generał westchnął ciężko. Chyba nie podobał mu się obrót, jaki przybrała cała historia. – Przedwczoraj, kiedy wydarzyło się to nieszczęście, nawet nie wezwano policji. Oczywisty przypadek, najwyższe sfery, no i wreszcie po co policja, skoro obecny jest jej szef?

Szubert roześmiał się i ze zmieszaniem potarł skroń.

– Boję się, że popełniłem błąd. Jestem przecież z gwardii, dotychczas nie zajmowałem się sprawami policyjnymi. Zadecydowałem na własną rękę: poprosiłem pana Kulebiakina, żeby nie opuszczał hotelu, dopóki śledztwo nie zostanie zakończone, i to wszystko.

– A zatem on mieszka w h-hotelu?

– U Dussota. Młody człowiek pochodzi z Petersburga, do Moskwy przyjechał na krótko, w sprawach majątkowych. Jest bratankiem i jedynym spadkobiercą Iwana Dmitrijewicza Kulebiakina – właśnie tego, przemysłowca. Jak zapewne wie pan z gazet, stryj zmarł dwa tygodnie temu i młody człowiek szykuje się do objęcia olbrzymiej fortuny. Nieżonaty, przystojny, bajecznie bogaty. Rzecz prosta, cała Moskwa zaczęła się kręcić wokół niego: przyjęcia, bale, żurfiksy parada panien na wydaniu. Młodzian żyje na wysokiej stopie. Wynajął pięćdziesięciorublowy apartament z wodotryskiem, szasta pieniędzmi na prawo i na lewo. Co zresztą zrozumiałe – nagle dojść do takiego majątku. W niedzielę Kulebiakin już od rana był na rauszu – dobrze pana poinformowano. I kiedy myśliwych rozdzielano na pary, też pociągał z flaszki – sam widziałem…

– Czemu pan przerwał? Proszę kontynuować.

– Rozumie się, nikomu nawet do głowy nie przyszło podejrzewać premedytację. Niechże pan sam powie, po cóż to Kulebiakinowi w jego sytuacji? Chęć zysku? Śmieszne. Porachunki osobiste? Ale poznali się z księciem na pół godziny przed tragedią. Sprawdziłem: przedstawił ich sobie baron Norfeldt. Niemal od pierwszych słów okazało się, że obaj – i książę, i Kulebiakin – są zagorzałymi wielbicielami teatru, wywiązała się między nimi ożywiona rozmowa i sami poprosili, żeby wyznaczyć im jedno stanowisko. Nie, żadnych porachunków osobistych tu być nie może. A jednak…

Generał urwał – obok przeszli dwaj urzędnicy z kancelarii. Przywitali się z Erastem Pietrowiczem, w milczeniu ukłonili się oberpolicmajstrowi. Można było kontynuować rozmowę.

– Wczoraj do isprawnika w Zwienigorodzie zgłosił się strzelec, niejaki… – Szubert zajrzał do notesu -…Antip Sapryka i zeznał, że widział na własne oczy, co się wydarzyło. Pan Kulebiakin utrzymuje, że przedwcześnie nacisnął spust, podrzucając strzelbę. Strzelec zaś twierdzi, że Kulebiakin w sposób niepozostawiający wątpliwości przyłożył księciu lufę do potylicy i strzelił. Isprawnik zbadał to: ze stanowiska, na którym stał Sapryka, istotnie dobrze widać miejsce zajścia. Oczywista, świadectwo jakiegoś tam Sapryki niewiele znaczy wobec słów takiego wytwornego młodzieńca, ale z drugiej strony, po cóż strzelec miałby opowiadać bajdy? Jest to chłop niemłody, niepijący i o jak najlepszej opinii. Służy w majątku generała-gubernatora prawie od trzydziestu lat…

– Poważna sprawa – przyznał radca stanu. – Tu potrzebne jest drobiazgowe śledztwo.

– Właśnie do tego zmierzam. Nie zastrzelono głuszca, ale samego księcia Borowskiego. Cóż to był za mężczyzna! Połowa moskiewskich pań jest w żałobie.

– Tak, wiem, Borowski miał reputację łowelasa. Więc może to z-zbrodnia z namiętności? Romans, fatalny trójkąt, dramat zazdrości?

Oberpolicmajster tylko rozłożył ręce.

– Bardzo możliwe. Ale Borowski miał wyszukane gusta, nie zadawał się z subretkami i midinetkami, cenił tylko panie z towarzystwa. I zawsze był dyskretny, nie skompromitował żadnej damy. Prawdziwy dżentelmen. Jak pan sobie wyobraża badanie takiej sprawy przez policję? W tych kręgach moich gburów nie wpuszczą dalej niż do przedpokoju. Oczywista, można działać przez służbę, moi detektywi świetnie to potrafią. Ale źle się to skończy. Na trop nie wpadniemy, a szumu będzie co niemiara. Wdarcie się w prywatne życie szanowanych familii, słuszny gniew dam i ich małżonków… – Szubert wzdrygnął się. – Nie, nie, daruje pan, ale nie. A pan jest w milieu u siebie. Może pan działać taktownie, bez rozgłosu. Naprawdę, Eraście Pietrowiczu, panu to nie sprawi wielkiego trudu, a mnie spadnie kamień z serca.

Radcy stanu nie trzeba było długo namawiać. Zadanie wyglądało na niezbyt trudne, ale ciekawe.

2

Zaczął naturalnie od przesłuchania strzelca, w którym to celu musiał się udać do powiatu zwienigorodzkiego.

Rozmowa toczyła się bezpośrednio w miejscu tragedii – i lepiej można sobie wszystko odtworzyć, i dalej od niepowołanych uszu.

Antip Sapryka, stateczny pięćdziesięcioletni chłop, zeznawał bez pośpiechu:

– Młody pan, ten podpity, stał o tam. A wysoki, z wąsami, ździebko z przodu. Jak naganiacze zaczęli krzyk i głuszec poszedł, młody tak się, o, cofnął o kroczek, patrzę, a on celuje z dwururki tamtemu prosto w głowę. A wysoki nic nie wie – wyciągnął szyję, czeka na głuszce. Jużem chciał krzyknąć: „Jaśnie panie, wyżej strzelbę!” – a tu ba-bach! I po wszystkim. Ażem cały zdrętwiał. Och, myślę, takie nieszczęście. Co on narobił, zalana pałka, ręce krzywe! Ale patrzę – a on wcale nie taki pijany. Rozejrzał się na boki, tak jakoś ostrożnie. Mnie nie zauważył, stałem o tu, za sosną. Dokoła palba, wszyscy walą do głuszców, a on, ten zbrodzień, przykucnął, nieboszczyka kapkę potarmosił i dopiero potem zaczął krzyczeć. Mówię jak na spowiedzi.

I było widać, że istotnie mówi prawdę. Fandorinowi nasunęło się tylko jedno pytanie:

– A czemuście, Sapryka, od razu nie donieśli na policję, tylko czekaliście do następnego dnia?

Myśliwy spuścił głowę, odchrząknął.

– Tak jakoś… Strach mi było. To jaśniepańska sprawa. Tylko spróbuj się wtrącić, człowieku. A ten strzelbę ma mefertowską [20], wartą tysiąc rubli, buty lakierowane, zegarek na złotym łańcuszku. Jak się rzucą adwokaty, to sam zamiast niego na katorgę pójdziesz… I nie doniósłbym. Tylko że pop mi kazał, ojciec Konstantin. Poszedłem do niego do spowiedzi, jak ten głupi: tak, powiadam, i tak. A on mi na to: „Nie bierz grzechu na duszę, Antip. Jak ci nie wstyd? Jedź, mówi, rano do miasta, a ja się za ciebie pomodlę”. No i pojechałem… Zamącił mi w głowie, klecha jeden. Teraz żałuję.

– Ale nie można przecież pozwolić, żeby zabójstwo uszło sprawcy na sucho – odrzekł z roztargnieniem Fandorin, zastanawiając się, jak dalej postąpić.

Teraz chyba nadeszła pora, by porozmawiać z Kulebiakinem.

* * *

W apartamencie bogatego sukcesora rzeczywiście był wodotrysk. Marmurowy kwiat z nagą nimfą stał na środku salonu, wydając z siebie niemilknące bulgotanie, które już po minucie wydało się Fandorinowi nieznośne.

Niekorzystne wrażenie zrobił na nim również mieszkaniec wspaniałych komnat, przystojny brunet około trzydziestki, o przedwcześnie zniszczonej twarzy.

Afanasij Kulebiakin zachowywał się wobec przedstawiciela władzy nonszalancko, a nawet bezczelnie, tym bardziej że nic jeszcze nie wiedział o zeznaniach Antipa Sapryki.

– …Tak, przyznaję się. Potknąłem się na równym miejscu, no i strzelba wypaliła. Przesadziłem z koniaczkiem. Czterdziestoletni martel, miał pan okazję skosztować? Rozpalony węgiel, nie trunek. Jakby człowiek płynął na obłoczku, wszystko dokoła w cudownej mgiełce. – Zabójca siedział w fotelu z nogą na nogę, machając haftowanym rannym pantoflem, i nawet nie próbował udawać, że jest wstrząśnięty tragedią. – Cóż robić? Pech. Fatum, los. Zeszłej zimy, na polowaniu u Wielkiego Księcia, hrabia Wrede też tak przedziurawił kawalergarda Sałtykowa. Nie czytał pan? Hrabiemu zasądzili pokutę cerkiewną. Ja też odbędę pokutę, a jakże. – Kulebiakin przeżegnał się zamaszyście. – Ufunduję dziesięć pudowych świec. I nie poprzestanę na tym, słowo szlachcica. Podobno nieboszczyk, chociaż książę, dochodzik miał mizerny. Zamierzam zaproponować wdowie jako zadośćuczynienie za tragiczny wypadek jakieś dwadzieścia, trzydzieści tysiączków. Jak pan sądzi, przyjmie? Myślę, że na pewno. Wiem, wiem, arystokratyczna buta i tak dalej, ale przyzna pan, że to niezła sumka. W jej sytuacji specjalnie wybrzydzać nie…

Erast Pietrowicz uznał, że pora go zaskoczyć, i przerwał mu w środku zdania:

– Jest świadek, który widział, jak pan specjalnie wycelował i strzelił księciu w głowę.

I splótł palce, obserwując reakcję rozmówcy.

Kulebiakin zakrztusił się, zamrugał, przestał machać nogą i wyprostował się w fotelu.

– Świadek? – zapytał czujnie. – To niemożliwe.

– O dziesięć kroków od pana na lewo stał za drzewem jeden ze strzelców.

Podejrzany znów odchylił się na oparcie fotela i beztrosko machnął ręką.

– Też mi wielka persona. Pewnie się temu pańskiemu strzelcowi przywidziało po pijanemu. Albo się dowiedział, że jestem bogaty, i chce wyłudzić pieniądze. Też wymyślił! Z jakiej racji miałbym prawie nieznajomemu człowiekowi pakować w głowę dwa ładunki śrutu?

Na to radca stanu nie znalazł odpowiedzi.

Sądząc z pierwszych informacji, jakie udało się zebrać o Afanasiju Kulebiakinie, hipoteza o zabójstwie z namiętności wydawała się niezbyt prawdopodobna. Nie ten typ człowieka. Nieobce mu uciechy cielesne, i to nawet bardzo, wszelako nad płomienne uczucia przedkłada miłość płatną i sądząc z krążących opinii, w kwestii płci pięknej wyznaje wyjątkowo cyniczne poglądy. Tacy nie zabijają z zazdrości ani z zemsty za znieważenie niewieściej czci.

I w ogóle, rozmowa przy wodotrysku nie wniosła do śledztwa nic pożytecznego.

Może poza jednym: Erast Pietrowicz powziął stanowcze przekonanie, że Kulebiakin, w przeciwieństwie do strzelca, kłamie. Zabił księcia nie przypadkiem, lecz z premedytacją, z zimną krwią.

No tak, ale z jakiego powodu?

W jakich okolicznościach jeden człowiek umyślnie zabija drugiego? Jak mawiał świętej pamięci Ksawierij Gruszyn, mentor Erasta Pietrowicza, gdy ten stawiał pierwsze kroki w rzemiośle detektywa, „albo ość, albo yść, albo iść, albo enie”, co znaczyło, że przyczyną zbrodni musi być namiętność, korzyść, nienawiść albo zagrożenie. Niestety, mimo starannych poszukiwań Fandorin nie mógł się dopatrzyć nawet najdrobniejszego śladu któregoś z tych motywów.

Zdarzają się czasem degeneraci, czerpiący przyjemność z samego aktu zabójstwa, zwłaszcza gdy jest szansa, że pozostaną bezkarni. Ów rodzaj niedomagania psychicznego występuje u dwóch typów ludzi: tych, którzy przelali wiele krwi na wojnie, albo tych, którzy od wczesnego dzieciństwa mieli chorobliwą skłonność do okrucieństwa. Wszelako Afanasij Kulebiakin nie tylko nie był na wojnie, ale nawet nie służył w wojsku. I sądząc z informacji przysłanych z policji sanktpetersburskiej w odpowiedzi na szczegółowe, rozbite na punkty zapytanie, u młodego człowieka nie odnotowano żadnych sadystycznych skłonności. Okazało się, że organom praworządności Kulebiakin jest dobrze znany – wszczynał awantury, wystawiał weksle bez pokrycia, siedział w więzieniu za długi. Ale nie chłostał biczem prostytutek, nie bił służby i dotychczas nie był wmieszany w żadne nieszczęśliwe wypadki zakończone śmiertelnym zejściem. Stołeczny śledczy, stary znajomy Erasta Pietrowicza, przesłuchał nawet gimnazjalnych kolegów Kulebiakina – nie, Afanasij nawet jako chłopiec nie męczył kotów, nie wieszał psów, nie przypiekał nad ogniem szczurów. Tak, był urwisem, kłamał, a w czwartej klasie przykleił nauczyciela rysunków do krzesła. Ale nie dopatrzono się w jego charakterze żadnego patologicznego okrucieństwa.

I Fandorin zrozumiał, że będzie musiał pojechać do Petersburga i zająć się panem Kulebiakinem poważnie.

3

Po dwudniowym pobycie w stolicy radca stanu wiedział o obiekcie wszystko, co tylko było możliwe.

Prawdę mówiąc, biografia młodego człowieka nie przedstawiała sobą niczego interesującego. Gimnazjum nie ukończył – relegowano go za brak postępów w nauce i złe zachowanie. Bez powodzenia podejmował służbę urzędniczą w sześciu różnych miejscach, gdzie przyjmowano go przez protekcję stryja, który wciąż próbował zrobić z nicponia porządnego człowieka. Nigdzie nie zagrzał miejsca, zewsząd wylatywał z awanturą.

W końcu Kulebiakin senior machnął na bratanka ręką, przestał się nim zajmować i ostatnimi czasy często powtarzał, że chce zmienić testament – przekazać cały swój olbrzymi majątek na cele dobroczynne. Mówić mówił, ale z wykonaniem swego zamiaru się nie śpieszył, jako że był człowiekiem niestarym i zamierzał jeszcze sobie pożyć.

Los wszakże zadecydował inaczej. Przed dwoma tygodniami w towarzystwie znajomych jadł kolację w jachtklubie. Nagle poczuł się źle, stracił przytomność i w drodze do szpitala zmarł. Przyczyna śmierci – porażenie serca.

Tak, tak, powiedział sobie Erast Pietrowicz. Zaczął kopać głębiej.

Wyszła na jaw zdumiewająca okoliczność – nie przeprowadzono sekcji zwłok. Przy nagłej śmierci? Dziwne.

Jednakże przy czytaniu protokołu, sporządzonego na gorąco przez cyrkułowego, okazało się, że jednym ze współtowarzyszy milionera przy stole był słynny doktor Bukwin, profesor medycyny, luminarz kardiologii. Próbował udzielić konającemu pomocy, a kiedy Kulebiakin senior wyzionął ducha, stwierdził wszystkie objawy pęknięcia mięśnia sercowego. Cyrkułowego, który zezwolił na pochówek bez sekcji, można było zrozumieć: ekspertyzy popartej takim autorytetem nie wykonano by w żadnej policyjnej kostnicy.

Natomiast przybyły z Moskwy urzędnik podszedł do tego sceptycznie. Uzyskawszy sankcję prokuratora, przeprowadził ekshumację.

I co? Badanie anatomopatologiczne wykazało w tkankach zmarłego obecność kwasu pruskiego. Otrucie!

Do oberpolicmajstra Szuberta pomknęła depesza:

„Nie zwalniać Kulebiakina z aresztu domowego. Chcę przeprowadzić eksperyment śledczy. Fandorin”.

4

A zatem na tydzień przed tym, jak Afanasij Kulebiakin zastrzelił na polowaniu księcia Borowskiego, doszło do innego zabójstwa – które tym razem przyniosło spadkobiercy jak najbardziej oczywistą korzyść.

Kwas pruski w dużej dawce to trucizna o dość szybkim działaniu. Ponieważ stryj poczuł się źle dopiero pod koniec spożywanej niespiesznie towarzyskiej kolacji, założenie, że bratanek podsunął mu truciznę jeszcze w domu, nie miało sensu. Zresztą, jak się okazało, młodego wartogłowa już dawno nie wpuszczano tam za próg. W restauracji też go nie było. Co więcej, Afanasij miał niepodważalne alibi: na trzy dni przed śmiercią stryja wierzyciele wsadzili go do aresztu za długi. I nie wiadomo, ile czasu spędziłby za kratami, stryj bowiem ani myślał go wykupić.

Aby więc rozwiązać zagadkę, należało przeprowadzić eksperyment.

Erast Pietrowicz postanowił odtworzyć z detalami obraz feralnej kolacji. Przyjrzeć się profesorowi Bukwinowi, pozostałym znajomym nieboszczyka, obsłudze. Tę podejrzewał szczególnie. Może ich przekupiono? Kucharz, a jeszcze lepiej kelner, z łatwością mogli dosypać trucizny do wina lub potraw.

Jeśli to Kulebiakin, nieważne, że cudzymi rękoma, zamordował stryja, można sobie wyobrazić również przyczynę drugiego zabójstwa na polowaniu, co prawda dość nieprawdopodobną, ale nie całkiem fantastyczną. W dziejach kryminalistyki zdarzały się niekiedy podobne przypadki, a Fandorin w swej praktyce detektywistycznej widział już rzeczy dziwniejsze.

U człowieka, który z powodzeniem dokonał sprytnie zaplanowanego morderstwa, może się rozwinąć poczucie wszechmocy, własnej wyższości nad żałosnym, tępym, praworządnym stadem. Czuje się tajemnym panem świata, zakulisowym władcą ludzkich losów, upaja się swoją wyimaginowaną potęgą. Jest to bardzo silne uczucie, ciągle domagające się pożywki. Mogę zrobić wszystko, co zechcę, prawo jest wobec mnie bezsilne, mówi sobie maniak. I pozostawia w miejscu pełnym ludzi bombę, dobrze wiedząc, że nie zostanie złapany, bo wszyscy rzucą się szukać terrorystów. Albo z szatańskim uśmieszkiem wlewa na raucie truciznę do jednego ze stojących na tacy kieliszków – po prostu żeby się przekonać, którego z gości wybierze Przeznaczenie.

Patrząc z tego szaleńczego punktu widzenia, cóż by to była za rozkosz w biały dzień zastrzelić z bliska prawie nieznajomego człowieka, w dodatku księcia, i wyjść z tego cało. Jeśli nie uda się udowodnić złych zamiarów, morderca rzeczywiście wykręci się sianem. I strach pomyśleć, jaką rozrywkę wymyśli sobie następnym razem…

Wypadek na polowaniu nie rokował żadnych następstw. Werdykt sądu można było z góry przewidzieć: wysłuchawszy obrońcy oskarżonego i jedynego świadka, sędzia każe umorzyć sprawę z braku dowodów, stosując wobec obwinionego anemiczną prawniczą formułkę „pozostaje w kręgu podejrzenia”. A co jeszcze bardziej prawdopodobne, Kulebiakin zażąda sądu przysięgłych i złotouści adwokaci doprowadzą do całkowitego uniewinnienia.

Szansa na zdemaskowanie mordercy była tylko tu, w Petersburgu, i Fandorin twardo postanowił jej nie zmarnować.

* * *

Ponieważ po ekshumacji sprawa przybrała poważny obrót, żaden z trzech ocalałych uczestników feralnej uczty nie ośmielił się stawać okoniem, choć wszyscy byli statecznymi, bardzo zajętymi ludźmi.

Dyrektor banku Frank odwołał posiedzenie zarządu. Tajny radca Lubuszkin przełożył podróż służbową. A profesor Bukwin specjalnie przyjechał z Moskwy, jako że mieszkał w dwóch domach i w dwóch miastach – konsultował i operował to w pierwszej stolicy, to w drugiej.

Kucharz i kelner byli naturalnie ci sami.

Usiedli przy stole, przy czym Fandorin zajął miejsce zmarłego. Wszystko przebiegało bardzo wolno, gdyż detektyw nalegał na odtworzenie pełnego obrazu kolacji, ze wszystkimi szczegółami, i jej uczestnicy co chwila zaczynali się sprzeczać.

– Nie, za pozwoleniem, ekscelencjo – mówił bankier. – Bardzo dobrze pamiętam: najpierw zjedliśmy barszczyk, a dopiero potem pieróg.

Specjalny człowiek, przydzielony do kuchni, obserwował czynności kucharza, któremu polecono przygotować dokładnie takie same potrawy.

Drugi agent jak cień snuł się za kelnerem.

Radca stanu doszedł do wniosku, że najłatwiej było dodać trucizny do jarzębinowej nalewki – goryczka zagłuszyłaby posmak kwasu pruskiego. Świadkowie jednakże twierdzili zgodnie, że Kulebiakin nie pił alkoholu.

Odtworzono treść rozmów przy stole, ale nie było żadnego punktu zaczepienia. Kolację wydano na cześć Bukwina, który zamierzał wstąpić do klubu. Członkowie zarządu, Frank i Lubuszkin, znali doktora od dawna, prezes widział profesora pierwszy raz. Rozmawiali o żegludze i modelach jachtów, o winach, o rosyjskim długu we Francji, o zdrowiu (zawsze tak się dzieje, kiedy w towarzystwie jest medyk). Nie było żadnych kłótni i sporów.

Erast Pietrowicz obserwował z uwagą, słuchał i coraz bardziej posępniał. Czyżby eksperyment miał pójść na marne?

Ostatni cios zadał radcy stanu doktor. Nastąpiło to, kiedy kelner przyniósł paterę z suszonymi owocami i postawił obok Fandorina, mówiąc:

– Jego jaśnie wielmożność kazali to sobie podać przed sterlecikiem.

I tu profesor jak nie plaśnie dłonią w stół i jak nie krzyknie:

– Powiedział pan, otrucie kwasem pruskim, tak? – Wszyscy aż podskoczyli. – No oczywiście! Jakiż niewybaczalny błąd u lekarza z trzydziestoletnim stażem! Symptomy są zbyt podobne: ostry ból o tutaj, zawroty głowy, mdłości, potem spowolnienie oddechu, brak tchu, a później zatrzymanie pracy serca. Jeśli jeszcze wziąć pod uwagę, że Iwan Dmitrijewicz skarżył mi się na angina pectoris… Zresztą nie chcę się usprawiedliwiać – pomyliłem się w diagnozie, moja wina. Koń ma cztery nogi i też się potknie. Ale nie o tym chciałem mówić! Panowie, nie było żadnego truciciela! Pamiętacie, jak nieboszczyk prezes kazał sobie podać morele?

Bukwin wskazał paterę.

– Tak, miał taki zwyczaj – powiedział bankier. – Iwan Dmitrijewicz przed gorącymi daniami zawsze zamawiał suszone morele. Stawiał obok siebie i zjadał tylko środki z pestek, a miąższ odkładał.

– Tak jest, proszę jaśnie pana – potwierdził kelner. – Wszyscy u nas już do tego przywykli. Nieboszczyk zjadali po całe trzy funty, jeśli liczyć pełną wagę. Na pestki, rozumie się, wychodziło mniej.

– Za p-pozwoleniem pańskim, co to ma wspólnego ze sprawą? – Fandorin popatrzył ze zdumieniem na luminarza kardiologii.

Ten roześmiał się:

– Bardzo wiele. Czy wie pan, że pestki moreli zawierają kwas pruski? W bardzo małej ilości, tak że otrucie się jest prawie niemożliwe, trzeba by bowiem zjeść kilkaset środków pestek. Czasem jednak, bardzo rzadko, trafiają się pestki anormalne, o wielokrotnie wyższym stężeniu kwasu pruskiego. Wiem o tym, bo podczas wojny tureckiej jeden mój sanitariusz najadł się pestek i bardzo poważnie się zatruł – ledwieśmy go odratowali. Gdyby miał słabsze serce, umarłby jak nic.

– To prawda! – wykrzyknął tajny radca. – Pamiętacie, panowie? Zjadł jedną, strasznie się skrzywił i mówi: „Tfu, jaka gorzka!”.

* * *

Do Moskwy radca stanu wracał jak niepyszny. Jego wewnętrzne przekonanie o winie Afanasija Kulebiakina nie tyle zniknęło, ile silnie się zachwiało. Brak dowodów, brak punktu zaczepienia. Wygląda na to, że młody człowiek nie ma nic wspólnego ze śmiercią stryja. A więc może i księcia Borowskiego zastrzelił niechcący? Strzelec zeznał: najpierw się rozejrzał, obmacał trupa, a dopiero potem podniósł krzyk. No i co z tego? Może działał w pijackim zamroczeniu albo, przeciwnie, pod wpływem wstrząsu? Człowiek w takim stanie niekiedy zachowuje się bardzo dziwnie, zwłaszcza jeśli spojrzeć na to z boku…

Przedział był dwuosobowy.

Naprzeciw posępnego Fandorina siedział zażywny pan z hiszpańską bródką. Na początku podróży jakoś się przedstawił, ale Erast Pietrowicz w roztargnieniu, pochłonięty niewesołymi myślami, puścił to mimo uszu. Chyba adiunkt. A może privat-dozent? Nieważne.

Adiunkt-docent także był smutny, milczał i od czasu do czasu wzdychał. W końcu jednak poddał się odwiecznej rosyjskiej pokusie zwierzenia się przypadkowemu towarzyszowi podróży.

Zaczął od słów:

– Jak widzę, pan także w minorowym nastroju?

5

Cztery tygodnie wcześniej w tym samym przedziale odbyła się rozmowa, rozpoczęta w dziwnie podobny sposób.

Z Moskwy do Petersburga jechali dwaj nieznający się nawzajem panowie, obaj z kwaśnymi minami. Początkowo milczeli. Potem jeden, sporo starszy, popatrzył na towarzysza podróży i zagadnął:

– Widzę po pańskiej twarzy, łaskawco, że ciężko panu na duszy. Pozwoli pan zaproponować sobie coś na poprawę nastroju?

Otworzył sakwojaż, w którym były osobne przegródki na każdą rzecz: przybory toaletowe, kubeczki, szczoteczki, jakieś buteleczki, wśród których znalazła się też flaszka koniaku. Od razu było widać, że jest to człowiek stateczny, akuratny, przywykły do częstych rozjazdów.

Młody chętnie przystał na propozycję. Pierwszą szklaneczkę wypili, nie zakąszając (czyli, jak się wyraził starszy, a cappella), drugą pod cytrynkę, trzecią pod czekoladę, czwartą pod cygaro i tak opróżnili całą butelkę.

Starszy mężczyzna, podchmielony nie tyle od ilości wypitego trunku, ile z powodu tempa spożycia, zapytał raptem:

– Proszę mi powiedzieć, czy nie miał pan kiedyś ochoty zabić człowieka? Czy nie pragnął pan tego dziko, do drżenia rąk, do zgrzytania zębami?

Młody drgnął i spojrzał z przestrachem na kompana:

– Jakie to dziwne, że pan o tym wspomniał… Ja właśnie… I nie dokończył.

Starszy nie zwrócił na to uwagi, owładnięty nieprzepartym pragnieniem zwierzeń.

– Opowiem panu… – Przechylił się przez stolik, mięśnie jego zadbanej twarzy drgały i falowały. – Muszę to komuś opowiedzieć, bo mnie to pali od środka.

I zaczął chaotycznie, gorączkowo:

– Boże, jak ja go nienawidzę! Tej głupiej, przystojnej gęby, tego zwycięskiego spojrzenia! Jak ona mogła! Ze swoją czystością, ze swoją subtelną, wrażliwą duszą!

W opowieści nie było nic ciekawego: banalna historia niemłodego mężczyzny, który zakochał się do szaleństwa w młodej dziewczynie i popełnił głupstwo, żeniąc się z nią. Oczywiście z czasem ona pokochała innego – jakiegoś moskiewskiego pięknisia o reputacji wytrawnego uwodziciela.

– Ona nie jest niczemu winna – przekonywał starszy rozmówcę, który słuchał go z napiętą uwagą. – To wszystko przez niego, przez tego szatana kusiciela! Ach, gdyby tak wziął i zdechł! A jeszcze lepiej, gdybym mógł go zamordować własnymi rękami! Ale żeby niczym mi to nie groziło! – bełkotał nieznajomy, nawet nie czując łez płynących mu po twarzy. Tu młody przerwał nudną spowiedź rogacza.

– Niech pan posłucha – powiedział, oglądając się na drzwi i zniżając głos. – Sam los nas ze sobą zetknął. Może się pan uwolnić od swego krzywdziciela. I ujdzie to panu na sucho. Ręczę słowem honoru.

– Jak pan może tak się naigrawać z człowieka, który szaleje z bólu? – zapytał z wyrzutem starszy. – To okrutne.

– Wcale się nie naigrawam! – Młody był tak podniecony, że z trudem powstrzymywał drżenie. – Proszę słuchać i nie przerywać! Uwodziciela pańskiej żony zabiję ja. A pan za to zabije człowieka, który stoi mi na drodze! Mojego stryja, chciwego i bezlitosnego Gobsecka! [21] Pomożemy sobie nawzajem! Pan odzyska swoją żonę, a ja będę bogaty.

– Tak pan mówi pod wpływem koniaku, a potem pan wytrzeźwieje i się wycofa – rzekł po namyśle starszy. – Czymże jest pragnienie bogactwa w porównaniu z cierpieniem złamanego serca? Co innego, gdyby pan umierał z głodu, ale jedzie pan pierwszą klasą, w krawacie brylantowa szpilka.

Młody wyrwał szpilkę z krawata i ze złością cisnął na stolik.

– To wszystko pozory, życie na kredyt! Brylant jutro będzie w lombardzie – bo inaczej trafię do więzienia za długi. Nie jestem pijany, zapewniam. I jeśli dam słowo, nie wycofam się. Zabijając pańskiego wroga, będę sobie wyobrażać, że to mój nieoceniony stryjaszek. A pan niech sobie wyobrazi, że mój stryj jest tym, który pana skrzywdził. Ale chwileczkę – teraz z kolei on nabrał wątpliwości, obrzuciwszy wzrokiem łagodną fizjonomię rozmówcy. – Jest pan zdolny zabić człowieka?

– Nie mam wyboru. Inaczej oszaleję albo popełnię samobójstwo… Podoba mi się pański pomysł. – Starszy z każdą chwilą stawał się spokojniejszy, jego głos nabierał stanowczości. – To będzie idealne podwójne zabójstwo. Coś podobnego opisano w pewnej amerykańskiej powieści, nie pamiętam tytułu [22]. Żadnych motywów, żadnych powiązań między zabójcą i ofiarą. Książę nie zna pana, pański stryj nie zna mnie. Jeśli któregoś z nas zaczną podejrzewać, nie sposób mu będzie dowieść premedytacji. Prawdopodobieństwo porażki – jedna dziesiąta procenta, i to przy jakimś pechowym zbiegu okoliczności. Przy takich szansach gotów jestem zaryzykować. A pan?

Zamiast odpowiedzi młody człowiek wyciągnął prawicę. Umowę przypieczętował mocny uścisk dłoni.

– A teraz proszę opowiedzieć o swoim stryju. – Starszy otworzył notes. – Tryb życia, przyzwyczajenia. Zwłaszcza w kwestii jedzenia. Wie pan, jestem lekarzem, najłatwiej mi będzie użyć trucizny. Co lubi pański stryj?

– Licho go wie. Chociaż zaraz. Stary dureń przepada za pestkami moreli. Jeśli nie ma pod ręką szczypiec – rozgryza je zębami. Obrzydzenie bierze patrzeć: rozrywa owoc, lepiącymi się paluchami wsadza pestkę do ust…

6

Privatdozent (jednak nie adiunkt) długo zadręczał Fandorina śmiertelnie nudną historią o intrygach na katedrze teologii. Erast Pietrowicz udawał, że słucha, przesuwając w palcach paciorki swego chińskiego różańca.

W drugiej godzinie dramatycznej opowieści radca stanu poczuł, że niepowstrzymanie morzy go sen. Na moment zapadł w drzemkę i natychmiast się ocknął na drobny stukot. Wypadł mu z ręki różaniec.

Trzeba było wleźć pod stolik i macać po niezbyt czystej podłodze.

– N-niech to diabli, nic nie widać! – zaklął Fandorin. – Mógłby mi pan podać zapałki?

Nieszczęsny różaniec poleciał w sam kąt i leżał tam, połyskując mętnie zielonymi kamykami.

Kiedy Erast Pietrowicz wziął go do ręki, w szczelinie listwy błysnęła jeszcze jakaś iskra, jaśniejsza niż nefryt.

– Niech pan patrzy, szpilka do krawata – rzekł Fandorin, pokazując współpasażerowi swoje znalezisko. – Upadła któremuś z pasażerów. Trzeba oddać konduktorowi.

– Pozwoli pan… – Privatdozent wziął błyskotkę, obejrzał pod światło. – Konduktorowi nie. To prawdziwy brylant. Wart z pięć setek. Konduktor, szelma, by go ukradł. Trzeba zrobić tak. – Zwrócił szpilkę Fandorinowi. – Na kolei nikołajewskiej zapisuje się nazwiska pasażerów pierwszej klasy w księdze podróżnej, którą przechowuje kierownik pociągu. Właśnie na wypadek podobnych sytuacji – jeśli po przybyciu na miejsce znajdą w przedziale jakieś zapomniane albo zgubione rzeczy. Jadąc w styczniu, upuściłem na podłogę teczkę z wykładami. Zorientowałem się dopiero w domu i myślałem, że już przepadła. I co pan powie? Oddali mi. Wedle przepisów kolejowych notatki o podróżnych przechowuje się cały miesiąc.

– Więc co, oddać kierownikowi pociągu? – spytał Erast Pietrowicz, tłumiąc ziewnięcie.

– Jemu też nie. Ludzie są słabi. – Teolog podniósł palec, dając do zrozumienia, że kto jak kto, ale on zna ludzką naturę. – Powiedziano: i nie wódź nas na pokuszenie. Lepiej niech pan poprosi kierownika o księgę podróżną i sprawdzi, kto jechał w naszym przedziale w ostatnim miesiącu. Niech panu zrobią listę. A przepytaniem tych osób zajmie się policja.

– Dobrze. Tak z-zrobię – rzekł z westchnieniem Fandorin.

– Postąpi pan naprawdę szlachetnie, po chrześcijańsku. Nie to co nasz czcigodny ojciec prorektor, który, proszę sobie wyobrazić, wzywa mnie i mówi… – powrócił do swej rozwlekłej opowieści privatdozent.

HERBATKA W BRYSTOLU

Football, o którym Fandorin tyle słyszał od znajomych Brytyjczyków, okazał się strasznie nieciekawy. Nie sport, ale jakaś walka klasowa: tłum ludzi w czerwonych trykotach rzuca się na tłum ludzi w białych trykotach, i żeby jeszcze z jakiegoś istotnego powodu, a tu chodzi o kawałek nadmuchanej świńskiej skóry. Prawdziwa rywalizacja sportowa, jak boks, lawn tennis czy wyścigi welocypedowe to kontynuacja tradycji turniejów rycerskich. A w footballu bez żenady trzech atakuje jednego. Cóż to za rycerskość! I taka sama publiczność. Wrzeszczą, gestykulują, wskakują na ławki. Zupełnie nie jak Anglicy, ale jacyś Papuasi.

Głęboko przekonany, że ta zabawa nie ma przyszłości, Erast Pietrowicz opuścił stadion, nie dowiedziawszy się, czy miejscowa drużyna wejdzie do jakiejś Ligi Zachodniej, kogokolwiek ta ostatnia miałaby zrzeszać.

Tak naprawdę zbiegłego moskiewskiego urzędnika rozstroiła nie walka na boisku, ale poczucie absolutnej, obezwładniającej samotności wśród tego tłumu.

Przywykł, oczywista, do życia w pojedynkę, ale tu wszystko się nałożyło: obcy kraj, nieznane miasto, krach całej poprzedniej egzystencji, kompletna niewiedza o tym, co przyniesie przyszłość, a na dokładkę upokarzający brak pieniędzy – stan, o którym Fandorin dawno zapomniał.

Nie wolno zadzierać z władzą. Zwłaszcza jeśli się żyje w Rosji. Jeszcze dwa miesiące temu był wpływową osobistością, bez mała moskiewskim oberpolicmajstrem, a teraz jest nie wiadomo kim. Ma trzydzieści pięć lat i musi zaczynać wszystko od nowa.

Ze nowe życie należy rozpocząć w Nowym Świecie, było zrozumiałe samo przez się. A gdzież by indziej? Ale najpierw należało do Ameryki dotrzeć.

Na razie zbiegły radca stanu tkwił w Bristolu, skąd kursowały do Nowego Jorku statki kompanii „City Line”, i już trzeci tydzień wyczekiwał na swego japońskiego sługę.

Z Moskwy musiał umykać w te pędy, nie doczekawszy się odpowiedzi na swoje podanie o dymisję. Pensji i nagród więcej nie będzie, kapitału na służbie Erast Pietrowicz nie zgromadził, całego majątku miał tylko dom na Małej Nikickiej – właśnie ten dom powinien był sprzedać Masa. Pieniędzy starczy na parę lat, a przez ten czas będzie się można wyuczyć nowej profesji. Na przykład inżynieryjnej.

Inna, prostsza droga do niezależności finansowej prowadziła przez Wiesbaden albo Monte Carlo. Fandorinowi z jego fenomenalnym szczęściem we wszystkich games of chance wystarczyłby jeden dzień przy stole ruletki, by na zawsze uwolnić się od troski o chleb powszedni. Przeszkadzało mu poczucie, że to będzie nieuczciwe. Do swego niepojętego daru Erast Pietrowicz zawsze odnosił się z pewnym zawstydzeniem, starał się z niego nie korzystać, jeśli nie było to absolutnie konieczne, a już w żadnym wypadku nie chciał się stać utrzymankiem Fortuny.

Wobec tego jednak musiał jeździć tramwajem konnym, wypalać po pół cygara dziennie i mieszkać nie w hotelu Royal, ale wynajmować pokój ze śniadaniem i herbatą za funta, dwa szylingi i sześć pensów tygodniowo.

Co prawda, dzielnica była bardzo przyzwoita – właściwie najlepsza w mieście. Położona na wzgórzu, cała składała się z rezydencji, architektonicznie raczej nieciekawych, ale za to otoczonych cudownymi ogrodami. Po tygodniu były radca stanu miał już po dziurki w nosie spacerów po wypielęgnowanych parkach i podziwiania jedynej miejscowej osobliwości – wiszącego mostu nad rzeką Avon.

Był początek kwietnia. Na drzewach migotały młodziutkie listki, trawniki lśniły nieznośnie zieloną trawą, a Erast Pietrowicz snuł się wśród tych wspaniałości z ponurą, listopadową miną.

Jedynym jaśniejszym momentem były dla wygnańca cowieczorne herbatki z właścicielką mieszkania, panną Palmer.

* * *

A przecież przy pierwszym spotkaniu wydała mu się ona kompletną wariatką.

Drzwi otworzyła krucha, porcelanowa staruszeczka. Usłyszawszy, że gość przychodzi z ogłoszenia w „Western Daily Press”, poprawiła binokle, popatrzyła na wysokiego bruneta bladoniebieskimi oczkami i zapytała:

– Czy gra pan na harmonijce ustnej, sir?

Fandorin, przyzwyczajony już do angielskich dziwactw, pokręcił głową. Wtedy starsza pani zadała mu następne pytanie:

– Ale chyba brał pan udział w obronie Chartumu?

Fandorin odchrząknął, by ukryć irytację (bądź co bądź dama) i powiedział sucho:

– Jeśli wynajmuje pani pokój tylko obrońcom Ch-chartumu grającym na harmonijce ustnej, należałoby to umieścić w ogłoszeniu.

Był przekonany, że wizyta zakończy się fiaskiem. Dwa razy już mu odmówiono, słysząc, że jest cudzoziemcem, a tamte domy były skromniejsze niż ten – z własnym parkiem i herbem na kutej bramie: masywny niedźwiedź w hrabiowskiej koronie. Niepotrzebnie się wdrapywał na ten arystokratyczny Clifton.

– Proszę wejść, sir – rzekła staruszka, wpuszczając go do przedpokoju. – Jak sądzę, jest pan z Rosji? Od razu powinnam się była domyślić. Oficer albo urzędnik wojskowy?

Do tej chwili Erast Pietrowicz był przekonany, że mówi po angielsku bez akcentu, i zmartwił się.

– Poznała to pani po wymowie?

– Nie, sir. Po wyrazie twarzy i postawie. Widzi pan, byłam siostrą miłosierdzia pod Sewastopolem i widziałam wielu pańskich rodaków. Pewien wzięty do niewoli kapitan nawet nie był wobec mnie obojętny. Bez wątpienia wynikało to z faktu, że w pobliżu nie było innych kobiet – dodała skromnie. – W każdym razie jego zaloty nie miały dalszych następstw.

Przywiędłe policzki starszej pani poróżowiały na to wspomnienie, i dzięki bezimiennemu kapitanowi, który czterdzieści lat temu poflirtował sobie z Angielką, Fandorin zdobył wreszcie dach nad głową.

– Zajmuję w rezydencji lorda Berkeleya tylko tę małą oficynę, nie ma tu nawet komórki. Ale pan nie ma przecież wiele bagażu? – znów odgadła staruszka.

Z czasem okazało się, że panna Palmer w ogóle odznacza się wyjątkową spostrzegawczością i przenikliwością. Fandorin poznał też wyjaśnienie dziwnych pytań, od których zaczęła się ich znajomość.

Panna Palmer mianowicie dopiero od niedawna wynajmowała pokój i z dwoma pierwszymi lokatorami miała straszne kłopoty. Pierwszy przez cały czas grał na organkach, drugi zaś cierpiał na nocne koszmary po rzezi, której świadkiem był w Chartumie w 1885 roku. Codziennie o północy całym mieszkaniem wstrząsały dzikie wrzaski „Issa fuj!” i „Allah Akbar!” – nieszczęśnik, aby się uratować od krzywych noży, wciąż na nowo wyrzekał się Chrystusa.

Co wieczór między piątą a szóstą panna Palmer podejmowała swego lokatora herbatą. Szlachetny ów napój zaparzała niezbyt mocny, w dodatku psuła go, dodając mleko, ciasteczka jej wypieku kruszyły się w rękach i oblepiały zęby, ale za to rozmowy ze starszą panią były prawdziwą przyjemnością – Erast Pietrowicz starał się nie opuszczać żadnej herbatki.

Swoją historię gospodyni opowiedziała mu już w pierwszych dniach.

Przypadł jej w udziale smutny i piękny los, niestety, nierzadko spotykający prawdziwie szlachetne kobiety.

Swych rodziców Janet Palmer nie pamiętała, można nawet powiedzieć, że nigdy nie widziała. Jej ojciec, młodszy oficer dragonów, poległ pod Waterloo. Na krótko przedtem się ożenił, wdowa ukończyła zaledwie osiemnaście lat. Była brzemienna i tragiczna wiadomość spowodowała przedwczesny poród. Położnicy nie udało się uratować. Dziewczynce, urodzonej w tak smutnych okolicznościach, wszyscy także przepowiadali rychłą śmierć, ale maleńka wszelkimi siłami czepiała się życia. Wziął ją na wychowanie lord Berkeley, dowódca pułkowy poległego subalterna, i wychował razem z własnymi dziećmi. Janet była wdzięczna swemu dobrodziejowi, i kiedy trafiła go apopleksja, pozostała przy paralityku, by rozjaśnić mu swą obecnością resztkę dni i spłacić dług.

„Resztka dni” rozciągnęła się niemal do dwunastu lat. Mężczyzna, który kochał Janet, najpierw zachwycał się jej poświęceniem i obiecał czekać, ile będzie trzeba, ale każda cierpliwość ma granice. Kiedy panna Palmer pochowała wreszcie starego lorda i odzyskała wolność, nie była już w wieku, kiedy wychodzi się za mąż.

Co prawda, hrabia zostawił jej sporą część swego majątku, ale jego rodzone dzieci podważyły testament. Zapewne nie udałoby im się wygrać procesu, jako że ostatnia wola zmarłego sporządzona była jak najbardziej formalnie, ale świeżo upieczona spadkobierczyni sama zrezygnowała z niespodziewanego bogactwa – uznała tę nagrodę za niezasłużoną. Wszak uczyniła jedynie to, co powinna była uczynić.

Najstarszy syn zmarłego, obecny lord Berkeley, gorąco podziękował pannie Palmer i pozostawił jej w dożywotnie użytkowanie oficynę rodowej bristolskiej rezydencji.

Od tej pory minęło wszelako z górą czterdzieści lat. Lord, jak kiedyś jego ojciec, został tknięty apopleksją i pozbawiony władz umysłowych dogasał gdzieś w tylnych pokojach rezydencji, a jego potomkowie już nie pamiętali, z jakiego powodu oficynę zajmuje jakaś nikomu niepotrzebna staruszka.

– Kto mógł przypuszczać, że pożyję tak długo? – wzdychała stara dama. – Mój ojciec, biedny chłopiec, drogo kosztował koronę. Sam przeżył na świecie niespełna dwadzieścia dwa lata, a jego córka pobiera rentę już trzy ćwierci wieku.

Dopóki panna Palmer była na utrzymaniu pułkownika, sierocą rentę wpłacano do banku i teraz procentów od tego malutkiego kapitału jakoś staruszce wystarczało – przy jej minimalnych potrzebach i niezwykłej oszczędności. Gdyby jeszcze nie to wrogie nastawienie mieszkańców głównego domu! Wszelkimi sposobami starali się pozbyć ze swego terytorium uprzykrzonej lokatorki, coraz bardziej obrzydzając jej życie.

Nie mogli jej zabronić spacerów po ogrodzie (prawo takie zostało zawarowane w dokumencie o dożywotnim mieszkaniu), zakazali jednak używania bramy, musiała więc wydostawać się na ulicę przez tylną furtkę. Zmusili, by pozbyła się kota, którego trzymała w mieszkanku od piętnastu lat. Były też inne szykany.

W końcu panna Palmer powzięła plan: znajdzie dodatkowe źródło dochodu i kupi domek na wsi, gdzieś w pobliżu Exmoor – żeby każdego ranka po przebudzeniu móc patrzeć na morze.

Właśnie dlatego dała ogłoszenie do „Western Daily Press”. Wprawdzie niezbyt jej się powiodło z pierwszymi lokatorami, wprawdzie na razie udało się jej odłożyć zaledwie trzydzieści funtów, czyli dziesiątą część potrzebnej sumy, ale starsza pani nie traciła nadziei.

Ów hart ducha i zdolność budowania dalekosiężnych planów w siedemdziesiątym szóstym roku życia wzbudziły niekłamany zachwyt Fandorina, zachwyt, do którego wkrótce dołączyło się głębokie współczucie – wystarczyło, że tylko popatrzył na sąsiadów panny Palmer.

Nowy lokator zetknął się z nimi jednego z pierwszych dni, kiedy wyszedł przejść się po ogrodzie – pięknie utrzymanym, ze żwirowanymi alejkami, marmurowymi posągami i ozdobnymi altanami.

Erast Pietrowicz stał przed wierzbą, doznając wszystkich tych uczuć, jakich winien doznawać Rosjanin na obczyźnie na widok tego wiotkiego krzewu. Podobne emocje budzą jarzębina czy brzoza, ale te widać o każdej porze roku, wierzbę zaś mieszkaniec miasta potrafi rozpoznać jedynie na początku wiosny. I tym silniej rani duszę nostalgia.

Właśnie za sprawą tego wielokrotnie opiewanego przez poetów, w istocie jednak wielce nieprzyjemnego uczucia Fandorin spojrzał na wyłaniającą się zza węgła grupę ludzi nieco zwilgotniałymi oczyma i nawet się uśmiechnął, jakby przepraszając za swój niemądry sentymentalizm.

Naturalnie, uśmiech został uznany za przypochlebny. Całe dość liczne towarzystwo, niezależnie od płci i wieku, wpatrzyło się w nieznajomego z zimnym zaskoczeniem.

– Aha – przemówił niemłody jegomość o pucołowatych policzkach, bynajmniej nie zniżając głosu. – To zapewne kolejny occupant oficyny.

– Indeed [23] – przytaknął drugi dżentelmen, sądząc po kołnierzyku należący do stanu duchownego, co do reszty zaś absolutna kopia pierwszego, może tylko nieco mniejszych rozmiarów i mniej nadszarpnięta zębem czasu.

Dzięki informacjom, otrzymanym od panny Palmer, Fandorin bez trudu się zorientował, kto jest kto. Najstarszy brat – lord Daniel Lynn, spadkobierca starego lorda Berkeleya. Duchowny – drugi syn, wielebny Marthew Lynn. Brunetka z kwaśną miną i dwóch równie kwaśnych podrostków na prawym skrzydle – małżonka i synowie lorda Daniela. Blondynka z kwaśną miną i dwie małe nadąsane dziewczynki na lewym skrzydle – rodzina wielebnego.

Wszyscy Lynnowie (tak brzmiało rodowe nazwisko lordów Berkeley) zjechali się do rodzinnego gniazda, by uczcić osiemdziesiąte urodziny patriarchy. Na rodzinnym spacerze brakowało jedynie trzeciego brata, kapitana Tobiasa Lynna, którego panna Palmer nazywała the black sheep of the family [24].

– Ktoś powinien położyć temu kres – odezwała się lady Lynn, z przerażeniem wpatrując się w Erasta Pietrowicza, chociaż bynajmniej nie było się czym przerażać. Elegancki, nienagannie odziany dżentelmen z bladoliliowym fiołkiem w butonierce; w ręku bambusowa laseczka.

Fandorin popatrzył na to panoptikum jak na powietrze, udając, że uśmiecha się nie do nich, ale tak w ogóle, do wiosennego słońca, i chciał przejść obok, ale tu zza krzewów wyłonił się ostatni członek rodziny – tak jak opowiadała panna Palmer, w towarzystwie swego egzotycznego towarzysza.

Powód, dla którego najmłodszy syn lorda Berkeleya pozostał kawalerem i zakończył służbę wojskową zaledwie w randze kapitana, można było bez trudu odgadnąć bez uciekania się do dedukcji. Parszywa owca arystokratycznej rodziny w samej rzeczy wyglądała parszywie: mętne oczka, familijne pucołowate policzki w siatce czerwonych żyłek, surdut obsypany popiołem z cygar.

Fandorin wszakże patrzył nie na Tobiasa Lynna, ale na wspaniałe zwierzę, które kapitan prowadził na smyczy. Był to afrykański lampart. Panna Palmer słyszała od starszego lokaja, że kapitan nigdy się nie rozstaje z drapieżnikiem i wszędzie go ze sobą wozi. Dowiedziała się też, że na noc zwierzę jest przykuwane łańcuchem do kraty Żelaznej Altany, i przestała wychodzić do ogrodu. Podejrzewała, że groźną bestię sprowadzono do Berkeley Plouse w jednym, jedynym celu: żeby przestraszyć na śmierć mieszkankę oficyny.

Erastowi Pietrowiczowi wszakże lampart nie wydał się groźny. Tak, miał niemrugające ślepia urodzonego zabójcy, skradający się krok, a spod miękkiej wargi jakby przypadkiem błyskał czubek ostrego kła, ale uroda olbrzymiego żółto-czarnego kota sprawiała, że zapominało się o niebezpieczeństwie. Całości wspaniałego obrazu dopełniała szeroka obroża ze szkarłatnego aksamitu, wysadzana migotliwym strasem, i złoty łańcuch, mocno zaciśnięty w dłoni kapitana.

– Przyjrzyj się, Tobiaszu. – Lord Daniel wskazał podbródkiem Fandorina. – Ta kobieta zamieniła nasz ogród w przechodnie podwórze.

Najmłodszy brat uśmiechnął się złośliwie i wydał dziwny, świszczący dźwięk, pod którego wpływem lampart zjeżył sierść, przypadł łbem do ziemi, a w jego ślepiach, utkwionych w Eraście Pietrowiczu, rozbłysły płomyki.

Bratankowie i bratanice kapitana odskoczyli w bok, obie panie też się na wszelki wypadek cofnęły.

– Scalper nie lubi, jak wokół wałęsają się obcy – wycedził Tobias Lynn. – Niedawno oskalpował złodziejaszka, który zakradł się do mojego domu.

Świsnął jeszcze raz. Zwierz nerwowo uderzył ogonem o ziemię i wyszczerzył zębiska.

– Proszę nie prowokować zwierzęcia! – rzucił bezczelnie kapitan. – Wszyscy jesteście świadkami, że ten typ sam rozdrażnił Scalpera!

Wielebny dodał z niechrześcijańską krwiożerczością:

– Wątpię, czy będziesz miał kłopoty z prawem, jeśli Scalper poszarpie tego intruza. W końcu nikt go nie zapraszał do naszego ogrodu.

Kiedy atakujących jest więcej niż jeden, należy się skoncentrować na najsilniejszym. Erast Pietrowicz zlekceważył więc pastora i kapitana, skupiając się na lamparcie.

Człowiek, który kiedyś uczył Fandorina, jak pokonać każdego przeciwnika, mawiał: „Kiedy zagraża ci zwierzę, nieważne, tygrys czy żmija, przede wszystkim pokaż, że nie życzysz mu źle, ale też się go nie boisz. Nie ruszaj się, skoncentruj całą energię ki we wzroku. Jeżeli twój zapas ki jest niewielki, zginiesz. Jeśli dostateczny, drapieżnik się cofnie”.

Przez jakieś pół minuty Erast Pietrowicz wypróbowywał na dzikim kocie swój zapas ki. Zapas okazał się wystarczający – lampart usiadł, zmrużył ślepia i ziewnął, chociaż kapitan bez przerwy świszczał niczym kipiący czajnik.

Zgodnie z regułami walki, po zwycięstwie nad najsilniejszym przeciwnikiem słabsi od razu spokornieli.

– Jest pan kimś w rodzaju cyrkowego pogromcy? – pogardliwie, ale już bez pogróżki zapytał kapitan.

– Kimś w rodzaju.

Fandorin ruszył naprzód, tak że wielebny musiał się odsunąć, a kapitan odciągnąć w bok swego pupila.

Po tym incydencie wszelkie cywilizowane stosunki z Lynnami stały się niemożliwe i natykając się na któregoś z nich w ogrodzie, Erast Pietrowicz nie kłaniał się, tylko w milczeniu ustępował z drogi, jeśli była to dama.

Lamparta jednak odwiedzał – nocami.

Stał przy Żelaznej Altanie, wdychając zapachy wiosny. Zwierzę błyskało w mroku fosforyzującymi ślepiami to na żółto, to na zielono. Erast Pietrowicz nie głaskał go, to byłoby zbyt familiarne, ale czasem mówił „kici-kici”, a wtedy afrykańczyk mruczał jak kot.

Pewnej pogodnej gwiaździstej nocy, jakie w Bristolu zdarzały się bardzo rzadko, Fandorin i Scalper spoglądali w górę i każdy tęsknił za niebem swojej dalekiej ojczyzny. W odniesieniu do lamparta było to zrozumiałe – wiadomo, jak cudowne są gwiazdy nad sawanną, lecz Erast Pietrowicz, syn wyblakłych północnych niebios, zdawałoby się, niespecjalnie miał do czego wzdychać. Taka już jednak jest właściwość gwiaździstego nieba: każdemu, kto na nie spogląda, słodko ściska się serce. Może istotnie pochodzimy gdzieś stamtąd?

Była to interesująca hipoteza i Fandorin, spacerując po ciemnym ogrodzie, jeszcze przez jakiś czas rozmyślał o innych planetach.

Księżyc skrył się za niewielką chmurą i gwiazdy rozbłysły jaśniej, szczególnie konstelacja Wielkiej Niedźwiedzicy, którą najlepiej jest obserwować właśnie w kwietniu.

Erast Pietrowicz zadarł głowę i znieruchomiał.

Nagle gdzieś z boku odezwał się sepleniący głos:

– There she waits for me, under the Bear [25].

Marzyciel drgnął, odwrócił się i w gęstym cieniu pod krzakiem zobaczył bardzo starego dżentelmena w fotelu na kółkach. Starzec był otulony pledem, na głowie miał robioną na drutach czapkę.

Właśnie po nakryciu głowy Fandorin odgadł, że ma przed sobą lorda Berkeleya. Raz już widział tę czapkę w oknie głównego domu, i panna Palmer powiedziała wtedy:

– A to biedny earl. Wygląda przez okno na swobodę. Cóż mu innego pozostało? Kiedyś miał głos jak grom, tupał nogami, aż ziemia drżała. A teraz jest przykuty do fotela i sługa nie odstępuje go na krok…

Istotnie, z ciemności dobiegł cichy głos:

– Dobry wieczór, sir. – Na tle krzewu błysnął galon liberii. – Jestem Jim. W gwiaździste noce jaśnie pan cierpi na bezsenność. Za nic nie chce spać.

Erast Pietrowicz skłonił się lekko panu i słudze. Chciał przemówić do starca, ale paralityk nie patrzył na niego, tylko na Wielką Niedźwiedzicę.

– Oh yes, right under – ledwie dosłyszalnie wyrzekły zwiędłe usta.

Lord poruszył się, pled zsunął mu się z ramion i Fandorin zobaczył, że starzec jest przytroczony rzemieniami do oparcia i poręczy.

Może dla bezpieczeństwa? Żeby nie spadł?

Chociaż Fandorin na wszelkie sposoby namawiał swą gospodynię, by zaznajomiła się ze Scalperem, chociaż wciąż ją zapraszał na wieczorny spacer po ogrodzie, panna Palmer tylko odpowiadała „och!” i wznosiła oczy do góry. Wytłumaczenie mogło być tylko jedno – lubiła sama siebie straszyć. Bo tak naprawdę nie była ani lękliwa, ani po kobiecemu uczuciowa, a umysł miała ostry jak brzytwa, o czym Erast Pietrowicz miał okazję się przekonać już w pierwszy czwartek.

Otóż w czwartki przychodził na herbatę stary przyjaciel gospodyni, pan Parsley, główny lokaj Berkeley House. Znali się od czterdziestu lat i dawniej Parsley wpadał do oficyny niemal codziennie, ale odkąd stosunki między panną Palmer a mieszkańcami rezydencji stały się napięte, dla okazania lojalności chlebodawcom ograniczył częstotliwość wizyt do jednej tygodniowo. W czwartki butler miał wychodne. Przekazywał wszystkie obowiązki swemu zastępcy, wkładał surdut i nie zajmował się żadnymi domowymi sprawami. Od rana czytał gazetę i palił fajkę w ogrodzie, potem szedł na obiad do pubu, a pod wieczór ze spokojnym sumieniem wyruszał na herbatę do oficyny.

Pan Parsley i panna Palmer mieli pewną stałą rozrywkę: on czytał głośno „Standard”, zazwyczaj coś z rubryki kryminalnej; ona komentowała przeczytane informacje; pan Parsley na ogół się z nią zgadzał i przechodził do następnej wiadomości.

Na pierwszej herbatce przedmiotem dyskusji stała się notatka z rzucającym się w oczy tytułem:

Śmierć w kloace

Dick Sztylet znaleziony. Ale gdzie jest inspektor O’Leary?

Podczas comiesięcznego oczyszczania kanału ściekowego pod Oxford Street robotnicy znaleźli zwłoki mężczyzny, przykute do klamry studzienki kanalizacyjnej. Sądząc po stanie ciała, śmierć nastąpiła z głodu.

Twarz zmarłego została wyjedzona przez szczury, ale po tatuażu i bliźnie na gardle udało się ustalić, że jest to osławiony Dick Sztylet, który zabił nożem trzech mężczyzn w Whitechapel. Mordercę tropił najlepszy detektyw Scotland Yardu, inspektor O’Leary, który zaginął bez śladu trzy i pół tygodnia temu. Policja była przekonana, że Sztylet zabił swego prześladowcę, a ciało zakopał albo wrzucił do Tamizy, wszelako wczorajsze znalezisko obala tę hipotezę i pozwala mieć nadzieję, że dzielny inspektor żyje. W każdym razie kajdanki, znalezione w cuchnącym kanale, należą właśnie do O’Leary’ego.

Sztyletu, któremu Dick zawdzięczał swoje groźne przezwisko, przy zwłokach nie znaleziono. W przeciwnym razie przykuty mógłby się uwolnić, otwierając zamek ostrzem. Przypuszczalnie inspektor, ująwszy mordercę, natychmiast go rozbroił. Kolejność wydarzeń była zapewne następująca: O’Leary schwytał bandytę i przykuł go do klamry, po czym oddalił się w jakimś celu i więcej nie wrócił. Dick, nie mogąc się ruszyć i zawołać o pomoc, długo i w męczarniach umierał z głodu, zapewne aż przez trzy tygodnie. Mógł jedynie ugasić pragnienie: tuż pod jego nogami biegły ścieki – ciecz zaiste ohydna, ale zdolna zaspokoić zapotrzebowanie organizmu na wodę.

Wszelako, choć okoliczności śmierci Sztyleta są mniej więcej jasne, w całej tej historii wiele pytań pozostaje bez odpowiedzi. Dlaczego inspektor O’Leary, cieszący się reputacją surowego, ale przestrzegającego prawa służbisty, skazał aresztowanego na tak potworną śmierć? I najważniejsze: gdzie jest sam O’Leary?

Czy społeczeństwo otrzyma odpowiedzi na te pytania, czy na zawsze pozostaną one tajemnicą, jak niedawna sprawa Kuby Rozpruwacza?

– Też porównanie! – prychnął pan Parsley, odkładając gazetę. – Nie jestem detektywem, ale domyślam się, co tam zaszło. Ten O’Leary sądząc z nazwiska, jest Irlandczykiem, a więc lubi sobie popić. Złapał w kanale bandytę, rozbroił, skuł kajdankami i poszedł to oblać, a chłopaka przykuł do klamry, żeby mu nie uciekł. Pamięta pani Pete’a O’Reilly’ego, panno Palmer? No, tego, co był u nas młodszym lokajem? Ten inspektor też pewnie chla od paru tygodni, nie trzeźwiejąc. Albo wytrzeźwiał, zrozumiał, czego narobił, i teraz gdzieś się ukrywa. I to cała tajemnica.

– To niezła hipoteza – przyznała panna Palmer, dolewając gościom herbaty. – A co pan o tym sądzi, sir? Czy panu też ta historia wydaje się mniej tajemnicza niż sprawa Kuby Rozpruwacza?

Dla Erasta Pietrowicza sprawa Kuby Rozpruwacza nie stanowiła żadnej zagadki, ale oczywiście nie powiedział tego. Miał też pewne przypuszczenia co do zaginięcia inspektora Irlandczyka (nic szczególnie trudnego), ale po cóż po próżnicy mleć językiem? Powiedział więc tylko:

– Trochę znam policjantów. Stary służbista nigdy nie zacznie świętować, póki nie doprowadzi aresztowanego na posterunek i nie zapisze tego w p-protokóle. Od tego zależą nagrody i awanse.

– No to już nie wiem. – Pan Parsley wzruszył ramionami. – To naprawdę sprawa nie do rozwiązania. Chyba że panna Palmer sobie z tym poradzi.

Erast Pietrowicz uśmiechnął się uprzejmie, myśląc, że to żart.

Jakież było jego zdziwienie, kiedy starsza pani, maczając w herbacie kawałek biszkopta, oznajmiła:

– Nie ma tu czego rozwiązywać. Brak sztyletu wyjaśnia wszystko.

Tak właśnie uważał Fandorin, więc przyjrzał się gospodyni z zainteresowaniem.

– Plus fetor – dodał półgłosem.

– Plus fetor – zgodziła się panna Palmer. – Wyobrażam sobie, jaki w tej kloace jest potworny zapach! Policjanci na pewno zakrywali nosy chustkami czy czymś w tym rodzaju. Inaczej zorientowaliby się, że w kanale rozkłada się nie jeden trup, lecz dwa.

Lokaja zatkało:

– Jak to dwa?! Skąd?

– Wyglądało to zapewne tak – jak gdyby nigdy nic ciągnęła starsza pani. – Inspektor dogonił zbrodniarza w kanale, wywiązała się walka, w której O’Leary zwyciężył. Aby odsapnąć, przykuł aresztowanego do klamry. I tutaj każdy z nich popełnił fatalny błąd, za który drogo zapłacili. Inspektor nie obszukał w porę bandyty i nie odebrał mu noża. A Dickowi zabrakło rozsądku, by wyobrazić sobie następstwa tego, co zamierzał uczynić.

– A co takiego uczynił? – zapytał pan Parsley.

– Wyciągnął sztylet i wbił go w ciało policjanta aż po rękojeść. Inspektor zatoczył się i runął w ścieki – zbyt daleko, by przykuty mógł do niego dosięgnąć. Nieszczęsny Irlandczyk nadal gdzieś tam leży. Chyba że prąd wyniósł go kilka kroków w bok, do pierwszego odgałęzienia.

– W-wspaniała dedukcja. – Fandorin skłonił się z szacunkiem, a lokaj jął się wybierać do domu, żeby napisać do „Standardu” o sensacyjnym odkryciu.

* * *

W czwartym tygodniu swego bristolskiego wygnania, we wtorek, Erast Pietrowicz jak zwykle wrócił z przechadzki koło piątej i uznał, że stracił rachubę dni – przy monotonii jego tutejszej egzystencji nie byłoby w tym nic dziwnego.

W przedpokoju stały skórzane kalosze pana Parsleya, z salonu dobiegał jego tubalny, ochrypły głos, a to mogło oznaczać tylko jedno: że dziś jest czwartek, a nie wtorek.

Zajrzawszy jednak do salonu, Fandorin zobaczył, że butler jest w liberii, że nie siedzi, lecz stoi, a i stół jest nakryty tylko na dwie osoby.

Potem do jego uszu dobiegły dziwne słowa:

– Poza wszystkim innym, rozwiązałoby to sprawę domku w Exmoor – tysiąc funtów to nie w kij dmuchał!

Wnioski nasuwały się same.

Dziś mimo wszystko jest wtorek. To raz.

Wydarzyło się coś nadzwyczajnego. To dwa.

Trzeba dyskretnie pójść na górę do swego pokoju. To trzy.

Ale gospodyni już zauważyła Fandorina i zaprosiła go do stołu. Kiedy zaś bąknął, że nie chce przeszkadzać, pan Parsley powiedział coś jeszcze dziwniejszego:

– A cóż to za tajemnica, skoro jutro wieczorem będzie ogłoszenie na pierwszej stronie „Western Daily”?

I opowiedział, co następuje.

Wczoraj wieczorem lord Berkeley zaginął. Zajmujący się nim sługa na krótko odszedł, a gdy wrócił, okazało się, że milord w jakiś sposób odpiął się od fotela i zniknął. Lokaja ofermę już zwolniono bez odprawy, ale to nie rozwiązało problemu. Jest rzeczą oczywistą, że jego lordowska mość, jak to się często zdarza starcom niespełna rozumu, wyszedł z domu i zabłądził. Chłopak ze sklepiku na sąsiedniej ulicy widział, jak earl w rannych pantoflach i szlafroku szedł w kierunku Cliftonwood Road. I rzekomo nie tyle szedł, ile „bardzo żwawo kuśtykał”. Niestety, chłopak sam też się bardzo śpieszył w jakichś swoich sprawach.

O tym, co widział, opowiedział dopiero nazajutrz. Do tego momentu szukano milorda w ogrodzie, na strychu i w piwnicach, teraz zaś stało się jasne, że strefę poszukiwań trzeba rozszerzyć.

Synowie earla i pan Parsley z pomocnikiem już padają z nóg. Należy przypuszczać, że starzec wybrał się w jakieś miejsce ze swego dawnego życia. Ale nie zjawił się ani w banku, gdzie aż do wylewu pracował jako dyrektor, ani u starych znajomych. Do poszukiwań przyłączyła się policja – i też bez rezultatu. Rodzina w panice, wyznaczono nagrodę w wysokości tysiąca funtów sterlingów.

– Dla tego, kto znajdzie staruszka? – Fandorin kiwnął głową. – Bardzo hojnie.

– Wcale nie staruszka, tylko teczkę! – Butler westchnął ciężko. – Cały popłoch jest z powodu teczki. Widzi pan, sir, jego lordowska mość nie tylko odpiął się od fotela, ale jakimś cudem udało mu się znaleźć klucz od sekretery w gabinecie syna. Chociaż to akurat nie takie dziwne – earl świetnie zna wszystkie skrytki w domu. W sekreterze obok pieniędzy, papierów wartościowych i ważnych dokumentów przechowywano safianową teczkę, a w niej testament milorda i, co najważniejsze – brylantową kolię „Droga Mleczna”, rodowy klejnot Berkeleyów. Kiedyś dziad jego lordowskiej mości, pierwszy earl Berkeley, przywiózł ten naszyjnik z Indii. Przechowuje się go w zamknięciu i wyciąga na światło dzienne tylko z okazji ślubu najstarszego syna. Widziałem „Drogę Mleczną” dwa razy: w 1841 roku na szyi lady Berkeley i w 1870, kiedy żenił się lord Daniel. Wartość relikwii trudno określić, ale kiedy mieliśmy trudności finansowe w związku z kryzysem kolejowym, bank Berkeley’s proponował pod zastaw tych brylantów sto tysięcy funtów. Rzecz oczywista, odmówiliśmy.

– Ale czy teczkę na pewno ma starszy pan? – zapytał Erast Pietrowicz. – Bo jeżeli…

– Na pewno, na pewno! – wykrzyknął butler i już sam fakt, że pozwolił sobie przerwać rozmówcy, świadczył o jego niezwykłym zdenerwowaniu. – Chłopak od sklepikarza widział, że milord miał pod pachą „brudnorudą torbę” – tak właśnie musiała wyglądać stara safianowa teczka w oczach małego prostaka.

Panna Palmer, w zamyśleniu mrużąc oczy, zapytała:

– A byliście państwo u tej kobiety w Bath?

– Ależ oczywiście! To była pierwsza rzecz. Sam do niej pojechałem. Tylko że nic z tego nie wyszło. Już wcześniej trudno ją było nazwać damą, a teraz jeszcze bardziej się roztyła, łapska jak dwie szynki.

– Nawymyślała panu? – Panna Palmer ze współczuciem pokręciła głową.

– Zrzuciła mnie ze schodów – obawiam się, że tak to należy określić. Ma siłę jak tragarz portowy. A najgorsze jest to, że milorda u niej nie było. Obszedłem wszystkich jej sąsiadów, a policja na próżno szukała świadków na drodze z Bristolu do Bath. Nikt nie widział starca w szlafroku, z teczką pod pachą.

Fandorin wtrącił ze zdziwieniem:

– O ile wiem, do Bath jest stąd półtora dziesiątka mil. Czy stary człowiek, którego wożą w fotelu, mógł zajść tak daleko?

– Ach, sir, jego lordowska mość jest chory tylko na głowę, a nogi ma mocne. Dlatego przytraczano go do fotela – jest bardzo niespokojny. Poza tym do stacji można dojechać tramwajem, a ze stacji do Bath pociągiem.

– I zapewne właśnie na tej trasie policja przepytywała świadków? – spytała z wyrzutem panna Palmer.

– A gdzież by indziej? Przecież właśnie tak jeździ się do Bath.

– Ale nie lord Berkeley – odrzekła sucho panna Palmer. – Po pierwsze, dwadzieścia osiem lat temu, kiedy ostatni raz był poza domem, nie było jeszcze żadnego konnego tramwaju. Po drugie, odwiedzając tę kobietę, nigdy nie jeździł pociągiem. Tylko wierzchem albo logcartem – pamięta pan, miał taki śliczny dwuosobowy powozik lakierowany na czarno? Niech pan powie policji, żeby szukała go na szosie: gdzieś między Brislington i Keynsham albo za Saltford. Pełno tam przydrożnych żywopłotów, krzaków i zagajników.

Butler potarmosił faworyty.

– Cóż, zwykłem polegać na pani wyczuciu. Pójdę zatelefonować do nadinspektora Dodda. Wszelako proszę zapamiętać moje słowa: nie ujrzymy już starego earla żywego. Leży tam gdzieś biedaczysko z poderżniętym gardłem, a kolia wypłynie później u jakiegoś pasera. Albo, co gorsza, powyjmują kamienie, sprzedadzą po jednym i to będzie koniec „Drogi Mlecznej”…

– Nie, to nie ma żadnego sensu – powiedziała w zadumie panna Palmer po wyjściu starego lokaja. – Strefa poszukiwań jest zbyt wielka. Zanim policja całą ją przeczesze, biedny Geoffrey dostanie zapalenia płuc – noce są zimne, a on w samym szlafroku. Oczywiście nigdy mnie nie lubił i w dzieciństwie często mi dokuczał…

Wyraźnie się wahała.

– Będę musiała przejść przez ogród, a tam jest ta straszna bestia… Chociaż panna Flame okaże się pewnie groźniejsza niż lampart. A jeśli mnie też zrzuci ze schodów? Z drugiej strony, tyle przecież zawdzięczam ojcu Geoffreya. I tak dawno nie jeździłam koleją… Co by mi pan radził, panie Fandorin?

– Zanim p-pozwolę sobie udzielić jakiejkolwiek rady, chciałbym to i owo uściślić. Jak rozumiem, panna Flame i wspomniana wcześniej ta kobieta to jedna i ta sama osoba? Dawna kochanka lorda Berkeleya czy ktoś w tym rodzaju, tak? I mieszka w Bath.

– Wszystko się zgadza. Zupełnie trywialna historia, no, może wyjąwszy finał. Proszę wypić filiżankę herbaty i zjeść ciasteczko, a ja panu opowiem o kobiecie z Bath. Nie zajmie to dużo czasu.

Za ciasteczko Erast Pietrowicz uprzejmie podziękował, herbatę zamieszał łyżeczką i przygotował się do słuchania.

– Geoffreyowi przydarzyło się to, co często się przydarza pięćdziesięcioletnim mężczyznom, którzy całe życie przeżyli nudnie i rozsądnie. Sposób bycia miał sztywny, a jednocześnie był dość opryskliwy, które to cechy często się łączą u ludzi wysoko postawionych i bogatych. Zawsze przekonany o swej racji, przykładny członek Kościoła, głowa Towarzystwa Walki z Nieobyczajnością i tak dalej, i tak dalej. I nagle lord Berkeley, jak wcześniej jego ojciec, dostał udaru – dość lekkiego, tak że szybko wrócił do zdrowia, ale coś się w nim zmieniło. Sądzę, że po raz pierwszy zdał sobie sprawę, że jest śmiertelny i że życie właściwie przeszło obok. My, kobiety, na ogół łatwiej znosimy to odkrycie – zauważyła panna Palmer z lekkim, smutnym uśmiechem. – Co prawda, w pięćdziesiątym roku życia mamy mniej okazji, że tak powiem, aby się urwać z łańcucha. Właśnie to przydarzyło się milordowi: urwał się z łańcucha i zaczął hulać.

– U nas się mówi: „W starym piecu diabeł pali” – wtrącił Fandorin.

– O, to-to. W kurorcie Bath występowała w programie cyrkowym młoda powabna osóbka nazwiskiem Molly Flame: pokazywała magiczne sztuczki, wkładała głowę do paszczy lwa, ale publiczności najbardziej się podobał jej niezrównany taniec na linie. Ja sama go nie widziałam, ale opowiadano mi, że numer cieszył się takim powodzeniem nie tyle z powodu wdzięcznych pas, ile dzięki bardzo obcisłym pantalonom tancerki. – Gospodyni cnotliwie spuściła oczy. – Krótko mówiąc, lord Berkeley, niedawny filar społeczeństwa, zupełnie stracił głowę dla panny Flame. Początkowo próbował jeszcze zachowywać pozory i dyskrecję, ale potem całkiem oszalał: obsypywał ją kwiatami i prezentami, wykupywał wszystkie miejsca na widowni, by w samotności rozkoszować się jej słynnym tańcem, i tak dalej. Dobrze, że lady Berkeley jeszcze wówczas żyła, bo inaczej Geoffrey na pewno ożeniłby się ze swą cyrkówką. Niestety, wpadł jednak na pomysł w pewnym sensie jeszcze bardziej skandaliczny. Pewnego pięknego dnia zwołał członków rodziny, oznajmił, że kocha pannę Flame nad życie i skoro nie może z nią być na tym świecie, połączy się ze swą miłością na tamtym. Może pan sobie wyobrazić, co to była za scena. Biednej milady cztery razy podawano sole trzeźwiące. Najważniejsze wszakże Geoffrey zachował na koniec. Notariusz odczytał testament, zgodnie z którym panna Flame miała być pochowana razem z earlem w rodzinnym grobowcu. Jeśli spadkobiercy nie spełnią woli zmarłego, cały majątek, niewchodzący w skład majoratu, przejdzie na rzecz imperialnego funduszu wdów i sierot. Oprócz osobistych kont bankowych earla do tej kategorii należała „Droga Mleczna”, największy skarb Berkeleyów.

– Dziękuję. – Erast Pietrowicz przyjął drugą filiżankę herbaty i gestem poprosił, by nie dolewać mu mleka. – To bardzo ciekawe.

– Naturalnie, odbyła się narada rodzinna – w tajemnicy przed earlem. Uznanie ojca za niepoczytalnego i obalenie testamentu było niemożliwe, dokument został sporządzony z zachowaniem wszelkich formalności. Pocieszali się tym, że lord jest jeszcze krzepki, pożyje długo, z czasem odzyska rozsądek i zrezygnuje z tego szokującego pomysłu. Ale Geoffrey miał inne plany. Kiedy jego domownicy naradzali się szeptem, on wyruszył do Bath. Nie wiadomo dokładnie, jakie miał zamiary, jedno wszakże jest pewne: były ze wszech miar radykalne. Znaleziono biednego narwańca na ulicy, w pobliżu mieszkania panny Flame; w kieszeni miał naładowany pistolet.

– Jak to „znaleziono”?

– Powalił go drugi udar, znacznie silniejszy od poprzedniego. I oto już dwadzieścia osiem lat Geoffrey ma zaćmiony umysł. Nie wiadomo, czy był wtedy u panny Flame, czy apopleksja tknęła go na progu jej domu. Ona na ten temat milczy. Odmówiła wszelkich rozmów z rodziną chorego, przy czym we właściwy sobie obcesowy sposób. Oto i cała historia.

– No i co, „szokujący testament” nadal pozostaje w mocy?

– Oczywiście. Testator, „utraciwszy pamięć i zdrowe zmysły”, nie może go zmienić.

– I dokument razem z naszyjnikiem spoczywał w safianowej t-teczce? – Erast Pietrowicz zamyślił się. – Cóż, w takim razie najlepiej będzie chyba pojechać do Bath i spróbować pociągnąć za język pannę Flame.

– Pan też tak uważa? – spytała słabym głosem panna Palmer. – Mój Boże, jak ja bym tego nie chciała! Ale gdybyśmy robili tylko to, co się nam podoba, odmawiali zaś robienia tego, do czego wzywa obowiązek, ludzkość do tej pory siedziałaby na drzewach. Cóż, przejdę obok lamparta i nawet odważę się wsadzić głowę do paszczy tej kobiety.

Piąstka starszej pani dzielnie uderzyła w stół, ale głos lekko się załamał. Fandorin powiedział:

– Pani pozwoli sobie towarzyszyć. Z lampartem jakoś się d-dogadam, a co do panny Flame, to dwie osoby trudniej zrzucić ze schodów.

Propozycja została przyjęta z wdzięcznością.

* * *

Przed dworcem kolei żelaznej, najstarszym w całej Anglii, odbywała się loteria dobroczynna. Pod wymalowanym w jaskrawe kolory afiszem „Pomóżcie Dobru, a Bóg was wynagrodzi! Główna wygrana 500 funtów!!!” stało kilka bębnów z losami.

Fandorin i jego dama zaczęli się przyglądać, jak idzie handel Dobrem – do odjazdu pociągu było jeszcze z górą kwadrans, a i tak nie mieli co robić.

Wkrótce uwagę Erasta Pietrowicza zwrócił jeden z biletów loteryjnych, leżący w bębnie tuż przy szybie. Kartonik ów niczym się nie różnił od pozostałych, a jednak miał w sobie coś szczególnego.

Sprzedawca pokręcił korbką, los się przemieścił, zagubił wśród innych i nagle znów się wynurzył nieco z boku. Fandorin mógłby przysiąc, że to ten sam bilet. On jeden z całej sterty jakby emanował jakąś poświatą.

Erast Pietrowicz skrzywił się i odwrócił. Tego tylko brakowało, żeby się bogacił na dobroczynności.

– Ach, gdyby nie było mi tak żal szylinga – westchnęła panna Palmer. – Złożyłabym datek na rzecz Dobra, a zarazem spróbowałabym szczęścia. Pięćset funtów! Za jednym zamachem rozwiązałoby to wszystkie moje problemy…

– Moim zdaniem czynić dobro, grając na chęci zysku i innych podłych instynktach, to p-profanacja – odrzekł gniewnie Fandorin, jeszcze nie do końca zwalczywszy pokusę. Pięćset funtów jemu także bardzo by się teraz przydało.

– Pozwolę sobie nie zgodzić się z panem, drogi Eraście. – Panna Palmer, która jeszcze w tramwaju spytała, czy może zwracać się do swego rycerza po imieniu, wzięła go pod rękę. – Dobro musi się nauczyć być towarem i zachowywać się zgodnie z prawami rynku. Jeden z największych błędów naszej cywilizacji polega na tym, że wyższość Dobra nad Złem jest dla wszystkich oczywista i nie potrzebuje dowodów. Szatan nie jest nieposłusznym uczniem Boga. Są to dwie jednakowo silne i równoprawne korporacje. Długo już żyję na świecie i doszłam do przekonania, że Dobro przegrywa ze Złem na wszystkich frontach, dlatego że nie potrafi się pokazać – lub, jeśli pan woli, sprzedać. Nikt i nic nie gwarantuje zwycięstwa Boga nad Szatanem i Dobra nad Złem. Liczenie w trudnej sytuacji na boską pomoc to postawa wyjątkowo nieodpowiedzialna i infantylna.

– U nas się mówi: „Módl się do Boga, ale nie siedź z założonymi rękami” – zgodził się Fandorin.

– Naród, który wymyślił taką maksymę – rzekła z aprobatą panna Palmer – ma szanse na wielką przyszłość. Dlaczego bowiem nasz świat jest często taki okropny? Dlaczego jest na nim tak wiele zbrodni? Dlatego, że Zło handluje sobą o wiele lepiej. Człowiek przychodzi na świat i z dwóch stron proponują mu towar do wyboru: możesz być uczciwy albo możesz być oszustem; być wiernym w miłości albo być rozpustnikiem; kierować się w życiu szlachetnością albo podłością. Szatan sprytnie przywabia nabywców, przekonując, że być oszustem i łotrem jest znacznie korzystniej, a rozpustnikiem znacznie przyjemniej. Pora, aby Bóg przestał się chełpić swoją szlachetnością, i nauczył się zasad handlu – jeśli oczywiście nie jest Mu wszystko jedno, co się z nami stanie. Rękojmia zwycięstwa Dobra nad Złem – to mądra reklama, piękne opakowanie i nagrody dla stałych klientów.

Fandorin roześmiał się i pocałował starszą panią w rękę. Panna Palmer coraz bardziej mu się podobała.

– Ch-chodźmy. Już czas.

Wsiedli do wagonu drugiej klasy i czterdzieści minut później znaleźli się w Bath.

* * *

Dom, w którym mieszkała dawna ukochana lorda Berkeleya, stał w zaułku, słabo oświetlonym mętnym blaskiem jedynej gazowej latarni.

Obejrzawszy ślepe ściany sąsiednich domów, panna Palmer zauważyła:

– Na miejscu pana Parsleya nie polegałabym zbytnio na słowach sąsiadów. Geoffrey spokojnie mógł przejść niezauważony, zwłaszcza jeśli to było po ciemku, przed świtem. – Potrząsnęła głową, podniosła wyżej parasolkę (kropił deszczyk) i mężnie ruszyła naprzód, starając się nie poślizgnąć na mokrym bruku. – A zatem do boju!

Jak można było wnosić z samego wyglądu domu, panna Flame nie miała służby i drzwi otworzyła sama.

W progu stanęła wysoka, tęga postać ze źle uczesanymi szpakowatymi włosami i przyjrzała się groźnie nieproszonym gościom. Za nią widać było wąskie, strome schody, wiodące na piętro.

– O co chodzi? – spytała grubym głosem przerażająca osoba.

Zapewne kiedyś panna Flame była ładną, rumianą dziewczyną w typie Fragonarda, z wiekiem jednak powabna pulchność przeszła w korpulentność, a pikantny puszek nad górną wargą zamienił się w coś w rodzaju wąsów. Nietrudno było sobie wyobrazić, jak ta barczysta amazonka spycha biednego pana Parsleya ze schodów swymi potężnymi łapskami. Dziwne, że w ogóle pozwoliła mu wejść na górę.

– A, wiem, wiem! – Panna Flame wzięła się pod boki. – Znowu w sprawie tego starego bałwana Geoffa? Drugi raz mnie nie nabierzecie! „Dwa słowa w cztery oczy w ważnej kwestii, bezpośrednio pani dotyczącej” – tak powiedział stary orangutan z bokobrodami. A figę! Nie dam się wplątać w wasze kłótnie! Wynoście się do wszystkich diabłów! Drugi raz nie będę powtarzać.

Było widać, że słowo tej kobiety idzie w parze z czynem, i Erastowi Pietrowiczowi pozostało tylko jedno: znów, jak w przypadku lamparta, uciec się do energii ki. Nie będzie się wszak bić z przedstawicielką słabej płci.

Popatrzył jej prosto w oczy, starając się skoncentrować we wzroku całą wewnętrzną siłę, zarazem zaś, jako że była to bądź co bądź dama, uśmiechnął się lekko i zastosował perswazję słowną.

– Łaskawa pani, bardzo przepraszamy za wtargnięcie. Ale panna Palmer odbyła długą drogę, zmęczyła się i zmokła. Może pozwoli jej pani nieco odpocząć, zanim odejdziemy?

Może zadziałała tu energia ki, może gospodyni była mniej groźna, niż się wydawało na pierwszy rzut oka, może też był jakiś inny powód, w każdym razie panna Flame, również nie odrywając wzroku od Erasta Pietrowicza, nagle powiedziała:

– No dobra. Możecie na chwilę wejść. Dostaniecie szklaneczkę grogu, ale na nic więcej nie liczcie.

I z łomotem ruszyła pierwsza na górę.

Pannie Palmer wejście zajęło znacznie więcej czasu. Niewykluczone, że starsza pani umyślnie udawała słabość.

– Jak dobrze zrobiłam, biorąc pana ze sobą – szepnęła po drodze. – Kobietom tego pokroju zawsze się podobają bruneci o niebieskich oczach.

Wreszcie wdrapali się na piętro i znaleźli się w małej bawialni. Samej panny Flame tam nie zastali – widocznie poszła po grog, dzięki czemu goście mieli czas się rozejrzeć. Wszystkie ściany były zawieszone starymi afiszami i plakatami, przedstawiającymi pannę Flame w różnych sytuacjach: galopującą na koniu, idącą po linie, wkładającą głowę do paszczy lwa i nawet wylatującą z armaty. Był tam też zły, ale za to bardzo jaskrawy portret olejny – nie tyle w stylu Fragonarda, ile Rubensa. W każdym razie panna Flame została na nim wyobrażona w pozie (i stroju) Bat-szeby. Bujność jej kształtów, jeśli nawet artysta nieco przesadził, była doprawdy imponująca.

– A więc tak wyglądała wielka miłość biednego Geoffreya – mruknęła panna Palmer, oglądając płótno. – Cóż, bardzo się zmieniła. Teraz nie bez podstaw można ją nazwać starą miłością.

Fandorin roześmiał się, bo po angielsku kalambur – old Flame – brzmiał bardzo zabawnie.

Wróciła gospodyni. Nie tylko przyniosła dzbanek z grogiem i trzy szklaneczki, ale zdążyła się też przebrać – oto co znaczy sceniczny nawyk błyskawicznej zmiany kostiumów. Teraz miała na sobie obszerną pelerynę haftowaną złotymi nićmi, a jej głowę zdobił mieniący się jedwabny turban.

– „Molly Flame” to pseudonim sceniczny? – zapytał Erast Pietrowicz, działając zgodnie ze starą regułą prowadzenia śledztwa: na początek zapytaj o to, o czym sam obiekt chętnie opowie. – D-dobrze brzmi.

– Sama go wymyśliłam – pochwaliła się gospodyni, duszkiem opróżniwszy szklankę, i natychmiast nalała sobie znowu. – Przez siedemnaście lat to nazwisko było sławne na całym południowym zachodzie, od Gloucester do Weymouth i od Falmouth do Salisbury! Gdyby w sześćdziesiątym dziewiątym nie pogryzł mnie lew… Na samych sztuczkach daleko się nie zajedzie.

– Jak to „pogryzł”? – przeraził się Fandorin. – Boże święty!

Gospodyni podeszła do jednego z afiszy i stuknęła palcem w narysowanego lwa.

– To ten. Wabił się Czaka. Zębiska jak rzeźnickie noże. Ale sama jestem sobie winna. Zapomniałam wyjąć szpilkę z włosów. No i się ukłuł. Ledwie wyrwałam mu głowę z paszczy. Niech pan sam zobaczy.

Emerytowana cyrkówka opuściła głowę i ściągnęła turban. Na karku i potylicy widać było długie, poszarpane blizny.

W tym miejscu Erast Pietrowicz zagwizdał, panna Palmer jęknęła: „Och!”, i dalej rozmowa poszła jak po maśle.

Po jakiejś godzinie czy półtorej opowieści o minionej sławie, przy trzeciej szklaneczce grogu, doszło wreszcie do historii z lordem Berkeleyem – wyraźnie najbarwnieszego epizodu w karierze pogromczyni lwów i serc. Wyliczywszy wszystkie szaleństwa, jakie popełnił dla niej zakochany earl, panna Flame dotarła wreszcie do owego feralnego dnia, kiedy jego lordowska mość padł przed jej progiem rażony apopleksją.

– …Ale pod koniec Geoff całkiem sfiksował. Czego też nie wyprawiał! Przychodzi kiedyś, oczy mu dziko błyszczą. „Kochasz mnie do grobowej deski?”. Ja na to: „Oczywiście”. A co tu powiedzieć, kiedy wargi mu się trzęsą, a w oczach łzy? „Wszystko przemyślałem. Po wiek wieków nikt nas nie rozdzieli. Będziemy leżeć w jednym grobie jak Romeo i Julia”. I plecie coś o testamencie, o Drodze Mlecznej. Jednym słowem, brednie. I nagle wyciąga pistolet! Jak Boga kocham! Nogi się pode mną ugięły. Nie bój się, mówi. Ja wiem, że kobiety boją się strzałów. Pistolet jest dla mnie, a dla ciebie przygotowałem truciznę, i naprawdę wciska mi jakąś flaszkę. Dobrze, że nie straciłam głowy, zawsze byłam sprytną dziewczynką. Z furiatem nie ma co się sprzeczać. „Dobrze, wypiję. Ale ty w żadnym razie nie możesz się zastrzelić. Testament samobójcy nie ma mocy prawnej”. Mówił mi to jeden mój przyjaciel, jurysta, dawno to było, ale sobie przypomniałam. Wzięłam od niego truciznę, nalałam do szklanki, chlup – wypiłam i buch flakonem o kominek, aż szkło się rozprysło.

– Jak to wypiła pani? – Panna Palmer chwyciła się za serce.

– O tak – odparła cyrkówka.

Wzięła z kredensu szklankę, nalała grogu, wychyliła, a potem pokazała, że cała zawartość szklanki znajduje się w przezroczystej szklanej rurce, przymocowanej z boku i zręcznie ukrytej w rękawie.

– Bardzo prosta sztuczka. Występowałam z takimi jeszcze jako piętnastoletnia smarkula. No więc wypiłam, zachwiałam się, łzy w oczach. Wiecie, jaki miałam talent aktorski? Sama Sarah Bernhardt była kiedyś na przedstawieniu i na stojąco biła mi brawo. Jak Boga kocham! Występowałam wtedy w numerze „Gwiazda seraju”…

– No, a co na to lord Berkeley? – łagodnie powróciła do tematu panna Palmer.

– Kiedy mu powiedziałam, strasznie tkliwie: „Idź, ukochany! Żyj! Będę na ciebie czekać, teraz już mnie nie stracisz!” – stary dureń też się rozryczał. Krzyknął: „Nie będziesz czekać długo!”, i wyleciał, nawet nie patrzył, jak będę umierać, a umiałam to robić pierwszorzędnie – oczu nie można było oderwać. Pokazać?

– Trochę p-później – poprosił Erast Pietrowicz. – Ale proszę powiedzieć, na co pani liczyła? Nie bała się pani, że on wróci?

– Jasne, że się bałam. Ale już powzięłam decyzję: dosyć tego dobrego, wynoszę się, i tyle mnie tu w Bath widzieli! Chciałam pojechać do Glasgow, już dawno proponowali mi tam engagement. Tylko że Geoff, biedny dureń, niedaleko zaszedł. Zszedł na ulicę i padł. Szlag go trafił. I wiecie co, nigdy go nie kochałam, a wtedy zrobiło mi się go strasznie żal. Ryczałam chyba z tydzień. – Pannie Flame teraz też łzy nabiegły do oczu. – Nikt nigdy mnie tak nie kochał – ani przedtem, ani potem.

I zaniosła się łkaniem. Nie wydobyli z niej więcej ani słowa.

* * *

– Wie pan, całe moje życie upłynęło na przekonywaniu się o tym, jak słuszne są banalne prawdy – powiedziała panna Palmer, kiedy wyszli od Molly Flame i szybko maszerowali ulicą, żeby zdążyć na ostatni pociąg. – Od wczesnego dzieciństwa podają nam na łyżeczce całą mądrość, jaką nagromadziła ludzkość. Każdego dnia słyszymy: „Cicha woda brzegi rwie”, „Póki życia, poty nadziei”, „Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło” i tym podobne, a wszystko to jak rzucanie grochem o ścianę. Dopóki człowiek sam się nie potknie o kamień, o który przewróciły się już miliony ludzi, niczego nie zrozumie i niczego się nie nauczy. Za to kiedy już samodzielnie dokona jakiegoś odkrycia, ma ochotę krzyczeć na cały świat: „Ludzie! Słuchajcie mnie wszyscy! Czy wiecie, że prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie? Właśnie to odkryłem!”. Albo: „Ach, jak źle robicie! Zapamiętajcie sobie: nie wszystko złoto, co się świeci!”. Ale nie ma sensu krzyczeć, tylko człowiek zedrze sobie gardło. I ja też tak żyję, drogi Eraście – od jednego banalnego odkrycia do drugiego. Teraz na przykład zrobiłam jeszcze jedno, bardzo ważne: nie taki diabeł straszny, jak go malują. Groźna panna Flame okazała się całkiem miła, nie znajduje pan? Nigdy nie należy wierzyć reputacjom, zwłaszcza złym.

– Co jak co, ale to trudno nazwać banałem – rzekł z uśmiechem Fandorin. – Myśl jest całkowicie oryginalna.

– Nie, nie – zaoponowała stanowczo panna Palmer. – Nie potrafię formułować oryginalnych myśli. Jestem zupełnie zwyczajną, przeciętną staruszką, chodzącym zbiorem banalnych prawd. Siedemdziesiąt sześć lat samotności to wystarczająco długi czas, by wypróbować na sobie wszystkie przysłowia, jakie tylko istnieją, i przekonać się że są prawdziwe. Oczywista, z wyjątkiem banalnych prawd o miłości, ta dziedzina życia pozostała poza sferą moich doświadczeń.

– Nie wiem, czy warto się z tego powodu zamartwiać.

Starsza pani spojrzała nań ze współczuciem.

– Powiedział pan to z goryczą, a nie chce mi się wierzyć, by cierpiał pan na brak kobiecej miłości. Z pewnością było jej raczej zbyt wiele, a słyszałam, że to bardzo niebezpieczne. Ale wie pan, co panu powiem? Lepiej być tysiąc razy doświadczonym przez los niż przez całe życie kryć się przed losem w komórce. No i znów powiedziałam banał… A zatem co pan sądzi o relacji panny Flame?

– Lorda Berkeleya u niej nie było.

– Zgadzam się z panem.

Szli wolno ulicą, co chwila spoglądając w górę. Przestało padać, niebo się przejaśniło, błyszczały na nim gwiazdy.

Po dość długiej chwili milczenia panna Palmer oznajmiła:

– Chyba wiem, gdzie szukać Geoffreya.

– A mnie brak jednego drobiazgu… – Fandorin pomógł damie przejść przez kałużę. – Gdyby mi pani powiedziała… Proszę nie wdepnąć, tu spacerował pies.

– Dziękuję panu. A więc co mam panu powiedzieć?

– Czy tam jest niedźwiedź?

– Tak, i to olbrzymi. – Zawiedziona klasnęła w ręce. – No proszę, a ja chciałam pana zaskoczyć. To co, jedziemy?

– Prosto t-tam? Mogą nas aresztować za samowolę. Myślę, że lepiej dać znać na policję.

– Właśnie to proponuję, żebyśmy pojechali na posterunek w Brislington do dyżurnego inspektora.

– Rozumiem, że to jest w Brislington?

Tak nazywało się miasto leżące na trasie między Bath a Bristolem.

Przed nimi ukazał się budynek dworca, jarzący się elektrycznymi światłami.

– Po cóż jechać do inspektora? – zdziwił się Fandorin. – Już późno, pani jest zmęczona. Możemy po prostu zatelefonować z dworca.

– Ach, jakaż jestem głupia! Wciąż zapominam o zdobyczach postępu. Pokaże mi pan, jak się mówi do słuchawki?

Rozmawiać z telefonistką musiał Erast Pietrowicz – panna Palmer nie miała odwagi zwrócić się do nieznajomej panienki z familiarnym „Halo, centrala?”. Natomiast instrukcje, jakich udzieliła dyżurnemu inspektorowi, były wyczerpująco jasne i dokładne.

– …Jak to, nie wie pan, gdzie jest grobowiec rodzinny lordów Berkeley? Ach, został pan tu przeniesiony niedawno. To bardzo proste, młody człowieku. Wejdzie pan na cmentarz główną bramą, dojdzie do steli, skręci w prawo i na końcu alei zobaczy pan mauzoleum. Niepodobna się pomylić – na dachu jest wielka rzeźba przedstawiająca niedźwiedzia w hrabiowskiej koronie.

Ledwie wrócili do domu, ledwie panna Palmer rozwiązała wstążki kapelusza, a Fandorin powiesił czapkę na kołku, kiedy do drzwi zastukał główny lokaj.

– Znaleźli go! Znaleźli! – oznajmił z przejęciem. – Dzwonił inspektor z Brislington! Milord jest cały i zdrowy. Znaleziono go w rodzinnym grobowcu – spał sobie spokojnie, a żeby nie zmarznąć, przykrył się wieńcami z sąsiedniego grobu. Wiozą go tutaj!

– Czy inspektor mówił, że to ja do niego tele-fono-wałam? – Panna Palmer z rozkoszą wymówiła dźwięczne słowo.

– Tak. Ale boję się, że nie dostanie pani nagrody. Teczka jest, milord użył jej jako poduszki, ale naszyjnika w środku nie ma.

– Testament też zaginął? – spytała starsza pani.

– Nie, dokument jest na miejscu. Zginęła tylko kolia. Rodzina pewnie by wolała, żeby było odwrotnie – pozwolił sobie zażartować pan Parsley, który był w świetnym humorze. – Ale jego lordowska mość to prawdziwy zuch! Całą dobę spędził bez jedzenia, bez picia, na gołych kamieniach i nic. Niezwykle silny organizm!

Scenie powrotu marnotrawnego ojca przyglądali się z okna we troje – służbie surowo wzbroniono pokazywać się na dziedzińcu, kiedy przywiozą starego earla.

Cała arystokratyczna rodzina była w komplecie. Wyprowadzono nawet dzieci, choć minęła już północ.

Dziedzic tytułu, lord Daniel, spacerował tam i z powrotem, załamując ręce. Wielebny Matthew Lynn modlił się z przymkniętymi oczyma. Kapitan Tobias Lynn, pokasłując, palił cygaro. Małżonki starszych braci szeptały z dziećmi – chyba udzielały im jakichś instrukcji. Wszystko to działo się przy akompaniamencie dobiegającego z ogrodu niespokojnego wycia – lampartowi Scalperowi nie podobało się to nocne zamieszanie.

Wreszcie w bramę wjechał powóz. Inspektor i konstabl ostrożnie zsadzili na ziemię lorda Berkeleya, okutanego w policyjny płaszcz z pelerynką.

Najstarszy syn rzucił się do ojca z pledem, średni podtoczył fotel, najmłodszy, podziękowawszy krótko stróżom prawa, co prędzej wyprosił ich za bramę. Rodzina wyraźnie nie życzyła sobie dodatkowych świadków.

– Jakie to szczęście, że żyjesz, drogi ojcze! – wykrzyknął lord Daniel.

Wielebny krzątał się przy fotelu – wzbijał poduszkę, naciskał jakieś dźwigienki.

– Siadaj, ojcze! Oto twój ulubiony fotelik, tu będzie ci wygodnie!

Lord Berkeley podejrzliwie rozglądał się dokoła. Nie chciał usiąść w fotelu, próbował nawet cofnąć się do bramy ale przytrzymano go za ramiona.

– Kazałam przygotować dla ojca główną sypialnię – gruchała lady Lynn. – Tam jest więcej przestrzeni i światła niż w ojca pokoju. Ojciec doskonale sobie wypocznie! Chodźmy do domu. Proszę spojrzeć, jak się wszyscy cieszą! No, niechże się ojciec nie upiera.

– Jest tam Molly? – wymamlał jego lordowska mość. Wszyscy spojrzeli po sobie, nie wiedząc, co na to odrzec.

– Ja wiem, Molly czeka na mnie w raju. A mnie przywieźli do czyśćca – poskarżył się chory, z odrazą patrząc na najbliższych, posępne mury Berkeley House i ciemny dziedziniec. – To oszustwo. Czyściec mają tylko katolicy, a ja należę do Kościoła anglikańskiego. Zaszła pomyłka. Zawieźcie mnie z powrotem na cmentarz!

Wciąż próbowano posadzić go w fotelu, on zaś opierał się wszelkimi siłami.

Lady Lynn dała znak małżonce duchownego i ta wypchnęła naprzód dzieci.

Te rzuciły się do dziadka i zaczęły go ściskać.

– Dziadziu!

– Kochany dziadziu!

– Tak się martwiliśmy!

– Tak tęskniliśmy!

Earl skulił się i zasłonił sobie uszy.

Inicjatywę przejął lord Daniel. Kazał dzieciom zamilknąć i odsunąć się, chwycił ojca za ramiona, potrząsnął nim mocno i krzyknął:

– Na miłość boską! Niech ojciec powie, gdzie jest „Droga Mleczna”!

Wyglądało na to, że ten energiczny sposób podziałał. Lord Berkeley popatrzył na swego pierworodnego. I nawet odpowiedział, całkiem dorzecznie:

– Jak to, nie wiesz? O tam.

I wskazał na niebo, gdzie istotnie świeciła Droga Mleczna. Z gardła lorda Daniela wydobył się odgłos podobny do ryku. Naprzód wysunął się średni brat.

– Nieładnie kpić sobie z kochającej rodziny – przemówił z łagodnym wyrzutem. – Chcesz pójść do raju, ojcze?

Earl upewnił się:

– Do Molly? – i przytaknął.

– Pomogę ci. Wiesz, co to jest? – Wielebny Matthew Lynn wyjął z kieszeni modlitewnik. – To Pismo Święte. Jeśli położysz na nim rękę i będziesz mówić prawdę, całą prawdę i tylko prawdę, miejsce w raju będziesz miał zapewnione. Rozumiesz?

Jego lordowska mość niecierpliwie wzruszył ramionami.

– A czego tu nie rozumieć?

I trzepnął dłonią w książkę.

Na dziedzińcu zrobiło się bardzo cicho.

– Powiedz, ojcze, kto wyjął z tej teczki kolię? No, takie błyszczące kamyczki na nitce? – Głos duchownego załamywał się ze zdenerwowania. – Czy ktoś do ciebie podchodził? Rozmawiał z tobą? Ojcze, postaraj się sobie przypomnieć. To zapewni ci miejsce w raju.

Lord Berkeley długo przypatrywał się synowi ze zmarszczonym czołem.

– Zaraz sobie przypomni! – szeptał pan Parsley, ściskając Fandorina za łokieć. – No, staruszku! No!

Jego lordowska mość westchnął i ze współczuciem zwrócił się do wielebnego:

– Czy ktoś kiedyś mówił panu, sir, że ma pan wyjątkowo niemiłą twarz? Nieszczerą, fałszywą i złą. Na pańskim miejscu zapuściłbym brodę – wtedy nie będzie to tak widoczne.

– Do kroćset! – Kapitan Tobias Lynn splunął i z wściekłością odrzucił cygaro, na bruku rozbryznęła się kaskada iskier. – To tylko strata czasu!

– K-kapitan ma rację. Staruszek nic nie powie – zauważył Erast Pietrowicz.

– Bo nie wie, gdzie jest kolia – dodała panna Palmer.

Butler popatrzył na oboje.

– Chcecie państwo powiedzieć, że kolię wyciągnięto z teczki, kiedy jego lordowska mość spał w grobowcu?

– Chcemy powiedzieć, że naszyjnika w teczce nie było. – Panna Palmer odeszła od okna. – Nie mogę patrzeć, jak oni dręczą biednego Geoffreya. Niech pan lepiej powie, panie Parsley, czy zwolniony lokaj Jim wyniósł się już ze stróżówki?

– Nie, pozwoliłem mu zostać do soboty. Oczywiście bardzo zawinił, ale to grzech kopać leżącego. Ten bałwan nie ma dokąd pójść, nie ma ani grosza. W sobotę przyjedzie po niego brat i zabierze go do siebie do kuźni. Po tym, co się stało, Jim i tak nie dostałby dobrego miejsca.

– Skoro nie ma pracy, to znaczy, że nie musi wcześnie wstawać – podsumowała panna Palmer. – Czy nie zechciałby pan, drogi Eraście, obudzić Jima i porozmawiać z nim?

– Zamierzałem to zrobić trochę p-później. Ale ma pani rację. Tutaj niczego interesującego już nie zobaczymy.

Erast Pietrowicz odwrócił się i wyszedł, a panna Palmer zaproponowała swemu przyjacielowi coś absolutnie ekscentrycznego: aby napili się herbaty o drugiej w nocy. Trzeba było jakoś zabić czas.

Nie zdążyli dopić nawet pierwszej filiżanki, kiedy Fandorin wrócił.

Na dziedzińcu nie było już nikogo, niepoczytalnego earla rodzina zdołała jednak zaciągnąć do domu, ale Berkeley House nie pogrążył się we śnie – w oknach dużego salonu paliło się światło. Najwyraźniej odbywała się tam ważna narada rodzinna.

– No, który? – żywo spytała panna Palmer wchodzącego Erasta Pietrowicza.

– Bez niespodzianek – odparł, przysuwając sobie krzesło.

– Szkoda. A miałam taką nadzieję, że to będzie średni – zmartwiła się panna Palmer. – Geoffrey ma rację – jest najwstrętniejszy ze wszystkich.

Osłupiały butler kręcił głową, próbując coś zrozumieć z tej zagadkowej wymiany zdań.

– Nie, nie, proszę nie opowiadać! – powstrzymała Fandorina starsza pani. – Sama zgadnę. Wysłał Jima z jakimś poleceniem, tak?

– To by było z-zbyt oczywiste. Niby przypadkowo zderzył się z lokajem, kiedy ten niósł earlowi wieczorną szklankę mleka. Zanim Jim się przebrał, zanim w kuchni podgrzano nowe mleko, minęło około pół godziny. To zupełnie wystarczyło.

– Do czego wystarczyło? – wykrzyknął ostatecznie zdezorientowany pan Parsley. – Ja nic nie rozumiem! O kim państwo mówicie?

– O kapitanie, a o kimże innym? – Panna Palmer nalała Fandorinowi herbaty. – Podejrzewałam go od samego początku. Przyjechać na urodziny ojca, u którego z pewnością by się nie obłowił? Taka bezinteresowność to zupełnie nie w stylu Tobiasa. A poza tym mnóstwo przegrał i po uszy tonie w długach.

Łyżeczka w ręku lokaja zadzwoniła o filiżankę.

– Kapitan Lynn okradł własną rodzinę? Ależ to niemożliwe!

– A to czemu? – Panna Palmer odebrała butlerowi łyżeczkę i odłożyła na obrus. – Na pewno wiedział, gdzie leży klucz od sekretery. Wyjął teczkę, ukrył naszyjnik. Pozbył się służącego. Odpiął ojca od fotela i wyprowadził go do ogrodu. Pewnie szepnął mu coś w rodzaju: „Czeka na ciebie Molly” – no i biedaczek wyruszył na schadzkę. I to, sądząc po świadectwie chłopaka ze sklepiku, „bardzo żwawo”. A wsunąć staruszkowi pod pachę teczkę było łatwo – przez długie lata pracy w banku Geoffrey przywykł do noszenia teczki.

– Nie! Myli się pani! – Pan Parsley zerwał się od stołu, omal nie przewracając krzesła. – Zawsze się z panią zgadzam, ale tu się pani myli! Gdyby w kradzież istotnie był zamieszany ktoś z rodziny, to przede wszystkim zatroszczyłby się o zniszczenie haniebnego testamentu. A testament ocalał!

– Proszę nie rozbijać mebli, Peter. Takich krzeseł już się teraz nie robi. Jaki sens niszczyć testament, skoro u notariusza jest kopia?

Lokaj usiadł ciężko, jakby wypuszczono zeń całe powietrze.

– Mój Boże, co za czasy… – powiedział głucho. – Różne rzeczy zdarzały się w tej rodzinie, ale żeby kraść familijną relikwię i rzucać podejrzenie na ojca… Dokąd zmierzasz, Anglio? A najgorsze to, że przestępca pozostanie bezkarny. Gdzie teraz szukać „Drogi Mlecznej”? Wszak szlachetnie urodzony Tobias Lynn sam tego nie powie…

Panna Palmer pogładziła starego przyjaciela po ręku.

– Proszę się nie martwić. Naszyjnik się znajdzie. Wszak od wczoraj kapitan nie ruszał się z domu, prawda? Myślę, że „Droga Mleczna” jest ukryta w jedynym miejscu, do którego nikt poza Tobiasem się nie zapuści. – Odwróciła się do Fandorina z apetytem jedzącego biszkopt. Te kawałki przesuszonego ciasta, o dziwo, zaczynały mu smakować. – Drogi Eraście, boję się, że to zadanie ponad moje siły. Tu potrzebna jest odwaga Lancelota i siła Heraklesa.

– Nie było potrzebne ani jedno, ani drugie – odrzekł Fandorin, wycierając usta serwetką. – Wystarczyło podrapać Scalpera za uchem i chętnie p-pozwolił zdjąć sobie obrożę. Miała pani absolutną rację. Naszyjnik był ukryty w środku.

Wyjął z wewnętrznej kieszeni mieniącą się tęczowo wstęgę i położył ją na stole.

– Odwiedziłem mego p-przyjaciela po drodze ze stróżówki.

W cieniu imbryka, gdzie nie sięgało światło lampy, kolia nie robiła szczególnego wrażenia. Kamienie nie jarzyły się, nie migotały i wyglądały jak szlifowane szkiełka.

– Niech pan im powie, że w-właśnie znalazł pan to w trawie koło Żelaznej Altany – poradził Fandorin, przesuwając naszyjnik w stronę butlera. – Że pewnie kolia wypadła z teczki, kiedy lord Berkeley czmychał przez ogród. Zresztą nie będą się dopytywać – będą zbyt ucieszeni, że zguba się znalazła. Oczywista, oprócz k-kapitana, który pomyśli, że niedokładnie zapiął obrożę. Ale późno już. Panna Palmer jest z pewnością bardzo zmęczona. A i ja bym się p-położył…

* * *

Nazajutrz, kiedy panna Palmer i jej lokator jedli śniadanie (nieco później niż zwykle), zjawił się butler z oficjalną wizytą: w paradnej liberii, pierogu i białych rękawiczkach.

– Wszystko przebiegło dokładnie tak, jak pan zapowiadał, sir. A najgłośniej się radował pan Tobiasz Lynn. Oznajmiono mi – całkiem niezasłużenie – że ocaliłem honor rodziny i wręczono czek na tysiąc funtów, który mam zaszczyt przekazać tej… to jest temu… – Tu pan Parsley lekko się zająknął. – Krótko mówiąc, osobie, której się on prawnie należy. Czek jest na okaziciela.

Z ukłonem położył na stole wąski pasek papieru ze znakami wodnymi.

– Nagroda bez żadnych wątpliwości należy się pannie Palmer – rzekł dotknięty Erast Pietrowicz. – To ona rozwiązała zagadkę, ja byłem jedynie wykonawcą.

Tu okazało się, że starsza pani potrafi się wspaniale złościć.

– Co za głupstwa! – krzyknęła zaczerwieniona. – To panu udało się pociągnąć za język pannę Flame. I o grobowcu sam się pan domyślił. A co do naszyjnika, to miał go pan, zanim przedstawiłam swoje rozwiązanie! Jeśli chce mnie pan obrazić swoją filantropią, to niech pan sobie zapamięta: przeżyłam całe życie, licząc tylko na siebie i nigdy tego nie żałowałam!

Przeciwnicy patrzyli na siebie, nie odrywając wzroku i było widać, że żadne z nich nie ustąpi.

– Czasem mądrzy ludzie są gorsi od prostaczków – rzekł z westchnieniem pan Parsley – i wtedy bez prostego człowieka sobie nie poradzą. Wezmę tę rolę na siebie. Podzielcie państwo te pieniądze na pół i sprawa załatwiona. Pięćset funtów, panno Palmer, wystarczy pani aż nadto, by kupić domek nad morzem. A pan, sir, niech się tak nie kryguje – zarobił pan te pieniądze uczciwie.

– „Czasem mądrzy ludzie są gorsi od prostaczków i wtedy bez prostego człowieka sobie nie poradzą”? – powtórzyła ze zdziwieniem panna Palmer. – Co za cudowny banał! Zapamiętam go sobie.

Fandorin też się zdziwił, ale z innego powodu.

Pięćset funtów sterlingów? Na służbie państwowej rocznie otrzymywał niewiele więcej. Niezła suma, i to zarobiona bez żadnego trudu. A zatem dedukcją można zarabiać na życie!

DOLINA MARZEŃ

Przyjemnie być gwiazdą

Mentor Fandorina, uczący go życia, zwykł mawiać: „Człowiek przychodzi na świat ślepy i takim pozostaje do śmierci. Są wszakże trzej Przewodnicy: Duch, Rozum i Ciało. Będą cię tarmosić za rękawy ciągnąć każdy w swoją stronę. Pobłądzisz, jeśli uznasz któregoś z Przewodników za najważniejszego. Musisz wiedzieć, kiedy i którego słuchać. Tylko to ustrzeże cię od potknięć i nie pozwoli ci zboczyć z Drogi”.

Ducha i Rozum zdarzało się Erastowi Pietrowiczowi mylić, toteż niekiedy potykał się o kamienie na Drodze i nabijał sobie guzy. Doskonale natomiast zapamiętał, w jakich sytuacjach należy bez szemrania podporządkować się Ciału, i tu nigdy nie popełniał błędów. Gdyby było inaczej, jego Droga już dawno by się urwała.

Oto i teraz, kiedy Duch i Rozum nagle umilkły, a Ciało głośno krzyknęło: „Uważaj!”, Fandorin natychmiast, bez wahania usłuchał – nie oglądając się za siebie, uskoczył w bok. Zwłaszcza że w pobliżu nie było żywej duszy i nikt by nie pomyślał, że poważnie wyglądający dżentelmen nagle oszalał…

Było tak.

Wprost z agencji Pinkertona Erast Pietrowicz wysłał do Masy telegram („PRZYJEŻDŻAJ NOCNYM STOP DWA UBRANIA STOP BIAŁE STOP CZARNE”) i wybrał się na wieczorną przechadzkę po Nowym Jorku.

Szedł przed siebie, postukiwał laseczką i rozmyślał o silniku spalinowym.

Ulice sąsiadujące z Broadwayem były słabo oświetlone gazowymi latarniami, potem zaczęły się zaułki już całkiem ciemne i Fandorin wyjął latarkę elektryczną. Nakręcasz sprężynę – latarka świeci. I jasno, i trening dla nadgarstka.

Kiedy zapachniało morzem, Erast Pietrowicz odgadł, że znajduje się gdzieś w pobliżu rzeki Hudson. Rozejrzał się i zobaczył w oddali przysadzisty zarys Bartery. Okazało się, że nogi zaniosły go w okolice cypla Manhattanu.

Minąwszy magazyny i portowe dźwigi, dotarł do samej wody i zatrzymał się przy balustradzie.

Słońce już zaszło, ale na niebie pozostał jeszcze nikły odblask zachodu. Daleko na Bedloe’s Island niby figura szachowa sterczała Statua Wolności. Na jednym z zębów jej korony rozbłysł pożegnalny blik wieczornej zorzy.

Jakie to piękne, powiedział Rozum, iskierka na koronie czyni ten pejzaż doskonałym. Ale bez statuy byłoby jeszcze piękniej, zaoponował Duch.

Lecz w tym momencie Erast Pietrowicz złowił (kątem oka? słuchem? zakończeniami nerwowymi? – Bóg to jeden wie) drobne poruszenie za plecami, i Duch wraz z Rozumem natychmiast umilkły, a Ciało kazało Fandorinowi gwałtownie przechylić się w bok.

Tuż koło ucha coś ostro świsnęło, ułamek sekundy później gruchnął strzał. Robiąc trzy rzeczy naraz (przykucając, odwracając się na pięcie i wyszarpując spod poły rewolwer) Erast Pietrowicz ledwo ledwo przechytrzył drugą kulę – z głowy zleciał mu w wodę przestrzelony cylinder, nawiasem mówiąc, robiony na zamówienie na Jermyn Street, takiego w Ameryce nie sposób dostać. Za to teraz udało mu się wypatrzyć, skąd do niego strzelają. Ognista kropka błysnęła pod ścianą nieoświetlonego magazynu. Sądząc po odgłosie, rewolwer był dużego kalibru, a strzelec doskonały – strzelał ze sporej odległości, a bardzo celnie. Nie można było pozwolić, by strzelił trzeci raz: na tle niezupełnie jeszcze ciemnego nieba sylwetka Fandorina stanowiła zbyt dobry cel. Dlatego Erast Pietrowicz uniósł rękę z herstalem i wystrzelił na chybił trafił wszystkie siedem kul. Dla rewolweru o krótkiej lufie, którego główną zaletą jest szybkostrzelność, dystans był zdecydowanie zbyt wielki, ale trzeci strzał z ciemności nie nastąpił.

Kiedy przestało mu dzwonić w uszach, Fandorin (leżąc plackiem na ziemi) wytężył słuch i stwierdził, że przy magazynie już nikogo nie ma. Podniósł się ostrożnie, ładując rewolwer. Biegiem dopadł miejsca, skąd strzelano. Tak jest – pusto.

Człowiek, który próbował go zabić, zniknął w przejściu między składami towarów. Ściganie go nie miało sensu, zresztą byłoby zbyt ryzykowne.

Odłożywszy dedukcję na później, Erast Pietrowicz jął badać koncentrację ognia ze swego herstala. Promień latarki odnalazł w drewnianej ścianie sześć ołowianych pocisków – wszystkie w granicach jednego metra, nie tak źle. A gdzie siódmy?

Szukał długo i wreszcie znalazł. Kula leżała na ziemi.

Podniósł ją, obejrzał.

Koniec spłaszczony, jak od uderzenia o metal. Dziwne. W ścianie magazynu nie było ani śrub, ani gwoździ. Co to tak błyszczy?

Nakręciwszy latarkę, żeby nie gasła, detektyw przycisnął ją podbródkiem, wyjął z kieszeni lupę i nakierował na badany przedmiot.

Było niewygodnie i dość ciemno, udało mu się wszakże dostrzec w drobnych zadrapaniach na kuli mikroskopijne żółte drobinki. Pozłota?

Erast Pietrowicz schował znalezisko do kieszonki na kaburze i poszedł szukać upuszczonej laseczki, a Rozum już niecierpliwie odepchnął Ciało i zaczął budować hipotezy.

Pierwsza była nieciekawa.

Trywialna próba rabunku. W tym mieście jest wielu takich, dla których ludzkie życie nie jest warte nawet kopiejki, to jest centa. Jeden z nich zobaczył eleganta, który zapuścił się w bezludne miejsce. Aby nie ryzykować, postanowił strzelić z bezpiecznej odległości, a potem obrabować trupa ze wszystkich cennych rzeczy. Erast Pietrowicz przeanalizował tę wersję i odrzucił – nie jako mało wiarygodną, lecz jako pozbawioną perspektyw. Przypadków nie da się policzyć, przynajmniej w kryminalistyce.

Drugi wariant: napaść może się jakoś wiązać ze zleceniem, właśnie otrzymanym od Pinkertona. Po namyśle wszakże Fandorin odrzucił również tę hipotezę. Chodziło o to, że na dobrą sprawę żadnego zadania jeszcze nie otrzymał. Nie wiadomo, czego sobie życzy zleceniodawca, i może w ogóle nie ma sensu się do tego zabierać. Tak właśnie powiedział Erast Pietrowicz Pinkertonowi.

Nie, to się nie trzyma kupy.

Pozostawała zatem trzecia hipoteza: zemsta doktora Linda, tajemniczego herszta potężnej organizacji, o której stróżom prawa na razie wiadomo bardzo niewiele.

Przed miesiącem Erast Pietrowicz udaremnił obrabowanie banku Eastern United. On sam uważał operację za nieudaną, ponieważ wywiązała się strzelanina i ludzie, których należało aresztować, zginęli, a przywódca uciekł. Ale doktor Lind, człowiek, który nie przywykł do porażek, zapewne postanowił się zemścić. Tu należało również podziękować gazetom. Roztrąbiły na cały kraj, jak to waleczny Mister Fandorin (czasem pisano „Fandorine”, a niekiedy nawet „Fundoreen”) w pojedynkę pokonał króla przestępczego światka. Ze skromnego słuchacza wydziału mechaniczno-inżynieryjnego, od czasu do czasu dorabiającego prywatnymi śledztwami, Erast Pietrowicz przeobraził się nagle w słynną na całą Amerykę znakomitość albo, jak mówiono w tutejszym żargonie, „gwiazdę”.

Róż było w tym wszystkim niewiele, głównie kolce.

Do laboratorium na Newbury Street zaczęli tłumnie walić kolekcjonerzy autografów, i tylko przeszkadzali w pracy. To raz.

Reporterzy bostońskiej prasy czyhali przy drzwiach i oślepiali błyskami magnezji. To dwa.

Właścicielka domu natychmiast podniosła czynsz za mieszkanie. To trzy.

Za oknem, z nosami spłaszczonymi o szybę, stale tkwiły dwie, trzy chłopięce buzie. To cztery.

No i pięć: tydzień temu, kiedy Fandorin wypróbowywał nowego benza velo [26], właśnie dostarczonego z fabryki w Mannheimie, na stromym zboczu hamulce nagle odmówiły posłuszeństwa. Ocalał tylko szczęśliwym zbiegiem okoliczności: zdążył wyskoczyć w ostatniej chwili, zanim cud niemieckiej techniki runął do rzeki. Pierwsze pozdrowienie od doktora Linda. Było jasne, że na drugie nie trzeba będzie długo czekać. No i chyba właśnie nadeszło – w błyskach strzałów z ciemności.

Zlecenie od Pinkertona pojawiło się więc raczej w złym momencie. Erast Pietrowicz musiał poważnie zająć się doktorem – i tak nie da spokoju, lepiej więc samemu przejść do działania.

Ale czek został wzięty, i to na niebagatelną sumę. Tutaj, w Stanach, sława momentalnie odbija się na honorariach. Wypada przynajmniej stawić się u zleceniodawcy i wysłuchać go. Nic więcej Erast Pietrowicz na razie nie obiecał.

Z Narodową Agencją Detektywistyczną współpracował wielokrotnie, ale nigdy jeszcze nie wzywano go z Bostonu pilną depeszą do samego Roberta Pinkertona, szefa nowojorskiego oddziału korporacji. Jego ojciec, wielki Allan Pinkerton, przeżył życie pełne niebezpieczeństw i przygód: ścigał szpiegów, morderców i bandytów, raz nawet ocalił życie prezydentowi Lincolnowi; stworzył i doprowadził do doskonałości imperium detektywistyczne, jakiego dotąd nie było na świecie. Największą zaś zaletą owego stróża cudzych tajemnic była umiejętność bronienia interesów klientów. Jego śmierć przed dziesięciu laty była symboliczna: Allan potknął się na ulicy, upadł i ugryzł się w język – i to tak nieszczęśliwie, że wywiązała się gangrena. Koniec najbardziej odpowiedni dla człowieka, który jak nikt inny potrafił trzymać język za zębami.

Interes odziedziczyli dwaj synowie: William stanął na czele Filii Zachodniej z siedzibą w Chicago, Robert został dyrektorem Filii Wschodniej, nowojorskiej. Bracia zatrudniali dwa tysiące etatowych agentów i kilka tysięcy „rezerwowych”, rozrzuconych nie tylko po wszystkich stanach, ale i po kluczowych miastach planety.

Kiedy Fandorin przybył do sztabu agencji, zajmującego solidny czteropiętrowy budynek na Broadwayu, natychmiast zaprowadzono go do wielkiego człowieka.

Robert Pinkerton, wąsaty mężczyzna o ciężkim, spokojnym spojrzeniu, podniósł się na powitanie wchodzącego – widoma oznaka szacunku. Mocno uścisnął Erastowi Pietrowiczowi rękę, próbując (niezbyt udatnie) przywołać na kamienną twarz uśmiech, co w ogóle było czymś niesłychanym.

Moje akcje chyba mocno poszły w górę, pomyślał Erast Pietrowicz, siadając w fotelu dla honorowych gości i przyjmując cygaro. Ze ściany, ze złotych ram, gapiło się na niego Bezsenne Oko, emblemat agencji; pod nim widniała dewiza: „Nigdy nie śpimy”.

Oczy dyrektora rzeczywiście były czerwone i podpuchnięte. Niestrawność, bezsenność, wyrzuty sumienia, niesnaski w rodzinie plus chore płuca, z przyzwyczajenia zdiagnozował Fandorin, który wcześniej widział wielkiego męża jedynie z daleka.

Powód tak pilnego wezwania mógł być tylko jeden: jakieś nowe knowania doktora Linda.

Pinkerton wszakże miał mu do powiedzenia coś innego.

– Mister Fandorin, wiem, że szef dywizji, obsługującej szczególnie ważnych klientów, proponował już panu stałą pracę, ale pan odmówił.

Erast Pietrowicz odrzekł z szacunkiem:

– Służyłem kiedyś w dużej… organizacji – nie od razu dobrał właściwe słowo. – Ale t-teraz wiem z całą pewnością, że bardziej odpowiada mi życie „wolnego strzelca”. Poza tym główną sferą moich zainteresowań jest nie kryminalistyka, ale mechanika inżynieryjna.

Dyrektor zajrzał w leżące przed nim papiery.

– Przygotowano mi dossier. Był pan brygadierem policji i otrzymywał roczne wynagrodzenie, które w dolarach wygląda tak.

Napisał na kartce sumę z trzema zerami i pokazał rozmówcy. Informacje pana Pinkertona były dokładne.

– Po pierwsze, proponuję panu tyle. – Ołówek dopisał z prawej strony jeszcze jedno zero. – Po drugie zaś, stanowisko człowieka, który nie potrafił pana skaptować. To jest, zostanie pan zwierzchnikiem jednej z czołowych dywizji – czyli generałem dywizji.

– Dzięki za pochlebną propozycję, ale nie. – Fandorin skłonił się. – Bardziej sobie cenię swobodę.

Pinkerton nie tracił czasu na przekonywanie – popatrzył badawczo na gościa, westchnął i przysunął sobie drugi arkusik, z herbem w kształcie promienistej pięcioramiennej gwiazdy.

– Szkoda. Wobec tego po prostu przekażę panu ten list. Postąpi pan, jak uzna za stosowne.

Z wyraźnym żalem dyrektor wręczył arkusik Erastowi Pietrowiczowi.

List był bardzo krótki. Fandorin przebiegł tekst oczyma, na krótko zatrzymując wzrok na zamaszystym podpisie, i spojrzał pytająco na swego gospodarza.

– Napisano tu „w pewnej delikatnej i zagadkowej sprawie”. O co konkretnie chodzi?

– Nie mam pojęcia. Ale w kopercie jest bilet kolejowy pierwszej klasy i czek na pańskie nazwisko. – Pinkerton podał gościowi oba papierki. – Moim zdaniem to niezła forsa za komfortową podróż do Cheyenne i po prostu wysłuchanie tego dżentelmena. Powiem tylko, że pułkownik Maurice Star jest jednym z najbogatszych właścicieli kopalń na Zachodzie. Może pan zażądać za swoje usługi dowolnej sumy. Do-wol-nej. Rozumie pan?

– Czemu p-poprosił o odszukanie właśnie mnie, a nie zwrócił się do pańskiej agencji?

– Sam chciałbym to wiedzieć – rzekł kwaśno dyrektor. – Rozumiem, szum w gazetach, ale wszak piszą o panu zaledwie od miesiąca, a my wydajemy kupę forsy na reklamę już od czterdziestu lat.

Nagle w oczach Pinkertona mignęła jakaś iskierka.

– Mister Fandorin, słyszałem o pańskich niezwykłych zdolnościach, ale proszę mi powiedzieć, czy był pan kiedykolwiek na naszym Zachodzie? Tam jest zupełnie inaczej niż tutaj. Człowiek z miasta nie poradzi sobie bez pomocy miejscowego specjalisty. W tamtych stronach również mamy swoich przedstawicieli, doskonale znających Zachód. Każdy z nich z chęcią panu pomoże…

– Sir, zdarzało mi się prowadzić dochodzenia i na zachodzie, i na wschodzie, i we wszystkich innych częściach świata – zapewnił rozmówcę Erast Pietrowicz.

– Niemniej proszę wziąć ten oto list polecający. Jeśli będzie panu potrzebna pomoc lub konsultacja specjalisty niech pan się zwróci do któregokolwiek z naszych oddziałów. Jako mojego dobrego znajomego obsłużą pana według taryfy ulgowej.

Przy drugiej próbie panu Pinkertonowi udało się jako tako uśmiechnąć. Odprowadził gościa aż do drzwi.

Mimo wszystko przyjemnie być gwiazdą.

Białe ubranie

Do czasu przybycia na dworzec w Cheyenne Fandorin gotów byłby się założyć, że jeśli chodzi o komunikację lądową, nie ma i być nie może środka lokomocji bardziej komfortowego niż wagon pulmanowski. Grzeczna i nienatarczywa obsługa; mięciutkie siedzenia, na noc zamieniające się w łóżka; osobna kabina toaletowa; palarnia; i wreszcie całkiem niezła restauracja. Nawet w Rosji, kraju dalekobieżnych kolei, nie spotkał się z takim luksusem.

W Cheyenne jednak, stolicy powstałego niedawno stanu Wyoming, musiał zmienić swoje wyobrażenie o tym, co to jest prawdziwy przepych na kołach.

Pułkownik Star, którego podpis widniał na liście i czeku, nie mógł powitać detektywa, gdyż zatrzymały go jakieś pilne sprawy, przysłał wszakże swojego osobistego stewarda z tysiącem przeprosin i prośbą, by mister Fandorin raczył się przesiąść do lokalnego pociągu, który dowiezie go wraz z jego pomocnikiem do Crooktown, głównego miasta hrabstwa Crook – tam właśnie mieściło się główne biuro magnata.

Przechodząc na drugi tor, Erast Pietrowicz spodziewał się ujrzeć coś w rodzaju podmiejskiego pociągu z parowozikiem o małej mocy i kilkoma drewnianymi wagonami. Pociąg Cheyenne – Crooktown w rzeczy samej okazał się właśnie taki, z jednym wyjątkiem: przed wagonami pocztowym i pasażerskim (istotnie bardzo skromnymi), zaraz za lokomotywą podczepiono coś niewyobrażalnego – lakierowane, połyskujące chromem arcydzieło kolejowego budownictwa, prawdziwy pałac na kołach. Brokatowe portierki w oknach, kryształowe latarenki, na stopniach puszysty dywan, a wzdłuż ściany pod błyszczącą złotą gwiazdą również złote litery, układające się w napis: „Maurice Star of Crooktown”.

Owo cudo wraz ze stewardem było całkowicie do dyspozycji znakomitego gościa.

– Panie, weźmy tę robotę – powiedział Masa, niosąc jedną, najlżejszą walizkę (dwiema pozostałymi zajął się usłużny steward). – Od razu widać, że ten zleceniodawca to bardzo szanowany i uprzejmy człowiek.

Znalazłszy się w środku, Japończyk upuścił walizkę, wytrzeszczył oczy i wymamrotał po rosyjsku:

– Matecko ciudowna…

Prawdę mówiąc, Erast Pietrowicz również osłupiał.

W bawialni (tak się nazywał pierwszy przedział) ściany były lustrzane, sofy pokryte wytłaczanym aksamitem, a podłoga – wzorzystym parkietem. Dalej mieściła się jadalnia, gdzie już nakryto stół, oślepiający blaskiem polerowanego srebra. Na ścianach wisiały obrazy „małych Holendrów” – jak natychmiast ocenił Fandorin okiem znawcy, oryginały.

– Kiedy rozkaże pan podawać lunch, sir? – zapytał steward.

– Rejta, rejta! [27] – jęknął z lubością Masa, który zdążył zajrzeć do przyległego przedziału. – Panie, będziesz brać kąpiel?

Pośrodku sporego pomieszczenia na marmurowym cokole stała brązowa czasza wsparta na czterech lwich łapach. Sądząc po kłębach pary, woda była gorąca, nalana całkiem niedawno.

Erast Pietrowicz tylko pokręcił głową.

– Nie, chyba p-przejrzę gazety.

Zauważył, że na stoliku w bawialni przygotowano świeżą prasę.

– No to ja się wykąpię.

Masa natychmiast jął się rozbierać. Fandorin zaś podszedł do okna i zaczął patrzeć na pasażerów, wsiadających do sąsiedniego wagonu.

Ludzie jak ludzie, nic szczególnego. A że się gapią na okna i eleganta w śnieżnobiałym ubraniu, to naturalne. Erasta Pietrowicza zdziwiły tylko dwie rzeczy: wśród podróżnych było bardzo mało kobiet, a prawie wszyscy mężczyźni mieli broń – co najmniej rewolwer w kaburze, a często strzelbę. Dziwne. W gazetach pisano, że w tych stronach nie ma już potyczek z czerwonoskórymi. Czejenowie, Siuksowie i okrutni Szoszoni dawno już zakopali topór wojenny i siedzą spokojnie w swoich rezerwatach.

Brzęknął dzwonek. Parowóz niecierpliwie zagwizdał.

No, ruszyli.

Spoglądając na żółtozielony step, który Amerykanie nazywają „preria”, Erast Pietrowicz rozmyślał nie o pułkowniku Starze i jego „zagadkowej sprawie”, lecz o postępie technicznym.

Jeszcze jakieś ćwierć wieku temu osadnicy, udający się w stronę wybrzeża Oceanu Spokojnego, przemierzali ogromne przestrzenie na wozach, cierpiąc niewyobrażalne niewygody i ryzykując utratę skalpów. I oto ciągnąca się miesiącami niebezpieczna podróż od oceanu do oceanu skróciła się do jakichś pięciu dób, które w dodatku można spędzić całkiem komfortowo, czytając książkę lub rozmyślając o wieczności. Podstawowe znaczenie postępu nie polega na wygodach, i nawet nie na bezpieczeństwie. Rozwój cywilizacji pozwala człowiekowi skoncentrować energię duchową nie na przyziemnych uciążliwościach bytu, lecz na jego najgłębszej istocie.

Trasa biegła wśród łagodnych wzgórz, porośniętych trawą, i zdawało się, że pociąg kołysze się na spokojnych falach oceanu. Potem daleko na horyzoncie wzbiły się zielone bałwany gór, jakby z przeciwka nadciągało gigantyczne tsunami. Gdzieś tam, u podnóża tych gór, leżało Crooktown.

Erast Pietrowicz, zanim zasiadł do czytania prasy, zajrzał do łazienki, żeby sprawdzić, jak się ma Masa.

Masa miał się wspaniale. Przez otwarte okna zawiewał świeży wietrzyk, steward dolewał aromatycznej herbaty, a Japończyk, rozkosznie rozwalony w wannie, ryczał na całe gardło swoją ulubioną pieśń o samuraju pijanicy z klanu Kuroda.

W bawialni Fandorin na chwilę przystanął przed lustrem. Zaiste, biały garnitur był wart swojej ceny. Mister Lanzetti, krawiec z Cambridge Street, miał przed sobą wielką przyszłość.

* * *

Na pierwszej stronie „New York Timesa” pisano o strasznym pożarze w stanie Minnesota. W tym kraju wszystko było gigantyczne, przechodzące imaginację. Erast Pietrowicz spróbował wyobrazić sobie ognistą trąbę powietrzną, wysoką na cztery mile i szeroką na dwadzieścia, mknącą z prędkością wiatru. Pięć miast spłonęło do cna. W miasteczku Hinckley zginęli wszyscy, którzy nie wpadli na pomysł, by ratować się, wskakując do studni lub do rzeki. Dzielny maszynista, ryzykując, że spłonie żywcem, wjechał pociągiem do płonącego Skank Lake i wywiózł z istnego piekła trzysta osób.

Na stronie poświęconej wiadomościom z zagranicy sporo pisano o Rosji – jak zwykle nic przyjemnego.

W polskich guberniach szaleje epidemia cholery.

W Liwadii umiera cesarz, dłużej niż miesiąc nie pociągnie. Po nim zasiądzie na tronie „Kronprinz” Mikołaj, o którym wszyscy mówią, że jest zbyt młody i niedoświadczony. Car obiecał, że do trzydziestki nauczy syna, jak być cesarzem, a zatem Mikołaj jest niedoukiem, ma zaledwie dwadzieścia sześć lat.

Rosyjski anarchista Ungern-Sternberg, którego poszukuje policja kilku krajów europejskich za podkładanie ładunków wybuchowych w miejscach pełnych ludzi, wcale nie jest rewolucjonistą, lecz prowokatorem i agentem rosyjskiej tajnej policji. Jego celem jest wywołanie na kontynencie antyrewolucyjnej histerii, aby mocarstwa wydawały rosyjskiej prokuraturze emigrantów wedle uproszczonej procedury.

Najbardziej rozstroiła Fandorina wiadomość z Dalekiego Wschodu. Rosja postanowiła się wmieszać w konflikt japońsko-chiński i wysyła do Port Arthur dwa pancerniki, aby nie wpuścić do tego ważnego strategicznie miejsca wojowników mikada. Ach, jakich szkód narobią petersburscy mądrale! Nie wiedzą, w co się pakują…

Rozległ się głośny trzask, jakby pękł słoik albo butelka.

Na gazetę na kolanach Fandorina posypały się odłamki szkła.

Huk, łoskot, przeraźliwy dźwięk gwizdka parowozu – i to wszystko jednocześnie.

Erast Pietrowicz podniósł oczy i zobaczył w oknie, dokładnie pośrodku szyby dziurkę, od której promieniście rozchodziły się pęknięcia.

Obok natychmiast pojawiła się druga, trzecia, i szyba z brzękiem wypadła z ram na podłogę.

Strzałów nie było słychać – wszystkie dźwięki zagłuszał ryk parowozu.

Fandorin zerwał się i rzucił do okna.

Zobaczył, że wzdłuż pociągu pędzą jacyś jeźdźcy w kapeluszach, z czarnymi twarzami, i strzelają do wagonu z karabinów.

Poczuwszy na policzku jakby muśnięcie ognistego palca – kula przeleciała o jakieś pół cala – Erast Pietrowicz rzucił się na dywan.

Przez głowę przelatywały mu urywki myśli.

Co za licho? Co to za jedni? Czego chcą? Jeżeli to Indianie, to dlaczego są w kapeluszach? A poza tym Indianie są czerwonoskórzy, a twarze tych jeźdźców są czarne! Murzyni czy co?

Przetoczył się po podłodze do sąsiedniego okna, jeszcze całego, i wyjrzał.

To nie żadni Murzyni. Po prostu dolną połowę twarzy mają zakrytą czarnymi chustami.

Bandyci kolejowi, ot co. Często piszą o nich w gazetach. Zatrzymują skład, obrabowują pasażerów, wysadzają dynamitem wagon pocztowy, umykają w prerię – i szukaj wiatru w polu.

Konni – było ich co najmniej tuzin – już się zrównali z wagonem. Galopowali szybciej niż pociąg, a przeklęty parowóz jak na złość zaczął zwalniać.

Na czele, wyprzedziwszy pozostałych, pędził człowiek na rosłym białym koniu. Widząc w oknie pasażera, bandyta strzelił z karabinu – Fandorin ledwie zdążył odskoczyć.

Kule rozbijały wszystko wokół: z brzękiem pękały lustra, na stoliku rozleciał się chiński wazon, pisnęła żałośnie sprężyna sofy.

Przemieszczając się to skokami, to czołganiem, Fandorin przedostał się do jadalni. Szalała tam istna orgia zniszczenia. Wprost pod nogi runął Erastowi Pietrowiczowi zestrzelony z gwoździa obraz. Stół był zasypany skorupami naczyń, z przestrzelonego czajnika, plując parą, wyciekała woda.

Jeszcze jeden sus i Fandorin znalazł się w łazience, skąd dobiegały dziwne dźwięki, przypominające nieco cerkiewne dzwony: bang! bang!

Na podłodze leżał z rozrzuconymi rękami martwy steward. Na jego wykrochmalonym gorsie czerwieniały bryzgi krwi.

Japończyka nie było widać.

– Masa! – krzyknął z przerażeniem Fandorin. – Żyjesz?

– Tu jestem, panie.

Znad brzegu wanny wychyliła się ostrzyżona na jeża głowa i natychmiast znów się schowała, jako że w brąz trafiła kolejna kula: bang!

– Gdzie schowałeś sakwojaż? Tam jest mój rewolwer!

Ale jaki pożytek z herstala w takiej sytuacji? Za daleko, żeby dobrze wycelować, a zresztą jak tu w ogóle celować, kiedy tak trzęsie?

A pociąg, zamiast dodać pary i oderwać się od ścigających, jechał coraz wolniej.

Jadący na czele konny pogroził maszyniście pięścią, parowóz w odpowiedzi lękliwie zgrzytnął hamulcami.

– O nie, dosyć tego – zamruczał Fandorin, krzywiąc się na wizg kuli, która zrykoszetowała od wanny. – Masa, postaraj się o prawdziwą broń! W wagonie pasażerskim są karabiny.

Japończyk wyskoczył lekko z brązowej wanny, obryzgując pana wodą, i poczłapał do jadalni, okrągły i sprężysty jak piłka.

Fandorin zaś rzucił się w przeciwnym kierunku, do lokomotywy.

Przy wyjściu z wagonu w szyję wbiła mu się mahoniowa drzazga z podziurawionych drzwi. Erast Pietrowicz wyrwał ją i z irytacją dotykając poplamionego krwią kołnierzyka, zmierzył okiem odległość do kabiny maszynisty.

Należało pokonać zasypany węglem tender – niecałe dziesięć jardów. Ale w ubraniu od Lanzettiego po węglu!

Kres tym wahaniom położyła kolejna kula, rozbijając w drzazgi latarnię nad głową dandysa. Jeździec na białym koniu strzelał doń z winchestera, gnając galopem tuż przy nasypie.

Erast Pietrowicz dał szczupaka w węglowy miał. Żelazne boki węglarki stanowiły świetną osłonę.

Odgniatając łokcie i kolana o bryłki antracytu, Fandorin w pół minuty dotarł do kabiny i klnąc, z łoskotem zeskoczył na żeliwną podłogę za plecami maszynisty i palacza.

Ci wrzasnęli przerażeni i zgodnie podnieśli ręce do góry.

– Niech pan nie strzela! – krzyknął załamującym się głosem usmolony palacz. – My hamujemy, ale to tak szybko nie idzie!

– Ja ci zahamuję! – warknął Erast Pietrowicz, sam podobny do palacza. – Dodać pary!

Zobaczył na biodrze maszynisty kaburę i wyrwał z niej pistolet – na szczęście z długą lufą.

Palacz jak automat zaczął wrzucać węgiel do paleniska, maszynista całym ciałem naparł na dźwignię i pociąg, niczym koń, który się potknął, ale utrzymał na nogach, wyrwał do przodu.

Fandorin wychylił się na zewnątrz i zaczął celować do najbliższego bandyty. Ten schylił się i ukrył za szyją konia. Strzał – pudło. Jeszcze jeden – znów niecelnie. Że też tak trzęsie!

Erast Pietrowicz chwycił kolbę oburącz.

* * *

Szarpnąwszy drzwi i znalazłszy się w środku, Masa zobaczył, że wszyscy leżą na podłodze, zasłaniając głowy rękami. Nikt nawet nie próbuje się ostrzeliwać. To dlatego bandyci tutaj nie strzelali – w każdym razie wszystkie szyby były całe.

Za to pasażerowie wrzeszczeli tak, jakby ich podziurawiono kulkami i teraz chciano dobić.

Masa niezbyt dobrze znał język Amerykanów – ludzie w tym kraju mówili, jakby usta mieli wiecznie zapchane kaszą ale słowa „Black Scarfs! Black Scarfs!” [28] zrozumiał, powtarzano je bowiem na wszelkie sposoby.

Jakaś kobieta (stara i brzydka), spojrzawszy na gołego Masę, krzyknęła: „Injuns!”‘.

A to głupia, nie umie odróżnić Indianina od Japończyka. Ale kamerdyner Fandorina nie miał teraz czasu na głupstwa.

Zobaczył w ręku wbitego pod ławkę pasażera winchester i szarpnął broń ku sobie.

– Przepraszam. Potrzebne.

Człowiek z całej siły wczepił się w karabin.

– Don’t! Please! They’ll kill us all!

Twarz biała jak papier, ręce się trzęsą. Masa musiał mu parę razy przyłożyć i dopiero wtedy oddał karabin.

Drugą strzelbę (dobry remington solidnego kalibru) Japończyk znalazł na półce bagażowej; obok leżała ładownica.

Tak uzbrojony, Masa wyskoczył na pomost między wagonami i wystrzelił jednocześnie z obu rąk. To był błąd. Po pierwsze, w nikogo nie trafił, po drugie, odrzut omal nie strącił go pod nasyp.

Wobec tego odłożył ciężkiego remingtona, zmusił się, by nie myśleć o świszczących wokół kulach, i przyłożył do oka winchester. Najważniejsze to stopić się z wagonem w jedną całość, poczuć się częścią pociągu.

Powiódł lufą za jeźdźcem, jak podczas polowania na kaczki. Delikatnie nacisnął spust.

Bardzo dobry strzał – koń pogalopował dalej, a człowiek w czarnej chuście potoczył się w trawę.

Warto by teraz wypróbować remingtona.

Pociąg szarpnął i przyśpieszył. Jeźdźcy najpierw jakby zastygli w miejscu, potem zaś zaczęli powoli zostawać w tyle. Wygodnie było celować.

Ba-bach!

Ależ odrzut! Za to bandyta runął na ziemię razem z koniem. Co to znaczy strzelać z pięćdziesiątki!

Japończyk upatrzył sobie człowieka na białym koniu i tu nieco się pośpieszył – tylko strącił mu kapelusz.

A więcej strzelać nie miał już okazji.

Jeździec bez kapelusza ściągnął wodze, podnosząc swego siwka na tylne nogi, krzyknął coś, zamachał ręką i wszyscy pozostali jednocześnie zawrócili wierzchowce. Rozpędzony pociąg momentalnie pozostawił bandę za sobą.

* * *

– Krwawe piekło! – Palacz wzdrygnął się, wyjął z kieszeni butelkę i pociągnął z niej chciwie. – Nie wierzę własnym oczom… Odczepili się!

Maszynista wychylił się lękliwie, wyjrzał zza ramienia Fandorina.

– Ma pan zbitą m-muszkę. – Erast Pietrowicz oddał mu colta, niezadowolony, że chybił. – Kim byli ci ludzie?

– Banda Czarnych Chust. W zeszłym miesiącu obrabowali pociąg kurierski „United Transcontinental”. Zabili pocztyliona i zabrali worek ze srebrem. Mówią o nich, że nigdy nie odsłaniają twarzy. Nawet sami przed sobą.

W głosie maszynisty słychać było strach i zachwyt.

– Jeśli to prawda, to są pewnie bardzo m-młodzi. Chcą się wydać interesujący. – Fandorin wzruszył ramionami. – Cały czas w chuście – to musi być bardzo męczące.

– No i co z tego, że młodzi! Billy Kid przeżył tylko dwadzieścia lat, a zdążył wykończyć dwudziestu ludzi. Wielki Jesse James stoczył pierwszą bitwę, kiedy miał zaledwie siedemnaście. – Maszynista wziął od palacza butelkę i też się napił. – Fuj, co to za świństwo! Młodzi bandyci są najbardziej niebezpieczni. Nie myślą. Śmierć mają za nic. Cudzą czy własną.

– Nie o to chodzi, szefie – zaoponował palacz. – To wszystko przez historie z fotografią. Wielcy rabusie Sundance Kid i Butch Cassidy z kumplami zrobili sobie w atelier pamiątkowe zdjęcie i teraz na podstawie tej fotografii szukają ich wszyscy szeryfowie i pinkertonowcy stanu Wyoming. To lekcja dla businessmanów ze szlaku: nie pokazuj gęby, a dłużej pożyjesz.

Tory skręciły ostro, omijając wzgórze, i ukazał się cały niedługi skład. Z pomostu między salonką a wagonem pasażerskim wychylił się nagi Masa i pomachał ręką.

– N-niesamowite – wymamrotał Erast Pietrowicz.

– Że żyjemy? Co to, to prawda. Proszę, sir, niech pan sobie chlapnie.

Palacz podawał mu swoją butelkę. Nie wypadało urazić człowieka, chociaż z flaszki zalatywało ordynarną siwuchą.

Fandorin udał, że pije, wciąż nie spuszczając wzroku z wa-gonów.

Pasażerski i pocztowy były absolutnie całe, ani jednego śladu po kuli. Za to cud-wagon przypominał złote sitko do herbaty – był cały w dziurkach.

Pułkownik Star

Fandorin dojechał na lokomotywie do samego Crooktown. Nie miał ochoty wracać do postrzelanego wagonu, w którym leżał na podłodze trup nieszczęsnego stewarda. Poza tym rozmowa z załogą parowozu wzbogaciła go o pewne pożyteczne informacje.

Dowiedział się, że Crooktown to ostatni bastion cywilizacji, nazwany na cześć pogromcy Indian, wielkiego generała Crooka. Tam kończy się linia kolejowa, dalej są tylko góry, a u ich podnóża rozrzucone miasteczka, w których nie ma ani prawa, ani porządku, a mieszkańcy są niewiele lepsi od czerwonoskórych dzikusów. Normalni ludzie bez jakiejś wyjątkowej konieczności się w te strony nie zapuszczają.

O potencjalnym kliencie Erasta Piętrowicza, Maurisie Starze, kolejarze mówili z szacunkiem. Jest to człowiek niesłychanie bogaty, zatrudnia tysiące ludzi, i wszyscy są zadowoleni – dobrze karmi, dobrze płaci. Prawdziwy dżentelmen. Gdyby chciał, zostałby gubernatorem, ale nie chce, bo wciąż jest w rozjazdach: w Black Hills ma kopalnie węgla i złota, w Górach Skalistych wydobywa srebro.

Przy tej rozmowie reszta drogi przeleciała niepostrzeżenie. Raz zajrzał Masa, nadal jak go Pan Bóg stworzył – żeby nie pobrudzić ubrania węglem. Przyniósł butelkę wina i wspaniałą szynkę, z boku trochę zachlapaną krwią zabitego stewarda. Erast Pietrowicz nie skorzystał z tego poczęstunku, a kolejarze, nie przejmując się zbytnio, odkroili brzeg nożem i resztę z apetytem zjedli.

Wreszcie z przodu ukazała się ogromna tablica z dumnym napisem: NAJWIĘKSZA STOLICA HRABSTWA W WYOMING. 2132 MIESZKAŃCÓW, a za nią domy i stacja.

Na peronie stał gęsty tłum – zapewne cała ludność „największej stolicy”. Strażnik z wagonu pocztowego wysłał z przystanku telegram o bandzie i mieszkańcy Crooktown wylegli na stację, by popatrzeć na ocalały pociąg.

– Witają nas jak bohaterów. – Maszynista wyprostował się, naciągnął na kombinezon surdut, wypuścił z kieszeni dewizkę od zegarka.

Palacz nie miał się w co przebrać – po prostu podkręcił wąsa i zsunął na bakier wyszmelcowany kapelusz.

– Przybył sam pan Star. Niech sobie popatrzy, jak Czarne Chusty przyozdobiły mu wagon. Nie, nie, patrzy pan na burmistrza, a pułkownik to ten, co stoi z dala od wszystkich, widzi pan?

Wokół człowieka, którego wskazywał palacz swoim czarnym palcem, istotnie wytworzyła się pełna szacunku pustka, której ten zdawał się nie dostrzegać.

Wysoki, chudy, z siwą kozią bródką, mister Star wyglądał całkiem jak „Wuj Sam” z plakatu, tyle że w okularach. Skrzyżowawszy na piersi długie ręce, oglądał w skupieniu zmasakrowany wagon i nawet nie spojrzał na Fandorina. Zupełnie zrozumiałe. Komu przyszłoby do głowy, że usmolone czupiradło, sterczące na stopniu lokomotywy, jest sławnym detektywem z Bostonu?

Natomiast Masa, który zstąpił na peron z królewskim dostojeństwem, zdążył się i umyć, i przebrać. Miał na sobie piaskowy garnitur w kratę, słomkowy kapelusz, białe getry, a w ręku trzymał laseczkę swego pana.

Pułkownik z uprzejmym uśmiechem ruszył mu naprzeciw, nagle jednak zatrzymał się i poprawił okulary – nie spodziewał się, że „mister Fandorin” okaże się Azjatą.

Erast Pietrowicz pośpieszył wyjaśnić nieporozumienie, podchodząc i przedstawiając się.

– I beg yor p-pardon for this attire – dodał z zażenowanym śmiechem. – You can see for yourself, that the final leg of my journey was not exactly a picnic [29].

Star odwrócił się do umorusanego Fandorina i nagle przemówił najczystszą ruszczyzną:

– Święci pańscy! Jak pan wygląda! Przepraszam, nie znam pańskiego patronimiku.

– Pietrowicz, Erast Pietrowicz – odrzekł Fandorin po sekundzie zaskoczenia. – Zapewne długo mieszkał pan w Rosji?

Pułkownik zaśmiał się.

– Jestem Rosjaninem. Nazwisko „Maurice Star” przybrałem dopiero w Stanach. W tym kraju człowiek nie może się nazywać Mavrikyi Christophorovich Starovozdvizhenskyi. Zanim się przedstawi, już go oskubią, a może i zastrzelą. Tu się nie gada po próżnicy.

Zrobił kilka szybkich kroków do przodu, obrzucił skład ostrym, w mig chwytającym wszystko spojrzeniem.

– Widzę, że telegram nie był dokładny. Bandyci napadli nie tyle na pociąg, ile na mój wagon. Myśleli pewnie, że to ja w nim jadę. Przypuszczam, że okup za samego siebie kosztowałby mnie bardzo okrągłą sumkę… – Mawrikij Christoforowicz Starowozdwiżeński z ubolewaniem położył dłoń na sercu. – Przepraszam. Przeze mnie omal nie stracił pan życia. Uwzględnię pańskie straty przy rozliczeniu.

Fandorin chciał powiedzieć, że bezpowrotnie stracone ubranie kosztowało dziewięćdziesiąt dziewięć dolarów, ale teraz zabrzmiałoby to niezręcznie – z wagonu wynoszono właśnie biednego stewarda.

– Szkoda Stanforda. – Pułkownik zdjął cylinder. – Troje dzieci… Oczywiście zatroszczę się o nie, ale pieniądze nie zastąpią ojca…

Nastroje tego pana zmieniały się wszakże bardzo szybko. Dopiero co omal nie uronił łzy, a w następnej sekundzie już z ciekawością przyglądał się Masie.

– A to zapewne pański pomocnik? Czytałem o panu w gazetach, łaskawco. Rozumie pan po rosyjsku?

Uścisnął kamerdynerowi rękę. Ten z powagą uchylił kapelusza i ukłonił się.

– No dobrze, panowie. Chodźmy. Bryczka czeka.

Widać było, że dawny Mawrikij Starowozdwiżeński rzeczywiście nie zwykł gadać po próżnicy.

* * *

– Chciał pan wynająć właśnie mnie, ponieważ też jestem Rosjaninem? – zapytał Erast Pietrowicz, kiedy odjechali od stacji.

– Nie chodzi o mnie. – Mawrikij Christoforowicz powoził bryczką sam, i to bardzo zręcznie. – Ja nie zwracam uwagi na narodowość, byle człowiek dobrze znał swoją robotę. Ale mieszkańcy Dream Valley to co innego. Do Amerykanów odnoszą się nieufnie. Uwierzą tylko swojemu ziomkowi, rdzennemu Ruskiemu. Ale o Dream Valley opowiem panu trochę później. Teraz pojedziemy do mnie. Pogadamy, kiedy będzie się pan myć i przebierać. O sobie może pan nie mówić. Wiem wszystko – dzięki gazetom. Za pańskim pozwoleniem, powiem kilka słów o swojej skromnej osobie. Żeby pan zrozumiał moje motywy.

Po drodze Star opowiedział o sobie. Krótko, ale jasno.

Zaczął od nieoczekiwanego pytania:

– Czytał pan Czernyszewskiego [30]? Powieść Co robić?

– Tak. Jeszcze w g-gimnazjum.

– A ja pierwszy raz dopiero tutaj, w Ameryce. I byłem zdumiony – całkiem jakby napisano to o mnie. Pamięta pan, jak Łopuchow wyjechał do Ameryki? A o „rozumnym egoiście”? Sam doszedłem do tego sformułowania jeszcze jako student. Że będzie mi się dobrze żyło na świecie dopiero wtedy, kiedy dokoła nie będzie biednych i nieszczęśliwych. I że to jest potrzebne nie im, ale mnie samemu. Dla moralnego komfortu. Inaczej każdy kęs stawałby mi kością w gardle, żebym nie wiem jak grubo smarował go masłem. – Pułkownik uśmiechnął się. – Byłem wspaniałym młodzieńcem, tylko miałem zbyt silne ciągoty do arytmetyki. Marzyłem o tym, żeby wszystkich ludzi umieścić w jednym równaniu, dopasować do formuły „wolność – równość – braterstwo”. Chciałem całe swoje życie poświęcić walce z pańszczyzną. Ale ojczulek car wyzwolił chłopów bez mojego udziału. Wtedy wyruszyłem do Ameryki, walczyć o wyzwolenie czarnoskórych niewolników. Proszę się nie śmiać – rzekł, chociaż Fandorin ani myślał się śmiać. – Miałem dwadzieścia lat. Za najwybitniejsze dzieło uważałem w tamtych latach Chatę wuja Toma, zalewałem się nad nią łzami.

Prychnięciem skwitował swój dawny idealizm i Erast Pietrowicz skorzystał z tej pauzy, by zapytać:

– A d-dlaczego nazywają pana pułkownikiem?

– Trzeba panu wiedzieć, że w czasie wojny między Północą a Południem ochotnikom nadawano tymczasowe stopnie, tak zwane brewetowe [31]. Żołnierzy było wielu, a oficerów kadrowych mało. No i dosłużyłem się brewetowego pułkownika. Głupi byłem, śmiały. W wieku dwudziestu lat rzadko kto obawia się śmierci.

Tę myśl Erast Pietrowicz słyszał już dziś drugi raz.

– A teraz się pan boi?

– Boję się – przyznał bez wahania Star. – Tyle rzeczy chciałbym jeszcze zrobić, żal byłoby umierać.

Fandorinowi nasunęło się jeszcze jedno pytanie:

– O formule „wolność – równość – braterstwo” wspomniał pan z ironią. Rozczarowała pana?

– Niestety. To wielka iluzja. Nie ma ani wolności, ani braterstwa, ani równości. Niechże pan sam powie. Człowiek odpowiedzialny nie może być wolny od obowiązku i zobowiązań, a ludzie nieodpowiedzialni są nic niewarci. Zgadza się pan? Teraz co do braterstwa. Kiedy wszyscy ludzie są ci braćmi – to znaczy, że nikt nie jest ci bratem. Bliskich i kochanych nie może być wielu. W równość też nie wierzę. Ludzie nie są równi i nigdy żaden z nich nie zastąpi innego. To naukowo stwierdzony fakt. I Bogu dzięki, że nie ma żadnej równości. Są ludzie silni, którym się wiedzie, tacy jak pan czy ja. – Pułkownik uśmiechnął się życzliwie. – Od takich ludzi wymaga się więcej. Powinni dawać z siebie wszystko i pomagać słabym, ale nie czynić z nich pasożytów, nie upokarzać resztkami z pańskiego stołu.

– I jak, udaje się to panu? Z pańskimi kopalniami i odkrywkami?

Star jakby nie usłyszał sarkazmu. Zastanowił się chwilę, po czym kiwnął głową.

– Chyba się udaje. Dla „rozumnego egoisty” Ameryka to wspaniały kraj. Roboty huk, nie mniej niż u nas w Rosji, ale władza nie wtyka przedsiębiorcom kija w szprychy. Szczególnie dobrze pracuje się u nas, na Zachodzie. To najlepsze miejsce na ziemi dla silnych i szczęściarzy. Weźmy choćby mnie. Pracuje u mnie pięć tysięcy ludzi. Czy jestem kapitalistą? Tak. Wyzyskiwaczem? Nie. Dwadzieścia procent zysków wydaję na rozbudowę produkcji, dziesięć na własne potrzeby; to uczciwe. A cała reszta idzie na pensje i poprawę warunków życia moich pracowników. U mnie każdy otrzymuje tyle, ile warta jest jego praca, według zasług. Można by zatem powiedzieć, że urzeczywistniłem w swoich przedsiębiorstwach podstawową zasadę socjalizmu.

Mawrikij Christoforowicz wybuchnął śmiechem, zaczepnie błyskając szkłami, a Fandorin skorygował swe pierwsze wrażenie: ten człowiek przypomina nie „Wuja Sama”, ale posiwiałego Czernyszewskiego – bródka, binokle, ironiczne skrzywienie wąskich warg.

– A oto mój dom – oznajmił pułkownik, kierując bryczkę do bramy, za którą zieleniła się gęstwa jeszcze nietkniętych jesienią drzew.

Po cud-wagonie Erast Pietrowicz spodziewał się zobaczyć coś monumentalnego – jakiś gigantyczny nuworyszowski pałac, ale dom magnata okazał się raczej niewielki.

– Jestem jak Piotr I – rzekł z uśmiechem Star, pochwyciwszy zdziwione spojrzenie gościa. – Nie uznaję zbytku w życiu prywatnym. To jest mój Monplaisir [32], tu mi dobrze.

– Nie uznaje pan zbytku? A wagon?

– To dla zamydlenia oczu. Jak człowiek przyjeżdża czymś takim do Waszyngtonu, Nowego Jorku czy Chicago, od razu widać, że przybył nie byle kto. Ale nie widział pan jeszcze mojej karety. To jest dopiero coś. Potem ją panu pokażę, a teraz – zapraszam.

Dom był wprawdzie skromnie umeblowany, ale bardzo praktycznie rozplanowany i wyposażony we wszystkie nowoczesne wygody. Elektryczność, telefon i aparat telegraficzny nie zdziwiły Fandorina, ale w łazience był prawdziwy prysznic z gorącą wodą. Na Dzikim Zachodzie!

Kiedy gość zmywał z siebie węglowy pył, a potem robił toaletę i przebierał się w świeże ubranie, gospodarz towarzyszył mu w łazience, tak że rozmowa ani na chwilę nie milkła.

– Jak pan już zapewne zauważył, nie lubię tracić czasu, toteż chciałbym od razu przejść do rzeczy – powiedział Star, siadając na taborecie obok umywalki. – Mam nadzieję, że nie jest pan wstydliwy?

I opowiedział następującą historię.

O trzydzieści mil od stolicy hrabstwa rozpościera się górska dolina Dream Valley. Już ćwierć wieku zamieszkuje ją rosyjska wspólnota. W idealistycznych latach sześćdziesiątych duża grupa fantastów płci obojga wyruszyła do Nowego Świata, by budować ziemski raj wedle zaleceń Czernyszewskiego i Fouriera. Młodzi ludzie woleliby wprawdzie stworzyć swój falanster w ojczyźnie, ale to było niebezpieczne. Nad ich bożyszczem Czernyszewskim unosił się już cień Twierdzy Pietropawłowskiej, gorące głowy wśród nihilistów zaczynały przebąkiwać o zabiciu tyrana. Przyszli członkowie komuny zaś uważali się nie za burzycieli, lecz za budowniczych, i święcie wierzyli w niesprzeciwianie się Złu siłą.

– Nawiasem mówiąc, dobrze zrobili, że wyjechali – zauważył Mawrikij Christoforowicz. – Po zamachu Karakozowa [33] zesłano by ich wszystkich, żeby „budowali w pokoju” syberyjską katorgę.

Początkowo osadników było dwadzieścioro: czternastu mężczyzn i sześć dziewcząt. Chcieli założyć komórkę nowego społeczeństwa, opartego na uczciwej i zdrowej pracy. Bez wyzysku, bez rodzinnego niewolnictwa. Wszystko wspólne: ziemia, bydło, narzędzia pracy, dzieci. Z własności osobistej tylko odzież, obuwie i przybory toaletowe.

Na przewodniczącego wybrali niejakiego Kuźmę Łukowa. On jeden spośród miejskiej młodzieży znał się na rolnictwie, jako że był synem młynarza i studentem Pietrowskiej Akademii Rolniczej.

Marzyciele mieli trochę pieniędzy – niektórzy z nich pochodzili z dobrych rodzin. Osadnicy spokojnie mogli kupić kawałek żyznej ziemi gdzieś na zagospodarowanym Wschodzie, ale posiadanie własności ziemskiej kłóciło się z ich poglądami, toteż młodzi ludzie wyruszyli na Dziki Zachód, do Montany, gdzie ziemia była bezpańska.

– Najdziwniejsze w tym wszystkim jest to, że nie wykończyli ich czerwonoskórzy. Przecież ci idioci nie mieli nawet broni. – Pułkownik komicznie podrapał się po bródce. – Wytłumaczenie może być tylko jedno: Siuksowie uważają, że krzywdzenie słabych na umyśle jest w złym tonie.

Świeżo upieczeni farmerzy byli niedoświadczeni i co się zowie nierozgarnięci, ale pracowici, a ziemia, która nigdy nie widziała pługa, żyzna. Wszystko zaczynało się już nieźle układać, kiedy nadeszło nieszczęście. Jakiś kombinator bez sumienia, wykorzystując beztroskę mieszkańców komuny, zapisał uprawne pola na siebie – wszak w świetle prawa pozostawały niczyje. Wyznawcy Czernyszewskiego musieli odejść, zostawiając budynki i niezebrane plony. Ich sytuacja była rozpaczliwa. I tu z pomocą rodakom przyszedł Mawrikij Christoforowicz, który w tym czasie miał już pewne sukcesy na niwie przedsiębiorczości.

– Budowałem niedaleko ich komuny linię kolejową. No i pomogłem niedojdom urządzić się w Dream Valley. Pomyślałem sobie: miejsce spokojne, ciche, na uboczu, nikt ich tu nie ruszy. Raj dla rolnika. W tamtych latach właściciel chętnie sprzedałby całą dolinę za grosze, ale przecież nasi mądrale nie uznawali własności! – Star beznadziejnie machnął ręką. – No więc wzięli pół doliny w długoterminową dzierżawę. Zadomowili się, zagospodarowali. Nazwali swoją komunę „Promień Światła” [34]. Z Rosji zaczęli do nich ściągać podobni im nawiedzeni. Wszystko szło dobrze – oczywista, nie bez mojej pomocy. Racjonalnego raju, jaki się marzył Nikołajowi Gawriłowiczowi Czernyszewskiemu, nie stworzyli, ale za to równości i braterstwa mają aż zanadto. Pieniądze wewnątrz komuny nie istnieją w ogóle. Przewodniczący jest jedynym człowiekiem, który z rzadka opuszcza dolinę. Wywozi produkty, sprzedaje, a za uzyskane pieniądze kupuje wszystko, co niezbędne dla farmy. Pracują wszyscy jednakowo. Ten, któremu praca wychodzi lepiej, zostaje specjalnie uhonorowany: jego nazwisko ogłasza się uroczyście na wspólnym zebraniu. Żadne inne wynagrodzenie nie jest przewidziane, jedynie podziw towarzyszy.

– Sądząc z pańskiego uśmiechu i żartobliwego tonu, nie wszystko w życiu k-komuny jest takie idealne – zauważył Fandorin. Patrzył na opowiadającego w lustrze, a sługa golił go zręcznie ostrym japońskim nożem.

– Widzi pan, okazało się, że stosunki pieniężne o wiele łatwiej wyrugować niż męsko-damskie. Kto by pomyślał? – Star przybrał prostodusznie zdumioną minę. – Idea koegzystencji bezrodzinnej przyniosła dość dziwne plony. Początkowo kobiety jako równoprawni towarzysze też chciały uprawiać rolę. Ale miały mniej siły, za słabe rączki. Trzeba było zatem zrewidować system. Kobiety otrzymały status „prowadzących dom”. Mężczyźni mieszkają wszyscy razem, w bursie, a panie otrzymały po domu, w których są gospodyniami, same je urządzają i gotują jedzenie. Pracownicy mają wolny wybór, w którym domu się stołować i wypoczywać. Im więcej mężczyzn bywa u jakiejś gospodyni, tym większy dla niej honor i poważanie. System nie zakładał oczywiście żadnej frywolności. Ale życie jest życiem. Bardzo szybko zamiast zdrowej rywalizacji między kobietami wytworzyło się współzawodnictwo całkiem innego rodzaju. Zresztą i mężczyźni wybierali gospodynie, kierując się nie tylko potrzebami żołądka… Wszyscy przecież byli młodzi, a komuna to nie klasztor. Krótko mówiąc, po jakimś czasie „Promień Światła” stał się czymś w rodzaju królestwa pszczół. Każdy ul, to jest dom, ma własną królową, a wokół niej kilku dochodzących małżonków. Kobiet w dolinie zawsze było mniej niż mężczyzn.

Masa, który dotychczas nie zdradzał zainteresowania opowieścią, nadstawił uszu.

– Cekawe – powiedział, znieruchomiawszy z namydlonym pędzlem w dłoni. – I wsyscy zacęri się zabijać?

– O dziwo, nie. Wszak to ludzie świadomi, postępowi. Sami Lebieziatnikowowie, jeśli pamięta pan tę postać ze Zbrodni i kary. Zazdrość i monogamia są w komunie surowo zabronione jako zjawiska społecznie szkodliwe. Para, która nie chce się dzielić swoją miłością z towarzyszami, zostaje usunięta z komuny i musi na zawsze opuścić dolinę. Dzieci wychowuje się wspólnie. Znana jest matka dziecka, a wszystkich mężczyzn uważa się za jego ojców lub braci, w zależności od wieku.

Co się dzieje, kiedy dzieci dorastają? – zapytał Erast Pietrowicz. – Nie chcą się wyrwać w szeroki świat z tego… k-kolektywu?

– Niektórzy chcą. Ale bardzo szybko prawie wszyscy wracają. W szerokim świecie jest samotnie i strach tam żyć, jeśli się przywykło do życia wśród swoich.

– A ilu mieszkańców liczy k-komuna?

– Pięćdziesięcioro dorosłych i ze dwadzieścioro dzieci. Chociaż ci dorośli to też dzieci. Niepraktyczne, niezdolne o siebie walczyć. Zwróciłem się do pana, ponieważ „Promień Światła” potrzebuje obrońcy. Mieszkańców komuny terroryzują bandyci. Ta sama szajka, która próbowała porwać pociąg – Czarne Chusty. Banda pojawiła się niedawno, nikt nie wie o niej nic bliższego. Jakiś czas temu obrabowali wagon pocztowy. A dziś znowu napadli na pociąg. Przypuszczalnie mają kryjówkę w Dream Valley, ale nie jest to pewne.

Erast Pietrowicz zadarł brodę, by ułatwić Masie zawiązanie krawata.

– Nie rozumiem. Do czego potrzebny panu detektyw? Czemu nie zwróci się pan po prostu do policji?

– To nie Boston czy Nowy Jork. Policji jako takiej nie ma. W sąsiadującym z doliną miasteczku Splitstone jest szeryf, ale ten nie potrafi zaprowadzić porządku nawet na własnym terenie. W hrabstwie Crook jest szeryf federalny, ale i on nic nie zrobi, póki nie będzie miał dowodów.

– Dowodów na co?

– Że banda rzeczywiście ulokowała się w Dream Valley. I tu jest pewien szkopuł. – Star skrzywił się z irytacją i strzelił długimi palcami. – Nikt nie wierzy, że Czarne Chusty ukrywają się w dolinie. Rosjanie nie cieszą się zaufaniem władz, uważa się ich tu za bezbożników i podejrzanych oryginałów. Sytuacja w samej rzeczy jest dziwaczna. Musi pan bowiem wiedzieć, że w Dream Valley mieszkają też inni dzierżawcy, wspólnota mormonów. Ci nie tylko nie widzieli tam bandytów, ale utrzymują, że żadnych Czarnych Chust w dolinie być nie może.

– A duża ta dolina?

– O to właśnie chodzi, że mała. Szerokości trzech, czterech mil. Więc ktoś tu kłamie – albo Rosjanie, albo mormoni. W jakim celu, nie wiadomo. No i właśnie chcę, żeby pan rozwiązał tę zagadkę. Jeżeli banda istotnie terroryzuje naszych socjalistów, trzeba ją uspokoić. Jeśli nie uda się po dobroci – to siłą.

Erast Pietrowicz chwilę się zastanawiał.

– W jakich stosunkach są mormoni z Rosjanami?

– W złych. A raczej w żadnych. Mieszkańcy komuny uważają sąsiadów za ciemnych wsteczników. A mormoni ich – za sługi Szatana. I jeszcze należy do tego dodać wieczne waśnie o sporne działki ziemi.

Sprawa wydała się Fandorinowi na tyle przejrzysta, że tylko pokręcił głową. Też mi „zagadka”. Prymitywne równanie z jedną niewiadomą. Chciał spytać kąśliwie: „A nie przyszło panu do głowy, że obwiązać sobie twarz czarną chustą może każdy?”. Zadał jednak inne pytanie:

– Mawrikiju Christoforowiczu, jaki ma pan interes w tym, by się mieszać w te k-kłótnie? Nie jest pan przecież altruistą, tylko rozumnym egoistą.

Star odchrząknął zmieszany.

– Ano tak, jestem egoistą. Troszczę się o własny spokój. Kuźma Kuźmicz, przewodniczący, to strasznie natrętny typ. Zamęcza mnie utyskiwaniami, nie daje spokoju. Niech pan pomoże, niech pan ratuje, w panu cała nadzieja. W pewnym sensie ma rację. Wszak to ja znalazłem dla nich tę dolinę, pomogłem się zagospodarować. Ponoszę więc odpowiedzialność. A oni są nie na żarty wystraszeni, chcą stamtąd uciekać… Ech, nie powinienem był wtedy słuchać tych nawiedzonych, trzeba było wykupić dolinę na swoje nazwisko, i niechby sobie tam żyli. Teraz już za późno. Kiedy niedawno wspomniałem o tym właścicielowi, Corkowi Cullighanowi, przeklęty Irlandczyk zażądał horrendalnej sumy. Cały teren, razem z połową mormonów, nie jest wart nawet dziesięciu tysięcy, a on zaśpiewał sto. Uspokajać swoje sumienie za sto tysięcy dolarów to już, wybaczy pan, egoizm zdecydowanie nierozumny. Za taką sumę można wykupić wszystkie górskie doliny w Wyoming. Kto by się na nie połaszczył? Ale porzucić w biedzie nieszczęsnych rodaków też nie mogę. Ostatni raz ich ratuję, słowo honoru! Oczywiście, jeżeli podejmie się pan tej zagmatwanej sprawy. A jeśli się pan nie podejmie – trudno, poślę ich do diabła. Niech robią, co chcą. Mam ich dość.

Popatrzył na Erasta Pietrowicza, tak niezręcznie udając brak serca, że Fandorin się uśmiechnął.

– Dobrze, spróbuję zbadać tę sprawę. Myślę, że nie zabierze to wiele czasu.

– Naprawdę?! Drogi, kochany panie! Zdejmie mi pan kamień z serca.

Mawrikij Christoforowicz niezwykle się ucieszył i zaczął nadskakiwać detektywowi, jakby się bał, że ten się rozmyśli. Podbiegł do Fandorina, pomógł mu wsunąć rękę w rękaw surduta i niemal popychając, pociągnął do drzwi.

– Tamten czek proszę zatrzymać. Jest to, jak wspomniałem, rekompensata za trud. Że zgodził się pan przyjechać. A oto jeszcze jeden czek – zaliczka i koszta – wsunął papier Erastowi Pietrowiczowi do kieszeni. – A kiedy zamknie pan sprawę, dokonamy ostatecznych rozliczeń, nie będzie pan stratny, słowo Maurice’a Stara. Proszę jechać do Splitstone, będzie pan tam musiał kupić konie, inaczej nie da się dojechać do Dream Valley. Ja tu zostanę – mam dużo roboty, a zresztą jaki miałby pan ze mnie pożytek? Ale do Splitstone dojedzie pan komfortowo, pożyczę panu swoją karetę podróżną. Wspaniały środek lokomocji, sam pan zobaczy! Chodźmy, chodźmy, a tymczasem opowiem panu o właścicielu doliny…

Kiedy doszli do bramy, rzeczywiście czekał tam już zaprzężony ekwipaż. W pierwszej chwili Erast Pietrowicz odniósł wrażenie, że jak Feniks z popiołów odrodził się zniszczony wagon salonka. Ten sam emblemat z gwiazdą, lśniące lakierem boki, kryształowe latarnie w narożnikach. Tylko rozmiary były nieco mniejsze, a na przedzie zamiast lokomotywy czwórka perszeronów. Za to stangret był w cylindrze i białych rękawiczkach.

– Oto mój caravan – oznajmił z dumą pułkownik. – Drugiego takiego nie znajdzie pan na całym świecie. Wykonany na specjalne zamówienie w Londynie. Niech w Splitstone odniosą się do pana z szacunkiem. Na naszym Zachodzie jest jak wszędzie: jak cię widzą, tak cię piszą. A pełno tam awanturników, sam pan zobaczy… No, z Bogiem, chociaż ja w Niego nie wierzę. Niech pan pomoże rodakom. Kto ich ocali, jeśli nie pan i ja?

Mocno uścisnął Fandorinowi rękę. Potem uśmiechnął się nagle i powiedział tonem zwierzenia:

– Wie pan, kiedy wyjeżdżałem z Rosji – nawet się nie obejrzałem. Zawsze byłem zdania, że ojczyzna jest tam, gdzie się robi interesy. Ale ostatnio przyłapuję się na dziwnym uczuciu. – Zniżył głos, jakby przyznawał się do czegoś wstydliwego. – Żal mi Rosji. I czuję się, jakbym czymś wobec niej zawinił. Chyba się starzeję. Robię się sentymentalny. Oto pan i ja, ludzie silni, szczęściarze, porzuciliśmy ją. I świetnie nam się wiedzie. A ona ma ginąć?

– Nie w-wyolbrzymiajmy własnego znaczenia – odparł Erast Pietrowicz z lekką irytacją, „dziwne uczucie”, o którym mówił mister Star, nie było mu całkiem obce. – Przeżyła jakoś i Batu-chana, i okres smuty. Bez naszej pomocy. Rosja to d-dama z charakterem.

Ale Mawrikij Christoforowicz chyba go nie słuchał. Zmienny nastrój pułkownika znów zakreślił zygzak. Star spoglądał ponad ramieniem rozmówcy i przebiegle mrużył oczy, jakby nagle wpadł mu do głowy jakiś pomysł.

– À propos dam z charakterem – szepnął. – Niech no pan spojrzy na tę rudą ślicznotkę.

Naprzeciw bramy rezydencji znajdował się hotel Majestic, imponujący dwupiętrowy budynek w stylu paryskim. Przed oszklonymi drzwiami stała podniszczona, ale porządna bryczka, zaprzężona w parę ślicznych płomiennie rudych kasztanków. Obok przechadzała się dziewczyna w sukni podróżnej i kapeluszu, spod którego wymykały się bujne loki dokładnie takiej samej ognistej barwy. Panna pokrzykiwała na bojów hotelowych, którzy układali w bryczce niezliczone pakunki i koszyki, jednocześnie zaś z ciekawością przyglądała się karecie pułkownika Stara. Podeszła bliżej, dotknęła błyszczących drzwiczek, z zachwytem pokręciła głową. Pułkownika i Fandorina, stojących w cieniu bramy, nie zauważyła.

– Doskonała okazja – nadal cicho odezwał się Mawrikij Christoforowicz. – To jest panna Ashleen, córka starego Córka Cullighana, właściciela Dream Valley. Pewnie przyjechała do Crooktown po zakupy, a teraz wraca do domu, na ranczo. Może podwiezie pan damę? Po co ma się trząść w bryczce po zakurzonej drodze? – Star mrugnął znacząco. – A przy okazji porozmawiałby pan o kupnie doliny. Podobno tatuś świata za córką nie widzi. Dobrze?

– Nie najmowałem się do prowadzenia n-negocjacji handlowych – odparł chłodno Fandorin, próbując się przyjrzeć, czy panna jest urodziwa. Było jednak za daleko, a dziewczyna nie mogła ustać w miejscu – wciąż się kręciła.

– To nie jest polecenie, tylko prośba – powiedział z przejęciem pułkownik. – Gdyby Irlandczyk sprzedał mi dolinę, jako właściciel zaraz bym tam zaprowadził porządek. Przecież robię to nie dla siebie, ale dla ziomków…

Wreszcie dziewczyna obróciła się twarzą. Przykucnęła i obiema rękami poruszyła koło, sprawdzając miękkość resorów.

Znawca kobiecej urody Masa nie odrywał od niej nieruchomych oczu. A więc ładna.

– No, chyba że dla ziomków – rzekł sucho Fandorin. – Ale czy panna Cullighan zechce wsiąść do karety z nieznajomym mężczyzną?

Perła prerii

Zadanie nie było łatwe. Jak nawiązać rozmowę z panną, której nie było się przedstawionym?

Mister Star wykręcił się od tej ryzykownej misji, tłumacząc się swymi napiętymi stosunkami z Cullighanem ojcem. Jeszcze raz pośpiesznie życzył Fandorinowi powodzenia w szlachetnej sprawie i zrejterował za bramę.

Erast Pietrowicz został sam. Przyszło mu na myśl, że byłoby wspaniale, gdyby panna Cullighan coś upuściła. On by podniósł, ona by podziękowała. I – od słowa do słowa – znajomość zostałaby zawarta.

Ashleen Cullighan, niestety, jednak nie zamierzała ułatwiać Fandorinowi zadania. Sądząc z jej zręcznych, pewnych ruchów, ta dziewczyna rzadko coś upuszczała.

Dotknęła paluszkiem brązowej lwiej mordy na piaście koła. Wyprostowała się i obeszła karetę od tyłu. Tu zainteresowała ją część bagażowa. Wspięła się na palce, a ponieważ było za wysoko, podskoczyła.

Młode damy w Bostonie i w Nowym Jorku, nie mówiąc już o Europejkach, nie zachowują się na ulicy z taką swobodą. A może, uwzględniając oddalenie od siedzib cywilizacji, po prostu podejść, uchylić kapelusza i ją zagadnąć, zawahał się Erast Pietrowicz.

Właśnie stangret i Masa zaczęli przypinać rzemieniami bagaże na tyle karety. Panna Cullighan z ciekawością wpatrzyła się w Japończyka, który udawał, że jej nie zauważa. Potem odwróciła się nagle, spostrzegła wciąż bijącego się z myślami Fandorina i wykrzyknęła:

– To pański Chińczyk? Jaki śmieszny! A pan co, pojedzie karetą pułkownika Stara? Kim pan jest dla niego?

Tylko ładna młoda kobieta może sobie pozwolić na takie zachowanie i nie wydać się obcesowa czy wulgarna, pomyślał Erast Pietrowicz i zrobił kilka kroków naprzód.

Po pierwsze, uchylił cylindra. Po drugie, przedstawił się. Po trzecie, wyjaśnił, że Masa nie jest Chińczykiem, tylko Japończykiem. Po czwarte, oznajmił, że wybiera się do Splitstone. Po piąte, chciał powiedzieć, że jest partnerem w interesach pana Stara, ale nie zdążył, bo dziewczyna, usłyszawszy o Splitstone, klasnęła w ręce.

– Ojej, naprawdę? To jest nam po drodze! Mój tata ma niedaleko Splitstone ranczo, „Double C”. Na pewno pan słyszał. Nie? No jak to, wszyscy wiedzą, nasze krowy mają piętno „Dwa księżyce”. Jestem Ashleen Cullighan. Skoro wybieramy się w jedną stronę, czy mogę pojechać z panem karetą? Tyle o niej słyszałam! – Kiedy lekko oszołomiony Fandorin nie odpowiedział, chwyciła go za rękę. – Bardzo proszę!

A Erast Pietrowicz w dalszym ciągu nie mógł wykrztusić ani słowa. Nie ze zmieszania. Po prostu osłupiał na widok takiej piękności.

Gdyby ktoś zobaczył pannę Cullighan na fotografii, zapewne nie uznałby jej za piękność: kości policzkowe zbyt wystające, usta niemal po afrykańsku wydatne, no i te piegi na nosie. Natomiast zdolny malarz, zwłaszcza impresjonista, niewątpliwie uchwyciłby cały blask pełnokrwistej radości życia, bijący z tej twarzyczki: rozjarzone szmaragdowozielone oczy; biel cery, no i oczywiście aureolę niesfornych rudych włosów, płonących w słońcu jak ogień. Ashleen była wysoka, niemal dorównywała wzrostem Fandorinowi, a jej palce, ściskające jego nadgarstek, chyba bez trudu zgniotłyby włoski orzech.

Erastowi Pietrowiczowi przypomniała się piosenka, śpiewana kilka lat temu w paryskich café chantanach. Miała tytuł Perła prerii i opiewała przeżycia dzielnego łowcy bizonów, któremu złamała serce czerwonoskóra uwodzicielka.

Czy już nie zobaczę cię, miła,

W wieczornych blasków feerii?

Twa strzała mi serce przeszyła,

O perło czerwona prerii.

Szansonetka wydała mu się wówczas nie tylko w złym guście, ale i bez sensu: nie ma czerwonych pereł, a w ogóle perły, jak wiadomo, są w morzu, a nie na prerii. Wszelako znajomość z Ashleen Cullighan skłoniła Erasta Pietrowicza do zmiany zdania.

– Sam chciałem panią o to prosić – rzekł z ukłonem. – B-będzie to dla mnie zaszczyt i przyjemność.

Panna pisnęła z zachwytu.

– Naprawdę, mogę? Hej, chłopcze! – skinęła na stangreta. – Przywiąż moje konie z tyłu. Są spokojne, pójdą jak trusie… No co pan, mister Fendorin! Proszę mi podać rękę!

Wsparła się na ramieniu Erasta Pietrowicza tylko dla pozoru, spokojnie mogła bowiem wspiąć się na stopień bez męskiej pomocy. Nieco przedłużyła ów dotyk (również bez żadnej potrzeby) i lekko ścisnęła przedramię Fandorina, jakby badając siłę mięśni. Postawiła nóżkę na stopniu, a skraj spódnicy uniosła tak wysoko, że Erast Pietrowicz zamrugał. Uśmiechnęła się anielsko, patrząc mu prosto w oczy.

I dopiero po tych mistrzowsko wykonanych manewrach lekko frunęła w otwarte drzwi karety.

Tuż przed nosem Erasta Pietrowicza zakołysał się krągły, efektownie opięty zielonym jedwabiem derriere, i z wnętrza pojazdu dobiegł zachwycony okrzyk:

– Wow! Przedpokój z lustrem! Fandorin wsiadł do karety.

Istotnie, zaraz za schodkami znajdowała się obita morą komóreczka z dużym lustrem, w którym odbiło się nieco zaczerwienione oblicze detektywa. Erast Pietrowicz poprawił prawy wąs, który odchylił się nieco od symetrii, i odwrócił się na dźwięczny głos:

– Łóżko! A jakie miękkie!

Nie może być, pomyślał Fandorin, zajrzał za portierę i zobaczył, że w wytwornym wnętrzu jest nie tylko alkowa z najprawdziwszym łóżkiem, ale także stół i krzesła, kanapa i nawet malutka kuchenka z miedzianym kominem!

Stangret trzasnął z bata, potężne perszerony szarpnęły i fantastyczna kareta, zakołysawszy się lekko, wyruszyła w drogę. Pod sufitem zawirowały bezszelestnie skrzydła wachlarza, który, jak doświadczonym okiem spostrzegł Erast Pietrowicz, pobierał energię od obracających się kół.

Zaiste, takiego ekwipażu Fandorin jeszcze nie widział.

Takiej panny zresztą także.

Miss Cullighan nie uspokoiła się, póki nie wetknęła noska do wszystkich szafek i we wszystkie drzwiczki. Za jednymi z nich odkryła waterklozet, co wcale nie wywołało u perły prerii zawstydzenia, tylko kolejny pisk zachwytu:

– Porcelanowa muszla! A gdzie się podziewa gówno? Dzięki Bogu, odpowiedź na to pytanie Ashleen znalazła sama – odgłos spuszczanej wody został zagłuszony kolejnym „wow!” i klaskaniem w ręce.

To nie jest panna z dobrego domu, pomyślał Fandorin. To stepowa dzikuska albo, jak mówi się w Rosji, prostaczka. W jedwabnej sukni i ze złotym zegarkiem, ale bez żadnego wychowania i manier.

Zaczął przypominać sobie wszystko, co Star zdążył mu opowiedzieć o rodzinie Cullighanów.

Stary Cork Cullighan zaczynał jako prosty poganiacz bydła, przeprowadzał stada z Teksasu na północ. Potem dorobił się własnego rancza. Znalazł złoto w górskiej dolinie, odkupił ją od Indian i nazwał Dream Valley, Doliną Marzeń. Złoże jednak szybko się wyczerpało. Kilka lat później niedaleko, w Czarnych Górach, znaleziono bogatą żyłę. Cork zrozumiał, że postawił na złego konia, i stracił wszelkie zainteresowanie Dream Valley. Od tej pory wierzy tylko w „rogate złoto”, które uczyniło go najbogatszym w okolicy hodowcą bydła. Stary ma trzech dorosłych synów, z których każdy prowadzi własny interes. Najstarszy skupuje stada w Teksasie; średni zarządza ubojnią w Chicago; najmłodszy buduje fabrykę konserw w Minneapolis. Cullighanowie zamierzają zagarnąć cały łańcuch produkcji mięsnej, od pastwiska do sklepowej lady.

Co jeszcze opowiadał pułkownik?

Aby zrealizować swój ambitny projekt, Cork zaciągnął dużą pożyczkę w banku i bardzo potrzebuje kapitału, z którego to powodu, zdaniem Stara, żąda za Dream Valley tak nieprawdopodobnej sumy.

Natomiast o córce Mawrikij Christoforowicz nie mówił ani słowa – dopóki nie zobaczył jej przed hotelem Majestic.

Panna Cullighan nie milkła ani na chwilę. Zadawała pytania, sama na nie odpowiadała, zupełnie niespeszona milkliwością rozmówcy.

– Jąka się pan, tak? Jaka szkoda! Taki mężczyzna! Ma pan to od urodzenia? U nas jeden chłopak, Sammy jak mu tam, zapomniałam, też zaczął się jąkać, kiedy go kopnął mustang. I jedna dziewczyna na pensji. Ale to już moja wina. W nocy owinęłam się w prześcieradło i zawyłam do miedzianego dzbana: „u-u-u!”. Głupia Suzie Shortfield tak się zlękła, że potem tylko bee-bee, słowa nie mogła powiedzieć. Ale była heca! Jej staruszek chciał mojego tatę podać do sądu. Mister Fendorin, siedział pan kiedyś w więzieniu?

Kim jest Ashleen Cullighan według naszych rosyjskich pojęć, zastanawiał się Fandorin, uprzejmie kiwając głową. Córka kupca dorobkiewicza, jakiegoś syberyjskiego chłopa, który zarobił miliony na handlu futrami czy chińską herbatą. Nauczyła się tego i owego – trochę brzdąkać na fortepianie, trochę francuskiego, ale w domu nadal panują dzikie, pierwotne obyczaje. Z takich oto córek nuworyszy wyrastają słynne awanturnice i uwodzicielki. Bo nie znają psychologicznych tabu, dobrych manier tym bardziej, tylko zwierzęcy instynkt i ciągłe pragnienie nowych wrażeń. Gdy taka perła wybierze się na podbój serc do Moskwy czy Pitra z workiem ojcowskich pieniędzy, to jeśli jest ładna, powstanie wokół niej istna wieża Babel.

W ciągu pół godziny panna Ashleen zdążyła opowiedzieć towarzyszowi podróży całe swoje dwudziestoletnie życie: o koniach i krowach; o najbardziej emocjonującym wspomnieniu dzieciństwa – napaści Szoszonów; o strasznym roku na waszyngtońskiej pensji; znów o koniach; znów o krowach.

Można by potraktować szczebiotkę jak miłego dzieciaka, gdyby nie pewne osobliwości jej zachowania.

Chociaż mechaniczny wachlarz owiewał wnętrze karety przyjemnym wietrzykiem, panna oznajmiła, że umiera z gorąca, rozpięła guziczki i w wycięciu sukni zakołysały się uniesione gorsetem całkiem niedziecięce półkule. Kwadrans później Ashleen zdrętwiały nogi. Zdjęła buciki i oparła stopy na kanapie, tuż obok Erasta Pietrowicza.

Nasuwał się następujący wniosek. Młoda koteczka już poznała swoją kobiecą siłę i z entuzjazmem próbuje jej na każdym choć trochę interesującym mężczyźnie – ostrzy ząbki i pazurki. W żadnym razie nie wolno brać tej kokieterii poważnie.

Masa, siedzący na koźle obok stangreta, dwa razy wychylał swój spłaszczony nos zza aksamitnej portiery za plecami miss Ashleen. Przewracał oczami, mrugał znacząco w stronę alkowy, ale Erast Pietrowicz w odpowiedzi tylko groźnie marszczył brwi.

Nie da się ukryć, że naiwne manewry ślicznotki z Wyoming nie pozostawiły podróżnika obojętnym. Zaglądać w dekolt rozpiętej sukni oczywiście sobie nie pozwalał, ale raz, udając, że wyjmuje z kieszeni zegarek, zerknął w dół, na nóżki panny Cullighan. Okazało się, że kostki są niezwykle zgrabne, a pończoszki czarne, siatkowe, zupełnie niedziecięcego rodzaju.

– Proszę spojrzeć, g-góry! – wykrzyknął Erast Pietrowicz i zaczął wyglądać przez okno. – Jak tu p-pięknie!

Widok był zaiste bajeczny. Niebo niemal co minutę zmieniało kolor, jakby eksperymentowało z barwami. Turkusowa – to jeszcze zrozumiałe. Ale topazowa! Ale szmaragdowa! W oddali widać było równie wielobarwne skały o przedziwnych kształtach. W prawym oknie horyzont jeżył się zielonymi górami, w lewym był zaokrąglony i step wydawał się tkaną złotem chustą, narzuconą na ciemię Ziemi.

– Tak, trawa jest w tym roku wyjątkowa – zgodziła się Ashleen. – Nasze longhorny roczniaki przez sezon przybrały na wadze prawie półtora raza, naprawdę. A w górskich dolinach trawa wyrosła w ogóle potąd.

Przyłożyła rękę do biustu, co dawało rozmówcy uzasadniony powód, by zwrócić wzrok ku temu ze wszech miar interesującemu miejscu, ale Erast Pietrowicz wykazał siłę woli i nie poddał się.

Przeciwnie, słysząc słowo „dolina”, uznał, że dosyć już głupstw. Czas zacząć rozmowę o interesach.

– S-skoro mowa o dolinach. Właśnie zmierzam do jednej z nich. Nazywa się Dream Valley.

Spodziewał się, że panna Cullighan zapyta go o cel podróży, i aby uprzedzić pytanie, wyjaśnił:

– Mieszkają tam osadnicy z Rosji, moi rodacy…

– A ja myślałam, że pan jest Anglikiem – powiedziała Ashleen, przeciągając po zachodniemu głoski. – Bardzo dziwnie mówi pan po angielsku. Jakby ktoś ciął karton nożyczkami. Ma pan w Dream Valley krewnych, tak?

I swoim zwyczajem, nie czekając na odpowiedź, oznajmiła z dumą:

– A tak przy okazji, dolina należy do mnie.

– Chce pani powiedzieć, do ojca?

– Nie, do mnie. Tata powiedział, że to mój posag. Jesteś moją dream girl, powiedział, więc dostaniesz Dream Valley. – Dziewczyna skrzywiła soczyste wargi. – Mógłby się zdobyć na coś lepszego. Ranczo, bydło, papiery wartościowe – to wszystko dostanie się moim braciom. Ja rozumiem, że oddanie tego córce to oderwanie od rodzinnego interesu. Ale niech pan powie, co ja mam robić z tą górską dziurą?

– S-sprzedać. Oczywiście, jeżeli znajdzie się kupiec – powiedział ostrożnie Fandorin.

Dziewczyna nieoczekiwanie parsknęła śmiechem.

– Marny z pana chytrus. Jedzie pan karetą pana Stara, w dodatku do Dream Valley a udaje głupiego. Niby to pan nie wie, że pułkownik chce kupić dolinę dla pańskich ziomków za dziesięć tysięcy jelonków.

– Jakich „jelonków”? – Erasta Pietrowicza zdziwiło niezrozumiałe słowo bucks [35].

– Tak się u nas na Zachodzie mówi na dolary. Bo kiedyś, jak się tu polowało, za jedną skórę płacili myśliwym akurat dolara… Ja bym sprzedała Dream Vałley naprawdę. Cena jest uczciwa. Ale tata się uparł. Jak ja umrę, mówi, rób, co chcesz, ale dopóki żyję, sam będę decydować. To z powodu Rattlera.

I znów Erast Pietrowicz podniósł brwi, nie rozumiejąc, co ma tu do rzeczy wąż [36]. Pewnie znowu miejscowy żargon?

– To mój narzeczony – wyjaśniła Ashleen. – Kocham go i wyjdę tylko za niego. Bo nie spotkałam nikogo lepszego – dodała po chwili. – A tata nie chce, żebym została żoną zwykłego kowboja. I nie chce spuścić z ceny. Sto tysięcy za Dream Valley! To trzeba upaść na głowę. No i zostanę starą panną – poskarżyła się gorzko.

– Skoro kocha pani narzeczonego, to jakie znaczenie ma posag? – wtrącił Fandorin.

– Aha, żebym jak nieboszczka mama sama doiła krowy, kastrowała byki i nosiła wodę ze studni? Żebym przed trzydziestką stała się staruszką, a w wieku czterdziestu lat, kiedy właśnie zaczną spływać pieniądze, umarła na suchoty? – Panna Cullighan pociągnęła noskiem i nawet ten nieromantyczny dźwięk w jej wydaniu zabrzmiał ślicznie. – Nie jestem taka głupia! I tata świetnie o tym wie. Jak się trafi zamożniejszy konkurent, mówi, to ani się obejrzysz, jak Dream Valley stanieje.

Należało przemyśleć tę niespodziewaną okoliczność, o której pułkownik nie miał pojęcia. Erast Pietrowicz postanowił, że już w pierwszym meldunku musi wyjaśnić panu Starowi powód, dla którego doliny nie można kupić. Zapewne w ogóle trzeba będzie zrezygnować z tego pomysłu – Ashleen Cullighan jest najwyraźniej nie mniej uparta niż jej ojciec. Trafiła kosa na kamień.

Kiedy tak rozmyślał, dziewczyna przyglądała mu się bez skrępowania.

– Ma pan żonę? – spytała.

Fandorin pokręcił głową.

– Coś podobnego! Taki przystojny mężczyzna! Najpierw myślałam, że pan jest stary – przez te siwe skronie. A teraz widzę, że jest pan jeszcze całkiem niczego. Na pewno miał pan żonę. Ale pan ją rzucił, no nie? Albo ona umarła. Niech pan opowie! Strasznie jestem ciekawa. Jak jej było na imię?

Spochmurniały Erast Pietrowicz dotknął kołnierzyka, zastanawiając się, jak uprzejmie uniknąć odpowiedzi, okazało się wszakże, że pytanie było tylko pretekstem – panna chciała opowiedzieć o swoim ukochanym.

– A mój narzeczony nazywa się Rattler Ted. Ładnie, prawda?

– D-dlaczego nazwisko przed imieniem? Miss Cullighan roześmiała się.

– To nie nazwisko, tylko przezwisko. Jest szybki jak atakujący wąż. I tak samo śmiercionośny – dodała z dumą.

Fandorin w myślach przetłumaczył sobie imię jej wybrańca na rosyjski. Wyszło mu „Fiedia Grzechotnik”.

– Zakochałam się w nim od pierwszego wejrzenia. No, prawie od pierwszego. Siedziałam u nas w Splitstone, pod Głową Indianina, to taki saloon. Czasami czekam tam na tatę, kiedy on wraca z dalekiego pastwiska, a ja z bliskiego. W saloonie jest z boku pokój dla dam, no, nie pokój, ale oddzielone miejsce, za kolumną. Bardzo wygodnie: siedzi się z dala od krzykaczy i pijaków, a wszystko się widzi. Od razu zwróciłam uwagę na Teda. Patrzę, nieznajomy młodzian. Przystojny jak nie wiem i ubrany jak z obrazka – nie to co nasi obszarpańcy. Siedzi, pije piwo, czyta gazetę. A w Splitstone największym zabijaką był wtedy Dakota Jim. Okropny! Na Terytorium Indiańskim zabił dwóch ludzi, wszyscy o tym wiedzieli. I Dakota zaczął (stał przy barze) zaczepiać Teda. Bo Ted był taki elegancki i w ogóle nie z naszych stron. A Ted wszystko znosi, odpowiada uprzejmie. „Myli się pan, sir”. „Nie chciałbym się z panem sprzeczać, sir”. I tak dalej. Aż się zdenerwowałam. Taki przystojny, a tchórz. A potem Dakota całkiem się rozzuchwalił i plunął Tedowi w kufel. Wychodź na ulicę, mówi, jeżeli jesteś mężczyzną, a nie dziewuchą w portkach. Wtedy Ted wstał i mówi: „Panowie, sami widzieliście. Zrobiłem wszystko, żeby uniknąć rozlewu krwi”. Wszyscy wyszli na ulicę, a ja patrzyłam przez okno. Nigdy nie widziałam takiej szybkości, daję słowo! – Zielone oczy pięknej dziewczyny rozszerzyły się z zachwytem na samo wspomnienie. – Dakota jeszcze nie dotknął kabury, a już – pam! pam! pam! – trzy dziurki w głowie. Wtedy właśnie zakochałam się w Rattlerze. I w sądzie zeznawałam w jego obronie. Chociaż był w Splitstone obcy, uniewinnili go. Dlatego że wszyscy nie cierpieli Dakoty, a słowo córki Córka Cullighana ma swoją wartość.

– Trzy kule w g-głowę? – powtórzył Erast Pietrowicz, zainteresowany tą barwną anegdotą z życia Dzikiego Zachodu. Jakież tu jednak krwawe obyczaje.

– Tak. Z dziesięciu kroków! Ted jest nie tylko szybki, ale ma świetne oko. Raz, już dawno, widziałam prawdziwą strzelaninę w corralu. Siedmiu ludzi grzmociło do siebie bez przerwy przez dwie minuty i żaden nie trafił. Tylko jednemu odstrzeliło czubek nosa, a i to rykoszetem. A Ted, jeśli już wyciągnie broń, to nie chybi. Teraz jest u nas na ranczu pierwszym tophandem. To główny pomocnik szefa kowbojów, który odpowiada za stado. Z krowami Ted radzi sobie nie za bardzo, ale ludzi trzyma o tak. – Ashleen zacisnęła małą ale silną pięść. – Rustlerzy naszego stada nie tykają. No co pan tak patrzy? Nie wie pan, co to są rustlerzy? Wy ze Wschodu jesteście jacyś dziwni. Rustlerzy to złodzieje, którzy kradną krowy i wypalają na nich swoje piętno… Oj, niech pan patrzy! – przerwała sama sobie panna Cullighan. – Już widać Splitstone. Wysiądę na rozwidleniu. Stamtąd jest bliżej do naszego rancza. Dziękuję za podwiezienie. Jest pan bardzo miły.

Już siedząc we własnej bryczce, nagle spojrzała z powagą na stojącego obok Fandorina.

– Wie pan co… – I umilkła, jakby niezdecydowana. – Niech pan włoży ten swój cylinder, bo panu głowę przepali. Już wrzesień, a tak praży… Co to ja chciałam… Zatrzyma się pan przecież w Splitstone? Poza tym i tak nie ma gdzie. Są tam numery pod Głową Indianina i w Great Western. Więc niech pan weźmie numer w Great Western, dobrze?

– Ten h-hotel jest lepszy?

– Nie, gorszy. Ale tak będzie lepiej – odpowiedziała zagadkowo panna. – Niech pan obieca!

– Dlaczego mam się zatrzymać w gorszym hotelu? – spytał z uśmiechem Fandorin.

– Proszę obiecać i już. Niech mi pan da słowo dżentelmena.

Jej ogromne oczy patrzyły na niego niemal błagalnie, nie sposób było odmówić.

– Dobrze. Zatrzymam się w Great Western. Słowo honoru.

– I niech pan nie wychodzi na ulicę. Wszystko, czego pan będzie potrzebował, przyniosą panu do numeru. – Ashleen potrząsnęła swymi boskimi kędziorami, dotknęła lejców. – Wio! Jazda, jazda!

I na ostatek krzyknęła:

– Jak będą panu potrzebne konie, niech pan przyjeżdża do nas! Powiem, żeby z pana za bardzo nie zdarli!

Miasto pastuchów

„Miasto” – to słowo brzmiące dumnie, zakładające istnienie skrzyżowań, placów, gmachów użyteczności publicznej i przynajmniej dwóch, trzech tysięcy mieszkańców. W Splitstone niczego takiego nie było. Miasto, położone najbliżej Dream Valley składało się z jednej, jedynej ulicy, nad którą unosił się żółty pył. Dwa szeregi drewnianych, parterowych lub jednopiętrowych domów, na tyłach zagrody dla koni i szopy.

Przesiadłszy się na kozioł, by mieć lepszy widok, Fandorin przyglądał się osadzie, niezgrabnie uczepionej zbocza łagodnego wzgórza.

Stangret skrzywił się i odwrócił twarz, całą swoją postawą dając do zrozumienia, że patrzenie na tak nędzny widok jest poniżej jego godności.

Masa zaś powiedział:

– U nas w Rosji takiej dziury nie nazwano by nawet „siołem”, skoro nie ma w niej cerkwi.

Istotnie, kościoła nie było, stała tylko jakaś oblazła wieżyczka z dzwonem, ale bez krzyża na szczycie. Może strażnica?

– Kiedyś pewnie mieszkało tu dużo ludzi – dzielił się swymi obserwacjami Japończyk, wskazując spory cmentarz z poprzekrzywianymi nagrobkami. – Ale większość poumierała.

Erast Pietrowicz zapytał stangreta:

– Jak sądzę, Splitstone pamięta lepsze czasy?

– Wątpię, sir. Lepszych czasów nigdy tu nie było i chyba nie nadejdą – odrzekł ten pogardliwie i splunął. – Co tu dużo gadać: miasto pastuchów.

Przy wjeździe wznosiła się olbrzymia, podziurawiona kulami tablica:

SPLITSTONE

THE MOST PEACEFUL TOWN ON THE PLAINS

Firearms Must be Checked at Marshall’s Office [37]

Wieczne samochwalstwo – tę cechę Amerykanów Fandorin uważał za najbardziej męczącą. Wszystko jest u nich most, greatest albo w najgorszym razie po prostu great. Jakby chcieli sami siebie przekonać o własnej wielkości.

Jedyna ulica Splitstone nazywała się oczywiście „Broadway” i zaczynała właśnie biurem szeryfa, o którym napisano na tablicy.

Porządku należy przestrzegać. Fandorin wszedł do nędznej szopy i wręczył swojego herstala stróżowi prawa, niepokaźnemu staruszkowi z purpurowym nosem. Szeryf wziął rewolwer i nawet nabazgrał nieczytelne pokwitowanie, ale nie wiadomo czemu wyglądał na strasznie zdziwionego.

Przyczyna tej dziwnej reakcji wyjaśniła się niezwłocznie. Wszyscy przechodnie, jakich widział Erast Pietrowicz z okna karety, mieli broń, nawet podrostki. Na werandzie sklepu z szyldem „MELVIN SCOTT. TOWARY RÓŻNE”, oparłszy nogi na balustradzie, siedział człowiek ze zgasłym cygarem w ustach – ten nie wiadomo dlaczego miał nawet dwa rewolwery. Spod nisko nasuniętego kapelusza połyskiwały oczy, patrzące wprost na obcego.

W ogóle zresztą nie brakowało ludzi, chcących się przyjrzeć wytwornemu ekwipażowi. Mężczyźni w szerokoskrzydłych kapeluszach i butach z ostrogami przeprowadzali karetę wzrokiem. Wielu wyglądało z okien. Mister Star miał rację: jego przedstawiciela natychmiast zauważono. Powitało go jednak milczenie – gapie nie odzywali się ani słowem, tylko w skupieniu poruszali szczękami, od czasu do czasu spluwając brązowym tytoniowym sokiem.

Stangret zatrzymał perszerony w samym środku miasteczka, między dwoma największymi budynkami – też drewnianymi, ale z pewną pretensją do elegancji. Budynek po lewej stronie (saloon pod Głową Indianina) ozdobiono kolumnami i balkonikami, a budynek po lewej (restauracja, saloon i hotel Great Western) postawił na kolory – na fasadzie powiewały aż cztery pasiasto-gwiaździste sztandary plus ogromna flaga stanu Wyoming: biały bizon na błękitnym polu.

Pamiętając o słowie danym perle prerii, Fandorin kazał Masie zanieść bagaże na prawo. Stangret pożegnał się, z trudem zawrócił potężną karetą, omal nie przewracając tarasu jednego z saloonów, i majestatycznie opuścił żałosne „miasto pastuchów”.

Fandorin chciał w ślad za kamerdynerem wejść na schody hotelu Great Western, kiedy z tyłu dało się słyszeć:

– Erast Pietrowicz? Pan Fandorin?

Na schodach Głowy Indianina stał niemłody mężczyzna z zaniedbaną rzadką brodą. Patrzył na przybyłego z przymilnym uśmiechem. Nawet gdyby ten człowiek nie odezwał się po rosyjsku, co do jego przynależności narodowej nie mogło być cienia wątpliwości. Spod bezkształtnej białej panamy, jakie zwykle noszą letnicy w Jałcie, zwisały ostrzyżone po chłopsku włosy; tołstojowska koszula przepasana rzemykiem; zgrzebne portki wpuszczone w jałowicze buty z cholewami – Amerykanie nie potrafią takich robić. Fandorin skłonił się lekko i nieznajomy uśmiechnął się jeszcze przymilniej.

– Serdecznie witamy w naszych stronach! Jestem Łukow, Kuźma Kuźmicz, do usług. Przewodniczący wspólnoty „Promień Światła”.

Rodak drobnym kroczkiem przeszedł przez drogę i wyciągnął białą, dziwnie gładką jak na farmera dłoń.

– Bardzom rad! Tak na pana czekaliśmy, tak czekaliśmy! Przyjechałem tu do gminy odebrać ze sklepu deliwery, a w telegrafie kejbl od czcigodnego Mawrikija Christoforowicza. Od rana na pana czekamy. Już nawet zamówiłem lencz w restauracji, bardzo suty, z winem – aby pana należycie ugościć. – Szerokim gestem wskazał Głowę Indianina. – Bardzo proszę posilić się po podróży. Trzy dania, i nawet z winem!

Kiedy Fandorin próbował się wymówić od „bardzo sutego lunchu”, Kuźma Kuźmicz ogromnie się zdenerwował:

– Ależ jak to, jak to! To by było nie po naszemu, nie po rosyjsku! Z góry zapłaciłem, ze środków wspólnoty – zarząd zatwierdził, dla znakomitego gościa. Fulkors, trzy dania! Z winem!

Kładł szczególny nacisk na wino, najwidoczniej zakładając, że wszyscy prywatni detektywi lubią sobie popić. A może obiad z winem był dla komuny poważnym wydatkiem. Ta ostatnia myśl przesądziła sprawę.

– Tysiączne d-dzięki – powiedział Fandorin i ruszył za Łukowem pod Głowę Indianina, łamiąc w ten sposób dane słowo i rezygnując z pysznego japońskiego obiadu (placuszki ryżowe, marynowane warzywa, zielona herbata), który Masa spałaszuje teraz sam.

– Po cóż ma pan się ekspensować na houtel? – gruchał przewodniczący, wybiegając naprzód i otwierając jedno skrzydło drzwi. – Mógłby się pan zatrzymać u nas w dolinie.

– Tu jest t-telegraf – wyjaśnił krótko Fandorin, rozglądając się po „restauracji”.

Lokal był z kategorii wyjątkowo niewyszukanych. W Rosji nie nazwano by go nawet traktiernią, ale karczmą lub szynkiem, jako że poczesne miejsce zajmował tu długi szynkwas z butelkami i szklankami.

Kilka niemalowanych stołów z grubo ciosanymi krzesłami. Podłoga posypana trocinami. Na ścianie duże lustro, ale stłuczone: dokładnie pośrodku dziurka. Jedyną ozdobę stanowiły zwisające z sufitu wiązki cebuli i suchych strąków papryki oraz wprost nad ladą, na oddzielnej półce, jakiś zakurzony słój, w którym pływała postrzępiona i poczerniała głowa marynowanej kapusty.

Z boku, za rozsuniętą pluszową portierą można było jednak zobaczyć nieco elegantszy pokoik z tabliczką „Dla pań” – zapewne ten, o którym opowiadała Ashleen.

W saloonie było prawie pusto. Tylko przy jednym stole rżnęło w karty niewielkie towarzystwo: dwaj mężczyźni w zwykłych kraciastych koszulach i wiejskich kapeluszach oraz dwaj inni, odziani po miejsku. Kraciaści najwyraźniej byli miejscowi – obaj nosili broń. U jednego z ubranych w surduty, kiedy odchylił się na krześle, również zarysowało się pod pachą charakterystyczne wybrzuszenie.

– Podejrzane typy – szepnął Kuźma Kuźmicz, łypiąc z ukosa na graczy.

Fandorin nie patrzył więcej w tę stronę – zobaczył już dosyć.

– „Podejrzanymi” można nazwać tych, którzy budzą p-podejrzenia – powiedział, siadając przy nakrytym serwetą stole, na którego środku stała pękata butelka, tyle że nie wina, lecz whisky. – Tu zaś wszystko jest całkiem jasne. Ci dwaj w surdutach, którzy zwracają się do siebie „sir” i udają, że dopiero co się poznali, to szulerzy. A sądząc po tym, że obaj są uzbrojeni, również z-zabijacy. Widzi pan, jeden wygrał cały stos monet, a drugiemu gra niby nie idzie. Miejscowym przeznaczono rolę głupców. Ale Bóg z nimi. To nie nasza sprawa. Proszę mi opowiedzieć, co się tam dzieje w tej waszej dolinie.

– Nie, nie, najpierw trzeba zjeść. – Łukow obejrzał się w stronę szynkwasu i zamachał ręką. – Pliz, mister! Okej! Zaraz podadzą zupkę, kukurydzianą. Potem trzyfuntowy stek. A na deser ciasto z melasą. Ale proszę pić wino, proszę. Zaraz panu naleję.

Erast Pietrowicz z grzeczności zjadł łyżkę nieapetycznej brei, podłubał w twardym befsztyku, ciasto przekroił na pół i odsunął. Whisky podniósł do ust i odstawił na stół. Siwucha, jaką poczęstował go palacz na lokomotywie, w porównaniu z tym trunkiem była niczym dom perignon.

Tymczasem Kuźma Kuźmicz, zacierając pulchne rączki i nerwowo popatrując na graczy, opowiadał półgłosem o nieszczęściach biednych osadników.

– … Jesteśmy ludzie spokojni, przeciwnicy wszelkiego wajolensu, nie mamy broni, nawet wrony z warzywników odpędzamy tylko krzykiem. Właściciel ziemi, mister Cullighan (nazywają go tutaj cattle baron, to znaczy po naszemu „bydlęcy baron”), doprawdy nie może się na nas uskarżać. Rent płacimy punktualnie, z sąsiadami celestianami staramy się nie kłócić, chociaż, prawdę rzekłszy, to wstecznicy i chamy, jakich świat nie widział.

– C-celestianie? – powtórzył Fandorin. – A Mawrikij Christoforowicz mówił o mormonach.

– To są byli mormoni. Ale pokłócili się ze swoimi i przenieśli się z Salt Lake tutaj. Celestial Brothers, „Niebiańscy Bracia” – tak się nazwali. Czyli po prostu celestianie. I naprawdę są braćmi: apostoł Moroniusz, najstarszy, i sześciu młodszych. Każdy ma żony, dzieci.

– Ale przecież mormoni wyrzekli się wielożeństwa?

– Mormoni tak, a Moroniusz i jego bracia nie. Dlatego przyjechali tutaj w taką głuszę, gdzie, za przeproszeniem, ani prawa, ani porządku. Ach, Eraście Pietrowiczu, co myśmy się z nimi nacierpieli! Póki nie wpadliśmy na pomysł, żeby naszą część doliny odgrodzić płotem. Znaczy: żyjcie u siebie jak chcecie, a naszej prajwasy nie zakłócajcie. To akurat Amerykanie rozumieją… Ledwie nam się jako tako ułożyło z tymi kołpakami (celestianie mają takie wysokie czapki podobne do kołpaków, więc nazywamy ich między sobą „kołpakami”), a tu nowe nieszczęście, i to tysiąc razy gorsze od poprzedniego. Zaczęło się trzy tygodnie temu.

Przewodniczący po babsku wsparł policzek na dłoni, chwilę powzdychał, po czym podjął swoją bolesną opowieść.

– Pod koniec lata, jak trawa stwardnieje od dołu, wypasamy owieczki na górskich terasach. Ta ziemia też jest nasza, legalnie. Tak stoi w agrimencie. Dobre miejsce, od urwiska odgrodzone płotem. Nagle w nocy – trach-ba-bach! – palba. I to taka, jakby wojna wybuchła. Wystraszyliśmy się, pozamykaliśmy się w domach. Przybiega pastuszek Charitosza, cały się trzęsie. Mówi, że z ciemności nadlecieli jeźdźcy, na twarzach czarne chusty, i dawaj strzelać – ledwie uszedł z życiem… Rano zebraliśmy się na odwagę, idziemy tam – wszystkie owce wybite. Tylko trojga jagniąt się nie doliczyliśmy – bandyci zabrali je ze sobą. A resztę pozabijali tak sobie, dla psoty. Sto dwadzieścia sztuk! – Kuźma Kuźmicz o mało nie zaszlochał. – I zostawili znak: czaszkę na kiju. Że niby nie zapuszczajcie się tu, bo was zabijemy… A później było jeszcze gorzej. Mało im było górskiej łąki, połaszczyli się także na pole, gdzie mamy owies. Teraz już w biały dzień. Wpadło ich pięciu, z bronią, gęby zakryte czarnymi chustami. Podpalili owies, już całkiem dojrzały. Spalili sterty. Stodołę, co stała w pobliżu, też. I znowu zatknęli kij z czaszką. Owies – trudno. Ale dalej jest strumień, w którym poimy bydło. Kobiety boją się prać bieliznę. A przede wszystkim co teraz? Jeśli ci ganfajterzy przesuną granicę jeszcze dalej, to w ogóle jesteśmy zgubieni.

– K-kto? – zapytał Fandorin, słysząc nieznane słowo.

– Ganfajterzy. Rewolwerowcy, najgorsze typy ze wszystkich Amerykanów. Po naszemu mordercy. Z byle powodu strzelają na wszystkie strony z karabinów i pistoletów… Byliśmy już ze skargą u szeryfa, ichniego isprawnika, pisaliśmy do guberni. Wszystko na próżno. Tylko jeden Mawrikij Christoforowicz dodał nam otuchy. Przyślę wam, powiedział, porządnego Rosjanina. On się z tym upora.

Łukow spojrzał z nadzieją na Erasta Pietrowicza i dodał prosząco:

– Oczywista, dobrze by było, gdyby się obeszło bez wajolensu i krwi. Ale jeśli nie da się po dobroci, nie będziemy mieć do pana pretensji.

– D-dziękuję. – Fandorin znudzony skinął głową. Sprawa nadal wydawała mu się niewarta funta kłaków.

Kuźma Kuźmicz zaniepokoił się nagle:

– Zaraz, ale pan jest przecież sam. A tych bandytów wielu. Nie da pan sobie z nimi rady!

– Nie jestem sam – uspokoił go Erast Pietrowicz.

Drzwi saloonu zakołysały się, wpuszczając mężczyznę w nasuniętym na oczy kapeluszu, z dwoma rewolwerami i zgasłym cygarem w ustach. Chyba był to ten sam człowiek, który wcześniej siedział na schodkach „Towarów Różnych”.

Jeden z graczy (nie surdutowy, lecz kraciasty), obejrzawszy się na wchodzącego, zadudnił życzliwie:

– Cześć, Mel. Gdzieś ty się podziewał? Wyjeżdżałeś?

Było to całkiem zdawkowe pytanie, nic szczególnego. Ale człowiek imieniem Mel, nie wyjmując z ust cygara, zachrypiał:

– Zadajesz za dużo pytań, Ruddy. Ciekawość to pierwszy stopień do piekła.

Ruddy poczerwieniał, zerwał się z krzesła i zrobił dziwny ruch prawą ręką – jakby chciał się podrapać po biodrze, ale przybyły tylko na niego spojrzał i gracz, pociągnąwszy nosem, usiadł z powrotem.

Fandorin był zaskoczony. Po pierwsze, niezrozumiałą agresywnością nowego gościa, po drugie zaś, pokorą pana Ruddy’ego, wyglądającego na człowieka, który nie daje sobie w kaszę dmuchać. Łapsko, trzymające karty, było rozmiarów niewielkiego melona.

Opryskliwy nieznajomy podszedł leniwie do szynkwasu, rzucił nań swój kapelusz i bez słowa wskazał palcem jedną z butelek. Kiedy mu ją podano, natychmiast pociągnął z niej łyk. Usiadł na krześle.

Gracze obserwowali go w milczeniu. Potem szuler z cienką niteczką wąsów zapytał niecierpliwie:

– No, panowie, gramy czy nie? Podwajam stawkę.

Gra potoczyła się dalej.

– To jest mister Melvin Scott – wyjaśnił szeptem Kuźma Kuźmicz. – Nomen omen, można powiedzieć – straszny bydlak [38]. Były autlo [39], bandyta ze szlaku. A potem dostał pardon od gubernatora i zaczął pracować dla ejdżensy Pinkertona. Zajęcie w sam raz dla niego. Pośród szeryfów i „pinków” (czyli agentów Pinkertona) jest całe mnóstwo kryminalistów. Straszny człowiek. Ale musimy z nim mieć do czynienia, bo do niego należy jedyny sklep w mieście.

Usłyszawszy o ejdżensy, Fandorin przyjrzał się Melvinowi Scottowi uważniej. Kartka od Roberta Pinkertona, która zapewne jeszcze się tu przyda, była chyba adresowana właśnie do tego człowieka.

Twarz koloru wypalonej ziemi. Włosy barwy wyschniętej trawy. Usta jak szczelina. Oczy zmrużone. Nie sposób się zorientować, na co patrzą. Bez surduta, w samej kamizelce, przy czym z kieszonki zwisa masywna złota dewizka. Znamienny szczegół: mimo że jest ciepło, na rękach czarne rękawiczki z dobrej cienkiej skóry. Od razu widać, że z tym człowiekiem lepiej nie zadzierać.

– Podejdę się przywitać – rzekł Łukow. – Muszę kupić parę rzeczy. Do gospodarstwa, do domu. Mam tu całą listę.

W tym momencie z ulicy dobiegł tętent kopyt, krzyki „u-ju-ju!”, wrzawa.

Barman zaczął szybko zbierać z szynkwasu naczynia, zostawiając tylko butelki. Gracze i „pink” nie zwrócili uwagi na hałas, za to Kuźma Kuźmicz zmienił się na twarzy.

– Proszę pana, jeśli pan już zjadł, to chodźmy stąd. Przyjechały pastuchy!

Był tak przestraszony, że Erast Pietrowicz się zdziwił. Pasterze i pasterki, krówki i owieczki to wszak coś łagodnego, nieszkodliwego, jednym słowem – pastoralnego. Czego tu się bać?

– Wczoraj pastuchy, czyli po tutejszemu „kowboje”, przygnali stado z Teksasu. Teraz będą się awanturować. Ach, już za późno!

Do saloonu z łoskotem i krzykami wpadło jakichś dziesięciu ludzi bardzo nieokrzesanych z wyglądu. Wszyscy byli w kapeluszach, portkach z grubej niebieskiej tkaniny, spiczastych butach i z rewolwerami. Idący na przedzie wykonał następujący numer: wprost od drzwi zamachnął się długim skórzanym biczem, bardzo zręcznie zahaczył jego końcem butelkę z półki i w mgnieniu oka już trzymał ją w ręku.

Sztuczka została nagrodzona radosnym rykiem.

Cała gromada runęła do szynkwasu, wszyscy wrzeszczeli na całe gardło, domagając się whisky, ginu i piwa.

Melvin Scott z irytacją nacisnął na głowę kapelusz i zabrawszy butelkę, przesiadł się w odległy kąt. W drodze do drzwi potrącił jednego z krzykaczy ramieniem, ale nic strasznego się nie stało – mężczyzna po prostu się odsunął. Najwyraźniej kowboje dobrze znali agenta.

– Chyba poczekam na mister Scotta przed sklepem – wymamrotał przewodniczący, który wyraźnie chciał się co prędzej stąd wynieść. – Zaraz dopije swoje wino i wyjdzie. Znam jego zwyczaje. A pana odszukam później.

Złapał ze stołu swoją jałtańską panamę i zniknął. Fandorin zaś wyjął cygaro i postanowił jeszcze trochę postudiować obyczaje tubylców.

Bardzo szybko, przy drugiej czy trzeciej zapałce, jego pilność została nagrodzona nadzwyczaj barwną scenką.

Do saloonu wszedł cicho czarnoskóry mężczyzna, odziany w straszliwe łachmany: kapelusz z obwisłym rondem, ubranie – łata na łacie, na biodrze wyszmelcowana brezentowa kabura ze sterczącą z niej drewnianą, oblepioną plastrem rękojeścią.

Powłócząc nogami, zbliżył się do stolika graczy i wpatrzył się chciwie w stos srebrnych dolarów, leżący przy łokciu człowieka z wąsikiem.

Włosy Murzyn miał szpakowate, w bardzo pięknym odcieniu – niczym srebrzysty baranek, i takiegoż koloru bródkę.

Przyjezdni nie zwrócili na niego uwagi, a miejscowi przywitali:

– Cześć, Wash.

– Co słychać, Wash?

On tylko przełknął ślinę. Oczu w czerwonych żyłkach nie odrywał od fruwających nad stołem kart.

Po jakiejś minucie szuler z wąsikiem rzucił niedbale:

– Odwal się, wuju Tomie.

Murzyn ani drgnął.

Wąsaty, już z rozdrażnieniem, dorzucił:

– U nas na Południu czarnych nie wpuszcza się do przyzwoitych lokali.

Kraciaści spojrzeli po sobie. Ruddy zaczął półgłosem:

– Sir, na pańskim miejscu nie zaczepiałbym Washingtona Reeda…

Drugi kraciasty jednak mrugnął do niego i (Fandorin z boku świetnie to widział) trącił nogą pod stołem. Ruddy uśmiechnął się i nie dokończył.

Przez około pół minuty karty plaskały po stole w całkowitym milczeniu. Nagle Murzyn o dźwięcznym imieniu trącił wąsatego gracza w ramię.

– Ej, biały bohaterze, co tam ci wystaje z rękawa?

Wszyscy przy stole zamarli.

Szuler odwrócił się wolno.

– Chcesz mi zajrzeć do rękawa, czarnuchu? To najpierw będziesz mi musiał zajrzeć pod pachę.

Rozchylił surdut, ukazując kaburę z rewolwerem.

– Biały bohaterze, zadałem ci pytanie – tłumiąc ziewnięcie, rzekł Washington Reed. – Na pytania należy odpowiadać.

Teraz zrobiło się cicho również przy szynkwasie. Kowboje, widząc, że przy stoliku dzieje się coś ciekawego, odwrócili się w tę stronę.

Rewolwerowiec wyszczerzył żółte zęby w nieprzyjemnym uśmiechu i zapytał, nie odrywając wzroku od Murzyna:

– Jaka jest kara w Wyoming za zastrzelenie natrętnego czarnucha?

Fandorin dobrze znał ten gatunek ludzi, we wszystkich krajach są oni jednakowi. Zaraz zostanie popełnione morderstwo.

Erast Pietrowicz wstał, gotów się wtrącić. Nikt na niego nie patrzył – wszystkie oczy były utkwione w szulerze i Murzynie.

– U nas w Wyoming wszyscy są równi, sir – oznajmił Ruddy głośno, aby wszyscy słyszeli. – Za zastrzelenie czarnego czy białego ta sama kara. U nas nawet baby głosują słyszał pan o tym?

Kowboje zarżeli – najwyraźniej udział kobiet w wyborach był tu ulubionym tematem żartów.

Zadowolony z roli, jaka mu przypadła, Ruddy obwieścił:

– Mam tu dolara. – Pokazał wszystkim monetę. – Za chwilę go podrzucę. Jak upadnie na stół, można strzelać.

Wszystkich jakby wymiotło od stołu, został tylko wąsaty rewolwerowiec.

Zdumiewająca rzecz: z tyłu za nim nie było nikogo, natomiast ci, którzy stali za plecami Murzyna, bezpośrednio na linii strzału, ani myśleli się odsunąć, a na twarzach niektórych widać było uśmieszki.

Erast Pietrowicz opadł na krzesło i zapalił cygaro. Zdaje się, że jego pomoc nie była tu potrzebna.

Srebrny krążek, błysnąwszy mętnie, wyleciał w górę i z brzękiem spadł na stos pozostałych monet.

Ręka rewolwerowca śmignęła pod surdut – i zamarła, jakby rażona nagłym paraliżem. Prosto w nos przyjezdnego poszukiwacza szczęścia patrzyła lufa starego, odrapanego colta. Fandorin nawet nie zdążył zobaczyć, jak Washington Reed wyciągnął broń z kabury. Taka szybkość przyniosłaby zaszczyt nawet wytrawnemu japońskiemu szermierzowi, wyciągającemu katanę.

– Jaki biały bohater. Całkiem biały – powiedział Murzyn, patrząc w pobladłą twarz szulera.

W saloonie było bardzo cicho.

Reed dwoma palcami wyjął z lewego rękawa swego przeciwnika kartę, rzucił na stół. Był to as.

Ruddy gwizdnął i zrobił krok w stronę stołu. Ale uprzedził go partner szulera.

– Panowie, to oszust! – wrzasnął. – Oskubał mnie na trzydzieści cztery dolary! Ach, ty draniu!

Podskoczył i z całej siły uderzył zdemaskowanego szulera pięścią w twarz – ten runął na ziemię razem z krzesłem. Ale rozgniewanej „ofierze” było tego za mało. Drugi szuler chwycił pierwszego za kołnierz, cisnął nim na środek sali i przy akompaniamencie okrzyków zachęty kopniakami wyrzucił za drzwi. Po czym, jeszcze dysząc słusznym gniewem, wrócił do stołu.

Sprytnie, ocenił Erast Pietrowicz. Ocalił kompana przed bezlitosnym pobiciem, a może i przed śmiercią.

Na miejscu zwolnionym przez wyrzuconego oszusta siedział już Washington Reed. Zgarnął monety ku sobie, uprzednio zapytawszy:

– Nikt nie ma nic przeciwko?

Nikt się nie odezwał i gra potoczyła się dalej – w składzie zmienionym o jedną czwartą.

Wszyscy pozostali goście znów zadzwonili szklankami, najpierw omawiali incydent, potem przerzucili się na inne tematy, ale Erast Pietrowicz słabo rozumiał ich bełkotliwą mowę, w dodatku pełną nieznanych mu słów. Rozmawiano o krowach, o indiańskich squaw, o okulałych koniach i niedopłaconym wynagrodzeniu. Fandorin przestał się przysłuchiwać tej nieciekawej gadaninie i już chciał wyjść, kiedy nagle padły słowa, które go zaalarmowały.

– Powiedziałeś „Dream Valley”, Romero? – zapytał głośno Washington Reed, odwracając się w stronę szynkwasu. – Coś ty tam robił?

– Kastrowałem mormonom byczki – odparł jeden z kowbojów. – Strasznie tam parszywie. Znowu pojawił się Jeździec bez Głowy. Brodacze trzęsą portkami, w nocy nie wychodzą za próg.

– Bzdury – odezwał się drugi. – Nie wierzę w te bajdy.

– A ja wierzę. – Reed podrapał się po karku, patrząc w swoje karty. – Zawsze mówiłem, że on wróci. Nie uspokoi się, póki nie znajdzie tego, czego szuka. Nie postawiłbym na to, że poprzestanie na jednej dolinie. Marnie mi to wygląda. Nie daj Boże mu się napatoczyć. Raz, osiem lat temu, widziałem, jak sadził wzdłuż Krzywego Kanionu na swoim srokaczu. Na samo wspomnienie dostaję dreszczy.

Wielu przyjęło jego słowa śmiechem, a właściciel saloonu powiedział:

– Niezły z ciebie łgarz, Wash.

Murzyn pogroził mu pięścią.

– Na twoim miejscu, Sidzie Stanley, siedziałbym cicho jak mysz i modlił się. Wiesz przecież, czego szuka Rozłupany Kamień. A co będzie, jak zwietrzy zapach, zjedzie tu z doliny i cię odwiedzi?

Pokazał palcem gdzieś w górę, ale gdzie konkretnie, Erast Pietrowicz nie zdążył zauważyć, w tym momencie bowiem drzwi saloonu rozwarły się z ogłuszającym trzaskiem, jakby je ktoś otworzył kopniakiem.

I tak chyba było w istocie – w wejściu ukazała się wysoka, barczysta postać i wszyscy kowboje podnieśli wrzawę, zamachali rękami:

– Witaj, Ted! Chodź do nas!

– Rattler, dobrze, żeś przyszedł! Siadaj tutaj!

A więc to on, mężczyzna, który zdobył serce młodej miss Cullighan.

Erast Pietrowicz jął z ciekawością przyglądać się przybyłemu.

Fiedia Grzechotnik

I mówiąc szczerze, rozczarował się. Wybraniec rudowłosej Ashleen był niewątpliwie przystojny, ale w jego urodzie była jakaś przesada – jak zresztą we wszystkim tu na Zachodzie. Jasne kędziory do ramion, podbródek gładko wygolony, idealne, jakby przyklejone baki, wydatne usta, zgrabny, nieco zadarty nos.

Strój efektowny, ale też z lekka operetkowy: czarne sombrero ze srebrnym galonem, wyszywana paciorkami zamszowa kurtka, pas z wężowej skóry, spodnie z lampasami, żółte buty z ogromnymi ostrogami. Tak dzwoniły przy każdym kroku, że Fandorin w duchu przemianował Rattlera z Grzechotnika na Dzwonnika.

Wszelako nie sposób było potraktować pięknego młodzieńca ironicznie – powodem były jego oczy. Błękitne, zimne, zdawały się nie patrzeć na człowieka, ale badać jego wytrzymałość. Wzrok Rattlera przesunął się leniwie po sali i zatrzymał na Eraście Pietrowiczu, co nie było niczym dziwnym: w tej spelunce zapewne raczej rzadko można zobaczyć człowieka, przed którym na stole leżą białe rękawiczki i lśniący jedwabny cylinder.

Można chyba zrozumieć dziewczynę, pomyślał Erast Pietrowicz, nie odwracając spojrzenia (delikatność wobec ludzi tego pokroju nie popłaca). W porównaniu z resztą kowbojów mister Fiedia wygląda jak książę. W kimże innym miałaby się zakochać biedna dziewczyna o gorącym sercu, jeśli zmuszona jest żyć w takim otoczeniu?

Gra „kto kogo pokona wzrokiem” jakoś się przedłużała. Dwie pary niebieskich oczu wpatrywały się w siebie bez drgnienia. Wreszcie Erast Pietrowicz, zawstydzony tą dziecinadą, przeniósł spojrzenie na tlący się koniuszek swego cygara.

I tu rozległ się grzmiący głos:

– Ej, chłopcy! Pokażę wam teraz coś takiego, że umrzecie ze śmiechu!

Było to powiedziane tak, żeby usłyszeli wszyscy.

Rattler wyszedł na środek pomieszczenia.

– Zachodzę do starego Neda O’Leary’ego, mówię: „Cześć, szeryfie, co nowego?”, a on na to: „Nie uwierzysz, Ted. Pierwszy raz w historii Splitstone znalazł się idiota, który przy wjeździe zdał broń. Jakiś goguś ze Wschodu”… Zaraz, nie rżyjcie – Rattler podniósł rękę, patrząc na Fandorina. – Nie widzieliście jeszcze tego narzędzia śmierci. Popatrzcie sobie.

Położył na stole maleńkiego herstala, który istotnie wydawał się nieszkodliwą zabawką w porównaniu z ogromnymi coltami i smith &wessonami, wiszącymi na pasach kowbojów.

Ci natychmiast zaczęli się prześcigać w dowcipach:

– Niezła rzecz – do dłubania w uszach.

– I dla bab – żeby nosić za podwiązką!

Sypały się kolejne propozycje, coraz bardziej szydercze, a Ted podszedł do stołu, przy którym siedział Erast Pietrowicz, i zapytał z niemaskowanym już wyzwaniem w głosie:

– Nie wie pan przypadkiem, sir, do jakiego błazna należy ta zabaweczka?

Fandorin westchnął ze smutkiem.

Wszystko było jasne. Młody grzechotnik dowiedział się, że jego ukochaną podwiózł obcy wspaniałą karetą, i teraz szuka zaczepki. Brakuje tylko pojedynku z miejscowym Otellem. Strasznie głupio. Należy za wszelką cenę uniknąć konfliktu, bo może on spowodować komplikacje w przyszłej robocie.

– Rewolwer jest mój – powiedział Erast Pietrowicz. – Dziękuję za przyniesienie, usłużny młodzieńcze. A to za fatygę. – I rzucił na stół dziesięciocentówkę.

W saloonie już nikt się nie śmiał i zrobiło się bardzo cicho, jak wcześniej przed wyrzuceniem szulera. Najwyraźniej kłótnie i bójki to jedyna rozrywka znana tubylcom, pomyślał Fandorin, nie mogąc się nadziwić, co go podkusiło do takiej odpowiedzi. Należało jakoś naprawić sytuację, póki nie jest za późno.

Twarz Teda rozpromienił triumfujący uśmiech.

– Chłopcy, słyszeliście wszyscy, jak on mnie obraził? Nazwał smarkaczem i cisnął mi w twarz napiwek – mnie, starszemu tophandowi rancza „Dwa Księżyce”! Joe, słyszałeś? A ty, Sleezy?

– Słyszeliśmy, Rattler – odrzekło jednocześnie kilka głosów. – Wszyscy jesteśmy świadkami. Tylko szmata daruje taką obelgę.

Erast Pietrowicz przypomniał sobie opowieść miss Cullighan o uprzejmości narzeczonego i jego niesłychanej łagodności. W ten sposób zapewne Ted Rattler zachowuje się w każdym obcym mieście, gdzie nikt go nie zna i gdzie za celny strzał do żywej tarczy można trafić na szubienicę. No, a tu wszyscy świadkowie są z góry po jego stronie, więc nie musi się patyczkować.

Z przesadnym ukłonem, który wywołał zachwycony śmiech publiczności, zazdrośnik zapytał:

– A pan, sir, jest szmatą czy nie?

Erast Pietrowicz, zły na siebie za idiotyczną zadzierzystość, nie odpowiedział.

– Milczy pan? A więc jest pan szmatą?

– Jeszcze jaką – machnąwszy na wszystko ręką (już i tak nie da się niczego naprawić) odparł beztrosko Fandorin i podniósł się z krzesła. – Jak tylko zauważę gdzieś jakieś brudy – wycieram. Żeby było czysto.

Ktoś parsknął głośno – chyba miejscowy pinkertonowiec, nadal siedzący przy drzwiach.

– Oho! Jeszcze jedna obelga! – Rattler odwrócił się do „pinka” z udawanym zmieszaniem. – Co na to powiesz, Mel? Jesteś w takich sprawach autorytetem, no i w ogóle prawie sługą prawa.

– Myślę, że dwa kapelusze. Jak chcesz, to weź mój – odrzekł z zastanowieniem Scott. – Jesteś stroną obrażoną, więc ty powinieneś rozkładać.

Zagadkowa wypowiedź całkowicie zadowoliła Teda.

– No cóż, panie Pyskata Gęba, bierz pan swoją armatę i zapraszam na spacer.

Zabijaka, pogwizdując, wyszedł pierwszy. Któryś z kowbojów rzucił Erastowi Pietrowiczowi herstala.

Wszystkie naboje były na miejscu. Iglica kurka nieuszkodzona. Lufa w porządku. Bębenek też.

Niewątpliwie zanosiło się na pojedynek czy jak to się tu u nich nazywa, kiedy dwaj idioci samce próbują pozabijać się nawzajem z powodu samicy.

Trudno, powiedział sobie Erast Pietrowicz. Przestrzelę narzeczonemu rękę. Do wesela się zagoi.

Wszyscy wyczekująco patrzyli na obcego.

Właściciel saloonu, dobra dusza, podszedł i szepnął:

– Za ladą jest wyjście na dwór.

Pozostali nie byli tak miłosierni.

– Trzeba powiedzieć Ronowi trumniarzowi, że będzie miał dzisiaj robótkę.

– Hej, lalusiu, powiedz chociaż, jak się nazywasz?

– Erast Fandorin – odrzekł ten, wkładając cylinder przed uszkodzonym lustrem.

– A what? Lepiej napisz to na papierku. Krewni przyjadą, a na nagrobku ani imienia, ani nic. Przykra sprawa.

Był najwyższy czas zakończyć cały ten cyrk. Erast Pietrowicz wyszedł na ulicę i przekonał się, że z Tedem Rattlerem bynajmniej nie pójdzie mu łatwo.

Dwa kapelusze, oznaczające stanowiska strzelców, były rozłożone bardzo daleko od siebie – w odległości co najmniej czterdziestu kroków. Dla automatycznego smith &wessona, wiszącego u pasa przeciwnika, był to dystans całkiem normalny. Ale malutki miejski rewolwer o krótkiej lufie, obliczony na szybki ogień, nie nadawał się do celnego strzelania na taką odległość. Już po raz trzeci w ostatnich dniach herstal zawodził. To nieamerykańska broń, trzeba będzie się postarać o coś większego. Oczywiście, jeśli jeszcze będzie okazja.

Sądząc ze złudnie rozluźnionej postawy, z nonszalanckiego poruszania palcami prawej ręki (dla poprawy ukrwienia przed strzelaniem), Rattler był przeciwnikiem doświadczonym i odznaczającym się zimną krwią.

Na werandę saloonu wysypali się widzowie. Można by poprosić o rewolwer któregoś z nich, ale widać po ich twarzach, że żaden by nie dał. Ted Grzechotnik to ich bożyszcze. Kowboje przyszli popatrzeć, jak zastrzeli przyjezdnego elegancika ze Wschodu. Będzie o czym porajcować w saloonie i na ranczu co najmniej przez tydzień.

Melvin Scott podjął się obowiązków ni to sędziego, ni to sekundanta. Wyglądało na to, że nie po raz pierwszy występuje w tej roli.

Wyjął z kabury jeden ze swych dwóch rewolwerów i celując gdzieś w górę, oznajmił:

– Jak brzęknie, możecie robić, co chcecie, panowie. Biegać, skakać, strzelać. Uprasza się nie trafiać w widzów i nie wybijać szyb.

W oknach tkwiło mnóstwo twarzy; na wszystkich malował się jednakowy wyraz oczekiwania i chciwej ciekawości.

Z piętra hotelu Great Western patrzył na Erasta Pietrowicza sługa Japończyk. Uniósł jedną brew. Oznaczało to: czy potrzebujesz pomocy, panie?

Fandorin gniewnie szarpnął ramieniem: idź do diabła. Wówczas Masa wygodniej rozsiadł się na parapecie, wyjął fajeczkę i zaczął ją nabijać japońskim tytoniem, przypominającym drobno posiekane końskie włosie.

Wyjście było tylko jedno – skrócić dystans. Poruszając się zrywami i robiąc uniki przed kulami, zbliżyć się do przeciwnika na jakieś piętnaście kroków i dopiero wtedy strzelać. Najgorzej będzie, jeśli Rattler zacznie strzelać z biodra, nie celując – wtedy można się nadziać na przypadkową kulę. Najbezpieczniejszy będzie potrójny przewrót do przodu, ale jedno ubranie jest już bezpowrotnie stracone, tylko tego jeszcze brakuje, by zniszczyć ostatnie. Lepiej chyba zaryzykować. A w ogóle ciekawe, w co celuje Melvin Scott. Chyba nie do wrony?

Huknął strzał, natychmiast zagłuszony głębokim i nawet dość melodyjnym „Bommm!” – kula trafiła w dzwon na wieżyczce, której Erast Pietrowicz początkowo omal nie wziął za kościół.

Rozpoczął się pojedynek.

Nie spuszczając z oczu prawej ręki Teda, Fandorin sprężył się do skoku. O niczym innym już nie myślał, dwaj pozostali Przewodnicy usunęli się w cień, pozostał tylko jeden, a ten wiedział, co do niego należy.

Rattler jednak nie śpieszył się, nie zaczynał strzelać. Wszystko jasne: chce, żeby pierwszy strzelił ze swego straszaka wróg – potem sąd weźmie to pod uwagę.

Krok naprzód. Jeszcze jeden. Jeszcze.

Grzechotnik chyba przejrzał tę taktykę. Jego dłoń wykonała błyskawiczny ruch i już trzymała rewolwer. Ale wystrzał nadal nie padał. Lufa poruszała się leciutko, w takt nierównomiernych, to w lewo, to w prawo kroczków Fandorina.

Niedobrze. Ten Otello jest bardziej niebezpieczny, niż się wydawał na pierwszy rzut oka. Za nic nie dopuści przeciwnika na piętnaście kroków. Trzeba będzie jednakowoż ubrudzić czarne ubranie. A kurz jest tu u nich czerwony, z domieszką gliny; Masa pewnie tego nie doczyści.

Erast Pietrowicz zerwał z głowy cylinder, którego już doprawdy nie było sensu niszczyć, i rzucił w bok. Cylinder wzleciał w górę, zatoczył łuk i wylądowałby dokładnie na parapecie obok Masy, ale Rattler poruszył lufą wypluwając z niej kłąb ognia i nakrycie głowy zakręciło się i upadło z dziurą w denku.

Co za łotr! Drugi londyński cylinder w ciągu czterech dni!

Wokół rozległa się wrzawa, oklaski. Na skupionej twarzy Grzechotnika mignął krótki chełpliwy uśmieszek.

Teraz!

Jeszcze sekunda i rozwścieczony Erast Pietrowicz odpowiedziałby na numer z przestrzeleniem cylindra własną sztuczką jeszcze efektowniejszą: w Splitstone chyba raczej nie widziano potrójnego salta ze śrubą i strzelaniem w pozycji „do góry nogami”, ale w tej chwili z tyłu dobiegł szybki tętent kopyta i przeraźliwy krzyk:

– Ted! Teddy! Ani mi się waż!

Rattlerowi opadła szczęka, opuścił rękę ze smith &wessonem.

Ulicą pozostawiając za sobą kłąb kurzu, pędziła galopem miss Cullighan. Osadziła konia między przeciwnikami i zakręciła się w miejscu.

Panna zdążyła się przebrać. Zamiast jedwabnej sukni – kurtka i spodnie, zamiast kapelusika – białe sombrero. O dziwo, nawet w tym dziwacznym stroju było jej do twarzy.

– Obiecał mi pan przecież nie chodzić pod Głowę Indianina! – krzyknęła z wyrzutem do Fandorina. – Dał mi pan słowo dżentelmena!

– Ale ja w-właściwie…

– A ciebie, przeklęty idioto, przestanę kochać, zobaczysz! – krzyknęła Ashleen na narzeczonego. – Co mi obiecywałeś? Wszyscy mężczyźni to łgarze! Powiem tacie i wyrzuci cię z rancza! Będzie tylko zadowolony!

– Ash, co ty? No co ty? – wymamrotał Ted, cofając się przed szczerzącym zęby końskim pyskiem. – Ja przecież tylko…

– Zamknij się, durniu! Nie chcę na ciebie patrzeć!

Widzowie obserwowali kłótnię zakochanych z taką samą chciwą ciekawością jak przedtem pojedynek. Z rozrywkami w Splitstone musiało być zaiste kiepsko.

A Erastowi Pietrowiczowi zrobiło się żal dziewczyny. Mogłaby sobie znaleźć lepszego konkurenta niż ten wredny grzechotnik.

Ranczo „Dwa Księżyce”

Ktoś dotknął z tyłu jego ramienia.

Był to sekundant, sklepikarz i miejscowy agent Pinkertona w jednej osobie.

– Cóż, skoro dziś pan nie zginął i chce pan spędzić u nas jeszcze jakiś czas, radziłbym zamienić pańską zabawkę na coś solidniejszego – powiedział uprzejmie, wskazując herstala. – W „Towarach Różnych” Melvina Scotta znajdzie pan wszystko, co potrzebne dla przeżycia i wygody. Wszystkie rodzaje broni, siodła, uprząż, konserwy mięsne, dynamit, odzież do…

– Mam list od Roberta Pinkertona – przerwał mu Fandorin. Scott rozejrzał się na boki i ujął go pod łokieć.

– Od początku czułem, że nie zjawił się pan tutaj tak sobie. Chodźmy. Za głośno tu.

Dwukrotnie przeczytał krótki list z nagłówkiem „Do wszystkich agentów etatowych i rezerwowych” i zmrużonymi oczyma przyjrzał się Erastowi Piętro wieżowi.

– Trzeba było przyjść do mnie od razu. Przynajmniej poradziłbym, żeby pan nie zadzierał z Rattlerem. Napisano tu: „udzielić wszelkiej pomocy”. Czym zatem mogę służyć?

– Proszę mnie lepiej wyekwipować. Nie jak obcego przybysza, byle tylko zedrzeć jak najwięcej pieniędzy, ale jak t-towarzysza i kolegę. Jestem w tych stronach człowiekiem nowym, polegam więc na panu.

„Pink” podrapał się w czubek nosa.

– I to wszystko?

– Na razie tak. Może później zwrócę się do pana o profesjonalną pomoc. Jeżeli zadanie okaże się trudniejsze, niż p-przypuszczam.

W oczach Scotta zabłysły wesołe iskierki, ale agent powstrzymał się od komentarza.

– Cóż, wobec tego chodźmy do sklepu.

Machnąwszy do kamerdynera, żeby go dogonił, Erast Pietrowicz ruszył za „pinkiem”.

– Nie chce pan mówić, pańska sprawa – odezwał się ten po chwili milczenia. – Ja i tak wiem, po co pan tu przybył. Czarne Chusty, tak? Nietrudno zgadnąć. Siedział pan przecież z tym rosyjskim błaznem z Dream Valley.

– Ja też jestem Rosjaninem – odparł zimno Fandorin.

– Nie chciałem pana obrazić. Jak pan zapewne zauważył, położyłem nacisk na słowie „błazen”, a nie na słowie „rosyjski”. No, a chyba pan nie zaprzeczy, że mister Kuzma Lukoff jest skończonym błaznem?

Nie, Erast Pietrowicz nie próbował zaprzeczać.

– Jeżeli chce pan znać moje zdanie – rzekł Scott, wzruszając ramionami – bandy w dolinie nie ma i być nie może. Czarne Chusty to, sądząc ze wszystkiego, ludzie poważni, skoro zajęli się pociągami. Na co im rosyjska wieś? Co można zrabować tym półgłówkom – książki w języku rosyjskim? Zdarza się często, że bandyci urządzają sobie w jakimś ustronnym miejscu tajny obóz. Ale wobec tego po co drażnić Rosjan i nasuwać się im na oczy? Uważam, że to wszystko wymysły. Ale skoro pułkownik Star chce sprawę wyjaśnić, jego prawo. W razie czego jestem do pańskich usług. List pana Pinkertona gwarantuje trzydziestoprocentową zniżkę. Znaczy, że będę pana kosztował tylko trzy pięćdziesiąt za dobę.

– Wezmę to pod uwagę.

Fandorin wahał się chwilę, czy nie zapytać o Dream Valley, uznał jednak, że na razie nie warto. Obejrzał się na sapiącego z tyłu Masę i cicho wyjaśnił mu po japońsku, o co chodzi.

Na schodkach „Towarów Różnych” czekał Łukow.

– Niech pan zrobi swoje zakupy, Kuźmo Kuźmiczu. My też musimy nabyć u pana Scotta to i owo.

Te proste słowa nie wiadomo czemu wprawiły przewodniczącego w zmieszanie.

– Nie, nie – bąknął spłoszony. – Mnie się nie śpieszy, ja później. Mam długą listę.

Rozmowa po rosyjsku rozbawiła Scotta.

– Śmieszny macie język. Jakbyście mieli żwir w ustach. „Pry-bry, dlini-blini”.

– Czemu to ma pan otwarte drzwi? – zapytał Fandorin, wchodząc do sklepu, obszernej szopy, całej zastawionej skrzynkami, pudłami i workami. – Czyżby w Splitstone nie kradli?

– Jeszcze jak kradną. Ale nie u Melvina Scotta. Bo wiedzą, że spod ziemi bym wykopał i obdarł ze skóry.

– Dawno pan służy w Agencji?

Sklepikarz wyjął z tylnej kieszeni spodni płaską butelkę, zapewne zabraną z saloonu, i pociągnął długi łyk.

– Już dwadzieścia lat temu razem z panem Pinkertonem polowałem na szajkę braci Jamesów. Wspaniałe były czasy. A teraz jestem w rezerwie, dostaję połowę pensji, pięćdziesiąt miesięcznie. Marna suma, więc trzymam sklep. Wszystko, co pan tu widzi, jest na sprzedaż. Oprócz tego. – Czule poklepał zakurzony łeb bizona, wiszący na ścianie. – Kiedyś taka sztuka nie kosztowałaby więcej niż dolara, bo po Równinach chodziły milionowe stada. Teraz nie zostało ani jednego byka, wszystkie wystrzelano. Mogę sprzedać za czterysta dolarów – i to tylko jak kolega koledze. Życzy pan sobie? No, jak pan chce.

Obejrzawszy się na Łukowa, który został na zewnątrz i nie mógł usłyszeć rozmowy, Erast Pietrowicz zapytał:

– Bracia celestianie też u pana kupują?

Scott mrugnął przebiegle.

– Rozumiem, do czego pan zmierza. Chce pan dostać za darmo informację o Dream Valley? Jak mnie pan zatrudni jako pomocnika, będzie pan mógł pytać, o co pan chce.

Znowu przechylił butelkę i wysączył whisky do końca. Wyjął spod lady jeszcze jedną, otworzył i nagle znieruchomiał.

– Chwileczkę.

Wziął oparty o ścianę karabin, podszedł do okna i wycelował w górę.

Erast Pietrowicz powiódł wzrokiem za lufą – „pink” chyba znowu mierzył w dzwon na wieżyczce.

Sucho gruchnął strzał. Kuźma Kuźmicz podskoczył na schodku, upuszczając panamę.

– Pudło – westchnął Scott i schował butelkę na miejsce. – Znaczy dosyć na dzisiaj. Znam swoją normę. A więc co mogę panu zaproponować? Na początek powinien się pan po ludzku ubrać. Będą panu potrzebne kapelusze z szerokim rondem, żeby słońce nie oślepiało. Kowbojskie buty. Widzi pan, mają ostre nosy, żeby łatwiej było wsuwać nogę w strzemię. Te spodnie podarłby pan sobie o kolczaste zarośla, trzeba kupić dżinsy. Przydadzą się też ze dwa wełniane koce. Flaszki. Siekiera albo tasak…

Masa już krygował się przed lustrem, przymierzając olbrzymi kapelusz, spod którego prawie nie było go widać. Spodobały mu się też buty – z wytłaczanej skóry, z miedzianymi ćwiekami i na potężnych ściętych obcasach.

Fandorin nie był zachwycony odzieżą dla pastuchów. Uznał, że jako strój do konnej jazdy z powodzeniem będzie mógł wykorzystać pobrudzone węglem białe ubranie. Aby nie podrzeć spodni, Erast Pietrowicz nabył chaparejos – skórzane ochraniacze na tasiemkach. Zamiast przestrzelonego cylindra wybrał bardzo porządny angielski korkowy hełm, który wziął się nie wiadomo skąd w tym składzie starzyzny.

– Coś takiego, ten nocnik poniewiera się tu od dziesięciu lat. Myślałem, że nikt go nie kupi – ucieszył się właściciel. – Był tu jeden angielski lord, jeszcze w czasach Indiańskiego Terytorium. Przyjechał postrzelać sobie bizony. Szoszoni go oskalpowali. Widzi pan, w środku zostały jeszcze brunatne plamy.

Fandorin rozmyślił się. Kupił popielaty kapelusz – będzie akurat pod kolor ubrania.

– W górach konieczny jest karabin. – Scott zaczął otwierać długie skrzynki i stawiać na ladzie. – Jaki pan wybiera? Ja bym radził ten. Doskonała strzelba z bębnem obrotowym, czterostrzałowy.

Masa, który wciągał but, skacząc na jednej nodze, wtrącił:

– Reminguton. Kaliber pęcdzesąt. Dwa.

– Niezły sprzęt. Pański Chińczyk ma dobry gust.

– Jest Japończykiem.

Scott położył na ladzie dwa karabiny, ładownice i naboje, szczęknął liczydłami i ciągnął dalej:

– Teraz rewolwery. Ponieważ jest pan Rosjaninem, proponuję smith &wessona kaliber czterdzieści cztery, zwanego „russian”. Rewolwer łamany, zaprojektowany na zamówienie waszego wielkiego księcia Aleksego, kiedy polował tu na bizony ze słynnym Buffalo Billem. Nabój scalony, pocisk ołowiany 246 granów, 23 grany czarnego prochu. Kolba z gutaperki – bardzo wygodna.

– W-wiem. Ten rewolwer jest na uzbrojeniu armii rosyjskiej. Wezmę go.

– A dla pańskiego Japończyka dwa? – spytał sklepikarz, jako że Masa właśnie zapinał na biodrach żółty pas z dwiema kaburami.

– Hidari-no ho ni nunchaku-o, migi-ni wakizashi-o sasunda [40] – mruknął do siebie z zadowoleniem.

– Nie, jemu rewolwery nie są potrzebne – przetłumaczył Erast Pietrowicz.

Najdroższym zakupem okazała się składana zeissowska lornetka, osiemnastokrotnie powiększająca, która dopełniła ekwipunku.

– Pozostaje tylko zaopatrzyć się w konie – podsumował Scott. – Musi pan pojechać na jakieś ranczo

Fandorin, przypomniawszy sobie propozycję miss Cullighan, zapytał niedbale:

– Jak daleko jest stąd na ranczo „Dwa Księżyce”?

– Chce pan kupić u Córka Cullighana? – Scott z aprobatą skinął głową. – Słuszna decyzja. Stary ma świetne konie, tylko że zdziera za nie trzy razy drożej.

– Obiecano mi z-zniżkę.

Ranczo Cullighanów leżało zaledwie półtorej mili od miasteczka, wyruszyli więc pieszo, odesławszy zakupy do hotelu.

Początkowo Masa maszerował dziarsko, dzwoniąc ostrogami. Wkrótce jednak zaczął się potykać, jako że wysokie obcasy, bez wątpienia wygodne przy jeździe wierzchem, niezbyt były przystosowane do pieszych spacerów. W końcu Erast Pietrowicz pozostawił w tyle kulejącego sługę i w bramę rancza wkroczył sam.

Dziwna to była brama – bez żadnego ogrodzenia. Po prostu odwrócona litera U w szczerym polu. Z boku duża tablica: ZIEMIA CORKA CULLIGHANA. RUSTLERÓW WYKAŃCZAMY NA MIEJSCU. Na dowód u dołu widniało koślawo narysowane drzewo z wisielcem.

Na prawo rozpościerało się ogrodzone pastwisko, na którym pasło się gigantyczne stado długorogich krów – zapewne to samo, które właśnie przygnano z Teksasu. Na lewo ciemniały zabudowania: spichrze, baraki, magazyny. Pośrodku stał dom mieszkalny. Był to wielki drewniany budynek, oszalowany pomalowanymi na biało deskami. Wyraźnie usiłowano nadać mu majestatyczny wygląd, czemu miały służyć cztery pękate kolumny, wieżyczka na dachu, a przed gankiem dwa kamienne lwy, ale jak można myśleć o majestacie, kiedy wszystko wokół przesiąknięte jest zapachem nawozu? Zapewne mieszkańcy Cullinghan House byli niewrażliwi na ów aromat, tak dokuczliwy dla miejskiego nosa. W każdym razie corral mieścił się dokładnie na wprost wejścia.

Erast Pietrowicz popatrzył na konie (były piękne, jakby specjalnie dobierane), chwilę obserwował, jak jeden z kowbojów ujeżdża dzikiego ogiera. W Moskwie były urzędnik do specjalnych poruczeń uchodził za niezłego jeźdźca, ale na takim mustangu nie utrzymałby się chyba nawet pół minuty.

Tymczasem kowboje Cullighana (pętało się ich wokół corralu ze dwudziestu) przyglądali się Fandorinowi, niezbyt życzliwie, ale nie bezczelnie. Najwyraźniej któryś z nich był pod Głową Indianina i opowiedział reszcie, że elegant w krawacie potrafi się o siebie zatroszczyć.

Nadszedł Masa z butami, przewieszonymi przez ramię na sznurku. Obok niego jechała stępa Ashleen Cullighan. Jej prześliczna kara klacz, na którą Fandorin już wcześniej zwrócił uwagę, wdzięcznie przebierała zgrabnymi nóżkami, idąc to jednym bokiem, to drugim.

Z tyłu, o jakieś dziesięć kroków, kiwał się w siodle Ted Rattler, ponury jak chmura gradowa. Nie patrząc na Fandorina, zeskoczył z konia, rzucił wodze jednemu z pastuchów i stanął z boku. W tę stronę uparcie nie spoglądał, ale też nie odchodził.

– Pański boj mi powiedział, że jest pan tutaj! – zawołała jeszcze z daleka panna. – Po konie, tak? Dokąd to, Selma, dokąd? – krzyknęła na klacz, która podeszła do Erasta Pietrowicza, wyciągnęła ku niemu aksamitne wargi i cichutko zarżała.

Fandorin poklepał ją po białej gwiazdce na czole.

– Piękna jesteś, p-piękna.

– Nigdy nie widziałam, żeby Selma łasiła się do obcych – zdziwiła się Ashleen, lekko zeskakując na ziemię. – Moja dziewczynka ma dobry gust. No już dosyć, dosyć, idź sobie!

Odepchnęła klacz, która usiłowała położyć pysk na ramieniu Erasta Pietrowicza, a Masa mruknął mściwie:

– Co poniektóry to i w kobyre by se zakochar.

Znał to powiedzenie bardzo dobrze, nieraz bowiem słyszał je od pana pod własnym adresem.

– Chciałbym kupić konia, silnego, ale nie narowistego – powiedział Fandorin. – P-przyznam się pani, że nie jestem zbyt dobrym jeźdźcem. Nie to co tutejsze zuchy.

Właśnie w tym momencie ujeżdżacz runął na ziemię, nie utrzymawszy się na mustangu. Dziki rumak uderzył leżącego kopytem, a w dodatku capnął zębami za głowę.

– Ja chcę kuca. Macie kuce? – zapytał nerwowo Masa.

– Na ranczu „Dwa Księżyce” mamy wszystko. Ej, chłopcy, przestańcie się cackać z Kidem, jemu to nie pierwszyzna! – krzyknęła miss Cullighan. – Przyprowadźcie tę kasztanowatą trzylatkę, którą ujeździłam w zeszłym tygodniu. A dla boja pana Fendorina wybierzcie dobrego teksaskiego pony. Za wszystko razem z siodłami wezmę od pana tylko osiemdziesiąt dolarów – dodała, zwracając się do Erasta Pietrowicza. – Ale gdyby tata pytał, to niech pan powie, że sto dwadzieścia. Chodźmy, przedstawię pana.

– Cieszę się, że w otoczeniu mojej córki pojawił się wreszcie prawdziwy dżentelmen, bo tutaj wiecznie się kręcą same męty.

Pan Cullighan był bardzo podobny do córki, wszystko jednak, co w niej wydawało się śliczne, jego zdecydowanie szpeciło: i zielone oczy mętnej butelkowej barwy, i rdzaworude kręcone włosy, a gęsto rozsiane piegi wyglądały na jego twarzy jak zaschnięte bryzgi błota. Głos „bydlęcego barona” był gruby i tubalny, maniery w najwyższym stopniu niewyszukane (na przykład, na początku posiłku głośno wysmarkał się w serwetkę i kazał służącej podać drugą). Wobec gościa jednak stary Irlandczyk starał się być uprzejmy.

– Skąd pan pochodzi?

– Z Moskwy.

Odpowiedź wcale nie zdziwiła hodowcy.

– Proszę, proszę, sam tam nigdy nie byłem, ale słyszałem o waszym mieście wiele dobrego. Podobno tam studnie nie wysychają nawet w lipcu. To prawda?

– T-tak – odpowiedział z niejakim zdziwieniem Fandorin, odkrawając kawałek olbrzymiego krwistego befsztyka. Mięso było doskonałe, jak w najlepszej restauracji, może tylko przyprawione zbyt pieprznie.

Cullighan zacmokał wargami z podziwu dla moskiewskich studzien.

– W Teksasie to wielka rzadkość.

– J-jak to w Teksasie?

Nastąpiła krótka pauza. Gospodarz i gość spoglądali na siebie ze zdziwieniem. Pierwszy połapał się Cork.

– A, to pan nie jest z Moskwy w Teksasie, tylko z tej w Iowa? Całkiem o niej zapomniałem. Kiedyś pracował u mnie jeden tophand właśnie stamtąd. Wspaniale rzucał lassem.

– Nie, sir, pochodzę z tej Moskwy, która leży w Rosji.

O takim mieście tatuś czerwonej perły najwidoczniej nie słyszał. Przez chwilę w milczeniu pracował szczękami, po czym, uznawszy, że dość już tej światowej paplaniny, przeszedł do interesującego go tematu.

– Pracuje pan dla pułkownika? Czy po prostu jest pan jego znajomym i przyjechał zapolować na kozy?

– Pracuję.

Erast Pietrowicz odsunął talerz i upił łyk whisky z wodą sodową – bardzo dobrej, z dymkiem, co najmniej dwudziestoletniej.

– Kim pan jest z zawodu?

– Inżynierem.

Tak czy owak się dowiedzą, pomyślał Fandorin i dodał ostrożnie:

– Ale jestem tutaj w innej sprawie. Mister Star poprosił mnie, żebym zbadał, co się d-dzieje w Dream Valley. Zapewne pan słyszał, że dzieje się tam coś dziwnego.

Ojciec i córka wymienili spojrzenia.

– Opowiadają jakieś brednie – rzucił ze sztuczną obojętnością Cullighan. – O bandytach w czarnych chustach, o bezgłowej zjawie… Ale ludziom z doliny nie można wierzyć. Jedni to poganie, a drudzy bezbożnicy.

– I nie chciałby się pan dowiedzieć p-prawdy? Wszak dolina to pańska ziemia.

Cork chytrze przymrużył oko.

– Chciałby pan naciągnąć mnie na pieniądze? Nic z tego. Ja pana nie zatrudniałem. Skoro pułkownik płaci, to jego sprawa. Widziałaś, Ash, jaki cwany? Za jedną robotę podwójna zapłata!

Dziewczyna, należy jej oddać sprawiedliwość, zaczerwieniła się lekko – wstyd jej było za tatusia.

– Mister Fandorin nie jest taki.

Rodziciel tylko machnął ręką – że niby zna się na ludziach.

– Wiesz pan co? – podjął zniżonym głosem. – Jak pan chce dodatkowo zarobić, to niech pan powie pułkownikowi, że znalazł pan w Dream Valley jakąś rudę, która zawiera srebro czy tam złoto. Ja się na tych sprawach nie znam. Pan jest inżynierem, pan wie lepiej. I wtedy może pan liczyć na moją wdzięczność. Kapujesz pan?

Hodowca wyczekująco popatrzył na gościa.

Ten zaś spoglądał na Ashleen. A cóż ona na to?

Ani cienia zażenowania. Promiennie uśmiechnięta. A jednak niedaleko pada jabłko…

– K-kapuję. Chce pan, żeby mister Star drożej zapłacił za dolinę. Potrzebuje pan pieniędzy na rozwój interesu. Ale ja nie jestem inżynierem górnikiem i nie znam się na złożach. To raz. Poza tym nigdy nie kłamię dla osiągnięcia korzyści. To dwa.

Przez jakiś czas gospodarz patrzył na niego bez słowa, coś w myślach kalkulując. Potem zaś wygłosił dość niezrozumiałe zdanie:

– Cóż, przyjemnie mieć do czynienia z człowiekiem przyzwoitym i w miarę rozumnym.

Było jednak widać, że mister Cork stracił wszelkie zainteresowanie rozmówcą. Nie minęła nawet minuta, kiedy wstał i tłumacząc się pilnymi zajęciami, opuścił jadalnię.

Służąca chciała sprzątnąć brudne talerze i podać deser, ale Ashleen fuknęła:

– Wyjdź, Sally! Nie kręć mi się tutaj.

I gdy za dziewczyną zamknęły się drzwi, z uroczą bezpośredniością przysunęła krzesło, pochyliła się blisko twarzy Fandorina i zaszeptała:

– Jaka ja jestem głupia! Przecież już w karecie mówił pan o Dream Valley a ja to puściłam mimo uszu. Strasznie się martwię tymi pogłoskami. Przecież wiem, po co pułkownik tu pana przysłał. Jeśli to prawda, że w dolinie zagnieździła się banda, tej ziemi nikt nie kupi nawet za dziesięć tysięcy. Wtedy do końca życia zostanę starą panną! Mister Fendorin, kochany, od razu widać, że jest pan człowiekiem mądrym i doświadczonym. Niech mi pan pomoże! Niech pan nie gubi biednej dziewczyny! Przecież jest pan prawdziwym dżentelmenem, na całe sto procent! Nie tylko z manier, jak inni, ale naprawdę!

Daleko było pretensjonalnym miejskim pannom do Ashleen Cullighan. Rozmawiała z Erastem Pietrowiczem zaledwie trzeci raz, a zachowywała się tak, jakby się znali i przyjaźnili od wielu lat. Szeptała niemal w samo ucho, pasemko rudych włosów przyjemnie łaskotało policzek Fandorina, a on się nie odsuwał – i to nie tylko dlatego, że byłoby to niegrzeczne.

– Ja przecież wiem, o co tam chodzi – mówiła Ashleen, co chwila oglądając się na drzwi. – Rosjanie i mormoni tylko udają, że się nienawidzą, a tak naprawdę się zwąchali. Jestem pewna! Umyślnie rozpuszczają złe pogłoski, żeby tata obniżył im dzierżawę. A to są akurat moje własne pieniądze, wszystko dostaję ja. Nie jest tego wiele, zaledwie dwa tysiące rocznie. Ale nic więcej tata mi nie daje, wszystko topi w interesie. – Ashleen przycisnęła rękę do biustu. – Ale jeżeli dzierżawcy nie kłamią, to już prawdziwe nieszczęście… Odejdą z doliny, a nowych się nie znajdzie. Komu potrzebna ta cała Dream Valley? Łąk i pastwisk wszędzie pełno, cała preria. A w tych stronach oprócz mormonów i Rosjan nikt nie uprawia roli. I co, mam chodzić w zeszłorocznych sukniach? Kochany mister Fendorin, proszę mi obiecać jedno!

Wczepiła się gorącymi paluszkami w jego nadgarstek.

– Jeżeli mormoni są w zmowie z Rosjanami, nie wejdzie pan z nimi w konszachty, ale wszystko ujawni! Dream Valley nie może stracić na wartości!

Jej zarumienioną buzię dzieliły od twarzy Fandorina jakieś cztery cale, nie więcej. Erast Pietrowicz wciągnął nozdrzami aromat dziewczęcej skóry i spuścił oczy. Wyszło jednak jeszcze gorzej.

Z góry, przez rozchylony kołnierzyk koszuli, otwierał się cudowny widok na falującą w zdenerwowaniu pierś dziewczyny. Wtedy w karecie krępował się zaglądać jej w dekolt, toteż dopiero teraz odkrył niezwykle ponętne zjawisko: piersi Ashleen nie były piegowate, lecz matowo białe, jak to się zdarza u blondynek, u rudych zaś praktycznie nigdy.

– Niech mi pan da słowo honoru, że nie będzie pan grać przeciwko mnie – szepnęła i jej rozchylone usta lekko zadrżały.

W innych okolicznościach Fandorin uznałby, że dziewczyna chce, by ją pocałował. Wiedział jednak świetnie, że po prostu walczy o swój posag. Chce wyjść za mąż za swego grzechotnika.

– Słowo honoru – rzekł Erast Pietrowicz i wstał.

Promień światła w królestwie ciemności

Przenocowali w Splitstone i ruszyli w drogę wczesnym rankiem.

O kilka mil od miasteczka równina dochodziła do skał. Początkowo niewysokie, stopniowo pięły się coraz wyżej, wyżej, aż do górskiego grzbietu z ostrymi, poszczerbionymi wierzchołkami.

Wąski wąwóz Bottle-Neck, Szyjka Butelki, przypominał pęknięcie w kamiennym murze. Zrobić drogi w szczelinie dzierżawcy nie zdążyli (a może nie chcieli), toteż można się było tu poruszać jedynie piechotą albo w siodle. Kuźma Kuźmicz objuczył swoimi zakupami dwa muły, które prowadził za uprząż. Fandorin jechał obok na swojej kasztance (rzeczywiście bardzo spokojnej i posłusznej). Masa truchtał z tyłu na pękatym, kosmatym kucu, od czasu do czasu wydając melodyjny brzęk, kiedy jego imponujące ostrogi zahaczały o skałę.

W połowie drogi wydarzyła się drobna przygoda. Jeden z mułów poślizgnął się, omal nie upadł, i na ziemi znalazł się cały ładunek: nowy lemiesz do pługa i płócienny worek. Lemiesz nie ucierpiał, ale worek pękł i wysypały się z niego różne różności: cynowe naczynia, książki, odzież, wśród której mignęło coś jaskrawoczerwonego ze złotym połyskiem.

– Co to? – zainteresował się Masa.

– Książka. – Łukow pośpiesznie upychał rzeczy z powrotem. – Autor Czechow. Chyba ktoś nowy. Jewdokia zamówiła; w zeszłym kwartale wypracowała najwięcej osobogodzin i należy jej się nagroda od zarządu.

– Nie, to.

Japończyk wyciągnął już schowany w worku intrygujący przedmiot. Był to czerwony gorset z czarnymi wstążkami, a w ślad za nim ukazały się różowe pantalony obszyte koronką.

Przewodniczący odebrał Masie damskie intymne fatałaszki i upchnął je głębiej.

– To dla dzieci. Kobiety potną na kawałki i poszyją sukienki dla lalek. Dzieci to nasza przyszłość, niczego im nie żałujemy.

– Sukienki dla lalek? Z p-paryskiej bielizny?

Kuźma Kuźmicz prostodusznie podniósł na Fandorina swoje niebieskie oczka.

– Oj, ja się na takich rzeczach zupełnie nie znam. Poprosiłem pana Scotta, żeby zamówił w guberni coś jedwabnego, koniecznie ze wstążkami, i żeby było kolorowe. Może nic innego tam nie mieli. Albo chciał z nas zadrwić. Sam pan widział, jaki to człowiek: złośliwy, niedelikatny.

Erast Pietrowicz nic na to nie odrzekł. W końcu to nie jego sprawa.

Cóż, ruszyli dalej.

Dream Valley ukazała się nagle, bez uprzedzenia. Objechali kolejny posępnie szary głaz i nagle przestrzeń się rozpostarła niczym gigantyczny zielony wachlarz. Owalną czaszę ze wszystkich stron otaczały strome, lecz niezbyt wysokie góry o zboczach gęsto porośniętych sosnami. Ścianki czaszy w kilku miejscach poprzecinane były wąskimi kanionami i srebrnymi nitkami wodospadów, a na dnie leżały żółte i pomarańczowe spłachetki pól, jasnozielone kwadraty łąk, ciemnozielone plamy zagajników. Dolina z jednego krańca do drugiego miała chyba pięć wiorst długości.

– Oto ona, nasza mateńka! – z patosem wykrzyknął Łukow. – Nasza połowa to ta, gdzie żyto i łąki. Zagospodarowana, oblana łzami i potem. Ziemski raj. Promień światła w królestwie ciemności! A na prawo, tam, gdzie kukurydza i pszenica – ziemia celestian. Widzi pan ten pasek pośrodku? To granica, płot.

– Radnie – pochwalił dolinę Masa. – Gdyby posadzic ryz, byłoby jesce radniej. Jak rustro pod srońcem.

U wylotu wąwozu zaczynała się droga, nawet dwie; na prawo prowadziła ceglana, na lewo gruntowa, ale za to troskliwie obsadzona brzózkami. Po kwadransie jazdy tą drogą ich oczom ukazał się drewniany łuk z literami z dykty:

Collective Farm „Luch Sveta” [41]

– Cóż to za okazja? – zaniepokoił się Erast Pietrowicz, widząc girlandy kwiatów i rosyjskie flagi, zdobiące całą tę architektoniczną konstrukcję.

Przestraszył się, czy aby mieszkańcy komuny nie urządzili jakiejś uroczystości na cześć ewentualnego wybawcy. Bogu dzięki, nie.

– Wszakże to dzisiaj święto. – Kuźma Kuźmicz zrobił zapraszający gest. – Zaszczycił nas pan w rocznicę pamiętnego dnia. Wedle naszego rosyjskiego kalendarza dziś przypada dwudziesty szósty sierpnia. Dzień Borodina. Będzie uczta, tańce i śpiewy. Jakże bowiem inaczej? Toż to triumf rosyjskiego oręża.

I rzeczywiście, wietrzyk przyniósł z oddali dźwięki muzyki: trąb, harmonii, skrzypiec. Grano chyba marsza Pułku Preobrażeńskiego – zaskakujący repertuar jak na emigrantów i pacyfistów.

Przewodniczący prowadził gości obok paradnych domów-bliźniaków, opowiadając z dumą:

– Tu mamy dziecięcy ogród, gdzie wychowujemy malców. Wszystkie dzieciny są razem jak rzodkieweczki na grządce, dlatego nazywamy to ogrodem. Tradycji rodzinnej nie ma, całkowita równość. Ilu jest dorosłych – tylu rodziców. A tam szkoła, chłopcy i dziewczynki uczą się razem. Tutaj zarząd. Dwie bursy dla mężczyzn.

Zza dużego budynku z tabliczką „Dom Wypoczynku” dobiegł śpiew. Chór, w którym można było rozróżnić głosy męskie, kobiece i dziecięce, bardzo równo śpiewał Dubinuszkę.

– Wszyscy nasi są na majdanie, świętują – wyjaśnił przewodniczący. – Serdecznie zapraszam. Toż to będzie radość!

Masa został, by rozsiodłać konie, a Erast Pietrowicz pośpieszył za Łukowem.

* * *

Na małym placyku, za ustawionymi w podkowę stołami, siedziało kilka dziesiątków ludzi, na pierwszy rzut oka – zwykłych rosyjskich wieśniaków, tyle że odświętnie ubranych z tej uroczystej okazji. Baby w białych i kolorowych chustkach, chłopi z brodami, ostrzyżeni pod donicę. Po bliższym przyjrzeniu się jednak wieśniacy okazali się nieco dziwni. Wielu w okularach albo pince-nez, a i twarze przeważnie subtelne, nieprostoduszne – cecha, po której w Rosji bezbłędnie rozpoznaje się inteligenta, nawet jeśli włoży łapcie i kapotę.

Pieśń zakończyło zadzierżyste uchniem! i wszyscy odwrócili się do przewodniczącego i nieznajomego w brudnym ubraniu i kowbojskim kapeluszu.

– Powitajmy gościa, bracia i siostry! Oto Erast Pietrowicz Fandorin, nasz, Rosjanin! Przysyła go nam nasz dobroczyńca Mawrikij Christoforowicz, aby nas bronił i ocalił. Proszę siadać do stołu, drogi gościu. Zjeść i odpocząć po podróży. Jewdokiejuszka się panem zajmie.

Żwawa, poruszająca się kaczym chodem garbuska (sądząc z imienia, ta, która wypracowała najwięcej, jak to oni nazywają, osobogodzin) usadziła Fandorina pośrodku głównego stołu, szybko nałożyła mu na talerz pasztecików, kiszonej kapusty, pierożków i podała kubek kwasu. Przez lata życia na wygnaniu Erast Pietrowicz odwykł od wszystkich tych cudownych potraw i teraz z trudem się doczekał, aż Jewdokia poleje mu ręce wodą z dzbana. Dopiero po wytarciu dłoni w wyszywany w koguty ręcznik mógł oddać sprawiedliwość ojczystej kuchni.

Był tu i prosiaczek z chrzanem, i nóżki w galarecie, i kapuściany chłodnik, a wszystko przyrządzone nie gorzej niż w niezapomnianej traktierni Tiestowa.

Masa usiadł obok, wypatrzył z boku koszyczek ze swymi ulubionymi makowymi obarzankami, przysunął go do siebie i zjadł od razu dziesięć sztuk, po czym odchylił się do tyłu i jął strzelać oczkami po twarzach kobiet.

Było ich znacznie mniej niż mężczyzn. Najstarsze miały chyba około pięćdziesięciu lat, ale były też całkiem młode.

– O, jaka ładna! – rzekł kamerdyner po japońsku.

Młodziutką dziewczynę w czerwonej chustce Erast Pietrowicz zauważył wcześniej niż Masa. Trudno było jej nie zauważyć. Świeża, żywa buzia, perlisty śmiech, błyszczące czarne oczy – na tle nieciekawych kobiecin ta ślicznotka wyglądała jak barwny kwiat na spłowiałej trawie. Na lewo od niej siedział Łukow.

Piękność wykrzyknęła dźwięcznym, donośnym głosem:

– Oj, Kuźma, nie masz pojęcia, co mi się dzisiaj przydarzyło! Okropność!

Wszyscy mieszkańcy komuny bez względu na wiek zwracali się do siebie familiarnie na „ty” – Fandorin spostrzegł to już wcześniej, więc nie był zdziwiony. Zdumiewające było co innego – reakcja Kuźmy Kuźmicza. Jęknął i chwycił się za serce.

– Co takiego, Nastiuszko?! Nie strasz mnie!

Wykrzyknął to z przejęciem, bardzo szczerze.

Rumiana Nastiuszka ze śmiechem zwróciła się do pozostałych sąsiadów (wokół niej siedzieli sami mężczyźni):

– Nie szkodzi, że opowiadałam wam to już tysiąc razy?

Wszyscy zgodnym chórem jęli ją zapewniać, że z przyjemnością wysłuchają historii jeszcze raz. Nie dziwota! Takim głosikiem i z taką twarzyczką mogłaby recytować nawet tabliczkę mnożenia, przedstawiciele płci przeciwnej słuchaliby z zachwytem.

– Znowu widziałam Czarne Chusty!

– Oj, co ty mówisz?! – Łukow po babsku plasnął w ręce. – Jak? Gdzie?! Nic ci nie zrobili?!

– Nie przerywaj. – Dziewczyna kapryśnie trzepnęła go po ręku. – Poszłam rano nad strumień nazbierać kwiatów. Nagle jakby mróz mi przebiegł po plecach. Oglądam się, a oni patrzą na mnie z tamtej strony, z krzaków! Dwóch! Z czarnymi twarzami! Ja w nogi! Do samej wsi tak biegłam bez pamięci, nawet pantofelek zgubiłam, safianowy, z tych, co zeszłym razem przywiozłeś z gminy. Dobrze, że Miszeńka, taki odważny, poszedł potem i znalazł.

Nie odrywając paluszków od dłoni Kuźmy Kuźmicza, pogładziła po ramieniu młodego chłopca, który siedział obok, ale spoglądała w inną stronę.

– Na mnie patrzy – szepnął Masa, odwracając się do ślicznotki profilem, żeby mogła przyjrzeć mu się należycie.

Nie na ciebie, tylko na mnie, chciał powiedzieć Erast Pietrowicz, ale ugryzł się w język.

– Proszę, proszę, kwiatki rano zbierała – syknęła siedząca nieopodal kobieta. – My wszystkie harujemy w polu, a Nastka sobie spaceruje.

Niemłody mężczyzna w przedpotopowym mundurze z pagonami chorążego i medalem „Za ujarzmienie Czeczenii i Dagestanu” wstał i wygłosił toast.

– Drodzy towarzysze! Dziś, w osiemdziesiątą drugą rocznicę batalii pod Borodinem, chcę wznieść ten kielich miodówki na cześć rosyjskiego oręża! Amerykanie nigdy nikogo nie pokonali prócz nieszczęsnych Meksykanów, a myśmy zwyciężyli samego Napoleona! Za naszą wielką ojczyznę!

I zaintonował drżącym głosem: „Niechaj zagrzmi grom zwycięstwa, triumfuje chrobry Ross!”.

Wiele osób z uczuciem podchwyciło melodię, ale nie wszyscy.

Na przykład garbuska, która ani na chwilę nie usiadła i wciąż pilnowała, aby talerz Erasta Pietrowicza nie był pusty, nie przyłączyła się do śpiewu, tylko rzuciła z przekąsem:

– Borodino było dawno. Warto by znowu kogoś pokonać, bo robi się jakoś niezręcznie.

Miłośniczka Czechowa, przypomniał sobie Fandorin, spoglądając na jej mądrą twarz o wąskich wargach.

– Z-za pozwoleniem, a kampania turecka?

– Pokonał kulawy ślepego, ale sam stracił oko.

Erast Pietrowicz był tego samego zdania na temat wojny bałkańskiej, więc nie zaprzeczył.

– Proszę jeść, proszę – zachęciła go Jewdokia. – Wszystkie dania mojej roboty. Jestem tu czymś w rodzaju Oliviera. Czytałam, że jest w Moskwie taka znakomita restauracja. Mają dobrą kuchnię?

– Kiedyś była dobra. Ale w ostatnich latach chodzi się tam nie tyle, żeby zjeść, ile… – Erast Pietrowicz urwał, szukając odpowiedniego słowa. – Zabawić się. Są tam teraz na górze osobne gabinety.

– Niezłe połączenie – zaśmiała się Jewdokia, która najwyraźniej lekceważyła konwenanse. – Mężczyzn przywabia się upierzeniem, a zatrzymuje dobrym wiktem. Zawsze o tym wiedziałam, dlatego nauczyłam się gotować. Dopóki nasza Nastia nie dorosła – gestem wskazała ślicznotkę w czerwonej chustce – to ja miałam najwięcej mężów.

W tym miejscu rozmowa, która przybrała tak interesujący kierunek, została przerwana. Do Fandorina przysiadła się tęga jejmość w wyszywanej chłopskiej koszuli i pince-nez.

– A pan to z jakiego stanu raczył do nas przybyć? – spytała, niezbyt udatnie naśladując sposób mówienia ludzi prostych.

– Z Bostonu.

– I co, dużo tam naszych?

– Rosjan? Prawie wcale.

– Znaczy, żyje pan wśród Amerykanów? – Westchnęła ze współczuciem. – A dawno pan wyjechał?

– Jestem tu czwarty rok. Ale czasem odwiedzam Rosję.

Grubaska ożywiła się.

– I co tam, straszny koszmar? Głód, nędza?

Stan rzeczy w ojczyźnie Erast Pietrowicz oceniał pesymistycznie, ale nie miał ochoty sprawiać satysfakcji swej rozmówczyni.

– Nie, skąd. Gazety piszą, że przemysł się rozwija, r-rubel stoi dobrze. Nędza jeszcze jest, ale z głodem się uporano.

– I pan w to wierzy? To propaganda. – Dama skrzywiła się lekceważąco. – Czy w Rosji prości wieśniacy, tacy jak my, mogą sobie pozwolić na taką ucztę? – Powiodła ręką nad stołem i dokończyła z przekonaniem: – Tam jest piekło, a u nas raj. I to stworzony własnymi rękami.

Zademonstrowawszy Erastowi Pietrowiczowi i Masie swoje pulchne palce, matrona oddaliła się z godnością.

– Kanojo-mo warukunai [42] – Japończyk zacmokał, odprowadzając ją wzrokiem.

– Pański Chińczyk powiedział, że ona jest głupia? – zapytała z uśmiechem Jewdokia. – Istotnie, Lipoczka nie orlica, ale ma rację. Tu naprawdę jest raj. Zwłaszcza dla takich jak ja.

Masa westchnął.

– Jestem Japońcykiem.

A Fandorin zapytał:

– Dla takich jak pani? Co pani ma na myśli, Jewdokio… przepraszam, nie znam imienia pani ojca.

– Po prostu Dasza. Zwracamy się tu do siebie bez tych wszystkich ceremonii… Ależ z pana rycerz! Niby to pan nie zrozumiał. Mam na myśli swój garb. – Podniósłszy nieproporcjonalnie długą rękę, poklepała się po plecach i zaśmiała bez goryczy. – Nie jestem wszak taka jak inni chłopcy i dziewczynki, przyjechałam tu nie po równość i braterstwo. Przyjechałam po kobiece szczęście. I dobrze trafiłam. W domu nie miałabym ani rodziny, ani zajęcia. Jedyne wyjście – to iść do klasztoru. Ale bez wiary w Boga byłoby to dość podłe. Za to tutaj mam kilku mężów i urodziłam dzieci, czworo. Najpierw mężczyźni przychodzili do mnie z pobudek humanitarnych. Jako że na wyspie sprawiedliwości nie powinno być pokrzywdzonych. A potem się przyzwyczaili i zostali. Gotuję smacznie, umiem słuchać, a kiedy trzeba – pocieszyć. Dla mężczyzny nie ma nic ważniejszego.

– I wszystko w waszym życiu tutaj jest tak d-doskonałe?

Erast Pietrowicz zerknął z ukosa na zanoszącą się śmiechem Nastię.

Świetnie go zrozumiawszy, Dasza odparła:

– Chodzi panu o Nastieńkę? Ładna dziewuszka. I sprytna. Szybko się połapała, że z taką urodą nie musi pracować. Połowa mężczyzn straciła dla niej głowy, szczególnie ci starsi, tak jak Kuźma. Dwóch mężów mi odbiła, ale trzech jednak zostało. A i ci dwaj wrócą, jestem pewna. Ten piękny motylek długo z nami nie zostanie. Dusi się tutaj, nudzi. Chce się wyrwać w wielki świat, ale jeszcze nie ma odwagi. To straszne, jak się niczego w życiu nie widziało poza Doliną Marzeń.

Fandorinowi spodobał się jej sposób mówienia – pozbawiony gniewu, spokojny.

– Chociaż, jeśli tak dalej pójdzie, to wkrótce nikogo z nas tu nie będzie – dodała ze smutkiem garbuska. – Zniszczą nasze marzenie źli ludzie w czarnych kagańcach…

O sprawie rozmawiali w zarządzie, po uczcie. Oprócz przewodniczącego w rozmowie uczestniczyli jeszcze dwaj starsi członkowie wspólnoty: znany już Fandorinowi chorąży i chudy człowieczek w niebieskich binoklach, który od razu oznajmił, że popsuł sobie wzrok, kiedy siedział za przekonania w ciemnych kazamatach.

Nic nowego Fandorin od owej trójcy nie usłyszał, tylko lamenty i narzekania na los. Co prawda, obiecano mu wszelką pomoc – prócz działań z zastosowaniem przemocy.

Następnie odbyło się przesłuchanie świadków, które, niestety, nie przyniosło prawie żadnych rezultatów.

Nastia nie potrafiła dodać do swej relacji nic więcej.

Charitosza, pastuch wystrzelanego stada, niewiele zdążył zobaczyć. Widział kilku jeźdźców z czarnymi szmatami czy chustami na twarzach. Krzyczeli coś, czego nie rozumiał, i strzelali na wszystkie strony. Przestraszył się i uciekł. Nie potrafił odpowiedzieć nawet na najprostsze pytanie (czy bandytom spod chust wystawały brody).

Erast Pietrowicz udał się na miejsce masakry – sam, jako że nikt z członków wspólnoty nie chciał iść na granicę, oznaczoną kijem z czaszką. Na łące tu i tam leżały szarymi kupkami trupy owiec, nad którymi krążyły gromady much. Zatykając nos przed straszliwym fetorem, Fandorin wydłubał kilka kul, które utkwiły w drzewach. Kule jak kule – ze strzelb, karabinowe, rewolwerowe. Cóż, w każdym razie historia z napadem nie była czczym wymysłem.

Potem obejrzał obie czaszki. I też nie znalazł nic przydatnego. Pierwsza miała otwór po kuli w części ciemieniowej. Strzelono od tyłu i z góry, z bardzo małej odległości. Najwyraźniej z zasadzki – z drzewa lub niewysokiej skały. Stało się to jakieś piętnaście, a może i dwadzieścia lat temu. Druga czaszka była jeszcze starsza. Nieuszkodzona, tylko u góry ślad noża. Zapewne powstały przy zdejmowaniu skalpu.

Tutaj, na górskich ścieżkach, ludzkich kości było zatrzęsienie, jeszcze z czasów Indian.

Na terenie, wcześniej należącym do komuny, a teraz zaanektowanym przez Czarne Chusty, widniało mnóstwo odcisków kopyt, daleko jednak Erasta Pietrowicza nie zaprowadziły – tylko do skał, na których podkowy nie pozostawiały śladów. Aby podążać takim tropem, należało mieć szczególne umiejętności, których Fandorin, człowiek z miasta, nie posiadał.

Do wsi wrócił już po ciemku. Mieszkańcy stali w zwartej grupce, czekając, co powie specjalista.

Erast Pietrowicz jednak nie powiedział niczego. Kazał Masie osiodłać konie i w milczeniu wskoczył na kulbakę.

– Dokąd się pan wybiera? Już noc! – nie wytrzymał Kuźma Kuźmicz.

– Na p-przejażdżkę. Sprawdzę hipotezę numer jeden.

Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków

Hipoteza numer jeden była na razie jedyna. I zdaniem Erasta Pietrowicz najbardziej logiczna.

W zamkniętej przestrzeni sąsiadują ze sobą dwie grupy ludzi, będące w tak złych stosunkach, że odgrodziły się od siebie płotem. Rosjanie są spokojni, zgodliwi, natomiast zbiegli mormoni, sądząc z opowieści, to ludek bojowy, zadzierżysty, nieustępliwy. Z obcymi nie robią sobie ceregieli, świetnie obchodzą się z bronią.

O celestianach Fandorin dowiedział się, co następuje: Apostoł Moroni i jego sześciu braci opuścili stan Utah, dawną ostoję swojej starotestamentowej religii, kiedy ojcowie Kościoła mormońskiego ugięli się pod naciskiem władz i jęli rozważać wyrzeczenie się wielożeństwa. W roku 1890 czwarty prezydent Kościoła Wilford Woodroff wydał manifest zabraniający mormonom mieć więcej niż jedną żonę, i celestianie ostatecznie zerwali wszelkie stosunki z byłymi współwyznawcami.

Ich wspólnota jest jeszcze bardziej oderwana od świata zewnętrznego niż komuna „Promień Światła”. Na swoje terytorium nie wpuszczają nikogo. Kuźma Kuźmicz opowiadał po drodze, że Moroni postawił splitstońskiego „isprawnika” przed wyborem: jeśli spróbuje wejść na ich ziemię – zastrzelą go na miejscu; jeśli będzie się trzymać z daleka – dostanie sto dolarów miesięcznie. Ponieważ była to suma dokładnie dwa razy wyższa od jego uposażenia, szeryf skwapliwie się zgodził (czegóż innego można się było spodziewać po tym czerwononosym bohaterze?). Oznajmił, że kwestia jurysdykcji Dream Valley jest sporna. Może dolina w ogóle nie leży w jego okręgu. Dopóki o sprawie nie zadecydują kompetentne instancje, on nie ma tam nic do roboty. Jednocześnie zwolnił sam siebie z wszelkiej odpowiedzialności za to, co się dzieje na rosyjskiej połowie doliny, co okazało się dlań bardzo korzystne, kiedy pojawiła się tam banda.

W tej sytuacji celestian nikt nie rusza, nikt im nie przeszkadza żyć zgodnie ze swymi obyczajami.

Każdy z braci ma po kilka żon, najstarszy niemal cały tuzin. W rodzinach jest po dziesięcioro, dwadzieścioro dzieci. Proporcja mężczyzn i kobiet utrzymuje się na stałym poziomie dzięki temu, że po osiągnięciu pełnoletności prawo pozostania w domu otrzymuje tylko syn pierworodny. Żenią go, zazwyczaj od razu z dwiema kobietami – siostrami ciotecznymi lub stryjecznymi. Pozostali synowie „wyruszają w świat” i wolno im wrócić, dopiero gdy przyprowadzą co najmniej dwie nowo nawrócone dziewczyny, tak zwane gołębice.

Celestianie są bogaci. Poza Biblią Mormona nie uznają żadnych książek. Pracowici. Bardzo zabobonni. Doskonali jeźdźcy. Noszą specjalne kapelusze z wysoką spiczastą główką, aby myśli dążyły w górę, ku Niebu. Mężczyźni golą tylko wąsy, zarostu na brodzie nie tykają bo to dla nich świętość.

Dlatego właśnie Erast Pietrowicz zapytał głupawego Charitoszę, czy bandytom spod chust nie wystawały brody.

Rosyjska wspólnota z pewnością jest dla celestian solą w oku. Gdyby komuna wyniosła się z Dream Valley, dolina stałaby się absolutnie zamkniętą enklawą w której sekciarze mieliby całkowitą swobodę.

Usłyszawszy o bandzie Czarnych Chust, których twarzy nikt nigdy nie widział, brodacze postanowili wykorzystać tę dogodną sytuację. Podstęp grubymi nićmi szyty. Tu niepotrzebna jest nawet zasada cui prodest. Innych podejrzanych po prostu nie ma. A żałosną historyjkę o jakiejś bezgłowej zjawie z pewnością również wymyślili celestianie, zakładając naiwnie, że ten dziecinny straszak zagmatwa ślady i stworzy wrażenie, że oni też są ofiarami.

Niestety, na amerykańskim Zachodzie wszystko jest prymitywne, nawet przestępstwa.

Całą tę idiotyczną historię należało zakończyć jak najprędzej, jeszcze dzisiejszej nocy. A wtedy można będzie wrócić i kontynuować prace nad udoskonaleniem hamulca ręcznego…

Myśli Fandorina pobiegły w bardziej interesującym kierunku. Prawdziwe życie było tam, w laboratorium inżynieryjno-mechanicznym Instytutu Technologicznego Massachusetts, gdzie wykuwała się świetlana i mądra przyszłość ludzkości, a żałosne tajemnice Dream Valley – to zwykłe bzdury.

Kasztanka szła równo, płynąc bezszelestnie nad ścielącą się po trawie mgłą. Kopyta miała obwiązane szmatami, żeby nie robiły hałasu. Gorzej przedstawiała się kwestia maskowania. W świetle dnia pobrudzone ubranie może i nie wyglądało na białe, ale po ciemku było wyraźnie widoczne.

Za to Masy ani nie było widać, ani słychać. Skradał się gdzieś za Erastem Pietrowiczem, osłaniając tyły. Buty z ostrogami zostawił we wsi, włożył onuce i łapcie, nie wysuwał się na ścieżkę, trzymał się w cieniu.

Przez jakiś kwadrans Erast Pietrowicz jechał stępa wzdłuż drewnianego ogrodzenia, dzielącego dolinę na pół, na próżno wypatrując jakiejś dziury. Zaczął się zastanawiać, czy nie przeskoczyć przez płot, i nawet wyjął z olstra karabin, żeby w czasie rozbiegu nie uderzał konia po boku.

Nagle rozległ się dziwny szelest, w powietrzu mignęło coś długiego i cienkiego, poruszającego się bardzo szybko, i zanim jeździec zorientował się, co się dzieje, spadła mu na ramię pętla ze sznura, a w następnej sekundzie silne szarpnięcie wyrwało go z siodła.

Remington z brzękiem poleciał w bok. Chociaż kiedyś Erast Pietrowicz uczył się sztuki miękkiego padania, z braku praktyki nieco ją już zapomniał. Nie zdążył należycie napiąć jednych mięśni i rozluźnić innych, i gruchnął na ziemię z taką siłą że zadzwoniło mu w uszach. Chociaż skądinąd człowiek, który w ogóle nie uczył się upadać, wywijając takiego kozła, najprawdopodobniej skręciłby kark.

Z powodu nieprzyjemnego dzwonienia w uszach Fandorin przez kilka sekund nic nie słyszał, za to wyraźnie zobaczył po drugiej stronie ogrodzenia dwie ciemne plamy. Rozległ się skrzyp drewna i plamy zamieniły się w zwinne cienie.

Fandorin leżał bez ruchu, z nienaturalnie wykręconą ręką, udając nieprzytomnego. Żeby tylko Masa nie rzucił mu się na ratunek. Nie rzuci się – jest człowiekiem doświadczonym.

Sądząc z ruchów i głosów, ludzie, którzy ostrożnie zbliżali się do Erasta Pietrowicza, byli bardzo młodzi.

– Jak myślisz, strzelić? – napiętym dyszkantem zapytał jeden.

Drugi odpowiedział dopiero po chwili.

– Masz srebrną?

– No, a jaką?

Stali w odległości trzech kroków, jakby nie mając odwagi podejść bliżej.

– Zaczekaj. – Odgłos odkorkowywania butelki. – Najpierw pokropimy go święconą wodą.

Na Erasta Pietrowicza poleciały zimne bryzgi. Co to za cyrk?

Chłopcy (chyba nie mieli więcej niż po dwadzieścia lat) unisono mamrotali modlitwę:

– …I nie wódź nas na pokuszenie, ale nas zbaw ode złego. Amen.

– Ma głowę? – zapytał pierwszy, pociągając nosem. – Chyba była… Chociaż kto ich tam wie, tych upiorów… Widziałeś, jak płynął nad ziemią? Jakby się unosił w powietrzu. Tfu!

– Zaraz pomacam… – Głowy leżącego dotknęła lufa strzelby. – Jest głowa!

Tego już było za wiele.

Wprost z ziemi, nie wstając, Erast Pietrowicz wykonał podwójne podcięcie. Jego nogi zatoczyły koło niby oszalałe wskazówki po tarczy zegara i jeden z napastników z wrzaskiem runął na ziemię. Drugiego Fandorin, uniósłszy się, chwycił lewą ręką za pasek i szarpnął ku sobie, a pięścią prawej huknął w nasadę nosa. Teraz pozostało tylko przetoczyć się do pierwszego i zanim się ocknie, lekko stuknąć go w kark.

I oto obaj leżeli nieruchomo obok siebie.

Fandorin wstał i otrzepał się. Ze złością zerwał z ramion lasso i cisnął w bok.

– Masa, do diabła! Jesteś tam?

Japończyk natychmiast wychynął z ciemności, trzymając za uzdę kasztankę.

– Pięknie mnie osłaniasz! – warknął na niego Erast Pietrowicz, rozcierając stłuczony łokieć. – A gdyby nie rzucili arkanem, tylko obaj strzelili? Co wtedy?

– Okrutnie bym cię pomścił, panie – odrzekł beztrosko pomocnik od siedmiu boleści. – Zobaczmy lepiej, co to za ludzie, jestem bardzo ciekawy.

Kiedy Fandorin wyjmował z torby przy siodle latarkę, Masa szybko związał jeńców i przewrócił ich na wznak.

Czarnych chust nie ma, była to pierwsza rzecz, jaką nie bez rozczarowania odnotował Erast Pietrowicz, kiedy promień latarki po kolei oświetlił twarze nocnych napastników. W istocie obaj byli jeszcze chłopcami. Policzki i podbródek jednego porastał śmieszny długi puch, podobny do gęsiego pierza. Drugi miał włoski twardsze i jeszcze dłuższe, ale było ich bardzo niewiele.

– A gdzie słynne spiczaste kapelusze? – zamruczał Fandorin. Masa ruszył na poszukiwania i przyniósł z zarośli po drugiej stronie ogrodzenia dwa niezwykłe nakrycia głowy, z których jedno natychmiast włożył.

– Zdejmij to – powiedział Erast Pietrowicz, patrząc na krępą, okrągłą sylwetkę kamerdynera, zaostrzającą się ku górze. – Wyglądasz jak gruszka do lewatywy.

– A ty, panie, dałeś się złapać na arkan dwóm smarkaczom – obraził się Japończyk.

– Dobrze, dobrze. Pomóż mi.

We dwójkę zarzucili nieprzytomnych celestian na grzbiet klaczy.

– Zawieziemy ich tam? – Masa wskazał w stronę rosyjskiej wsi.

– Tam. – Fandorin wskazał w stronę celestiańskiej. – A ty zniknij. Jakby co – sam wiesz.

Masa cofnął się z ukłonem i zniknął w ciemnościach.

Erast Pietrowicz kopniakiem strącił część ogrodzenia i poprowadził kasztankę przez pole, za którym widać było światła.

* * *

Osada zbuntowanych mormonów była wtulona we wgłębienie olbrzymiej skały. Tył był osłonięty pionowymi kamiennymi ścianami, wznoszącymi się do samego nieba, z przodu szczerzyła zaostrzone końce drewniana palisada. Ogrodzenie zbudowano bardzo solidnie: jego krańce przytykały do skał, a pośrodku, nad masywną bramą, wznosiła się wieżyczka strażnicza. Całą przestrzeń przed tą twierdzą, stworzoną wspólnym wysiłkiem natury i ludzi, oświetlały wetknięte w ziemię pochodnie. Niepodobna było się tu zbliżyć niepostrzeżenie.

Ale Fandorin wcale nie chciał pozostać niezauważony.

Znalazłszy się na oświetlonej przestrzeni, na wszelki wypadek stanął za kłębem konia, żeby strażnik go nie postrzelił, i zawołał głośno:

– Hej tam, na wieży!

Związani młodzieńcy już się ocknęli. Szarpali się i muczeli – Masa nie zapomniał ich zakneblować.

– Kto tam? – rozległ się z wieżyczki drżący głos. – Tyś człowiek czy bies? Bracia, bracia!!!

Uderzył dzwon sygnałowy, zza częstokołu dobiegły krzyki i tupot wielu nóg.

Trzeba było trochę zaczekać.

– Spokojnie, nie szamoczcie się – powiedział Erast Pietrowicz do jeńców. – Jeśli będziecie posłuszni, wkrótce was uwolnię.

Między zaostrzonymi palami ukazały się głowy w spiczastych kapeluszach, błysnęły lufy strzelb.

– Powiedzcie, że to wy – polecił Erast Pietrowicz, wyjmując jeńcom kneble.

– To my! To my! – krzyknęli posłusznie młodzieńcy.

– Jacy „my”? – odkrzyknął gruby głos. – Jeśli jesteście siłą nieczystą, odejdźcie w swoją drogę! Mamy srebrne kule i wodę święconą!

– Tu Jozjasz i Absalom! Związali nas!

– Kto was związał?

Erast Pietrowicz uznał, że teraz już można, i wyszedł zza klaczy.

– Ja! Nazywam się Erast Fandorin. Jechałem przez dolinę, a ci niegodziwcy napadli na mnie bez ostrzeżenia. Mogłem ich zabić. Albo odwieźć do szeryfa. Ale zrobiło mi się ich żal. To jeszcze dzieci.

Na palisadzie odbyła się gorączkowa narada. Potem ten sam basowy głos krzyknął:

– Erast to dobre imię. Należysz do naszych braci, do mormonów?

– Nie, jestem Rosjaninem. Przyjechałem odwiedzić ziomków. Co mam zrobić z tymi rozbójnikami? Jeśli nie są wasi, odwiozę ich do Splitstone.

Znowu szepty, tym razem nieco dłuższe. Potem skrzypienie bramy.

– To nic, że jesteś Rosjaninem. Wszyscy ludzie są braćmi. Wjedź, dobry człowieku. Postąpiłeś miłosiernie.

* * *

Na obszarze w kształcie trójkąta utworzonego przez ogrodzenie i urwisko stało siedem solidnych jednopiętrowych domów, przy każdym zabudowania gospodarskie. Nieco dalej spichrze, duża obora, chlew, kuźnia, corral. Wszędzie płonęły latarnie olejowe i było widać, z jaką miłością i dbałością pielęgnowany jest tu każdy skrawek ziemi. Na środku połyskiwała czarną taflą wody idylliczna sadzawka. Na klombach rosły pachnące kwiaty. Nad starannie wyłożonym kamieniami strumykiem przerzucono miniaturowy mostek.

Jeszcze jedna odmiana ziemskiego raju dla swoich, pomyślał Erast Pietrowicz, oglądając wysypujących się z domów Niebiańskich Braci.

Głównie, co prawda, były to siostry. Wszystkie w białych fartuchach, twarze prawie całkowicie ukryte pod białymi koronkowymi czepcami. Kobiety stały w zwartych grupkach, każda obok ganku swego domostwa, i po prostu patrzyły, pozostawiając działanie mężczyznom.

Tych było niewielu, może dwudziestu. W różnym wieku, ale odzianych jednakowo: spiczaste kapelusze, ciemne ubrania, białe koszule bez krawata. Wszyscy mieli brody, niektórzy bardzo długie, sięgające poniżej pasa.

Rej wodził niziutki człowieczek około pięćdziesiątki, o krzaczastych brwiach, w brązowym surducie i ze srebrną sprzączką na kapeluszu – zapewne to on prowadził rokowania z wieżyczki. Fandorin pomyślał, że to sam apostoł, ale, jak się niebawem wyjaśniło, był w błędzie.

Kiedy celestianie rozwiązywali i wypytywali młodzieńców o biblijnych imionach, krzaczastobrewy na chwilę zniknął, a potem pojawił się znowu i odprowadził Erasta Pietrowicza na bok.

– W imieniu apostoła Moroniego i całej naszej wspólnoty wyrażam ci, dobry wędrowcze, nasze najgłębsze ubolewanie. Przebacz naszym nierozumnym braciom. Działali na własną rękę i zostaną surowo ukarani. Jestem członkiem zgromadzenia starszych, nazywam się Razis. Pozostali starsi i sam apostoł zapraszają cię na rozmowę.

Z ukłonem wskazał największy dom, nad którym czerniał kuty krzyż.

– D-dziękuję.

Erast Pietrowicz obejrzał się, obrzucił szybkim wzrokiem palisadę i ruszył za Razisem. Tak jest: w samym rogu, przy urwisku między ostrymi zębiskami ogrodzenia pojawiła się okrągła plamka. To Masa zajął stanowisko obserwacyjne.

W obszernym pokoju o bielonych ścianach było pusto. Fandorin odwrócił się, ale Razis, który puścił go przodem, gdzieś zniknął. Erast Pietrowicz wzruszył ramionami, przestąpił próg i rozejrzał się dokoła.

Umeblowanie było skromne, jednocześnie jednak odświętne – w jakiś sposób jedno nie przeszkadzało drugiemu. Długi stół z siedmioma wysokimi drewnianymi fotelami; środkowy, z kunsztownie rzeźbionym oparciem, przypominał tron. Naprzeciw – pojedyncze krzesło, najwyraźniej przeznaczone dla gościa. A może dla oskarżonego?

Z ozdób tylko duży sztych przedstawiający monumentalną gotycką świątynię, w której Erast Pietrowicz rozpoznał słynną mormońską katedrę w Salt Lake City.

Nic więcej do oglądania w pokoju nie było. Fandorin, znudzony, usiadł na krześle i natychmiast, dokładnie w tym momencie, otwarły się podwójne białe drzwi na drugim końcu pomieszczenia.

Do sali weszło dostojnie siedmiu mężczyzn w takich samych brązowych surdutach jak Razis, z bardzo długimi brodami, i uroczyście rozsiadło się na fotelach. Wszyscy byli niscy, krępi, o krzaczastych brwiach – od razu było widać, że to rodzeni bracia.

Środkowy fotel zajął siwowłosy, krzepko zbudowany jegomość o rumianych policzkach i bardzo szerokich, zaciśniętych ustach. Tak jak pozostali, miał na głowie kapelusz z dużą sprzączką, tyle że nie srebrną, lecz złotą. To już na pewno był apostoł Moroni, bo któż by inny.

Powitania nie nastąpiły. Siedmiu braci przyglądało się badawczo człowiekowi w brudnobiałym ubraniu. Nawet siedzący z brzegu Razis, chociaż, zdawałoby się, miał okazję obejrzeć sobie Rosjanina już wcześniej.

Erast Pietrowicz ze swej strony przyglądał się celestiańskim starszym. Wyglądamy tu wszyscy razem jak królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków, pomyślał i przygryzł wargę, żeby się nie uśmiechnąć.

– Żyjemy w strasznych czasach – przemówił skrzypiącym głosem Moroni; pozostali w milczeniu przytaknęli. – Jozjasz i Absalom są odważni, ale nierozważni. Na własne ryzyko wyruszyli schwytać diabła, który zaatakował naszą spokojną wspólnotę. Powiadają, że z ciemności wypłynęła bezszelestnie biała postać na koniu. I pomyśleli, że to siła nieczysta.

– Nie jechałem po waszym terenie, tylko po stronie rosyjskiej.

– Chłopcy ujrzeli jeźdźca ze strzelbą. Wszyscy wiedzą, że Rosjanie to tchórze i nie noszą broni. Kim naprawdę jesteś?

Erast Pietrowicz krótko przedstawił zadanie, jakie otrzymał od pułkownika Stara, obserwując twarze starszych. Ci wysłuchali go z wielką uwagą. Na wzmiankę o Czarnych Chustach niektórzy się uśmiechnęli, ale nie chytrze i złośliwie, raczej lekceważąco.

– Jesteś bardzo odważnym człowiekiem, skoro jeździsz po dolinie samotnie i nocą! – wykrzyknął Razis. – Nikt z nas by się na coś takiego nie poważył! Nawet głupi smarkacze Absalom i Jozjasz wybrali się za bramę we dwójkę!

– Czemu miałbym się bać b-bandytów? Przyjechałem nie po to, by się przed nimi ukrywać, ale by ich znaleźć. Mister Star jest gotów porozumieć się z nimi po dobroci.

Fandorin zrobił wymowną pauzę, ale odpowiedź Moroniego go zaskoczyła:

– Starszy Razis nie miał na myśli bandytów. Po pierwsze, nie ma ich w dolinie, inaczej wiedzielibyśmy o tym. A po drugie, celestianie nie boją się żadnego z mieszkańców tego świata, a już najmniej jakichś żałosnych rabusiów.

– Kogo się zatem boicie? – zapytał z uśmiechem Fandorin. – Czyżby istotnie Jeźdźca bez Głowy?

Jego żartobliwe pytanie wprawiło braci w konsternację. Zaczęli do siebie szeptać, przy czym dwaj siedzący z brzegu zerwali się ze swych foteli, by wziąć udział w naradzie.

Erast Pietrowicz dyskretnie odwrócił wzrok, ale starał się słuchać. Nie zrozumiał, o co się spierają, wyglądało jednak na to, że zdania są podzielone.

– Wiedziałeś o Jeźdźcu bez Głowy, a mimo to wybrałeś się na nocną przejażdżkę? – zapytał z niedowierzaniem apostoł.

– Tak, coś tam słyszałem. – Fandorin nie wierzył własnym uszom: czy to możliwe, że dorośli, znający życie ludzie na serio wierzą w jakąś zjawę?

– Słyszałeś o Indianinie i jego srokatym ogierze? – wciąż tym samym tonem spytał Moroni.

Należało się wreszcie dowiedzieć, o co tu chodzi. Najpierw straszył wszystkich w saloonie czarnoskóry Washington Reed, a teraz te krasnoludki.

– Będę wdzięczny, jeśli opowiecie mi d-dokładniej o Jeźdźcu bez Głowy.

Apostoł dał znak starszemu, siedzącemu po jego prawicy.

– Opowiedz mu, Jeremiaszu – tak jak ty to potrafisz.

Siwobrodego Jeremiasza nie trzeba było namawiać. Najwyraźniej cieszył się we wspólnocie sławą świetnego gawędziarza.

Odchrząknąwszy donośnie, co samo w sobie zabrzmiało dość złowieszczo, starszy rozpoczął opowieść z minami i gestykulacją prowincjonalnego tragika.

– Dwudziestego trzeciego sierpnia upłynęło trzynaście lat od tego fatalnego dnia. Równo trzynaście!

„Rrrówno trzynaście!” zabrzmiało jak krakanie. Bracia przeżegnali się jednocześnie.

– W czasach gorączki złota nie było w tych stronach okrutniejszego zabójcy niż wódz Indian Lakota imieniem Rozłupany Kamień. Mierzył siedem stóp wzrostu i jeździł na olbrzymim srokatym koniu, który w bitwach walczył przednimi kopytami.

Osadników Rozłupany Kamień nazywał „bladą szarańczą” i nie uważał za ludzi, zabijając bez litości nawet kobiety i niemowlęta. Krwiożerczy dzikus wierzył, że białych dlatego jest takie mnóstwo, że ich zabici zmartwychwstają i znów pojawiają się na indiańskiej ziemi, i tak bez końca. Dlatego przekłuwał swoim ofiarom bębenki uszne. Szaman mu powiedział, że jeśli się tak uczyni, dusza odejdzie w ziemię i więcej nie wróci.

Oczywiście czytałeś o tym, jak ogromna gromada Indian w 1876 roku wybiła do nogi 7 Pułk Kawalerii generała Custera? – zapytał Jeremiasz. – Wiele się wtedy mówiło o tej straszliwej zagadce.

– S-słyszałem o rzezi nad Little Big Horn. Ale słyszałem też o tym, że George Custer w swoim czasie ukończył West Point jako najgorszy absolwent na roku. To zapewne tłumaczy ową „straszliwą zagadkę”.

– Ja nie mówię o przyczynie klęski, ale o okropnym odkryciu, jakiego dokonali zwiadowcy, którzy pierwsi odnaleźli miejsce bitwy. – Jeremiasz przeszedł na straszny szept. – Każdy z dwustu sześćdziesięciu sześciu żołnierzy i oficerów miał przebite uszy. Oto jaki był Rozłupany Kamień. Nie bez kozery straszono nim dzieci od Kolorado do Montany. Wszyscy pozostali wodzowie polegli albo się poddali i osiedli w rezerwatach, a Rozłupany Kamień wciąż grasował po preriach i górach ze swoim oddziałem, siejąc wszędzie śmierć i grozę. Kilkakrotnie wymykał się z pułapek i zasadzek. Za każdym razem srokacz ratował mordercę z opresji. Ale wreszcie nadszedł koniec Rozłupanego Kamienia. Jak wielu innych silnych mężów, zgubiła go kobieta.

Starsi zgodnie pokiwali głowami. Jako zatwardziałych poligamistów można ich było uważać za ekspertów w tej materii.

– Nazywała się Błękitna Sójka. Zwyczajna squaw, nic szczególnego. Widziałem ją potem w rezerwacie. Chuda, tutaj nic i tutaj też – pokazał na sobie Jeremiasz. – Ale Rozłupany Kamień świata za nią nie widział. I kiedy zwiadowcy pułkownika McKinleya otoczyli jego obóz w pobliżu Cotton Creek (o piętnaście mil stąd), zaczął pertraktować z kawalerią, czego nigdy wcześniej nie robił. Dawniej kazałby wojownikom zostawić baby i dzieci, zaatakowałby jak burza i umknął w siną dal na swoim tarancie. A teraz z powodu tej całej Sójki się ugiął. Poddał się na honorowych warunkach: że nikogo z Indian nie tkną i wszystkich przewiozą do rezerwatu. Sam pułkownik dla przypieczętowania porozumienia uścisnął mu rękę. I dotrzymał danego słowa – prawie. Zaraz na pierwszym nocnym popasie, o tam, nad Kanionem Węża – opowiadający pokazał gdzieś w bok i w górę – kiedy pułkownik McKinley spał albo udawał, że śpi, ochotnicy wywlekli wodza na skraj urwiska i powiesili. Za wszystkie jego krwawe czyny, a zwłaszcza za przebijanie uszu. Na srokacza nikt się nie połaszczył, choć koń był pierwszorzędny – zastrzelili go i nawet skóry nie zdjęli. A wszystkich pozostałych jeńców uczciwie odstawili do rezerwatu… A więc Rozłupany Kamień zadyndał dwudziestego trzeciego sierpnia 1881 roku o jakieś pięćset kroków stąd. Gdybyśmy wiedzieli, że stała się tam tak straszna rzecz, za nic byśmy się tu nie osiedlili.

– Zaprawdę – westchnął Moroni i wszyscy powtórzyli: „Zaprawdę”.

– Cóż, to istotnie barwna historia, ale co ma z nią wspólnego Jeździec bez Głowy?

– No tak, zapomniałeś powiedzieć o głowie, Jeremiaszu – wytknął bratu apostoł.

– Zachowałem to na koniec… – Jeremiasz całym sobą podał się do przodu i już bez aktorskich sztuczek, ale naprawdę drżąc ze strachu, wyszeptał:

– Na samym skraju kanionu stało uschnięte drzewo. I teraz tam jest… Ochotnicy zadzierzgnęli Indianinowi na szyi długi sznur i zepchnęli go w dół. A ciało miał potężne, ciężkie… Kręgi nie wytrzymały i na sznurze pozostała tylko oderwana głowa z szyją… Stary Murzyn Washington Reed, który tam był i widział wszystko na własne oczy, od razu powiedział: „To zły omen. Indianin wróci po swoją głowę”. I tak się stało. Wódz wrócił. Wędruje po dolinie i szuka tego, co utracił…

Apostoł jął mamrotać psalm, mający chronić przed siłą nieczystą starsi poszli za jego przykładem.

– Czy ktoś z was widział Jeźdźca bez Głowy na w-własne oczy? – zapytał Fandorin, kiedy skończyli.

– Pierwszy raz w nocy dwudziestego trzeciego sierpnia – odparł Moroni i odwrócił się do starszego po swojej lewej stronie. – Juda, ty tam byłeś.

Ten, w przeciwieństwie do Jeremiasza, nie posiadał daru wymowy. Drapiąc się w puszystą brodę, zaczął niechętnie:

– Już o tym opowiadałem, ile można… No, nie mogłem zasnąć. Postanowiłem się przejść, popatrzeć na księżyc. Na urwisku jest przyjemnie, wietrzyk. Nagle tętent. Kto by to mógł być, myślę. A tam na samym skraju On. – Juda się wzdrygnął. – Głowy nie ma. Koń łaciaty, jak krowa. Stanął dęba, tuż nad przepaścią, koło uschniętego drzewa. Zawrócił i pocwałował precz. Przypomniałem sobie o Rozłupanym Kamieniu i aż mi serce stanęło. Ledwie się dowlokłem do domu…

Opowieść niewątpliwie zasługiwała na uwagę – ludzie pokroju Judy nie potrafią kłamać i zmyślać.

– Jeźdźca widział tylko mister Juda czy ktoś jeszcze? – zapytał Erast Pietrowicz.

– Widział go także młody Saul. To znaczy, wydaje się nam, że widział – odrzekł niezbyt zrozumiale Moroni.

– Musiał widzieć, jakżeby inaczej? – zauważył jeden ze starszych.

– A wszystko dlatego, że nie słuchał ojca! – wykrzyknął inny i nagle zaszlochał. Sąsiedzi objęli go i zaczęli pocieszać.

– Saul był synem Matuzalema – objaśnił ze smutkiem apostoł, patrząc na płaczącego. – Najzuchwalszy z naszych młodzieńców. Nie było w nim odrobiny strachu. No i teraz nie wiemy, co z nim zrobić. Pochować w poświęconej ziemi czy po prostu zakopać?

Erast Pietrowicz słuchał zasępiony. Historia z Jeźdźcem bez Głowy wyglądała znacznie mniej zabawnie, niż mu się wcześniej wydawało.

– Co się stało?

– Chodźmy. Sam zobaczysz…

* * *

W chłodnej piwnicy, gdzie zapewne zazwyczaj przechowywano żywność, stała na podłodze nieoheblowana trumna. Spoczywał w niej nieboszczyk, ze wszystkich stron obłożony kawałkami lodu. Nie wyglądał, jakby zmarł łagodną śmiercią. Na fioletowej twarzy zastygł grymas straszliwej grozy, a oczy, choć przyciśnięto je srebrnymi dolarami, sądząc po brwiach uniesionych do połowy czoła, musiały być wysadzone z orbit.

– Spójrz tutaj. – Moroni poświecił latarnią. – Z jednej strony, a potem z drugiej.

Uszy zmarłego były czarne od zapiekłej krwi.

– Przebite bębenki? – spytał cicho Erast Pietrowicz i wzdrygnął się mimo woli. – Tego nie można tak zostawić. To trzeba wyjaśnić.

Apostoł westchnął z rezygnacją.

– Jak można wyjaśnić diabelskie knowania?

– Tak samo jak ludzkie. – Fandorin, zacisnąwszy zęby, ściągnął z trupa całun, żeby znaleźć zranienia. – Należy stworzyć krąg możliwych wersji zdarzenia, a potem rozpatrzyć każdą po kolei.

Na ciele nie było żadnych ran.

– Co s-spowodowało śmierć?

Starsi znów zaczęli ze sobą szeptać. Chyba znów się sprzeczali.

– Saul umarł ze strachu – powiedział Moroni. – Znaleźliśmy go rankiem w pobliżu Kanionu Węża. Leżał na wznak. Ani draśnięcia, tylko uszy przebite…

Podniósł dłoń, żeby uciszyć braci.

– Powiedz, Rosjaninie, może ty nie wierzysz w Boga? – spytał apostoł, nie z potępieniem, ale jakby z nadzieją.

– To skomplikowany problem. Nie da się odpowiedzieć krótko.

Starszy Razis wykrzyknął:

– Aha, miałem rację! Coś takiego może powiedzieć tylko bezbożnik! Skoro nie wierzysz w Boga, to znaczy, że nie wierzysz też w Diabła?

– Nie wierzę – przyznał się Erast Pietrowicz.

– Powiadam wam, zesłała go Opatrzność!

Razis odwrócił się do pozostałych i znowu zaczął szeptać. Fandorin usłyszał tylko fragment zdania: „To jeszcze lepiej niż…”.

Nie wiadomo, o czym Razis próbował przekonać pozostałych braci, ale najwyraźniej mu się to nie udało.

– Będzie tak, jak postanowiłem! – podniósł głos Moroni. – Dość tej sprzeczki!

Wyjął z kieszeni zegarek, ostentacyjnie szczęknął kopertą i dyskusja się zakończyła.

– Jest już po północy, a my wcześnie wstajemy – uprzejmie, lecz stanowczo zwrócił się apostoł do Fandorina. – Jesteśmy ci wdzięczni, ale reguły wspólnoty nie pozwalają nam dawać schronienia innowiercom. Powiedz, gdzie możemy cię znaleźć? Być może zwrócimy się do ciebie z prośbą.

– W rosyjskiej wsi albo w hotelu Great Western – powiedział Erast Pietrowicz. – Istotnie, czas na mnie.

Na podwórzu bracia przyprowadzili mu konia, jeszcze raz przeprosili i podziękowali, ale wszystko to przebiegało w wyraźnie przyśpieszonym tempie.

Ciekawe, pomyślał Fandorin, i zanim dosiadł konia, otarł czoło grzbietem dłoni, ukazując jej wnętrze, co w tajemnym języku gestów, przyjętym u „skradających się”, oznaczało: zostań tam, gdzie jesteś.

Celestianie powiedzieli mu co najmniej trzy razy, że ma jechać od bramy w lewo – tak jest bliżej do ogrodzenia. Natarczywie proponowali przewodnika, ale Erast Pietrowicz odmówił.

Rzeczywiście skręcił w lewo, ale po jakichś dwustu krokach zatoczył duże półkole i wrócił pod palisadę – tyle że nie do bramy, ale do najdalszego końca, przytykającego do skały.

Nie dojeżdżając do ogrodzenia, zsiadł z konia i jął się skradać, kryjąc w cieniu urwiska.

– Tutaj, panie, tutaj – zawołał szeptem Masa. Ustawił jeden na drugim trzy drewniane klocki, pozostałe jeszcze z czasów, gdy wznoszono palisadę. Wdrapawszy się na nie, mógł widzieć wszystko, co się działo w twierdzy celestian.

– No i co tam?

Erast Pietrowicz usiadł na ziemi, oparty plecami o częstokół.

– Kręcą się. Biegają. Światło w oknach nie gaśnie.

– Czekają na kogoś. Dlatego wyprawili mnie z takim p-pośpiechem. Ciekawe, na kogo, o tej porze. My też zaczekajmy.

Chwilę milczeli.

Potem Japończyk znowu zaszeptał:

– Panie, w tej osadzie kobiet jest kilkakrotnie więcej niż mężczyzn. Dlaczego?

Wyjaśnienie ogromnie go zainteresowało.

– Gdybym ja musiał na całe życie zostać w tej dolinie – rzekł w zamyśleniu – nie poszedłbym do Rosjan, tylko zostałbym niebiańskim bratem. A ty, panie?

Fandorin spróbował wyobrazić sobie siebie najpierw jako członka rosyjskiej komuny, a potem jako celestianina i aż się wzdrygnął.

– To już bym wolał zostać Jeźdźcem bez Głowy.

I opowiedział swemu pomocnikowi o legendzie i trupie w lodowni. Masa pokręcił głową zacmokał.

– Tak, tak, różnie to bywa. Na przykład w mieście Edo za panowania sioguna Tsunayoshi wydarzył się podobny wypadek. Pan Tsunayoshi bardziej niż swych dwunogich poddanych kochał psy, za co zresztą przezwano go Psim Siogunem. Kazał w całym kraju pobudować karczmy i zajazdy dla bezpańskich psów, a każdego, kto zrobił krzywdę psu, skazywał na śmierć. I oto kiedyś ubogi ronin imieniem Bakamono Rotaro miał nieszczęście zarąbać mieczem kundla, który nasikał mu na kimono – w dodatku na rodowy herb. Oczywiście roninowi kazano popełnić harakiri. Wykonał rozkaz, ale przed śmiercią przysiągł, że zemści się straszliwie za tę hańbę. Od tej pory w nocy na ulicach zaczął się pojawiać straszny demon. Od nóg do ramion – samuraj, a głowa psia. Gdy tylko zobaczył psa – nieważne, bezpańskiego czy z właścicielem – wyciągał miecz i rąbał zwierzę na drobne kawałki. Co prawda, suk w cieczce nie zabijał. Tu brał w nim górę samczy pierwiastek i demon…

Masa urwał w pół słowa i ostrzegawczo uniósł rękę – coś usłyszał. Słuch miał lepszy niż jego pan.

– Ktoś nadjeżdża? – zapytał szeptem Erast Pietrowicz, po sekundzie jednak sam usłyszał daleki stukot kopyt.

Masa wpatrywał się w jeden punkt.

– Człowiek – zameldował. – W czymś jasnym. Na koniu. Jedzie wolno.

Potem nagle umilkł. Zakołysał się na swym chwiejnym piedestale, nie utrzymał się i spadł. Fandorin ledwie zdążył podchwycić drewniane kloce, żeby nie narobiły łoskotu (sam Masa wylądował miękko – jemu udawało się to doskonale).

– Co ty wyprawiasz? – zasyczał na niego Erast Pietrowicz, ale Japończyk tylko otwierał usta, wytrzeszczał oczy i pokazywał palcem w przestrzeń.

Fandorin obejrzał się i w pierwszej chwili też osłupiał.

Z ciemności wypłynął szary koń, na którym kołysał się równie szary jeździec. Nad jego ramionami nie było nic – tylko czerń.

– To on, Rozłupany Kamień! – zachrypiał Masa, zrobił prawosławny znak krzyża i jął mamrotać buddyjską modlitwę.

– Chyba nie – zauważył Erast Pietrowicz. – Wódz ma srokatego konia, a nie siwego. A poza tym popatrz, celestianie spokojnie otwierają wrota.

Konny podniósł rękę i okazało się, że dłoni też nie ma – tylko rękaw.

– Witajcie wszyscy! – krzyknął bezgłowy ochrypłym głosem, który wydał się Fandorinowi znajomy. – Jestem, tak jak obiecałem!

Zjawa zbliżyła się do pochodni i okazało się, że ma i głowę, i ręce – tylko po prostu czarne. To był Washington Reed, czarnoskóry gracz z saloonu.

– Wstydziłbyś się – zbeształ Erast Pietrowicz Japończyka. Szybko ustawił kloce jeden na drugim i wdrapał się na nie.

Masa, posapując ze skruchą, zrobił sobie taki sam postument – kloców poniewierało się wokół mnóstwo.

Zobaczyli, jak Murzyn wjeżdża w bramę. Na dziedzińcu czekało na niego wszystkich siedmiu braci, pozostali mieszkańcy osady stali w pełnym szacunku oddaleniu.

Reed zeskoczył na ziemię, szepnął coś swojej siwej, rozdętej jak beczka kobyle, a ta sama podreptała do koniowiązu, wsadziła mordę do worka z obrokiem i zaczęła chrupać.

– Zauważyłem, że w tych stronach konie są o wiele mądrzejsze od ludzi – rzucił smętnie Masa, wciąż jeszcze zawstydzony swoją pomyłką.

– Ci-i-i, nie przeszkadzaj.

Najwyraźniej w celestiańskich niebiosach czarnoskórych nie uważano za braci – Reeda nie zaproszono do domu, nie uściśnięto mu ręki, a rozmowa toczyła się pod gołym niebem. O czym jednak radzili starsi z tak dziwnym gościem, nie udało się podsłuchać. Mówili cicho, a i odległość była spora, jakieś pięćdziesiąt kroków.

Erast Pietrowicz przyłożył do oczu lornetkę.

Zdaje się, że namawiali Reeda, żeby coś zrobił, a on się nie zgadzał. Twarz miał ponurą. A nawet chyba wystraszoną. Podrapał się po karku (był bez kapelusza), pokręcił głową. Wtedy Moroni podał mu jakieś papierki. Fandorin podkręcił ostrość lornetki. Dwa banknoty dwudziestodolarowe. Cóż to za wspaniała rzecz – osiemnastokrotne powiększenie.

Dla takiego oberwańca jak Washington Reed czterdzieści dolarów to niemała suma, a mimo to Murzyn znowu pokręcił głową. Apostoł dołożył trzeci banknot.

Reed chrząknął, splunął, burknął coś i wziął banknoty. Świsnął na klacz. Ta wyszarpnęła pysk z worka i podbiegła kłusem. Murzyn lekko wskoczył na siodło, przyłożył dwa palce do czoła i stępa wyjechał za bramę. Starsi patrzyli za nim, kreśląc w powietrzu znak krzyża.

Sprężyście zeskoczywszy na ziemię, Fandorin polecił:

– Ruszaj za nim. Jedzie wolno, nie zostaniesz w tyle. W najgorszym razie trochę podbiegniesz, to ci dobrze zrobi.

– A gdzie się spotkamy, panie?

– Porozmawiam z ludźmi z komuny i wrócę do Splitstone. Będę w hotelu.

Z ciemności, w której zniknął jeździec, dobiegły smętne dźwięki – to Washington Reed nucił jakąś rzewną pieśń. Masa, szurając łapciami, rzucił się w pogoń.

Specjalista

Już z daleka, kiedy zabudowania rosyjskiej wspólnoty ledwie zarysowały się w mroku, Erast Pietrowicz usłyszał krzyki, a podjechawszy bliżej, zobaczył miotające się tam i sam sylwetki. Chyba cała ludność wioski wraz z dziećmi wysypała się na ulicę.

Fandorin przypuszczał, naturalnie, że będą z niecierpliwością oczekiwać jego powrotu, nie spodziewał się jednak powitania tak licznego i burzliwego. I w dodatku z płaczem!

Nocny wietrzyk przyniósł wyraźne odgłosy szlochania i Fandorin spiął klacz ostrogą – chyba w komunie zdarzyło się nowe nieszczęście.

Gdyby podsumować to, co usłyszał od dobrego tuzina opowiadających, odłożywszy na bok emocje, łzy i okrzyki oburzenia, historia wyglądała następująco.

Późnym wieczorem, po wieczerzy, tańcach i chóralnych śpiewach, bez których nie mógł się tu obejść żaden festyn, piękna Nastia w towarzystwie młodego człowieka, niejakiego Sawwuszki, udała się na przechadzkę nad rzeczkę. Nagle z drugiego brzegu, przez bród, wpadli dwaj konni o twarzach zasłoniętych czarnymi chustami. Dziewczynę przerzucili przez siodło, jej kawalera ogłuszyli ciosem w głowę i tyle ich widziano.

Kiedy Erast Pietrowicz zażądał, by go zaprowadzono do świadka, ten niewiele dodał do owej relacji. Przystojny młodzieniec o lnianych włosach i oczach jak chabry leżał na łóżku. Głowę miał obwiązaną bandażem, przez który przesączyła się krew. W pokoju stłoczyło się całe mnóstwo mieszkańców płci obojga i wszyscy słuchali – już nie po raz pierwszy i nie drugi.

– Siedzieliśmy na trawie, rozmawialiśmy… – Sawwuszce rwał się głos i drżały wargi, jeszcze nie przyszedł do siebie po wstrząsie. – Nie słyszeliśmy, jak nadjechali… Nagle tętent, plusk… Krzyczę: „Co wy? Puśćcie ją!”. A oni mnie kolbą…

– To wszystko przez ciebie! – krzyknął Kuźma Kuźmicz, załamując ręce. – Po co zaprowadziłeś Nastię nad rzeczkę? I w ogóle jak śmiałeś się do niej zalecać? Jesteś niepełnoletni! Nie znasz reguł?

Widać było, że przewodniczący jest w rozpaczy. Zarzuty pod adresem niepełnoletniego Sawwuszki powtórzył jeszcze co najmniej ze trzy razy, a pod koniec wybuchnął płaczem.

– Co robić, Eraście Pietrowiczu? Co robić? – pytał co chwila, chwytając Fandorina za rękaw i przeszkadzając mu się skupić. – Pan musi ocalić Nastieńkę! Przywieźć ją z powrotem!

Wszyscy wokół powtarzali to samo. Erast Pietrowicz spostrzegł, że kobieca połowa komuny rozpacza mniej niż męska. Pośród przedstawicielek wrażliwszej płci oczy ocierała tylko Dasza.

Kiedy ona przemówiła, wszyscy umilkli. Ze zdaniem garbuski, jak widać, bardzo się liczono.

– Szkoda Nastii – powiedziała. – Biedna dziewczyna! Ale co ma zrobić Erast Pietrowicz sam jeden przeciwko całej szajce? Wszak nie puścimy swoich mężów pod bandyckie kule, prawda, siostry?

– Jeszcze czego! Za nic na świecie! – zaczęły wołać „siostry”, a jedna, w binoklach, wykrzyknęła: – Przemocą niczego dobrego się nie osiągnie!

Garbuska podniosła rękę, prosząc wszystkich o ciszę.

– Jedno jest jasne, towarzysze. Musimy stąd odejść. I to im szybciej, tym lepiej. Nie możemy pozostać w dolinie.

Tłum znów zaczął krzyczeć, ale teraz słychać było głównie męskie głosy.

– Jak to odejść? Dokąd? Mamy wszystko rzucić?

Kilku mężczyzn zaoponowało z oburzeniem.

– A Nastia? Zostawić Nastię? Zasady zasadami, ale to już jest podłość! – zawołał jeden z nich.

Natychmiast napadła na niego jedna z kobiet, i to jak.

– Zamknij się, ogierze! Przez osiemnaście lat miał u mnie wikt i opierunek, a potem uciekł sobie do tej latawicy! A dobrze jej tak!

Powstało zamieszanie – wszyscy mówili jednocześnie, przerywając sobie nawzajem i wymachując rękami. Wyglądało na to, że problem rodzinno-płciowy we wspólnocie nie jest do końca rozwiązany.

– Możesz chodzić? – cicho zapytał Erast Pietrowicz zabandażowanego młodzieńca. – Zatem chodźmy. Pokażesz mi, gdzie to się stało.

Wyszli z domu niezauważeni przez rozgorączkowanych dyskutantów. Jedynym, który wymknął się za nimi, był przewodniczący Łukow.

Na dworze zaczynało już świtać, a kiedy doszli nad rzeczkę, całkiem się rozwidniło.

– Nie podchodźcie blisko – polecił Fandorin towarzyszom. – Gdzie dokładnie oboje byliście?

– Siedzieliśmy, o tam, pod krzakiem.

Sądząc po połaci zmiętej trawy, nie siedzieli, lecz leżeli, pomyślał Erast Pietrowicz, ale nie wspomniał o tym odkryciu, żeby Kuźma Kuźmicz znowu nie zaczął histeryzować. Przewodniczący i tak był niemal niepoczytalny.

– Ja wiem! – krzyknął. – Wszystkiego się domyśliłem! Pan wszak nie wierzy w Czarne Chusty prawda? Podejrzewa pan, że to mormoni chcą nas stąd wykurzyć! Odgadłem to po pańskim zachowaniu. I teraz się z panem zgadzam. To oni, to te brodate dzikusy! Uprowadzili Nastię do swojego haremu!

– Nie sądzę – odrzekł siedzący w kucki Fandorin. – Nie sądzę…

Tutaj dwaj jeźdźcy przecięli rzeczkę. Ślad wąskiej kobiecej stopy – zapewne Nastia zerwała się i próbowała uciec. Wgniecenie na trawie, kilka kropel krwi – tu upadł ogłuszony Sawwuszka.

Erast Pietrowicz przeszedł brodem na drugą stronę.

Tak. W zaroślach leżeli dwaj ludzie, dość długo. Dokoła sześć niedopałków. Ale niedopałki nie były z nocy, musiały się tu znaleźć wcześniej. To całkowicie wyklucza celestian – tytoń to dla nich „piekielna siarka”.

Nieopodal przywiązywali konie: ślady kopyt, obgryzione gałązki.

Przypomniał sobie, jak Nastia opowiadała o swojej porannej przechadzce i o tym, że dwaj mężczyźni podglądali ją z tamtego brzegu. Wypatrzyli zdobycz, potem po nią wrócili, a lekkomyślna dziewczyna ułatwiła myśliwym zadanie – sama przyszła nad rzeczkę. Nic dziwnego, że w to samo miejsce – bardzo tu malowniczo, wierzby nad wodą.

Przez jakiś czas Fandorin szedł śladem. Znalazł na krzaku strzępek jedwabiu – sukienka porwanej dziewczyny zahaczyła o kolec.

Tam jednak, gdzie kończyła się trawa i grunt stawał się kamienisty ślad, tak jak poprzednio, zniknął. Detektyw pomyszkował tu i tam, i wreszcie się poddał. Miał rację Robert Pinkerton, kiedy powiedział: „Człowiek z miasta bez pomocy miejscowego specjalisty nie da sobie rady”.

A zatem trzeba będzie zmobilizować specjalistę.

W Splitstone Fandorin najpierw wstąpił do hotelu – umyć się, zmienić koszulę i sprawdzić, czy nie ma jakichś wiadomości od pomocnika.

Portier powiedział:

– Jest dla pana list kulfonami od pańskiego Chińczyka.

– To Japończyk.

W liście starannymi ideogramami napisano:

„Godzina 8 minut 45 rano dziewiątego dnia miesiąca.

Czarny człowiek jest w szopie, w której mieszka jego koń. On sam chyba też tam mieszka. Wytrąbił butelkę amerykańskiej sake i śpi. Pilnuję. To jest na tyłach wieży z dzwonem.

Wierny wasal Sibata Masahiro”.

Wypiwszy na parterze kawę (obrzydliwą, jak zresztą wszędzie w Ameryce), Erast Pietrowicz udał się we wskazane miejsce. Nie było daleko, jakieś sto kroków od Great Western.

Japończyka za nic by nie zauważył, gdyby ten sam nie zasyczał ze stogu siana:

– Jestem tutaj, panie. A on tam.

Spomiędzy suchych źdźbeł wysunęła się ręka i wskazała krótkim grubym palcem w kierunku nędznej szopy, za którą zaczynała się już preria.

Fandorin, stąpając bezszelestnie, podszedł bliżej i zajrzał przez szparę.

Początkowo, po jaskrawym słońcu, niczego nie zobaczył, usłyszał tylko miarowe chrupanie i poświstywanie. Potem jego oczy przywykły do półmroku i dostrzegł w kącie nieuwiązaną siwą klacz. Żuła siano. Poświstywał jej pan, spokojnie śpiący przy tylnych kopytach kobyły, która usłużnie machała długim ogonem, spędzając mu z twarzy muchy i zastępując wentylator.

Nagle siwa przestała chrupać, postawiła uszy na sztorc i łypnęła wypukłym okiem w stronę Erasta Pietrowicza. Miękkie nozdrza rozdęły się. Klacz odwróciła się i parsknęła leżącemu prosto w twarz. W mgnieniu oka Washington Reed otworzył oczy i usiadł, a w jego ręku nie wiadomo skąd pojawił się rewolwer.

Erast Pietrowicz cichutko odsunął się od ściany szopy i cofnął.

– No co, staruszko? – dał się słyszeć pomruk Reeda. – Nudzi ci się, tak? Jeszcze trochę się zdrzemnę, bo w nocy sobie nie pośpimy…

I sądząc po szeleście, znowu się położył.

– Nie spuszczaj go z oka – szepnął Fandorin, przechodząc obok stogu. – Wrócę wieczorem.

Specjalista wysłuchał całej historii i nic nie powiedział. Odmówi, pomyślał Erast Pietrowicz, patrząc na spaloną słońcem twarz Scotta i poruszające się w górę i w dół spłowiałe brwi.

Łyknąwszy z butelki (na szczęście, opróżnionej mniej niż w połowie), „pink” wreszcie przemówił.

– Nie ma mowy. Pan Pinkerton pisze w liście „konsultacje i rady”. A tu jak nic można zarobić kulkę. Nie, nie, niech pan mnie nawet nie prosi. – Melvin huknął pięścią w ladę. – Kiedy w grę wchodzi moja skóra, nie ma mowy o żadnych trzydziestoprocentowych zniżkach. Pięć dolarów za dobę, z góry i bez gadania. Jasne?

– Jasne – powiedział szybko Fandorin. – Dodam tylko: pod warunkiem, że doprowadzi mnie pan do meliny szajki. Trzeba co prędzej uwolnić panienkę.

„Pink” pociągnął z butelki.

– W takich sprawach pośpiech jest niewskazany. Poza tym, jak zrozumiałem z pańskiej opowieści, ta laleczka niezupełnie jest panienką. Niespecjalnie ma co tracić.

Erast Pietrowicz z trudem się opanował, by nie wybuchnąć.

– Jak pan może tak m-mówić! Już dwanaście godzin jest w łapach tych łotrów. Nie wiadomo, co tam z nią robią!

– To akurat wiadomo – rzucił z zimną krwią Scott i wyszczerzył zęby. – No dobrze, niech pan tak nie błyska oczami. Zrobimy, co się da.

I trzeba przyznać, uwinął się raz dwa.

Dwadzieścia minut później dwaj jeźdźcy wyjeżdżali już ze Splitstone w kierunku skał. Posuwali się niezbyt szybko, wszelako nie z winy „pinka”, tylko samego Fandorina – jego kasztanka była zmęczona i za nic nie chciała iść kłusem.

Przez całą drogę Melvin mełł językiem, nie zapominając pociągać whisky. Kiedy butelka była już pusta, wyciągnął drugą.

– …I przypominam, przyjacielu: zgodziłem się tylko pójść po śladach. Walczyć z chłopcami w czarnych chustach nie będę. To dawniej, za młodych lat, niczym się nie przejmowałem, a teraz muszę myśleć o starości. Gdyby położyli mnie trupem, to jeszcze nic, ale jeśli tylko okaleczą? Komu potrzebny samotny inwalida? Zbyt wielu takich w życiu widziałem. Nie chcę zdychać pod płotem jak bezdomny pies.

– A jak chciałby pan z-zdychać? – zainteresował się Erast Pietrowicz.

Scott uśmiechnął się marzycielsko.

– Na miękkim piernacie. Żeby żona trzymała mnie za rękę, a w drzwiach tłoczyły się płaczące dzieci. I żeby, kiedy mnie powiozą na cmentarz, żaden sukinsyn w całym kondukcie nie miał u pasa rewolweru. Ech, przyjacielu! Podobno są na świecie takie miejsca, gdzie ludzie chodzą po ulicach bez broni i gdzie jest całe mnóstwo kobiet, w dodatku porządnych kobiet. Niestety, nigdy nie umiałem odkładać pieniędzy, wszystko trwoniłem. Przydałaby mi się duża forsa. Tak z pięć albo dziesięć tysięcy… Wyjechałbym stąd do diabła. Założył rodzinę. Tylko skąd wziąć taką kupę pieniędzy? – Zachichotał. – Chyba żeby obrabować pociąg? A co, na pewno by mi się udało. Tylko nie galopując wzdłuż torów i strzelając na wszystkie strony, jak te bałwany Czarne Chusty. Trzeba położyć w poprzek szyn zdechłą krowę i parowóz sam się zatrzyma. A dalej już prosta sprawa. Załoga lokomotywy nie będzie stawiać oporu, po co im nieprzyjemności! Pasażerów też nie ma co obszukiwać, cóż oni mogą mieć? Trzeba się od razu zająć wagonem pocztowym. Ładunek dynamitu pod drzwi – oczywiście jeśli poczciarze sami nie otworzą. Zabrać worki z pieczęcią skarbu. I szukaj wiatru w polu. Nic prostszego. Jest tylko jeden problem – rozsądni wspólnicy. Tylu poważnych ludzi wpadło przez kretynów, którzy nie potrafili trzymać języka za zębami i za dużo pili. – Melvin tak się rozżalił, że odpił z butelki niemal czwartą część zawartości. – O, z panem bym spróbował. Od razu widać, że nie jest pan gadułą i z nerwami też w porządku.

Puścił oczko i stało się jasne, że był to żart.

Rosyjską osadę objechali bokiem, żeby nie tracić czasu. Melvin Scott zabawiał towarzysza wykładem na temat, jak należy napadać na banki. Okazało się to jeszcze prostsze niż rabowanie wagonów pocztowych.

Kiedy jednak partnerzy dojechali do miejsca, w którym Fandorin zgubił ślad, „pink” urwał w pół słowa, zeskoczył z konia i przypadł do ziemi, czegoś wypatrując.

Odbiegł w bok, gdzie widać było wąziutkie przejście między dwoma głazami, zawęszył jak pies.

– Czuć koński pot… Koń tu nie przejdzie, żeby się nie otrzeć o skałę. Niech pan weźmie mojego za uzdę. I niech się pan do mnie zbytnio nie zbliża, nie przeszkadza.

Obserwować, jak pracuje prawdziwy profesjonalista, to zawsze wielka przyjemność.

Gdzie się podział cyniczny pijanica, który przez dwie godziny zamęczał Erasta Pietrowicza czczą gadaniną?

Ruchy Scotta były oszczędne, płynne, niemal wdzięczne. To wybiegał kilka kroków naprzód, to zastygał w miejscu, to węszył na wszystkie strony.

Fandorin nigdy w życiu nie zwróciłby uwagi na ledwie widoczny odprysk na kamiennej płycie – a zrobiła go końska podkowa, zdaniem „pinka”, nie dawniej niż zeszłej nocy. Potem, wskazawszy palcem ułamaną gałązkę, Scott skręcił w lewo, gdzie koryto wyschniętego strumienia wyprowadziło tropicieli w górę, na krętą ścieżkę, wspinającą się coraz wyżej. Z jednej strony wznosiła się stroma skalista ściana, z drugiej, pod urwiskiem, otwierał się widok na dolinę.

Oglądana stąd, przypominała ogromną miskę zupy szczawiowej, w której niby żółtko jaja pływało pole żyta wspólnoty „Promień Światła”. Erast Pietrowicz zatrzymał swoją kasztankę na samym skraju, żeby się ponapawać tym kulinarnym arcydziełem natury. Gniada klacz „pinka” nerwowo dreptała w miejscu, ciągnąc za uzdę przywiązaną do łęku siodła Fandorina. Nagle zarżała spłoszona, stanęła dęba i szarpnęła się w bok – spod jej kopyt śmignął w zarośla długi cętkowany wąż. Szarpnięta z nagła kasztanka też uskoczyła od skraju urwiska i wielbiciel piękna, ledwie zdoławszy uchwycić się wodzów, pokoziołkował w przepaść.

No, może nie była to przepaść, ale wiszący bezradnie Fandorin miał pod sobą co najmniej pięćdziesiąt sążni pustki i wyglądało na to, że nie uniknie upadku. Kasztanka, rżąc rozpaczliwie, zapierała się na ścieżce wszystkimi czterema nogami, ale nie była w stanie utrzymać człowieka – ślizgając się na kamieniach, klacz zsuwała się coraz bliżej skraju urwiska.

Najwyższy czas puścić wodze. Po cóż ciągnąć za sobą Bogu ducha winne zwierzę?

Szlachetny mąż nigdy się nie poddaje, nawet jeśli klęska jest nieunikniona. Wyłącznie z tego powodu, a bynajmniej nie po to, by odwlec zgubę, Erast Pietrowicz wczepił się w sterczący z pionowej ściany korzeń i puścił uzdę.

Korzeń był suchy, martwy, i oczywiście nie mógł wytrzymać takiego ciężaru. Nie urwał się, ale zaczął wysuwać się z ziemi. W dół posypał się piasek i drobne kamyki. Fandorin próbował namacać noskiem buta jakiś choćby najmniejszy występ, ale noga wciąż się zsuwała.

W ciągu minionych lat Droga ulubieńca Fortuny mogła się urwać dziesiątki, jeśli nie setki razy, i to ze znacznie sensowniejszych przyczyn, ale los, jak wiadomo, ma swoje racje i trudno mieć doń pretensje. Droga kończyła się głupio, ale przynajmniej pięknie: umrzeć w locie, zdążywszy powiedzieć życiu „dziękuję i żegnaj” – to wszak nie najgorszy finał.

– Dziękuję… – wymamrotał, ale nie dokończył, albowiem pojawiło się nad nim zasępione oblicze Melvina Scotta i silna dłoń chwyciła osuwającego się w dół Erasta Pietrowicza za nadgarstek. – Nie ma sensu – zachrypiał przez zaciśnięte zęby. – Pociągnę pana…

– Trzymam się kamienia – odpowiedział również przez zęby „pink”.

Z kieszeni kamizelki Scotta, kołysząc się i migocząc, zwisał złoty łańcuszek – piękny jak odchodzące życie.

Noga trafiła wreszcie na coś twardego – chyba kamień.

– Teraz spokojnie, nie szarp. – Mel ciągnął Fandorina w górę. – Powolutku, powolutku…

Jakąś minutę później obaj siedzieli ze zwieszonymi nogami na skraju urwiska, ciężko dysząc. Melvin Scott patrzył w dół, Erast Pietrowicz w górę. Oto jeszcze jedna śmierć uleciała w niebyt.

– Dziękuję – powiedział Erast Pietrowicz. – Spadłbym, gdyby nie ty.

– „Dziękuję” nie wystarczy. – „Pink” wstał, otrzepując spodnie. – Należy mi się gratyfikacja. Za dzisiejszy dzień zapłacisz podwójną taksę. Uważam, że tak będzie sprawiedliwie. A ty jak myślisz?

Erast Pietrowicz, wstrząśnięty, kiwnął głową. Nigdy jeszcze nie wyceniono jego życia na pięć dolarów… Scott uśmiechnął się ucieszony.

– No to świetnie. A poza tym obiecałeś dopłacić, jeśli doprowadzę cię do bandy. Chyba wiem, gdzie jest ich kryjówka. Chodźmy, to niedaleko.

Prawie pół godziny pięli się ścieżką która wreszcie wyprowadziła ich na szeroki płaskowyż: z prawej strony nadal było urwisko, ale z lewej rozciągał się spory taras, cały zasypany głazami. Dalej sterczała ściana skał, wyglądających jak wieże gotyckiego zamku.

– Miałem rację. Ukrywają się w starej kopalni. Przytulne miejsce. Nie wychylaj się! – Scott przygiął kark Fandorina i sam też schował się za głazem. Konie zostawili za zakrętem. – Tam jest wartownik!

– G-gdzie?

– Widzisz Dwa Palce?

Erast Pietrowicz wypatrzył w zboczu coś w rodzaju szczeliny; po obu jej stronach wznosiły się dwie wąskie skały, przypominające literę V, którą Amerykanie tak lubią pokazywać dwoma palcami.

– Popatrz przez lornetkę… Nie tutaj, niżej.

Fandorina od dawna już nikt nie traktował jak dyletanta. Zapomniał, jakie to wspaniałe uczucie – mieć przy sobie doświadczonego człowieka, który wie lepiej, co i jak należy robić.

Spenetrowawszy lornetką szarą powierzchnię skały, Erast Pietrowicz natknął się na czarny punkcik. Wyregulował ostrość.

Kapelusz. Czarna chusta zasłaniająca pół twarzy. Połyskująca lufa strzelby.

W połowie lewego „palca” znajdowała się jakby wnęka i właśnie w niej ulokował się wartownik. Gdyby nie „pink”, Fandorin nigdy by go nie dostrzegł.

– Zrobione – oznajmił z zadowoleniem Melvin. – Razem należy mi się od ciebie piętnaście baksów: pięć za dzień roboty, pięć za uratowanie życia i pięć za rezultat. Tam, za Dwoma Palcami, jest nieduże koryto, w którym kiedyś była kopalnia złota Córka Cullighana. Doskonała kryjówka. Na pewno zachowały się jakieś baraki, a więc jest dach nad głową. Woda też. A przede wszystkim nikt się tu nie dostanie. Dałoby się stąd powstrzymać całą armię.

Miał rację. Ze skał można było widzieć i ostrzeliwać całą przestrzeń. Prawdziwy cud, że wartownik ich nie zauważył – dzięki ostrożności Scotta.

– Naprawdę nic się nie da zrobić? – zapytał zafrasowany Erast Pietrowicz. – Nie ma innego przejścia?

Scott wyszczerzył zęby.

– Innego przejścia nie ma, ale trafiłeś w dziesiątkę, przyjacielu. Można ich zamknąć w środku jak niedźwiedzia w gawrze. Za tymi skałami ustawić strzelców, żeby trzymali wąwóz na muszce. Tak ze czterdziestu, pięćdziesięciu ludzi. I wtedy można prowadzić rokowania. Przewaga będzie po naszej stronie. Możesz to uznać za dodatkową konsultację. Razem dwadzieścia.

– Osiemnaście pięćdziesiąt. Za konsultację przysługuje mi trzydziestoprocentowa zniżka – tym samym tonem odparł Fandorin, czując, że zaczyna być prawdziwym Amerykaninem.

Znowu na służbie

– Dream Valley to nie mój teren – chyba już po raz dwudziesty powtórzył szeryf Ned O’Leary. – Niech się pan zwróci do szeryfa federalnego w Crooktown.

– Nie ma na to czasu – po raz dwudziesty pierwszy powiedział Fandorin. – Trzeba ratować dziewczynę.

Melvin Scott siedział na parapecie i pociągał z butelki. Nie brał udziału w rozmowie – po prostu przyprowadził Erasta Pietrowicza do splitstońskiego stróża porządku i najwyraźniej uznał swoją misję za zakończoną.

– Tyle że szeryf federalny też nie będzie tym sobie zawracać głowy. – O’Leary zapatrzył się w zadumie na brzęczącą muchę. – Przecież nikogo nie zabito. Wielka mi rzecz, porwali babę. Może chcą się z nią ożenić.

„Pink” uśmiechnął się, ale nic nie powiedział. Szeryf z wyraźną zawiścią popatrzył na butelkę w jego ręku.

– I w ogóle, panowie, już wieczór, skończyłem urzędowanie. Idę do saloonu na kolację.

O’Leary podniósł się z godnością.

– Po prostu się boisz, stary szelmo – powiedział Scott, zatykając butelkę. – Ale skoro sam nie chcesz nadstawiać karku, może pozwolisz to zrobić innym?

Szeryf wcale się nie obraził. Wręcz przeciwnie – rozpromienił się i usiadł.

– Ależ proszę bardzo. – Wysunął szufladę i położył na stole dwie blaszane gwiazdy. – Dalej, podnieście obaj prawą rękę i powtarzajcie za mną: „Przysięgam przestrzegać praw federalnych i praw stanu Wyoming. Przysięgam nie nadużywać powierzonych mi uprawnień. Przysięgam…”.

– Zamknij się – przerwał mu „pink”, podsuwając obie gwiazdy Fandorinowi. – I możesz iść do diabła.

O’Leary chwycił kapelusz i wyskoczył za drzwi.

– Co to z-znaczy?

Erast Pietrowicz wziął jedną gwiazdę, obejrzał. Widniał na niej napis „Deputy Marshal” [43].

– Szeryf ma prawo zaprzysiąc dowolną liczbę zastępców. A ci z kolei mogą zebrać possi.

– Co zebrać? – nie zrozumiał Fandorin.

– Possi. No, oddział dobrowolnych obrońców prawa.

To pieszczotliwe określenie pochodzi zapewne od łacińskiego posse comitatus [44], pomyślał Erast Pietrowicz. Scott splunął w ślad za szeryfem.

– Nic więcej i tak byśmy od Neda nie wydębili. Tylko że pożytku z tego niewiele.

– Dlaczego?

– Nikt z tobą nie pójdzie. Jesteś tu obcy.

Wyszli na ulicę, zostawiając drzwi biura otwarte. Tak czy owak nie było tam co ukraść.

– A z t-tobą?

– Ze mną pewnie by poszli. Gdybym im obiecał dobrą zapłatę i po flaszce na dodatek. Ale ja nie mogę być zastępcą szeryfa. Po pierwsze, agentom Pinkertona tego nie wolno. A po drugie, już ci mówiłem: nie będę się pchać pod kule. We dwójkę przeciwko całej bandzie? Za żadne pieniądze!

Tyle czasu zmarnowałem, pomyślał Fandorin. Najpierw na powrót z doliny, potem na przekonywanie szeryfa. Za jakieś dwie godziny będzie już ciemno.

– Nie we dwójkę. To raz. Nie będziesz musiał pchać się pod kule. To dwa. A zapłata będzie p-potrójna. To trzy. No już, jedźmy!

Scott przyglądał mu się zaciekawiony.

– Widzę, że role się zmieniły. Szefem znowu jesteś ty. Cóż, twoje „raz, dwa, trzy” brzmi nieźle. Ale wydaje mi się, że dziś już jest za późno.

– Nie szkodzi, obsadzić wyjście z wąwozu można i przy księżycu.

Zamiast odpowiedzieć, Melvin wyjął swój długolufy rewolwer, wycelował w górę, wystrzelił. Dzwon się nie odezwał.

– Mówię, że za późno. Pojedziemy jutro rano, jak się wyśpię.

Fandorinowi z rozdrażnienia drgnął kącik ust, ale nic nie mógł zrobić. Był zależny od tego człowieka.

– O k-której?

– Nie mam zegarka.

– A to co? – Erast Pietrowicz pokazał na złotą dewizkę, zwisającą z kieszeni kamizelki „pinka”.

Scott odrzekł smutnie:

– Nazbierałem na dewizkę, ale na zegarek na razie nie. O wschodzie słońca spotkamy się przy skrajnym domu.

Ziewnął, pomachał na pożegnanie ręką i powłócząc nogami, ruszył w stronę swojego sklepu.

Portier na widok Fandorina powtórzył te same słowa, co poprzednio:

– Ma pan list kulfonami od pańskiego Chińczyka.

– To Japończyk – odrzekł odruchowo Erast Pietrowicz, rozwijając kartkę.

Tym razem wiadomość była bardzo krótka.

„Przenieśliśmy się do sakaya”.

Sakaya, czyli miejsce, gdzie podaje się sake. Zapewne chodzi o saloon.

Niegdyś białe ubranie, zakurzone i brudne, zwłaszcza po przygodzie na skraju przepaści, zrobiło się nie do użytku. Erast Pietrowicz musiał się przebrać w czarne.

Poprzedniej nocy nie zmrużył oka, przez cały dzień nie miał nic w ustach. Na razie nie wiedział, czy uda mu się przespać, ale czemu by czegoś nie przekąsić?

Umył się, ogolił i przeszedł przez ulicę pod Głowę Indianina.

Było tam tłoczno i hałaśliwie, przy szynkwasie rechotali i klęli kowboje, ale na Erasta Pietrowicza patrzyli bez wrogości – nie stał się dla nich swoim, lecz przestał być obcy.

Właściciel, widząc u pasa gościa nowiuteńką kaburę, powiedział z aprobatą:

– „Russian”? A, to co innego. Od razu widać, że poważny z pana człowiek. Co podać?

Jedynym, co nie budziło podejrzeń w wyświechtanym menu, były jajka. Erast Pietrowicz zamówił pół tuzina surowych jaj (najlepszy środek na odbudowanie sił), chleb i kubek herbaty.

– Daleko panu do pańskiego Chińczyka. – Właściciel z szacunkiem wskazał na Masę, który siedział w najdalszym kącie, udając śpiącego – to znaczy odchylił się na oparcie krzesła i nasunął kapelusz na oczy. – Zeżarł dwa steki, pęto pieczonej kiełbasy i z dziesięć obarzanków. Teraz kima.

– To Japończyk – rzekł Fandorin, przysiadając się do swego kamerdynera.

Washington Reed też tu był, dwa stoliki dalej. Grał w kości z jakimś kowbojem. Przed Murzynem leżały na stole trzy żałosne monetki, przed jego partnerem – stos srebra i banknotów.

– Przestań ch-chrapać. Z twoją fizjonomią i apetytem konspiracja jest wykluczona.

Masa wyprostował się.

– Pozwól sobie zameldować, panie. Czarny człowiek spał w szopie do godziny trzeciej. Potem od razu przyszedł tutaj. Najpierw miał dużo pieniędzy. Potem wcale. Potem trochę wygrał. Teraz znów przegrywa.

– To wszystko?

– Wszystko, panie.

Przyniesiono jajka. Erast Pietrowicz wypił je jedno po drugim. Zagryzł kawałkiem chleba. Herbatę powąchał i odsunął. Wstał.

– Sądząc po twoich z-zapuchniętych oczkach, też się nieźle wyspałeś. A ja padam z nóg. Będę w hotelu. Okno zostawię otwarte. Jeśli zdarzy się coś interesującego, daj sygnał.

– Może być ruri? – spytał Masa.

Ruri to mały japoński ptaszek o cudownym lazurowym upierzeniu. Jego szczebiot nie odznacza się szczególnym pięknem, ale za to nie sposób go z niczym pomylić. Co zaś najważniejsze, w Wyoming ruri nie występują.

* * *

Ruri zaszczebiotał wyjątkowo nie w porę, przerywając Fandorinowi przepiękny sen. Był w tym śnie celestianinem, żył sobie spokojnie w rajskiej dolinie, w otoczeniu wszystkich kobiet, które darzyły go miłością w różnych okresach jego życia. Odnosiły się do siebie serdecznie jak siostry i było im wszystkim razem bardzo dobrze.

Zdyscyplinowana świadomość Erasta Pietrowicza nie budziła się, kiedy pod oknem rżały konie albo bili się pijani kowboje, ale na niegłośny, niezbyt przyjemny skrzek fałszywego ruri zareagowała natychmiast.

Fandorin siadł na łóżku, otworzył oczy i zobaczył, że za oknem jest ciemna noc.

Znowu zaświergotał japoński ptaszek.

Erast Pietrowicz wyjrzał przez okno.

Na ulicy nie było żywej duszy. Ciemno choć oko wykol. Nawet w oknach saloonu się nie świeciło.

Z ciemności dobiegły jeszcze dwa krótkie, gniewne trele. Znaczyło to: „Szybciej, panie! Czemu marudzisz?”.

Fandorin spał w ubraniu i butach, teraz więc po prostu przesadził parapet.

Krótki, orzeźwiający lot z pierwszego piętra. Sprężyste lądowanie, dzięki któremu Erast Pietrowicz ostatecznie się przebudził.

Nie wiadomo skąd nagle znalazł się przy nim Masa.

– Zgrał się do nitki, panie. Pił sam. Wyszedł z saloonu przedostatni. Ostami byłem ja. Właściciel zamknął za mną.

– Dlaczego nie poszedłeś za Reedem?

– Bo on tu zaraz wróci. Kiedy w saloonie nie było już prawie nikogo, a właściciel się odwrócił, czarny człowiek otworzył zasuwkę na oknie, a okno zostawił przymknięte. Żeby potem móc wleźć z zewnątrz.

Erast Pietrowicz rozzłościł się.

– Reed nie ma pieniędzy na alkohol. Chce świsnąć parę butelek pod nieobecność właściciela. I dlatego mnie obudziłeś? A mnie się śniło, że jestem celestianinem.

Masa zacmokał zazdrośnie.

– Ciii! – syknął Fandorin, przywierając do ściany. – Idzie!

Obok werandy saloonu rozległ się szelest, zwinny cień przeskoczył przez balustradę. Skrzypnęło okno.

Przez parę minut panowała cisza. Potem człowiek wylazł z powrotem, teraz jednak poruszał się wolno i ostrożnie, przyciskając do piersi jakiś przedmiot, duży i najwyraźniej dość ciężki. Gdy zawadził nim o parapet, coś zabulgotało i brzęknęło.

– Oho, ściągnął całą butlę spirytusu – szepnął Masa. – Teraz schla się na śmierć.

Złodziej przykucnął, wkładając łup do przygotowanego wcześniej worka.

– Danna, co on robi?

– Nie w-wiem. Ale zaraz to wyjaśnimy.

Erast Pietrowicz szybko przeciął ulicę i zapalił latarkę. Oślepiony jaskrawym światłem Washington Reed obejrzał się, błysnęły białka bezradnie mrugających oczu.

– Ej, chłopie, ktoś ty? Nie widzę cię. Nie strzelaj! Widzisz, rewolwer mam w kaburze, a ręce, o, zobacz. A ty swój pewnie już wyjąłeś?

– Nie. Ale mój partner trzyma cię na muszce. – Fandorin podszedł bliżej. – No, niech pan pokaże, co pan tam ma.

Nie wstając z kucek, Reed spróbował odsunąć się od worka.

– Poznałem pana po głosie. Jest pan tym dżentelmenem ze Wschodu, który ma taki śmieszny pistolecik. Proszę posłuchać, sir, nic złego nie zrobiłem. Będę bardzo zobowiązany, jeśli to zdarzenie pozostanie między nami. Wszyscy tu odnoszą się do mnie życzliwie, ale jeśli pomyślą, że jestem czarownikiem… Czarnemu wśród białych i tak żyje się niełatwo…

Mówiąc to wszystko, Murzyn szybko kręcił głową z boku na bok – wypatrywał drugiego napastnika.

– Masa, daj głos, bo mister Reed pomyśli, że blefuję, i spróbuje mnie zabić. Z rewolwerem radzi sobie bardzo zręcznie.

Z ciemności dobiegło ostrzegawcze pokasływanie.

– Źle mnie pan ocenia, sir! Stary Washington Reed w życiu nikogo nie zabił. Nie jestem zabójcą. To prawda, strzelam dobrze. Ale nawet na wojnie, kiedy byłem w oddziale strzelców wyborowych, zawsze celowałem tylko w nogę. Od trzydziestu lat jestem na Zachodzie, przestrzeliłem dziesiątki dłoni, które bez powodu sięgały po broń, ale nie zgubiłem ani jednej duszy. Niech pan spyta, kogo pan chce.

– Dość tego gadania! – krzyknął Fandorin. – Niech pan pokaże, co pan ukradł!

Reed przeżegnał się i wyjął z worka wielki szklany słój – ten sam, który stał w saloonie nad barem w otoczeniu wiązek papryki i cebuli.

– Po cóż panu marynowana k-kapusta?!

Latarka oświetliła słój z bliska. Jej promień zachybotał się. Erast Pietrowicz odruchowo zrobił krok do tyłu.

Nie była to kapusta, lecz ludzka głowa. Na szarej twarzy z boleśnie zamkniętymi oczami rysował się duży garbaty nos i ogromne usta. Czarne włosy zwisały w niechlujnych strąkach, szyja kończyła się poszarpanymi strzępami skóry. – Co to jest?!

– Wiadomo co – odrzekł nabożnym szeptem Reed. – Głowa Indianina. Rozłupanego Kamienia we własnej osobie. Trzynaście lat stoi w saloonie nad szynkwasem. Ale niech pan nie myśli, że wziąłem ją, żeby uprawiać czary. Ukradłem ją w dobrych zamiarach, można nawet powiedzieć, szlachetnych. I jeśli pan każe, postawię ją z powrotem.

A więc sprawa się wyjaśniła. Oto za jaką robotę celestianie zapłacili całych sześćdziesiąt dolarów.

– Naprawdę wierzy pan w ducha, k-który szuka utraconej głowy? Czy po prostu chciał pan zarobić na zabobonach?

– Ludzie widzieli wodza! I to nie jeden raz! A wie pan, że już zabrał na tamten świat jednego z mormonów?

W rzeczy samej, pomyślał Erast Pietrowicz. Jeździec bez Głowy to może chimera, ale trup w lodowni był prawdziwy. Co za licho?

Murzyn, rozglądając się, ciągnął:

– A to dopiero początek, wspomni pan moje słowa. On się nie odczepi, póki nie dopnie swego. Trzeba Rozłupanemu Kamieniowi oddać łeb. Wtedy się uspokoi i wyniesie. Obiecałem długobrodym, że przywiozę głowę przed świtem. Bo Jeździec pojawia się zawsze w porze mgły przed wschodem słońca. Nie wyda mnie pan, sir?

Dziwaczna historia nie miała bezpośredniego związku ze zleceniem pułkownika Stara. Poza tym nazajutrz zapowiadał się bardzo trudny dzień. Ale Fandorin nie znosił nierozwiązanych zagadek. Zwłaszcza o charakterze mistycznym.

Bogu dzięki, że udało mu się trochę pospać, a i kasztanka odpoczęła.

– Nie wydam pana. Co więcej, p-pojadę z panem.

– Naprawdę? – ucieszył się Reed. – Ach, to byłoby świetnie! Szczerze mówiąc, serce ucieka mi w pięty, kiedy pomyślę, że będę musiał wieźć taki bagaż przez całą Dream Valley, i to w nocy… Ale po co panu takie okropieństwa? Pewnie pan sobie kpi ze starego Washa?

– Bynajmniej. Chcę zobaczyć, jak Rozłupany Kamień zabiera swoją g-głowę… – oznajmił z powagą Erast Pietrowicz. – Jestem pewien, że będzie to wyjątkowe widowisko.

Wyglądało na to, że Murzyn rzeczywiście nabrał otuchy.

– We dwójkę to nie takie straszne. Prawdę mówiąc, gdybym się nie zgrał i gdyby brodacze nie obiecali mi jeszcze setki, pewnie bym ich nabrał i nie pojechał… A w dobrym towarzystwie to całkiem inna sprawa. Za pańskim pozwoleniem, tylko gwizdnę na swoją Peggy. Jest już osiodłana…

– Przyprowadź kasztankę – odwracając się, powiedział po japońsku Fandorin. – Nie zapomnij przytroczyć do siodła karabinu. O świcie spotkasz się przy skrajnym domu z agentem Pinkertona. Zobaczymy się w rosyjskiej wsi.

– Hay.

Masa wyszedł z ukrycia i ukłonił się. Przy obcych zawsze przestrzegał wobec swego pana surowej etykiety.

– I jeszcze jedno. Znowu jesteśmy na służbie państwowej jako tymczasowi zastępcy tutejszego naczelnika policji. Te znaczki jutro przyczepisz nam do ubrania.

Jak każdy Japończyk, Masa ubóstwiał atrybuty władzy, toteż wziął blaszane gwiazdy z nadzwyczajną czcią.

– Powinni nam wydać mundury i szable. Ale czego można oczekiwać po Amerykanach? Doprowadzę te herby do porządku. Będą błyszczeć jaśniej niż złoto – obiecał.

Jeździec bez Głowy

– …No i uciekłem na Północ, dość miałem harówki na plantacji za Bóg zapłać. Kiedy wybuchła wojna, włożyłem czerwone portki i zapisałem się do Pierwszego Pułku Karoliny Południowej. Służyli tam sami czarni. Potem wyjechałem na Zachód, zacząłem przepędzać stada. W Teksasie czarnych kowbojów jest pełno, to tylko tutaj się na mnie gapią.

Washington Reed siedział w siodle bokiem, w dodatku z nogą założoną na nogę. Jego mądra kobyłka Peggy szła rączo, ale swego pana prawie nie huśtała, tylko strzygła uszami, jakby słuchając opowieści. Erast Pietrowicz zaczął podejrzewać, że Reed zabawia ją swoimi bajdami, nawet kiedy w pobliżu nie ma innych słuchaczy.

– Zdarzyło mi się też wydobywać złoto. Płukałem je w strumieniach, kopałem w kopalni. Tyle tego żółtego draństwa przeszło przez moje ręce, a ani okruszyna nie przylgnęła. Przez karty i kości, niech je wszyscy diabli. W ogóle to łebski ze mnie chłopak, ale to jest silniejsze ode mnie. Gra jest… – Reed patetycznie rozłożył ręce -…jest jak szczęście. Albo jak cudownie piękna kobieta, która obdarzy cię jednym, jedynym spojrzeniem, jednym uśmiechem. Wiesz, że nigdy nie będzie twoja, ale wciąż masz nadzieję, nie chcesz nawet spojrzeć na żadną babę. Bo po takim uśmiechu wszystko inne to śmiecie. Hm, tak… – Uśmiechnął się smutnie, wyciągając fajkę z kaczana kukurydzy. – Raz jeden w życiu poszczęściło mi się naprawdę. Siadając do stołu, miałem przy sobie dwie bryłki warte półtorej setki. A kiedy wstałem, zgarnąłem do kapelusza całe trzy tysiące. To było w siedemdziesiątym czwartym w Black Hills, w samym szczycie gorączki złota. Pojechałem do domu do Savannah, gdzie od czasu niewolnictwa nigdy nie byłem. Zajechałem białym powozem, z perłą w krawacie, jak król. I ruszyłem w konkury do najlepszej czarnej partii w całym stanie, niejakiej miss Florence Dubois Franklin. Cóż to była za piękność, szkoda, że jej pan nie widział! Nie bądź zazdrosna, Peggy, ciebie wtedy nie było na świecie.

Żartobliwie szturchnął klacz w kark, ta potrząsnęła głową.

– Dała panu kosza? – zapytał Fandorin.

Jechali przez Szyjkę Butelki i został nieco z tyłu – było za ciasno, by jechać obok siebie.

– Zgodziła się. Nie byłem przecież taki jak dziś. Wesoły, przystojny, z medalami na piersi (potem wszystkie przegrałem w pokera). Pojadę na Zachód, powiedziałem, wyszukam dla nas porządne ranczo i ściągnę cię do siebie. Ona na to: jedź, będę czekać, jak długo będzie trzeba… E-ech, zaraz w pierwszym mieście, nie chcę nawet wymówić jego nazwy, przegrałem wszystkie pieniądze razem z powozem, perłą z krawata i samym krawatem… Nigdy więcej nie byłem w Savannah i chyba już nie będę. Mam tylko nadzieję, że Florence Dubois Franklin nie czekała na mnie zbyt długo…

Z westchnieniem zwiesił głowę, a jego klacz parsknęła, jakby wyczuwając nastrój swego pana.

– Jak pan sobie radzi bez strzemion i ostróg? – Fandorin już dawno zauważył tę osobliwość. – Też je pan przegrał?

– Przy takim mądrym koniku jak Peggy nie są mi potrzebne. Wodzów też właściwie nie tykam. Mojej kobyłce wystarczy powiedzieć i zrobi wszystko. Nie wierzy pan? Zakład o dolara, że jak jej powiem: „Peggy, zatrzymaj się przy tym kamieniu”, to się zatrzyma.

Erast Pietrowicz roześmiał się.

Reed pochylił się do ucha swojej siwej klaczki.

– No, staruszko – powiedział. – Widzisz ten duży głaz podobny do głowy byka? Zatrzymaj się tam.

Może była to jakaś sztuczka – na przykład Reed leciutko dotknął boku konia obcasem, a może zrobił jeszcze coś innego, ale we wskazanym miejscu Peggy zatrzymała się jak wryta.

Murzyn objął ją za szyję i pocałował.

– Tylko ona jedna na całym bożym świecie rozumie mnie i kocha. Wie pan, czego się strasznie boję? Że umrę przed nią. W czyje ręce trafi moja Peggy? Jak ją będą traktować?

Skały się rozstąpiły. Za gęstwiną zarośli zaczynała się już ziemia celestian.

O owej głuchej godzinie nad Doliną Marzeń wisiała jakaś szczególna, złowieszcza cisza. Ani szelestu liści, ani bulgotania wody – żadnego dźwięku. Tylko stukot kopyt.

Reed coraz częściej rozglądał się dokoła, jego klacz przyśpieszyła kroku i przeszła na niezgrabny, kołyszący trucht.

Kiedy na gałęzi wprost nad głowami jadących zahukał puchacz, Murzyn chwycił się za serce.

– Peggy, stój! Uf… – Było słychać, jak szczęka zębami. – Wie pan co, sir? Niech pan odwiezie słój sam. A te sto dolarów podzielimy na pół. Bądź co bądź to ja wyniosłem go z saloonu, no nie? Nie pojadę dalej. Czuje moje serce, że to się źle skończy.

Całe pięć, a może i dziesięć minut trwało przekonywanie go, by jechał dalej.

Ale w pobliżu pola kukurydzy, kiedy na niebo wypłynęła wielka czarna chmura, Reed znowu zadygotał.

– Pan zrobi, jak chce, ale ja wracam! Oto worek. Może pan zabrać całą sumę, ja jej nie potrzebuję! – i mimo wszelkich wysiłków Fandorinowi nie udało się ruszyć go z miejsca.

Na szczęście przyszła mu do głowy zbawcza myśl.

– Panie Reed, ma pan przy sobie karty?

– Kart nie, ale mam kości. A po co to panu? – Washington już nie pierwszy raz próbował rozgiąć palce Erasta Pietrowicza, trzymające uzdę jego klaczy – Puszczaj pan!

– Z-zagramy? Jeśli pan wygra, może pan wracać do Splitstone. Ja odwiozę głowę celestianom, a sto dolarów będą pańskie.

Wash głośno przełknął ślinę.

– Jest pan diabłem. Gorszym od Bezgłowego… Ale jak mamy rzucać kości po ciemku?

– Wie pan przecież, że mam latarkę.

…Minutę później ruszyli dalej. Kubek i kości Erast Pietrowicz schował do kieszeni, uznawszy, że jeszcze się przydadzą.

Zanim wjechali do doliny, Reed bez przerwy gadał, teraz zaś jakby nabrał wody w usta. Jeśli nawet poruszał wargami, to bezgłośnie – modlił się albo szeptał zaklęcia. Dezerterować jednak już nie próbował, to oznaczałoby złamanie słowa gracza. Dług rzecz święta, nawet jeśli się postawiło i przegrało własną głowę.

Wrota twierdzy celestian były otwarte na oścież. Na spotkanie jadącego przodem Reeda rzuciło się wszystkich siedmiu starszych.

– Co tak długo? – krzyknął Moroni. – Wkrótce zacznie świtać! Przywiozłeś?

Tu spostrzegł Fandorina i zmieszał się.

Erast Pietrowicz poprosił gestem, by nie zwracać na niego uwagi, zsiadł z konia i stanął na uboczu. Starsi spojrzeli po sobie.

– To nawet lepiej – powiedział Razis. – Bezbożnik może się przydać.

Apostoł niecierpliwie ruszył w stronę Murzyna.

– Tu masz swoje pieniądze. Pokaż!

– Sami sobie zobaczcie.

Reed ostrożnie opuścił worek na ziemię, wziął banknoty, nie patrząc, wsunął je za pazuchę i odwrócił się. Nawet w słabym świetle pochodni było widać, jak drżą mu wargi.

Na słój z jego straszliwą zawartością Fandorin nie chciał patrzeć (co za dużo, to niezdrowo). O wiele bardziej interesowała go reakcja celestian. I nie rozczarował się.

Moroni rozwiązał worek, wyjął szklane naczynie i krzyknął.

Brzęk stłuczonego szkła, plusk, po ziemi potoczyło się coś ciężkiego. Starsi odskoczyli na boki.

W złowieszczej ciszy rozległ się płaczliwy głos Washa:

– Upuściliście głowę Rozłupanego Konia, durnie? No, to teraz zobaczycie. Wodzu, ty wiesz, że ja tego nie zrobiłem. Przeciwnie, przywiozłem to, czego szukasz!

Apostoł wziął się w garść.

– Spokój! Słój i tak trzeba by było rozbić. Dajcie jakąś szmatę. I przynieście coś, w co można to włożyć. Jakiś kosz albo co. Nie! W wieży jest srebrny półmisek, w ten sposób okażemy większy szacunek!

Ktoś co sił w nogach pobiegł za bramę, ktoś inny podniósł głowę i zaczął ją wycierać.

Pozostali zaczęli śpiewać psalm.

– Słuchaj, czarny! Za ile podejmiesz się zanieść głowę do Kanionu Węża? – zapytał przymilnie Razis. – Chcesz trzysta… nie, pięćset dolarów? W złocie! No?

Reed trącił klacz i ta z nieoczekiwaną żywością skoczyła z miejsca i odbiegła na jakieś dwadzieścia kroków.

– Patrzcie ich, jacy chytrzy! – krzyknął z bezpiecznej odległości. – A jeśli Bezgłowy mnie pozna? Ja jeden byłem tam czarny, kiedy go wieszali. Co prawda stałem z boku, ale zawsze… Nie zgadzam się za wszystko złoto świata! Wam na tym zależy, więc sami zanieście.

– Tysiąc! – z rozpaczą zawołali starsi, ale Reed zamiast odpowiedzi odjechał jeszcze na dziesięć kroków i prawie zniknął w ciemnościach.

Erast Pietrowicz zawahał się. Nieczęsto można zarobić tysiąc dolarów w złocie w tak niekłopotliwy sposób: wystarczy krótka przejażdżka (wprawdzie z niezbyt apetycznym bagażem). Ale czy wypada się bogacić na strachu zabobonnych ludzi? Szlachetny mąż pewnie by tego nie zrobił.

Tu jednak przyszedł mu do głowy lepszy pomysł – nawet sam Konfucjusz nie znalazłby w tym nic zasługującego na potępienie.

– Panowie, jeśli przykryjecie tę rz-rzecz jakąś serwetką, mogę ją zanieść do Kanionu Węża. Pieniędzy nie chcę, ale przysługa za przysługę. Rano wyruszam z ekspedycją przeciw bandytom. Będę potrzebował solidnych possi – mężczyzn dobrze władających bronią. Gdybyście mi dali piętnastu, dwudziestu ludzi…

– Jest nas dwudziestu ośmiu dorosłych mężczyzn! – zakrzyknął Razis. – Pójdziemy wszyscy!

Poparł go inny:

– Możemy też wziąć chłopców powyżej piętnastu lat, będzie to dla nich z pożytkiem. Wtedy zbierze się prawie czterdziestu konnych!

I będzie można jednym strzałem ubić dwa zające, pomyślał Fandorin. A nawet trzy. Uwolnić dziewczynę, wypędzić z doliny bandytów, a w dodatku poprawić stosunki między sąsiadami. Pułkownik Star będzie zadowolony.

– To nic nie da – powiedział ojciec młodzieńca, uśmierconego przez widmo. – Rozłupany Kamień nie ukaże się bezbożnikowi. Jeszcze się rozgniewa. A my za to zapłacimy.

Spór zakończył sam Moroni.

– Matuzalem ma rację. Nie przystoi nam, ludziom wiary, uciekać się do pomocy bezbożnika. Murzyn też ma rację. To nam na tym zależy i to my zaniesiemy.

Nikt się nie ośmielił zaoponować apostołowi. Decyzja została podjęta.

– Ale który z nas to uczyni? – zapytał Razis.

I wszyscy ze strachem popatrzyli na głowę, spoczywającą na dużym srebrnym półmisku, którego brzegi w świetle pochodni złowieszczo migotały krwawymi blikami.

– Ja – rzekł krótko Moroni i przeżegnał się. – A któż by inny?

Erast Pietrowicz spojrzał na niego z szacunkiem. Jak widać, nie bez powodu celestianie wybrali tego siwobrodego karzełka na apostoła i wyruszyli z nim z rodzinnego gniazda za siódmą górę i rzekę. Tak właśnie powinien postępować prawdziwy wódz.

– Jeżeli… jeżeli nie wrócę… – Moroni ze wszystkich sił starał się mówić twardo – ster przejmiesz ty, Razis. A wy, bracia, przysięgnijcie, że będziecie go słuchać, jak słuchaliście mnie.

Pozostali patrzyli nań z uwielbieniem i tylko pokłonili się nisko na znak posłuszeństwa.

* * *

Wszyscy razem doszli do niewielkiej dębiny, za którą rozciągało się pole, urywające się nad kanionem. Po drugiej stronie wąwozu wznosiły się skały, ale ich wierzchołki niknęły w szarym półmroku. Świt jeszcze nie nastąpił, ale był już blisko.

– To jest to uschnięte drzewo – pokazał Washington Reed. W odległości jakichś trzystu kroków majaczył czarny kształt – tam zapewne był skraj kanionu.

Blady Moroni stał uroczyście wyprężony, trzymając przed sobą półmisek, na którym ciemniała oderwana głowa. Całkiem jak orszak powitalny z chlebem i solą, pomyślał Fandorin. Brakuje tylko solniczki.

– W żadnym razie nie wolno panu odmawiać modlitw i wzywać imienia boskiego – instruował apostoła Reed. – Bo inaczej on zniknie, nie zabierając głowy i jutro trzeba będzie zaczynać wszystko od nowa. Doniesie pan, położy pod drzewem i zawróci. Można biegiem, to nie szkodzi. Aha, i niech pan nie zapomni powiedzieć: „Nie myśmy zabrali, ale my oddajemy”.

Moroni odsunął doradcę.

– Bracia, dajcie mi broń! W razie czego bez walki się nie poddam.

Podano mu staroświecki szturmak z lejkowatą lufą i apostoł załadował w nią wielką srebrną kulę. Ręce trzęsły mu się jak w febrze. Fandorin kolejny raz uznał prawdziwość maksymy, głoszącej, że prawdziwa odwaga to nie brak strachu, lecz pokonanie go.

– Nie bierz broni! – jęknął błagalnie Wash. – Będzie tylko jeszcze gorzej!

Apostoł zignorował go.

– Teraz się nie módlcie – powiedział braciom na pożegnanie. – Pomodlicie się potem.

I samotnie ruszył przez łąkę. Ścieląca się nad trawą mgła sięgała mu najpierw do kolan, potem do pasa, i wyglądało to, jakby przechodził w bród mleczną rzekę.

– Połowę już przeszedł – odezwał się Reed. – Jeszcze pięć minut i koniec…

– A-a-a! – wrzasnął jeden ze starszych, pokazując gdzieś w bok. – To on! To on!

Wszyscy obejrzeli się jednocześnie, wydając zbiorowe drżące westchnienie.

Z boku, z ciemności, w którą cofała się ustępująca noc, wychynął czarny jeździec w rozwianym płaszczu. Siedział na olbrzymim łaciatym koniu, sam nienaturalnych rozmiarów, a nad jego szerokimi ramionami nie było nic – pustka!

Nawet Fandorin na taki widok poczuł się nieswojo, celestianie zaś, krzycząc i zawodząc, rzucili się do ucieczki. Przy Eraście Pietrowiczu pozostał tylko Washington Reed.

– Rzuć głowę, rzucaj! – wrzasnął do Moroniego. – Rzucaj, bo zginiesz!

Apostoł obejrzał się na krzyk, a może na tętent kopyt. Zobaczył pędzącą na niego zjawę i zamarł.

– Nie stój! Rzuć półmisek i uciekaj! – darł się Wash.

Apostoł szarpnął się w tył, ale Jeździec bez Głowy już odciął mu drogę do dębiny. Wobec tego Moroni pobiegł do przodu, wciąż trzymając przed sobą półmisek. O szturmaku ze srebrną kulą najwyraźniej zapomniał.

Erast Pietrowicz skoczył do konia i wyrwał z olstra karabin. Murzyn uwiesił mu się na ręce.

– Co pan?! Oszalał?!

Zresztą nie było już czasu, by celować.

Moroni dobiegł do drzewa, wyprzedzając Jeźdźca zaledwie o mgnienie. Odwrócił się, uniósł nad głową półmisek, ale nie wytrzymał straszliwego widoku – cofnął się, zachwiał i razem ze swym ciężarem runął w przepaść.

Fandorin i Reed krzyknęli.

Na skraju kanionu koszmarny jeździec poderwał srokatego konia na tylne nogi i zawrócił. Mignąwszy czarnym cieniem wzdłuż urwiska, zniknął we mgle.

– Pojechał po głowę – wybełkotał Reed. – A gdyby pan do niego strzelił – koniec z panem.

Erast Pietrowicz odepchnął go i pobiegł w stronę drzewa.

Zza grzbietu gór zaczął się sączyć różowawy blask, mgła rozwiewała się w oczach.

Ale dno kanionu ciągle tonęło w mroku. Fandorin nachylił się i długo wpatrywał w ciemność, lecz nie udało mu się dostrzec ciała nieszczęsnego Moroniego. Tylko gdzieś daleko w dole szumiał bystry strumień.

Wash stał nieopodal. Nie śmiał podejść do drzewa.

– Co pan powie o tych śladach? – zapytał Erast Pietrowicz, pokazując wyraźne odciski kopyt.

Zbliżywszy się ostrożnie i na wszelki wypadek splunąwszy przez ramię, Murzyn powiedział:

– Gwoździe z czworokątnymi łebkami? Tak podkuwali konie wojownicy z plemienia Lakota. Może lepiej stąd chodźmy?

– To Indianie w ogóle podkuwali konie? – zdziwił się Fandorin.

A zresztą, człowiek stąd na pewno wie lepiej.

Ślady podków prowadziły wzdłuż kanionu, lecz na kamieniach zniknęły. Gdyby był tutaj Melvin Scott, z pewnością znalazłby trop, ale z Washa Reeda pożytku było niewiele. Wlókł się z tyłu na swojej Peggy i ciągle namawiał Erasta Pietrowicza, żeby zawrócili.

W końcu trzeba się było poddać.

– Teraz apostołem został Razis, a z nim łatwiej się porozumieć niż z Moronim – mówił Erast Pietrowicz, kiedy podjeżdżali do otwartej na oścież bramy. – Trzeba będzie wydobyć z przepaści ciało i oczywiście głowę. Jeżeli nie porwał jej strumień. Jutro przed świtem powtórzymy eksperyment. Sam się tym z-zajmę. A przedtem, w dzień, złożę wizytę Czarnym Chustom. Celestianie mi pomogą. Niech się pan do nas przyłączy. Nie zawadzi mieć doświadczonego pomocnika. Zapłacę panu tak jak panu Scottowi – potrójną taksę: piętnaście dolarów za dobę.

– Umowa stoi – zgodził się łatwo Reed.

Im wyżej wznosiło się słońce i im bardziej zwiększała się odległość od Kanionu Węża, tym bardziej poprawiał mu się humor.

– Gdzie oni wszyscy się podziali? Pochowali się ze strachu pod łóżka? – Błysnął w uśmiechu białymi zębami.

Istotnie, na dziedzińcu twierdzy nie było żywej duszy.

Drzwi domów otwarte, tu i tam porozrzucane najdziwniejsze przedmioty, których na ogół nie kładzie się na ziemi: dziecięcy czepeczek, kapelusz ze spiczastą główką, rondel, wytarty modlitewnik.

Głosów nie było słychać, ale z obory dobiegało przeciągłe, zdumione muczenie.

– Uciekli! – jęknął Wash, zeskakując z konia i rzucając się do najbliższego domu.

Po minucie wychylił się z okna.

– Wszystko rzucili i dali drapaka! Ech, ten Bezgłowy! To dopiero! Rozpędził całą mormońską wieś!

Obeszli osadę wzdłuż i wszerz i wszędzie znajdowali ślady pośpiesznej ucieczki. Dymiły niewygaszone piece, gdzieniegdzie na płycie kuchennej syczało kipiące mleko. W jednym z domów po pokoju latał puch z rozprutej pierzyny – zapewne ukrywano w niej coś cennego.

– Komu dostanie się całe to dobro? – Reed kręcił głową. Widok porzuconych domów przestraszył go. Nic dziwnego, wrażenie było przygnębiające.

– Pewnie nikomu – odpowiedział sam sobie. – Po czymś tak okropnym chyba nikt nie zechce tu żyć. My też powinniśmy się stąd zabierać, póki czas. Wie pan co, sir? Niech pan zachowa te swoje piętnaście dolarów. Rozmyśliłem się. Mam setkę, wystarczy na parę partyjek. Noga moja więcej w Dream Valley nie postanie.

W żadnym razie nie należało puszczać Reeda. Teraz, po nagłej dezercji celestian, każdy pomocnik był dla Fandorina na wagę złota. Zwłaszcza taki, który potrafi obchodzić się z bronią.

– Więc mówi pan, że ma pan sto dolarów?

Erast Pietrowicz wyciągnął z kieszeni kubek z kośćmi.

Possi

Oddział pomocników Fandorina był imponujący. Z daleka wyglądał jak całe wojsko.

Na czele dwaj zaprzysiężeni oficjalnie zastępcy szeryfa: sam Erast Pietrowicz i Masa. Za nimi jeszcze dwaj konni, Melvin Scott i Washington Reed. Po postawie w siodle, po nonszalancko nasuniętych kapeluszach od razu było widać, że to ludzie poważni, prawdziwi ganfajterzy. W pewnej odległości od konnej awangardy podążały w szyku pieszym główne siły. Cała dorosła ludność wspólnoty „Promień Światła”, czterdzieści siedem luf. Ściślej mówiąc, drewnianych kijów, albowiem wieśniacy stanowczo odmówili wzięcia do rąk broni palnej, toteż zademonstrować tę armię nieprzyjacielowi można było jedynie z daleka.

* * *

Kobiety przebrano w portki i ustawiono z tyłu, wszystkim włożono na głowy spiczaste kapelusze (we wsi celestian zostało ich pod dostatkiem).

Wedle wyliczeń sztabu generalnego, w którego skład wchodzili Erast Pietrowicz i Scott, podstęp powinien był zadziałać, pod warunkiem że rozmieści się „piechotę” na zewnętrznym kręgu blokady i nie każe się jej wychylać. Byle tylko nie doszło do walki.

Fandorin był skupiony i pochmurny – czuł ciężar odpowiedzialności za pacyfistów, których, bądź co bądź, wciągnął w bardzo niebezpieczną rozgrywkę. Za to Masa na swoim kucu promieniał jak księżyc w pełni. Wszystko mu się podobało: i kowbojski strój, i cudowny pejzaż, i przejażdżka na świeżym powietrzu, a najbardziej – gwiazda szeryfa. Bitą godzinę pracował nad tymi dwiema blaszkami, i teraz błyszczały tak, że oczy bolały patrzeć.

Dwójka, podążająca za Rycerzem Smętnego Oblicza i jego wesołym giermkiem, wyglądała mniej więcej tak samo: „pink” blady i ponury (co prawda, nie z powodu rozterek moralnych, ale z przepicia), Murzyn wesoły i roześmiany – duchy w dzień śpią, a bandytów Wash się nie obawiał. Udział Reeda w ekspedycji kosztował Erasta Pietrowicza dwa rzuty kośćmi. Po pierwszym Murzyn stracił swoje sto dolarów, po drugim znalazł się w szeregach ochotników, sto dolarów zaś otrzymał z powrotem, na pociechę.

Wszelako już w połowie drogi plan kampanii zaczął trzeszczeć w szwach.

Washington Reed, nucący jakąś wesołą piosenkę, nagle umilkł i zeskoczył z konia.

Pochylił się nad ziemią i wskazał drżącym palcem odcisk podkowy.

– Patrzcie! Kwadratowe gwoździe! Przejechał tędy Jeździec bez Głowy! Niedawno!

Scott przykucnął, dotknął śladu palcem.

– Duży koń. Ale dlaczego uważasz, że to Jeździec bez Głowy?

– Ja wiem…

Reed cały się trząsł. Twarz mu poszarzała.

– Jest w zmowie z Czarnymi Chustami!

Niedobrze, zrozumiał Erast Pietrowicz, i zawołał ze sztuczną brawurą:

– To świetnie, upieczemy dwie pieczenie na jednym ogniu! Wash cofnął się.

– Ale beze mnie. Nie podejmowałem się walczyć z Bezgłowym. Peggy, staruszko, wracamy!

Nie słuchając namów, pognał ścieżką w dół. Siwa klacz truchtem ruszyła za nim.

– Hej! – krzyknął Erast Pietrowicz. – Może rzucimy kości? O co pan chce!

Zza zakrętu dobiegło:

– Zgiń, przepadnij, szatanie!

I tak kawaleria Fandorina zmniejszyła się o jedną czwartą.

Bojowego ducha oddziałowi wydarzenie to nie dodało. Mimo to wszyscy ruszyli dalej.

Wąską górską ścieżką possi posuwali się gęsiego, ale przed wyjściem na płaskowyż Erast Pietrowicz zebrał wszystkich w ciasną grupę i jeszcze raz wytłumaczył zadanie.

– Panie i p-panowie! Każde z was otrzymało numer. Parzyści pójdą w prawo, nieparzyści w lewo. Wzdłuż całego skraju otwartej przestrzeni biegnie pas dużych głazów. Chowacie się za nimi po dwoje, troje, wystawiacie na zewnątrz kije i w żadnym wypadku się nie wychylacie. Cokolwiek będzie się działo. Z-zrozumiano?

– Ta-ak! Ja-asne! – odpowiedział bezładny chór, w którym najgorliwiej brzmiały głosy kobiece.

Złe przeczucie ścisnęło serce Erasta Pietrowicza. Było już jednak za późno na zmianę planu.

– Naprzód! – powiedział do konnych, wyciągając białą chustkę.

Teraz miał nastąpić najbardziej ryzykowny moment operacji. Jeśli wartownik, zobaczywszy trzech jeźdźców i przegrupowujących się za ich plecami pieszych, otworzy ogień, mogą być ofiary. Cała nadzieja w białej fladze.

Fandorin pokłusował naprzód, ze wszystkich sił wymachując chustką i krzycząc:

– Nie strzelać! Nie strzelać! Chcemy rozmawiać!

Wartownik strzelił, ale chyba nie do parlamentariuszy tylko w powietrze – na alarm.

– Teraz! Z koni! – Scott dogonił Erasta Pietrowicza i wskazał wielki głaz, leżący na środku płaskowyżu.

Było to ustalone wcześniej; wszyscy trzej zeskoczyli z siodeł. Scott huknął na konie i te popędziły z powrotem. Nie będą już potrzebne.

Przylgnąwszy do nagrzanego słońcem kamienia, Erast Pietrowicz obejrzał się i odetchnął z ulgą.

Pierwszy etap operacji przebiegł bez zakłóceń.

Ważny strategicznie punkt, z którego będzie się prowadzić rokowania, został zajęty. Wszyscy mieszkańcy komuny są cali i przyczaili się w ukryciu – sterczą stamtąd tylko szpice kapeluszy i kije, nawet stąd wyglądające jak lufy strzelb, a już ze skały tym bardziej.

– Zaczekajmy trochę – szepnął Scott. – Niech podejdzie herszt. Nie będziemy przecież gadać z wartownikiem…

Przez lornetkę było dobrze widać głowę czujki, sterczącą zza głazu: szerokoskrzydły kapelusz, czarna chusta na twarzy. Lufa winchestera przesuwała się szybko w prawo, w lewo – wartownik się denerwował.

Po jakichś pięciu minutach obok ukazały się jeszcze dwa kapelusze.

– Teraz – powiedział Melvin, którego przymrużone oczy nie ustępowały bystrością zeissowskiej lornetce. – Sam z nimi porozmawiasz?

– Lepiej ty. Ciebie na pewno znają.

W ręku „pinka” pojawiła się skórzana tuba. Scott odchrząknął, pociągnął z flaszki i zaryczał tak głośno, że Erastowi Pietrowiczowi zadzwoniło w uchu.

– Hej wy, bękarty! Tu Melvin Scott z agencji Pinkertona. Są ze mną dwaj zastępcy szeryfa i possi – pięćdziesięciu ludzi! Jesteście w pułapce! Wychodzić pojedynczo z podniesionymi rękami!

Żadnej odpowiedzi. Dwa kapelusze zniknęły, został tylko jeden.

– Niepotrzebne było to o podniesionych rękach – powiedział z niezadowoleniem Fandorin. – Na coś takiego nigdy się nie zgodzą. Przecież wszystko omówiliśmy! Mają oddać dziewczynę i odejść z d-doliny!

– Nie będziesz mnie uczył, jak się prowadzi rokowania z bandytami. – Scott potrząsnął butelką i wyraźnie się zirytował – whisky zostało tylko trochę na dnie. – Zażądasz dolara – dostaniesz cent. Takie są zasady handlu.

Ze skały zamachano szmatą.

– Hej, Scott! Jak chcecie poważnie porozmawiać, to przyjdźcie tutaj! Dwóch!

– Dlaczego dwóch? – zapytał Erast Pietrowicz.

– Zawsze się tak robi. Jeden się targuje, a drugi chodzi tam i z powrotem i przekazuje hersztowi. Możemy oczywiście powiedzieć, żeby sami tu przyszli, ale to ryzykowne. Jeszcze się nie daj Boże zorientują, jakich mamy possi. A wtedy koniec.

Argument był rozsądny.

– Skoro dwóch, to idziemy my z Masą. Ty zostajesz.

– Zgoda. Nie można przecież zostawić jako dowódcy Chińczyka.

– To Japończyk.

– Co za różnica. Tylko pamiętaj: oni w żadnym wypadku nie mogą się domyślić, że ty tu dowodzisz. Bo was nie wypuszczą. Niech myślą, że possi przyprowadził Melvin Scott.

Kiedy Fandorin z Masą wyszli na otwartą przestrzeń i powoli zmierzali w stronę Dwóch Palców, kamerdyner powiedział:

– To bardzo dobrze, panie, że mają tu zwyczaj wysyłać dwóch parlamentariuszy. Może poradzimy sobie sami z ludźmi w czarnych furosiki. Jeżeli jest ich mniej niż dziesięciu.

Okazało się, że w skale, na której znajdowało się stanowisko dla wartownika, wykuto wysokie stopnie.

– Broń położyć na ziemi, tak żebym widział! – krzyknął głos z góry. – I wchodzić!

Erast Pietrowicz położył „rosyjski” rewolwer, Masa – krótki miecz.

– Ty, kosołapy, a z drugiej kabury?

– Tam są tyrko pareczki do jedzenia ryzu!

Masa rozpiął kaburę i pokazał sterczące z niej patyki.

Zaczęli się wspinać.

– Tylko żadnych sztuczek! Ręce trzymać na widoku! Mam was na muszce! – pokrzykiwał z góry ten sam głos.

Na wysokości dziesięciu sążni nad ziemią w skale była nisza – niczym dziura w zepsutym zębie.

Tę wspaniałą naturalną kryjówkę rozszerzono i wyposażono tak, by zapewnić strażnikowi jak najszersze pole widzenia i ochronę. Stało tu drewniane krzesło, manierka z wodą, leżały niedopałki. Pod ścianą oparto karabin.

Człowiek w nisko nasuniętym kapeluszu trzymał w rękach dwa rewolwery, wycelowane w parlamentariuszy. Piwne oczy patrzyły czujnie znad czarnej chusty.

– Tędy, jeden za drugim i powoli, powoli.

Wskazał podbródkiem w bok. W głębi widać było jeszcze jakieś stopnie.

Erast Pietrowicz zaczął wchodzić pierwszy.

Okazało się, że stanowisko strażnika znajdowało się zaledwie w połowie podejścia. Schody, wykute w skale z przeciwnej strony i zupełnie niewidoczne z równiny, prowadziły na sam szczyt. Widać stąd było cały „rękaw”, wejścia do niego strzegły Dwa Palce. Było to wąskie przejście, wrzynające się w skałę. Na jego końcu widniał zbity z desek barak, corral z końmi i wyrąbana w zboczu czarna dziura – zapewne wejście do opuszczonej kopalni.

Stopnie prowadziły na gładki placyk o średnicy dwunastu kroków, otoczony czymś w rodzaju parapetu. Czekało tam jeszcze dwóch ludzi, też w chustach: jeden niebieskooki o gładkim młodzieńczym czole; jego towarzysz miał tylko jedno oko, czarne i złe, a w miejscu drugiego wklęsłą jamkę.

– Źle ich obszukałeś, Dick – powiedział jednooki do konwojenta. – Laluś ma pod surdutem derringera. Chiniec nóż w bucie i jakieś draństwo w prawej kaburze.

– Nie jestem Chiniec. – Masa wyjął zza cholewki sztylet i znów próbował udawać, że nunczaku to pałeczki do ryżu, ale z jednookim ten numer nie przeszedł. Przy wtórze śmiechu młodego powiedział:

– Ryż będziesz żreć potem. Jeżeli dożyjesz… Zdejmuj pas. Rzuć w dół. O tak.

Erast Pietrowicz zmuszony był wyjąć herstala z kabury pod pachą i odrzucić w bok. Wszyscy trzej bandyci trzymali parlamentariuszy na muszce – nie miało sensu się spierać.

Gorsze było jednak co innego.

Stąd, z wierzchołka skały, cały płaskowyż widać było jak na dłoni: i ukrytego za głazem Melvina Scotta, i rozstawionych półkolem mieszkańców komuny. Dobry strzelec bez trudu trafiłby każdego.

A poza tym: bandytów było trzech, a w corralu co najmniej półtora dziesiątka koni. Gdzie pozostali bandyci? Erast Pietrowicz zapytał wszakże o co innego.

– Co z dziewczyną? Żyje?

– Jeszcze jak – odparł jednooki.

Dwaj pozostali zarżeli radośnie, przy czym najbardziej rozbawiony był najmłodszy – ten z niebieskimi oczami.

– Nigdy nie widziałem Chińczyka z gwiazdą szeryfa! – wykrzyknął dźwięcznym, jeszcze półdziecinnym głosem i znowu zaniósł się śmiechem. – Jorge, tylko popatrz!

– To Japończyk. Jesteśmy z-zastępcami szeryfa i otrzymaliśmy wszelkie pełnomocnictwa. – Fandorin starał się mówić jak najbardziej oficjalnie. Dziwnie mu się nie podobał dobry humor bandytów. – Sami widzicie, ilu nas jest. Oddajcie nam pannę, a ja spróbuję załatwić, żeby wam pozwolono opuścić dolinę. Celestianie są bardzo rozgniewani za ten dowcip z Jeźdźcem bez Głowy, ale się p-postaram.

Umilkł wyczekująco, żeby sprawdzić, jaka będzie reakcja na jego słowa.

Reakcja była wciąż taka sama: niebieskooki aż skręcił się ze śmiechu, ten z piwnymi oczyma prychnął, a Jorge przymrużył swoje jedyne oko.

– Bardzo jesteśmy wdzięczni za wielkoduszność, señor – powiedział z komiczną powagą. – Ludzi ma pan dużo, to prawda. Ale jaki z nich pożytek? Nie dobierzecie się do nas, sam pan widzi. Woda w obozie jest. Żywność też. W najgorszym razie możemy jeść koninę, wystarczy jej na rok.

– Aleś mu powiedział, Jorge! Koninę! – zachichotał najmłodszy. – Nie mogę!

Fandorin powiedział szybko po japońsku:

– Czuję tu jakiś podstęp. Chcą zyskać na czasie.

Masa uśmiechnął się.

– Pewnie zaraz się na nas rzucą. Ja biorę na siebie Czarne Oko. Jest niebezpieczny. Ty panie, dwóch pozostałych. Uważam, że tak będzie sprawiedliwie.

– Siu-siu-musiu – przedrzeźnił go młody śmieszek. – Cha, cha, cha!

Japończyk mylił się jednak. Nikt nie zaatakował parlamentariuszy. Strzały padły na dole.

Erast Pietrowicz obejrzał się i zobaczył, że wprost z pionowej ściany góry, jak w bajce, na płaskowyż jeden za drugim zeskakują ludzie. Było ich z tuzin. Twarze zakryte chustami.

Strzelając w biegu, bandyci szybko zbliżali się do Melvina Scotta, zachodząc go od tyłu.

Na fałszywych „celestian” w ogóle nie zwracali uwagi – widocznie maskarada ich nie oszukała.

„Pink” zerwał się na nogi, wyrwał z kabur oba rewolwery i nawet zdążył parę razy nacisnąć spust, ale po sekundzie runął na wznak. Podeszło do niego kilku mężczyzn. Jeden trzymał się za przestrzelone ramię. Nawet z góry było słychać, jak wściekle przeklina. Kopnął leżącego, a potem opróżnił w niego cały bęben. Dwaj pozostali chwycili zabitego za nogi i powlekli w stronę urwiska.

Tymczasem pacyfiści, porzuciwszy kapelusze i kije, które nikogo nie oszukały, co sił w nogach umykali w kierunku ścieżki. Ucieczce towarzyszyły przeraźliwe piski kobiet. Bandyci kilka razy strzelili im w ślad, ale raczej na postrach.

Cała batalia nie trwała nawet pół minuty.

Erast Pietrowicz nie chciał patrzeć, jak zrzucają w przepaść martwego „pinka”, odwrócił się.

W niego i Masę celowały trzy lufy. A nawet cztery, jako że jednooki miał rewolwery w obu rękach.

– Señores, wolicie zostać zastrzeleni czy powieszeni? – z szyderczą galanterią zapytał Jorge. – To pierwsze jest oczywiście mniej bolesne, ale drugi wariant też ma swoje zalety. Zanim chłopcy przyjdą zanim zrobimy pętle… To co najmniej dodatkowe pół godziny życia.

Piwnooki Dick powiedział:

– Nigdy jeszcze nie wieszałem zastępców szeryfa. A ty, Billy?

– Nie-e. Ciekawie będzie popatrzeć, jak podrygują. – Młodzian znów parsknął śmiechem.

Fandorin i Masa spojrzeli po sobie i jednocześnie wykonali ten sam gest: położyli prawe dłonie na blaszanych gwiazdach.

– Chcecie je zdjąć? Przejść w stan spoczynku? – zapytał Jorge. – Za późno, señores.

Niebieskookiego tak rozśmieszyły te słowa, że aż zgiął się wpół. Ułatwiając tym samym zadanie Fandorinowi – bądź co bądź, trudniej uporać się z dwoma przeciwnikami niż z jednym.

– Ichi-ni… san! [45] – zawołał śpiewnie Masa.

Jedna gwiazda trafiła w czoło Dicka, druga w gardło jednookiego Jorge. Jednocześnie Fandorin i Masa skoczyli w przeciwne strony.

Piwnooki nie był tak szybki i nie zdążył strzelić – chwycił się rękami za rozcięte czoło. I znowu wyliczenia Erasta Pietrowicza okazały się trafniejsze. Wprawdzie krawędzie gwiazdy były dobrze wyostrzone (nie na próżno Masa tak się nad nimi napracował), ale arterii się taką bronią nie przetnie, w końcu to nie stal. Za to, jeśli rzut jest dostatecznie silny, można przeciwnika na sekundę ogłuszyć.

Natomiast Jorge, choć z pokaleczonym gardłem, wypalił z obu rewolwerów, dobrze się więc stało, że Fandorin i Masa przezornie rozprysnęli się w dwie strony.

Pomóc Japończykowi Erast Pietrowicz jednak nie mógł, sam miał mnóstwo kłopotów. Po pierwsze, należało zneutralizować wesołka, który wyprostował się, wybałuszył swoje niebieskie oczy i nawet zdążył położyć palec na cynglu. Ale nic poza tym. Fandorin skoczył błyskawicznie i uderzył go kantem dłoni poniżej ucha. To wystarczyło.

Bandyta z piwnymi oczyma, rozmazawszy po twarzy płynącą z czoła krew, wyszczerzył zęby i uniósł broń. Fandorin uchylił się przed kulą odskakując w bok i nie pozwolił przeciwnikowi strzelić po raz drugi. „Szpon sokoła” to okrutny cios, stosować go wolno tylko w ostateczności. Uderza się w twarz rozczapierzonymi, wyprężonymi palcami, atakując jednocześnie pięć ważnych życiowo punktów: nasadę nosa, oboje oczu i ośrodki nerwowe pod kośćmi policzkowymi. Śmierć następuje błyskawicznie.

Teraz Erast Pietrowicz mógł pomóc Japończykowi. Z gardłowym okrzykiem podciął jednookiego, rzucając mu się pod nogi. Uniósł się i pięścią huknął mężczyznę w serce, aż zatrzeszczały żebra.

– Drań! Postrzelił mnie w udo – poskarżył się Masa, wstając. Na niebieskiej nogawce rozszerzała się szybko ciemna plama.

– Zawiąż to mocno – polecił z niezadowoleniem Erast Pietrowicz.

Co za pech! A przecież najgorsze jeszcze przed nimi.

W stronę Dwóch Palców co sił w nogach biegły Czarne Chusty – usłyszeli strzały. Fandorin chwycił jeden z karabinów, strzelił. Padli na ziemię, ale w odpowiedzi bandyci otworzyli ogień. Na kamieniach zastukały kule, koło ucha gwizdnął rykoszet.

Wszystkich nie da się upilnować, któryś na pewno się prześlizgnie i wtedy nie uda się zejść z tej przeklętej skały. A Masa broczy krwią…

– No jak tu po tym wszystkim wierzyć specjalistom – utyskiwał gniewnie Fandorin na nieżyjącego „pinka”. – „Nie ma drugiego przejścia, nie ma drugiego przejścia”. Musimy jak najszybciej się stąd wynosić. Schodź przodem, kuternogo!

Wychylił się spomiędzy głazów i strzelił jeszcze parę razy, ale nie miał warunków, by dokładnie wycelować. Dranie w czarnych chustach byli zbyt blisko, strzelali bez przerwy i, trzeba im oddać sprawiedliwość, dość celnie.

Gdy Masa, stękając, schodził po stopniach, Erast Pietrowicz pochylił się nad niebieskookim. Ten leżał nieprzytomny, z odrzuconą głową. Na szyi, poniżej chusty, bezradnie poruszała się grdyka.

Niech sobie żyje, czort z nim.

Fandorin podniósł swego herstala i strzeliwszy kilkakrotnie w dół, żeby bandyci zbytnio się nie śpieszyli, rzucił się doganiać sługę.

Droga była tylko jedna – w głąb wąwozu, do kopalni. Dotarli do długiego drewnianego baraku, w którym zapewne mieszkali kiedyś górnicy.

– Nastia! Jest pani tam? – zawołał Erast Pietrowicz, pchnąwszy drzwi.

Długie brudne pomieszczenie. Na podłodze koce, siodła, puste butelki. Najwyraźniej tutaj kwateruje banda. W środku nikogo. A zatem szajka ruszyła do walki w pełnym składzie.

Dziewczyny ani śladu.

– Panie, podejdź tutaj! – krzyknął z zewnątrz Masa.

Stał przy corralu.

– Poznajesz, panie?

Japończyk wskazywał dużego konia, z natury zapewne siwego, ale całego wymalowanego w duże łaty. Z bliska było widać, że to sadza.

– Srokacz Jeźdźca bez Głowy – przytaknął Fandorin. – Ale skąd ty go znasz? Nie było cię przecież w Kanionie Węża?

Masa zdziwił się.

– O Jeźdźcu bez Głowy nic nie mogę powiedzieć, ale na tym koniu jechał herszt bandytów, którzy napadli na nasz pociąg.

Słusznie! Koń miał tę samą sylwetkę, to samo osadzenie głowy.

– A oto całun naszego ducha.

Erast Pietrowicz podniósł z ziemi długie ponczo z umocowaną pod ramionami drewnianą konstrukcją z obręczą; z przodu wycięto w materiale otwór na twarz. Gdy nałożyło się obręcz na czoło, powstawała ogromna bezgłowa postać. Patrząc z daleka, a w dodatku nocą, przed świtem, można się było przestraszyć.

Nie było jednak czasu na dedukcję.

Należało odnaleźć dziewczynę, a potem jeszcze wymyślić, jak się wydostać z tej pułapki. Wszak bandyci przedostali się jakoś przez górę!

– Dokąd teraz, panie? – zapytał Masa. – Słyszysz, przestali strzelać. Lepiej się pośpieszmy.

– Tam. – Fandorin wskazał czarną gardziel dawnej kopalni.

Nigdzie więcej i tak nie mogli iść.

Pod ziemią

Pomocnika Fandorin pozostawił przy wejściu. Kiedy ze szczeliny wyłonią się prześladowcy, parę strzałów karabinowych przytłumi ich zapał.

O ile barak był zapuszczony i brudny, o tyle schludna i wysprzątana była wyrąbana w skale pieczara.

Fandorin ze zdziwieniem obejrzał obite drewnem ściany, posypaną świeżymi wiórami podłogę, lampy olejowe na hakach. W kątach pomieszczenia wydzielono kilka komór z gładko oheblowanych desek, z prawdziwymi drzwiami.

Zapewne tu mieszka sam herszt, oddzielnie od swoich zabijaków, pomyślał Erast Pietrowicz i nagle spostrzegł, że drzwi komory w najdalszej części jaskini są zamknięte z zewnątrz na zasuwę.

– Nastia! Jest pani tam? – zawołał, odsuwając metalową sztabę.

– Tak, tak! Kto to? – dobiegł z drugiej strony łagodny kobiecy głos.

Fandorin szarpnął drzwi, jednocześnie wyciągając z kieszeni elektryczną latarkę, by oświetlić ciemnicę. Tyle że to wcale nie była ciemnica.

W dość obszernym pokoju paliła się lampa naftowa z płóciennym abażurem. Na podłodze leżało kilka bizonich skór. Była tu i szafa z lustrem, i dość porządny stół, i kilka krzeseł. Sama branka siedziała nie na stercie zgniłej słomy, ale na dużym metalowym łóżku, pośród miękkich poduszek.

Trudno też powiedzieć, by porwana Nastia wyglądała na męczennicę.

Co prawda, ucieszyła się na widok wybawcy. Zerwała się z łoża, pisnęła radośnie, a nawet rzuciła się Erastowi Pietrowiczowi na szyję i głośno go wycałowała.

– Nic pani n-nie jest? – zapytał na wszelki wypadek, choć i tak było widać, że dziewczyna jest zdrowa jak rydz. – A więc szybko. Musimy uciekać. Lada chwila zjawią się tu bandyci.

Jakby na potwierdzenie tych słów od strony wejścia dobiegł strzał, potem jeszcze jeden. Masa zaklął po japońsku – widocznie chybił.

– A dokądże pójdziemy?

Piękna panna nie ruszała się z miejsca, czule spoglądając na zatroskaną twarz Erasta Pietrowicza.

– Gdzieś tutaj musi być korytarz. Pani nie w-wie?

Nastia wzruszyła ramionami.

– W głębi pieczary widziałam jakąś galerię. Ale ja tam nie pójdę. Na pewno jest tam brudno. Nietoperze i różne inne obrzydlistwa.

Fandorin patrzył na nią osłupiały.

– Ależ my ich długo nie zatrzymamy! Mój p-pomocnik ma mało amunicji!

– No to nie zatrzymujcie. Uciekajcie. Ale ja dziękuję.

– Dlaczego?!

Nastia skrzywiła ładną buzię i rzekła przeciągle:

– Znowu do towarzyszy z komuny? Za nic. Tu jest weselej. I bardziej interesujący kawalerowie.

Przeciągnęła się rozkosznie, bardzo teraz podobna do wdzięczącej się kotki.

Oto płody socjalistycznego wychowania, pomyślał, wzdrygając się, Erast Pietrowicz. Dopiero teraz spostrzegł na stole butelkę wina, paterę z owocami i bombonierkę czekoladek.

– Chłopcy są co prawda trochę nieokrzesani – ciągnęła w zadumie wyzwolona dziewica. – Ale to nic. Można ich wytresować. Mądra kobieta, kiedy znajdzie się sama wśród mężczyzn, zawsze potrafi się dobrze urządzić. Jeśli nie straci ducha. Proszę spojrzeć, co mi podarowali! – Wyciągnęła zza sukni złoty samorodek na łańcuszku. – Gdzież się z tym równać koronkowej bieliźnie od Kuźmy Kuźmicza.

Znów huknął wystrzał.

– Panie! Zostały mi trzy naboje! – krzyknął Masa. – Jeżeli dziewczyna nie może iść, weź ją na ręce i uciekajmy!

– Jeszcze chwilę! – zawołał Erast Pietrowicz. -…Wszelako, Nastiu, co będzie z panią d-dalej? Zastanowiła się pani?

– Oczywiście. – Dziewczyna uśmiechnęła się uroczo. – Nazbieram więcej prezentów takich jak ten. Jest tu dwóch, trzech bardzo miłych młodych ludzi. Wybiorę jednego, najsympatyczniejszego. I ucieknę z nim. Życie jest takie interesujące!

Erast Pietrowicz patrzył ze wstrętem na wyrachowaną kokietkę. I jak się ma do tego sen Wiery Pawłowny? [46] Jakże daleko upadło jabłko od idealistycznej jabłoni. Dla ratowania tej drapieżnej latawicy poświęcono tyle wysiłku, straciło życie kilku ludzi, w tym biedny Scott, który już nigdy nie dotrze do błogosławionych miejsc, gdzie ludzie chodzą po ulicach bez kabury u pasa.

Średniowieczny samuraj rozrąbałby rozpustnicę na dwoje i jeszcze by uważał, że dokonał chwalebnego czynu. Fandorin poprzestał na zrobieniu kroku w tył.

Nastia zrozumiała ten ruch opacznie.

– Ale zmienię plany jeśli pan obieca wziąć mnie ze sobą – zamruczała. – Z takim mężczyzną jak pan pójdę na koniec świata. Wlezę nawet do podziemia z nietoperzami.

– Ach nie, proszę zostać. – Zająknął się. – Życzę pani… ciekawego życia, madame.

Masa już niecierpliwie sapał za drzwiami.

– Gdzie panna? – zapytał. – Trzeba ją będzie nieść na rękach.

– Nie trzeba b-będzie. Idziemy sami.

Fandorin ruszył szybko w głąb pieczary, gdzie wedle słów Nasti miała się znajdować galeria. To, co za sobą usłyszał, sprawiło jednak, że się zatrzymał.

– To dobrze, panie. Bo dwie osoby to za duży ciężar nawet dla tak wytrzymałego człowieka jak ty.

Japończyk stał, opierając się o ścianę i trzymając w powietrzu zranioną nogę. Był bardzo blady i chwiał się nieco.

– Przykro mi, panie, ale zupełnie nie czuję nogi. Pozwól, że oprę się na twym ramieniu.

Erast Pietrowicz zawrócił, objął Masę w pasie i obaj, na pół kulejąc, na pół skacząc, zagłębili się w ciemne czeluście kopalni.

Niezbyt długi, słabo oświetlony korytarz doprowadził ich do szybu, wiodącego pionowo w dół. O jego ścianę oparta była solidna drewniana drabina. Wzdłuż niej przeciągnięto dwie liny, zamocowane na krążkach. Podziemne urządzenie, pozostałe z dawnych czasów?

Masa poweselał.

– Dobrze się składa, panie. Będę mógł iść sam.

Przelazł między szczeblami, znalazł się pod drabiną i zawisł na rękach, po czym szybko, z małpią zręcznością chwytając się szczebli, zaczął się zsuwać w dół. Erast Pietrowicz, schodzący normalnie, to jest na nogach, od razu został w tyle.

Drabina kończyła się pomostem z desek, pod którym zaczynał się nowy szyb.

Nie było ciemno. Na ścianach szybu w jednakowych odstępach wisiały lampy olejowe, dające słabe, ale równe światło.

Fandorin zszedł jeszcze o kilka szczebli, zatrzymał się i jął nasłuchiwać dochodzących z góry odgłosów. Sądząc po głuchym echu, bandyci dotarli już do górnej pieczary.

– Panie, schodź szybciej! – dobiegło z dołu. – Tu jest tak pięknie!

Pod jakim względem? Erast Pietrowicz zajrzał do szybu, ale nie zobaczył nic prócz niknących w dole szczebli.

Ruszył dalej i pokonawszy jeszcze trzy ciągi drabin, wreszcie dotknął stopą kamiennej podłogi.

Masa stał na jednej nodze, świecąc na wszystkie strony zdjętą z haka lampą.

– Patrz, panie, patrz! – powtarzał.

Dość obszerna komora, sądząc po świeżych śladach oskarda, została wyrąbana całkiem niedawno. Uwagę Fandorina przyciągnęły jednak nie szczerby na skale i nie zwały odłupanego kamienia.

Przez całą wysokość jednej z kwarcowych ścian ciągnął się dziwny, migotliwy, krzaczasty deseń – jakby ktoś ułożył z metalowej folii krzew gorejący.

Wzdłuż ścian ciągnęły się ustawione jedna na drugiej skrzynie – jedne wysokie, inne płaskie.

Masa zdjął wieko z płaskiej skrzyni i wykrzyknął radośnie:

– Dynamit! Dużo!

Wsadził do kieszeni kilka lasek, nie zapomniał też wziąć lontów, powtarzając z zadowoleniem:

– To dobrze, to się nam przyda.

Fandorin pochylił się nad jedną z wysokich skrzyń, niezabitą gwoździami. Nie było tam dynamitu, tylko płócienne woreczki – nieduże, ale zaskakująco ciężkie.

Drabina na górze alarmująco załomotała – schodzili po niej ludzie, wielu ludzi.

– Ile nabojów zostało w twoim małym rewolwerze, panie? – zapytał Masa.

Erast Pietrowicz otworzył bęben i policzył.

– Tylko trzy.

– To nam nie wystarczy. Ja wcale nie mam broni. A bić się mogę, tylko jeżeli podejdą do mnie blisko. Szukajmy co prędzej wyjścia, panie. Jeśli w ogóle jest.

Fandorin wyjął latarkę i obrócił się wkoło, świecąc na wszystkie strony. Na środku był wykuty dół, ale niezbyt głęboki. Pod trzema ścianami leżały stosy kwarcu. Czwarta ściana znów zamigotała magicznym blaskiem, ale teraz nie było czasu na estetyczne przeżycia.

– Jeszcze raz w ten kąt! – powiedział Japończyk, chwytając szefa za łokieć.

Erast Pietrowicz poświecił we wskazanym kierunku i zobaczył to, czego nie dostrzegł za pierwszym razem: za stertą kamieni czerniał prostokątny kształt.

Otwór? Wyjście?

Tak czy owak, należało to sprawdzić.

Obejmując się, zastępcy szeryfa pokuśtykali do kąta. Fandorin wsunął w zanadrze płócienny woreczek – do późniejszego zbadania.

W wąskim przejściu było ciemno, nie pomogła nawet latarka – w promieniu światła wirowały tylko drobiny pyłu. Ale przecież przebito tę drogę w jakimś celu?

Ruszyli naprzód, przy czym Fandorin musiał nieść Masę na barana – tak było szybciej. Japończyk bardzo cierpiał, że pan zmuszony jest tak się trudzić, i wciąż przepraszał za swą głupią nierozwagę. Wstyd, żeby doświadczony trzydziestoczteroletni mężczyzna podstawiał nogę pod kawałek ołowiu! To niepojęte i niewybaczalne! Żeby taki człowiek jak Fandorin-dono musiał dźwigać na grzbiecie swego nędznego wasala, którego na dobrą sprawę należałoby zostawić, żeby się wysadził dynamitem razem z podłymi amerykańskimi rozbójnikami!

– Zamknij się – burknął Erast Pietrowicz. – Nie nudź.

Wciągnął nosem powietrze. Przeciąg, naprawdę przeciąg! Po dalszych stu krokach w oddali ukazało się słabe światło. Fandorin odetchnął.

– To tutaj zrobili sobie w-wyjście. Dawaj dynamit.

Laski dynamitu z podpalonymi lontami zostawili w tunelu, a sami pośpiesznie odkuśtykali jak najdalej.

Wybuch był spory, ale nie dość potężny. Przejścia nie zawaliło zupełnie, tylko przysypało kamieniami.

Cóż, ścigający będą mieli trochę roboty z odkopaniem zawału. A przez ten czas trzeba będzie dotrzeć do miejsca, w którym zostały konie.

* * *

W miejscu, gdzie tak haniebnie rozgromiono wojsko obrońców prawa, poniewierały się kije i celestiańskie kapelusze. Koni na ścieżce nie było, pewnie zlękły się strzałów albo poddały powszechnej panice.

A zatem będą musieli zejść w dolinę na własnych dwóch nogach. To jest na trzech.

Wprawdzie czas naglił, ale musieli się na kilka minut zatrzymać, żeby zdjąć Masie opaskę uciskową i chociaż na chwilę przywrócić krążenie w zranionej nodze.

Masa zacisnął zęby i nie wydał żadnego dźwięku, kiedy wróciło mu czucie. Kość nie była chyba uszkodzona, ale rana nie podobała się Fandorinowi: gdy tylko rozluźnił opaskę, krew popłynęła równie silnie jak przedtem.

Cóż było robić – znowu ją zacisnął. Zaczęli schodzić w dół.

Początkowo dość szybko, Masa bowiem mógł iść sam, ale wkrótce noga znów mu zdrętwiała i Erast Pietrowicz wziął go na plecy.

Musieli dotrzeć do rosyjskiej wsi, zanim dogonią ich bandyci.

Pewnie nie wszyscy zostali w tunelu, by rozebrać zawalisko, więcej niż dwóch ludzi nie mogłoby się tam obrócić. Pozostali niewątpliwie wylezą na górę, do corralu, i wsiądą na konie.

Tak czy owak, nie wypuszczą uciekinierów z doliny. Za żadne skarby – po tym, jak tajemnica kopalni została odkryta.

Pójdą po śladach, świetnie to potrafią. A w herstalu były już tylko trzy kule.

Oblewając się potem, Fandorin wyniósł swego pomocnika do podnóża góry. Pozostawało tylko przebyć łąkę, rzeczkę, a stamtąd „Promień Światła” był już w zasięgu ręki.

Tam udzielą Masie pomocy. Tam są konie.

Ale jakiż pożytek z koni, zapytał sam siebie Erast Pietrowicz.

Odjechać, porzucając rodaków na pastwę Czarnych Chust? O nie. Tylko jak ich obronić, skoro ci idioci nie mają żadnej broni?

Cel marszu przez góry, który wydawał się wybawieniem, przybladł, zanim został osiągnięty.

* * *

We wspólnocie „Promień Światła” czekały ich, jak lubią żartować Amerykanie, dwie wiadomości, dobra i zła.

Dobra była taka, że Fandorin nie musiał brać na siebie odpowiedzialności za ratowanie bezbronnych ludzi. Nie było kogo ratować. Jak przedtem celestianie, mieszkańcy wspólnoty wszyscy co do jednego uciekli ze wsi, pozostawiając dobytek. W zagrodzie beczały owce, histerycznie gdakały kury, piał wniebogłosy kogut. Co prawda, nie szczekały psy – wieśniacy zabrali je ze sobą. Koty też.

Było to oczywiście wzruszające, ale wszystkie zwierzęta pociągowe też wzięli, w tym kasztankę i kuca Masy – na tym polegała zła wiadomość. Nic dziwnego: Fandorina i jego pomocnika uznano za zabitych, a przynajmniej wziętych do niewoli.

To już chyba koniec, pomyślał Erast Pietrowicz. Do wyjścia z doliny nie damy rady dokuśtykać. A gdybyśmy nawet zdążyli, dogonią nas w Szyjce Butelki. Tam to już na pewno…

Szlachetny mąż wszakże nie popada w rozpacz w takiej sytuacji, albowiem Wyroki nigdy nie są bezsensowne.

– Panie, mam propozycję – powiedział Masa. – Zostaw mi swój mały rewolwer i uciekaj. Głupio, żebyśmy obaj zginęli, skoro jeden może się uratować. Wrócisz tu z bronią i może nawet z pomocą. Pomścisz mnie jak należy i będzie mi na tamtym świecie przyjemnie.

– Za to mnie na tym będzie nieprzyjemnie.

Na podwórzu leżała przewrócona taczka. Bądź co bądź środek lokomocji.

Erast Pietrowicz dźwignął protestującego sługę, wsadził go na taczkę i powiózł – najpierw powoli, potem, rozpędziwszy się, biegiem.

– Na tej taczce wozili nawóz – poskarżył się kamerdyner. – Panie, nie chcę umierać wymazany krowim łajnem.

– To nie umieraj.

Skądś z góry musi to chyba bardzo dziwnie wyglądać, pomyślał Fandorin. Mężczyzna w przyzwoitym, choć nieco zakurzonym garniturze pcha przez łąkę taczkę, w której siedzi japoński kowboj. Z daleka, zbliżając się szybko, pędzą jeźdźcy. Wszystko razem przypomina absurdalną, ale ciekawą chłopięcą grę -

Potknął się o kamień i upadł. Taczka się przewróciła, Masa runął na ziemię.

Erast Pietrowicz rzucił się do niego, ciężko dysząc.

Japończyk był nieprzytomny. Od przeklętej taczki odleciało koło.

Teraz to już na pewno koniec.

* * *

Pogoni na razie nie było widać, a niedaleko, za krzakami, szemrał strumyk. Dzięki choć za to. Można się napić i doprowadzić do porządku. No i trochę oczyścić Masę, skoro jest taki grymaśny.

Erast Pietrowicz zaspokoił pragnienie, umył się i porządnie namoczywszy chusteczkę, wracał do Masy, żeby przeciągnąć go w cień, kiedy nagle usłyszał stukot kopyt.

Dziwne, ale sądząc po odgłosie, koń był jeden i szedł wolno, stępa.

Fandorin chwycił rękojeść herstala, obejrzał się i zobaczył, że z zarośli, potrząsając grzywą, wyłania się siwa kobyłka Peggy. Za nią, z rękami w kieszeniach, ukazał się pogwizdujący Washington Reed.

– Idę zobaczyć, jak się tam wszystko skończyło – oznajmił radośnie. – Siedziałem u wejścia do Szyjki Butelki i martwiłem się. Nagle pędzi tłum Rosjan. Ratujcie się, ludzie, krzyczą, bandyci. Wszystkich pozabijają. Pytam: a Jeździec bez Głowy? Nie ma żadnego Jeźdźca, mówią. Ścigają nas Czarne Chusty. I pognali dalej. Ja krzyczę: a gdzie Mel Scott i mister Fendorin? Gdzie Chińczyk? „Zabili, wszystkich zabili!”. I tyle ich widziałem. No to poszliśmy z Peggy popatrzeć, skoro Bezgłowego nie ma. W końcu to ciekawe.

Reed nie przestawał paplać, ale od razu, bez żadnych wyjaśnień, zorientował się w sytuacji.

Pomógł wsadzić nieprzytomnego Masę na siodło, przytroczył go lassem do końskiej szyi i dopiero potem zapytał:

– A Scotta naprawdę kropnęli?

– Naprawdę. M-mogą tu być lada chwila.

Murzyn szepnął coś klaczy na ucho, lekko klepnął ją w zad i Peggy, brzydko wyrzucając nogi, ruszyła kłusem, ale tak równo, że Masa prawie nie kołysał się w siodle.

– Nie zatrzyma się, póki nie dobiegnie do saloonu – powiedział Reed. – Ktoś wezwie doca. Wszyscy wiedzą, że to pański Chińczyk.

– Jest Japończykiem.

Na to Wash zauważył filozoficznie:

– Mojego pradziadka biali przywieźli z Senegambii. No i co, czy ktoś kiedyś nazywał mnie „Senegambijczykiem”? Dla was tutaj wszyscy jesteśmy „Negrami”, i to tylko w najlepszym przypadku. Z drugiej strony, gdyby przypłynął pan do Afryki, nikt raczej nie mówiłby o panu „Rosjanin”. Słyszałem, że Afrykanie wszystkich białych nazywają „piętolicymi”. Grzeczniej – „dłoniolicymi”.

Erast Pietrowicz obejrzał się w stronę gór.

– Panie Reed, nie moglibyśmy iść nieco szybciej?

Wash beztrosko wzruszył ramionami, poprawiając rzemień karabinu.

– Po co? Wąwóz jest przecież tutaj. Bliziutko.

– W wąwozie w ogóle nie ma się g-gdzie schować! Murzyn jednak ani myślał przyśpieszyć kroku, a poczucie godności nie pozwoliło Fandorinowi nalegać.

No i doigrali się, popisując się przed sobą.

Nie zdążyli przejść Szyjką Butelki nawet pięciuset kroków, kiedy z tyłu rozległ się tętent kopyt mnóstwa koni, krzyki, pohukiwanie.

Erast Pietrowicz obejrzał się i zobaczył tuman pyłu, w którym czerniały sylwetki jeźdźców.

Nie było sensu uciekać. Wyjął herstala i schował się za dużym kamieniem – nie po to, by go nie dostrzegli, ale żeby się zbliżyli na odległość strzału.

Obok ulokował się Reed. Nawet w tej sytuacji nie stracił pogody ducha. Zdjął z ramienia karabin, sprawdził muszkę, odciągnął zamek.

– Niech pan nie strzela, póki się nie zbliżą – przestrzegł Fandorin. – Bo inaczej z tą bronią żaden ze mnie pomocnik.

– A po co mi pomocnik?

Wash wycelował i strzelił.

Pierwszy jeździec runął na ziemię razem z koniem, ale natychmiast się podniósł i dał nura za występ skały.

– Do d-diabła z panem! Pudło!

Karabin znowu huknął.

Jeszcze jeden z galopujących w pyle jeźdźców wywrócił się razem z koniem – i też się schował, tak rączo, że z pewnością nie był ranny.

Reszta zniknęła z pola widzenia – rozsypali się i ukryli za skalami.

– Znowu trafił pan w k-konia! – zbeształ nieporadnego strzelca Fandorin.

Murzyn odparł:

– Przecież nie będę strzelać do ludzi! Może któregoś zabiję, a to porządny człowiek? Albo okaleczę, a on ma rodzinę? A poza tym, pan wyjedzie, a ja tu zostanę. – Jeszcze dwa razy nacisnął spust, już nawet nie celując. – W porządku. Teraz już dadzą spokój. Oni też chcą żyć.

I rzeczywiście. Wprawdzie przeciwnicy walili ostro, ale w górę. Najwyraźniej nie zorientowali się, skąd do nich strzelają – zmyliło ich echo.

– Możemy pomałutku ruszać dalej.

Wash pochylony wyskoczył zza kamienia. Fandorin za nim. Za zakrętem wyprostowali się i dalej szli normalnie. Strzelanina nie osłabła, ale już nie ogłuszała.

– No jak, uspokoił się pan? – zapytał Reed z nieoczekiwaną przenikliwością. Erast Pietrowicz istotnie dopiero teraz uwierzył, że wydostanie się z Doliny Marzeń żywy. – No to niech pan opowie, co tam się wydarzyło.

Wysłuchawszy relacji, przełknął ślinę i dziwnie głuchym głosem poprosił:

– Niech pan pokaże ten woreczek, który pan stamtąd zabrał.

Wysypał na dłoń małe żółto-szare grudki i okruchy, polizał jeden, posmakował na języku. Na jego twarzy zadrgały wszystkie zmarszczki.

– To jest to, co m-myślę?

– Złoto! – westchnął Reed. – Za taki kamyczek jak ten można pić i hulać przez cały miesiąc w najlepszych lokalach Crooktown! I dużo tam tych skrzynek?

Erast Pietrowicz odrzekł po zastanowieniu:

– Ze trzydzieści. Mniej więcej o takich.

– I na całej ścianie ziarniste wrostki? Od podłogi do stropu? Rozszerzające się ku dołowi?

– Tak.

– A pustej skały ile?

– … Jakieś z dziesięć p-pryzm, każda sięgająca mi do pasa. Reed obliczył coś w myślach i klepnął się po biodrze.

– To niesamowite! Takiego złoża nie było nawet w Eagle Creek, gdzie raz w jeden dzień nakopałem sześć funtów! – Popluł na jeden z samorodków, potarł go palcem. – A jakie czyste! Niech mnie diabli, jeżeli to nie jest próba 950! Na czym jak na czym, ale na tym to ja się znam!

Podsumujmy

– …Pański poszukiwacz złota za pomocą jednego plunięcia przeprowadził całkiem dokładną analizę – powiedział rzeczoznawca, uśmiechając się powściągliwie. – Badanie laboratoryjne próbek wykazało, że jest to złoto próby 959, to znaczy bardzo wysokiej. Samorodki wydłubane z żyły skalnej są pod względem składu chemicznego identyczne ze złotą rudą wydobywaną w kopalniach Owena w Black Hills.

– To były najbogatsze złoża na całym Środkowym Zachodzie – dopóki się nie wyczerpały! – wykrzyknął z entuzjazmem pułkownik Star. – Ale na miłość boską, doktorze Fobb, niech pan mówi dalej!

Rzeczoznawca poprawił binokle, zajrzał do notesu z zapiskami.

– Jak panom wiadomo, złoto w kopalniach Owena wcale się nie wyczerpało. Po prostu, kiedy wyrobisko osiągnęło głębokość tysiąca stóp, produkcja przestała być rentowna i wydobycie przerwano. Najprawdopodobniej badane próbki rudy zostały pobrane z innego odgałęzienia tej samej żyły, wychodzącego na powierzchnię w innym miejscu.

Doktor Fobb, etatowy specjalista od kopalin w kompanii Stara, odchrząknął i przemówił ze szczególnym naciskiem, patrząc na Erasta Pietrowicza:

– Z relacji naocznego świadka wynika, że grubość żyły wynosi co najmniej osiem, dziesięć stóp, a głębokość ułożenia nie przekracza stu stóp. To oznacza, że można kopać do głębokości stu stóp, zachowując wysoki wskaźnik opłacalności. Według bardzo ostrożnych szacunków, rzekłbym arcykonserwatywnych, złoże jest w stanie dać około dziesięciu ton kruszcu…

Mawrikij Christoforowicz gwizdnął jak ulicznik i geolog pośpiesznie uściślił:

– Wszelako dokładniejszą prognozę – prognozę, za którą mogę wziąć odpowiedzialność, będzie można sporządzić dopiero, kiedy pobiorę próbki i dokonam pomiarów na miejscu. Mówił pan jednak, panie Star, że to na razie niemożliwe, tak?

– Na razie nie. Ale wkrótce będzie pan mógł tam pojechać ze wszystkimi swoimi pracownikami.

Rozmowa toczyła się w splitstońskim hotelu Great Western, który rozumny egoista wynajął w całości, zastępując obsługę własnymi ludźmi. Przedmiot dyskusji wymagał całkowitej poufności. Jeszcze ubiegłego ranka, otrzymawszy od Fandorina depeszę składającą się z dwóch słów: „Przyjeżdżać natychmiast”, pułkownik zostawił wszystkie interesy i przyjechał swoją cud-karetą z Crooktown. Bezbłędny węch, dzięki któremu rosyjski imigrant został amerykańskim magnatem, podpowiedział mu, że stało się coś niezwykłego.

Już w pięć minut po pierwszej rozmowie z Erastem Pietrowiczem z głównego biura wezwano telegraficznie doktora Fobba. Wieczorem tegoż dnia zawartość płóciennego woreczka znalazła się na stole laboratoryjnym. Na rano raport rzeczoznawcy był gotów.

– Dziękuję panu, doktorze. Proszę teraz odpocząć, spędził pan bezsenną noc – odprawił geologa pułkownik.

On także nie spał przez całą noc, ale nie wyglądał na zmęczonego. Oczy błyszczały mu gorączkowo, ruchy były energiczne i gwałtowne.

– Cóż, Eraście Pietrowiczu, podsumujmy – rzekł milioner, zacierając ręce, kiedy zostali sami. – Przeprowadzone przez pana śledztwo wyjaśniło przyczynę tajemniczych wydarzeń w Dream Valley. Ukrywająca się w górach szajka odkryła w starej kopalni bogate złoża złota, które można eksploatować jedynie sposobem przemysłowym. Wszystkie późniejsze posunięcia bandytów miały tylko jeden cel: wejść w posiadanie złoża. Myślę, że legenda o napastnikach, nigdy niezdejmujących z twarzy czarnych chust, została wymyślona specjalnie – dla odstraszenia. Obydwa napady na pociągi też wyglądają jak demonstracja: chodziło o to, by narobić szumu i zastraszyć ludzi. Zgadza się pan ze mną?

– Ch-chyba tak. Muszą usunąć z doliny wszystkich postronnych. To raz. Po drugie – zbić cenę „przeklętego miejsca”. Wtedy będą mogli legalnie i niedrogo kupić Dream Valley od Cullighana, a następnie przystąpić do eksploatacji żyły. Czarne Chusty znikną bez śladu, nie będą już potrzebne. Pojawią się za to legalni właściciele, jacyś w najwyższym stopniu szacowni dżentelmeni. Chciałbym wiedzieć, co to za jedni… – Erast Pietrowicz uśmiechnął się. – Pomysłowi panowie, nic dodać, nic ująć. Lękliwych mieszkańców komuny straszyli bandytami, a na nieustraszonych celestian napuścili Jeźdźca bez Głowy. Psycholodzy!

– Jeszcze jacy! – wykrzyknął pułkownik. – Cel przecież osiągnęli. Dolina opustoszała, nikt im więcej nie przeszkadza. Narobiło się tyle szumu i plotek, że teraz nikt nie da za nią nawet dziesięciu dolarów. Cullighan stracił opłaty dzierżawne. Teraz będzie rad uwolnić się od tego ciężaru. Gdyby nie pan, ich plan doskonale by zadziałał. Wspaniale się pan spisał.

– Ale m-mieszkańcy komuny stracili wszystko, co mieli.

Mawrikij Christoforowicz uśmiechnął się dobrodusznie.

– O nich niech się pan nie martwi. Wyszukałem już dla naszych idealistów świetne miejsce w Montanie. Przepiszę na nich prawa własności, wyposażę we wszystko, co niezbędne, zwrócę koszta… Zapomną Dream Yalley jak koszmarny sen.

Tok myśli rozumnego egoisty był jasny.

– R-rozumiem… – Fandorin z niezadowoleniem popatrzył na zakurzony rękaw swego surduta – pod nieobecność Masy nie miał kto go oczyścić. – Teraz nie są panu w dolinie potrzebni. A co pan zrobi z Czarnymi Chustami? Bez artylerii górskiej nie da się ich wykurzyć z gniazda. To niedostępna twierdza.

Pułkownik skrzywił się lekceważąco.

– Ech, głupstwo. Pogadam z gubernatorem. Jeżeli artyleria okaże się potrzebna – to będzie. Po to my, obywatele, płacimy podatki, żeby państwo wszelkimi siłami broniło naszej własności.

– Naszej?

Na twarz Stara wypłynął triumfalny uśmiech.

– Przez całą noc targowałem się z Corkiem Cullighanem. Mówię mu: „Teraz Dream Valley nikomu nie jest potrzebna. Ale ja i tak jestem gotów ją kupić”. On mi na to: „Ja już podałem swoją cenę: sto tysięcy”. No i tu, muszę się przyznać, popełniłem błąd. Powinienem był krzyknąć: „Z bandytami, z duchami?! Jakie sto tysięcy? Bierz pięćset dolarów i jeszcze mi dziękuj”. Pewnie by stanęło na sześciu, siedmiu tysiącach. Ale zgłupiałem. „Okej. Niech będzie sto”. Nie uwierzy pan! Stary szelma najpierw zaniemówił, zamrugał oczami. A potem nagle powiada: „Rozmyśliłem się. Taniej niż za czterysta nie sprzedam”. – Pułkownik wybuchnął śmiechem. – Bezczelny typ, prawda?

– Nie sądziłem, że aż tak mu żal rozstawać się z córką – zauważył Erast Pietrowicz.

Star puścił te słowa mimo uszu i zakończył z triumfem:

– Krótko mówiąc, stanęło na trzystu. Dzisiaj o trzeciej spotykamy się u notariusza w Crooktown. Umyślnie naznaczyłem spotkanie na drugą połowę dnia, żeby mieć już opinię rzeczoznawcy.

A więc sto tysięcy nie są warte szczęścia córki, ale trzysta to już co innego, pomyślał Fandorin. Rudowłosa Ashleen spełni jednak swoje marzenie, wyjdzie na Teda Grzechotnika. Biedna dziewczyna.

Pułkownik nie mógł usiedzieć na miejscu. Wyjął zegarek, szczęknął wieczkiem.

– Chyba czas jechać. Żeby tylko Cullighan nie wywąchał… Z naszym Murzynem się dogadałem. Obiecałem łapserdakowi pięć tysięcy, żeby trzymał gębę na kłódkę. Zapłata – po notarialnym uwierzytelnieniu transakcji.

Nagle urwał i popatrzył na rozmówcę z dziwnym wyrazem twarzy który strasznie się Fandorinowi nie spodobał.

– Hm, Eraście Pietrowiczu – powiedział zaczerwieniony i z jakimś dziwnym pośpiechem. – Nie omówiliśmy jeszcze pańskiego honorarium. Zaliczka wynosiła tysiąc dolarów. Za doprowadzenie śledztwa do końca raczy pan przyjąć jeszcze cztery. – Wyjął z kieszeni wypełniony czek. – A oto pięćset za leczenie dla pańskiego Chińczyka. A właśnie, jak on się czuje?

– D-dziękuję. Mój Japończyk czuje się lepiej.

Fandorin patrzył pytająco na Mawrikija Christoforowicza, czując, że ten dopiero przechodzi do rzeczy.

– Dziwi pana zapewne skromność honorarium w zestawieniu z… zaistniałymi okolicznościami? – Star uśmiechnął się ze zrozumieniem i dalej mówił już bez zmieszania: – Za kopalnię otrzyma pan specjalną premię. Dwadzieścia tysięcy! – Podniósł palec dla podkreślenia wysokości sumy. – Natychmiast po podpisaniu kontraktu z Cullighanem. Umowa stoi?

Uścisnął wyciągniętą bez entuzjazmu dłoń rozmówcy i zerwał się.

– To już wszystko, jadę. Hotel jest cały do pańskiej dyspozycji – na jak długo pan chce. Niech pański sługa spokojnie wraca do zdrowia. Jeśli będzie trzeba, przyślę swojego osobistego lekarza, wszelkie medykamenty…

– Nie ma potrzeby, na Masie wszystko się goi jak na p-psie. Znam go. Prześpi dwie doby, potem porządnie się naje i będzie zdrowy jak ryba.

– To świetnie, to świetnie! – dobiegło już z korytarza.

Na dole trzasnęły drzwi. Pułkownik rączo jak chłopiec wypadł na ulicę, wbiegł po schodkach swego wspaniałego ekwipażu, na tył wskoczyli dwaj słudzy z winchesterami w rękach i kareta, wzbijając tumany kurzu, odjechała, przeprowadzana zachwyconymi spojrzeniami splitstończyków.

Zostawszy sam, Erast Pietrowicz wyjął cygaro, potrzymał je i odłożył. Palenie tytoniu, jeśli nie jest to szkodliwy nawyk, lecz sposób medytacji, wymaga określonego nastroju. Najlepiej – całkowitego wewnętrznego spokoju.

W hotelu było cicho. Masa spał pod opieką miejscowego lekarza. Geolog rzeczoznawca też zapewne odpoczywał po nocnym trudzie. Ale sama cisza nie jest gwarancją spokoju duszy. A Fandorinowi było na duszy dość paskudnie.

Podniecenie, w jakie wprawiło rozumnego egoistę złoto, pozostawiło niesmak. To raz.

Fandorin był dotknięty zastrzeżeniem, że dwadzieścia tysięcy nagrody otrzyma dopiero po podpisaniu kontraktu. Czy dlatego, by nie podkusiło go zdradzić sekret Cullighanowi? W gruncie rzeczy pułkownik potraktował detektywa na równi z „łapserdakiem” Washem, obiecując mu zapłacić za milczenie. To dwa.

No i wreszcie trzecia sprawa, najbardziej przykra. Czy nie wynika z tego, że on, Fandorin, bierze udział w oszustwie? Przecież Cork Cullighan nawet nie podejrzewa, jaka jest prawdziwa wartość Dream Valley. W porównaniu z przewidywanymi dziesięcioma tonami złota trzysta tysięcy dolarów to tyle co nic. A jeśli wziąć pod uwagę fakt, że dolina to posag Ashleen, wniosek jest taki, że prawdziwą ofiarą wątpliwej transakcji jest właśnie ona. Teraz oczywiście ze szczęścia jest w siódmym niebie, ale wkrótce prawda wypłynie na wierzch, to nieuniknione. Co pomyśli panna Cullighan o rosyjskim dżentelmenie, który dał słowo honoru, że nie będzie „grać przeciwko niej”?

A przede wszystkim, co on sam o sobie pomyśli?

Erast Pietrowicz pochylił się nad biurkiem, umoczył stalówkę w kałamarzu i z rozmachem napisał kilka krótkich zdań po angielsku: przykro mi, ale mój kontrakt nie przewidywał udziału w podejrzanych operacjach handlowych, toteż odmawiam przyjęcia dwudziestu tysięcy dolarów i uważam się za zwolnionego od dalszych zobowiązań.

A może oddać też otrzymane cztery tysiące, zawahał się.

Nie, właściwie z jakiej racji? Wykonał przecież zadanie, a nie było ono łatwe.

Wysłał wiadomość telegraficznie wprost do biura notarialnego w Crooktown. Z dopiskiem: „Pan Maurice Star. Pilne. Do rąk własnych” – czyli postąpił, jak przystało na szlachetnego męża. Konfucjusz byłby zadowolony.

Najbardziej ryzykowna przygoda w życiu Erasta Fandorina

Na ranczu „Dwa Księżyce” nie było prawie nikogo. Tylko w dużym corralu obok domu mieszkalnego sterczało trzech kowbojów. Robili coś przy rozwieszonej na ogrodzeniu uprzęży. Na zbliżającego się jeźdźca w czarnym ubraniu popatrzyli, osłaniając ręką oczy (słońce świeciło mu za plecami), poznali go i o czymś między sobą zaszeptali. Spoglądali może niezbyt życzliwie, ale w każdym razie nie zaczepnie. Jeden był całkiem młody, dwaj inni nieco starsi.

Erast Pietrowicz podjechał blisko i pozdrowił ich. Nie odpowiedzieli i na dodatek odwrócili się plecami.

Wobec tego, wiedząc, że na ludzi nieokrzesanych cichy głos działa silniej niż krzyk, pozdrowił ich jeszcze raz, ale prawie niedosłyszalnie. Wyczekująco odchylił się w siodle.

Teraz kowboje odpowiedzieli na powitanie, i to uprzejmie.

– I panu, sir.

– Uszanowanie – rzucili dwaj starsi.

Młokos w milczeniu kiwnął głową i poprawił na szyi czerwoną bandanę.

Fandorin bynajmniej nie zamierzał uczyć tych gburów grzeczności, po prostu chciał spytać, czy mister Cullighan lub jego córka są w domu, ale okazało się to niepotrzebne.

Rozległo się głośne radosne rżenie i z dalekiego końca corralu, podrzucając zgrabnym łbem, pomknęła w kierunku gościa piękna kara Selma. Rozdęła nozdrza, pieszczotliwie skubnęła Erasta Pietrowicza zębami za ramię, a on podrapał ją po białej gwiazdce na czole.

A więc przynajmniej Ashleen jest w domu, domyślił się i w tym momencie usłyszał głos perły prerii:

– Mister Fendorin, to pan?

Stała w otwartym oknie i patrzyła na niego szeroko otwartymi oczami. Twarz miała zarumienioną, pierś jej falowała. Z jakiego powodu?

Dotknął ronda kapelusza – tu, na Zachodzie, witając damę, nie odkrywało się głowy. Wyglądało to całkiem wdzięcznie i Erast Pietrowicz przejął ten zwyczaj.

– No, no, jest pan tu mile widziany – powiedziała miss Cullighan, po krótkiej chwili wskazując ruchem głowy Selmę. I roześmiała się z własnego sympatycznie dwuznacznego żartu. – Ale proszę wejść! Tyle tu o panu mówiono!

Fandorin wszedł na ganek.

Ashleen powitała go w przedpokoju i poprowadziła do przyległego salonu, z którego, jak pamiętał z poprzedniej wizyty, wchodziło się do jadalni. Oba skrzydła prowadzących tam drzwi były uchylone i postukiwały w lekkim, orzeźwiającym przeciągu; na zalanych słońcem oknach trzepotały białe firanki.

Dziewczyna była wyraźnie czymś przejęta, co niezbyt pasowało do jej charakteru. Co oznaczał rumieniec, drgające rzęsy, przyśpieszony oddech? Erast Pietrowicz stanowczo odrzucił przypuszczenie, zbyt pochlebne dla jego miłości własnej.

I postąpił słusznie.

Natychmiast znalazło się wytłumaczenie stanu ducha miss Cullighan.

– O Boże, stał się prawdziwy cud! – wykrzyknęła, chwytając gościa za rękę. – Słyszał pan już? Pułkownik daje tacie za moją dolinę trzysta tysięcy! TRZYSTA TYSIĘCY! Teraz jestem najbogatszą partią w całym Wyoming! Sama jestem sobie panią! Za miesiąc będę pełnoletnia i wyjdę za mąż, za kogo zechcę!

– G-gratuluję. – Fandorin przysiadł na parapecie, w przewiewie. – Poprzednim razem na państwa ranczu było pełno ludzi. A dzisiaj pusto.

– Chłopcy pognali stado na kolej, a tata dopiero co wyjechał do Crooktown, do notariusza. O trzeciej podpisują umowę, a chciał jeszcze przedtem zajechać do banku, uprzedzić, żeby przygotowali skrytkę. Mister Star obiecał wypłacić połowę w gotówce!

Szlachetne postępki wymagają pewnej teatralności, należy ich dokonywać pięknie. Dlatego też Erast Pietrowicz nie odmówił sobie przyjemności udramatyzowania swego wystąpienia.

– Pani, przywożę ważne wiadomości – zaczął z posępną miną i bardzo w porę przypomniał sobie amerykański żarcik. – Złą i dobrą. Od której m-mam zacząć?

Popatrzyła na niego z przestrachem – tak jak powinna.

– Lepiej niech pan zacznie od złej.

– Nie będzie pani najbogatszą partią w Wyoming. – Zmarszczył brwi, ze wszystkich sił próbując powściągnąć uśmiech.

– Ach! – jęknęła miss Cullighan.

– Będzie pani najbogatszą partią w całej Ameryce.

– Oj! – pisnęła miss Cullighan.

I tu Fandorin się roześmiał. Jego niezbyt wymyślna repryza wywarła na audytorium ogromne wrażenie.

Krótko, bez zbędnych szczegółów, wyjaśnił pannie, co miał na myśli. Ashleen słuchała, rozchyliwszy różowe usteczka, jej twarz z rumianej stała się blada, a potem znów poczerwieniała.

– …Trzeba wysłać do pani ojca depeszę – podsumował Erast Pietrowicz. – Jeśli mister Star chce kupić Dream Valley, niech zapłaci prawdziwą cenę. Nie jestem specjalistą ale jestem pewien, że cena pójdzie tu w miliony.

W jadalni coś brzęknęło i Ashleen szybko położyła palec na ustach.

Podbiegła do uchylonych drzwi i krzyknęła gniewnie:

– Sally! Wynoś się! Potem posprzątasz!

Starannie zamknęła drzwi, odwróciła się.

Przyjemnie było widzieć tę kapryśną pewną siebie pannę tak zaskoczoną.

– Ja… słyszałam wszystko jak przez mgłę… – wyszeptała. – I może źle zrozumiałam… Powiedział pan, że ile? Dziesięć ton?!

– Są to tylko wstępne i oczywiście bardzo ostrożne szacun…

Firanka wzdęła się w ostatnim powiewie przeciągu i załaskotała Erasta Pietrowicza w twarz. Odsunął lekką tkaninę, z roztargnieniem spoglądając na zewnątrz, i nagle urwał w pół słowa.

Trzej kowboje stali przy ogrodzeniu corralu, o czymś rozmawiając.

– Do diabła – wymamrotał Fandorin. – Jakże mogłem…

– Co? – zdziwiła się Ashleen. – Co pan powiedział?

– Pani wybaczy. Zaraz wrócę.

Przerzucił nogi przez parapet i zeskoczył na ziemię.

– Hej, chłopcze! – zwrócił się Erast Pietrowicz w familiarnej amerykańskiej manierze do młodzieńca z czerwoną bandaną na szyi. – Dlaczego się ze mną nie przywitałeś?

Dwaj pozostali mężczyźni przewidująco odeszli na boki. Młodzian pobladł i zamrugał niebieskimi oczyma. Otworzył usta, ale nie wydał żadnego dźwięku.

– No, powiedz coś. Chcę usłyszeć twój g-głos.

Niebieskooki cofnął się i wparł plecami w ogrodzenie.

– Chwileczkę – wtrącił się niepewnie jeden z pastuchów. – Czemu się pan czepia Billy’ego? On nic takiego…

Fandorin, nie słuchając, zerwał z szyi niebieskookiego bandanę. Tak jest! Z boku, poniżej lewego ucha, widniała podłużna, sinopurpurowa wybroczyna – ślad po uderzeniu kantem dłoni, zwanym „zaproszenie do snu”.

– Witaj, synku. – Erast Pietrowicz klepnął oniemiałego Billy’ego w plecy. – Opłaciło się zostawić cię przy życiu. Patrzę – znajome oczy. Nie odzywa się. I szyja nie wiadomo czemu obwiązana. No co, p-pogadamy?

Gdyby nie kara klacz, Fandorin nie pomyślałby chyba, żeby się obejrzeć – za bardzo był ucieszony ze spotkania. Ale Selma, która wyciągała do niego pysk nad barierą spłoszyła się, zarżała i tak nerwowo szarpnęła się w bok, że Erast Pietrowicz mimo woli obrócił głowę i kątem oka dostrzegł za sobą jakiś ruch.

Odwrócił się.

Zamarł.

Na ganku ramię przy ramieniu stali trzej mężczyźni: Ted Rattler, Washington Reed i (co było już kompletnie niewiarygodne) Melvin Scott, jak na nieboszczyka wyglądający całkiem nieźle.

Ted trzymał dłoń na kaburze, „pink” nawet na dwóch. Reed nerwowo zacierał ręce i wydawał się nieco zmieszany. A z okna wychylała się Ashleen Cullighan, w jej zielonych oczach płonęła nienawiść i ta metamorfoza była najstraszniejsza.

Trzej kowboje odbiegli jak najdalej od Erasta Pietrowicza – aby się nie znaleźć na linii strzału. Selma miotała się w corralu, stawała dęba, ale czym mogła pomóc wybrańcowi swego końskiego serca?

– Widzę, panno Cullighan, że Sally już sprzątnęła ze stołu – odezwał się Fandorin, żeby nie myśleli, że język przysechł mu do podniebienia. – Witaj, Mel. Nie potłukłeś się, spadając w przepaść? Co, miałeś tam przygotowaną pierzynę?

Brawura brawurą, ale sytuacja wyglądała źle. W kaburze pod pachą tkwił herstal, a w nim akurat trzy naboje. Fandorin jednak zdawał sobie sprawę, że co do szybkości nie ma szans z tymi mistrzami.

– Ty idioto! – zasyczała Ashleen. – O mało wszystkiego nie zepsułeś!

Ted i Melvin, miękko stąpając, zeszli z ganku. Obaj mieli taki sam koci chód, ich niemrugające oczy patrzyły na przeciwnika z jednakowym wyrazem: zimno i czujnie.

Washington dogonił wspólników i powiedział szybko:

– Jeśli on da słowo, że będzie milczeć, to dotrzyma. Znam go. Pozwólcie mi z nim porozmawiać!

– Nie! – uciął Rattler.

A Scott wzruszył ramionami.

– Po co niepotrzebnie ryzykować?

Dyskusję zamknęła Ashleen.

– Dosyć tego gadania! Kończcie z nim! – krzyknęła i odwróciła się.

Ted i Mel z błyskawiczną szybkością wyciągnęli broń i otworzyli ogień z trzech rewolwerów. Ale z odległości pięćdziesięciu stóp, i to w dodatku z biodra, nie tak łatwo trafić w cel, zwłaszcza ruchomy. A okazał się on ruchomy wprost niewiarygodnie. To nie to, panie Grzechotnik, co strzelać do płynnie lecącego kapelusza.

Fandorin nie stawiał na szybkość, zdecydował się postawić na celność. Dlatego też, wykonując skomplikowane, łamane ruchy, od których przeciwnikom zaćmiło się w oczach, jednocześnie starannie celował. Po raz pierwszy od dłuższego czasu miał okazję wykorzystać bojowe zalety herstala – miękki spust i mały odrzut.

Narzeczony-Grzechotnik zdążył nie trafić do wijącego się jak piskorz celu trzy razy, „pink” nawet cztery, zanim nierówny pojedynek został zakończony. Dwoma strzałami z maleńkiego arcydzieła belgijskich rusznikarzy.

Pierwsza kula, którą Erast Pietrowicz wystrzelił z pozycji „lewa dolna tercja”, przebiła Tedowi prawy łokieć, bo nieładnie zabijać człowieka w przeddzień ślubu. Druga (z górnej prawej tercji) trafiła Melvina Scotta w środek czoła. Żeby więcej nie popełniał niegodziwości, nie strzelał z obu rąk, a tak w ogóle: nieboszczyk to nieboszczyk.

A trzecia kula pozostała w bębnie, jako że Wash Reed swego stareńkiego kolta jednak z kabury nie wyjął.

Miss Cullighan odwróciła się, słysząc strzały i krzyknęła:

– Oh my God!

Jej zdumienie było całkowicie zrozumiałe.

Dopiero co na dziedzińcu stało czterech mężczyzn: jeden skazaniec i trzej kaci. Teraz nie było nikogo, jeśli nie liczyć nieruchomego Scotta (którego dusza zresztą też zdążyła już ulecieć).

Rzecz w tym, że Rattler, trzymając się za zraniony łokieć, skoczył za węgieł domu. Erast Pietrowicz, uznawszy po namyśle, że nie należy drania puszczać wolno – za nim.

Reed także uznał, że lepiej tu nie zostawać. Rzucił się w przeciwną stronę, gdzie zapewne czekała na niego wierna Peggy.

Aha. W bezpiecznej odległości od miejsca niedawnej batalii zastygli trzej kowboje z podniesionymi na wszelki wypadek rękami. Ci jednak oszołomionej pannie niczego nie wyjaśnili.

Dogonić Grzechotnika, a w każdym razie wsadzić w niego jeszcze jedną kulę, nie byłoby trudno. Ted wprawdzie biegał szybko, ale musiał zwolnić, by dosiąść swego potężnego ogiera. Koń był biały, ze śladami sadzy na kłębie. Erast Pietrowicz nawet wycelował, ale mimo wszystko nie strzelił.

Były srokacz ruszył galopem, pozostawiając za sobą kłąb pyłu i łańcuszek śladów: na podkowach – gwoździe z kwadratowymi łebkami.

Trzeba było jednak urwać temu jeźdźcowi głowę, westchnął Erast Pietrowicz. A tak niech podziękuje pannie Cullighan. Krzyknęła wprawdzie: „Kończcie z nim!”, ale jednak się odwróciła, a więc nie jest całkiem zła.

Warto by dokończyć rozmowy, wątpliwe jednak, czy panna będzie do tego skora.

* * *

Tu wszakże Fandorin się mylił.

Na czym jak na czym, ale na bezczelności czerwonej perle prerii nie zbywało. Ani myślała się chować. Czekała na Erasta Pietrowicza tam, gdzie ją zostawił – w salonie. I od razu ruszyła do natarcia.

– Powieszą cię! – krzyknęła, gdy tylko pojawił się na progu. – Zastrzeliłeś agenta Pinkertona na oczach sześciu świadków! A twoich bredni nikt nawet nie będzie słuchać!

Trzeba przyznać, że z wściekłością było jej do twarzy. Zwłaszcza ze zwichrzonymi ognistymi kędziorami. No i oczywiście z buchającymi ogniem oczyma.

– Pani ma sześciu świadków, a ja pięćdziesięciu. – Erast Pietrowicz otarł chustką czoło, był bowiem nieco spocony po skokach i bieganinie. – I wszyscy oni widzieli, jak pana Scotta już raz zastrzelono, a w dodatku strącono w przepaść. Pani przebiegły plan spalił na panewce, panno Cullighan. Omal nie owinęła pani sobie mnie i pułkownika naokoło palca. Ale ma rację Konfucjusz: „Właściwe postępowanie zawsze prowadzi do właściwych rezultatów”.

– Kto to jest Konfucjusz? – spytała podejrzliwie Ashleen, coś gorączkowo obmyślając.

– Pewien mądry człowiek z Ch-chin.

– Szkoda, że temu twojemu Konfucjuszowi tylko nogę przedziurawili!

Tupnęła gniewnie obcasem, najwyraźniej nie wymyśliwszy, jak obrócić sytuację na swoją korzyść.

Erast Pietrowicz skłonił się ironicznie i ruszył do wyjścia, nie odrywając oczu od ślicznej dziewczyny. Jeszcze, nie daj Boże, strzeli w plecy, stać ją na to.

– Dokąd pan idzie? – zawołała z uroczą niekonsekwencją, rzucając się za nim.

– Do telegrafu. Muszę wysłać telegram do pułkownika Stara. Jeden już wysłałem. Pewnie wręczą mu je równocześnie.

Wyszedł na ganek. Ashleen nie odstępowała go na krok. Jej oczy nie ciskały już błyskawic, była dziwnie zamyślona.

– Żegnam, panno Cullighan. Nie sądziłem, że nasza znajomość będzie tak podniecająca.

Ashleen wyszeptała:

– Nawet sobie nie wyobrażasz, jak podniecająca mogłaby być…

Miał wrażenie, że się przesłyszał. Szczególnie że już w następnej chwili panna odwróciła się od niego i z wściekłością wrzasnęła na pastuchów:

– Ach, wy bałwany! Co tak stoicie? Sprzątnijcie to ścierwo! – z obrzydzeniem wskazała paluszkiem zwłoki Scotta. – Odwieźcie go gdzieś dalej i zakopcie! A z tobą, Billy jeszcze porozmawiam.

Kowboje podbiegli, podnieśli ciało za ręce i nogi. Z kieszeni kamizelki trupa wyślizgnęła się złota dewizka, a w ślad za nią zegarek, też złoty.

Jeśli człowiek jest zatwardziałym łgarzem, przejawia się to nawet w drobiazgach, pomyślał filozoficznie Fandorin, przypomniawszy sobie, jak nieboszczyk kłamał, że nigdy nie uda mu się uzbierać pieniędzy na zegarek.

Jeden z kowbojów, obejrzawszy się ukradkiem, podniósł złoty krążek, obejrzał i splunął rozczarowany.

– Żeby taką rzecz zniszczyć!

Erast Pietrowicz zainteresował się i podszedł bliżej. Zegarek nie miał szkiełka, wskazówki były pogięte, a na odwrotnej stronie koperty widniało wgniecenie po kuli. Bardzo znanego kalibru – takiego samego jak herstal.

Teraz ciąg logiczny był już pełny. W historii nie pozostało białych plam.

W ciągu kilku sekund nawykły do dedukcji mózg detektywa odtworzył kolejność wydarzeń.

* * *

Cork Cullighan bardzo potrzebował pieniędzy, dużych pieniędzy. Pułkownik mówił, że stary Irlandczyk, rozbudowując swoje bydlęce imperium, mocno się zadłużył. Kompletnie go nie urządzało żałosne dziesięć tysięcy, które proponował mu Maurice Star za Dream Valley. Pojawił się jednak pewien pomysł. Kto na niego wpadł – sam Cork, jego przedsiębiorcza córeczka czy Ted Grzechotnik – nie wiadomo, a zresztą nie to jest ważne. Tak czy inaczej, działali ręka w rękę. Najpierw należało stworzyć wrażenie, że jakaś tajemnicza siła za wszelką cenę chce przepędzić z doliny wszystkich mieszkańców. Tak pojawiła się banda Czarnych Chust, skompletowana z największych zabijaków z rancza Cullighanów. Jednocześnie objawił się Jeździec bez Głowy.

Znając pułkownika, spiskowcy byli pewni, że ten nie opuści w biedzie swych rodaków i zechce się dowiedzieć, komu się narazili. Logika wskazywała, że Star zwróci się o pomoc do najbardziej doświadczonego miejscowego detektywa – Melvina Scotta. On zaś już był wciągnięty w spisek. Zdemaskowałby efektownie zamysły „bandytów”, zameldowałby zleceniodawcy o złotej żyle i Star zapłaciłby za dolinę nie dziesięć tysięcy, lecz o wiele więcej.

Spryciarze nie wzięli jednak pod uwagę jednej rzeczy: wspólnota „Promień Światła” za nic nie chciała wpuścić do siebie Amerykanina, a tu jeszcze w gazetach zaczęto pisać o genialnym detektywie pochodzenia rosyjskiego. Kiedy pułkownik postanowił zaangażować do przeprowadzenia śledztwa tego obcego, cała intryga została zagrożona.

Zaproszenie wysłano jednakże kanałami agencji i Cullighanowie się o tym dowiedzieli – zapewne właśnie od Melvina Scotta, który miał przyjaciół w nowojorskiej filii.

Rozdęta przez dziennikarzy sława bostońskiego detektywa tak wystraszyła konspiratorów, że postanowili usunąć niebezpiecznego człowieka jeszcze przed rozpoczęciem śledztwa. W tym celu wysłali do Nowego Jorku Scotta, który próbował zabić Fandorina, strzelając mu w plecy, a zamiast tego stracił zegarek. To dlatego „pink” tak się rozzłościł, kiedy gracz w saloonie zapytał: „Gdzie się podziewałeś? Wyjeżdżałeś czy co?”.

Kiedy się okazało, że z bostończykiem niełatwo sobie poradzić, wspólnicy wystraszyli się jeszcze bardziej. Na wagon, którym Fandorin jechał z Cheyenne do Crooktown, napadła już cała banda. I znów bez rezultatu!

Wtedy do akcji wkroczyła miss Cullighan. Bez wątpienia umyślnie kręciła się naprzeciw domu pułkownika, i jej radość z możliwości przejażdżki cudowną karetą wcale nie była udawana. Młoda Dalila miała zapewne za zadanie uwieść nowo objawionego Samsona, a w każdym razie dopilnować, żeby nie uniknął spotkania z Tedem Grzechotnikiem. W takim mieście bezprawia jak Splitstone nietrudno sprowokować kłótnię z obcym przybyszem, a o werdykt przysięgłych można się nie obawiać.

Przyjrzawszy się jednak wielkiemu i groźnemu „Fendorinowi”, bystra Ashleen zrozumiała, że wcale nie jest taki groźny. Co więcej, że tego mądralę można wykorzystać dla sprawy. To nawet jeszcze lepiej. Rodakowi Star chętniej uwierzy.

Właśnie dlatego sprytna panna udaremniła jego pojedynek z Tedem. Właśnie dlatego Scott nie pozwolił, by jego partner spadł w przepaść. Tym też należy tłumaczyć ospałość pogoni, urządzonej przez Czarne Chusty po tym, jak „tajemnica” kopalni została odkryta.

Namalować w ciemnawym podziemiu „żyłę złota” i nawet napełnić górną skrzynię prawdziwymi samorodkami to nic szczególnie trudnego.

Sympatyczny Wash Reed, bardzo zręcznie podsunięty bostończykowi, jak na zamówienie okazał się wytrawnym poszukiwaczem złota. To na wypadek, gdyby miastowy dyletant sam się nie zorientował, co takiego zobaczył w kopalni.

Cały ten obmyślany w najdrobniejszych szczegółach spektakl został wyreżyserowany po mistrzowsku.

Fandorin wspaniale odegrał rolę marionetki. (Na tę myśl Erast Pietrowicz poczerwieniał ze złości).

Geolog rzeczoznawca sporządził właściwą ekspertyzę. Pułkownik chciwie pochwycił przynętę. Jedynym czynnikiem, którego nie przewidzieli lalkarze, okazała się skrupulatność i drobiazgowość marionetki. Ale to można zrozumieć, nie wiedzieli przecież, z kim mają do czynienia…

Wszystkie te wnioski jak wicher przemknęły przez głowę Erasta Pietrowicza w niecałą minutę, kiedy kowboje zabierali trupa z pola widzenia – bez szczególnego szacunku, ale przynajmniej w grobowym milczeniu.

Do ogrodzenia podeszła Selma i wyciągnęła do Fandorina łabędzią szyję.

– Dziękuję, moja p-piękna – powiedział z powagą i pocałował klacz w aksamitny policzek.

Z ganku dobiegł dźwięczny śmiech.

– Całujesz się tylko z kobyłami?

Miss Cullighan stała, ująwszy się pod boki, i patrzyła na niego z góry. Oświetlona porannym słońcem, jarzyła się i migotała, jakby cała z roztopionego złota.

Przejrzysta zmiana taktyki, pomyślał Erast Pietrowicz, ale patrzył z zachwytem.

– Chodź tutaj. Boisz się mnie?

Wyciągnęła do niego wąskie dłonie z długimi i ostrymi jak szpony paznokciami.

Chyba rzeczywiście się boję, pomyślał.

– Rozumiem, panno Cullighan, że po tym, co się stało, nie jest pani najlepszego zdania o moich zdolnościach umysłowych. Niemniej, będąc na pani miejscu, działałbym nieco subtelniej.

Ashleen wybuchnęła śmiechem, odrzucając do tyłu głowę.

– W stosunkach między kobietą i mężczyzną subtelności tylko zawadzają. Uważasz, że udaję? Chcę cię zwabić, żeby przegryźć ci gardło?

– Coś w tym rodzaju. Jeszcze kilka minut wcześniej patrzyła pani na mnie z zupełnie innym wyrazem twarzy. Szczerze mówiąc, nienawidzi pani z większym talentem, niż uwodzi.

Co było absolutną nieprawdą. Mówiąc te w najwyższym stopniu rozsądne słowa, Fandorin podchodził coraz bliżej, jak przyciągany niewidzialną, ale bardzo mocną nicią.

Ashleen zbiegła ze schodów, nadal nie odrywając od niego błyszczących triumfalnie oczu, ale teraz patrzyła nań nie z góry, lecz z dołu.

– Tak, kilka minut temu gardziłam tobą a kochałam Rattlera. A teraz odwrotnie. On uciekł jak ostatni tchórz. Jest słabszy niż ty. Nie potrzebuję takiego narzeczonego. Chcę ciebie!

Do diabła, ona mówi to szczerze, zrozumiał Fandorin, doznając dziwnych uczuć. Pochlebiało mu to, a zarazem budziło obawę.

– Ożeń się ze mną – powiedziała śmiała panna i wzięła go za ręce. – I tak nie znajdę nikogo lepszego od ciebie. A ty na całym świecie nie znajdziesz takiej jak ja. Przyjrzyj mi się dobrze. Tylko nie oczami rozumu, ale oczami serca. Potrzebujesz właśnie mnie. Każdy dzień twojego życia będzie walką i świętem. Ze mną nigdy nie będzie ci nudno. A jakie będziemy mieli dzieci! Chłopców jak lwy i dziewczynki jak pantery.

Jednak Amerykanie to mistrzowie reklamy – potrafią świetnie pokazać towar, próbował jeszcze ironizować w duchu Erast Pietrowicz, ale był już na przegranej pozycji. Na przykład instynkt samozachowawczy podpowiadał mu, by odwrócił oczy, ale było to niemożliwe. Jej wzrok mocno trzymał jego spojrzenie i nie wypuszczał go ze szmaragdowej uwięzi. A im dalej, tym gorzej.

Miss Cullighan wspięła się na palce i szybko pocałowała go w kącik ust – jakby naznaczyła mustanga ognistym piętnem. W każdym razie Fandorin odczuł to jak oparzenie.

Rzeczywiście, jak to jest: mieć żonę, która rodzi lwy i pantery? Wyobraził sobie, że jest treserem, który każdego dnia wchodzi do klatki, trzymając w rękach bicz i kawał surowego mięsa.

A poza tym jestem też bardzo bogatą partią – zamruczała uwodzicielka. – Trzysta tysięcy dolarów posagu!

– Zadowoliłoby mnie i dziesięć. Więcej twoja dolina nie jest warta – odrzekł Erast Pietrowicz z lekka ochrypłym głosem, myśląc, że takiej dziewczynie posag w ogóle nie jest potrzebny.

Odsunęła się gwałtownie.

– Ale mnie nie zadowala narzeczony, któremu wystarcza dziesięć tysięcy! Wybieraj: ja i trzysta tysięcy albo idź do diabła!

Wczuwając się w rolę pogromcy, Erast Pietrowicz strzelił z wyimaginowanego bicza:

– To ty wybieraj. Ja i uczciwa transakcja – albo idź do d-diabła.

Lwica rzuciła się na niego z rykiem (nie wyobrażonym, lecz jak najprawdziwszym), chcąc wbić mu paznokcie w twarz – ledwie zdążył przytrzymać ją za nadgarstki.

Wijąc się w jego silnych rękach, panna Cullighan usiłowała uderzyć go kolanem w krocze i nawet już podniosła nogę, ale cios nie nastąpił. Zgrabna nóżka spowolniła ruch, uniosła się wysoko, napinając jedwabną spódnicę, i objęła Fandorina w pasie.

Nigdy jeszcze panny w jedwabnych sukniach nie zachowywały się wobec Erasta Pietrowicza w podobny sposób. Z zaskoczenia rozluźnił palce.

Ashleen natychmiast skorzystała z okazji, objęła go mocno i wpiła mu się w usta ni to pocałunkiem, ni ukąszeniem – trudno było się zorientować, ale nie obeszło się bez krwi. Jej posmak jedynie dodał intensywności pieszczocie.

– Nie? – szepnęła, odsuwając się na sekundę.

– Nie – odparł. – Albo uczciwie, albo wcale.

– Idiota!

Nastąpił nowy pocałunek, jeszcze bardziej namiętny i jeszcze dłuższy.

Przerwawszy, by zaczerpnąć powietrza, miss Cullighan powiedziała:

– Niezły jesteś. Nie chcę na męża takiego frajera, ale na „jednonocny postój" się nadasz.

Fandorin nie od razu zrozumiał, co znaczy one night stand, a domyśliwszy się, zerknął na zegar kominkowy.

Pięć po dziesiątej. Star i Cork mają się spotkać o trzeciej. Dzięki telegrafowi można będzie zdążyć.

Co ty wyprawiasz?! – zaprotestował Rozum. Uciekaj, pókiś cały! Ta drapieżnica wśród pieszczot przegryzie ci gardło. Za trzysta tysięcy?

Drugi Przewodnik, Duch, milczał. Panna Cullighan go nie interesowała.

Erast Pietrowicz próbował polemizować z Pierwszym Przewodnikiem: jeśli pieszczoty będą wysokiej próby, nie przegryzie.

Czyż jednak można przekonać takiego oponenta? No to zrobi to, jak już będzie po wszystkim, odparował Rozum i oczywiście miał stuprocentową rację.

Trzeba brać nogi za pas, powiedział sobie Fandorin.

Ale Ashleen przywarła do niego całym swym sprężystym, rozpalonym, drżącym ciałem. Na tę czarodziejską wibrację natychmiast zareagował trzeci Przewodnik, odpychając dwóch pozostałych i wysuwając się naprzód. Przez głowę przemknęła mu czysto rosyjska, absolutnie niekonfucjańska maksyma „ech, było nie było!” i Fandorin rzucił się śmiało na spotkanie najbardziej ryzykownej przygody w całym swoim życiu.

PRZED KOŃCEM ŚWIATA

Od tłumaczki

Raskolnicy (staroobrzędowcy) – grupa wyznaniowa, powstała w połowie XVII w. w opozycji do reformy, przeprowadzonej w Cerkwi rosyjskiej przez patriarchę Nikona. Raskolnicy odrzucali m.in. żegnanie się trzema palcami, odwrotny kierunek procesji, śpiew wielogłosowy, trzykrotne Alleluja, krzyż czteroramienny. Ich pierwszymi ideologami byli protopop Awwakum, Nikita Pustoswiet, biskup Paweł Kołomieński, którzy dokonali rozłamu (raskoł). Raskolnicy zostali obłożeni klątwą przez sobór 1666-1667 r. i poddani okrutnym represjom, na które odpowiadali często zbiorowymi samobójstwami. Dzielili się na dwa odłamy: bezpopowców, odrzucających hierarchię duchowną, i popowców, którzy przyjmowali w swoje szeregi wyświęconych kapłanów, godzących się na stary obrządek. Do tego drugiego odłamu należała w XIX w. rogoska wspólnota wyznaniowa w Moskwie. W1905 r. car ogłosił ukaz tolerancyjny, dający staroobrzędowcom wolność religijną.

E.R.-O.

O snach

Ludzie odważni często miewają złe sny. Na jawie taki człowiek zwykł tłumić strach wysiłkiem woli, w nocy jednak, kiedy samokontrola słabnie, z zamurowanych na głucho podziemi pamięci wypełzają obrazy, pod których wpływem śmiałek budzi się zlany zimnym potem.

Fandorin miał trzy powtarzające się koszmary, które prześladowały go rok po roku: oderwana ręka ze ślubną obrączką; rozdzielona na dwoje dziewczęca twarz – jedna połowa anielsko biała, druga diabelsko czarna; i jeszcze jeden sen, który pojawił się nieco później, chyba najstraszniejszy ze wszystkich.

Za każdym razem jedno i to samo: najpierw mętny mleczny tuman – ni to zamieć śnieżna, ni to gęsta mgła. Potem z białego tła zaczyna się wyłaniać jakaś nierówna powierzchnia, która wkrótce staje się płachtą grubej tkaniny. Obraz z każdą chwilą jest wyraźniejszy, jakby czyjaś ręka nastawiała ostrość lornetki.

Na szarej rogoży, której każde włókno jest wyraźnie widoczne, leży troskliwie spowite niemowlę. Jego pulchna twarzyczka jest jasna i spokojna. Słońce oświetla nieruchome rysy, obwodząc złotem opuszczone rzęsy. Na czubku zadartego noska leży i nie topnieje ładny płatek śniegu. Erast Pietrowicz wyciąga rękę, żeby go strącić, i wtedy z maleńkiego nozdrza wypełza tłusty biały robak…

Tu nieodmiennie następowało gwałtowne przebudzenie i drżące palce daremnie próbowały wymacać na stoliku zapałki.

Fandorin siadał na łóżku, zapalał cygaro i odpędzał demona złych snów Efialtesa w jedyny możliwy sposób: zmuszał się do przypomnienia sobie, jak to było naprawdę.

Patrzył na żarzący się w mroku koniuszek cygara, ale nie widział czerwonego ogieńka, tylko białą rzekę, srebrny las nad jej brzegami, czarne grudy zmarzniętej ziemi, spod której dobiegały ciche anielskie pienia…

Uspokoić się i zasnąć udawało mu się dopiero nad ranem, a i to nie zawsze.

Z powinszowaniem urodzin, panie Kuzniecow

A zaczęło się wszystko zwyczajnie, wręcz nudnie.

Swoje czterdzieste pierwsze urodziny Erast Pietrowicz obchodził w całkowitej samotności. Siedział w przedziale pociągu kurierskiego i patrzył w okno, za którym nie było niczego, całkowity brak jakiegokolwiek pejzażu – tylko nagie białe pole, a nad nim takie samo białe niebo. Rosja, styczeń. Cokolwiek namalujesz na tym zagruntowanym płótnie, wszystko zmiecie zadymka, nie pozostanie nic.

Fandorin był sam, albowiem wedle bezsensownych rosyjskich przepisów, o których przez lata spędzone za granicą zupełnie zapomniał, służbie nie wolno było jeździć pierwszą klasą. Trzeba było powiedzieć w kasie, że Masa nie jest kamerdynerem, tylko, dajmy na to, japońskim wicehrabią, we dwójkę jechałoby się weselej. Wszystko przez przeklętą uczciwość nawet w drobiazgach, efekt uboczny długiego pobytu w Ameryce. Gdyby jeszcze on sam podał prawdziwe nazwisko i rangę, ale przecież podróżował jako „kupiec Erast Kuzniecow”.

Biedny Masa. Musi się trząść w drugiej klasie, z przypadkowymi współpasażerami, którzy będą się gapić na jego azjatycką fizys i wypytywać o życie w Chinach, jako że o takim kraju jak Japonia nigdy nie słyszeli.

Erast Pietrowicz wyjął z kieszeni jedwabną chustkę z wizerunkiem dwóch zawodników sumo, napierających na siebie olbrzymimi, okrągłymi brzuchami. Owo cudo Masa dziś rano z ukłonem wręczył swemu panu. Bóg jeden wie, gdzie je dostał i jak długo przechowywał w oczekiwaniu dzisiejszego dnia.

Drugi prezent, podróż do ojczyzny, Fandorin sprawił sobie sam. Uniósł kieliszek i stuknął nim o szybę – trącił się z zimowym rosyjskim krajobrazem i powiedział: „Z powinszowaniem urodzin, panie Kuzniecow”.

Nazwisko zostało wybrane jako najbardziej rozpowszechnione wśród Wielkorusów, a zatem najmniej zwracające uwagę. Przebranie Erast Pietrowicz też wybrał w najwyższym stopniu średniostatystyczne – po pierwsze, również po to, by nie rzucać się w oczy, po drugie zaś dlatego, że jego podróż związana była właśnie ze statystyką. Ale o statystyce później, teraz o nierzucaniu się w oczy.

Poprzednia wizyta w ojczyźnie, w maju minionego roku, ostatecznie popsuła stosunki emerytowanego radcy stanu z najwyższymi władzami. Do tego stopnia, że do agentów policyjnych w całym imperium rozesłano rysopis odsuniętego od łask urzędnika – oczywiście nie w celu zatrzymania, jako że z prawnego punktu widzenia nie było go za co aresztować, ale w celu dyskretnej obserwacji. Fandorin, zagorzały zwolennik prywatności, absolutnie nie życzył sobie być śledzony, a poza tym każdy przecież wie, do jakich świństw zdolna jest rosyjska władza, kiedy czuje się obrażona. Jeśli obiekt jest pod obserwacją, to i paragraf nietrudno dopasować…

Dlatego też nieproszony gość zmienił swój zwykły sposób ubierania się, wkładając zamiast surduta marszczoną w pasie kapotę, nakrywając głowę kaszkietem zamiast kapelusza czy kepi i wdziewając buty z cholewami. Zapuścił też bródkę, co nie tylko zmieniło jego łatwą do zapamiętania twarz, ale częściowo zatuszowało główny znak szczególny – siwe skronie. Okazało się, że chociaż wąsy Erast Pietrowicz nadal ma czarne, w brodzie jest sporo siwych włosów. Teraz trudno było rozpoznać w niemłodym brodatym Kuzniecowie pięknego dandysa Fandorina.

Niewątpliwie po ubiegłorocznych moskiewskich przygodach rozsądniej byłoby przez rok czy dwa w ogóle się nie pokazywać w ojczystych pieleszach, w tej kwestii jednakże Fandorin nie uznawał kompromisów. Uważał, że ma tyleż samo praw do Rosji, co wielki książę czy sam cesarz. Jeśli konieczność czy, jak teraz, zainteresowania naukowe wymagają jego obecności w kraju, jaśnie oświeceni będą musieli to znieść. Cóż z tego, że są koronowanymi głowami, a Fandorin nie. Od takich person wymaga się nawet więcej. Skoro mieszkacie w pałacach, jadacie na złocie i wszyscy wam usługują, to musicie zdawać sobie sprawę ze swojej odpowiedzialności. Niestety, w Rosji chyba nigdy nie pojawią się władcy, rozumiejący, że królowanie to droga krzyżowa, a złota korona to korona cierniowa.

Takie myśli przychodziły Erastowi Pietrowiczowi do głowy dość często i za każdym razem psuł mu się nastrój. Ci spośród jego rodaków, którzy podobnie odnosili się do monarchii, wszyscy jak jeden mąż marzyli o rewolucji i nazywali siebie socjalistami. Fandorin w efektywność rewolucji nie wierzył, a do wszystkich teorii operujących pojęciami „lud”, „naród” czy „klasy-masy” czuł niepokonany wstręt. Co za pomysł – dzielić ludzi na grupy według takiej czy innej cechy! Sprowadzić człowieka, który jest koroną stworzenia, obrazem Boga i całym wszechświatem, do funkcji czysto socjalnej, do mrówki w mrowisku!

No i jechał po szerokiej rosyjskiej równinie niejaki Erast Pietrowicz Kuzniecow, ni pies, ni wydra, spoglądał w biel za oknem i coraz bardziej się chmurzył i gryzł – słowem, zachowywał się prawdziwie po rosyjsku, bynajmniej nie po amerykańsku.

Amerykanin zawsze, a już szczególnie we własne urodziny, stara się znaleźć sobie jakiś powód do optymizmu.

Może lektura rozproszy przykre myśli?

Fandorin otworzył zabraną na drogę książkę (Sonatę Kreutzerowską), ale szybko ją odłożył. Kierunek, jaki przybrał w ostatnich latach geniusz hrabiego Tołstoja, coraz częściej budził w Eraście Pietrowiczu rozdrażnienie.

Na półce stało kilka tomików, przygotowanych przez kolej żelazną, by P.T. pasażerowie pierwszej klasy mieli czym wypełnić czas podróży. Wszystkie książki były bogobojne i budujące, jako że tą trasą jeździli zazwyczaj pielgrzymujący do świętych miejsc Syberii. Uwagę przygnębionego pasażera zwróciła książeczka Imiona i imieniny z wykazem dni świętych patronów, krótkimi szkicami z ich życia i ciekawymi komentarzami na temat imion chrześcijańskich. Bardzo odpowiednia lektura na dzień urodzin.

Choć może to dziwne, Fandorinowi jakoś nigdy wcześniej nie przyszło do głowy, by się zainteresować, na cześć jakiego świętego otrzymał tak rzadkie imię. Zaczął czytać – i bardzo się zdziwił.

Święty Erast żył w pierwszym stuleciu i należał do grupy siedemdziesięciu apostołów, poza pierwszymi dwunastoma powołanych przez Jezusa do głoszenia Jego słowa. Nie był Judejczykiem, lecz Grekiem (co we wczesnym okresie chrześcijaństwa było dość egzotyczne), pochodził ze znamienitego rodu i zajmował wysokie stanowisko w Koryncie. Wszelako, idąc za głosem serca, rzucił wszystko, wędrował z miasta do miasta za świętym Pawłem, potem zaś został biskupem w Palestynie czy też w Macedonii. Nie zachowały się prawie żadne informacje o życiu owego legendarnego męża starożytności. Wedle jednej wersji (palestyńskiej) Erast dożył głębokiej starości i spoczął w Panu. Wedle drugiej (macedońskiej) zginął śmiercią męczeńską w czasie prześladowań chrześcijan przez Nerona.

Początkowo zakończenie palestyńskie spodobało się Fandorinowi bardziej. Chociaż… Odłożył książkę, pomyślał chwilę i wzruszył ramionami: chyba oba warianty są niezłe.

O swoim imieniu przeczytał, co następuje: po grecku erastos znaczy „ukochany”; Erastowie dzielą się na zimowych i letnich – w zależności od miesiąca urodzin. Zimowy odznacza się charakterem niespokojnym i niezależnym, liczy tylko na siebie i kroczy kamienistymi ścieżkami. Letni jest pogodnego usposobienia, niczego nie bierze sobie zbytnio do serca, żyje bezmyślnie i radośnie.

Pomyślawszy z zazdrością o letnim imienniku, Fandorin jeszcze przez jakiś czas zastanawiał się nad swym imieniem.

Chyba mało prawdopodobne, by ojciec nazwał go na cześć Erasta z Koryntu. Nieboszczyk ojciec nie był pobożny i niezbyt szanował cerkiewne tradycje. Nadał mu to imię raczej z rozgoryczenia – nie wybaczył synowi, że ten stał się przyczyną śmierci matki, zmarłej na gorączkę poporodową. Nieszczęsna miała na imię Liza i niepocieszony wdowiec nazwał syna Erast, czyli ten, który ją zgubił [47]. Imię jak przekleństwo. Minie dwadzieścia łat i okrutny cień opowieści Karamzina padnie na Fandorina juniora po raz drugi. Jego żona też będzie mieć na imię Liza, i ona zginie przez niego, Erasta…

Pociąg minął równinę, jechał teraz przez świerkowy las, za oknem już się zmierzchało, a jubilat wciąż nie mógł się nastroić na amerykański optymizm.

Wobec tego zaczął zwalczać chandrę wysiłkiem woli. Zabronił sobie roztrząsać niepewną przyszłość ojczyzny, własne bolesne straty i skierował myśl naprzód i w górę, w świetlane wyżyny Postępu. Wedle głębokiego przekonania Fandorina biedną Rosję mogło uratować tylko jedno: szybkie wstąpienie na drogę Powszechnego Rozwoju i Nauki, na nic więcej nie można było liczyć.

Zajął się układaniem szczegółowego planu czekającej go ekspedycji i nastrój od razu mu się poprawił.

CKS – champion

Cel podróży wiązał się bezpośrednio ze wspomnianą już statystyką, królową nauk społecznych. Tą fascynującą dziedziną wiedzy Fandorin zainteresował się całkiem niedawno.

Będąc w interesach w Nowym Jorku, z czystej ciekawości zajrzał na kongres Międzynarodowego Towarzystwa Statystycznego, przebiegający pod hasłem „Statistics – the Champion of Progress”. I trzebaż trafu, że właśnie tego dnia występował tam z referatem gość z Sankt Petersburga, niejaki radca tajny Trojnicki. Jego ekscelencja opowiedział zebranym o przygotowaniach do pierwszego w dziejach Rosji spisu powszechnego. Temat był niezwykle interesujący, rozmach przedsięwzięcia i związane z nim trudności wprost oszałamiające. Erast Pietrowicz wysłuchał referatu do końca, zadawał pytania w czasie dyskusji, następnie zaś uznał, że powinien się rodakowi przedstawić.

Człowiek ów wywarł na nim wielkie wrażenie. Zupełnie nie przypominał typowych rosyjskich urzędników wysokiej rangi: ani bujnego zarostu na obliczu, ani wyniosłego sposobu bycia, ani pustego wielosłowia. Energiczny, nowoczesny, lakoniczny. Nawet na karcie wizytowej żadnych zbędnych ozdobników. Ranga generalska pominięta jako rzecz drugorzędna, wymieniona jedynie funkcja – dyrektor CKS (Centralnego Komitetu Statystycznego). Fandorin pomyślał wtedy: skoro i u nas zaczęto stosować skróty, to znaczy, że Rosja istotnie zmierza do dwudziestego wieku, kiedy o wszystkim będą decydować szybkość i ekonomiczność.

Z referatu i rozmowy z radcą tajnym Erast Pietrowicz zaczerpnął całe mnóstwo interesujących wiadomości.

Spis wszystkich poddanych wielkiego imperium (wedle bardzo przybliżonych szacunków około stu milionów dusz) zostanie przeprowadzony w ciągu jednego dnia, 28 stycznia 1897 roku. Aby owo gigantyczne przedsięwzięcie przebiegło pomyślnie, rachmistrze spisowi obejdą wcześniej każde gospodarstwo i każdy dom, sporządzając arkusze spisowe i wyjaśniając ludziom sens i cel całej operacji. W pracy tej, która potrwa kilka tygodni, weźmie udział 135 tysięcy statystyków i ich pomocników wolontariuszy, rekrutujących się spośród inteligencji, piśmiennych chłopów, żołnierzy rezerwistów i duchowieństwa.

Następnie w ciągu doby listy spisowe zostaną wypełnione i przesłane do CKS. Ów champion postępu zastosuje do przetworzenia danych najnowszą technikę obliczeniową. Amerykańskie tabelatory Holleritha [48] posortują i pogrupują informacje o stu milionach ludzi według zawartych w wywiadach kategorii: wyznania, płci, wieku, sytuacji rodzinnej, zawodu i tak dalej, i tak dalej.

Łatwo było uwierzyć w ten triumf postępu, znajdując się w Nowym Jorku, na piętnastym piętrze drapacza chmur Bowling Green, gdzie obradowało uczone forum, ale wystarczyło, że Erast Pietrowicz na chwilę przymknął oczy, wskrzesił w pamięci ogromne przestrzenie ojczyzny i ponure twarze jej mieszkańców, by w jego sercu natychmiast zagościły poważne wątpliwości. A może to tylko fantazjowanie?

Napisał do starego znajomego z Petersburga, ze względu na rodzaj pracy poinformowanego o wszystkich rządowych inicjatywach, i zapytał go o zdanie. Otrzymał dość sceptyczną odpowiedź: tak, wyasygnowano środki, i to niemałe; prace się rozpoczęły i idą pełną parą; perspektywy są jednak wątpliwe. Nie bardzo wiadomo, jak spisać na przykład mieszkańców kaukaskich aułów czy koczowników w Azji Środkowej, albo, co jeszcze trudniejsze, zawołżańskich i stierżenieckich raskolników, dla których każda inicjatywa władz to koniec świata i przyjście Antychrysta.

Przeczytawszy o raskolnikach, Fandorin ostatecznie zdecydował, że powinien jechać, i to koniecznie, na rosyjską Północ. Zapragnął zobaczyć na własne oczy, jak wiek dwudziesty zderza się z siedemnastym, jak przedpiotrowa Ruś zostaje wbita na hollerithowską kartę perforowaną.

Cywilizacji amerykańskiej świat zawdzięcza jeszcze jeden wspaniały wynalazek: turystykę krajoznawczą. Zaopatrzeni w voucher od Cooka, rozmówki, gumową wannę i tabletki odkażające, ciekawscy jankesi nieustraszenie szturmują odnogi Andów, przedgórza Kilimandżaro czy pustynie Australii. Turysta E.P. Kuzniecow wyruszył trasą nie mniej egzotyczną, ale znacznie bardziej komfortową: koleją żelazną z Petersburga przez Jarosław do Wołogdy, stamtąd gładkim pocztowym traktem w saniach, pod ciepłą niedźwiedzią skórą, do powiatowego Stierżeńca, no, a dokąd dalej – to już powie przewodniczący tamtejszej komisji statystycznej, do którego podróżnik miał list polecający.

Stierżeniecki Don Kichot

Rekomendacja wszelako (bardzo solidna, od tego samego znajomego z kręgu osób dobrze poinformowanych) okazała się niepotrzebna. Główny statystyk powiatu był tak uradowany wizytą przybysza ze stolicy, że na list nawet nie spojrzał.

Alojzy Stiepanowicz Kochanowski sam zaledwie rok temu przyjechał z Petersburga do tej północnej głuszy – dobrowolnie, idąc za głosem serca. Był jeszcze bardzo młody, bez końca cytował Niekrasowa i wierzył całą duszą, że ziemstwu sądzone jest przeobrazić Rosję.

Stierżeniec był bardzo małym miastem, nawet nie tyle miastem, ile średniej wielkości wsią. Ani jednego murowanego budynku, nawet cerkiew drewniana.

Siedząc jednak w domu Kochanowskiego i słuchając, z jakim przejęciem ten przedstawia rewolucyjne znaczenie spisu powszechnego, Erast Pietrowicz ostatecznie utwierdził się w przekonaniu, że w swoim Massachusetts bardzo odstał od życia i że najwyższy czas zmienić wyobrażenia o ojczystym kraju.

– Spis powszechny to pierwszy krok do ucywilizowania nie tylko poszczególnych warstw społeczeństwa, ale ludowych mas w ogóle! – mówił z zapałem statystyk, gestykulując łyżeczką od herbaty. – Zaiste, Rosja to kraj ogromnych, nieograniczonych możliwości. Ileż tu można zdziałać, jeśli człowiek nie boi się roboty! W jakim innym państwie komuś w moim wieku powierzono by tak ogromne zadanie? Nasz powiat jest większy niż Belgia. Pięćset wiorst od krańca do krańca. Ale, jak to się mówi, choć oko tego nie ogarnia, ręce robią swoje. Spiszemy, wszystkich spiszemy! I chłopów, i pogan, i mnichów w pustelniach! Wszystkich co do jednego, może pan być spokojny. Oczywiście, przestrzenie są gigantyczne plus piekielne bezdroża, ale to też nie przeszkodzi, jeśli zabierzemy się do rzeczy mądrze. Wszystkie wsie leżą nad brzegami rzek, bardzo praktycznie. Latem łatwo dopłynąć łodzią, a zimą to w ogóle coś wspaniałego – na saneczkach, jak po stole!

Przyjemnie było patrzeć na tego entuzjastę i jego młodziutką żonę, zasłuchaną w słowa męża. Fandorin wręcz zachwycił się Alojzym Kochanowskim, który swą chudością, wzrostem, a zwłaszcza spiczastą bródką do złudzenia przypominał don Alonsa Quijano, tyle że w pince-nez.

A staroobrzędowcy? – zapytał ostrożnie. – Nie będzie z nimi t-trudności?

– Z nimi będą. – Stierżeniecki hidalgo nieco posmutniał. – To poważny problem. Jutro zamierzam wyruszyć Wygiem – to taka rzeka, wpadająca do Morza Białego w pobliżu Ust-Wyżska. Ale udam się nie w dół, tylko w górę rzeki. Tam mieszkają wszyscy nasi raskolnicy… Byłem u nich już w grudniu, ale niezbyt mi się powiodło, trzeba jechać jeszcze raz. – Z irytacją pociągnął się za bródkę, najwyraźniej jednak nie potrafił długo się martwić – znów się ożywił. – Ach, jacy tam są ludzie! Złote serca! „W niewoli zbawione serce swobodne – to złote, złote serce ludu” [49]. Prawdziwi herosi z bylin, jak Osłabia, Pierieswiet czy Mikuła Sielaninowicz. – Tu Kochanowski uśmiechnął się zmieszany. – Choć co prawda, ja jestem dla nich smokiem Tuharynem [50]. Nie udało mi się zwerbować ani jednego rachmistrza. Ale tym razem wszystko przewidziałem, sam pan zobaczy. Wszak mówił pan, że chce mi towarzyszyć?

Jeśli pan p-pozwoli. – Fandorin skłonił się. – Ja i mój sługa. Nie sprawi panu kłopotu, wręcz przeciwnie.

Tak, tak, oczywiście, będę bardzo rad. Wziąłbym i Sonieczkę, ona o tym marzy – statystyk czule popatrzył na żonę. – Ale nie mogę. Raskolnikom by się to nie spodobało.

Krótko ostrzyżona okularnica Sonieczka, paląca papierosa za papierosem, z pewnością nie spodobałaby się starowiercom – było to oczywiste bez żadnych wyjaśnień.

– Na jakiej podstawie przypuszcza pan, że powtórny wyjazd będzie bardziej pomyślny? – zapytał Fandorin.

– Mam dwie podstawy, i obie stuprocentowe – oznajmił z dumą Alojzy Stiepanowicz. – Po pierwsze, otrzymałem z guberni teczki do rozdania rachmistrzom. Taniutkie, ceratowe, ale dla wieśniaka teczka – to ho, ho! Bardzo liczę na ten bodziec. No, a po drugie, będzie mi towarzyszyć człowiek, który świetnie potrafi rozmawiać z chłopami. To Lew Sokratowicz Kryżow, były zesłaniec. Czasowo mianowany pomocnikiem przewodniczącego komisji statystycznej. Niezwykła, cudowna postać!

Na rzece

To, że pan Kryżow jest postacią niezwykłą, było widać od razu – ogorzała, męska twarz, spokojne oczy, nonszalancja, z jaką kierował dwojgiem sań: i przednimi, w których sam jechał, i tylnymi, gdzie ulokował się Kochanowski z teczkami, kałamarzami, arkuszami spisowymi i całą resztą sprzętu kancelaryjnego. Ze swym narowistym cisawym konikiem powiatowy statystyk kompletnie sobie nie radził i na drugiej wiorście Kryżow odebrał mu wodze i przywiązał je do tyłu swoich sań. O dziwo, cisawy natychmiast się uspokoił i chętnie biegł z tyłu, już nie szarpiąc lejców. Zwierzęta doskonale czują, z kim mogą zadzierać, a z kim nie. Z Lwem Sokratowiczem wyraźnie nie należało tego robić.

„Cudowny” jednak towarzysz przewodniczącego wcale się Fandorinowi nie wydał. Ponieważ sanie Kochanowskiego były przeładowane, „turysta” i jego sługa jechali w pierwszych saniach, tak więc Erast Pietrowicz mógł się przyjrzeć temu człowiekowi z bliska.

Kryżow miał chyba około pięćdziesięciu lat. Z wyglądu prosty wieśniak: w baranim kożuszku, w walonkach, przepasany rzemieniem, siwa broda po chłopsku zaniedbana, dłonie zgrubiałe, z połamanymi paznokciami. Ale nie udawał prostaka, mówił poprawnie, nie siląc się na siermiężność. I do nabożnego ludu odnosił się najwyraźniej bez inteligenckiej czułostkowości. Na pytanie, jak zamierza namawiać raskolników, by nie sprzeciwiali się spisowi, towarzysz przewodniczącego splunął pogardliwie brązową od machorki śliną.

– „Namawiać”. Namawiać tych ludzi to jeszcze pogarszać sprawę. Po prostu ich postraszę: jeśli będziecie się opierać – kozacy policzą was przymusowo. Kozaków jak żyją nie widzieli, zresztą w naszej guberni ich nie ma, ale to brzmi tym groźniej. Chłop to dureń. Takiego dzikusa trzeba siłą wlec do światła i jeszcze kijem poganiać. – Śmignął batem krzepkiego kosmatego konika, któremu ciężar sań z trzema pasażerami nie sprawiał kłopotu, zaciągnął się skrętem, znowu splunął.

W ogóle jednak Lew Sokratowicz był raczej milkliwy, nie starał się być miły. Na Fandorina i Masę spojrzał tylko raz, na samym początku, bardzo uważnie, a potem nie odwracał się do nich. Tak że co do tej „cudowności” to Alojzy Stiepanowicz zdecydowanie przesadził.

* * *

Dzień był pochmurny, wilgotny, niezwykle ciepły. Sanie sunęły po twardym, zleżałym śniegu gładziej niż po szosie. Wyruszając na północ, Erast Pietrowicz szykował się na mrozy, a trafili na odwilż. Termometr podróżny wskazywał plus cztery, z gałęzi kapało, spod śniegu tu i ówdzie przeglądał piękny zielonkawy lód.

Japończyk, ubrany w dwie pary wełnianej bielizny, watowane spodnie, walonki, wilczą szubę i lisią uszankę, był cały zgrzany. Wreszcie, nie mogąc wytrzymać, zdjął czapkę i wystawił na lekki wietrzyk mokry od potu jeżyk włosów.

Tu Kryżow, który chociaż nie oglądał się do tyłu, jak się okazało, wszystko widział, odwrócił się, wyrwał Masie czapkę, naciągnął mu na głowę i burknął:

– Niech pan powie swemu Kałmukowi, że sobie przeziębi ten głupi łeb. Na rzece to jedna chwila.

– Panie, ten człowiek mi się nie podoba – poskarżył się kamerdyner po japońsku, ale pozostał w czapce. – Jest mi strasznie gorąco i żałuję, że nie zabrałem swojego wachlarza.

Pocieszył się, wyciągając z kieszeni landrynkę i układając smutny siedemnastosylabowy trójwiersz:

Umierać z gorąca

Wśród lodu i śniegu -

Piekielna męka.

Koryto rzeki wiło się niczym biały wąż między lesistymi brzegami. Pokryte topniejącym lodem gałęzie wyglądały jak szklane, a kiedy zza chmur na chwilę wyjrzało słońce, wszystko wokół zamigotało tęczowymi iskrami, jakby zakołysał się olbrzymi kryształowy żyrandol.

Wrażliwy na piękno Japończyk natychmiast dał wyraz swym doznaniom w pięciowierszu, złożonym z trzydziestu dwu sylab:

Zstąpiłem do piekła,

By ujrzeć piękno,

Jakiego nie ma w raju.

Powiedz, czy jest na świecie

Cudowniejsze satori?

Lew Sokratowicz zaś orgię tęczowych rozbłysków skomentował krótko:

– Cholerna iluminacja. Aż oczy bolą.

* * *

Do pierwszej osady starowierców, dużej wsi Dienisjewo, było Wygiem pięćdziesiąt wiorst. Wyjechali ze Stierżeńca jeszcze po ciemku, a około południa mieli już za sobą dwie trzecie drogi.

Nie pytając o zgodę Kochanowskiego, Kryżow nagle oznajmił:

– Popas.

I skierował konia do brzegu.

Szybko, bez jednego zbędnego ruchu, narąbał gałęzi i rozpalił małe ognisko. Pili herbatę z rumem ze wspólnego kociołka, a jedli każdy swoje zapasy: statystyk niezbyt apetyczne kanapki z serem, jego pomocnik jakieś bure strzępy – wędzone mięso łosia, Fandorin i Masa ryżowe placuszki z surową rybą.

Po posiłku zapalili: Kryżow ostro woniejącą machorkę, Kochanowski papierosa, Fandorin cygaro, Masa kościaną japońską fajeczkę.

Dopiero teraz po raz pierwszy nawiązało się coś w rodzaju ogólnej rozmowy.

– Po co pan jedzie? – zapytał Erasta Pietrowicza były zesłaniec. – Ciekawią pana nasi Mohikanie? Czy w interesach?

– Ciekawią.

O dziwo, owa krótka i niezbyt uprzejma odpowiedź chyba przypadła do gustu obcesowemu Lwu Sokratowiczowi. Może dlatego, że była szczera?

Drugie pytanie było zaskakujące:

– Jakiego jest pan wyznania?

Erast Pietrowicz wzruszył ramionami.

– Żadnego. Każdego.

– Panteista? – uśmiechnął się Kryżow. – Mnie tam właściwie wszystko jedno. Ja w Bozię nie wierzę. A dlaczego pytam? Chcę panu dać pewną radę. Skoro może pan być różnego wyznania, to niech pan na razie pobędzie staroobrzędowcem. Może nie przesadnie pobożnym, u miastowych to się często zdarza, ale niech pan wszystkim mówi, że pochodzi z rodziny starowierców. Bo inaczej ten wojaż nic panu nie da. Z „palaczem-szczyptą” nikt nie będzie chciał nawet gadać. Więc niech pan schowa swoje cygarka, a jak wjedziemy do wsi, niech się pan przeżegna dwoma palcami, a nie „szczyptą”. Umie pan? Nie, nie tak! Nie wystarczy złożyć palec środkowy i wskazujący, trzeba jeszcze z trzech pozostałych zrobić „trójcę”. O tak – pokazał.

Rada była niegłupia. Wypuściwszy ostatnią smugę aromatycznego dymu, Fandorin kazał Masie schować cygara na samo dno walizki.

– A dlaczego miejscowi rozmawiają z panem? – zapytał. – Pan przecież nie udaje raskolnika?

– Ja to co innego. Ja jestem zesłaniec, a więc w ich oczach człowiek skrzywdzony przez cara. Dlatego mi ufają i nawet na moją machorkę nie mówią złego słowa.

– A mnie staroobrzędowość zachwyca! – wykrzyknął Alojzy Stiepanowicz, który najwyraźniej musiał co chwila czymś się zachwycać. – To najprawdziwsze, rdzennie rosyjskie chrześcijaństwo. I nie chodzi tu o obrzędowość, ale o ducha. Prawosławie to coś w rodzaju departamentu przy rządzie, służy nie tyle Bogu, ile cesarzowi. Cóż to za wiara Chrystusowa, jeśli ją popierają władcy? A raskoł trzyma się z dala od państwa. Prawdziwa wiara powinna być właśnie taka – naga, prześladowana, bezkapłańska! Wiara, która żyje nie w przepysznych świątyniach, nie w biskupich pałacach, ale w duszach. Tutejsi mieszkańcy to wyłącznie bezpopowcy, sami odprawiają nabożeństwa w domowych kaplicach. Wolny wybór i obrona własnych przekonań – oto czym jest staroobrzędowość!

Jego pomocnik tylko się skrzywił.

– Ciemnota, zabobony i tępy chłopski upór. Prędzej zdechną, niż wpuszczą coś nowego do swego ubogiego życia. Wspomni pan moje słowa, jeszcze tym spisem doigramy się stosów.

– Jakich s-stosów? – zapytał Erast Pietrowicz.

– Kiedy raskolnicy zaczną dokonywać samospaleń. Jak w czasach protopopa Awwakuma. W tutejszych lasach i pustelniach z modlitwą i śpiewem na ustach spaliły się żywcem tysiące ludzi. I w osiemnastym wieku, i za Mikołaja Pałkina [51], kiedy ten zaczął prześladować raskolników. Starzy ludzie to pamiętają. Dużo jeżdżę po wsiach i słyszę, co mówią. Dla raskolnika listy spisowe to pisma Antychrysta. Wiecie panowie, co gadają? Zły przed końcem świata liczy chrześcijańskie dusze, żeby żadna nie ocalała. Po wsiach chodzą nawiedzeni, bałamucą ludzi. Jedni nawołują do samospalenia, inni do zakopania się żywcem w ziemi, a najłagodniejsi – żeby się zapościć, to znaczy zamorzyć głodem.

– No, do tego nie dojdzie. – Kochanowski machnął ręką. – Pogadają i uspokoją się. Boję się tylko, żeby nie udaremnili spisu.

– Jasne, uspokoją się – przyznał z widocznym żalem Kryżow. – Bez iskry nawet suchy chrust się nie zajmie. Ech, gdybyśmy w czasie naszego idiotycznego „chodzenia w lud” [52] dostali od władz taki prezent! Tobyśmy dopiero potrząsnęli chłopstwem! A tak to tylko zmarnowali się niepotrzebnie tacy ludzie! Sam Siergiej Giennadjewicz [53] wart był wszystkich dzisiejszych socjaldemokratów…

– Kto, kto? – zapytał Alojzy Stiepanowicz, Fandorin zaś popatrzył na byłego zesłańca z nowym zainteresowaniem.

Pytanie pozostało jednak bez odpowiedzi – Kryżow nie robił sobie ceregieli ze swoim zwierzchnikiem.

Zmieniając temat, Lew Sokratowicz zapytał, czy pan Kuzniecow nie był przypadkiem w Moskwie, kiedy na Polu Chodyńskim zabito takie mnóstwo ludzi [54].

Fandorin odpowiadał niechętnie – miał bardzo bolesne wspomnienia związane z Chodynką, ale Lew Sokratowicz wciąż wypytywał i w kółko powtarzał: „Dobrze! Ach, jak to dobrze!”.

– Za p-pozwoleniem, co w tym takiego dobrego? – rozzłościł się wreszcie Erast Pietrowicz. – Półtora tysiąca zabitych, kilka tysięcy okaleczonych!

– To jeszcze jedna dziura w okręcie tych durniów. Szybciej zatonie – warknął Kryżow i jego krwiożercze słowa tak rozstroiły głównego powiatowego statystyka, że ten zamrugał jasnymi, krótkowzrocznymi oczyma i ni stąd, ni zowąd zaczął coś bełkotać o pogodzie:

– Jakiż tu cudowny klimat! Jesteśmy tysiąc wiorst na północ od Moskwy, a temperatura wyższa o dziesięć stopni! Niezwykle ciepło! I utrzymuje się już cały tydzień! Opowiadali mi starzy mieszkańcy, że takiego stycznia nie było od tysiąc osiemset…

– No, jedziemy – przerwał mu Kryżow, wstając. – Bardzo nie w porę ta piekielna odwilż. Na rzece, tam, gdzie biją źródła, lód podtajał. Ja tam patrzę, którędy jadę, ale jak ktoś pijany albo się nie zna, może wpaść pod lód jak nic.

No i wykrakał, powiedział to w złą godzinę.

Katastrofija

Rzeka zwęziła się, opływając sterczącą skałę, potem znów rozsunęła brzegi. Kosmaty konik z rozpędu wypadł zza zakrętu i zachrapawszy rzucił się w bok – Erast Pietrowicz ledwie zdążył uchwycić się brzegu sań, Masa zaś pokoziołkował w śnieg.

Obraz, jaki ukazał się oczom podróżnych, był groźny i w pierwszej chwili niezbyt zrozumiały, wręcz absurdalny.

Pod samym urwiskiem w lodzie ziała szczelina, w której kołysała się ciemna woda. Z wody ciągnął się brezentowy lejc, w który wczepiony był z całej siły chudy, wysoki człowiek w czerni. Z tyłu stał jeszcze jeden, tak samo odziany, ale niziutki i bardzo tęgi – ciągnął wysokiego za pas. Erastowi Pietrowiczowi ta scena przypomniała ludową bajkę o rzepce, brakowało tylko kotka i myszki, ale doświadczony Lew Sokratowicz od razu zrozumiał, co się dzieje:

– Tfu! Bałwany długopołe! Wpakowali pod lód i konia, i sanie.

Gruby obejrzał się, zobaczył ludzi i zawołał żałośnie, z naciskiem na literę „o” [55]:

– Ludzie! Ratunku! Pomóżcie, ciągnijcie! Katastrofija! Koń utonął! Sanie! Dobytek! Lisia szuba!

Był to duchowny, przy czym dość wysokiego stanu, sądząc po bogatym pozłacanym krzyżu, po pyzatym obliczu i riasie z dobrego sukna. Drugi też się obejrzał i rozdziawił usta. Ten był całkiem młody, z rzadką pszeniczną bródką, w ogromnych zdeptanych walonkach.

– Diakon, durniu jeden, nie puszczaj! – wrzasnął gruby i walnął go pięścią w plecy. – Ciągnijże, ciągnij! Pomóżcie, prawosławni!

Fandorin chciał wysiąść z sań, ale Lew Sokratowicz powstrzymał go gestem.

– Dawno wpadliście? – zapytał spokojnie.

– Będzie z pół godziny – odrzekł dziarsko diakon, z ciekawością przyglądając się nieznajomym.

Z drugich sań wyskoczył z lamentem Kochanowski.

Ojciec Wikientij! Mój Boże, co się stało? Ach, ach! To nasz duszpasterz, ojciec Wikientij! Lwie Sokratowiczu, Eraście Pietrowiczu, pomocy!

To nie ma sensu – uciął Kryżow. – Koń utonął, a sań nie wyciągniemy. Puść wodze, diakonie.

Młody duchowny usłuchał skwapliwie i lejc zsunął się w wodę.

Pop tylko jęknął.

– Tam jest mój kufer! W kufrze szaty, bielizna z koziego puchu, koszule! I szuba, szuba! Zrobiło mi się gorąco i zdjąłem! Wszystko przez ciebie, Warnawa! – Zamachnął się na diakona. – Jak powoziłeś, ofermo? Nurkuj teraz i wyciągaj!

Warnawa siąknął nosem i cofnął się. Nie miał ochoty wchodzić do lodowatej wody.

– Nie wyciągnie – powiedział Lew Sokratowicz. – Tu jest głębia i z dna bije źródło. Dlatego lód podtajał. Jak się chce jechać po rzece, to trzeba się znać na lodzie… No dobrze, panowie, szkoda czasu. Musimy za widna dojechać do Dienisjewa.

Szarpnął lejce, odprowadzając konia dalej od niebezpiecznego miejsca.

– Zaraz! – wrzasnął ojciec Wikientij. – A my? Co z nami? Bez środka transportu, bez ciepłej odzieży!

Kryżow jednak był nieugięty:

– Nic wam nie będzie. Do wsi dwanaście wiorst, mrozu nie ma. Jakoś się dotelepiecie. Rozgrzejecie się.

– Grzeszysz, człowieku! – zdenerwował się jeszcze bardziej duszpasterz. – Co za brak szacunku dla osób stanu duchownego! Zakażę wam przystępowania do komunii!

– Nno, wio! – zawołał Lew Sokratowicz na opierającego się konika. – Co mi tam wasza komunia. Jestem ateistą. Pan Kochanowski też nie dewot. Kuzniecow jest raskolnikiem. A jego Azjata pewnikiem w ogóle modli się do barana albo wielbłąda.

Z pomocą duchownemu przyszedł humanitarny Alojzy Stiepanowicz.

– Co ma tu do rzeczy religia? Nie można zostawić ludzi w nieszczęściu! Możemy się ścieśnić.

– Pan może sobie rządzić w komisji statystycznej – nie poddawał się Kryżow. – A na rzece to już, za pozwoleniem, ja. Nie możemy przeciążać koni, naderwą się. A musimy jeszcze dotrzeć do wsi w górze rzeki.

Kochanowski jednak też nie ustępował. Wywiązała się dyskusja, przerywana to żałosnymi, to oburzonymi okrzykami popa. Diakon milczał. Siąkał nosem i kręcił głową, z ciekawością obserwując dyskutantów. W odróżnieniu od ojca Wikientija, perspektywa dwunastowiorstowej przechadzki najwyraźniej go nie przerażała.

– No dobrze! Proponuję rozwiązać problem demokratycznie! – powiedział Alojzy Stiepanowicz. – Jako człowiek postępowy powinien się pan zgodzić. Przegłosujmy, czy brać ich ze sobą, czy nie brać.

– Jestem za! – krzyknął natychmiast pop.

– Cerkiew występuje przeciw powszechnemu prawu wyborczemu – przypomniał mu Kryżow. – Tak że święci ojcowie nie biorą udziału w głosowaniu. Ja jestem przeciw.

– Ja tez – poparł go stanowczo Masa. – Koń to żywe stwozenie, skoda go. Ten crowiek jest za trusty – wskazał na ojca Wikientija.

– Nie tłusty, tylko tęgi – obraził się pop i dodał z goryczą: – Ech, panowie demokraci, takiemu skośnookiemu poganinowi przyznajecie prawo wyborcze, a rdzennym Ruskim nie? I jak tu wam powierzyć matkę Ruś? – Wyciągnął ręce do Fandorina. – Tylko w panu moja nadzieja! Chociaż jest pan starej wiary, ale wszak wierzymy w jednego Chrystusa!

– Rz-rzeczywiście, panowie, jedźmy. I tak straciliśmy dużo czasu – rzekł polubownie Erast Pietrowicz. – Żeby nie przeciążać koni, będziemy jechać po kolei. Wy, święty ojcze, siadajcie na nasze sanie, a wy, ojcze diakonie, na drugie. Okryjcie się derą, ogrzejcie. Ja pójdę przy saniach, a po dwóch wiorstach się z-zmienimy.

Okazał pan prawdziwe miłosierdzie – rzekł niemal ze łzami pop, co prędzej wlazł pod niedźwiedzią skórę i natychmiast zmienił ton. – No, na co czekamy? Jazda!

* * *

Nie minęło nawet dziesięć minut, kiedy Fandorin gorzko pożałował swego humanitaryzmu. Dopóki ojciec Wikientij uskarżał się, jak trudno być duszpasterzem w okręgu, gdzie prawie nie ma prawosławnych, tylko sami raskolnicy, można było jeszcze wytrzymać, było to nawet ciekawe. Potem jednak przedstawiciel Cerkwi panującej rozgrzał się i wpadł na wspaniały pomysł: skoro słuchacz i tak nie ma gdzie umknąć, może by pobawić się w misjonarza i spróbować ocalić heretycką duszę?

Na obojętnego Kryżowa nie marnował amunicji, zabrał się do Erasta Pietrowicza, uznawszy go najwyraźniej za najsłabsze ogniwo w łańcuchu innowierców i ateistów.

– Jak pańskie imię i otczestwo? Z których pan jesteś raskolników? – zapytał przymilnie. – Rysy ma pan nietutejsze.

– Erast Pietrowicz. Jestem z Moskwy – odrzekł Fandorin i przypomniawszy sobie, że raskolnicy zamieszkują w Moskwie w określonym miejscu, dodał: – Ze Słobody Rogoskiej.

– A-a, z Moskwy. No właśnie słyszę – wymowa gruba, ciągle „a” i „a”, jakby pies szczekał. Rogoscy staroobrzędowcy to nie to, co tutejsi, wy uznajecie kapłaństwo, macie swojego biskupa. Szacunek dla zwierzchności to dobra rzecz, to już pół wiary. Po pańskiej twarzy i manierach, szanowny Eraście Pietrowiczu, widać, żeś pan człowiek oczytany i oświecony. Jakże więc może pan odrzucać czynienie znaku krzyża trzema palcami? Zali nie jest powiedziane czarno na białym: „Winien przeto złączyć prawicy swojej pierwsze trzy palce na obraz Trójcy Świętej”? I pozwoli pan, że zapytam o patriarchę Nikona, który dla pańskich współwyznawców jest gorszy od diabła. Czyż nie dokonał ów mąż dzieła wielkiego, dzieła wagi państwowej, gdy na powrót zjednoczył Cerkwie bizantyjskich korzeni i przywiódł je pod skrzydła Cerkwi moskiewskiej? Czyż my, Słowianie, nie winniśmy dziękować…

Masa, zepchnięty w sam narożnik sań przez spasionego ojca Wikientija, nie wytrzymał i powiedział po japońsku:

– Usiądź na moim miejscu, panie. Rozprostuję nogi. – Wylazł zwinnie i zrejterowal do tyłu, do drugich sań.

Pop skomentował to następująco:

– Nie zniosło bisurmańskie ucho bogobojnej mowy. Nad tym też nie zaszkodziłoby panu się zastanowić. Jeśli moje słowa nie po sercu poganinowi, znaczy, że i diabłu nie w smak. To zaś, zgodnie z prawami logiki, oznacza, że są w smak Panu Bogu. Zatem niech pan sam osądzi jako mądry człowiek: skoro moje słowa podobają się Bogu, w nich zatem jest prawda… Czyżbym widział w pańskich oczach powątpiewanie?

– Nie, nie. Po prostu muszę zamienić parę słów z p-panem Kochanowskim – wymamrotał Erast Pietrowicz i też został w tyle, przyłączając się do drugich sań.

Jak się okazało, tam także mówiono o wierze.

– Jakież piękno dokoła, jakież piękno! – zachwycał się diakon. – Jakże mogą być tacy ludzie, co nie wierzą w Boga? Widziałem obrazy sławnych artystów. Niezwykle piękne, ani słowa. Ale czymże są ich dzieła, nawet samego pana Ajwazowskiego, wobec tego oto? – wskazał ręką brzegi, rzekę, niebo. – Są jak kałuża wobec oceanu!

– To prawda, ma pan słuszność – przyznał Kochanowski.

– Oczywiście, że tak. – I Warnawa zaintonował dźwięcznym dyszkantem psalm dwudziesty trzeci. – „Pańska jest ziemia i napełnienie jej, okrąg ziemi i wszyscy, którzy mieszkają na nim. Bo On go nad morzami utwierdził i nad rzekami umocnił go!” [56].

Masa pognał z powrotem do pierwszych sań. Z pośpiechu, nieprzyzwyczajony do chodzenia w walonkach, potknął się, ledwie utrzymał na nogach i diakon, przerwawszy śpiew, wybuchnął niepowstrzymanym śmiechem – tak go rozbawił niezdarny cudzoziemiec.

W oddali, nad wysokim brzegiem, ukazały się domy wsi Dienisjewo: ogromne, z maleńkimi rzeźbionymi okienkami. Z kominów snuły się w niebo słupy białego dymu.

Nagle przednie sanie stanęły – woźnica gwałtownie ściągnął lejce.

– Kochanowski, słyszy pan? – krzyknął Lew Sokratowicz, unosząc się na koźle. – Psy wyją. To dziwne.

Wstyd na całą Europę

Istotnie, psy w całej wsi wyły jak opętane. Nie było słychać żadnych innych dźwięków: ani ludzkich głosów, ani zgiełku roboty – tylko posępny, żałosny chór psiego smutku.

– Co się tam u nich stało? – zapytał ze zdumieniem Kryżow, ruszając z miejsca. – Pomarli czy co?

Nie, nie pomarli.

Kiedy sanie podjechały na skraj wsi, z najbliższego domu wyskoczyła staruszka i szybko drobiąc nogami, pobiegła gdzieś ulicą. Na przybyszów nawet się nie obejrzała, co w takiej zabitej deskami wsi było rzeczą niezwykłą. Lew Sokratowicz zawołał za nią:

– Ej, babko!

Ale staruszka się nie zatrzymała. Kochanowski zeskoczył z kozła i popędził za nią.

– Proszę zaczekać! My z powiatu, w sprawie spisu! Gdzie tu można znaleźć starostę?

Na słowo „spis” babka wreszcie się obejrzała i wszyscy zobaczyli, że twarz ma wykrzywioną rozpaczą, a może strachem. Przeżegnała się dwoma palcami, wymamrotała głośno: „Tfu, a niech cię!”, i nie odpowiadając, skryła się za węgłem najbliższego domu.

– Co za licho? – wyszeptał speszony Alojzy Stiepanowicz. Fandorin z zainteresowaniem oglądał osadę.

Wieś starowierców bardzo mało przypominała zwykłe środkoworosyjskie sioła. Po pierwsze, ze względu na rozmiary budynków. Nawet zamożne włościańskie rodziny gdzieś na Riazańszczyźnie czy Orłowszczyźnie nie mają takich domów: wysokich – na dwie, dwie i pół kondygnacji, z dziesiątkiem okien na fasadzie, a gdzieniegdzie nawet z rzeźbionymi balkonikami. Po drugie, w ogóle nie było płotów. Tutaj sąsiad nie odgradzał się od sąsiada. Najbardziej zaś zdumiewała schludność i chędogość. Ani wykrzywionych dachów, ani stosów śmieci, ani koślawych obórek. Wszystko solidne, mocne, akuratne. Z powodu długiej odwilży śnieg na ulicy prawie wszędzie stopniał, ale miękkie błoto posypane było żółtym piaskiem i płozy wprawdzie skrzypiały, ale nie grzęzły. Bliżej środka wsi domy były jeszcze zamożniejsze – na kamiennych podmurówkach, z koronkowymi firankami w oknach.

– Dlaczego ta wieś jest taka bogata, panie? – zapytał Masa.

– Bo tu nigdy nie było dziedziców. A poza tym wyznawcy tej wiary nie piją wódki i dużo pracują.

Japończyk rzekł z aprobatą:

– To dobra wiara. Podobna do sekty Nitiren. Taka sama dyscyplina. Patrz, panie. Wszyscy zebrali się na placu. Pewnie to jakieś święto religijne.

Erast Pietrowicz odwrócił się i rzeczywiście zobaczył coś w rodzaju niewielkiego placu, na którym zgromadził się gęsty tłum. Wszyscy tłoczyli się przed domem o czerwonym dachu i starannie zapokostowanych ścianach. Przez cichy szmer męskich głosów przebijały się babskie lamenty i płacz.

– Mundurowi przyjechali – oznajmił Kryżow, stając na koźle i patrząc ponad głowami. – Coś się musiało stać. Ej, bogobojni! – krzyknął na stojących z tyłu. – Odsunąć się! Przejście dla zwierzchności!

Ludzie w tłumie zaczęli się oglądać. Na widok miastowych i popa w czarnej riasie pośpiesznie odskoczyli na boki, jakby w obawie, że się pobrudzą. Zrobiło się przejście, „zwierzchność” wysiadła z sań i ruszyła naprzód.

Na twarzach wieśniaków odmalował się jednakowy wyraz – mieszanina czujności i odrazy. Kiedy ojciec Wikientij, przewalając się majestatycznie z boku na bok, musnął rękawem płowowłosego chłopczyka, matka chwyciła malca i przycisnęła do siebie.

Wreszcie doszli do domu.

W pewnej odległości od wszystkich, jakby po drugiej stronie niewidzialnej bariery, stała grupka mężczyzn: dwaj w mundurach i dwaj inni, ubrani po miejsku.

– To nasz isprawnik – wyjaśnił Erastowi Pietrowiczowi statystyk, wskazując mężczyznę, ocierającego chustką spocone czoło. – A ten w czarnym płaszczu to śledczy Lebiediew. Skoro przyjechał do Dienisjewa, znaczy, że popełniono przestępstwo, i to poważne… Moje uszanowanie, Christoforze Iwanowiczu! Co tu się dzieje?

Śledczy obejrzał się.

– Alojzy Stiepanowicz! W sprawie spisu? Oj, nie w porę pan przyjechał.

– Ale o co chodzi?

Przedstawiciele władz uścisnęli Kochanowskiemu rękę, zbliżyli się do duchownego po błogosławieństwo, Erastowi Pietrowiczowi uprzejmie skinęli głowami, ale to wszystko – najwyraźniej mieli teraz ważniejsze sprawy. Dwaj panowie w cywilu z przejęciem o czymś półgłosem dyskutowali, ledwie spojrzawszy na nowo przybyłych.

Lew Sokratowicz gdzieś zniknął. Dopiero co był obok i nagle jakby się zapadł pod ziemię. Fandorin rozejrzał się, ale w tłumie też nie dostrzegł Kryżowa.

– Wycięli nam raskolnicy niezły numer – złym głosem zaczął opowiadać śledczy Lebiediew. – Cała rodzina żywcem zakopała się w ziemi. Mąż, żona, ośmiomiesięczne niemowlę… Dopiero się narobi szumu! A my się mamy za oświecony kraj. Wstyd na całą Europę!

– Jak to się zakopali? – jęknął Kochanowski. – Z powodu spisu?!

– Oczywista. Wystraszyli się, durnie. Właśnie ich odkopujemy. Jedne zwłoki już wydobyliśmy…

Diakon Warnawa chlipnął i przeżegnał się. U popa zaś wiadomość wywołała dziwną reakcję: cmoknął grubymi czerwonymi wargami, chwacko rozdął nozdrza, cofnął się i zniknął w tłumie, tylko jego wysoka fioletowa kamiławka [57] zakołysała się nad głowami.

Teraz jednak zachowanie duchownego zajmowało Fandorina najmniej. Do dwudziestego wieku pozostawały trzy lata, a tu, na północnym wschodzie kontynentu europejskiego, ktoś pogrzebał się żywcem w strachu przed spisem powszechnym! Pogłoski pogłoskami, wszak Kryżow też o tym uprzedzał, ale nie chciało się wierzyć, że coś takiego może się zdarzyć naprawdę.

– Może jest jakiś inny p-powód? – zapytał śledczego. Ten tylko machnął ręką.

– A gdzież tam inny! Na wierzchu miny leżała kartka. Proszę, niech pan sobie przeczyta. – I wyjął z teczki starannie złożony arkusik.

Fandorin nie zrozumiał, o co chodzi z tą „miną”, ale nie zdążył spytać – śledczego odwołał isprawnik.

Za to nie wiadomo skąd pojawił się Lew Sokratowicz. Twarz miał napiętą, pochmurną, ruchy gwałtowne.

– Wszystko wyjaśniłem – oznajmił, nerwowo zacierając ręce. – Pogadałem ze starcami. Koszmar, średniowiecze. Pierwszą wieść o spisie w Dienisjewie przyjęto względnie spokojnie. Wieś bogata, wszyscy co do jednego piśmienni. A niedawno nagle, ni z tego, ni z owego, jakby pożar wybuchł – zaczęli mówić o końcu świata. Że teraz to już jest pewne – nie później niż za dwa tygodnie przyjdzie Antychryst. Kto sam się nie ocali, ten będzie gorzeć w ognistej gehennie. I zaczęło się. Ci płaczą, ci się modlą, ci żegnają się z krewnymi. Starosta to mądry chłop. Chodził po domach, powtarzał: „Nie śpieszcie się, znajdzie się sposób i na Antychrysta, Pan da nam znak”. Wielu udało mu się namówić, żeby zaczekali. Ale nie wszystkich. Sawwatij Chwałynow, najlepszy cieśla we wsi, zdecydował po swojemu. Sześć dni temu razem z żoną i dzieckiem wleźli do miny. To taka ziemna piwnica, właściwie grób. Tak zakopywali się święci starcy w czasach prześladowań raskolników. Odziewali się w całuny, włazili do nory, zasypywali za sobą wejście i leżeli tam po ciemku, palili świeczki i śpiewali, dopóki im starczyło powietrza. W tych okolicach ludzie zaczęli potajemnie kopać miny jeszcze jesienią, kiedy rozeszły się pierwsze słuchy o spisie. Nasi urzędowi mądrale uważali, że raskolnicy chcą po prostu nastraszyć władze – żeby odstąpiły od swych „antychrystowych zamiarów”. Ładnie nastraszyć…

– Cieśla z rodziną weszli do miny sz-sześć dni temu?! To dlaczego odkopują ich dopiero teraz?

– Starosta próbował, ale mu nie pozwolili. Przeszkadzać w „zbawieniu” to ciężki grzech. Ale i stanąć przed sądem starosta też nie chciał. Wczoraj wziął się na sposób i chyłkiem wysłał do powiatu syna z przedśmiertnym listem, zostawionym przez cieślę. No i władze przyleciały, ale za późno…

Erast Pietrowicz rozłożył żółtawą kartkę, zapisaną starym liternictwem, jak w dawnych księgach. Tekst był taki:

Wasz nowy ukaz i spisy odcinają nas od prawdziwej wiary chrześcijańskiej i przywodzą do odrzucenia ojczyzny, a nasza ojczyzna to Chrystus. Bóg tak powiada w swojej świętej Ewangelii: „Każdy więc, który mnie wyzna przed ludźmi, wyznam go i ja przed Ojcem moim, który jest w niebiosach. Kto by zaś zaparł się mnie przed ludźmi, zaprę się go i ja przed Ojcem moim, który jest w niebiosach” [58]. Zatem odpowiadamy wam krótko i ostatecznie, że zaprzeć się Boga naszego jedynego Jezusa Chrystusa nie chcemy i od wiary Chrystusowej nie odstąpimy, i co Ojcowie Święci na świętych soborach przyjęli, to i my przyjmujemy, a co Ojcowie Święci i Apostołowie przeklęli i odrzucili, to i my przeklinamy i odrzucamy. A waszym nowym prawom podporządkować się nie możemy i wolimy umrzeć za Chrystusa Pana naszego.

Kochanowski, który zaglądał Fandorinowi przez ramię, wykrzyknął z rozpaczą:

– Ależ co ma tu do rzeczy wyparcie się Chrystusa? Wymyślili sobie jakiś „ukaz”! Cóż za potworne nieporozumienie! Przecież sam tu byłem w grudniu, wszystko jak najdokładniej…

– Cz-czy ten cieśla był człowiekiem czytającym? – zapytał Erast Pietrowicz, przerywając rozgorączkowanemu statystykowi. – Cytuje cerkiewnosłowiańską Ewangelię i pismo niemal kaligraficzne.

– Tutaj w każdym domu są stare księgi, ręcznie przepisywane. – Kryżow z zainteresowaniem oglądał kartkę. – Proszę, proszę, „waszym nowym prawom podporządkować się nie możemy”. To rozumiem!

Z głębi podwórza wyszedł zuchowaty policyjny uriadnik [59] w pobrudzonym ziemią płaszczu i zasalutował isprawnikowi.

– Wasza wielmożność! Chybaśmy wszystkich wyciągnęli. Dobrze, że odwilż, ziemia odmarzła, bobyśmy zmitrężyli aż do zmroku. Proszę za mną.

Urzędnicy poszli pierwsi, pozostali za nimi. Erast Pietrowicz usłyszał z tyłu dziwne szuranie. Obejrzał się – i drgnął. Cały tłum wieśniaków sunął na klęczkach, tylko jeden Masa sterczał jak słup między chustami bab i obnażonymi głowami mężczyzn. Kamerdyner rozejrzał się niespokojnie i też padł na czworaki. Japońska etykieta zaleca nie wyróżniać się z tłumu, albowiem „sterczący gwóźdź biją po głowie”.

Najszybciej posuwał się łysy brodaty chłopina, w odróżnieniu od reszty ubrany w łachmany. Na gołych nogach zamiast butów miał dwa kawałki owczej skóry, obwiązane sznurkiem.

– Bee, bee! – zabeczał błazeńsko, wysuwając się naprzód. – Z drogi, palacze tytoniarze! Owieczki Boże na rzeź idą! Bee! Wszyscy się zakopcie, bracia! To dopiero Szatanowi figę pokażecie! To się, pies nieczysty, zasmuci!

Potrząsnął ciężkim metalowym krzyżem, zwisającym z brudnej szyi, zaszczekał jak pies i Fandorin, krzywiąc się, przyśpieszył kroku.

Na podwórzu leżały kupy rozkopanej czarnej ziemi. Posępni chłopi z łopatami w rękach stali w gromadce nieopodal, a przedstawiciele władz i dwaj nieznajomi panowie w cywilu, milcząc, przyglądali się temu, co spoczywało na wielkiej płachcie rogoży.

Z tyłu rozległ się nagle przenikliwy kobiecy głos:

– Umarli szczęśliwie, zbawili swoje dusze! A na nas grzesznych zgu-u-uba-a-a!

Jeden z cywilów, brodacz w bobrowej czapce, obejrzał się i powiedział głośno, akcentując głoskę „o”:

– Szczęśliwie! Podejdź no, głupia babo, popatrz sobie.

Istotnie, nieszczęśni nie wyglądali na zmarłych szczęśliwie.

Twarz mężczyzny była sina – udusił się z braku powietrza, kobieta wciąż zaciskała w zębach pogryziony nadgarstek, a w dodatku zwłoki były już napoczęte przez robactwo – z powodu odwilży…

Fandorin wzdrygnął się i odwrócił. Na jego towarzyszy koszmarny widok też podziałał. Diakon Warnawa zaniósł się głośnym płaczem, Alojzy Stiepanowicz zrobił się bielszy od śniegu, zachwiał się i padłby zemdlony, gdyby Kryżow go nie podtrzymał.

– Przypatrzcie się dobrze! – krzyknął z furią na wieśniaków jegomość w bobrowej czapce. – I wy byście tak leżeli! Oto, do czego prowadzi ciemnota i zabobon!

Zakrztusił się z gniewu, zaczął kaszleć. Zresztą, nikt go nie słuchał. Wieśniacy podnieśli się z kolan, obstąpili ciała i patrzyli w milczeniu.

Tylko nawiedzony zakręcił się jak bąk, zadygotał spazmatycznie, chwycił w zęby grudę ziemi; spomiędzy sinych warg pociekło mu błoto i piana.

– Zabierzcie tego kalekę! – warknął z rozdrażnieniem isprawnik. – Przeszkadza pracować!

Uriadnik chciał odciągnąć epileptyka, ale wysoki siwy starzec z blachą na piersi (zapewne starosta) przytrzymał go za ramię.

– Nie ruszaj go. To Ławrusza, święty człowiek. Chodzi po wsiach, modli się za ludzi. To nic, powrzeszczy i ucichnie.

Fandorin wziął się w garść i podszedł bliżej do ciał. Przykucnął, uniósł twardą, jak wyrzeźbioną z lodu rękę ojca rodziny. Dłoń była jak przystało na cieślę – palce grube, pokryte odciskami. Takimi palcami nie da się pisać kaligraficznie.

– Co to jest? – zapytał Erast Pietrowicz, wskazując sterczący z ziemi drewniany pal, dość gruby, ale ociosany na końcu.

– Nie wiem – odrzekł ponuro stojący obok Kryżow. – Nie wiem, jak skonstruowana jest mina, wiem tylko, że śmierć w niej może być „ciężka” i „lekka”. „Ciężka” – od powolnego uduszenia. A „lekka”, kiedy człowieka zasypie ziemia. Ci chyba mieli „lekką”. – Wzdrygnął się, patrząc na straszne twarze trupów. – To jak wobec tego wygląda „ciężka”?

W dole grzebał uriadnik – już zdążył się tam wgramolić. Od razu było widać, że jest to człowiek zręczny, bystry i nie zwykł tracić na próżno czasu. Podniósł ogarek świecy i naderwaną papierową ikonkę.

– Wasza wielmożność, proszę tu spojrzeć!

Wyciągnął spod wilgotnych grud jakąś kartkę z takim samym pismem jak w liście pożegnalnym.

Isprawnik z grymasem wziął papierek i odczytał z trudem:

–  „Onego czasu znalazłem schronienie w przybytku pewnym, starą wiarą uświęconym…”. Znowu te starowierskie brednie. No, Odincow, dość tego babrania się w śmieciach! I tak wszystko jasne. – Zmiął kartkę i cisnął ją na ziemię. – Niech załadują trupy na sanie, zabieramy je do miasta.

Tłum zaszemrał głucho.

– Jak to do miasta? Naigrawać się nad ciałami chrześcijańskimi? Grzebać je na plugawym nikonowskim cmentarzu?

Z gromady wyskoczył nagle jurodiwy [60]

– No, no, czego to się zachciewa! – krzyknął do raskolników, wymachując rękami. – Na cmentarz! A któż pozwoli samobójców grzebać w poświęconej ziemi? Zakopią ich pod płotem.

Gwar umilkł, zapadło ciężkie, groźne milczenie. Rośli brodaci chłopi w długich kapotach, w dziwnych, przedpotopowych kaftanach ramię przy ramieniu ruszyli na miastowych.

– Ciał nie wydamy – twardo oznajmił starosta, wysuwając się na czoło. – Pochowamy je jak należy, wedle naszego obyczaju.

Podszedł blisko do przedstawicieli władzy i szepnął:

– Lepiej już jedźcie, panowie. Żeby tu jakiego grzechu nie było.

Isprawnik spurpurowiał i pogroził staroobrzędowcom pięścią.

– No, no, uważajcie! Chcecie, żeby tu oddział wojska przyjechał, zrobił śledztwo i przeprowadził spis? Mogę wam to załatwić!

– Nie potrzeba wojska – wciąż tak samo cicho poprosił starosta. – Jak będzie trzeba kogoś przesłuchać, to go przyślę. I dam rachmistrzów do spisu. Tylko pozwólcie ludziom kapkę ochłonąć.

– W rzeczy samej, Piotrze Łukiczu, jedźmy – zaszeptał śledczy, nerwowo popatrując na chłopów. – Cóż za okropne mordy! Pan zrobi, jak zechce, ale ja tu na noc nie zostanę. Wolę jechać po ciemku.

Sam isprawnik też rad by się jak najprędzej wynieść z niegościnnej wsi, ale nie chciał stracić twarzy.

– Ja i pan Lebiediew jedziemy do Stierżeńca, tam będziemy badać waszą sprawę! – krzyknął głośno. – Tu zostanie uriadnik Odincow, macie go we wszystkim słuchać! W razie jakichś awantur odpowiecie wszyscy co do jednego, zostaniecie ukarani z największą surowością!

Ale śledczy już popychał go łokciem. Boczkiem, boczkiem przedstawiciele władzy obeszli ponury tłum i pośpiesznie oddalili się w kierunku placu. Tak się śpieszyli, że nie odebrali Fandorinowi dowodu operacyjnego – kartki z przedśmiertnym listem.

– Panowie! Zabierzcie i mnie! – ocknął się nagle pop. – Po drodze przydarzyła mi się katastro… Panowie!

Podkasał poły riasy i rzucił się w pogoń, ale ośmieleni mieszkańcy Dienisjewa już zapełnili całe podwórze, obstępując kołem martwe ciała.

Ojciec Wikientij popędził wokół domu, wciąż wołając powiatowych stróżów prawa, by zaczekali, ale nie zdążył – z placu dobiegł oddalający się dźwięk dzwonków u sań.

Oddział sanitarno-epidemiczny

Ojciec Wikientij niepotrzebnie się bał. Nic strasznego się nie stało. Przeciwnie, po rejteradzie przedstawicieli władz napięcie wyraźnie zelżało. W tłumie już nikt nie zaciskał pięści, do pierwszych rzędów przecisnęły się kobiety, groźna cisza ustąpiła miejsca westchnieniom, żałosnym lamentom, płaczowi. Nawiedzony już się nie miotał, nie gryzł ziemi – przyczołgał się do martwego niemowlęcia i cicho, rozpaczliwie wył.

Masa podsuwał blademu Alojzemu Stiepanowiczowi pod nos watkę z amoniakiem. Warnawa, pochlipując, mamrotał modlitwę. Kryżow pomagał uriadnikowi przykryć ciała płachtą niebielonego płótna.

Fandorin zaś przysłuchiwał się uważnie rozmowie bobrowej czapki z drugim nieznajomym, który wyglądał, jakby przed chwilą przeniósł się do tej leśnej głuszy prosto z Newskiego Prospektu, tak był wypielęgnowany, starannie ogolony, w złotych okularach i karakułowym pierożku.

– Ach, ci stołeczni mądrale, przecież uprzedzałem, biłem na alarm i nie posłuchali mnie – mówił z goryczą okularnik.

Właśnie te słowa zwróciły uwagę Erasta Pietrowicza.

– Czytałem pański artykuł, czytałem. Nawet przedrukowałem go w swojej gazecie – odparł ten w czapce, wysoki, postawny mężczyzna około trzydziestu pięciu lat, z zadbaną jasną bródką. – Ale przecież sam pan wie, że u nas na Rusi póki piorun nie uderzy, chłop się nie przeżegna.

– Nie pisałem dla chłopów – zgryźliwie wtrącił ogolony. – Ale dla tych, którzy piastują władzę. Moje nazwisko jest Bogu dzięki dość znane w kręgach naukowych, mogli więc posłuchać zdania Szeszulina. Kiedy niepokoje zaledwie się zaczynały, przepowiadałem: jeśli się nie przedsięweźmie odpowiednich środków, grozi nam psychogenna epidemia z ofiarami w ludziach! Mówiłem o tym już we wrześniu!

Temat rozmowy tak dalece zainteresował Fandorina, że postanowił podejść i przedstawić się. Pan w karakułowym pierożku, Szeszulin, okazał się znanym petersburskim psychiatrą. Przystojny mężczyzna ze złocistą bródką – przemysłowcem z Wołogdy nazwiskiem Jewpatjew. Opowiadano o nim Erastowi Pietrowiczowi jeszcze w stolicy: ze starego rodu raskolników, ale zwolennik postępu. Studiował w Anglii, magister ekonomii. Interesy prowadzi nowocześnie, pogardza zabobonami i wydaje nawet własną gazetę, bardzo popularną na rosyjskiej Północy.

– Kiedy tylko usłyszałem o liście, przyłączyłem się do urzędników – wyjaśnił. – Co za nieszczęście! Jakiż cios dla całego środowiska staroobrzędowców! Teraz z powodu tych kilku szaleńców rzucą się na nas wszystkie gazety. Że dzikusy, że fanatycy… A Anatolij Iwanowicz – Jewpatjew skinął głową w stronę psychiatry – twierdzi, że to dopiero początek, że dalej będzie jeszcze gorzej. Przybył z samego Petersburga, żeby być w centrum wydarzeń.

– P-przypuszcza pan, że będą nowe samobójstwa? – spytał, wzdrygając się, Erast Pietrowicz.

Szeszulin zdjął okulary, zdmuchnął jakiś pyłek ze szkieł.

– Z całą pewnością. Moja główna specjalność to wpływ sugestii na psychikę ludzką. Mózg nie jest tak skomplikowanym mechanizmem, jak wyobrażają sobie dyletanci. Tak samo jak pozostałe organy, w stu procentach podlega wpływom zewnętrznym. Najbardziej niebezpiecznym rodzajem masowej epidemii nie jest dżuma czy cholera, ale psychoza, atakująca całe warstwy ludności. Proszę sobie przypomnieć krucjatę dziecięcą. Albo średniowieczne polowania na czarownice. A czymże jest wojna, jeśli nie chorobą psychiczną, atakującą całe kraje, a nawet kontynenty? Proszę pomyśleć o kampaniach napoleońskich, kiedy setki tysięcy, wręcz miliony ludzi bez żadnych uzasadnionych przyczyn rzuciły się sobie do gardeł, zaczęły palić miasta, pokryły całą Europę stosami trupów.

– Interesują mnie raskolnicy i s-spis powszechny – uprzejmie, ale stanowczo przerwał Fandorin tę historyczną dygresję.

– Proszę bardzo. Wśród staroobrzędowców już od dwóch z górą stuleci krąży proroctwo o rychłym przybyciu Antychrysta. Ta grupa ludzi, można powiedzieć, wciąż trwa w oczekiwaniu nieuchronnego końca świata. Oto tło choroby. Staroobrzędowcom Antychryst kojarzy się z władzą państwową – jeszcze od czasów patriarchy Nikona i cara Piotra. Oto obiekt patologicznego strachu. Wiadomo, że na sugestię najbardziej podatni są osobnicy o niskim poziomie wykształcenia i słabo rozwiniętej indywidualności. Taka jest większość tutejszych leśnych mieszkańców: minimalny zasób wiedzy o świecie zewnętrznym, maksymalne uzależnienie od wspólnoty. Wszystko to stanowi, że tak powiem, mieszaninę wybuchową. Aby ten proch się zapalił, brakuje tylko iskry. Rolę iskry periodycznie biorą na siebie prorocy i kaznodzieje, posiadający nieprzeciętny dar sugestii. Specjalnie przestudiowałem historię raskołu. W tym środowisku od czasu do czasu pojawiają się indywidua oznajmiające, że Antychryst już nadchodzi. Wówczas uruchamia się natychmiast psychologiczny łańcuszek: tło – obiekt – sugestia, i ludzie popełniają potworne czyny. Rzucają się całymi rodzinami w ogień, topią się albo, tak jak tutaj, żywcem grzebią się w grobie. W roku 1679 koło Tobolska obłąkany pop Domecjan nakłonił do spalenia się tysiąc siedmiuset ludzi. Kilka lat później prorok Siemion zapędził do ognia ludność całego miasta na Jarosławszczyźnie – cztery tysiące dusz. Ostatni przypadek samobójczej epidemii zdarzył się trzydzieści sześć lat temu w guberni ołonieckiej. Spaliło się tam dobrowolnie piętnaście osób, w tym kobiety z małymi dziećmi. Przyczyna psychozy była zawsze ta sama – oczekiwania eschatologiczne.

– Bardzo przepraszam. Jakie oczekiwania?

Pochłonięty wykładem Fandorin nie zauważył, jak do słuchaczy przyłączyli się wszyscy pozostali: Kochanowski, który już przyszedł do siebie, Kryżow, Masa, pop z diakonem i nawet uriadnik Odincow. Właśnie on zapytał, co znaczy niezrozumiałe słowo.

– Końca świata – wyjaśnił doktor. Tu zaczęli mówić wszyscy naraz.

– Panie Jezu Chryste, zbaw i ocal dzieci swoje – cienkim, drżącym głosem zaapelował do niebios Warnawa. Alojzy Stiepanowicz wykrzyknął:

– Ależ to potworne, co pan mówi, proszę pana!

Masa, cmoktając landrynkę, powiedział po japońsku:

– To samo zdarzyło się w erze Kan’ei, kiedy Tokugawa Iemitsu nakazał chrześcijanom wyspy Kiusiu wyrzec się swojej wiary.

Przemysłowiec Jewpatjew wtrącił:

– Skoro traktuje pan to wszystko tak naukowo, medycznie, to zapewne ma pan również receptę? Jak powstrzymać zarazę?

– Znakiem tego zalągł się tu jakiś gad, co lud bałamuci? – Policjant groźnie ściągnął jasne brwi.

Erast Pietrowicz odczekał, aż wszyscy się wypowiedzą, i zwrócił się do Kochanowskiego:

– Alojzy Stiepanowiczu, nie ma pan po co zostawać w Dienisjewie. Starosta obiecał, że da rachmistrzów. Jedźmy d-dalej, do następnej wsi.

– Brawo, Kuzniecow! – Jewpatjew potrząsnął pięścią. – To jest recepta! Trzeba przejechać przez wszystkie osady starowierców, pogadać ze starcami. Mam w saniach kodaka. Póki się nie ściemniło, sfotografuję trupy w pełnej krasie. I będę im pokazywać. Nie ma gdzie zrobić odbitek, ale to nic. Na szklanej płytce będą wyglądać jeszcze straszniej niż na fotografii! Pojedzie pan, Anatoliju Iwanowiczu?

– Naturalnie – rzekł z uśmiechem doktor Szeszulin. – Oddział sanitarno-epidemiczny? Niezły pomysł.

Uriadnik poprawił czapkę, spod której wystawał zadzierżysty czub.

– Ja też jadę. Trzeba to przerwać. Wytropić podżegaczy i aresztować. Nie dopuszczę na swoim terenie do takich nieporządków!

Przemysłowiec, najwyraźniej znający uriadnika, powiedział:

– Ale z tobą, Odincow, nikt nie będzie chciał gadać. A w dodatku nam przeszkodzisz. Sam wiesz, że dla tutejszych ludzi odstępca jest gorszy od tych z ogoloną gębą.

– Niech mi pan nie mówi, co mam robić, Nikiforze Andronyczu – nadął się Odincow. – Nie służę panu, ale władzom. I nie potrzebuję pańskiego pozwoleństwa. Bogu dziękować, mam własnych zwierzchników.

– Niech jedzie – ujął się za nim psychiatra. – Jeśli epidemia przyjmie groźne rozmiary, wszystko jest możliwe. Uzbrojony policjant może się przydać.

– Mnie też weźcie, panowie – poprosił ojciec Wikientij. – Niemiłosierny to postępek pozostawić osobę duchowną w gnieździe raskolników. Ci ludzie o złych sercach mogliby mnie pozbawić żywota.

I położył dłoń na swym imponującym brzuszysku.

Ta prośba zdziwiła Fandorina. Zaledwie kilka minut wcześniej, zanim podszedł do Jewpatjewa i Szeszulina, widział, jak pop całkiem pokojowo rozmawia ze starostą i kilkoma starcami. Ci kiwali głowami, jakby się z nim w czymś zgadzając albo przyjmując słowa ubolewania. Fandorin nawet się ucieszył: a jednak duchowny nie jest nieczułym pniem, lecz prawdziwym sługą Bożym, zdolnym do współczucia.

– Ależ, ojczulku, ojciec w ogóle nie powinien się znaleźć w naszym oddziale – zaoponował z szacunkiem Szeszulin. – Byłby to dodatkowy negatywny bodziec dla i tak już podrażnionej psychiki.

Ojciec Wikientij podniósł palec.

– Grzeszy pan, co nie przystoi przedstawicielowi medycznej profesji. Powiedziane jest: „Przychodzącego do mnie nie odpędzę”. Jeśli mnie tu zostawicie na pastwę losu, pobiegnę za wami z krzykiem i narobię wam wstydu!

– W rzeczy samej, jakże ich tu zostawić – rzekł z westchnieniem Fandorin. – A co do negatywnych bodźców, to czy pop, czy policjant, na jedno wychodzi. Jedźmy, panowie. Czas nagli.

Rozmowy i pieśni

Okazało się, że jazda po rzece w nocy wcale nie jest trudniejsza niż za dnia. Ledwie Dienisjewo skryło się za zakrętem koryta, zaczęło się zmierzchać, ale całkowite ciemności nie zapadły. Pogoda się zmieniała. Chmury się rozwiały, na niebie zabłysły gwiazdy i biała droga pomiędzy czarnymi brzegami była dobrze widoczna. Odwilż się skończyła, powietrze z każdą chwilą robiło się bardziej mroźne, śnieg chrzęścił przyjemnie pod kopytami koni i pod płozami.

Jechali w następującym porządku:

Na czele, jako najbardziej bywały w tych stronach, Lew Sokratowicz, do którego dosiadł się doktor Szeszulin. Anatolij Iwanowicz miał wprawdzie własny środek transportu – elegancką trojkę, wynajętą jeszcze w Wołogdzie wraz z woźnicą, ale woźnica w Stierżeńcu się upił i do pierwszej wsi raskolników przywiózł psychiatrę wracający do domu chłop z Dienisjewa. Sam Szeszulin nie poradziłby sobie z trojką. W tutejszych warunkach była właściwie kompletnie nieprzydatna. Wszyscy mieszkańcy powiatu stierżenieckiego jeździli jednym koniem albo co najwyżej parą – tak było łatwiej na wąskich drogach, a tutejsze północne konie, choć niepozorne, dobrze ciągnęły, były wytrzymałe i przyzwyczajone do zimna. Trojka zaś biegła nierówno, potykała się, a i sanie były niezbyt przystosowane do długich tras – rozklekotały się i skrzypiały jak nienaoliwione wrota. Powoził trojką Warnawa, a jako pasażera posadzono z nim Japończyka.

Drugiego duchownego umieszczono w saniach poczciwego Alojzego Stiepanowicza, jadącego „na przyczepkę” za solidnym pojazdem przemysłowca Jewpatjewa.

Orszak zamykał uriadnik Odincow w lekkich sankach z szerokimi jak narty płozami, nadającymi się do jazdy i po polu, i po lesie.

Erast Pietrowicz na razie do nikogo się nie przysiadł – postanowił zażyć ruchu i przebiec pięć, dziesięć wiorst. Zrzucił czapkę, kożuch i wdychając z rozkoszą czyste, mroźne powietrze, biegł z boku równym, lekkim krokiem, którego nauczył się dawno temu w Japonii.

Śnieg na lodzie był twardy i lekko uginał się pod nogami jak rozgrzany asfalt w sierpniu na Broadwayu. Od czasu do czasu Fandorin wyprzedzał sunące niczym pociąg sanie i wtedy zdawało mu się, że jest w tym czarno-białym świecie zupełnie sam: tylko śnieg, las i kantowskie gwiaździste niebo nad głową.

Biegł tak przez jakiś czas, po czym zwalniał i zostawał w tyle.

Chodziło o to, że nie wsiadając na sanie, Erast Pietrowicz oprócz gimnastyki miał jeszcze jeden cel. Jechać w jakichś konkretnych saniach znaczyło skazać się na obcowanie tylko z jednym towarzyszem podróży, a instynkt podpowiadał mu, że powinien się przyjrzeć wszystkim członkom „oddziału sanitarno-epidemicznego” i że im szybciej to zrobi, tym lepiej. Nie zbudował jeszcze żadnej hipotezy, na razie nie miał z czego, ale zwykł ufać swoim nieracjonalnym odczuciom. Pokonywanie drogi w samotności dawało mu całkowitą swobodę manewru, mógł się po kolei przyłączać do każdego pojazdu.

Pasażerowie pociągu na płozach oddawali się dwóm odwiecznym rosyjskim przyjemnościom, towarzyszącym podróży – śpiewom i rozmowom. Erast Pietrowicz pomyślał: czy nie z tych właśnie korzeni wyrasta cała ojczysta literatura ze swą niespieszną narracją, zaglądaniem w zakamarki duszy i nieograniczoną swobodą myśli? Gdzież poza tym mógł się poczuć wolny mieszkaniec tego wiecznie zniewolonego kraju? Tylko w drodze, gdzie nie ma ani pana, ani zwierzchnika, ani rodziny. Przestrzenie są tu ogromne, przyroda surowa, samotność bezgraniczna. Jedzie człowiek saniami, pocztową karetą albo, co nawet lepiej, zimową kibitką – serce ściska się słodko, myśli szybują swobodnie. Jak tu nie pogadać od serca z drugim człowiekiem? Można rozmawiać szczerze, można też łgać do woli, albowiem najważniejsza nie jest tu prawdziwość, lecz szczegółowość opowieści, jako że nie ma się dokąd śpieszyć. Kiedy zaś wyczerpią się tematy do rozmowy – cóż bardziej naturalnego niż rozpocząć pieśń, też długą, przeciągłą, z prościutką filozofią: o czarnym kruku, o dwunastu rozbójnikach czy o dopalającym się łuczywie.

W pierwszych saniach nie śpiewano – nie było to tego rodzaju towarzystwo. Pasażerowie rozmawiali o mądrych rzeczach. Zerknęli mimochodem na Fandorina i z powrotem podjęli dysputę.

– Że człowiek to nieskomplikowany mechanizm socjalny, to już dawno zrozumiałem – mówił, kiwając głową, Kryżow. – Ale pańska teza o machinie biologicznej to dla mnie coś nowego. Bardzo, bardzo ciekawe. Ale czy pan się nie zagalopował?

– Bynajmniej – odparł doktor Szeszulin. – I mam na myśli mechanizm biologiczny nie w sensie metaforycznym, ale jak najbardziej dosłownym. Racja żywnościowa, czyli dostarczanie surowca chemicznego, plus wewnątrzorganiczne wytwarzanie hormonów determinują i charakter, i postępki, i cechy osobiste. Człowiek szlachetny to taki, u którego równowaga hormonalna jest dobrze uregulowana, a wraz z pożywieniem nie trafiają do jego organizmu toksyny aspołeczne i agresjogenne. Ja na przykład nigdy nie jadam świeżego mięsa – to podwyższa poziom gniewu. Na noc nigdy nie pijam herbaty, ale zawsze zjadam dwie marchewki, co wspomaga znajdujący się w stanie snu mózg w samooczyszczaniu się z depresji. Powiedzieć panu, co jest przyczyną samobójczych skłonności północnorosyjskich staroobrzędowców?

Fandorin, który już miał się odłączyć od przednich sań i zostać w tyle, postanowił chwilę zaczekać – ciekaw był odpowiedzi.

– No co? – prychnął Lew Sokratowicz.

– To, że w ich jadłospisie jest dużo surowych ryb. Stroganina [61], którą spożywają tu w ogromnych ilościach, pobudza pracę serca, ale jednocześnie spowalnia wytwarzanie hormonu witaprezerwacyjnego – to mój własny termin. Po raz pierwszy opisałem hormon witaprezerwacyjny w swojej pracy Cechy szczególne funkcjonowania przysadki mózgowej w świetle najnowszych odkryć biochemicznych. Artykuł miał ogromny rezonans. Nie czytał pan?

Kryżow pokręcił głową.

– A pan, panie Kuzniecow?

– Nie miałem przyjemności – odrzekł uprzejmie Erast Pietrowicz, zwolnił kroku i po dziesięciu sekundach w sposób naturalny znalazł się obok drugich sań.

Toczyła się tam dyskusja tak ożywiona, że nikt nie zauważył wyłaniającego się z ciemności Fandorina.

Diakon obiema rękami ściągał wodze, powstrzymując dyszlowego, który wciąż usiłował dopędzić pierwsze sanie, ale patrzył przy tym nie przed siebie, lecz do tyłu, na Japończyka.

– I co, jeśli żyjesz po bożemu, narodzisz się ponownie w wyższym stanie? Tak pan uważa? – pytał z zainteresowaniem Masę. – Na przykład ja się urodzę nie diakonem, ale protojerejem [62], tak? A jeśli nie zawiodę jako protojerej, to potem prosto w biskupy? – Zaśmiał się niedowierzająco.

Rozmawiają o buddyjskiej wędrówce dusz, domyślił się Erast Pietrowicz. Teraz z kolei Masa miał okazję popróbowania działalności misyjnej.

Na początek poczęstował rozmówcę landrynką, których miał przy sobie spory zapas.

Potem obiecał kusząco:

– Mozes zostać od razu biskupem, jeśli będzies zyć srachetnie. A twój pop urodzi się jako ropucha, to ci obiecuję.

– Ojciec Wikientij? Jako ropucha? – pisnął Warnawa i wybuchnął śmiechem. Po chwili przestał się śmiać i powiedział w zadumie: – Cóż, i wasza wiara jest nie najgorsza, ale nasza prawosławna i tak lepsza.

– W cym repsa? W cym repsa? – oburzył się Masa.

– Bardziej miłosierna. Więcej ma się pomocy od Boga, szczególnie jak ktoś jest słaby. Bo z tego, co pan mówi, co wynika? Że jak człowiek duszę ma cherlawą i serce pokorne, to się tak poprzeradza, że zostanie nędzną pijawką. I nikt go nie wspomoże, nie podtrzyma – ani Jezus Chrystus, ani Mateńka Bogurodzica, ani dobrzy aniołowie? Strasznie tak żyć samemu. Jezus Chrystus cieplejszy od waszego Buddy, z Nim i żyć łatwiej, i na duszy człowiekowi jaśniej. Ma się więcej nadziei.

Japończyk zasapał, wyraźnie nie wiedząc, co na to odrzec. W teologii były jakuza nie był zbyt mocny.

Diakon, czując, że zyskał przewagę, przeszedł do natarcia.

– A może by się pan ochrzcił? – zapytał przymilnie. – Panu nie byłoby z tym gorzej, a dla mnie wielkie szczęście, że żywą duszę na wiarę Chrystusową nawróciłem. Poważnie, co panu zależy?

– Nie mogę. – Masa westchnął. – U nas powiadają: sruz temu księciu, któremu sruzyr twój ojciec. I mówią jesce: prawdziwa wiara to wierność.

Teraz zamyślił się diakon.

Erast Pietrowicz, nie chcąc przeszkadzać w dyspucie teologicznej, przemieścił się w pobliże sań Jewpatjewa.

Był to prawdziwy domek na płozach: obity wojłokiem, z daszkiem, nad którym snuł się dymek z komina; w okienku paliło się światło.

Na koźle siedział woźnica w ogromnym kożuchu, podobny do futrzanej kuli, i śpiewał ochrypłym głosem:

Młoda jeszcze jak jagoda byłam ja,

Nasza armia na wojenkę sobie szła…

Pieśń była w sam raz na daleką podróż, długa, rzewna, romantyczna: o niespełnionej miłości prostej dziewczyny i młodego oficera.

…Gdy szklanka przed nim była już pusta,

Wziął mnie w ramiona, całował w usta

– z uczuciem śpiewał brodacz. Uchyliły się drzwiczki pojazdu.

– Eraście Pietrowiczu, nie pada pan z nóg? Cóż pan tak biega jak zając? Nie jest już pan młodzieńcem, broda w połowie siwa. Niech pan wsiada i ogrzeje się – rzekł zapraszająco przemysłowiec.

Fandorin nie „padał z nóg”, a tym bardziej nie zmarzł, ale zaproszenie przyjął. Ten człowiek interesował go szczególnie.

W środku było po prostu wspaniale. Od razu widać, że Nikifor Andronowicz często jest w zimowych rozjazdach i zwykł podróżować komfortowo.

Na ścianach z dwóch stron paliły się lampy naftowe, w kącie potrzaskiwał mały żelazny piecyk. Najbardziej zdumiało Erasta Pietrowicza obicie ścian.

– Co to jest, gronostaj? – zapytał, przeciągając dłonią po białym futrze z czarnymi pędzelkami. Wrażenie było takie, jakby się gładziło po włosach piękną młodą dziewczynę.

Jewpatjew roześmiał się, błyskając śnieżnobiałymi zębami.

– Mój ojciec zawsze mawiał: jak cię widzą, tak cię piszą. My, Jewpatjewowie, niczego nie robimy bez wyrachowania.

– P-pozwoli pan, że zaneguję. Gdyby pańscy przodkowie byli tak pragmatyczni, dawno wyrzekliby się starej wiary.

– Myli się pan. Kupcy i przemysłowcy starej wiary lepiej prosperują. Wszyscy kontrahenci wiedzą, że staroobrzędowcy zawsze dotrzymują słowa, a to w interesach bardzo się liczy. Kanceliści i robotnicy nie piją, nie kradną. W ogóle uważam, że gdyby cała Rosja zwróciła się ku naszej wierze, wiele by na tym zyskała.

Teraz Jewpatjew mówił już bez uśmiechu, z powagą – widać, że długo i boleśnie nad tą kwestią rozmyślał.

– Piotr I, ten nawiedzony diabeł, zrobił z nas pseudo-Europę. Mordy wygolone, na brzuchach kamizelki, a jak byliśmy na uboczu, tak na uboczu zostaliśmy. Nauczyliśmy się tylko pić i palić. Należy żyć po swojemu – zgodnie z naturą, wiarą, tradycją.

– To znaczy, bać się Antychrysta i żywcem zakopywać się w ziemi?

Nikifor Andronowicz jęknął boleśnie.

– Otóż to! Tego się właśnie boję! Ze wszyscy teraz zaczną tak mówić! Garstka ciemnych dzikusów skompromituje naszą starodawną społeczność. Ludzie zaczną mylić staroobrzędowość z fanatycznym sekciarstwem! Ale wie pan, co mi przyszło do głowy? Właśnie w tej chwili!

Pochylił się do rozmówcy, na czoło spadł mu długi złocisty kosmyk. Włosy sięgały Jewpatjewowi poniżej uszu, ostrzyżone były po staroświecku, pod donicę, fryzura ta jednak prawie dokładnie odpowiadała obecnej paryskiej modzie, zwłaszcza w połączeniu z bródką a la Henryk IV.

– Może to i lepiej? – Oczy przemysłowca płonęły – chyba rzeczywiście ta myśl dopiero co go olśniła. – Największym wrogiem starej ruskiej wiary nie jest oficjalna Cerkiew, społeczeństwo dobrze wie, ile jest warta. Naszym nieszczęściem są fanatycy, bezpopowcy, którzy nie uznają kapłanów i wszelkich form organizacji. I wie pan, co pomyślałem? Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Należy uświadomić całej staroobrzędowej Rosji, do czego fanatycy doprowadzili ludzi. Na pewno wielu się przestraszy, wielu wyrzeknie się bezpopowszczyzny! Co tylko umocni naszą Cerkiew. Zorganizujemy się, zjednoczymy – i będziemy mieć własną hierarchię, własnego patriarchę. Władza przestanie się nas obawiać, zrozumie, że jesteśmy sojusznikami państwa, bo nasi ludzie są pracowici, niepijący i nieskłonni do rewolucji. Zasady mamy te same, co angielscy purytanie, tylko jeszcze surowsze. Na takim fundamencie można wznieść solidną budowlę!

Mówił z takim przekonaniem i zapałem, że Erast Pietrowicz, choć z wieloma rzeczami się nie zgadzał, mimo woli się zasłuchał. Nikifor Jewpatjew przypominał dawnego ruskiego wojewodę czy witezia – prawdziwy Jewpatij Kołowrat [63].

– I w jaki sposób zamierza pan przekształcić owo zło w dobro? – zapytał Fandorin.

– Bardzo prosty. Nowoczesny. Gdy tylko dojedziemy do następnej wsi, wyślę gońca do Wołogdy do redakcji mojej gazety. Niech pędzą do Dienisjewa i zrobią reportaż o samobójstwach. Właśnie w tym tonie, w jakim to panu teraz przedstawiłem. Moi reporterzy mają dobre pióra, więc artykuły przedrukują wszystkie periodyki, i stołeczne, i prowincjonalne. Najważniejsze, to kto pierwszy znajdzie się na miejscu i jak na to spojrzy. Cios spadnie nie na starą wiarę, ale na bezpopowskich heretyków. Kryżow mi mówił, że pan też z naszych. A więc co pan sądzi o moim pomyśle?

– Gorąco tu u pana – uchylił się od odpowiedzi Fandorin. – D-dziękuję za przytulisko, ale chyba znowu rozprostuję nogi.

Na zewnątrz unosiły się w powietrzu kłaczki śniegu – zrywał się wiatr. Karawana posuwała się teraz wolniej, toteż Erast Pietrowicz nie musiał już biec – wystarczyło iść szybkim krokiem.

Stangret Jewpatjewa zakończył już sentymentalną balladę o nieszczęśliwej miłości i teraz wyśpiewywał pieśń o zamarzającym w stepie woźnicy – tęskną i powolną jak kołysanka.

Może pod jej wpływem, a może po prostu ze znużenia pasażerowie następnych sań, przywiązanych do ekwipażu Nikifora Andronowicza, rzeczywiście spali. Apostoł postępu Kochanowski i ostoja wiary, ojciec Wikientij, posapywali smacznie, czule do siebie przytuleni. Śnieg przysypał im czapki, posrebrzył brody, ale oni nie czuli zimna i zamieci. Pled, który ich okrywał, był cały biały i dygotał na wietrze jak żagiel.

Nie było sensu zatrzymywać się przy tym „Latającym Holendrze”, więc Fandorin dyslokował się do ostatnich sań, w których, śpiewając na całe gardło, jechał samotnie dzielny uriadnik. Pieśń też śpiewał dziarską, skoczną, nieznanego Erastowi Pietrowiczowi pochodzenia:

Pokochała dziewka Wanię,

Bo był piękny, młody.

Wąsy wypomadowane

Aż do samej brody.

Szabla w pochwie nabijanej,

Na piersi medale.

Ech, dla Wani, ech, dla Wani

Nic mi nie żal wcale.

Na widok Fandorina policjant przestał śpiewać i zawołał, przekrzykując świst zamieci:

– E, panie szanowny, mam jedno pytanie! Kim pan jesteś i w jakim celu przybyłeś tu w nasze strony? Co do reszty to mniej więcej wiem, a co do wielmożnego pana nie za bardzo. Ja na ten przykład jestem Uljan Odincow, starszy policyjny uriadnik, carskie oko na okoliczne dwieście wiorst. A pan kto zacz?

Głos „carskiego oka” był tubalny, spojrzenie ostre.

Erast Pietrowicz odpowiedział w podobnym tonie:

– B-bystre oko samo powinno wszystko zauważyć. Skoro jesteś starszym uriadnikiem, to pewnie skończyłeś sześciomiesięczną sz-szkołę policyjną, tak? No, więc co o mnie powiesz?

Odincow przymrużył oczy, musnął podkręcony wąs.

– Odziany pan zwyczajnie, ale widać, że po szkołach – rodem z kupców albo panów – lokaj pana to Tatar. Co jeszcze? Rodziny pan nie ma, bo nie ma obrączki na palcu. Przyjechał pan z Moskwy, bo mówi pan po moskiewsku. Był pan na wojnie, tam pan został ranny albo kontuzjowany – potyka się pan na słowach. Dalej… Mróz i chodzenie pieszo panu nie pierwszyzna – nawet szuby pan nie wdział. Czytałem o takich w gazecie. U bogatych, co nie mają nic do roboty, nie mają żony i dzieci, teraz taka moda – koniecznie chcą dojść do ziemskiej makówki. To się nazywa biegun północny. Jedni psimi zaprzęgami, inni na nartach, jeszcze inni w ogóle piechotą. No i pan tam właśnie zmierza, przez naszą gubernię na północ, do oceanu. No jak, zgadłem?

I popatrzył z triumfem na Fandorina.

Dedukcja stierżenieckiego Sherlocka Holmesa tylko na pierwszy rzut oka mogła się wydawać bezsensowna. Po namyśle Erast Pietrowicz zmuszony był przyznać, że sformułowanie jest wyjątkowo trafne: on chyba naprawdę przez całe życie usiłuje „dojść do ziemskiej makówki”, tylko po prostu inaczej to nazywa.

– Trafiłem? No właśnie – rzekł z dumą Odincow. – Mam dobre oko. A jak się pan nazywa?

Fandorin przedstawił się i powiedział z uśmiechem:

– No, a teraz ja opowiem o tobie. – Przyjrzał się dokładniej policjantowi, przypomniał sobie, jak ten zachowywał się w Dienisjewie i co inni o nim mówili. – Masz nie mniej niż dwadzieścia osiem lat i nie więcej niż t-trzydzieści. Jesteś tutejszy. Chłop z ciebie śmiały, niezależny, przywykłeś radzić sobie sam. Lubisz polować, szczególnie na niedźwiedzie. Urodziłeś się w rodzinie raskolników, ale potem przeszedłeś na prawosławie. Nikt cię nie zmuszał, nie namawiał, sam tak postanowiłeś. Bo chciałeś służyć w policji, łapać przestępców, a staroobrzędowcom wiara tego zakazuje. Jesteś kawalerem – bo tu wszędzie mieszkają sami starowiercy. Podobasz się dziewczynom, ale nie mogą za ciebie wyjść. Chociaż… jedna cię w tajemnicy przy hołubiła – wdowa albo niezamężna – dodał Erast Pietrowicz, zauważywszy pod mundurowym płaszczem brzeg troskliwie zawiązanego szalika. – Cóż tak wytrzeszczasz oczy? Wiele jeszcze mogę o tobie powiedzieć, Uljanie. Ale lepiej sam opowiedz. Na przykład o tym, jak w zeszłym roku miś o mało cię nie r-rozszarpał.

– A, zauważył pan u mnie na szyi ślady pazurów! – domyślił się uriadnik i w zachwycie pokręcił głową. – No, no, Jerasta nic nie przerasta! Ech, panie, zamiast wędrować na biegun i robić z siebie głupca, powinien pan służyć w policji. To by było z większym pożytkiem. Niech pan siada i odpocznie, a ja pójdę obok.

Fandorin podziękował i wsiadł na sanie – czuł, że ten Julian Apostata chce mu powiedzieć coś ważnego.

– Przeczuwam nieszczęście – półgłosem powiedział mu Odincow prosto w ucho. – Wciąż jeżdżę po wsiach, po zagrodach. Naród się burzy. Przy mnie oczywiście ani pary z gęby, ale ja tych leśnych durniów widzę na wylot. Krąży tu jakiś bies i łowi dusze. Jeśli się tego czarta w porę nie schwyta, będą jeszcze trupy. Dlatego z wami pojechałem. Ale się boję, Jeraście Pietrowiczu. Nie tego szatana, ale że smykałki mi zabraknie. A pan, jak widzę, człek doświadczony, bywały. Pomoże mi pan? Biegun północny zaczeka, nie przepadnie. Na czworo oczu będzie łatwiej. Co tylko pan zauważy – powie mi pan. A ja panu.

– Umowa s-stoi. – Fandorin kiwnął głową, uznawszy, że przyda mu się taki pomocnik.

Zdjąwszy rękawice, sprzymierzeńcy przypieczętowali układ żelaznym uściskiem dłoni.

W Raju

Wiadomo było, że do następnej wsi jest rzeką czterdzieści pięć wiorst. Kryżow obiecywał, że dojadą przed świtem. Zamieć opóźniła nieco jazdę, na lodzie tu i ówdzie potworzyły się zaspy, ale przywykłe do zimowej niepogody konie bez trudu pokonywały przeszkody. Tylko z kapryśną miejską trojką były kłopoty – dyszlowy skaleczył nogę o szreń i kulał. Mimo to rankiem, kiedy mroźne niebo pojaśniało w promieniach wschodzącego słońca, las na prawym brzegu rozstąpił się i na niewielkiej otwartej przestrzeni ukazała się wieś, otulona różową mgiełką świtu.

– To jest Raj – skonstatował z zadowoleniem Lew Sokratowicz, w którego saniach Erast Pietrowicz, nabiegawszy się do syta, spędził drugą połowę nocy (psychiatra poszedł spać do ciepłego ekwipażu Jewpatjewa).

Poetycka metafora w ustach cynika Kryżowa zabrzmiała nieco nieoczekiwanie, ale rzeczywiście było to rajskie miejsce: zaciszna, okrągła polana, z trzech stron otoczona sosnowym borem; szeroko rozlana rzeka – nawet zimą ten pejzaż wyglądał idyllicznie, a już latem z pewnością był to prawdziwy Eden.

Kiedy podjechali bliżej, okazało się, że domy we wsi są jeszcze ozdobniejsze niż w Dienisjewie – z rzeźbionymi okiennicami, blaszanymi wiatrowskazami, o różnokolorowych dachach, co w rosyjskich chatach w ogóle jest czymś niezwykłym.

Kryżow wszakże nie wiadomo czemu skomentował całe to piękno nieżyczliwie:

– Patrzcie ich, Raj sobie zbudowali. Darmozjady!

I wyjaśnił, że Raj to nazwa wsi, a mieszka tu ludność napływowa, guślacy.

– Grają na gęślach? – nie zrozumiał Erast Pietrowicz.

– Może i grają, ale przezwisko pochodzi od czego innego. Mieszkają tu wychodźcy z Guslicy już ze sto lat. Uprawiają szczególne rzemiosło – żebrzą.

– Jak to „żebrzą”?

– Zawodowo. Chodzą po całym staroobrzędowym świecie, a jak wiadomo, rozpościera się on do Austrii i Turcji, i zbierają jałmużnę. Stierżenieckich guślaków wszędzie ludzie znają i dają hojne datki – to mistrzowie w opowiadaniu baśni i śpiewaniu pieśni. Przynoszą do domu duże pieniądze. To cała filozofia, pomyślana kiedyś jako nauka pokory i ubóstwa. Ale nasi chłopi to chciwcy. Jak tylko usłyszą brzęk czerwońców, zapominają o zbawieniu duszy. No i siedzą tu, gromadzą bogactwa. Proszę, jakich pałaców nabudowali. Ale pobożni, ani słowa. Świat to dla nich piekło, a własny dom – raj, dlatego tak nazwali wieś. I jeszcze jedna ciekawa rzecz. Na żebry chodzą tylko starcy i staruchy, oni wszystkich utrzymują. Młodym nie wolno stąd nosa wyściubić. Mają siedzieć w domu i gospodarować. Dopóki nie dojrzeją duchowo, nie uodpornią się na doczesne pokusy.

– Szczególny modus vivendi - zamruczał Erast Pietrowicz, unosząc się w saniach i patrząc na wieś z coraz większym niepokojem. – Zaraz, a dlaczego na ulicy jest pusto? Nie podoba mi się to. I nie słychać psów.

Guślacy nie trzymają psów – to grzech. A dlaczego nie ma ludzi, zaraz się dowiemy.

Lew Sokratowicz podciął konia i minutę później sanie sunęły już między wysokimi dwukondygnacyjnymi chatami: na parterze opalana część domu, tak zwany zimownik, na piętrze – izby letnie.

– Ej, babo! – zawołał Kryżow do kobiety, biegnącej dokądś z parkoczącym samowarem w rękach. – Wszystko tu u was w porządku?

– Bogu dziękować – odpowiedziała śpiewnie, z ciekawością patrząc na przybyszów – aż rozdziawiła usta.

– A czemu nikogo nie widać?

– Przecie to niedziela – odrzekła ze zdziwieniem mieszkanka Raju. – Wszyscy są w zborze, gdzież by indziej?

– Aha. Rzeczywiście, dziś niedziela. Teraz wszystko jasne.

Lew Sokratowicz wyprzedził kobietę z samowarem i skierował sanie do długiego drewnianego budynku w samym środku wsi.

– Co za „zbór”? Dom m-modlitwy? – zapytał uspokojony Fandorin.

– Nie, dom gromadzki. W każdej porządnej wsi są takie. Zimą, kiedy nie ma wiele do roboty, zbierają się tam wieczorami. Piją herbatę, opowiadają bajki, czytają książki. Baby zajmują się rękodziełem. Takie marzenie narodnika. Te książki to wprawdzie nie Marks i Bakunin, tylko żywoty świętych i psalmy. No, a guślacy w niedziele, kiedy grzech pracować, już od rana zbijają tam bąki. Bardzo dobrze, że wszyscy są w jednym miejscu. Pogadamy sobie z chłopstwem.

* * *

„Zbór” w środku wyglądał jak duża, wydłużona stodoła, tyle że bardzo czysta i bogato przyozdobiona. Na środku jaśniał biało-niebieskimi kaflami ogromny holenderski piec, pod ścianami stały ławy, przyrzucone haftowanymi poduszkami. Erast Pietrowicz zauważył, że pomieszczenie podzielono na trzy strefy: w części paradnej (świetlicy) stała prawdziwa miejska sofa, na której w majestatycznej samotności zasiadał przywódca guślaków – długobrody starosta. Tuż obok, przy malowanym stole, siedząc na wiedeńskich krzesłach, pili herbatę inni starcy; młodsi chłopi skupili się w środkowej części – rozmawiali, grali w warcaby, niektórzy coś majstrowali; baby i dziewki siedziały w najniższej izbie przy kołowrotkach i maszynach do szycia, pogryzały orzechy; dzieci obojga płci kręciły się i raczkowały wszędzie, nie przejmując się tym, gdzie jest czyje terytorium. Było tu chyba w sumie ze sześćdziesiąt, siedemdziesiąt osób, czyli cała wieś.

Na obcych, którzy weszli gromadą, wszyscy popatrzyli z niepokojem, ale Jewpatjewa najwyraźniej znano tu i szanowano. Starosta rzucił się go powitać, nawet się ucałowali. Podeszli też pozostali starcy. Młodsi chłopi, jak spostrzegł Fandorin, ściskali rękę Kryżowi.

– No co tam, zbawione dusze, wciąż żyjecie jak u Pana Boga za piecem? – żartobliwie zwrócił się do starców Jewpatjew.

– Wszystko dzięki tobie, Nikiforze Andronyczu. Wialnia, którą przysłałeś, jest bardzo dobra. Nie dałoby rady jeszcze jednej? – Starosta uśmiechnął się przymilnie.

– Dasz rachmistrzów do spisu – dostaniesz. A co poza tym u was słychać, dziadkowie? Co porabiacie?

– Gościmy wędrownych pielgrzymów. – Starosta wskazał w najdalszy kąt pomieszczenia, gdzie przy zbitym z desek stole siedzieli jacyś ludzie. – Jak się posilą, zaśpiewają nam pieśni. Wy też posłuchajcie.

Erast Pietrowicz spojrzał we skazanym kierunku i nie uwierzył własnym oczom. U szczytu stołu, opierając na blacie obszarpane łokcie, siedział jurodiwy z Dienisjewa i łapczywie opychał się kaszą z miski.

– Ławruszka! – jęknął uriadnik. – Jak on już zdążył? Sam przyszedł przez las? I nie bał się wilków?

– Nie „Ławruszka”, tylko Ławrientij, boży człowiek – surowo poprawił policjanta jeden ze starców. – Ubogich duchem Pan Bóg strzeże. A ze wschodu przybyła do nas matka Kiriłła.

– Czyja matka? – nie zrozumiał Fandorin. – Jakiego Kiriłła? Starzec nie odpowiedział mu i odwrócił się. Na szczęście wszystko wyjaśnił Jewpatjew.

– Nie, nie, to ona jest Kiriłła. Stare ruskie imię. Słyszałem o niej. Mistrzyni opowiadania bajek i śpiewania pieśni. Chodźmy zobaczyć.

U przeciwległego końca stołu siedziała prosta jak trzcina kobieta w czarnej chuście i czarnej riasie z szerokimi rękawami. Bladą twarz przecinała na pół czarna opaska, zakrywająca oczy. Była to twarz ani młoda, ani stara – trudno było ocenić, czy Kiriłła ma czterdzieści lat, czy sześćdziesiąt. Ona też jadła kaszę, ale nie tak, jak nawiedzony, tylko bardzo wolno, jakby niechętnie. Poza tym nikogo przy stole nie było, jedynie dokoła stało kilka kobiet, które dokładały pielgrzymom to kawałek chleba, to pierożek.

– Jakże ona sama chodzi? – zapytał cicho Erast Pietrowicz. – Przecież jest ślepa.

– Po pierwsze, nie jest ślepa. – Nikifor Andronowicz z ciekawością przyglądał się wędrownej bajarce. – Złożyła przysięgę, że nie będzie kalać oczu widokiem grzesznego padołu. To takie ślubowanie u staroobrzędowców, dozgonne. Najcięższe ze wszystkich, mało kto ma odwagę je złożyć. Niech pan popatrzy, co za rysy! Istna bojarynia Morozowa! [64]

– A po drugie? – spytał wstrząśnięty Fandorin.

– A po drugie, ma przewodniczkę, siedzi o tam, pod stołem.

Istotnie, na podłodze siedziała umorusana dziewczynka lat około trzynastu i gapiła się na Erasta Pietrowicza bystrymi piwnymi oczyma. Nogi w łapciach miała szeroko rozrzucone, głowę obwiązaną brudną płócienną chustą. Obok niej leżała duża torba i długi kostur, zapewne należący do Kiriłły.

– Połkaszka, nie wierć się! – krzyknęła na dziewczynkę pątniczka. – Na, masz tutaj!

I rzuciła na podłogę nadgryziony kawałek ciasta. Przewodniczka złapała go, wsunęła do ust i przełknęła, prawie nie gryząc. Co za dziwaczne imię, pomyślał Fandorin. Czy to od Polikseny?

– Dlaczego karmią dziecko resztkami? – rozległ się oburzony głos doktora Szeszulina. – Cóż to za obyczaje?

– Tak trzeba – wyjaśnił półgłosem Jewpatjew. – Dziewczynka nie jest tylko przewodniczką bajarki, przechodzi też próbę, tak zwaną próbę poniżenia (prywacji). Opiekunka musi ją traktować brutalnie, bić, poniżać, morzyć głodem. Kiriłła i tak obchodzi się z nią łagodnie. Widział pan – ciasto nadgryzła tylko dla pozoru. O, rzuciła jeszcze jeden kawałek, i też ledwie napoczęty.

– Interesujący obyczaj! – zachwycił się psychiatra i zapisał coś w notesie.

Nawiedzony wylizał opróżnioną miskę, czknął z zadowoleniem. Kiriłła również przestała jeść, ale zrobiła to przyzwoicie, a nawet elegancko: wytarła łyżkę chlebem, rzuciła go pod stół dziewczynce i pokłoniła się lekko.

– Dzięki Ci, Panie, i wam, dobrzy ludzie.

– Dziękujemy, żeście skosztowali – odrzekła jedna z kobiet, starsza od pozostałych. – Ojczulku Ławrientiju Iwanyczu, co się dzieje na świecie? Opowiedz nam.

Z całego pomieszczenia jęli ściągać ludzie – chyba zaczynało się przedstawienie (tym niezbyt odpowiednim słowem Fandorin nazwał w duchu to, co miało nastąpić).

Odszedł od stołu i obwiódł wzrokiem wszystkie trzy części pomieszczenia. Folklor i etnografia to bez wątpienia bardzo interesujące dziedziny, ale nie zaszkodzi sprawdzić, co robią pozostali uczestnicy ekspedycji.

Kryżowa i uriadnika nigdzie nie było widać. Co do Odincowa, to zrozumiałe – pełni służbę, myszkuje po wsi, węszy. Ale gdzie się podział Lew Sokratowicz?

Alojzy Stiepanowicz, wymachując rękami, klarował coś staroście. Ten krzywił się i przebierał nogami, niepostrzeżenie przesuwając się w stronę jurodiwego – widocznie też chciał posłuchać. Kochanowski jednak nie dawał za wygraną i wciąż chwytał brodacza za rękaw.

Ojciec Wikientij szeptał w kącie z dwoma starcami. Ciekawe, o czym?

Diakon Warnawa przycupnął przy piecu. Źle się działo z Japończykiem.

Otoczyły go wianuszkiem baby i dziewki – nigdy nie widziały takiego dziwu. Masa z niezmąconym spokojem patrzył w przestrzeń ponad kwiecistymi chustkami. Erast Pietrowicz dobrze znał tę jego minę. W obecnej sytuacji, a w dodatku przy surowych obyczajach raskolników, komplikacje z powodu płci pięknej doprawdy nie były potrzebne. Na chwilę zapominając o etnografii, Fandorin ruszył ku swemu słudze, by go zbesztać, ale jego ingerencja okazała się niepotrzebna.

Najśmielsza z dziewcząt odważyła się zapytać:

– A skądeście się taki wzięli?

Gdy tylko Masa odwrócił się do niej i przymrużył oczy, które to spojrzenie uważał za nieodparte, do kobiet podskoczył jeden ze starców – nastroszony, gniewny.

– Pst, głupie! Precz! To Azjata. Oni mieszkają w Turkiestanie. Nie wierzą w Pana Boga i za to archanioł Gabriel pokarał ich skośnymi gębami. Jak będziecie przed nim ogonami wywijać, to same się takie staniecie!

W jednej chwili płeć piękną jakby wymiotło. Rozzłoszczony Masa zasyczał do dziada:

– Sam jesteś skośna gęba!

Ten tylko splunął, przeżegnał się i wycofał.

Niebezpieczeństwo minęło, można było wracać do „zboru”.

Przerwany koncert

Kiriłła siedziała wciąż w tej samej pozie, uwaga wszystkich była zwrócona na Ławruszę. Najwyraźniej w tutejszej hierarchii nawiedzony był postacią ważniejszą niż bajarka, toteż on mówił pierwszy.

Przykro było na niego patrzeć. Jurodiwy nawet przez sekundę nie stał w miejscu: albo wirował wokół własnej osi, albo zaczynał węszyć, albo rzucał się nagle ku którejś z bab, a ta z wrzaskiem odskakiwała. I coś mamrotał, mamrotał, z każdą chwilą głośniej i szybciej.

Początkowo Erast Pietrowicz nic z tego recytatywu nie rozumiał, po jakimś czasie jednak zaczął rozróżniać słowa.

Ławrusza wykrzykiwał:

Chodzę ja, chodzę, wróżę ja, wróżę!

Idę tędy, idę owędy,

Szukam biesa, szukam biesa, szukam biesa!

Tu padł na czworaki i jął obwąchiwać spódnicę jakiejś baby – nieszczęsna tak gwałtownie szarpnęła się w tył, że stojący za nią musieli ją podchwycić na ręce.

Czuję Złego, czuję rogatego!

Niuchem czuję, brzuchem czuję!

Idzie Szatan z wielkim worem,

Dusze porywa, w torbie ukrywa!

Bójcie się, bójcie się, bójcie się!

Publiczności nie trzeba było przekonywać – i tak się bała. Mężczyźni stali posępni i bladzi, baby pojękiwały, dzieci darły się na całe gardło.

Zaklęcia jurodiwego stawały się coraz mniej zrozumiałe, pot lał mu się z czoła strumieniem. Wreszcie znieruchomiał, wzniósł do góry swój żelazny krzyż i krzyknął:

– Strzeż się, Szatanie! Znajdę cię – ogniem Bożym spalę! Nie strasz nas, nie strasz nas! Koniec świata – Chrystusowa zapłata, a tobie biada, bestio rogata!

Umilkł. Przyniesiono mu kwasu – zaczął chciwie pić, ciężko dysząc.

Dał się słyszeć tubalny głos doktora, mówiącego do Jewpatjewa:

– Efektowne. Ten człowiek bez wątpienia jest chory psychicznie. Zapewne paranoja histeryczna, niewykluczone, że na podłożu epileptycznym. Ale cóż za intensywność, jakież oddziaływanie na tłum! Nawet ja wyczułem emanujące od niego fale nerwowe. Chętnie bym popracował na tym egzemplarzu. Zimne i gorące natryski. Może niewielki seans hipnozy…

Nikifor Andronowicz odsunął się, gadanina psychiatry wyraźnie go irytowała. Na twarzy witezia raskolnika malowało się wielkie przejęcie.

Tymczasem wieśniacy już zwrócili się ku Kirille.

– Zaśpiewaj nam, mateńko, uraduj serca. Wystraszył nas Ławrusza!

– Co zaśpiewać? – przemówiła spokojnie pątniczka, wznosząc niewidzącą twarz ku sufitowi. – O Joasafie carewiczu? O Aleksym, człowieku bożym?

Rozległy się głosy:

– „Pochwałę pustelni”!

– Nie, „Trumnę sosnową”!

– Zaczekajcie! Niech starosta powie!

Starosta powiedział:

– Zaśpiewaj coś nowego, czego jeszcze nie śpiewałaś. A nuż do nas przemówi, wyjdzie nam na pożytek.

Pątniczka skłoniła się i natychmiast, bez żadnych wstępów, zaczęła śpiewać silnym i czystym głosem, który to nabierał pełnej mocy, to cichł niemal do szeptu. Wąską chudą dłoń Kiriłła przyciskała do czarnej riasy z wyszytym ośmioramiennym krzyżem, palce jej lekko drgały.

Siedzi przy okienku piękne dziewczę młode,

Kraśną przędzę przędzie, przędzie zadumane.

Rano, raniuteńko, kiedy szła po wodę,

Przyleciały do niej dwa ptaki-gołębie.

Siwy gołąb siadł jej na lewym ramieniu,

Czarny gołąb zasię usiadł jej na prawym.

I w te słowa rzecze pierwszy gołąb, siwy:

„Gdy wieczorem gwiazdy sypną się na niebo,

Wychodźże, dziewczyno, za wieś, za opłotki.

Chłopcy tam igrają sobie z dziewczętami,

Jakoby na stawie kaczory z kaczkami.

Ty stań sobie z boku, popod jarzębiną,

Podejdzie do ciebie ten, co ci sądzony.

A oczy u niego jako bryłki lodu,

Jako bryłki lodu w ciepły dzień wiosenny.

I tają, topnieją od jasnego słonka

I od twej urody topnieją, dziewczyno…

Dalej szło długie wyliczenie przyjemności, jakie obiecywał zakochanym siwy gołąb – całkowicie cnotliwe, zadziwiająco poetyckie. Audytorium, zwłaszcza jego żeńska połowa, słuchało z wilgotnymi oczami. Tylko jurodiwy odstawiwszy czerpak, cały dygotał i drapieżnie rozdymał nozdrza. W jego wybałuszonych oczach migotały iskry szaleństwa. Erast Pietrowicz uśmiechnął się: jak widać, Bożemu człowiekowi nieobca była aktorska zazdrość.

Pieśń niespiesznie płynęła dalej.

Siwy gołąb skończył swoją przepowiednię.

Wnet rozpoczął swoją drugi gołąb, czarny.

Drugi gołąb, czarny, czarny i markotny,

Rzekł głosem żałosnym, rzekł jakoby płakał:

„Nie chodź za opłotki, gdzie chłopcy czekają,

Zawiąż czarną chustę, czarną chustę mnisią,

I wyruszaj za mną do lasu ciemnego.

Pójdziesz ty górami, pójdziesz ty pustynią,

Piołun będziesz jadła, piołun gorzkie ziele,

A popijać będziesz go słonymi łzami,

Okrywać się będziesz dujawicą śnieżną,

Pląsać w korowodzie z wichrami po polu…

Teraz nastąpił opis wyrzeczeń, czekających dziewczynę, gdyby wybrała drogę mniszki. Słuchacze w napięciu łowili każde słowo. Nieszczęsny starosta nie miał jednak chwili spokoju – ledwie odszedł od niego statystyk, a już przyczepił się ojciec Wikientij i jął mu coś szeptać do ucha.

– A to już jak wyjdzie – ze zniecierpliwieniem i dość głośno powiedział długobrody.

Kilka osób obejrzało się z niezadowoleniem.

Tymczasem bohaterka pieśni odłożyła kądziel i udała się po radę do ojca i matki. Pokłoniła się w pas, zapłakała i prosi, by jej powiedzieli, czy ma pójść za siwym gołębiem, czy za czarnym. Ojciec odpowiada:

Myśmy cię rodzili, myśmy hodowali,

Ale duszy twojej my nie rodziciele.

Rodziciel twej duszy to sam Bóg Sabaoth

I co On rozkaże, to i spełnić musisz.

Żyć dla uciech ciała – dola to radosna,

Dola słodka, miła, ale dola krótka.

Jako kwiat przekwitniesz, jak kwiat się osypiesz

I z twojej urody jeno proch zostanie.

A uroda duszy to wieczna uroda,

Za nic ma bieg czasu, za nic ma gorycze.

Kto się wyrzekł uciech, ten nie pożałuje,

Temu jest sądzone Królestwo Niebieskie.

Matka, naturalnie, ma inną argumentację – żal jej córki, a i chciałaby doczekać wnuków. Pieśń ciągnęła się bez końca, ale, o dziwo, publiczność wcale nie była znudzona.

Jewpatjew pochylił się do Erasta Pietrowicza i szepnął:

– To przecież ni mniej, ni więcej, tylko przypowieść o wolności wyboru. Co tam wasz Kant i Schelling! Nasza religia daje najwięcej swobody ze wszystkich, ona nie wychowuje niewolników.

Fandorin sam był ciekaw, za którym gołębiem pójdzie bohaterka, to jednak do końca pozostało tajemnicą. Na słowach: „Oznajmiło dziewczę ojcom swoją wolę, oznajmiło dziewczę słowo swoje twarde”, pieśń nagle się urwała.

Rozległ się przeraźliwy krzyk. Był tak rozdzierający, tak straszny, że nie wiedząc jeszcze nawet, co się stało, kobiety zaczęły piszczeć, dzieci krzyczeć z przerażenia. I wtedy wszyscy zobaczyli – nawiedzony Ławrientij dostał ataku.

– Jestem zgubi-o-o-ny! Bożżże, jestem zgubiony! – wył jurodiwy – A-a-a-a! Nie mogę!

Rzuciło się do niego kilku chłopów, ale epileptyk odepchnął ich, i to tak mocno, że trzej przewrócili się na podłogę, po czym rozpędził się i z całej siły uderzył głową o narożnik pieca.

Upadł, z rozciętego czoła pociekła mu krew, ale nie stracił przytomności.

– Jam słaby! Grzeszny! – zajęczał żałośnie, już bez poprzedniej furii. – Nie mogę ocalić Twego ludu! Naucz mnie, Panie! Pomóżcie, archaniołowie Gabrielu i Michale! Biada mi, bezużytecznemu!

Ludzie obawiali się do niego podejść.

Nieszczęśnik siedział na ziemi, miarowo waląc i tak już okrwawionym czołem o piec, na wszystkie strony leciały czerwone bryzgi.

Stracili głowę wszyscy poza Szeszulinem. Szczerze mówiąc, po wysłuchaniu absurdalnych teorii uczonego Anatolija Iwanowicza o „biologicznej machinie”, Erast Pietrowicz uznał, że psychiatry nie warto traktować serio, teraz jednak zmuszony był zmienić zdanie.

Szeszulin działał szybko i zdecydowanie.

Wysunął się naprzód i krzyknął na baby:

– Cicho, płaczki! On to robi dla was.

Chłopom polecił:

– Wody! Zimnej!

Mocno ujął Ławrientija za ramię, odwrócił i – plask! plask! – wymierzył mu dwa siarczyste policzki.

Przez izbę przetoczyło się westchnienie i zapadła cisza.

Umilkł też nawiedzony i wytrzeszczył oczy na stanowczego pana w okularach.

Przyniesiono żeliwny garnek z wodą i doktor wylał ją świętemu człowiekowi na głowę. Szybko obwiązał przemytą ranę na czole chustką do nosa. Potem ujął jurodiwego rękami za skronie, pochylił się.

– Patrz mi w oczy!

Jurodiwy posłusznie zadarł głowę.

– Spoko-ojnie, spoko-ojnie… O ta-ak, bardzo dobrze… – Głos lekarza stał się kojący, samogłoski ciągnęły się jak kapiący z łyżki miód. – I Gabriel ci pomoże, i Michał… Archanioł Anatolij już tu jest… Wszystkim pomożesz, wszystkich ocalisz… Nie trzeba krzyczeć, nie trzeba bić głową… Trzeba my-yśleć… Najpierw pomyśleć, potem robić. I wszystko będzie dobrze…

Przemawiał w ten sposób do chorego dość długo – chyba z dziesięć minut.

Sugestia zaczęła działać. Ławrientij przestał dygotać, ręce opadły mu bezsilnie, oczy patrzyły przytomnie.

– Puść mnie, panie. Wystarczy – przemówił wreszcie cicho, spokojnie. – Podnieście mnie.

Ostrożnie, podtrzymując z dwóch stron, postawiono go na nogi.

– Dziękuję ci. – Nawiedzony ukłonił się nisko Szeszulinowi i powiedział z wielką powagą: – Pomogłeś mi. Sam nawet nie wiesz, jak bardzo. Teraz już wiem.

– Co takiego? – zdziwił się psychiatra.

Ale jurodiwy nie powiedział więcej ani słowa. Otrząsnął się jak pies, strącił z ramion dłonie podtrzymujących go chłopów i nie patrząc na nikogo, wyszedł z izby. Trzasnęły drzwi.

Wola boska

Z powodu okulałego dyszlowego musieli resztę dnia i noc spędzić w Raju. Mieszkał tu znany w całej okolicy konował, który obiecał na jutro rano postawić konia na nogi, a na razie każdy zajął się swoimi sprawami.

Pop i diakon postanowili odprawić w wiejskim domu modlitwy niedzielne nabożeństwo. Nikt nie stawiał przeszkód, ale spośród owieczek stawił się tylko uriadnik. Odstał całą mszę na baczność, wykonał w lewo zwrot i ruszył od domu do domu, wypytywać, czy nie było we wsi jakiegoś samozwańczego proroka, nawołującego do samozagłady.

Przewodniczący komisji spisowej instruował dwóch rachmistrzów, którym wręczył arkusze spisowe i teczki, przy czym pierwsze wzięto z obawą, ostatnie zaś z zadowoleniem.

Erast Pietrowicz snuł się bez określonego celu, po prostu obserwował i słuchał. Sługę na wszelki wypadek trzymał przy sobie. Wiedział, że tutejsze niewiasty – jedna w drugą rosłe i dorodne – dokładnie odpowiadają wyznawanemu przez Masę ideałowi kobiecej urody, a piekielny Japończyk umiał dobrać kluczyk prawie do każdego kobiecego serca.

Obejście całej wsi nie dało nic ciekawego.

Jewpatjew i Szeszulin siedzieli u starosty i pili herbatę.

Lew Sokratowicz gawędził z chłopami, Fandorinowi nie udało się jednak posłuchać, o czym – gdy tylko się zbliżył, wszyscy jak na komendę umilkli. Dziwne wszelako, że nieufni wobec wszystkich tubylcy rozmawiali z bezbożnikiem Kryżowem z takim szacunkiem – przecież samo jego nazwisko powinno im się wydawać haniebne: raskolnicy mówili „kryż” o krzyżu prawosławnym.

Większość kobiet została w zborze, przy Kirille. Erast Pietrowicz nie próbował tam zaglądać przez delikatność – damy wszak zawsze mają tematy nieprzeznaczone dla męskich uszu.

Dziewczynce przewodniczce zapewne nudziło się z dorosłymi. W każdym razie Połkaszka nie siedziała przy swojej patronce.

Raz Fandorin natknął się na nią w pustej sieni gromadzkiej izby. Obok wieszaków wisiało tam lustro w malowanej drewnianej ramie. Biedna chudzina, myśląc, że nikt jej nie widzi, przeglądała się w nim, to stając bokiem, to zezując. Erastowi Pietrowiczowi zrobiło się jej żal, Masa też westchnął. Wyjął z kieszeni cukierek (zaopatrzył się w nie jeszcze w Wołogdzie) i chciał dać dziewczynce, ale ta rzuciła się do ucieczki jak dzikie zwierzątko.

Potem widzieli ją jeszcze raz – na skraju wsi, z gromadką wiejskich dzieci. Przewodniczka coś im opowiadała, a one słuchały bardzo uważnie, z otwartymi buziami. Jedna z dziewczynek podała Połkaszce piernik – ta przyjęła poczęstunek i włożyła do ust. Zarabia, bierze przykład z Kiriłły, pomyślał z uśmiechem Fandorin.

A nawiedzonego nie spotkał nigdzie.

* * *

Nocowali w zborze, który w razie potrzeby pełnił funkcję domu noclegowego.

Całe jakże zróżnicowane towarzystwo, nie umawiając się, ulokowało się w trzech leżących w amfiladzie izbach w następujący sposób: w pierwszej, najbliżej sieni – stangret Jewpatjewa, Masa i Odincow; w środkowej, z piecem, „panowie”; najlepszą izbę rycersko odstąpili słabej płci – bajarce i Połkaszce, które przysunęły do sofy długi stół, nakryty serwetą, i w ten sposób znalazły się jakby za parawanem. Nie było ich tam widać ani słychać.

Po nocy spędzonej w podróży i mroźnym dniu wszyscy zasnęli dość szybko. Erast Pietrowicz, który z wiekiem zaczął mieć sen coraz lżejszy i bardziej czujny, zasnął ostatni – przeszkadzało mu dobiegające ze wszystkich stron chrapanie.

Za to obudził się pierwszy.

W izbie było ciemno. Zupełnie ciemno, wręcz czarno. Fandorin otworzył oczy i nie uświadamiając sobie jeszcze, co go obudziło, spuścił nogi z ławy. Spalenizna! Pachniało spalenizną!

Po omacku, na pamięć, dotarł do pieca, otworzył drzwiczki. Nie, płomienia nie było – w środku dogasał wczorajszy żar.

– Czuję dym – rozległ się z kąta głos Kryżowa. – Co się dzieje? Nagle za wąskim okienkiem wzbił się w górę czerwony jęzor.

Potem za drugim, za trzecim. I z przeciwnej strony!

– Pali się! Panowie, pożar! – krzyknął Lew Sokratowicz.

Podpalenie, stwierdził Fandorin, wyczuwając ledwie uchwytny zapach nafty. Inaczej nie zajęłoby się tak od razu, i to z dwóch stron. Rzucił się do ciemnej sieni, próbując się zorientować, gdzie są drzwi. No tak – podparte od zewnątrz.

– Masa, do mnie! – krzyknął Erast Pietrowicz.

Wybuchła panika. Wszyscy miotali się, wrzeszczeli, Kochanowski histerycznie nawoływał do spokoju. Brzęknęła rozbita szyba – ktoś próbował wyleźć przez okno, ale gdzież tam: okna, jak to na północy, były wąskie, żeby ciepło niepotrzebnie nie uciekało.

– Panowie, nie przeszkadzajcie! Masa, kotchira ni hairanai yō ni! [65] - polecił Fandorin. – Odincow, nikogo tu nie wpuszczaj!

Potrzebne było miejsce, by wziąć rozbieg – inaczej nie da się wyważyć drzwi.

Japończyk bez ceregieli wypchnął z sieni z powrotem do izby wszystkich tłoczących się do wyjścia. Uriadnik, korzystając z tego, że po ciemku wszyscy są równi, rozdawał szturchańce na prawo i na lewo. Zrobiło się miejsce.

Skoncentrowawszy wewnętrzną energię ki, albowiem tylko od niej teraz zależało, czy uda mu się wyważyć mocne dębowe drzwi, Fandorin rzucił się naprzód, podskoczył i uderzył nogą w płytę.

Albo zapas ki był tak wielki, albo podparcie słabe, w każdym razie przeszkoda runęła po pierwszej próbie.

– Panowie, teraz na dwór! – krzyknął Erast Pietrowicz. Drugi raz nie musiał powtarzać. W jednej chwili wszyscy wypadli na zewnątrz, na śnieg – jedni rozebrani, inni bez butów, ale dzięki Bogu wszyscy cali i zdrowi. I w samą porę!

Po drewnianych ścianach chaty szybko pełzły płomienie, podsycane zamiecią. Już zajął się dach, z góry poleciała płonąca szczapa.

– Podpalili – szepnął Erastowi Pietrowiczowi do ucha przejęty uriadnik. – O, jak się hajcuje! O łotry, raskolnicy! Chcieli wykończyć wszystkich naraz!

Odsunąwszy policjanta, żeby nie przeszkadzał, Fandorin przykucnął i podniósł kij, którym złoczyńca albo złoczyńcy podparli drzwi. Kij był dość cienki, taki można wybić, nawet nie koncentrując energii ki. Dziwne.

– Trzymajcie ją, trzymajcie! – krzyknęli nagle wszyscy jednocześnie.

Dziewczynka przewodniczka, bosa i z gołą głową, w jednej tylko płóciennej koszulce z płaczem próbowała pobiec z powrotem do chaty.

– Mateńka! Tam jest mateńka! – krzyczała rozpaczliwie, szarpiąc się w rękach mężczyzn. – Podła jestem! Zostawiłam ją, zlękłam się!

Rzeczywiście Kiriłły wśród ocalonych nie było. W panice i zamieszaniu zapomniano o bajarce.

– Gdzie chcesz iść? Widzisz, wszystko się pali! – perswadował Połkaszce uriadnik.

Istotnie, ganek stał w płomieniach, do środka nie sposób było się dostać.

Fandorin, posuwając się szybko wzdłuż ściany, zaglądał do okien.

W pierwszej izbie Kiriłły nie było. W środkowej też. Jest!

Pątniczka miotała się w paradnej izbie, między stołem a ściennym ikonostasem. Teraz, kiedy paliły się wszystkie ściany, wnętrze domu było jasno oświetlone.

Kiriłła, bezradnie wymachująca szerokimi rękawami riasy, przypominała rannego czarnego łabędzia. Jej uniesiona w górę twarz jakby zastygła, tylko wargi nieustannie coś szeptały – pewnie modlitwę.

– Przepaskę, zdejmij przepaskę! – ryknął Kryżow. – I do sieni! Może zdążysz!

Ale ona zdawała się nie słyszeć.

– Mateńko, prze-e-ebacz! – wrzeszczała Połkaszka, zanosząc się łkaniem.

Szyba w oknie po przeciwnej stronie pękła od żaru, na podłogę posypały się iskry i natychmiast zaczął dymić pleciony chodnik.

– Zapomnij o ślubowaniu! Spalisz się! – krzyknął Jewpatjew i jęknął. – Nie, nie zdejmie. Przynieście wody! I topór! Rąbcie ramę!

Jaka woda, jaki topór – ogień pełzł już po wewnętrznej ścianie, zbliżał się do ikon. Z trzaskiem pękła lampka oliwna, buchnęła płomieniem rozlana oliwa.

Do budynku ze wszystkich stron biegli chłopi z wiadrami i bosakami. Przykuśtykał starosta w kożuchu narzuconym na bieliznę.

– P-pozwólcie no.

Erast Pietrowicz ściągnął kożuch ze starca i okrył się nim z głową.

Najważniejsze to wstrzymać oddech, nie wdychać dymu, powiedział sobie i rzucił się z powrotem na ganek. - Masa, mizu-no! [66]

Japończyk zrozumiał. Wyrwał jednemu z chłopów wiadro i chlusnął lodowatą wodą na kożuch.

Przeskoczyć przez płonące schodki i buchający ogniem próg to było jeszcze pół biedy.

Znacznie trudniej było w środku, gdzie w dymie prawie nic nie było widać.

Dziesięć kroków w lewo, potem próg, powiedział sobie Erast Pietrowicz, ale się pomylił – listwa, oddzielająca środkową izbę od pierwszej, przypadła na dziewiąty krok. Potknął się, poleciał na podłogę.

To go uratowało. Przed nim z przerażającym hukiem runęła belka stropowa. Gdyby Fandorin nie upadł, zmiażdżyłaby mu głowę.

Przeskoczył przez dymiący bal i w kilku susach znalazł się w paradnej izbie. Było tu jeszcze goręcej, ale mniej dymu.

Nie tracąc czasu na próżne rozmowy, Erast Pietrowicz chwycił Kiriłłę wpół i zarzucił sobie na ramię. Była niezwykle lekka, jakby ze słomy.

Okrył ją z wierzchu kożuchem i rzucił się z powrotem.

Nic nie widząc, poruszając się tylko na pamięć, dobiegł jakoś do sieni. Uderzył ramieniem i głową o nadproże, jednym zrywem pokonał ognisty łuk wyjścia i runął ze schodków w śnieg. Kiriłła wraz z kożuchem odleciała jeszcze dalej, w zaspę.

Teraz można było oddychać.

Nad czarnym od sadzy Erastem Pietrowiczem, z rozkoszą wdychającym zimne powietrze, krzątał się Masa.

– Panie, masz poparzony policzek. I broda ci się opaliła. Zrobiłeś się całkiem brzydki.

Zaniepokojony Fandorin pomacał sobie twarz. Głupstwo. Będzie pęcherz, ale nie pozostanie blizna.

– Prawdziwy z pana bohater! – gdakał Alojzy Stiepanowicz. – Byłem pewien, że nie wyjdzie pan żywy z tego piekła!

Wzruszony Jewpatjew bez słowa mocno uścisnął Erastowi Pietrowiczowi rękę.

– Co z nią? J-jest cała? – zapytał ten, wstając.

Z Kiriłłą było chyba wszystko w porządku. Tłoczyły się wokół niej lamentujące i jazgoczące baby. U nóg bajarki czołgała się z płaczem Połkaszka, ze skruchą bijąc czołem o ziemię.

– Dobrze już, dobrze. – Kiriłła poszukała dłonią, chwyciła dziewczynkę za chudy kark, przytrzymała. – No, przelękłaś się, to nic. Ej, ale ty jesteś goła. Kobietki, dajcie jej coś do włożenia, bo się przeziębi.

Zdawało się, że ta zdumiewająca niewiasta w ogóle nie jest wstrząśnięta tym, co się zdarzyło.

– Wspaniały typ! – z dumą powiedział do Fandorina przemysłowiec. – Rdzenna rosyjska rasa! Spłonęłaby, ale przepaski by nie zdjęła, nie złamałaby ślubów.

– Nie poparzyliście się? – zapytał Erast Pietrowicz, zbliżając się do Kiriłły. – Coś was boli?

– Boleć może tylko dusza – odrzekła, zwracając twarz w jego stronę. – A na duszy jest mi dobrze, spokojnie. To wyście mnie wynieśli? Jesteście z naszych, z chrześcijan?

– …Z chrześcijan – odparł Fandorin nieco zmieszany, chociaż domyślał się, że ona tym słowem nazywa wyłącznie staroobrzędowców.

– To on, on cię uratował! – zaczęły wołać kobiety. – Jemu dziękuj!

Ale Kiriłła mruknęła obojętnie:

– Wola boska. Skoro Pan pomógł mi wyjść z ognia, znaczy, żem jeszcze potrzebna.

Starcy i mężczyźni stali w milczeniu i patrzyli na pożar. Było jasne, że zboru nie da się już uratować, że spłonie do cna.

Erast Pietrowicz zauważył, że uriadnik pełza na czworakach i grzebie w śniegu. Coś znalazł, podniósł do oczu.

Fandorin podszedł do niego, starając się nie zwracać na siebie uwagi.

– Krzesiwo – rzucił półgłosem Odincow. – I hubka, opalona. Który to z nich?

Wpił się ostrym wzrokiem w wieśniaków.

– Źle szukasz – powiedział Erast Pietrowicz, robiąc krok w bok. – Jaki z ciebie p-policjant?

Rozgarnął śnieg i podniósł ciężki przedmiot, połyskujący mętnie w świetle płomieni.

Był to masywny żelazny krzyż na łańcuchu z rozgiętym jednym ogniwem.

Wściekły czort

Następnego ranka, tak jak planowali, ruszyli dalej.

Straty po nocnym pożarze okazały się niezbyt wielkie. Na szczęście wszystkie bagaże pozostały w saniach i nie ucierpiały od ognia. Spaliło się tylko to i owo z odzieży tych, którzy wyskoczyli na dwór w bieliźnie, ale temu można było zaradzić. Najbardziej poszkodowany był diakon, który stracił skufję [67] i podriasnik [68], a nie miał niczego na zmianę. Kryżow jednakże dał Warnawie zapasowe walonki, Kochanowski sweter, Jewpatjew – krótki kożuszek, głowę zaś pogorzelec okrył zawiązaną na piracką modłę wełnianą chustą i wyglądał w tym stroju wręcz malowniczo.

Ocaloną cudem Kiriłłę zabrali ze sobą – ona też zmierzała w górę rzeki. Jewpatjew z szacunkiem zaprosił bajarkę do swego powozu, a Połkaszkę otulono kocem i posadzono obok woźnicy.

Ruszyli.

Tym razem Fandorin nie uprawiał biegów, wsiadł na sanie Odincowa. Było o czym pomówić.

Kiedy karawana rozciągnęła się na lodzie niczym leniwa stonoga, w ostatnich saniach potoczyła się poważna rozmowa, niezbyt zrozumiała dla niewtajemniczonych.

– No i koniec sprawy – powiedział policjant, gdy zostali sporo w tyle za kibitką Jewpatjewa, która jechała przed nimi.

– Czyżby? – bąknął w zamyśleniu Fandorin.

– A co, nie? Kto podpalił?

– On.

– Dlaczego to zrobił – jasne. Żeby zgładzić nas wszystkich, antychrystów. Żebyśmy nie przymuszali raskolników do spisu. Wio, cholero, ruszaj się! – krzyknął uriadnik na idącego wolno konika. – Słyszał pan, co mówił do dochtora? „Teraz wiem”, powiada. Wiem, jak sobie z wami, gadami, poradzić… To wściekły czort! Chodzi po wsiach, mąci ludziom w głowach.

Odincow popatrzył na rozmówcę i zobaczył, że ten z niepokojem marszczy brwi.

– Coś nie tak?

– Może i tak… Ale nie wszystko tu jest jasne. W jaki sposób jurodiwy znalazł się w Raju przed nami? To raz. Że chciał spalić obcych – to zrozumiałe. Ale Kiriłłę i dziewczynkę za co? To dwa. I wreszcie najważniejsze pytanie: gdzie teraz szukać tego p-prowokatora?

– E-e, Jeraście Pietrowiczu, tu nie ma nad czym łamać sobie głowy. – Policjant uśmiechnął się protekcjonalnie. – Że Ławruszka zdążył przed nami, to nie dziwota. Myśmy jechali rzeką, zakolami, a on poszedł prosto, przez las. Kto zna ścieżki, nie zabłądzi. A że kobiety z dziewuszką nie pożałował – toż on przecie jest jak wściekły pies. Zły, opętany i w dodatku zawistny. Widział pan, jakich drgawek dostał, kiedy wszyscy zaczęli słuchać Kiriłły? Nie mógł tego znieść, skręcał się z zazdrości. A na trzecie pytanie odpowiem tak: trzeba szukać łotra we wsiach w górze rzeki. Na pewno tam uciekł. Będzie się miotać, straszyć, słabe dusze ciągnąć do mogiły. Koniecznie musimy go złapać, póki nie narobił czegoś gorszego. A jak złapiemy – powieziemy go rzeką, żeby wszystkim pokazywać. Patrzcie, durnie łapciaste, jaki szatan was uczył, jakiemu heretykowi dawaliście wiarę.

– A u-uwierzą?

– Złapiemy go na gorącym uczynku, postaramy się o świadków spośród tutejszych – nie wykręcą się… Co ten Kryżow, zaspany cietrzew, ledwie jedzie? Musimy się śpieszyć!

– P-pójdę mu powiedzieć.

Fandorin zeskoczył na lód i pobiegł do przednich sań.

Lew Sokratowicz, poznawszy powód, dla którego należało się śpieszyć, bez słowa świsnął batem i cała procesja ruszyła szybciej: pierwsze sanie (dziś to one holowały Kochanowskiego) pociągnęły za sobą drugie; trzecie, wiozące diakona i Japończyka, początkowo zostały nieco w tyle, ale Warnawa huknął na konia i ten zaczął szybciej przebierać kosmatymi nogami.

– Panie – zawołał Masa. – Barunaba-san opowiada o zonie, bardzo ciekawe.

Kiedy Erast Pietrowicz przysiadł na brzegu sań, Warnawa wyjaśnił z zakłopotaniem:

– Tęsknię za małżonką moją, diakonową. Pobraliśmy się w zeszłym roku w Niedzielę Przewodnią.

– Piękna – oznajmił z aprobatą Masa i pokazał rękami. – O taka. Twaz okrągra. Wsystko okrągre.

Diakon, zalewając się purpurowym rumieńcem, potwierdził:

– Niezwykłej urody osoba.

– Cóż, moje g-gratulacje.

Erast Pietrowicz znowu zeskoczył na śnieg, obejrzał się i spostrzegł, że podczas jego rozmowy z Kryżowem w rozmieszczeniu pasażerów ekwipażu Jewpatjewa zaszły pewne zmiany. Obok woźnicy siedział teraz Nikifor Andronowicz w rozpiętym futrze.

– Wsadziłem do środka małą, żeby się ogrzała – krzyknął. – Zechce pan zajrzeć, jak się tam ma?

– Ś-świetnie – zameldował Fandorin, stanąwszy na płozie i zajrzawszy przez okienko.

Kiedy wokół nie było obcych, Kiriłła niezbyt surowo przestrzegała wobec swojej przewodniczki „próby poniżenia”. Połkaszka siedziała co prawda na podłodze, ale głowę oparła na kolanach bajarki, a ta rozczesywała jej grzebieniem włosy i cicho nuciła – chyba kołysankę.

…Na pościeli miękkiej,

Jedwabnym posłaniu

Spać będziesz, nie wstawać

Do szóstego dnia…

Dziewczynka miała rozchylone usta, zamknięte oczy – spała, a i sam Fandorin poczuł senność, słuchając cichego, pieszczotliwego głosu, powolnej melodii, szeleszczących słów.

Ale tu Kiriłła przestała śpiewać i zwróciła głowę ku oknu.

– Kto tu?

– Kuzniecow, Erast Pietrowicz – odpowiedział przez szybę. – Co to znaczy „do szóstego dnia”?

Wcale nie zdziwiona, odrzekła spokojnie:

– W starych księgach stoi: dusze sprawiedliwych powstaną z martwych na szósty dzień od końca świata.

– A zatem wy też się obawiacie rychłego k-końca świata?

– Czemu miałabym się go obawiać? – spytała jakby ze zdziwieniem Kiriłła. Mówiła nie po stierżeniecku, ale całkiem po miejsku, wprawdzie z gwarowymi naleciałościami, ale ładnie. – I wy się nie bójcie. Wiary jesteście nie nikonowskiej, serce macie niezepsute – słychać po głosie. Sąd Ostateczny jest straszny dla grzeszników, którzy duszy swojej nie ustrzegli. A wyście Panu mili, On was przyjmie jako syna ukochanego, do dom powracającego.

Coś niesamowitego: kiedy o końcu świata mówił opętany Ławrientij, brzmiało to groźnie, beznadziejnie, a w ustach Kiriłły nawet słowa o Sądzie Ostatecznym były kojące i marzycielskie.

Erast Pietrowicz chciał ją wypytać, skąd przybyła i dlaczego nie mówi tutejszą gwarą, ale tu zaszło coś nieoczekiwanego.

– Ehe-hej! Ej! Stójcie-e-e! – dobiegło skądś z boku. – Stój-cie-e-e!

Na wysokim brzegu wymachiwał rękami chłop na nartach. Odepchnął się nogą, zgrabnie zjechał na ukos po urwisku i ruszył w stronę karawany.

Kryżow już hamował konia, pysk następnego trącił w kark drzemiącego ojca Wikientija – ten zerwał się, upuścił czapkę.

Przyjrzawszy się, Fandorin rozpoznał w chłopie jednego z rachmistrzów z Raju.

Nic jeszcze nie wiedząc, ale już przeczuwając coś złego, rzucił się naprzeciw narciarza.

– Nieszczęście – zachrypiał ten. – Nieszczęście! Najwyraźniej długo biegł przez las – z kołnierza buchała para, siwy zarost wokół ust był oszroniony, z brody zwisały sople.

– Mów po porządku! – krzyknął, podchodząc, Odincow. Za nim podbiegli pozostali.

– Zakopali się… Lapunow… Nikiszka Lapunow, jego żona Maria i dzieciaki, troje – zapiszczał drżącym falsetem rachmistrz. – Rano sąsiadka do nich zachodzi, a w chacie nikogo… A w warzywniku ziemia wywalona i o…

Wyjął zza pazuchy kartkę. Odincow chwycił ją, tylko spojrzał i natychmiast podał arkusik Erastowi Pietrowiczowi.

– Ta sama ręka!

Fandorin też poznał – i tekst, i pismo: „Wasz nowy ukaz i spisy odcinają nas od prawdziwej wiary chrześcijańskiej i przywodzą do odrzucenia ojczyzny, a nasza ojczyzna to Chrystus…”. I dalej wszystko tak samo słowo w słowo, aż do końcowego: „A waszym nowym prawom podporządkować się nie możemy i wolimy umrzeć za Chrystusa Pana naszego”.

–  Uratowaliście? – spytał, dotykając ramienia posłańca.

– I-i-i, gdzie tam! Podusili się. Widać zalegli jeszcze w nocy, po pożarze…

Odincow chwycił chłopa za kożuch na piersiach.

– A jurodiwy Ławruszka chodził wieczorem po domach?

Rachmistrz patrzył zaskoczony na stężałą twarz policjanta.

– Pewnie, że chodził, po prośbie.

– Do Lapunowów też?

– Dyć Maria bożym ludziom zawsze rada… Była – dodał posłaniec i zatrzęsły mu się pomarszczone policzki – był bliski płaczu.

Uriadnik zgrzytnął zębami.

– To gad jadowity! Zdążył wbić zębiska! Pamiętam Lapunowów. Nikita chłop był spokojny, żoninej spódnicy się trzymał. W domu wszystkim rządziła Maria, bardzo pobożna. Ech, nawet dzieci nie pożałowali! – Odwrócił się i pobiegł do sań. – Niech pan wsiada, Jeraście Pietrowiczu, jedziemy nazad.

Ale Fandorin nie ruszał się z miejsca.

– Jedź s-sam. Ja w Raju nie mam nic do roboty.

– Jak to nic do roboty? – Odincow zatrzymał się. – A śledztwo? A jak ja bez pana znów coś przeoczę?

– Śledztwo przeprowadzimy p-potem. Teraz trzeba ratować ludzi.

Wszyscy oprócz Kiriłły i dziewczynki, które zostały w powozie, tłoczyli się dokoła, ale nie wiedzieli, o co toczy się spór. Jedynie Kryżow, któremu Erast Pietrowicz wyjaśnił wcześniej, dlaczego powinni się śpieszyć, słuchał bez zdziwienia.

– Lwie Sokratowiczu, bez pana nie damy sobie rady – zwrócił się do niego Fandorin. – Pojedzie pan dalej? – Ten w milczeniu kiwnął głową. – A czy pański koń uciągnie trzy osoby? Mam wszak ze sobą sługę. On i ja możemy jechać na zmianę.

– O czym panowie mówicie? – nie wytrzymał Jewpatjew. – Kto ma zębiska? Ławrientij? W jakim sensie?

Nadeszła pora, by opowiedzieć towarzyszom podróży o podpalaczu.

– …To człowiek bardzo niebezpieczny, który przed niczym się nie zawaha. Zeszłej nocy wszyscy mogliśmy zginąć. Wracajcie z uriadnikiem do wsi, p-panowie. Tam Ławrientij już się na pewno nie pokaże – powiedział Erast Pietrowicz na zakończenie. – Nie pora teraz na spis, a tym bardziej – odwrócił się do duchownego – na duszpasterskie objazdy. Najpierw musimy unieszkodliwić zbrodniarza, a wtedy proszę bardzo.

Po pożarze nikomu nawet do głowy nie przyszło kwestionować prawo stołecznego „turysty” do podejmowania decyzji. Nikifor Andronowicz Jewpatjew powiedział:

– Racja. Wracajcie, panowie. A ja pojadę z panem, Eraście Pietrowiczu. Ktoś przecież musi chłopom przemówić do rozumu. Pana nie posłuchają, pan jest dla nich obcy.

– No, co się tyczy przemawiania do rozumu, to raczej moja rola – zauważył Szeszulin. – Zwłaszcza jeśli odnajdziemy jurodiwego. Klasyczny przypadek megalomanii paranoidalnej z wyraźnymi skłonnościami destruktywno-samobójczymi. Jak panowie mieli okazję zaobserwować, potrafię postępować z takimi ludźmi.

Ojciec Wikientij przeżegnał się i przemówił z patosem:

– Kiedyż pasterz winien być przy swojej trzódce, jeśli nie w godzinie próby? Pragnę panu towarzyszyć, panie Kuzniecow. A nawet więcej – to mój obowiązek.

Nie zrezygnował nawet łagodny, roślinożerny Alojzy Stiepanowicz.

– Eraście Pietrowiczu, przysięgałem ziemstwu, że będę uczciwie wykonywać swoje obowiązki, nie bacząc na osoby i nie cofając się przed przeciwnościami – oznajmił, prostując się. – Jestem nawet dotknięty, że mógł pan przypuścić, iż ja, absolwent Uniwersytetu Petersburskiego, w obliczu niebezpieczeństwa…

– A co tam! – przerwał jego mamrotanie Odincow i cisnął o ziemię swoją czarną barankową czapką. – Ja też jadę! Niech isprawnik i śledczy odkopują trupy, ja się zatroszczę o żywych!

Dyskusję podsumował Jewpatjew:

– A zatem jedziemy, jak jechaliśmy. Tylko pamiętajcie, panowie: nikt nikogo siłą nie zmuszał.

Piramida

Po tym nieprzewidzianym postoju popędzili jeszcze szybciej niż przedtem.

Teraz, kiedy zmienił się główny cel ekspedycji, na czele karawany jechały sanie stróża prawa. Policjant nie żałował bata, spod kopyt konia leciały grudki zmarzniętego śniegu, z oszronionych boków buchała para.

Następna wieś, do której musieli dotrzeć przed złowrogim kaznodzieją, nazywała się Maziłowo i mieszkali w niej maziłowie, czyli malarze, ale nie malarze ikon, tylko pogodnych, wesołych jarmarcznych obrazków. Prawie w każdej chłopskiej chacie na całej północy, i to bynajmniej nie tylko w siedzibach starowierców, wisiały ich dzieła: robione sposobem chałupniczym obrazki o treści religijnej i świeckiej. Domokrążcy nosili wszystkich tych „Aleksych-Ludzi-Bożych”, „Bowów-Królewiczów” i „Finistów-Jasnych-Sokołów” [69] po wsiach i jarmarkach, sprzedawali po pięć, po dziesięć kopiejek. Był to proceder groszowy, ale o dużym zasięgu, przynosił więc zyski.

Dotarli na miejsce przed zachodem słońca.

– Oto Maziłowo – Odincow wskazał na zbite w gromadkę domy, nie takie, jak w dwóch pierwszych wsiach, ale malutkie, przytulne, z wesołymi kolorowymi okiennicami. – Boże, daj, żeby nie było za późno…

Uniósł się na koźle, huknął na zmęczonego bułanka i koń, potrząsnąwszy kosmatym łbem, puścił się drobnym kłusem.

Na skraju wsi kilka młodych bab i dziewek w jaskrawych chustkach robiło coś dziwnego – nabierały do garnków śnieg.

– P-po co im to? – zdziwił się Erast Pietrowicz.

– Ludzie u nas wierzą, że śnieżek z Trzech Króli leczy wszystkie choroby – wyjaśnił krótko Uljan, wciąż wyciągając szyję i patrząc na wieś. – Ej, kobietki! Był u was człowiek boży Ławrientij?

– Był rano. Pośniadał, obszedł domy po prośbie i poszedł dalej.

Policjant i Fandorin wykrzyknęli jednocześnie:

– Dokąd?

– Wszyscy ż-żyją?

– Bogu dziękować – rzekła ze zdumieniem jedna z młódek, zwracając się najpierw do Erasta Pietrowicza. A uriadnikowi odpowiedziała: – Jak to dokąd? Wiadomo – w las.

– Niech pan trzyma! – Odincow rzucił wodze towarzyszowi. – Widziałaś, którą ścieżką poszedł? Ej, kto widział? Pokażcie mi!

Nadjechał Nikifor Andronowicz.

– Szczęść Boże, krasawice! Wszystko u was w porządku? Jestem Jewpatjew.

Kobiety pokłoniły mu się nisko.

– Wiemy, ojczulku nasz. Bogu dzięki, wszystko w porządku.

– Prowadźcie nas do starosty. I zwołajcie ludzi. Mam coś do powiedzenia.

Jedna z dziewek odprowadzała na bok uriadnika, coś mu opowiadając po drodze. Erast Pietrowicz dał znak Masie, żeby był w pogotowiu, i ruszył za nimi. Wszyscy pozostali skierowali się do wsi.

– Do Jarego Źródła? – powtórzył Uljan słowa dziewczyny. – Znaczy, na Bogomiłowo, tak?

Odwrócił się do Fandorina.

– Najwyżej godzina, jak poszedł. Dogonię go! Nie ucieknie!

– Jadę z tobą.

Odincow wrócił do sań i wyciągnął przymocowane do płozy narty.

– Umie pan biegać po śniegu?

– Z k-kijkami nawet nieźle.

– U nas się kijków nie używa. A i narty są specjalne, trzeba mieć wprawę. – Policjant szybko przypiął do butów dwie krótkie, szerokie deski obszyte skórą. – Niedługo noc, jak pan zostanie z tyłu, to koniec. Nie, nie, Jeraście Pietrowiczu. Sam złapię tego padalca.

Wsunął do worka zwinięty sznur, zarzucił na ramię karabin.

– No więc go d-dogonisz. A co dalej?

Zwiążę, położę na świerkowej łapie i pociągnę po śniegu – szybko ruszając z miejsca, krzyknął Uljan. – Ech, żeby jeszcze z godzinkę światła!

Zgrabna, przepasana rzemieniem postać szybko zmierzała przez pole ku lasowi: ręce wymachiwały po wojskowemu, spod nart leciały białe grudki.

Po niespełna dwóch minutach dzielny uriadnik zniknął w gęstym świerkowym lesie.

Czerwonolica dziewczyna stała obok Fandorina i spoglądała nań jakoś dziwnie – ni to ze współczuciem, ni to z przestrachem. Erast Pietrowicz, przyzwyczajony do tego, że jego wygląd wywołuje u przedstawicielek płci przeciwnej zupełnie inną reakcję, najpierw poczuł się nawet lekko urażony, po chwili jednak zrozumiał: broda osmalona, na policzku wielki pęcherz. Jednym słowem, coś pięknego.

Westchnął i odwrócił się do mieszkanki Maziłowa nieuszkodzonym profilem.

– Prowadź tam, gdzie zebrali się ludzie.

* * *

Na miejsce zgromadzenia dotarł jednak nie od razu. Albo dziewczyna była taka uczynna, albo ocalała połowa twarzy Fandorina zrobiła na niej dobre wrażenie, w każdym razie najpierw zaprowadziła Erasta Pietrowicza do domu i posmarowała oparzone miejsce jakąś pachnącą ostro maścią, która natychmiast złagodziła pieczenie.

– Daj, podstrzygę cię, bo wyglądasz jak pogryziony pies – zaproponowała następnie samarytanka (miała na imię Maniofa) i szczękając ogromnymi nożycami, przywróciła symetrię poszarpanej brodzie. – Żonatyś?

– Wdowiec.

– Nie kła-amiesz? – spytała przeciągle Maniofa. – Przysięgnij na lestowce.

I aż jej oczy zabłysły.

Fandorin nie wiedział, co to jest lestowka, ale humor od razu mu się poprawił. A więc może się jeszcze podobać młodym, szczodrze obdarzonym przez naturę dziewczętom.

– Moja miła, mógłbym być twoim ojcem – oznajmił z godnością. – A przysięgać po próżnicy to grzech. No, chodźmy.

„Zboru”, jak w Raju, tutaj nie było, cała ludność wsi – prawie setka ludzi – stłoczyła się w domu starosty. Zimowa część chaty była zbyt ciasna, większość ulokowała się w letniej, nieopalanej, ale wkrótce od ścisku i oddechów zrobiło się tak ciepło, że zaparowały wszystkie okna.

Kiedy Fandorin wszedł, Nikifor Andronowicz już kończył swoją przemowę. Stojąc przy piecu, obracał się co chwila, by objąć wzrokiem każdego. Mówił półgłosem, ale z przejęciem, by poruszyć serca:

– …Straszy Szatanem-Antychrystem, a sam jest diabłem. Jaka jest najważniejsza różnica między Diabłem a Bogiem? Bóg to miłość, a Diabeł – nienawiść. Bóg to życie, a Diabeł – śmierć. Jeśli ktoś głosi nienawiść i nawołuje do śmierci, to od kogo jest, od Boga czy od Diabła? No właśnie. Wiem, ten bies chodził po domach i zasiewał w sercach swoje plewy. Nie słuchajcie go. Jesteście ludzie pogodni, pełni radości życia, artyści…

Prawdę mówiąc, gospodarz domu nie wydał się Erastowi Pietrowiczowi człowiekiem pełnym radości życia. Surowy starzec o twarzy patriarchy siedział pod świętymi obrazami prosty jak żerdź, w białej koszuli, z długą siwą brodą. Słuchał ze ściągniętymi krzaczastymi brwiami, ale nie patrzył na Jewpatjewa, tylko w ziemię. Po obu stronach starosty siedziały jego żona i ułomna niemłoda córka, obie w czerni i też z ponurymi minami. Za to chyba wszyscy pozostali mieszkańcy Maziłowa rzeczywiście mieli pogodne twarze, a w ich odzieży przeważały jasne, żywe barwy. Mężczyźni byli przeważnie drobnej kości, ruchliwi, kobiety rumiane i skore do uśmiechu, dzieci chichotały i wierciły się niespokojnie.

Jakoś niepodobni do raskolników, pomyślał, rozejrzawszy się Erast Pietrowicz. No, może tylko w tym, że ani chwili nie potrafili siedzieć bezczynnie. Baby i dziewczęta, zwinnie przebierając palcami, splatały z pasków skóry i ścinków materiału dziwne kolorowe naszyjniki, z których każdy kończył się czterema płaskimi trójkątami. Wielu mężczyzn, słuchając mówcy, rysowało coś na papierze ołówkami (nawiasem mówiąc, całkiem nowoczesnymi, wyraźnie kupionymi w mieście). Fandorin z ciekawości zajrzał przez ramię sąsiadowi. Ten szkicował śmiesznego rogatego diabła, któremu z paszczy buchał czerwony płomień, a spod ogona czarny dym. Na ścianach wszędzie wisiały malowidła, przeważnie o treści zoologicznej. Erast Pietrowicz ze zdumieniem wpatrzył się w obrazek zatytułowany „Jak krokodyl oszukał żółwia”, na którym rzeczywiście przedstawiono krokodyla i żółwia, przy czym dość realistycznie. Na dużym obrazie „Wszelkie stworzenie Pana Boga chwali”, ukazującym pokłon ziemskich istot Najwyższemu, znalazła się niemal cała populacja Życia zwierząt Brehma, nawet nosorożce i żyrafy.

– To Koślawa Ksiuszka malowała – szepnęła Maniofa. – Jej ojciec przywiózł z miasta książkę drukowaną o różnych zwierzach. Sama maluje, więcej nikomu nie daje. Nieużyta, że strach!

Zaczęto psykać na Maniofę. Jewpatjew skończył mówić i wstał starosta. Przemówił krótko. W izbie od razu zapadła cisza.

Takim ruchliwym, żywym ludziom potrzebny jest chyba właśnie taki przywódca – powściągliwy, surowy, pomyślał Erast Pietrowicz. Wiadomo przecież, że gadułami najlepiej rządzi milczek, a milczkami – gaduła.

Starzec powiedział tak:

– Przez usta nawiedzonego przemawia Bóg. Nienawiści do ludzi w Ławrientiju nie ma, tylko do Szatana. A o rachmistrzu pomyślimy.

I usiadł.

Powiedział tylko trzy zdania, a zepsuł cały efekt filipiki Jewpatjewa.

Teraz zaczął przemawiać Alojzy Stiepanowicz, ale niezbyt go słuchano. Wyszło co prawda niewiele osób, lecz wszyscy zajęli się swoimi sprawami. Rozbili się na grupki. Jedni sprzeczali się o coś z ożywieniem, inni się śmiali. Najwięcej osób podeszło, by posłuchać Kiriłły.

– To jest właśnie prawdziwa Ruś – powiedział z goryczą Nikifor Andronowicz, podchodząc i wskazując na bajarkę. – Mądra, bystra, bezinteresowna i z opaską na oczach – sama sobie zasłoniła oczy i nie potrzebuje światła.

– Co one wyplatają? – zapytał Fandorin o dziwne naszyjniki.

– To są lestowki. Każdy staroobrzędowiec ma taką. Ja też. – Wyjął zza angielskiej koszuli naszywaną perełkami wstęgę. – Cztery trójkątne „łapostki” to Ewangelia. A te węzełki nazywają się „boboczki”. Służą do odliczania modlitw i pokłonów. „Lestowka”, czyli „lestnica”, znaczy „drabina”. Wierzy się u nas, że można się po niej wdrapać do nieba… Chodźmy posłuchać. – W tłumie, zgromadzonym wokół Kiriłły, wszczął się gwar i śmiechy. – Ciekaw jestem, co się tam dzieje.

Ludzie zamawiali u bajarki opowieści.

– Opowiedz o Kafce carycy!

– Nie, mateńko, o tym, jak Niemiec poszedł do bani!

– O tym, jak pop pościł!

Starosta odczekał, aż nastąpi cisza, i rzekł dostojnie:

– Opowiedz taką bajkę, żeby można było namalować obraz.

Rozległy się głosy poparcia, niektórzy mężczyźni przygotowali sobie papier do rysowania.

– Ale wy wszystkie znacie… – powiedziała z namysłem Kiriłła. Jej sucha, biała twarz była niewzruszona, bez cienia uśmiechu, chociaż widownia wyraźnie oczekiwała czegoś wesołego. – Może o carze Pietruszce? Słyszeliście o piramidzie?

Tego słowa maziłowianie nie znali.

– Piramida to taka kamienna budowla, którą stawiało się na mogiłach starożytnych carów, żeby ocalić ich dusze – wyjaśniła bajarka i pokazała rękami: u góry wąziutko, na dole szeroko. – Wielka jak góra. Widziałam w książce. To co, opowiedzieć?

– Opowiadaj, opowiadaj!

– Car Pietruszka, ślepia kocie, ryj świński, zdechł na brzydką chorobę i powlekli go czarci do piekła. Pietruszka wrzeszczy, wyrywa się – myśli, że będą mu pysk w tytoniowy żar wtykać, ogoloną brodę igłami na miejsce przyszywać. Wie, paskudnik, ile nagrzeszył.

Ten i ów parsknął śmiechem, ale bajarka ciągnęła z powagą:

– Ale nie. Wychodzi do niego sam Książę Ciemności, jak przystało. Tak i tak, powiada, witamy waszą wielkość, nie mogliśmy się już doczekać.

Znów śmieszki.

– Pietruszka zląkł się i mówi: „To tam byłem osoba wielka, a tu hetka-pętelka. Siadłbym sobie gdzieś w kątku, w skromnym miejscu”. A Szatan na to: „Nie można, u nas wszystko jest uczciwie. Kto u was był carem, będzie i u nas”. Powiedli Pietruszkę w szczere pole. Dali mu wielką drewnianą stolnicę – bierz na ramiona, trzymaj. Cóż było robić, wziął. Na stolnicę wleźli kniazie-ministry Pietruszki, dwunastu chłopa. Car, chociaż jedząc, pijąc bez umiaru cielska nabrał i chłop był na schwał, aż stęknął i przypadł do ziemi. Ministry skaczą na stolnicy, radują się. „Myśmy ci zawsze dogadzali, teraz ty nas dźwigaj”. Nakryli ich diabli tarczą miedzianą, wielką jak cały plac, posadzili na niej cały tłum bojarów, i popów, i kupców. Hej, kniaziów-ministrów we dwoje zgięło, a car w ogóle ledwie dyszy. No, dobrze. Położyli nad placem zwierciadło srebrne, ogromne jak morze. I na to lustro wpuścili bez liku chłopów i rzemieślników – tysiące tysięcy ludzi. Bojarów, popów i kupców zgniotło na placek, ministrów na blin, a cara na mokrą kałużę. A na całe chłopstwo narzucili z nieba kratę ze złotych prętów, leciutką. I zaczęli po niej swobodnie sobie chodzić starcy, sieroty i mnisi. A nad nimi nikogo – tylko słońce, księżyc i gwiazdy…

– Ma pan tu cały program socjalistów w czystej postaci. – Kryżow uśmiechnął się, łowiąc spojrzenie Erasta Pietrowicza. – Nadejdzie czas i matuszka Rosja cała się zatrzęsie i stanie do góry nogami.

Ale Fandorin obejrzał się, by popatrzeć nie na Lwa Sokratowicza, tylko na Masę.

Japończyk stał z boku, nie słuchał opowieści, tylko w skupieniu kontemplował doniczkę z fikusem, ustawioną pod ikonami. Erast Pietrowicz spostrzegł z mimowolnym rozdrażnieniem, że czerwonolica Maniofa przesunęła się bliżej Japończyka i wytrzeszcza na niego oczy, przykrywając usta brzegiem chustki.

W powodzeniu, jakim cieszył się Masa u słabej płci, było jednak coś nadprzyrodzonego.

– A wyście, panie, co za jeden? – zagadnęła bojaźliwie Maniofa. – Czemu ciągle mrużycie oczy? I jakeście weszli, toście się nie przeżegnali.

Azjata nawet nie spojrzał w jej stronę, tylko w zadumie zmarszczył brwi.

– Możeście wy bies, zesłany do nas na pokuszenie? – Dziewczyna była coraz bardziej wylękniona. – Jako zwiastun ostatniego czasu?

Tu Masa zerknął na nią z ukosa i jakby niechętnie rzucił:

– Na pokusenie. Tak.

Maniofa zaczęła się szybko żegnać.

– A ja się nie dam skusić. Lepiej pójdę do domu, pomodlę się przed świętą ikoną.

Co, zjadłeś arbuza? – ucieszył się w duchu Erast Pietrowicz. Ale za wcześnie.

– Pzed pokuseniem gzech się chować. To nieucciwie – powiedział surowo Masa. – Tzeba mu się opierać.

– Jak to „opierać”? – Dziewczyna zrobiła wielkie oczy. – A jak ciało nie wytrzyma? Bies, wiadomo, ma wielką siłę.

Japończyk przyjrzał się jej uważnie od stóp do głów.

– Ciaro nic nie znacy. Najwazniejse, zeby się nie poddać dusą, nie odejść od starej wiary. – Przeżegnał się dwoma palcami. – Dusą jesteś sirna?

– Duszą – tak – odrzekła cicho nieszczęsna ofiara.

I nie stawiała oporu, kiedy Masa wziął ją za rękę i korzystając z tego, że wszyscy słuchali opowieści, cichutko wyprowadził z izby.

Oczywiście, można było się wtrącić, pomieszać spryciarzowi szyki, ale Erast Pietrowicz postanowił tego nie robić. Po pierwsze, wyglądałoby to na zazdrość i małostkowość, po drugie zaś Masa i tak nie ma się czym zająć. Nie mieli nic do roboty, póki nie wróci Odincow.

Ubolewając nad powszechnym upadkiem obyczajów, który, sądząc po zachowaniu Maniofy, dotknął nawet najbardziej niezachwiane moralnie ludowe masy, Fandorin wyszedł na dwór, żeby odetchnąć świeżym powietrzem – w zatłoczonej izbie można było siekierę zawiesić.

Przy ganku zauważył gromadę dzieci, skupioną wokół dziewczynki przewodniczki. Znowu coś opowiadała – chyba jakąś straszną bajkę: głos grobowy, oczy wybałuszone, palce rozczapierzone jak szpony. Dzieci aż pojękiwały.

– Idzie – tupie nogami – wywraca ślepiami – dosłyszał Erast Pietrowicz i uśmiechnął się. Godna uczennica Kiriłły naśladowała mistrzynię przed własnym audytorium.

Piegowata dziewuszka z czerwonymi rękawiczkami, zawieszonymi na tasiemce na szyi, obejrzała się na dorosłego, pociągnęła nosem. Miała jakieś siedem, dziewięć lat, w otwartej buzi brakowało zębów – jeszcze nie wyrosły.

– Podszłuchuje! – krzyknęła głośno. Dzieci ucichły i obejrzały się na obcego.

Na ich twarzach malował się jednakowy wyraz: przestrach i zachwyt jednocześnie. Korzystając z przerwy, Połkaszka wsunęła do ust cukierek – zapewne honorarium za bajkę.

– No czo się patrzysz? – powiedziała gniewnie szczerbata. – Idź szobie.

– Idę, idę. A ty schowaj gile – zaśmiał się Fandorin i wytarł dziewczynce nos jej własną czerwoną rękawiczką.

Wyszedł na środek ulicy, popatrzył na niebo i zamarł. Takie mnóstwo gwiazd i tak jasnych widział wcześniej tylko na morzach południowych. Tu wszakże niebo, podświetlone bielą śniegu, nie było aksamitnie czarne jak na południu, lecz mieniło się granatem. Niebo w tych stronach jest bardziej żywe i cieplejsze niż ziemia, pomyślał Fandorin, wstrząsając się z zimna.

Jak tam sobie radzi uriadnik – sam, w ciemnym lesie? Jeśli nie wytropi jurodiwego, będzie źle. Żeby tylko sam nie zginął…

Do Bogomiłowa!

Uljan wrócił po północy, zmęczony, zły, cały pokryty szronem.

Klnąc ordynarnie, bynajmniej nie po raskolniczemu, opowiedział, że doszedł śladem Ławrientija do leśnego jeziora, a tam zaskoczył go lichoduj – tak nazywają w tych stronach krótką, ale gwałtowną zamieć, coś w rodzaju szkwału na morzu. Natychmiast zalepiło mu oczy, stracił orientację. Zamieć nie trwała nawet dziesięciu minut, ale zdążyła zasypać ślady nart. Nie wiadomo, w którą stronę iść. Szukał i szukał, ale czy po ciemku w ogóle coś można zobaczyć?

– Uciekł, łotr! Albo naprawdę do Bogomiłowa, jak mówił wieśniak, albo w górę rzeki na Łośmę. A może skręcił do Daniłowej Pustelni, tam pełno płaczek, a tym bez różnicy, czy się zakopać, czy spalić.

– Dlaczego p-płaczek? – zapytał szybko Fandorin, wkładając szubę.

Na nocleg ulokowano ich, gdzie się dało. Erast Pietrowicz nie miał zamiaru się kłaść, pozostał więc w stajni, przy koniach. Kiriłłę jako honorowego gościa zaprosił starosta. Pozostałych przyjezdnych umieszczono w chłopskich chatach.

– W pustelni dożywają swoich lat wdowy staruszki. Od rana do wieczora się modlą, palą świeczki. Najlepsza publika dla Ławrientija.

– A co jest w Łośmie? – wypytywał, już idąc, Fandorin. Zatrzymał się przy stodole, gwizdnął.

– Tam mieszkają woźnice. Jeżdżą od Archangielska do Jarosławia. Wyjadacze… Ale czego to pan w miejscu ustać nie może? Ja i tak padam z nóg – rozzłościł się uriadnik.

Z góry wychyliła się kulista głowa Masy, zza ucha sterczało mu źdźbło słomy

- Hayaku! Deru zo! [70] – polecił mu Erast Pietrowicz. – A Bogomiłowo?

Japończyk, mrucząc i stękając z niezadowoleniem, lecz ani myśląc się sprzeciwić, zaczął schodzić po drabinie.

– Duża wieś, bogata. Nad samą rzeką. Mieszkają tam skryby. Przepisują stare księgi – kajety z modlitwami, żywoty świętych… Ale gdzie mnie pan ciągnie?

Fandorin popchnął go w stronę stajni.

– Wyprowadź konia i zaprzęgaj. Jedziemy.

Dokąd?

– Do Bogomiłowa. To daleko?

– Rzeką będzie czterdzieści wiorst.

– Tym b-bardziej.

– A skąd pan wie, że on poszedł do Bogomiłowa?

– Staruszek nie da się namówić, żeby się żywcem pogrzebały, nie są właściwym audytorium. To raz – wyjaśnił pośpiesznie Erast Pietrowicz, pomagając zakładać uprząż na konia. – Woźnice też nie dadzą posłuchu propagandzie zakopywania się w grobach. To dwa. A przepisywacze ksiąg to akurat to, czego mu trzeba. Siedzą przez całe życie w jednym miejscu, pogrążeni w dawnych dziejach. No i nie zapominajmy o liście przedśmiertnym. „A waszym nowym prawom podporządkować się nie możemy i wolimy umrzeć za Chrystusa Pana naszego”. Pamiętasz? To trzy. Jedziemy do Bogomiłowa. Szybciej!

* * *

Szybciej jednak się nie udało. Koń Odincowa, który poprzednio szedł pierwszy, torując drogę, sforsował pęciny i nie mógłby uciągnąć trzech pasażerów.

Poszli budzić Kryżowa. Ten początkowo nawet nie chciał ich słuchać, mówił, że w nocy będzie zamieć, więc i tak nie dojadą do Bogomiłowa. W tym samym domu co Kryżow nocował też Jewpatjew ze swoim stangretem. Obudził się i włączył do dyskusji. Oznajmił stanowczo, że jedzie i że trzeba obudzić statystyka – Kochanowski na pewno nie zechce zostać. A i psychiatry nie można pozostawić w Maziłowie, bo się obrazi.

W rezultacie ruszyli od domu do domu, żeby zapytać wszystkich. Kryżow agitował, żeby zaczekać do rana, Jewpatjew przekonywał, że nie ma co się bać zamieci, w najgorszym razie będzie można schronić się w lesie.

Całe to chodzenie zajęło prawie godzinę, w końcu jednak jechać postanowili wszyscy, nawet pop i diakon. Kiriłły i dziewczynki nie chcieli budzić, ale w domu starosty się świeciło, i tak tam jeszcze nie spali, więc Nikifor Andronowicz zajrzał i zapytał.

– Do Bogomiłowa? Pojadę – powiedziała Kiriłła. – Nigdy tam nie byłam, a wieś, jak powiadają, piękna i bogobojna. Połkaszka, bierz węzełek!

Tu nie wytrzymał i Kryżow:

– A niech was wszyscy diabli! Jak ginąć, to razem!

Zginąć, oczywiście nie zginęli, ale do celu również nie dotarli. Lew Sokratowicz miał rację.

Przed świtem, mniej więcej w połowie drogi, nad rzeką rozpętało się istne pandemoniun. Znikło wszystko: niebo, las, brzeg rzeki. Przez śnieżną zawieruchę Fandorin ledwie mógł dostrzec zad konia. Na śpiącym z tyłu pod kożuchem Odincowie w mgnieniu oka wyrosła zaspa.

Nie było nic widać, musieli się więc zatrzymać.

Poprzez wycie wiatru nie wiadomo skąd dobiegł głos Kryżowa:

– W lewo! W lewo! Wszyscy w lewo!

Po lewej stronie, pod stromym urwiskiem, istotnie było dość spokojnie. Sanie jedne za drugimi wynurzyły się ze śnieżnego wiru i stłoczyły półkolem.

– No i co z tego mamy? – krzyknął ze złością Lew Sokratowicz. – Ławrientij pewnie przedarł się przez las, a myśmy utknęli. Od Maziłowa dzieli nas dwadzieścia wiorst z hakiem i prawie tyle samo od Bogomiłowa!

– Czy to niebezpieczne? – zapytał nerwowo doktor Szeszulin, strzepując śnieg z bródki. – Czytałem, że zamieć może trwać nawet dwa i trzy dni…

Jewpatjew wciągnął nosem powietrze.

– Nie, ta nie potrwa tak długo. Jakieś pięć, sześć godzin. Przeczekamy. Pod tym nawisem możemy rozpalić ognisko, tam nie zawiewa. A poza tym możemy się po kolei grzać w mojej kibitce.

No i rzeczywiście jakoś sobie poradzili.

Pół godziny później we wgłębieniu urwiska płonął ogień, wokół którego na świerkowych gałęziach rozsiedli się mężczyźni, przykryci czym kto miał. Kiriłłę i dziewczynkę pozostawili przy piecyku w ciepłym ekwipażu Jewpatjewa.

Dopóki karawana posuwała się korytem rzeki, Fandorin był spięty i skupiony, myślał tylko o tym, by nie przyjechali za późno. Teraz jednak, kiedy i tak nic nie można było zrobić, skłonił swój umysł i ducha, by się odprężyły. Chiński mędrzec przeszło dwa tysiące lat temu powiedział: „Kiedy szlachetny mąż uczynił wszystko, co w jego mocy, zdaje się na los”. Dlatego też Erast Pietrowicz położył się na wznak, przykrył zdjętą z sań derką i spokojnie zasnął ukołysany wyciem zamieci.

Obudził się w szarym świetle świtu. Na krzyk. Krzyczała kobieta.

Zamieć ucichła, i to najwyraźniej niedawno – nad zakolem rzeki unosił się jeszcze drobny biały pył, ale było cicho i spokojnie. Gdyby nie ów zawodzący, płaczliwy glos:

– A, tu jesteście! A ja nie zauważyłam! Przejechałam obok! U-u-u! No co wy? Pomóżcie! U-u-u!

Na zasypanym śniegiem lodzie, biała niczym Królewna Śnieżka, stała na nartach maziłowska piękność Maniofa i szeroko otwierając usta, ni to płakała, ni to wołała o pomoc – zaspany Erast Pietrowicz nie od razu się połapał.

Jego towarzysze wstawali jeden po drugim. Z kibitki Jewpatjewa wyjrzała Połkaszka.

– Co tu robisz, dziewczyno? – krzyknął, zrywając się, Kry żow. – Stało się coś?

Fandorin już wiedział, jaka będzie odpowiedź. I tylko zapytał:

– Kto?

– Starosta – chlipnęła dziewczyna i przykucnąwszy wyciągnęła do tlącego się żaru czerwone ręce. – Z żoną i córką… Koślawej Ksiuszki mi żal, tak pięknie zwierzęta malowała…

Ojciec Wikientij uderzył w lament:

– Bóg im rozum odebrał! Za złą wiarę! Czyż nie mówiłem im wczoraj: „Opamiętajcie się! Przejrzyjcie na oczy!”. Zalepili uszy swoje woskiem i za to spotkała ich kara!

Maniofę ze wszystkich stron zasypano pytaniami:

– Kiedy on zdążył?!

– Odkopaliście?

– Skąd się tu wzięłaś?

Maniofa, zachłystując się łzami, odpowiadała wszystkim jednocześnie:

– Jak tylkoście odjechali, obszedł chaty, żeby się pożegnać. „Nie wspominajcie mnie źle, jeślim kogo pokrzywdził. My się zbawimy i za całą wsią będziemy u Pana orędować. A wy zostańcie, chociaż i wam niedługo tu zostawać. Nadchodzi godzina, nie ma na co czekać”. Prosili ich, błagali, ale oni nic. Weszli do piwnicy, gdzie leży kapusta, zapalili czterdzieści świeczek, drzwi podparli od środka. Chłopy wołali, wołali – ani słowa, słychać tylko, jak modlitwy śpiewają…

– Dlaczego nie powstrzymali ich siłą? – jęknął Kochanowski. – Przecież to wyraźny obłęd!

– Dlaczego nikogo nie posłali, żeby mnie dogonił? – zapytał groźnie Odincow. – To jest złamanie prawa, przestępstwo!

– Była narada – wyjaśniła Maniofa. – Starcy uchwalili: każdy ma wolną wolę, stawać między człowiekiem a Bogiem grzech. A ja pobiegłam za wami na nartach, w tajemnicy przed wszystkimi… Ale zamieć była, nie zauważyłam was w nocy i pojechałam dalej. A teraz już się wlokłam z powrotem…

– Dzielna dziewka – pokręcił głową Kryżow. – Nie zlękła się ani ludzi, ani zamieci.

Erast Pietrowicz miał jednak jeszcze jedno wytłumaczenie tej odwagi, co potwierdziły spojrzenia, jakie Maniofa rzucała na Japończyka. On na nią nie patrzył, bo prawdziwemu mężczyźnie nie przystoi demonstrować swoich uczuć – tylko dumnie odwracał głowę.

Nikifor Andronowicz wykrzyknął z bólem:

– „Starcy uchwalili”! Tracimy czas, panowie. Trzeba wyciągnąć tych ciemnych durniów, póki się nie udusili. Powiedz no, moja droga, ile będzie do Maziłowa na nartach przez las?

Ale Maniofa nie słyszała. Podeszła do Japończyka i oblewając się rumieńcem, zaczęła coś do niego mówić.

Na pytanie odpowiedział Odincow, świetnie znający okolice.

– Jakieś dziesięć, dwanaście wiorst. Po miękkim śniegu zajmie to ze trzy godziny. Lepiej już rzeką na saniach.

– Zaprzęgaj, nawracaj! – krzyknął Jewpatjew do stangreta. – Wracamy! Ty ze mną, policjancie. Przydasz się!

Czułe tête-à-tête zakochanych trzeba było przerwać. Erast Pietrowicz dotknął łokcia dziewczyny.

– O której godzinie starosta zamurował się w piwnicy?

– Co? – Maniofa spojrzała na niego zamglonymi, szczęśliwymi oczyma. – Jeszcze pierwszy kur nie zapiał.

A zatem musiało to być przed drugą w nocy, wyliczył sobie Fandorin.

– A p-piwnica jest duża?

Mała. Na dwie beczki z kapustą.

I pokazała rozmiary piwnicy: rozłożyła ręce na boki, a potem lekko przykucnęła.

Erast Pietrowicz skrzywił się i zawołał do Jewpatjewa i Odincowa, już wsiadających do kibitki:

– To tylko strata czasu! Jeżeli chłopi się nie opamiętali i nie wyłamali drzwi, za późno na ratunek. Tam jest mniej więcej dwa i pół m-metra sześciennego powietrza. Jeśli szpary są uszczelnione i pali się czterdzieści świec, trojgu dorosłym ludziom wystarczy na godzinę, półtorej. A minęło z górą siedem… Maniofa, czy starosta nie zostawił listu?

– Zostawił, dla władz. Że nie zgadza się odwrócić od Chrystusa. I do piwnicy zabrał ze sobą jakieś pisanie, modlitwę czy coś.

– Ciągle to samo – Fandorin pokręcił głową, zwracając się do uriadnika. – Jak w Dienisjewie, jak w Raju.

– A jurodiwy Ławrientij u kogo śniadał? – zapytał dziewczynę Odincow.

– Wiadomo, u starosty.

Szeszulin strzelił palcami.

– Patogeneza jest jasna. Nasz pacjent zdążył go poddać obróbce psychologicznej. To dlatego stary był wieczorem taki przybity. Wszyscy dokoła śmieją się i cieszą, a on jak chmura gradowa. Hm, tak, chciałbym jak najszybciej znów się zobaczyć z czcigodnym Ławrientijem. Bardzo mnie interesuje mechanizm sugestii obsesjogennej. Czytałem w niemieckim periodyku psychiatrycznym…

Fandorin, nie słuchając dalej uczonych wywodów, podszedł do Kiriłły. Nikifor Andronowicz, zamierzając wracać do Maziłowa, wysadził bajarkę i przewodniczkę ze swego ekwipażu. Obie klęczały i modliły się – zapewne za świeżo zmarłych.

– W-wybaczcie, matko, że przeszkadzam – odezwał się półgłosem Erast Pietrowicz, przykucając obok. – Ale nocowaliście w ich domu. Jak się zachowywali? Dlaczego w izbie paliło się światło?

– Kiedy ludzie wyszli, wszyscy troje uklękli przed obrazami i zaczęli odmawiać modlitwy – powiedziała Kiriłła smutnym, ale spokojnym głosem. – Modlili się godzinę, drugą, trzecią. Nie wtrącałam się i kazałam Połkaszce siedzieć cicho jak myszka. Raz tylko podeszłam i pokłoniłam się. Co za radość widzieć taką pobożność, mówię. Pozwólcie mi się pomodlić razem z wami. A gospodarz na to: „My sobie, a ty sobie. Odejdź z Bogiem”. Pomyślałam, ja grzeszna, że starosta z dumy nie chce się modlić razem z żebraczką. A on mówił o czym innym: oni już przestępowali na tamtą stronę, szykowali się do przyjęcia wielkiej tajemnicy… – Kiriłła przeżegnała się i dodała z ubolewaniem: – Zawiązałam sobie oczy, żeby lepiej widzieć sercem, a i tak pozostałam ślepa – niczego nie dostrzegłam.

Pewnie gdyby nawet dostrzegła, też nie próbowałaby temu zapobiec, pomyślał Fandorin, przypominając sobie, że zgromadzenie starszych w Maziłowie postanowiło się nie mieszać w stosunki przyszłych samobójców z Bogiem. Co za ludzie mieszkają w tych lasach!

Nie dawały mu spokoju listy, jakie samobójcy zostawiali dla władz. Dwa pierwsze miał przy sobie. Były identyczne słowo w słowo, literka w literkę, napisane tym samym charakterem pisma. Sądząc ze słów Maniofy, maziłowski starosta przed „zakopaniem się” wręczył sąsiadom taki sam list.

Czy to przypadkiem nie dzieło bogomiłowskich skrybów? Kto poza przepisywaczami staroobrzędowcami umie teraz pisać liternictwem z epoki przedpiotrowej?

– Już po dziewiątej – powiedział z troską Erast Pietrowicz, podchodząc do Jewpatjewa i Odincowa. – Ławrientij mocno nas wyprzedził. Musimy się śpieszyć.

Nikifor Andronowicz odwrócił się do pozostałych i krzyknął tubalnie:

– Do Bogomiłowa!

O wstydliwych miejscach

– To jest Bogomiłowo? – zapytał Fandorin, patrząc na smętną kupkę domków: cztery małe chatki, jedna duża i drewniana cerkiewka.

– Bogomiłowa są dwa – wyjaśnił Uljan. – To jest siało. Bo gdzie cerkiew, tam i siało. Tu mieszkają czterej najważniejsi starcy. A prócz tego jest drugie Bogomiłowo, za tym laskiem, półtorej wiorsty stąd. Jest duże, ale nie ma tam cerkwi, więc nazywają je „wieś”.

I opowiedział, jak dziwnie zorganizowane jest życie w osadzie skrybów.

Przepisywanie starych ksiąg to robota nie tylko żmudna, ale i święta. Dopuszcza się do niej tylko najstarszego z rodu, „co wyszedł już z grzesznego wieku”, jak wyjaśnił z uśmieszkiem Odincow.

W Bogomiłowie mieszkają zaledwie cztery „familie” i każda ma na czele swojego dziada. Dziad nie kala rąk zwyczajną robotą, tylko od świtu do zmroku „spisuje”. Synowie, zięciowie i wnuki wyrabiają papier i oprawiają księgi. Baby i dziewki „ucierają” atrament, najzdolniejsze malują na marginesach złotem i cynobrem kwiatki i ornamenty.

Młodsi przynoszą starcom jedzenie, dbają o nich, strzygą, pielęgnują.

– To tutaj mieszka tylko czterech l-ludzi? Czemu wobec tego nie pojechaliśmy do wsi, gdzie jest większość ludności?

– O wszystkim decydują starcy. Będzie tak, jak oni powiedzą.

Sanie wjeżdżały kolejno na pagórek, na którym stały domy.

Nikt nie wyszedł im na spotkanie, nikt nie wyjrzał. Erast Pietrowicz podniósł się zaniepokojony, ale uriadnik go uspokoił:

– Widzi pan dym? Siedzą w chacie, piszą.

Cztery mniejsze chaty miały maleńkie okienka, jak prawie wszędzie na północy, żeby ciepło nie uciekało. Pośrodku jednak stała budowla niezwykłego w tych stronach kształtu, z wielkimi oknami. Tylko tutaj z komina snuła się smuga białego dymu.

– To jest książnica. - Policjant ściągnął wodze, zatrzymując sanie przed gankiem. – Wszyscy są tutaj.

Jewpatjew wszedł na schodki, gestem nakazując innym, żeby zaczekali. Zniknął za drzwiami. I bardzo szybko wyszedł.

– Musimy zaczekać. Starcy nie oderwą się od roboty, póki się nie ściemni. I nie będą rozmawiać. Zapytałem tylko o jurodiwego. Był tutaj, jeszcze z rana. Odpoczął i ruszył w górę rzeki. Sądząc z tego, że dziadki siedzą i spokojnie piszą, nie ma żadnych niepokojów. Zaczekamy do zmierzchu.

Wcale nie musieli długo czekać. Zanim tu dojechali, krótki zimowy dzień prawie dobiegł końca.

Wszyscy weszli do sieni, żeby się ogrzać. W saniach został tylko Masa. Siedział nastroszony i obojętny na wszystko. Dopóki była przy nim Maniofa, udawał obojętność, ale kiedy dziewczyna się pożegnała, Japończyk zmarkotniał. W drodze nie odzywał się ani słowem, nie cmoktał landrynek, nie chciał jeść obiadu i tylko nieustannie poruszał wargami. Fandorin wiedział, że Masa układa wiersz – tanka albo hokku. Rozpaczać po rozłące z ukochaną jest rzeczą dopuszczalną, a nawet godną.

Erast Pietrowicz jednakże nie potrzebował teraz rozmówcy. Patrzył na daleki las, nad którym niebo już nasączało się purpurą, i próbował sobie wyobrazić, jak to jest: żyć z dala od ludzi, nad rzeką, i przepisywać mało komu znanymi literami rzadko komu potrzebne księgi. Cóż, na starość to pewnie niezłe zajęcie. On sam też by chyba chętnie spędził tak schyłek życia. Dobrze by było osiąść w jakimś oddalonym od świata pięknym miejscu i pędzelkiem kaligraficznie przepisywać mądre sentencje starożytnych. A jeżeli przy tym człowiek jest otoczony szacunkiem, karmią go i troszczą się o niego? Czyż to nie rajskie życie?

Błogie myśli urwały się, kiedy na ganek wyszli zapalić Lew Sokratowicz Kryżow i Anatolij Iwanowicz Szeszulin. Zaczęli rozmowę jeszcze w sieni, toteż Fandorin nie usłyszał jej początku.

– …poruszy całą Północ – mówił z ożywieniem zesłaniec. – Zakopać się żywcem – to robi wrażenie. I jak to nasz lud, jeszcze to ubarwią. To dopiero będzie zawierucha!

– I proszę mi wierzyć, to jeszcze nie koniec – podchwycił psychiatra. – Już mamy jedenaście zgonów, a tego raskolnikowskiego Savonaroli dotąd nie schwytano i nie wiadomo, czy w ogóle zostanie schwytany. Wspomni pan moje słowa, wpędzi do grobu jeszcze wiele osób o podwyższonej podatności na sugestię. Ach, cóż za materiał się zbierze! Po powrocie wygłoszę publiczny wykład. Zobaczy pan, to będzie sensacja!

Już się zbierają sępy, pomyślał Erast Pietrowicz, skrzywił się i zamierzał odejść jak najdalej od tych entuzjastów, kiedy z drzwi wyjrzał Jewpatjew.

– Koniec fajrantu. Chodźmy!

* * *

Czterej długobrodzi starcy siedzieli przy długim stole, na którym leżały równiutkie stosiki żółtawego papieru, a z pozieleniałych ze starości miedzianych kałamarzy sterczały gęsie pióra. Twarze skrybów były pomarszczone i surowe, głowa jednego, najstarszego, trzęsła się na cienkiej szyi, jakby ustawicznie czemuś zaprzeczał lub na coś się nie zgadzał.

Dziadkowie wyglądali jak kolegium sędziowskie albo komisja egzaminacyjna i przybyli poczuli się dziwnie niezręcznie. Skrępowani usiedli na ławach pod ścianami, w pełnej szacunku odległości od tego areopagu. Połkaszka, nie śmiąc wejść do izby surowych skrybów, pobiegła przez lasek do wsi – zapewne opowiadać dzieciom bajki i zarobić w ten sposób na coś do jedzenia.

Zanim członkowie ekspedycji przestąpili próg, Jewpatjew uprzedził:

– Oni powinni przemówić pierwsi. Tak wypada.

Starcy jednak nie śpieszyli się z rozpoczęciem rozmowy. Trwało milczenie.

Skrybowie przyglądali się obcym, wolno przesuwając wzrokiem z jednego ma drugiego. Na widok Kiriłły wszyscy czterej zmarszczyli brwi – najwyraźniej dla baby, nawet w mniszym habicie, nie było tu miejsca.

Słońce już zaszło i w izbie zrobiło się ciemnawo. Woźnica Jewpatjewa przyniósł z sań świece, porozstawiał na stole i zapalił. Starcy obserwowali to z dezaprobatą.

– Świece są do modlitwy – wyseplenił ten z drżączką. – Wystarczyłoby zapalić łuczywo.

Znów zapadła cisza. Wreszcie kontrola wstępna dobiegła końca.

– No, mówcie – rozkazał wciąż ten sam dziad, zapewne przywódca. – Coście za jedni, po co przybywacie? Ciebie, Nikifor, znamy, widzieliśmy cię, a pozostali to kto?

I osłonił dłonią ucho – widać do tego był jeszcze głuchy.

Pierwszy wstał uriadnik jako oficjalny przedstawiciel władz. Z szacunkiem, ale surowo opowiedział o samobójstwach. Zapytał, czy był tutaj „przestępca, niejaki jurodiwy Ławrientij”, i czy nie zachęcał do pójścia za zbrodniczym przykładem.

Skrybowie wymienili spojrzenia.

– Sameś przestępca. Brodę golisz, nosisz guziki z herbem Antychrysta – warknął najstarszy. – A Ławrientij żyje po bożemu. Był tu rano. I mówił o samozakopaniu. – Tu wszyscy czterej starcy jak na komendę zrobili znak krzyża. – Płakał nad umarłymi za Chrystusa. Ale też ich ganił. Pouczał, żeby się strzec przed taką zgrozą i posłańców bałamutów, jeśli tu zawitają, nie słuchać.

– Jasne – rzekł przeciągle Odincow i usiadł, wymownie spojrzawszy na Fandorina. Spojrzenie to oznaczało: „Łżą, stare grzyby. Trzymają z Ławruszką”.

– Kto to są „posrańcy baramuty”, panie? – zapytał szeptem Masa.

– Ci, co b-bałamucą. To chyba o nas.

Po policjancie zaczął bałamucić skrybów Alojzy Stiepanowicz. Wymownie opisał dobrodziejstwa, jakie przyniesie Rosji spis powszechny, pokazał teczkę i nawet, uważając się pewnie za niezwykle zręcznego dyplomatę, zdecydowanie odciął się od Antychrysta: oznajmił, że ziemstwo uważa Złego za wroga ludzkiego rodu i zamierza z nim walczyć na śmierć i życie.

Skończywszy swą mowę, statystyk z dumą obejrzał się na towarzyszy, błyskając szkłami pince-nez.

Decyzja starców była jednak twarda. Poszeptawszy chwilę z pozostałymi, bezzębny oświadczył:

– Nie ma naszej zgody na wasze diabelskie pomysły. Nie trza nas spisywać. My sami pisarze.

Kochanowski znów się zerwał, zaczął gorąco argumentować, ale na próżno.

Nikifor Andronowicz Jewpatjew słuchał w milczeniu, z każdą chwilą bardziej posępniejąc.

– P-pozwoli pan, Alojzy Stiepanowiczu. – Fandorin podniósł się, trącając gestykulującego statystyka w ramię.

– Tak, tak, Eraście Pietrowiczu! Niech pan im powie! Jeżeli nie podobają im się pytania w mojej ankiecie, niech sami je sformułują. Ja potem przerobię!

– Ja nie o spisie… – Fandorin podszedł do stołu i wyjął dwie prawie jednakowe kartki: pierwszą z miny w Dienisjewie, drugą z miny w Raju. – Spójrzcie, czcigodni, na te p-pisma. Co możecie powiedzieć o papierze, na którym je sporządzono? O atramencie? A najbardziej interesuje mnie charakter p-pisma. Zobaczcie, jest na obu kartkach jednakowy.

Skrybowie przeczytali uważnie oba przedśmiertne listy, ignorując fakt, że są one identyczne. Okulary uważano tu widocznie za wymysł szatana, oczy zaś dziadowie od ślęczenia nad przepisywaniem mieli słabe, toteż każdy podnosił papier do samego nosa. W ten sposób badanie dowodu rzeczowego trwało dobre pół godziny.

Erast Pietrowicz cierpliwie czekał. Bardzo chciał zobaczyć, jakie pismo mają sami skrybowie. Przed każdym leżał stosik przepisanych przez cały dzień kartek, ale gdy Fandorin się zbliżył, starcy jednocześnie odwrócili je czystą stroną do góry – żeby obcy nie splugawił swoim wzrokiem świętego pisania.

Wreszcie skończyli badanie. Spojrzeli po sobie. W imieniu wszystkich odpowiedział ten sam starzec:

– Papier jak papier. Atrament takoż. A kto pisał, nie wiemy. Pisane nieciekawie, bez żadnego kunsztu.

Pozostali przytaknęli bez słowa.

Ta milcząca jednomyślność bardzo się Fandorinowi nie spodobała.

– D-dziękuję.

Zabrał dowody i wrócił na ławę.

Wyglądało na to, że wizyta w Bogomiłowie zakończy się fiaskiem na wszystkich frontach. Przyjezdni, nie umawiając się, wstali z ław i popatrzyli na siebie z konsternacją.

I co robić dalej? Jechać? Ale dokąd, w którą stronę? A i koniom potrzebny jest odpoczynek. Na gościnność tych matuzalemów jednak nie było co liczyć…

– Pozwoli pan, że przemówię im do rozumu. Może jakoś się uda z Bożą pomocą – zwrócił się ojciec Wikientij do zmartwionego Alojzego Stiepanowicza.

Szeleszcząc riasą, obszedł stół, pochylił się nad głównym skrybą i zaszeptał mu coś do ucha. Trzej pozostali starcy przysunęli się bliżej.

Głowa najstarszego zatrzęsła się jeszcze bardziej, na twarzy pojawił się grymas obrzydzenia, ale słuchał duchownego z uwagą. Kilka razy, nie dosłyszawszy, zapytał:

– Co?

Pop lekko podniósł głos. Czuły słuch Fandorina pochwycił tych kilka głośniej wypowiedzianych słów.

Najpierw ojciec Wikientij powiedział: „Rozporządzenie archijereja”. Potem: „Po domach z ikoną”. I jeszcze: „No więc dogadamy się czy nie?”.

Wysłuchawszy popa, starcy naradzili się szeptem. Najstarszy wziął kawałek papieru, coś na nim napisał i pokazał duchownemu. Ten z oburzeniem wzniósł oczy do góry.

Skrybowie znów zaszeptali.

Erast Pietrowicz wzrok miał równie dobry jak słuch. Zrobił krok naprzód, przymrużył oczy i zobaczył, że na świstku jest napisana jakaś litera, a nad nią wężyk. Tak chyba w piśmie starosłowiańskim oznacza się cyfry.

Nagle uwagę Fandorina zwróciło zachowanie diakona. Warnawa wprawdzie również nie odrywał wzroku od swego przełożonego, w odróżnieniu jednak od pozostałych, obserwujących dziwne negocjacje z zaciekawieniem, minę miał zawstydzoną i nieszczęśliwą.

Erast Pietrowicz wziął diakona za rękaw i dyskretnie odprowadził na bok.

– O co oni się t-targują?

– No proszę, i pan się domyślił – rzekł z westchnieniem Warnawa. – Ojciec Wikientij jest bardzo chciwy. Taki wstyd. Kiedy powiedział, że weźmie mnie ze sobą w podróż duszpasterską, to się z początku ucieszyłem. Ze taki mnie spotkał zaszczyt. A potem zrozumiałem – ma mnie za durnia, nie boi się, dlatego mnie wybrał. Bo jaki jest cel tego objazdu? Powinien heretyków nawracać na prawdziwą wiarę prawosławną, ich domy modlitwy zamykać, małżonków powtórnie żenić. A dla raskolników to gorsze od katorgi. Więc ojciec Wikientij pogada ze starostą albo ze starcami, postraszy, a potem za pieniądze się wycofuje. To bardzo niedobrze…

– Zależy dla kogo – mruknął Erast Pietrowicz, oglądając się na przedsiębiorczego popa.

A diakon na te słowa cały się rozpromienił:

– I ja też tak myślę. W sąsiednim okręgu, gdzie mieszkają raskolnicy popowcy, duchowny żadnych opłat nie bierze, jest nieprzekupny i nieustępliwy. Ilu ludziom życie zatruł! Ilu wtrącił do więzienia! Tak sobie myślę, że ojciec Wikientij jest o wiele bardziej ludzki, albowiem chciwość to mniejszy grzech niźli brak serca.

Negocjacje tymczasem się zakończyły, i chyba ku obopólnemu zadowoleniu.

– To ja potem wstąpię, do każdego – powiedział głośno pop i przeżegnał dziadów, kreśląc w powietrzu znak krzyża trzema palcami.

Skrybowie jak jeden mąż splunęli przez lewe ramię, ale duchownego to nie obraziło.

Z zadowoloną miną podszedł do Kochanowskiego.

– Pańscy towarzysze nie chcieli mnie ze sobą zabrać, a widzi pan, jak się przydałem. Umówiłem się, że przeprowadzę w domach pouczające rozmowy, pogadam z tymi starcami na osobności, w zaufaniu. A przy okazji – przymrużył oko – wypytam o rodzinę. Kto jak się nazywa i ile ma lat. Wszystko zapiszę i potem panu przekażę.

Anatolij Stiepanowicz podziękował kwaśno.

– No a ty, uboga czernico, jakiej jesteś wiary? – zwrócił się dziad z drżączką do Kiriłły. – Czemu z nieczystymi się zadajesz?

– Czysty od nieczystego się nie zbruka, nieczysty od czystego nie wybieli. Śluby złożyłam, ojczulku. Z zawiązanymi oczami ziemię obchodzę dla zbawienia duszy. Karmię się jałmużną, opowiadam stare podania. Zimą bez oczu trudno, to przystałam do dobrych ludzi.

– A gdzież tobie stare podania opowiadać? – skrzywił się starzec. – Pewnie to jakieś babskie bajki.

– Wszystkie żywoty znam i święte teksty – broniła się bajarka.

– A to jeszcze gorzej. Lepiej głupie bajki pleść niż przekręcać święte księgi. Takie żebraczki jak ty tylko kalają dawne świętości!

Kiriłła odstawiła kostur i znów pokłoniła się z pokorą.

– Ani słóweczka nie przeinaczam, opowiadam wszystko tak, jak stoi w starych księgach. Sprawdź, ojczulku, sam zobaczysz.

Wśród skrybów zapanowało poruszenie. Po raz pierwszy otworzył usta ktoś poza najstarszym – długonosy dziad o wzroku nieco bystrzejszym od innych.

– Znasz Rękopis o dawnych ojcach! - zapytał tenorkiem.

– Znam, ojczulku.

– Nie, niech powie coś ze Złatostruja [71] – zaproponował trzeci, malutki i zgarbiony.

– To ża łatwe! Kto nie żna Żłatosztruja? - wtrącił się czwarty, kompletnie bezzębny.

Kiriłła znalazła chyba jedyny możliwy sposób ożywienia tych książkowych moli. Długonosy chytrze przymrużył oczy.

– Chwalisz się, że znasz na pamięć wszystkie żywoty? A mnicha Jepifanija?

– Znam i Jepifanija, ojczulku.

– No to powiedz. Ale nie od początku, tylko od trzeciego zeszytu. Jak Jepifanij zamieszkał w leśnej pustelni i jak Zły zaczął go dręczyć mrówkami. Czemuś umilkła, nie pamiętasz? – zachichotał egzaminator.

Kiriłła wyprostowała ramiona i zaczęła równym głosem, pozbawionym jakiegokolwiek wyrazu:

– „…Innym razem diabeł tako mnie doświadczył: zesłał był mi do celi robaków nieprzeliczone mnóstwo, a zowią ich mrówki; i jęły mi owe czerwie-murasze sekretne członki kąsać, ażem był cały we łzach”.

Długonosy z nieoczekiwanym wigorem wdrapał się na ławę, zdjął z półki księgę w skórzanej oprawie i otworzył. Starcy pochylili nad nią siwe głowy i zaczęli śledzić tekst. Sądząc z tego, że głowy zgodnie się kiwały, Kiriłła recytowała dokładnie słowo w słowo.

– „Wziąłem się zatem, ja grzeszny, warem je polewać. One zasię gryzą mi sekretne członki, a niczego innego nie gryzą – ani rąk, ani nóg, ani czego innego, jeno sekretne członki. Wziąłem się wygniatać je rękami i nogami. A one przeryły ścianę celi mojej i przyszły do mnie i kąsają mi sekretne członki. Jażem celę moją ziemią obsypał i zaparłem mocno, lecz one, nie wiem jako, ziemię i celę przekopały i kąsają mi sekretne członki. I gniazdo sobie umościły pod piecem, i stamtąd idą ku mnie, i kąsają mi sekretne członki…”.

Kochanowski nie wytrzymał, parsknął śmiechem – i zatkał sobie dłonią usta. Uriadnik też wyszczerzył zęby. A Jewpatjew pochylił się do Fandorina i szepnął z zachwytem:

– Niesamowite! Recytuje jak z nut!

– „…Wielem miał z nimi udręczenia: cokolwiek bym, nieszczęsny uczynił, one mi gryzą sekretne członki. Jużem chciał szyć mieszek na sekretne członki, wszelako nie szyłem, trwałem w męce. A myślałem takoż, by celę przestawić, nie dawały mi bowiem ni się posilić, ni rękodzieło robić, ni reguły przestrzegać…” – wyliczała rzetelnie Kiriłła wszystkie męki, jakie znosił świątobliwy mnich za przyczyną zajadłych mrówek. Starcy siedzieli rozanieleni.

– Danna, „sekretne czronki” ware no koto des ka? – zapytał Masa.

– Tak, tak, nie przeszkadzaj.

Fandorin obserwował bajarkę z zainteresowaniem. Ani cienia uśmiechu na beznamiętnej twarzy, ani najlżejszej ironii w głosie. Urodzona aktorka! Gdyby wzrastała w innym środowisku, byłaby nową Sarah Bernhardt albo Eleonorą Duse. I zaiste, co za fenomenalna pamięć!

Wreszcie Jepifanij poradził sobie z najazdem mrówek. W tym celu musiał po prostu rzetelnie się pomodlić.

– „…i w tej godzinie przestały mi murasze sekretne członki kąsać a jeść” – zakończyła Kiriłła. – Recytować z czwartego zeszytu czy wystarczy?

Wszyscy czterej skrybowie wstali i pokłonili się jej – nisko, dotykając głowami stołu.

– Dar Boży masz w sobie, matko – rzekł ze wzruszeniem najstarszy.

– Błogosławieństwo Ducha Świętego – dodał garbaty. Długonosy zaś wykrzyknął, ocierając łzy:

– Racz zajść, mateńko, do mego domu powieczerzać, spożyć dary Boże.

Pozostali, nie chcąc być gorsi, również jęli zapraszać Kiriłłę do siebie, zaczęli się sprzeczać.

Korzystając z tego, Fandorin podszedł do pątniczki i poprosił cicho:

– Dowiedzcie się od nich, dokąd się udał jurodiwy. Wam nie odmówią odpowiedzi.

Kiriłła nic nie odrzekła, nawet nie skinęła głową, jakby nie dosłyszała. Nic zresztą dziwnego – taką wrzawę podnieśli czcigodni skrybowie.

– Zajrzę do wszystkich, to dla mnie wielki zaszczyt – oznajmiła głośno. I nagle dodała: – Powiedzcie tylko, ojcowie, dokąd stąd poszedł boży człowiek Ławrientij? Widziałam go w Dienisjewie. Mąż wielkiej siły.

Odpowiedziano jej natychmiast i chętnie, w kilka głosów:

– Ławrientij udał się w górę rzeki.

– Ku Zieleń-jezioru!

Członkowie ekspedycji wymienili znaczące spojrzenia.

– Zanocujemy tu i w drogę – rzekł Jewpatjew. – Konie muszą odpocząć. A i nam się to przyda. Przekąsimy coś na sucho, panowie – nikt tutaj nie zamierza nas podejmować.

Na nocleg zostali w książnicy – innego miejsca i tak nie było. Ojciec Wikientij przeszedł się po domach, by zebrać haracz. Wrócił, podśpiewując pod nosem.

Kryżow i Kochanowski też urządzili obchód w nadziei, że pojedynczo uda im się przekonać dziadów. Dla zachęty wzięli ze sobą aż cztery teczki. I z nimi wrócili. Najpóźniej przyszła prowadzona przez Połkaszkę Kiriłła. Ugościć ją, ugościli, ale nikt nie zaproponował jej noclegu – grzech. Pątniczka z dziewczynką ulokowała się oddzielnie od mężczyzn, w sieni.

Wszyscy położyli się wcześnie – po ósmej. Wcześnie też się obudzili – wpół do piątej, czyli wedle zimowego czasu w środku nocy.

Stangret Jewpatjewa już nastawiał samowar.

Zapowiadał się ciężki dzień, dlatego też się śpieszyli.

Nad Zieleń-jeziorem, z którego brała początek rzeka Wyga, leżały aż cztery wsie raskolników. I bądź tu mądry, do której z nich udał się Ławrientij. Trzeba więc było objechać wszystkie cztery.

Zjedli coś na chybcika i ruszyli w drogę.

Powrót

Pięcioro sań wyjechało z milczącego, jakby wymarłego Bogomiłowa z hałasem – rżały konie, pobrzękiwała uprząż, dzwoniły janczary. Rzeka przyjęła kawalkadę w swoje białe, miękkie objęcia, otoczyła lesistymi brzegami i dźwięki od razu przycichły. Po świeżym śniegu jechało się niezbyt szybko, ale doświadczony przewodnik Kryżow nawet po ciemku wiedział, gdzie szreń jest twardsza: jego koń żwawo przebierał owiniętymi w skórę kopytami, prawie się nie zapadając, a pozostałym utorowaną koleiną szło się już lżej.

Sanie uriadnika Odincowa jechały na końcu, to jest zajmowały najbardziej uprzywilejowaną pozycję – inaczej koń nie uciągnąłby trzech ludzi (Japończyka Erast Pietrowicz tym razem trzymał przy sobie).

Powoził Fandorin, na własne życzenie. Kiedy się jedzie w ogonie, to nic trudnego być woźnicą, trzeba tylko pilnować, by nie zostać w tyle.

Przed nim kołysała się latarnia, zawieszona z tyłu ekwipaża Jewpatjewa – nawet gdyby zerwała się śnieżyca, i tak się nie zabłądzi.

Mimo to ostatnie sanie zaczęły stopniowo zostawać w tyle, a im dalej, tym bardziej.

Uljan, z ożywieniem dyskutujący z Masą o kobiecej urodzie (okazało się, że gusta mają niezwykle podobne), nie od razu to spostrzegł. Wreszcie jednak popatrzył przed siebie, zobaczył, że wskazujące drogę światełko ledwie widać w ciemności, i zbeształ nieporadnego woźnicę:

– Co pan, Jeraście Pietrowiczu? Niechże pan pogoni konia. Batem go, batem.

– P-po co bić żywe stworzenie? – odrzekł spokojnie Fandorin i zamiast smagnąć konia, ściągnął wodze, tak że sanie w ogóle stanęły.

Powiedział coś po japońsku. Masa wyjął sakwojaż i zaczął w nim szperać.

Policjant czekał, zaskoczony tym nagłym postojem. Zdziwił się zaś jeszcze bardziej, kiedy sługa podał swemu panu cygaro i zapałki.

– Co pan robi?!

– Uff, jakże mnie zmęczyło to bycie s-starowierem. – Erast Pietrowicz zapalił cygaro i z rozkoszą wypuścił strużkę dymu.

– Oni przecież nie zauważą, że zostaliśmy w tyle! – próbował przemówić mu do rozsądku Uljan.

– Zanim się zatrzymają na popas, na pewno nie zauważą – zgodził się Fandorin. – A to będzie nieprędko. Ale nie będą nas szukać – przyczepiłem liścik do kibitki Nikifora Andronowicza.

Uriadnik zamrugał oczami.

– Jaki liścik?

– Że wracamy do Bogomiłowa. Zaraz dopalę i zawrócimy.

Oniemiały Odincow wytrzeszczył oczy na niewzruszonego palacza.

– A… a ratować ludzi? – wybełkotał po chwili.

– Właśnie po to wracamy. Czyżbyście nie zauważyli, że nieszczęście wydarza się zawsze po opuszczeniu przez nas kolejnej wsi? Dałem się oszukać dwa razy. Po raz trzeci nie pozwolę. Jak zawrócić waszego bucefała?

Naciągnął prawy lejc – koń tylko z niezadowoleniem szarpnął łbem. Naciągnął lewy – usłuchał.

– Aha, jest zwolennikiem ruchu lewostronnego – powiedział wesoło Erast Pietrowicz. – W Wielkiej Brytanii zjeżdżałby na pobocze.

– Do licha, że też sam na to nie wpadłem! Trzeba sprawdzić! Te dziady i mnie się nie spodobały!

Uljan odebrał miastowemu wodze i mocno smagnął konia – z powrotem pomknęli dwa razy szybciej.

Nie minęło nawet pół godziny, kiedy z ciemności wychynęło łagodne wzgórze, a na nim wyraźne sylwetki cerkiewki i niskich chat.

Wyjeżdżali z Bogomiłowa z hałasem, wrócili cicho. Przywiązali konia do krzaka blisko brzegu i poszli dalej pieszo, skradając się.

– Gdzie się schowamy? – zapytał szeptem uriadnik i sam sobie odpowiedział: – W książnicy, a gdzież by. Pewnie się jeszcze nie wyziębiła.

Tak też zrobili.

Nie skrzypiąc schodkami, bezszelestnie otworzywszy drzwi, przycupnęli w izbie. Światła nie zapalali. Masa umieścił się przy oknie z jednej strony, policjant z drugiej, Fandorin z trzeciej (czwarta wychodziła na rzekę i nie było tam czego wypatrywać).

– Daj Boże, żebym się mylił – westchnął Erast Pietrowicz. – Jeśli pójdą się zakopywać, zatrzymamy ich. No, a jeśli będzie spokój, jakoś dogonimy swoich i już.

Istotnie panował spokój, i to zbyt wielki. Wiadomo, jaki jest starczy sen, ale minęła siódma, ósma, a w żadnej z czterech chat nie zauważyli ani światła, ani żadnego ruchu. Co prawda, wciąż jeszcze było ciemno. Kiedyż skrybowie mieliby się wylegiwać do późna, jeśli nie zimą?

Fandorin oderwał się na jakiś czas od niespokojnych myśli, okazało się bowiem, że bardzo poszczęściło mu się z oknem – wychodziło na wschód.

Niebo w tej stronie zdradzało niezwykły talent do koloryzmu w stylu starych weneckich mistrzów: z czarnego zrobiło się granatowe, z granatowego ciemnoniebieskie, z ciemnoniebieskiego bordo. Potem malinowe, czerwone, pomarańczowe i wreszcie nad ostrymi wierzchołkami świerków ukazało się słońce, niczym jabłko niesione na igłach przez jeża.

– Dziadkowie jakoś zaspali – zakłócił liryczny nastrój Fandorina uriadnik. – A chwalili się, że z pierwszym brzaskiem siadają do stołu i biorą się do pisania. Tymczasem wciąż się wylegują.

Erast Pietrowicz drgnął, odskoczył od okna, chwycił z ławy szubę i wybiegł na dwór.

Masa i Odincow rzucili się za nim, przy czym obaj krzyczeli:

– Co?! Co?!

– Nan da? Nan des ka?

Fandorin był już jednak przy najbliższej chacie. Zastukał głośno. Nie doczekawszy się odpowiedzi, pchnął drzwi.

Otwarły się – w tych stronach nie ma zwyczaju ich ryglowania, nie ma się przed kim zamykać.

Cały dom składał się z jednej, jedynej izby, prawie nagiej, przypominającej celę. Po środku nieprzykryty stół. Na nim ogarek świecy i kartka papieru.

Fandorin, zanim jeszcze wziął ją do ręki, już wiedział, co tam napisano.

Nie mylił się.

„Wasz nowy ukaz i spisy odcinają nas od prawdziwej wiary chrześcijańskiej i przywodzą do odrzucenia ojczyzny, a nasza ojczyzna to Chrystus…”.

Ten sam tekst, tylko inne pismo: misterne, z zawijasami i ozdobnikami. Atrament świeży. Obok kałamarz z wetkniętym piórem.

Zgrzytnąwszy zębami, Erast Pietrowicz podał kartkę uriadnikowi i rzucił się do następnej chaty.

Ten sam obraz: świeca, kałamarz, przedśmiertny list. I w trzeciej chacie. I w czwartej.

Tylko formułka za każdym razem napisana innym pismem – najwyraźniej kaligrafowie postanowili na ostatek pokazać cały swój kunszt.

Samych skrybów nie było nigdzie.

– Poszli do wsi, pożegnać się z rodziną – wysunął przypuszczenie zdyszany Odincow. – To stare dziady, wolno chodzą. Dogonimy ich! A jak nie – to i tak wywleczemy spod ziemi!

I już wyciągał z sieni narty, gotów natychmiast rzucić się w pogoń.

– Co pan, Jeraście Pietrowiczu? Niech pan łapie z byle której chaty drugie narty! Musimy się śpieszyć!

– Nie poszli do w-wsi – powiedział Erast Pietrowicz, rozglądając się szybko. – Masa, szukaj piwnicy na zewnątrz albo w chatach! Tika-o sagase!

–  Jakiej piwnicy? – Uljan plasnął w ręce, aż dygocząc z niecierpliwości. – Na co skrybom piwnica? Wszystko przynoszą im ze wsi! A niech pana! Jadę sam!

I zjechał z ganku.

Piwnicy rzeczywiście nie było – ani w tej chacie, ani w pozostałych. Na podwórkach żadnych śladów miny – ani rozkopanej ziemi, ani dołów.

Fandorin i Japończyk kończyli sprawdzanie cerkwi, kiedy wrócił Odincow – zasapany, po kolana w śniegu.

– Szybko wróciłeś. Co się stało? – Erast Pietrowicz obejrzał się na niego, opukując podłogę w pobliżu pulpitu na święte księgi. Odgłos był głuchy, beznadziejny.

Policjant patrzył na niego ponuro.

– Może jestem przygłupi, ale nie kompletny dureń. Lecę przez pole i nagle widzę: nie ma śladów. Nie poszli do wsi. Pan miał rację, Jeraście Pietrowiczu. Zakopali się gdzieś tutaj, stare grzyby.

– A ja miałem nadzieję, że to ty masz rację… – Fandorin potarł rozpalone czoło. – Też pomyślałem o śladach na śniegu. Na ulicy jest mocno rozjeżdżony i rozdeptany. Ale nigdzie poza tym, tylko łańcuszek śladów od rzeki, pozostawiony przez naszą trójkę…

Masa wdrapał się na dzwonniczkę, chociaż tam pragnący się pogrzebać doprawdy nie mieliby czego szukać.

– Wniebowstąpili czy jak? – Uriadnik rozłożył ręce. – Czy zapadli się pod ziemię?

– Pod ziemię, pod ziemię. Tylko g-gdzie? Wszystko tu sprawdziliśmy. Chyba że… Ach, p-przekleństwo!

I znów, niczego nie wyjaśniając swym pomocnikom, Erast Pietrowicz puścił się biegiem wiejską ulicą, a Odincow i Masa, który zeskoczył z dzwonnicy, pognali za nim.

– Co pan? – krzyknął Uljan, widząc, że Fandorin skręca do książnicy. – Przecieśmy sami tam siedzieli!

Erast Pietrowicz, nie słuchając, wpadł do izby, rozejrzał się na wszystkie strony i nagle skoczył do ściany, zwróconej w stronę rzeki. Przykucnął – pod ławą, ledwie widoczne w półmroku, znajdowały się w podłodze małe drzwiczki.

Otworzył je – w dół prowadziły szczeble chwiejnej drabiny.

– Masa, latarkę!

Jeden za drugim zagłębili się ciemność. Pachniało kurzem i kadzidłem.

Z góry niby sprężysta piłka zeskoczył Masa. Poruszył kilka razy nadgarstkiem, by uruchomić baterię amerykańskiej latarki.

Plama światła prześlizgnęła się po klepisku z ubitej ziemi, po drewnianych ścianach, wychwyciła z ciemności surowe oblicze na prymitywnej ikonie. Potem drugie, trzecie.

– Tajna kaplica – powiedział Odincow. – U nas we wsi też taka była, pod gumnem. Żeby było gdzie się modlić, jeśli przyjadą z miasta i zburzą cerkiew…

– Starcy już wcześniej podjęli decyzję! – przerwał mu Fandorin. – Nasz przyjazd ich zatrzymał, ale nie na długo. Jak tylko wyjechaliśmy, zeszli tutaj. Kiedy ja, idiota, paliłem c-cygaro. Później jeszcze podziwiałem wschód słońca, a oni tymczasem byli pod nami i czekali na śmierć…

– Zaczekaj, Jeraście Pietrowiczu! – Odincow ze zdenerwowania przeszedł na „ty”. – Przecie ich tu nie ma! A poza tym, kiedyśmy przyjechali, oni spokojnie siedzieli na górze przy swojej codziennej robocie!

– A widziałeś, co konkretnie p-pisali? Może akurat o „odrzuceniu ojczyzny”! Myśmy wyjechali – a oni zeszli do mogiły…

– Panie! – zawołał Masa, świecąc latarką gdzieś w dół, pod ścianę.

Ciemniał tam wycięty w belkach drewniany luk. Wszystkie szpary dokładnie pozatykano mchem.

– To tutaj jest mina… – ledwie dosłyszalnie, ochrypłym ze zdenerwowania głosem powiedział Fandorin.

Ciężka śmierć

Luk był od środka zamknięty na zasuwę, ale wystarczyło jedno szarpnięcie sześciorga silnych rąk, by wyrwać drzwiczki wraz z zawiasami.

W nozdrza uderzyła dusząca fala stęchłego powietrza – a raczej całkowitego braku powietrza.

Fandorin, zgięty wpół, zszedł pierwszy.

Jeszcze jedne drzwi.

Też starannie uszczelnione, ale bez zasuwy – lekko pchnięte, otworzyły się z cichym skrzypieniem.

Było bardzo trudno oddychać, chociaż z góry zawiewało. Erastowi Pietrowiczowi pot wystąpił na czoło.

Oto zapach śmierci, pomyślał. Śmierć cuchnęła zmarzniętą ziemią, wypitym do ostatniej kropli powietrzem, opłyniętym woskiem, moczem.

Masa zaterkotał z tyłu latarką i oświetlił pieczarę.

Była maleńka, jak spiżarka.

Niski strop, oszalowany deskami, wspierał się na jednym drewnianym słupku, u jego wierzchołka zbiegały się ustawione skośnie podpórki – jak pręty w parasolu.

– Poświeć n-niżej!

Cztery nieruchome ciała w czarnych całunach. Trzy leżały na wznak, widać było wyhaftowane na piersiach ośmioramienne krzyże. Ale na starych, pomarszczonych twarzach nie malowała się błogość, były wykrzywione cierpieniem.

Czwarte ciało leżało skręcone przy słupku, palce były kurczowo zaciśnięte na drewnianej podporze.

Wszędzie powtykano świece, całe tuziny świec. Żadna nie wypaliła się więcej niż do połowy: pochłonęły tlen i zgasły.

– Panie, przyjmij te dusze… – zaszeptał Odincow, żegnając się dwoma palcami (wstrząs sprawił, że zapomniał, iż już dawno nie jest staroobrzędowcem). – Niech mnie pan przepuści, Jeraście Pietrowiczu, trzeba ich wyjąć…

– Stój, gdzie stoisz! – zatrzymał go Fandorin i wskazał na słup. Słup był zestrugany w połowie wysokości – jak obgryziony przez bobra – i utrzymywał całe sklepienie po prostu cudem. Najmniejszy wstrząs – i złamie się. Zbudowanie tej kruchej konstrukcji wymagało precyzyjnych wyliczeń i niemałych umiejętności.

Uriadnik, który już połową ciała był w piwnicy, znieruchomiał.

– Po co to? – wybełkotał.

– Słyszałeś o lekkiej i ciężkiej śmierci? Ci trzej się udusili, przyjęli ciężką. A podstrugany słup jest dla tych, którzy nie są w stanie znieść męki. Wystarczy popchnąć podporę i koniec…

Masa oświetlił skręconą postać. Był to wielkonosy – okazał się najbardziej żywotny. Nie mogąc znieść męki, zapragnął lekkiej śmierci. Doczołgał się do słupa, ale widocznie stracił resztkę sił i nie zdołał zawalić stropu. Właśnie od niego woniało moczem. Pod paznokciami miał brud i krew – darł ziemię. Dobrze chociaż, że kłobuk [72] zasłaniał twarz…

– Ciężka śmierć. – Odincow wzdrygnął się i cofnął. – Nie daj, Panie Boże. Cieśla z Dienisjewa przynajmniej się zlitował nad swoją rodziną, pamięta pan? Odłamał podporę…

Promień światła zsunął się ze zwłok, pomyszkował po ziemi i zatrzymał się na białym prostokącie, leżącym z boku i z czterech stron obstawionym świecami.

Erast Pietrowicz opuścił się na czworaki i bardzo ostrożnie, starając się niczego nie dotknąć, wczołgał się do miny. Wyciągnął rękę, chwycił kartkę i równie wolno, nie odrywając wzroku od podstruganego słupka, wycofał się na zewnątrz.

– P-poświeć tu!

Papier był gęsto zapisany starym liternictwem – nie kaligraficznie, jak pisali skrybowie, ale prostymi, jakby drukowanymi literami. Charakter pisma taki sam jak w przedśmiertnych listach, znalezionych poprzednio.

Tekst był jednak inny.

Fandorin zaczął czytać głośno, z trudem sylabizując: „O-ne-go cza-su zna-laz-łem schro-nie-nie w przy-byt-ku pew-nym, sta-rą wia-rą u-świę-co-nym…”.

Uriadnik zaklął ordynarnie – aż echo odbiło się od ścian, a podpora groźnie zaskrzypiała.

– Ten isprawnik! Dureń! A niby to po szkołach! Takiemu… tylko świnie pasać! – dokończył już szeptem. – Zapomniał pan, Jeraście Pietrowiczu? W Dienisjewie podałem kapitanowi taki sam papierek podniesiony z ziemi! A on przeczytał początek, zgniótł i wyrzucił!

W rzeczy samej! Gdyby Fandorin nie był tak pochłonięty odcyfrowywaniem starosłowiańskiego alfabetu, sam by sobie przypomniał. Uriadnik podał wtedy isprawnikowi znalezioną w jamie kartkę, ale ten nazwał ją „starowierskimi bredniami” i wyrzucił.

A więc przed zakopaniem się samobójcy pozostawiają nie jeden list, ale dwa? Pierwszy – dla świata, z którego odchodzą, drugi zaś, nieprzeznaczony dla oczu profanów, zabierają ze sobą do grobu!

Ach, pomyślał Erast Pietrowicz, gdybym to był wiedział od samego początku!

Ale trudno. Lepiej późno niż wcale.

– Chodźmy stąd, p-przeczytamy w dziennym świetle.

Zieleń-jezioro

Kiedy uriadnik wracał z wielkiego Bogomiłowa, to jest ze wsi, szedł za nim cały tłum – by pożegnać się ze swymi starcami. Były tam i kobiety, i dzieci, ale nikt nie płakał. Może byli zbyt wstrząśnięci. Albo nie chcieli okazywać uczuć przy przedstawicielu władz. Skrybowie to ludzie szczególnego pokroju, do nikogo niepodobni.

– Jedźmy, Jeraście Pietrowiczu. Niech sobie powyją do woli – rzekł nagląco Uljan, który sam chyba czuł się niezręcznie z powodu swojego znaczka na czapce i guzików z orłami.

Zresztą, miał rację – należało co prędzej ruszać w drogę.

Śnieg od poprzedniego dnia nie padał, przetarta przez ekspedycję koleina dobrze się zachowała, toteż posuwali się szybko. Po południu, kiedy podtopiona słońcem szreń stwardniała, Fandorin i Masa na zmianę wysiadli z sań i przez godzinę, półtorej biegli truchtem obok. Spróbował tego również Odincow, ale szybko się zadyszał – brakowało mu treningu.

Na popas zatrzymali się tylko raz, na krótko, by nakarmić konia. Musieli za wszelką cenę dotrzeć do Zieleń-jeziora przed zapadnięciem zmroku.

I rzeczywiście zdążyli – dokładnie z ostatnimi blaskami gasnącego dnia.

Latem być może jezioro istotnie było „zieleń”, ale teraz, po Trzech Królach, nie było na nim widać ani jednej zielonej plamki. Szeroka biała równina, a na brzegach nagie czarne drzewa, przy czym żadnego iglastego. Koleina doprowadziła do prostego nurtu, nad którym, podświetlony zachodzącym słońcem, sterczał mały drewniany domek.

– Zbudowali go myśliwi – wyjaśnił Odincow. – Stąd zimą prowadzą cztery drogi: na lewo wzdłuż brzegu – do Sałazkina, na prawo, też wzdłuż brzegu – do Łatynina, na przełaj przez jezioro – do Bachromy, a na skos – do Biesczegdy. Wszędzie mieszkają raskolnicy bezpopowcy, żyją z rybołówstwa. Do której wsi najpierw nasi pojechali – nie mam pojęcia.

– Jeśli nawet p-pojechali, to nie wszyscy.

Erast Pietrowicz, osłaniając ręką oczy, wypatrzył obok domu sanie – zakryte, kwadratowe. Chyba pojazd Jewpatjewa.

Podjechawszy bliżej, usłyszeli miarowy stukot i zobaczyli znajomego woźnicę. Rąbał drwa.

A potem na ganek wyszedł rosły mężczyzna w rozchełstanej na piersi koszuli – Nikifor Andronowicz we własnej osobie.

Widząc, kto nadjeżdża, surowo ściągnął brwi.

– Ale zły – mruknął półgłosem Uljan. – Pewnie za próg nas nie wpuści…

Wpuścić, co prawda wpuścił, ale z miejsca oznajmił, że żąda wyjaśnień. W liściku Fandorina była tylko wiadomość, że pasażerowie ostatnich sań postanowili wrócić do Bogomiłowa, bez słowa wyjaśnienia.

Kiedy jednak Nikifor Andronowicz usłyszał o tragedii, przestał się dąsać. O samobójczej śmierci skrybów powiedział bez sentymentów, krótko i z goryczą:

– Gorzej już być nie może. Ci starcy mieli ogromny autorytet. Ich przykład podziała na wielu. Och, ten Ławrientij… Zadał nam celny cios…

Potem zaczął mówić o towarzyszach podróży. Otóż po przybyciu w to miejsce, gdzie drogi rozchodzą się w cztery strony, uczestnicy ekspedycji postanowili się rozdzielić.

Alojzy Stiepanowicz wyruszył do największej wsi, Bachromy.

Jego pomocnik Kryżow pojechał do Biesczegdy.

Pop i diakon postanowili udać się na nartach do Łatynina.

Psychiatra poszedł pieszo do leżącego najbliżej Sałazkina, dokąd prowadziła dobrze wydeptana ścieżka.

– A ja postanowiłem zostać tutaj – zakończył swą relację Jewpatjew. – Czekam, żeby wszyscy czterej starostowie się tu pofatygowali. Naradzimy się wspólnie, jak ustrzec ludzi przed nieszczęściem.

– Sprytnie – pochwalił uriadnik. – Z dala od swoich chłopów starostowie będą bardziej skorzy do ustępstw.

Erast Pietrowicz zapytał:

– A gdzie d-damy?

Uśmiechnąwszy się na słowo „damy”, Nikifor Andronowicz odrzekł:

– Pożegnały się z nami. Kiriłła ma własną trasę. Poszła przez las do Pustelni Staroswiatskiej.

– Kto tam mieszka?

– Nikt. Dawniej siedziały tam mniszki, ale ostatnia umarła dziesięć lat temu. Ale to święte, czczone miejsce. Jest tam kaplica Paraskiewy Piątnicy, patronki ogniska domowego i opiekunki dzieci. Baby lubią tam prowadzać swoje dzieciaki. No i Kiriłła też poprowadziła swoją dziewuszkę. A raczej dziewuszka ją… A co wy zamierzacie, panowie?

– Co do mnie, to będę czytać o owcach. – Fandorin usiadł przy stole, przysunął bliżej lampę naftową i wyjął z kieszeni kartkę z tekstem. – Czytać i m-myśleć.

– O jakich znowu owcach?!

– B-białorunnych. Niezwykle ciekawy dokument. Przeczytałem go pobieżnie, raz. Teraz chcę go dokładnie przestudiować. Będę czytać na głos. Proszę uważnie słuchać. Sądzę, że w tym tekście jest k-klucz.

Klucz

„Onego czasu znalazłem schronienie w przybytku pewnym, starą wiarą uświęconym – zaczął czytać Fandorin, wyjaśniwszy uprzednio, skąd się wzięło pismo – takie samo jak w minie w Dienisjewie. – A był przybytek ów dostatni i chędogi, bogaty w pastwiska i stada, a najwięcej w owce białorunne. I dał mi ojciec ihumen [73] przykazanie paść stado owcze, a było ono wielkie. I dnia pewnego, utrudziwszy się stada swego doglądać, przysiadłem pod dębem-drzewem i usnąłem, i miałem sen. Przyśniła mi się ziemia u dobra sprawiedliwych…”.

Jaka, jaka? – zapytał słuchający w napięciu Odincow.

– „Ziemia u dobra sprawiedliwych” – powtórzył Erast Pietrowicz, wzruszając ramionami. – Nie wiem, co to znaczy.

Jewpatjew wykrzyknął niecierpliwie:

Niechże pan czyta dalej! Znam ten tekst. Potem wyjaśnię. Proszę czytać!

– „…Przyśniła mi się ziemia u dobra sprawiedliwych. I stało mi się mdło, i jakoś straszno. I zdało mi się, że siedzę na wielkiej łące podle ciemnego lasu i śpię, a owce moje rozpierzchły się tu i tam. I śnię, jakobym zerwał się ze snu i widzę – bieda. Owieczki moje białe rozpierzchły się. Jedne pod samym lasem i od cienia drzew runo ich pociemniało. Inne już w samym gąszczu i niosą się stamtąd krzyki i beczenie, albowiem szarpią moje jagniątka wilcy. Słońce zasię już nisko, tylko patrzeć, jak zajdzie, i wyskoczą wilcy z lasu, i całe moje stado rozszarpią.

Zdjął mnie przeto strach wielki, wziąłem się biegać po polu, cóż mi począć? Nie zbiorę ja owiec, za daleko, za szeroko się rozpierzchły.

Widzę opodal małą garstkę – baran, owca i jagnię. Wygnałem je na drogę, gałęzią smagnąłem – pobiegły, Bogu dzięki. Uratują się.

Drugą garstkę jeste znalazłem, takoż pognałem…”.

– Znów nie rozumiem. – Teraz Fandorin sam przerwał lekturę. – Co to znaczy „jeste znalazłem”?

– „Jeste” w języku współczesnym to będzie „jest”, od czasownika „być”. Jakaś forma gramatyczna, która zanikła, nie jestem specjalistą – powiedział Nikifor Andronowicz. – A może to po prostu pomyłka przepisywacza. To się często zdarza: jeden się pomyli, a później wszyscy starannie to powtarzają, bo napisać inaczej grzech.

– Dalej też coś niezrozumiałego: „Po niej głagola i trzecią”.

– No, to akurat jasne. „Głagola” – czyli „rozmawiając”, „mówiąc”. Niech pan nie przerywa i czyta dalej.

– „…Po niej głagola i trzecią. I jeszcze za jedną połuiże zdążyłem. A więcej, widzę, nie zdołam. Słońce do połowy za lasem się pogrążyło, wilcy z wilczycami spomiędzy drzew szczerzą zębiska, wiele ich, a pomiędzy nimi Wilk-Antychryst, i kryż u niego na czole, a imię owego Antychrysta – Zud. Zguba nastała!. Co ja powiem ojcu ihumenowi, gdy spyta:»Gdzie stado moje?«.

I padłem, ja grzeszny, na kolana, i zakryłem oczy, aby nie ziemię, lecz Niebiosa ujrzeć. I modły zaniosłem do Bogurodzicy: wspomóż mnie, Dziewico, naucz, jak białe jagnięta ocalić?

Zlitowała się Przeczysta, rzecze mi ze złotego obłoku:»Białych nie ocalisz, bieluteńkie ratuj«.

Podniosłem się ja, spuściłem psy swoje, psa i psicę. Pies zląkł się ryku wilczego, podkulił ogon i precz uciekł. Psica zasię nie ulękła się, bieluteńkie mi z pola zebrała, i pognałem bieluteńkie do przybytku, a za mną krzyk i płacz był wielki – to wilcy pozostałe stado darli.

I wyszedł ku mnie ihumen, i pyta:»Powiedz, mnichu, gdzie wielkie stado moje?«.

Padłem mu do nóg z płaczem wielkim:»Jam grzeszny, panie, słaby i niegodny. Które spośród białych zdążyłem, przygnałem był, w liczbie bardzo niewielkiej, i jeszcze bieluteńkie, a reszta przepadła«.

I rzecze ihumen:»Maleńkie i bieluteńkie na skrzydła i w poczet aniołów«.

I odpuścił mi, i pobłogosławił”.

– To wszystko. K-koniec. I na odwrocie pusto. No i co pan powie, Nikiforze Andronowiczu?

Jewpatjew oznajmił z przekonaniem:

– Nie ma w tym tekście nic tajemniczego. To fragment Widzenia starca Amwrosija, dość znanego zabytku epoki piotrowej. Amwrosij był jednym z duchowych synów protopopa Awwakuma, dane biograficzne są skąpe. Sądząc z tego, że Widzenie napisane jest prostym, potocznym językiem, był to człowiek bez cerkiewnego wykształcenia, świecki. Istnieje dużo odpisów tego utworu. Jak już wspominałem, są w nich miejsca źle odczytane i po prostu niezrozumiałe. Mogę spojrzeć?

Nikifor Andronowicz wziął tekst i uważnie obejrzał.

– Przepisane całkiem niedawno. Z błędami, których profesjonalni przepisywacze nie popełniają. Na przykład imię Wilka-Antychrysta „Zud” napisano bez twardego znaku na końcu… – Oddał kartkę. – I w ogóle muszę pana rozczarować. Nie ma w tym nic ezoterycznego. Sen Amwrosija o białych owcach i wilkach znam od dzieciństwa. To poetycka alegoria o tym, że pasterz winien strzec swego stada przed Złym.

– A co oznacza metafora o tchórzliwym psie i odważnej p-psicy?

– Wiadomo, że tradycja starej wiary opiera się na babach. W czasach Amwrosija było inaczej, ale on był prorokiem, mógł zaglądać w przyszłość… No, a że samobójcy zabierają ten tekst ze sobą do miny, to nic dziwnego: wierzą, że uciekli przed wilkami do świętego przybytku.

– Znaczy, że ten papierek nie przyniesie żadnej szkody? Tfu, tfu! – Uriadnik splunął i z ulgą opadł na ławę.

Umilkli.

Erast Pietrowicz podszedł do okna, za którym, jakby dostosowując się do jego nastroju, gęstniał zmrok. Wyjął z kieszeni stary zielony różaniec i jął rytmicznie postukiwać paciorkami.

Masa obserwował pana z niepokojem i nadzieją. Jewpatjew chciał coś powiedzieć, ale Japończyk psyknął nań i przyłożył palec do ust.

Wzruszywszy ramionami, Nikifor Andronowicz wziął ze stołu ładną srebrną flaszkę i pociągnął z niej łyk.

– Może rumu? Pewnie pan zmęczony po podróży – zaproponował.

Kamerdyner Fandorina znów syknął gniewnie, ale za późno – proces dedukcji został zakłócony.

– P-przepraszam, co pan mówił? – Erast Pietrowicz odwrócił się i spojrzał z roztargnieniem na przemysłowca. – Czy pańska wiara nie zabrania picia alkoholu?

– Picie to grzech, ale wybaczalny. Nie to co palenie szatańskiego ziela – uśmiechnął się Jewpatjew, najwyraźniej chcąc dodać otuchy rozstrojonemu rozmówcy. – Napije się pan? Prawdziwy starowierca nie piłby z heretykiem z jednego naczynia, ale ja zaryzykuję – ciągnął tym samym tonem.

Na flaszce błyszczał pozłacany monogram:

– „N.A.” – to rozumiem. Ale dlaczego „M”? – wciąż z roztargnieniem zapytał Fandorin, biorąc butelkę. – Wszak pańskie nazwisko zaczyna się na „J”?

– To nie jest inicjał – wyjaśnił Jewpatjew. – To data. Widzi pan daszek na górze? To jest „tytło”. Litera „mysletie” z tytłem oznacza „40”. Dostałem to od swoich kancelistów na czterdzieste urodziny.

– „Mysletie”? – powtórzył Fandorin. – Mysletie? Otóż to! Trzeba myśleć, a nie…

Chwycił kartkę i wpił się w nią oczyma.

– No, oczywiście! To są c-cyfry!

– Co? – poderwał się Odincow. Masa też pochylił się naprzód.

– Cyfury?

– O czym pan mówi? – Nikifor Andronowicz bezradnie zapatrzył się na flaszkę.

– Jaką cyfrę oznacza litera „dobro”? – zapytał szybko Erast Pietrowicz, nie odrywając wzroku od kartki.

– Cztery.

– Aha, więc wskazano to w-wprost… A „jeste” to ile?

– Pięć.

– Zgadza się! A „głagola”?

– „Głagoł” to trzy. Ale o co właściwie…

– A „iże”? To też cyfra?

– Tak. Ósemka.

– Zatem „połuiże” to cztery! Więc o to tu chodzi! Nie rozumiem tylko tego „d-dobra sprawiedliwych”…

Wszyscy trzej rzucili się do Fandorina. Jewpatjew i Odincow, zachłystując się z przejęcia, zasypali go pytaniami. Masa po prostu patrzył mu w oczy – ale z tak namiętną niecierpliwością, że Erast Pietrowicz poczuł wyrzuty sumienia.

– Przepraszam, panowie. Zaraz wytłumaczę, co zrozumiałem. A dalej pójdziemy razem… – Wytarł spocone czoło przecudną chustą z zapaśnikami sumo. – Miałem rację. W tym fragmencie rzeczywiście jest klucz. Coś w rodzaju instrukcji czy proroctwa. Raczej proroctwa, które ktoś potraktował jako instrukcję postępowania…

– Nie mógłby pan mówić jaśniej? – jęknął błagalnie Nikifor Andronowicz.

– Wszystkie słowa, które wydają się w tekście zbędne, stanowią bardzo prosty szyfr. Starzec Amwrosij w swoim widzeniu ratuje najpierw małą garstkę - barana, owcę i jagnię. Czyli rodziców i dziecko – jak w Dienisjewie, gdzie pogrzebali się żywcem cieśla, jego żona i niemowlę. Potem mówi: Drugą garstkę jeste znalazłem, takoż pognałem. „Jeste” to cyfra pięć. We wsi Raj zakopało się w minie pięć osób. Po niej głagola i trzecią. „Głagoł” to trójka. To o wsi Maziłowo, gdzie zginęło troje: starosta z żoną i ich córką. Dalej w Widzeniu Amwrosij mówi: I jeszcze za jedną połuiże zdążyłem. „Połu-iże” – połowa ośmiu, czyli cztery.

– Ctery dziadki! – wykrzyknął Masa, nie odrywając od swego pana zachwyconych oczu.

– Niech pan da! – Jewpatjew odebrał Fandorinowi kartkę. -… W rzeczy samej! Niezwykła zgodność. Wszystko tak jak w proroctwie! Ale to oznacza…

– Zaraz! – przerwał mu Erast Pietrowicz, nawet nie zdając sobie sprawy, że jego palce szybko przesuwają nefrytowe paciorki różańca. – U dobra sprawiedliwych – to znaczy u czterech sprawiedliwych, czyli staroobrzędowych wsi! Jak tutaj, nad Zieleń-jeziorem.

– A ja dodam coś jeszcze. – Nikifor Andronowicz stuknął palcem w kartkę. – Co to jest według pana? O tutaj, przed imieniem Wilka-Antychrysta? Widzi pan ten znaczek? Czytając głośno, nic pan o nim nie powiedział, a i ja go przeoczyłem.

Fandorin popatrzył na dziwny znak, poprzedzający imię „Zud”.

– Myślałem, że to p-przekreślony błąd…

– Nie, nie błąd! – Teraz mógł zabłysnąć Jewpatjew. – Tak się pisze znak „tysiąc”. – to data 7404. Zaraz, zaraz… No i mamy rozwiązanie! Antychrysta nazywają „7404”. Rozumie pan czy nie? – krzyknął przemysłowiec, wyraźnie wstrząśnięty własnym odkryciem.

– Nie, nie r-rozumiem…

– Wedle kalendarza staroruskiego pierwszego września rozpoczął się rok 7404 od stworzenia świata! Spis powszechny zbiegł się z proroctwem! To dlatego oni wszyscy pchają się do ziemi!

Pobladły Fandorin poprawił cicho:

– Nie wszyscy. Interpretator przepowiedni wtajemniczał tylko wybranych. Wręczał ten tekst, wyjaśniał jego sens. W ten sposób „zbawił” trzy osoby, potem pięć, potem jeszcze trzy i na koniec cztery. Ci, których wybrał, bez szemrania poszli do g-grobu. I z pewnością byli jeszcze dumni, że przypadł im zaszczyt znalezienia się w małej garstce wybrańców… Ale pozostały jeszcze jakieś „bieluteńkie”, których całe stadko Amwrosij doprowadził do przybytku. Kto to jest? Dlaczego są szczególnie drogie „ojcu ihumenowi”, czyli Panu Bogu? Na kogo spadnie następny cios?

– Jak złapiemy jurodiwego, to sam powie. – Uriadnik groźnie potrząsnął czubem. – Musi tu gdzieś być ten cały Ławrientij. „U dobra sprawiedliwych”. No nic, znajdziemy go! Nie ucieknie! Znad jeziora nie ma dokąd pójść! Sam pojadę na nartach do wszystkich czterech…

Erast Pietrowicz przerwał mu z irytacją:

– Zamknij się, Uljan! Chcesz szukać nie tego, kogo trzeba! Ławrientij nie ma z tym nic w-wspólnego.

Po tych słowach w izbie znów zrobiło się cicho.

Białe, czarne i bieluteńkie

– Myśleliśmy że ścigamy roznosiciela z-zarazy, a tymczasem nieśliśmy ją sami. Nieszczęście szło nie przed nami, ale po naszych śladach. Czyż nie tak było? Przyjeżdżamy do kolejnej wsi, tam cisza i spokój. A gdy tylko wyjedziemy, wdziera się tam śmierć. Pamięta pan, jak doktor nazwał naszą grupę „oddziałem sanitarno-epidemicznym”? Pierwszą połowę tego określenia trzeba wyrzucić – nasz oddział był po prostu epidemiczny, to jest rozprzestrzeniał epidemię…

– Zaczekaj, Jeraście Pietrowiczu, zaczekaj! – krzyknął ogłupiały uriadnik, jak zwykle w chwili skrajnego zdenerwowania przechodząc na „ty”. – Do czego zmierzasz?

– Interpretator proroctwa (na razie tak go nazwijmy) był wśród nas.

Nikifor Andronowicz prychnął:

– Ależ to… Do diabła! I kto, według pana, jest tą staroobrzędową Kasandrą? Kiriłła?

Fandorin po zastanowieniu pokręcił głową.

– Nie, nie pasuje. Mówił pan, że poszła do niezamieszkanej pustelni. Jakiej?

– Staroswiatskiej.

– Tak, Staroswiatskiej. Ale tam nikt nie mieszka, a „zbawca owiec” potrzebuje nowych ofiar – owych s-słynnych b-bieluteńkich. Prowokator, siejący śmierć, wcale nie musi być staroobrzędowcem.

– Jeraście Pietrowiczu, zlituj się, powiedz, kto to – poprosił Uljan.

– Ależ to może być każdy! Na przykład Lew Sokratowicz K-Kryżow. Wspominał Siergieja Giennadjewicza, którego, jak wszystko na to wskazuje, jest gorącym zwolennikiem…

– Jakiego Siergieja Giennadjewicza? – nie zrozumiał Jewpatjew.

– Nihilisty Nieczajewa. Tego, który trzydzieści lat temu nawoływał Ruś do chwycenia topora i napisał Katechizm rewolucjonisty. Znam ten osławiony dokument na pamięć, bo narobi on jeszcze wiele szkód. „Rewolucjonista w głębi swej istoty zerwał wszelkie więzi z prawem, obyczajami, powszechnie przyjętymi zasadami i moralnością tego świata. Świat ten jest dlań bezlitosnym wrogiem i jeśli nadal w nim żyje, to tylko po to, by tym pewniej go obalić”. Albo, już w ogóle bez ogródek: „Jedynym celem stowarzyszenia jest całkowite oswobodzenie i szczęście ludu, to jest ludu czarnoroboczego. Stowarzyszenie wszakże, przekonane o tym, że oswobodzenie i osiągnięcie owego szczęścia możliwe jest tylko na drodze druzgoczącej wszystko rewolucji ludowej, będzie wszystkimi siłami i sposobami sprzyjać rozwinięciu i rozpowszechnieniu wszelkich nieszczęść i zła, których lud wreszcie nie wytrzyma i powstanie do walki”. Z punktu widzenia nihilisty każdy wstrząs, wyprowadzający masy ludowe z równowagi, przybliża wybuch wielkiego buntu. Im gorzej jest ludowi, tym szybciej zacznie przeciekać nawa państwowa, którą Kryżow nazywa „statkiem d-durniów”…

– No jasne! To Kryżow! – krzyknął policjant. – Pan rotmistrz z ochrany niedawno robił nam szkolenie i tłumaczył wszystko o nihilistach. To wściekłe psy, chcą zniszczyć państwo!

Jewpatjew stał się bardzo poważny.

– Hm, rzeczywiście… Kryżow wiele razy był we wszystkich wsiach. Mieszkańcy go znają, mają do niego zaufanie! Musimy natychmiast jechać do Biesczegdy!

– Ch-chwileczkę. Nie podoba mi się także nasz psychiatra Anatolij Iwanowicz Szeszulin. Już sam jego przyjazd ze stolicy jest dość podejrzany – wprost do ogniska samobójstw, które z niezwykłą przenikliwością przewidział. Obserwowałem go. Jest opętany przez bardzo potężnego diabła, któremu na imię żądza sławy, i to w jednej z najbardziej patologicznych form – żądza sławy naukowej. Może nasz doktor uległ pokusie, by trochę w-wspomóc swoją prognozę? Może przyjechał właśnie po to? Z trudem ukrywał radość za każdym razem, kiedy pojawiały się nowe ofiary. To raz. Nie wolno nam ignorować także talentów hipnotycznych Szeszulina, które zademonstrował w czasie ataku Ławrientija. Anatolij Iwanowicz specjalizuje się w mechanizmach sugestii. To dwa. No i po trzecie. Dlaczego ten błyskotliwy psychiatra, który bez wysiłku podporządkował swojej woli jurodiwego, ani razu nie próbował zdezawuować fałszywej hipotezy, którą przyjęliśmy? Wszak po tamtym przypadku musiał się zorientować, że jurodiwy nie para się sugestią, ale jej podlega, a zatem niezbyt się nadaje do roli mąciciela dusz.

– Racja, racja! – Nikifor Andronowicz uderzył pięścią w stół. – Ten człowiek nie spodobał mi się od samego początku. „Ja to przepowiadałem! Śmiali się ze mnie! Mój wykład w Petersburgu wywoła sensację!”. A jego wzrok? Wwierca się prosto w duszę!

Uriadnik chwycił czapkę.

– No, panowie, tracimy czas! Gdzie on poszedł? Do Sałazkina? To tylko pięć wiorst. Zaraz tego Judasza złapiemy!

– Albo ten p-pop – ciągnął w zamyśleniu Fandorin, nie zwracając uwagi na Uljana. – W myśl zasady is fecit cui prodest osobą najbardziej zainteresowaną w rozszerzaniu się epidemii jest ojciec Wikientij. Obecnie prowadzi żałosną egzystencję. Pasterz bez trzódki, drobny szantażysta, najbardziej p-pogardzany typ w całym okręgu. Powinien z całego serca nienawidzić staroobrzędowców. I co to za dziwny objazd duszpasterski? Czy tylko dla zbierania haraczu? Zauważyliście, panowie, że w każdej wsi chodził po domach – z pouczającymi rozmowami! A może po to, by pokazywać Widzenie i straszyć nim co bardziej zabobonnych? Kiedy wieści o stierżenieckich samobójstwach rozejdą się po całej Rosji, władze na pewno zastosują jak najsurowsze środki w celu wykorzenienia w tych stronach raskołu. A wtedy ojcu Wikientijowi żyć nie umierać.

– Prawda! Ten pop to nasz największy wróg – przytaknął gorąco Jewpatjew. – Czego się boi najbardziej? Że wśród naszych staroobrzędowców zatriumfuje rozsądek i organizacja. Że lud odwróci się od bezpopowszczyzny do cywilizowanej starej wiary z własnymi kapłanami i biskupami. A wtedy przyjdzie kres na tego krwiopijcę. Nie, Kryżow i Szeszulin to ludzie oświeceni, a tu się czuje popowskie, jezuickie metody!

– I ten cały diakon – podchwycił uriadnik. – Niby taki gapiowaty, a wszędzie myszkuje, niucha. Uszami strzyże, oczkami strzela na wszystkie strony. Jeśli to pop paskudzi, to Warnawa mu pomaga. Wiem, co trzeba zrobić! Miałem szkolenie. Aresztować obu i przesłuchać osobno. Jak zaczną się plątać, jąkać, łgać każdy inaczej – mamy ich.

Nikifor Andronowicz powiedział z niepokojem:

– Poszli do Łatynina. Proponowałem im swoje sanie, dawałem woźnicę – nie chcieli. Pójdziemy na nartach, powiadają. A dotychczas wielebny niezbyt się palił, by po próżnicy trząść brzuszysko.

– A na łatynian mówią u nas białogłowi! – przypomniał sobie nagle uriadnik. – I naprawdę wszyscy mają bardzo jasne włosy. To są właśnie „bieluteńcy”! Popi poszli po nich! Jedźmy, panowie, i to już!

– Mit’ka! – głośno zawołał woźnicę Jewpatjew, uchylając drzwi. – Zaprzęgaj! Żywo!

– Albo taki Mit’ka… – podjął wciąż tym samym tonem Erast Pietrowicz i przemysłowiec zamarł. – Pański stangret też nie jest poza podejrzeniem. Przez całą podróż nie usłyszałem od niego ani jednego słowa. N-niepozorny, ucieka wzrokiem, wyraźnie stara się nie zwracać na siebie uwagi. Jak tylko przyjeżdżamy do kolejnej wsi, gdzieś znika. Potem równie nagle się pojawia. Co to za cz-człowiek? Pobożny? Lubi czytać stare księgi?

– Jak większość staroobrzędowców – mruknął zakłopotany Jewpatjew, przymknął drzwi i usiadł na ławie. – O Boże, czyż mamy podejrzewać wszystkich?

Dalej dedukcja toczyła się już sama, bez udziału Fandorina, który umilkł i znów wziął do rąk kartkę.

– Zapomnieliśmy o głównym statystyku! – połapał się uriadnik. – A to podejrzany typ!

– Kochanowski? A dajże spokój! – roześmiał się Nikifor Andronowicz. – Też znalazłeś zbrodniarza! Co ci się w nim nie podoba?

– To Żyd! Oni Chrystusa ukrzyżowali i prześladują chrześcijan!

– Kto Żyd? Alojzy Stiepanowicz? Skąd ci to przyszło do głowy? Prawdziwego Żyda w życiu na oczy nie widziałeś!

– Może i nie widziałem, ale pan rotmistrz z ochrany mówił nam na szkoleniu. Żyd ma włosy czarne, nochal o, taki, i zawsze okulary. Wykapany Kochanowski. I imię też podejrzane – Alojzy.

– E tam! Gdyby miał na imię Jakow, Borys albo, dajmy na to, Siemion – to tak. Ale Alojzy? Myślę, że jest Polakiem.

– To też nic dobrego.

Podczas owego sporu o narodowość Kochanowskiego Fandorin i Masa odbyli rozmowę po japońsku.

– Panie, kapłana i Barunabę-san oraz statystyka i Kryżowa należy wyłączyć z listy podejrzanych. Przyjechali do pierwszej wsi jednocześnie z nami. A już przedtem zginęło tam troje ludzi. Ktoś ich namówił, żeby zostali „białymi owcami”, i zgodzili się. Doktor Siesiurin – to całkiem inna sprawa. Był we wsi. I, nawiasem mówiąc, ci dwaj także…

– Myślałem o tym. Ale nikogo nie można wykluczyć – rzekł z westchnieniem Erast Pietrowicz. – I pop, i statystyk często bywają w tych stronach. Mogli już wcześniej zarzucić haczyk.

Przemysłowiec i policjant zamilkli, patrząc na siebie ciężkim wzrokiem. Wprawdzie nie rozumieli po japońsku, ale chyba doszli do tych samych wniosków, co Masa.

– A tobie, Nikiforze Andronyczu, też nie ufam – powiedział z niedobrym uśmiechem Odincow. – Bezpopowscy raskolnicy od dawna są ci solą w oku. Wszystkich chciałbyś przepisać do popowców. Ile razy sam to mówiłeś, a i w twojej gazecie prawie codziennie o tym piszą. Chłop z ciebie łebski, daleko widzisz. Nie umyśliłeś sobie czasem, żeby się pozbyć starców, plotkarzy i jurodiwych i przeciągnąć ludzi na swoją stronę? Sprytnie, nie ma co!

– Ach, ty bydlaku! – krzyknął Jewpatjew. – Może to właśnie ty jesteś prowokatorem? Patrzy mi to na ciebie, taką chorągiewkę na wietrze! Dla starowiercy nie ma gorszego wroga niż odszczepieniec! Ten podły pomysł pachnie mi ochraną! Chcecie podkopać naszą wiarę? Ja wiem! To robota tego twojego rotmistrza, o którym ciągle gadasz! Przyznaj się, judaszu!

Przemysłowiec chwycił policjanta za klapy, Uljan złapał go za kołnierz i lada chwila wywiązałaby się bójka, gdyby nie Masa.

Japończyk lekko uderzył uriadnika kantem dłoni w łokieć – ręka Odincowa opadła bezwładnie. Przemysłowca Masa potraktował delikatniej: ścisnął mu nadgarstki i palce Nikifora Andronowicza same rozluźniły chwyt.

– Biarych owiec u nas nie ma – powiedział polubownie Azjata. – Same czarne.

Porządek został przywrócony. Antagoniści jeszcze ciężko sapali, ale nie próbowali się na siebie rzucić, a Nikiforowi Andronowiczowi najwyraźniej zrobiło się wstyd: jak ktoś taki jak on, przedsiębiorca, właściciel gazety, mógł się zniżyć do szarpaniny z prostakiem.

– Cóż ten Mit’ka tak marudzi z tymi drwami? Trzeba rozpalić w piecu, robi się zimno. Przed nocą mróz tężeje… Hm-hm… – Jewpatjew odchrząknął, rozejrzał się dokoła. – A dziewczynka Kiriłły zapomniała szalika…

Podniósł z podłogi wełnianą szmatę, którą można było nazwać „szalikiem” jedynie przy bardzo dobrej woli.

– Żeby się tylko nie przeziębiła. Szyjka taka chudziutka. Umartwienie umartwieniem, ale Kiriłła mogłaby jednak cieplej ubierać swoją przewodniczkę. Do pustelni droga daleka, a dziewczynka ma na sobie dziurawe łachmany…

– Zauważyłem, że pan nigdy nie nazywa Połkaszki po imieniu. Dlaczego? – zapytał Fandorin, podnosząc wzrok znad kartki.

– A cóż to za imię?

– Myślałem, że jakieś starodawne, s-starowierskie.

Jewpatjew z urazą pokręcił głową.

– No, no, ładną ma pan o nas opinię. My nie nazywamy ludzi psimi imionami! Tę dziewczynkę nazwano tak dla umartwienia, tymczasowo. Połkan to pułkowy pies. Tak przezywano raskolników, którzy z własnej woli szli na służbę państwową, do wojska albo do policji. – Łypnął na Odincowa. – Połkaszka to przezwisko celowo upokarzające. Żeby dziewczynka uczyła się pokory. Paskudny obyczaj! Uważam, że poniżeniem niczego się człowieka nie nauczy…

– Psica! – wykrzyknął Erast Pietrowicz. – Co?

– Napisano tu: „Psica zasię nie ulękła się, bieluteńkie mi z pola zebrała”. O Boże… Czyżby…

Wstrząsnął się cały.

– Kiriłła?! Kiriłła?! – krzyknęli jednym głosem przemysłowiec i policjant.

Masa też wrzasnął:

– Kirira-san?!

– Obie. Działały razem. Ale nie o to chodzi… – Erast Pietrowicz uderzył się pięścią w czoło. – Powinienem był wcześniej!… Panowie, wiem, kto to są „bieluteńkie”! Kiedy Kiriłła chodziła po domach i rozmawiała z dorosłymi, jej psica agitowała dzieci. Widziałem to na własne oczy i nie zwróciłem uwagi!…turysta! – rzucił niecenzuralny epitet, co przez całe życie przydarzyło się byłemu radcy stanu najwyżej sześć razy. – Oto jak odczytała Kiriłła słowa ojca Ihumena: „Maleńkie i bieluteńkie na skrzydła i w poczet aniołów”. Wszystkich dorosłych i tak nie zdołałaby „zbawić”, więc postanowiła zająć się przynajmniej dziećmi. Właśnie dlatego nadała przewodniczce psie imię! Poza tym… Znów powinienem od razu na to wpaść. „Przybytek, starą wiarą uświęcony” – toż to przecież Pustelnia Staroswiatska. Prawie dokładnie pasuje! Tyle czasu poszło na marne! Żeby tylko zdążyć! Na pewno i dzień, i godzinę z góry mają ustalone!

Czterej mężczyźni, zderzając się ramionami, rzucili się do drzwi.

Anielski śpiew

–  Nie mogę uwierzyć… – Jewpatjew zatrzymał się, chwytając ustami powietrze. Otarł pot z czoła. – To jakaś diablica! Jak ona zręcznie zmieniała oblicze, trafiając w nowe środowisko! Wobec żebraków w Raju była dobrotliwa, z malarzami żartowała, skrybów zdobyła uczonością… A jak nam mąciła w głowach! Przyznam uczciwie, że strasznie mi się podobała…

– Mnie t-też – wyznał Fandorin. – A co wobec tego mówić o biednych „owcach”. Zdolna kobieta. Diablica? Z naszego punktu widzenia – tak. Ale ona patrzy na świat inaczej.

Odincow obejrzał się na nich gniewnie:

– Czemu stoicie? Nie pora na gadanie. Naprzód, naprzód! Ekwipaż dowiózł ich do lasu, dalej trzeba było iść na nartach po śladach stóp: jednych większych, z dołkami zostawionymi przez kostur, drugich mniejszych, i po szerokiej, nierównej smudze, zostawionej przez riasę pątniczki – jakby po śniegu pełzła wielka żmija.

Dla Masy nart zabrakło, a zresztą nie umiał na nich chodzić. Nie chciał jednak zostać z woźnicą Mit’ką: uparcie kuśtykał z tyłu, zapadając się po kolana w śnieg.

– Bo sam pobiegnę! – zagroził uriadnik, który szedł pierwszy. – A niech was!

I szybko przebierając nogami, zniknął w mroku. Takiemu to dobrze – przywykł do śmigania po zimowym lesie, miastowi nie mogli się z nim równać.

– Daleko jeszcze? – zapytał Erast Pietrowicz, świecąc przed sobą latarką.

– Do pustelni? Uljan mówił, że na nartach będzie z godzinę. Kiriłła potrzebowała dwa razy więcej czasu. Zwłaszcza z zawiązanymi oczami… Ale i tak powinna była tam dotrzeć za widna. Uljan ma rację. Musimy się śpieszyć!

Ledwie Masa dowlókł się do swego pana, ledwie usiadł na śniegu, żeby odpocząć, ledwie wsunął do ust landrynkę, kiedy narciarze znowu ruszyli.

Choć posuwali się znacznie wolniej niż Odincow, po niespełna półgodzinie, o dziwo, go dopędzili.

Najpierw usłyszeli dobiegające z ciemności przekleństwa, potem zobaczyli samego policjanta. Utykał na jednej narcie, drugiej, złamanej, używając w charakterze kuli.

– Wiedźma! Zaczarowała ścieżkę! Potknąłem się na równym miejscu! Narta się złamała, a w dodatku skręciłem nogę w kostce – poskarżył się płaczliwym głosem. – Spóźnimy się, znowu się spóźnimy!

Wyprzedzili go, przyśpieszyli kroku.

Na domiar złego zaczął sypać śnieg. Dwa łańcuszki śladów z każdą chwila stawały się mniej widoczne. Jeśli je całkiem zasypie – trzeba będzie się zatrzymać i czekać na Odincowa. Tylko on wiedział, jak dojść przez las do pustelni.

Nagle jednak drzewa zaczęły rzednąć, promień latarki padł w pustą przestrzeń, rozproszył się i przybladł, niczego nie wychwytując z ciemności.

Polana!

Ślady wiodły naprzód i po dziesięciu metrach zniknęły – na otwartej przestrzeni śnieg zasypywał ziemię szybciej niż w lesie. Narciarze zatrzymali się.

– To tam, tam! Już blisko! – dobiegł z tyłu głos Odincowa. Uriadnik dopędził ich, ciężko dysząc.

– Tam jest kaplica! Szybciej, szybciej!

Przez ścianę białych płatków istotnie prześwitywało coś ciemnego, wysokiego.

– Gdzie ich szukać? Gdzie może być m-mina?

Erast Pietrowicz świecił na wszystkie strony swoją latarką. Jewpatjew zapalił latarnię, zabraną z domku myśliwskiego. Uljan znów zanurkował w ciemność.

– Ciągle się zastanawiam: a może się mylimy? – spytał z nadzieją Nikifor Andronowicz. – Co do dzieci? No, niech pan sam powie, jak by się tu dostały ze swoich wsi? Myśmy jechali saniami, a bardzo długo.

Fandorin tylko westchnął.

– Pytałem o to Odincowa. Powiedział, że bardzo łatwo. Rzeka jest kręta, pełna zakoli. Rzeką do tego miejsca jest z Dienisjewa sto pięćdziesiąt wiorst. A przez las, na przełaj – czterdzieści, czterdzieści pięć. Z pozostałych wsi jeszcze bliżej. Dla tutejszych dzieci, przyzwyczajonych do chodzenia na nartach, to nie jest duża odległość. Ile ich tu zwabiła psica – oto jest pyta…

– Jest! Znalazłem! – rozległ się krzyk z ciemności. – Tutaj!

Jewpatjew ruszył z miejsca tak gwałtownie, że zgasła mu latarnia. Fandorin zapomniał nakręcić latarkę, która też zgasła.

Ale przed nimi rozbłysnął jasny płomień – to uriadnik zapalił świerkową gałąź, robiąc zaimprowizowaną pochodnię.

Ukazała się kaplica, przytulona do stromego zbocza lesistego wzgórza. Na samym środku urwiska, na poziomie ziemi widniały małe drzwiczki z desek.

Po obu ich stronach, przysypane śniegiem, leżały narty i saneczki.

Było ich bardzo dużo, dziesiątki.

– Ciii! – syknął Uljan, przyciskając ucho do drzwi. Erast Pietrowicz podszedł bliżej i usłyszał cichutki śpiew. Czyste, anielskie głosy dobiegały skądś z daleka, jakby z głębi ziemi.

– O Boże! Żyją! – wyszeptał Nikifor Andronowicz, nie wytrzymał i zaszlochał. – Co tak stoisz, Uljan? Zamknięte? No to wyważaj!

Fandorin chwycił szykującego się do rozbiegu uriadnika za ramię, odrzucił w bok – ten upadł w śnieg.

– Ani się waż! A jeżeli mina jest przyszykowana wedle wszelkich zasad? Z-zapomnieliście o „lekkiej śmierci”? Stójcie cicho. I żeby nie wiem, co się działo, nie wchodźcie do środka.

Podszedł do drzwi i ostrożnie zapukał. Po chwili zawołał:

– Matko Kiriłło!

Głośniej:

– Matko Kiriłło! To ja, Erast Pietrowicz Kuzniecow!

Śpiew umilkł.

– Pozwól i mnie, mateńko! Dopuść! – wzruszonym głosem poprosił Fandorin, czyniąc w stronę towarzyszy rozpaczliwe gesty: schowajcie się, schowajcie!

Policjant zadeptał płonącą świerkową gałąź i obaj odskoczyli na boki. Pochłonęła ich ciemność i śnieżyca.

Odpowiedzi ze środka nie było i Fandorin znowu zawołał, już nie prosząco, lecz gniewnie, zabarwiając głos nutką histerii:

– Wpuść mnie! Jak to, wy się ratujecie, a mnie zostawiacie na zgubę? To grzech, mateńko! Ja cię z ognia wyniosłem, a ty mnie porzucasz na zatracenie? Otwieraj! Ja i tak nie odejdę!

Zza drzwi dobiegły jakieś szmery. Fandorin przygotował się.

Najważniejsze to złapać ją i wywlec na zewnątrz. Jewpatjew i Odincow jakoś sobie z nią poradzą. On sam zaś musi jak najszybciej, zanim dzieci się połapią, o co chodzi, dotrzeć do podpiłowanego słupa, jeżeli takowy tu jest.

Szczęknęła zasuwa. Skrzypnęły drzwi.

Erast Pietrowicz uniósł prawą rękę, w lewej trzymał latarkę i już zaczął wolniutko nakręcać sprężynę. Jak znaleźć słup, jeśli w środku jest ciemno?

Drzwi się otwarły.

Lekka śmierć

Musiał opuścić ręce – obie. Prawą, bo otworzyła nie Kiriłła, lecz Połkaszka. Lewą, bo latarka była niepotrzebna – w środku płonęły świece. Dużo świec.

– Wchodźcie, proszę. – Mała żebraczka pokłoniła się gościowi.

Chociaż nie, teraz nie wyglądała na nędzarkę. Włosy rozczesane, warkocze ozdobione papierowymi różyczkami. Odświętna wyszywana sukienka. Na szyi korale. Mizerna twarzyczka promieniejąca uroczystą ekstazą.

Erast Pietrowicz, pochylając się, wszedł do ciasnego, pachnącego ziemią korytarza.

Za nim zgrzytnęła zasuwa.

– Tutaj, pozwól tutaj – odezwał się głos Kiriłły.

Za krótkim korytarzem otwierała się okrągła pieczara – równie niska, ale dość szeroka. Po ciemku niełatwo było to określić, ale miała chyba ze dwadzieścia stóp średnicy.

Pośrodku, tak jak obawiał się tego Fandorin, sterczał drewniany słup. W połowie był bardzo cienko podstrugany – na grubość ołówka. Niepojęte, jak taka słaba podpora mogła utrzymać strop, obity deskami i ukośnymi belkami. Sporządził tę konstrukcję niewątpliwie mistrz w swoim fachu.

Mina była urządzona o wiele staranniej niż ta, którą Erast Pietrowicz widział w Bogomiłowie. Zapewne z góry przygotowano ją dla zbawienia „bieluteńkich”.

Świece nie były powtykane w ziemię, ale umieszczone w lichtarzach i rozstawione na półeczkach. W kącie szafka z ikonami, oświetlona lampką. Wszędzie girlandy z papierowych kwiatów.

Fandorin wszakże nie zdążył na razie docenić całego tego piękna. Obejrzał uważnie fatalny słup i dopiero potem przeniósł wzrok na Kiriłłę i dzieci.

Istotnie były „bieluteńkie”: dziewczynki w białych chustkach, chłopcy w białych koszulkach. Ze wszystkich stron zwracały się ku Fandorinowi małe buzie, mnóstwo błyszczących oczu – niby dodatkowe kilkadziesiąt świec.

Połkaszka spisała się doskonale. Na podłodze z ubitej ziemi siedziało, tuląc się do siebie, dwadzieścioro ośmioro chłopców i dziewczynek. Niektóre jeszcze zupełne berbecie – pewnie przywieźli je tu na sankach starsi bracia lub siostry. Żeby je ocalić przed Antychrystem…

Obejrzawszy dzieci i przeliczywszy je (razem z Połkaszka było ich dwadzieścioro dziewięcioro), Erast Pietrowicz skoncentrował się wreszcie na głównej postaci.

Nie miała przepaski! Była to pierwsza rzecz, która nim wstrząsnęła.

Kiriłła miała na sobie swoją codzienną riasę. Nie przystroiła się, nie upiększyła, ale zdjęła z oczu czarną szmatkę.

A jej spojrzenie! Stanowcze, władcze, połyskujące roztopioną stalą.

– Znalazłeś nas? – spytała ciepło. – Jesteś mądry, od razu to zauważyłam. Serce ci podpowiedziało. Masz szczęście, uratujesz się. Siądź sobie tutaj, w kącie. No, siadaj.

Jej głos i spojrzenie miały prawdziwie hipnotyczną moc – Erastowi Pietrowiczowi lekko zakręciło się w głowie, mięśnie się rozluźniły i gwałtownie zapragnął usiąść, usiąść właśnie tam, gdzie wskazała mu bajarka.

Przymknął na sekundę oczy, strząsnął z siebie ociężałość.

Usiąść w kącie czy nie?

– Pozwól mi siąść obok siebie, mateńko.

Żeby tylko pozwoliła! To ułatwiłoby mu zadanie.

Na szczęście Kiriłła nie siedziała obok słupa, ale nieco dalej. Jeśli uda się ją ogłuszyć nagłym ciosem w kark, nie zdąży go nadłamać.

– No to usiądź naprzeciw – zgodziła się łatwo. – Z mądrym człowiekiem przyjemnie będzie porozmawiać. Wchodząc, napuściłeś powietrza, na godzinę, jeśli nie dłużej. Moja ty suczko – zwróciła się czule do Połkaszki – dodaj jeszcze trochę świeczek. Szybciej się przemęczymy. A jeśli zrobi się za ciężko, dam ulgę.

Dziękuję, nie trzeba, pomyślał Erast Pietrowicz.

Miejsce naprzeciw Kiriłły nie było zbyt korzystne. Nie zdoła dosięgnąć jej ręką. Jeśli nie da się inaczej, będzie musiał ją zastrzelić. Ma w kieszeni rewolwer. Z dwóch kroków nietrudno trafić w czoło… Nie, nie można. Dzieci się przestraszą, zaczną się przepychać. Potrącą słup, strop się zawali…

A potem Fandorin zauważył coś jeszcze i ostatecznie zrezygnował z planu zastrzelenia pątniczki.

W drgającym świetle błysnęła jakaś nić. Ciągnęła się od nadgarstka Kiriłły do najcieńszego miejsca słupa.

Drut, zrozumiał Erast Pietrowicz. Wystarczy, że prorokini poruszy ręką – i „lekka” śmierć jak na zawołanie.

Dzieci posunęły się i Fandorin usiadł między nimi po japońsku. Z obu stron i nawet z tyłu przylgnęły doń gorące ciała. Czując, jak w gardle narasta mu gruda, objął dwoje małych sąsiadów, chłopca i dziewczynkę. Ramionka obojga były chude i kruche, a plecy dziewczynki drżały.

– A ja cię poznałam – powiedziała. – Byłeś u nasz w Mażyłowie…

Fandorin także ją poznał – po piegach na nosie, po szczerbatej buzi, a zwłaszcza po rękawiczkach. Były jaskrawoczerwone, zawieszone na tasiemce. To ona wtedy powiedziała do obcego przybysza: „No czo się patrzysz? Idź szobie”.

Widząc, że Erast Pietrowicz patrzy na jej rękawiczki, dziewczynka powiedziała, jakby się tłumacząc:

– Zimno tutaj. Ręczę kosztnieją.

– Wytrzymaj, jaskółeczko – uśmiechnęła się do niej Kiriłła. – Zaraz nachuchamy. Będzie gorąco. Powiedz mi, bracie Jerastuszko, jakeś się domyślił, dokąd iść się ratować?

Po chwili wahania Fandorin uznał, że tej kobiecie lepiej powiedzieć prawdę.

– Z Widzenia starca Amwrosija. Znalazłem je w minie w B-Bogomiłowie…

Kiwnęła głową:

– Toteż powiadam, mądry jesteś… Starcy się uratowali?

– T-tak. Późno ich odkopali… Jak przeczytałem p-posłanie, jak zrozumiałem, o czym jest to p-proroctwo, to jakby m-mi się oczy otworzyły – improwizował Fandorin, nie patrzył jednak w przenikliwe oczy Kiriłły ale w ziemię. Nic w tym podejrzanego – człek jest przejęty, z trudem dobiera słowa. Nawet jąka się bardziej niż zwykle.

– Powiodło ci się. Ocalejesz. – Bajarka zaśmiała się cicho. – A i dla mnie na ostatek od Pana naszego łaska. Mam się przyznać? Kiedyś mnie z ognia wyniósł, zdjęła mnie pokusa, żeby zobaczyć, cóżeś ty za człowiek. Chociaż kącikiem oka. Myślałam, że Zły mnie zwodzi… Piękny z ciebie mężczyzna. Z takim radośniej wznieść się do nieba.

Erast Pietrowicz skłonił się lekko, jakby w podzięce za komplement. Co za niesamowita sytuacja! Prowadzić uprzejmą konwersację, kiedy życie wisi na włosku, a ten włosek trzyma w ręku (w najdosłowniejszym sensie) obłąkana fanatyczka.

– Ciągle nie rozumiem, dlaczego jurodiwy podpalił dom – powiedział, by skierować rozmowę z niebios z powrotem na ziemię.

– Czyż to nie jest jasne? – zdziwiła się. – Chciał mnie poniżyć. Ławrientij od dawna chodzi po wsiach, odmawia ludzi od zakopania się w minie. Myśli, że jest człowiekiem bożym, a biega u Antychrysta na posyłki! Ławrientij wszelako ma wielki dar. Daleko widzi, wyrodek, przejrzał mnie. No i wymyślił zły figiel. Podpalił dom z czterech stron, drzwi lekko podparł. Wiedział, że ludzie zbudzeni ze snu tylko o sobie myślą. Wyskoczą na dwór, a o mnie zapomną. Na to właśnie liczył.

– Chciał spalić?

– Nie, gorzej. Myślał, że aby odnaleźć drzwi, zdejmę opaskę. Gdybym zaś zdjęła, złamała śluby – to koniec ze mną. Jakaż byłaby ze mnie wybawicielka? Ławrusza chciał osłabić moją moc. Ale Bóg nie dopuścił, zesłał mi ciebie.

Fandorin tylko zgrzytnął zębami.

Piegowata dziewczynka przytuliła się do niego i usnęła. Ale był to sen ciężki, niespokojny. Dawał się już odczuć brak powietrza. Wiele dzieci ocierało pot.

Czas uciekał. Pozostało go już bardzo niewiele. Wkrótce najsłabsze i najmniejsze zaczną się dusić…

– Skąd jesteś? – zapytała Kiriłła, poprawiając mnisią chustę na głowie. Przy tym ruchu drut mocno się naprężył, a Erast Pietrowicz poczuł ucisk w sercu. – Mówisz czysto, nie jak tu, na północy.

– Z Moskwy. A ty, mateńko?

Przypomniał sobie, że zgodnie z obmyśloną przez Kryżowa legendą powinien był się przedstawić jako staroobrzędowiec ze Słobody Rogoskiej.

Bogu dzięki, że tego nie zrobił.

– Ja też z Moskwy! – ucieszyła się Kiriłła. – Kupiecka córka z Rogoży. Jako młodziutka dziewczyna wybrałam życie zakonne. Żyłam w monasterze w Kraju Pomorskim, stare księgi przepisywałam i zdobiłam. Przez dwadzieścia dwa lata. I zeszłego roku miałam widzenie. Śpię w nocy, a tu nagle głos – taki surowy, jasny. „Pójdź, czytaj Widzenie Amwrosija. Ukryta tam jest wielka przepowiednia”. Proroctwo pojęłam od razu, ale długo nie mogłam znaleźć wskazanego miejsca. Schodziłam ziemie od Archangielska po Kamienny Pas, aż wreszcie usłyszałam o Staroswiatskiej Pustelni. Kiedy zaś tu dotarłam, z wielką miłością przyszykowałam wszystko na wielki dzień. Zbudował mi tę minę Sawwatij Chwałynow, cieśla z Dienisjewa. Za to przyjęłam go z rodziną jako pierwszych zbawionych… Dziś przyprowadzę Panu aniołeczki i dusza moja uzyska spokój. Wszystko spełnię wedle proroctwa… Jedno mnie tylko dziwi. – Nagle zasępiła się i wbiła w Fandorina swoje obezwładniające spojrzenie. – Owce w widzeniu wszystkie są policzone. Liczba ich piętnaście. A ty jesteś szesnasty. Może nie powinnam była otwierać ci drzwi? Czemu nie patrzysz mi w oczy, bracie Erastuszka?

W tym momencie rozpłakała się jedna z dziewczynek.

– Matko Kiriłło, niedobrze mi! Pozwól uchylić drzwi, chociaż na chwilkę!

– Mnie też mdło – dobiegło z drugiej strony. – I mnie! Ciężko na piersi!

Któryś z malców chlipnął i rozpłakał się głośno.

– Wytrzymajcie, kochaneczki! Wytrzymajcie, miłe wy moje! – zaczęła namawiać Kiriłła. – Wytrzymajcie, ile zdołacie. Kto wiele cierpi, ten Panu Bogu milszy. Opowiem wam bajkę – wesołą, lekką. A jak skończę, pociągnę za srebrny sznurek i tak samo lekko wasze duszyczki ulecą.

Płacz ucichł, zewsząd dobiegały tylko szybkie, wysilone oddechy.

Fandorin, nie wstając z kolan, spróbował przemieścić się bliżej prorokini.

– Mateńko, chciałem powiedzieć…

Powstrzymała go gestem:

– Nie zbliżaj się. Przed spotkaniem ze Stwórcą mężowi i niewieście nie wolno być razem. To grzech.

– Ale ja chcę spytać właśnie o grzech. – Erast Pietrowicz zniżył głos.

Jednak udało mu się odrobinę zmniejszyć odległość. I umyślnie mówił cicho – w takiej sytuacji słuchający instynktownie zbliża się do mówiącego.

– Czy to nie grzech brać je wszystkie ze sobą? Wszak małe to jeszcze, nierozumne. Mam wątpliwości.

– Ach, więc dlatego tu jesteś. – Kiriłła spojrzała nań surowo. – Przysłany dla pytań, dla ostatnich wątpliwości. Wiedz zatem: sama siebie kilka razy o to zapytywałam. I modliłam się, i płakałam. A odpowiedź przeczytałam w świętej księdze – o rozumie i nierozumie. Powiedziano tam, że rozum jest od Złego, a od Boga – serce. Skoro serce zapragnęło, jego trzeba słuchać.

– A jeśli nie z-zapragnęło? Spójrz: płaczą, boją się. Czyż ich serca pragną śmierci? Jeśli pozwolisz dzieciom wybiec stąd na swobodę, żadne nie zostanie! Pamiętasz, co napisano w najważniejszej ze świętych ksiąg? „Kto by zaś zgorszył jednego z tych małych, którzy we Mnie wierzą, lepiej by mu było, aby zawieszono kamień młyński u szyi jego i zatopiono go w głębinach morskich” [74].

Erast Pietrowicz nigdy nie brał udziału w dysputach teologicznych i był przekonany, że Kiriłła na cytat, który w samą porę mu się przypomniał, wystrzeli całym dziesiątkiem innych, ujmujących zagadnienie od strony wręcz przeciwnej.

Mylił się jednak. Jego argumentacja podziałała. Ale prorokinię dotknęły nie słowa Jezusa, skierowane do apostołów, lecz coś całkiem innego.

– Myślisz, że wybiegną na swobodę? Wzgardzą ocaleniem niebieskim dla ziemskiego? Bieluteńkie? Anioły Boże? – wykrzyknęła przenikliwie i rozpostarła dłoń nad głowami dzieci. – Synkowie, córeńki! Jeśli któreś z was chce iść precz, przemocą zatrzymywać nie będę. Czyż kogoś przywiodłam tu siłą? Niech ci, co nie chcą iść ze mną do nieba, odejdą! No, kogo wypuścić? Ciebie? Ciebie? Ciebie?

Po kolei wskazywała każdego palcem i wszystkie dzieci, nawet te najmniejsze, przecząco kręciły głowami.

– No co, wątpiący, widziałeś? Wstydź się. A może ty sam chcesz powłokę swoją doczesną ocalić? To uciekaj! Prześlizgnij się jak myszka i szybciutko zamknij drzwi, bo znów napuścisz powietrza. Zlituj się nad dziećmi. Dusić się trzeci raz od nowa będzie im bardzo ciężko.

Fandorin pokręcił głową.

– Czemu mnie ranisz, mateńko? Ja na pewno nigdzie nie pójdę. Jestem dorosłym człowiekiem i takie jest moje postanowienie. A to nierozumne dzieci. Nie chcą odejść, bo ty i twoja przewodniczka powiedziałyście im tylko o jednym gołębiu.

– Jakim gołębiu? – zdziwiła się Kiriłła.

– Z twojej pieśni, nie pamiętasz? O siwym i czarnym gołębiu. Tam dałaś dziewczynie wybór. Czemu dzieci do świętości siłą zaganiasz? To nieuczciwe. Bogu taka ofiara niemiła.

Prorokini zamyśliła się.

– Cóż, masz rację. Niechaj po raz wtóry posłuchają swoich serduszek. Ty mów za siwego gołębia, a ja za czarnego.

Takiego obrotu rzeczy Erast Pietrowicz się nie spodziewał. Z jednej strony w żadnym wypadku nie mógł zmarnować szansy na ocalenie choćby kilkorga dzieci. Z drugiej – jak tu walczyć z wytrawną bajarka jej własną bronią? Ona ma rutynę, natchniony głos i magnetyczne spojrzenie. A on? On na dobrą sprawę w ogóle nie umie rozmawiać z dziećmi.

– Milczysz? No to ja zacznę.

Kiriłła opuściła głowę i ciężko westchnęła. Wszyscy patrzyli na nią z zapartym tchem.

– Opowiem wam nie bajkę, ale prawdę – zaczęła bardzo cicho, niemal szeptem. – O tym, jak źli nikonianie przyszli do pewnej wsi swoją wiarę krzewić, a prawdziwą wykorzeniać. Chłopy, baby, starcy i staruszki nie dali się zwieść na pokuszenie, gróźb się nie ulękli, i podły pies wojewoda kazał ich wszystkich zamknąć w stodole i spalić. „Oni mi niepotrzebni – powiada. – Weźmiemy jeno małe dzieci, przekabacimy je i będą wiernie służyć carowi”. I zebrali wszystkie dzieci, takie jak wy, i wsadzili do ciemnicy, i zaczęli morzyć głodem, kańczugami chłostać, ręce i nogi ogniem przypalać i jeszcze inne męki im zadawać…

Twarz bajarki wciąż była nisko opuszczona. Szept stawał się coraz bardziej przejmujący, jakby wydobywał się z głębi ziemi. Nawet Fandorin poczuł się nieswojo, a mali słuchacze dygotali ze strachu. Nie pod wrażeniem opowieści i samych słów, lecz owego przeciągłego, złowieszczego szeptu.

– Jeden chłopiec, dziesięcioletni, nie wytrzymał, kiedy siedmiopalczastym biczem, nabijanym zardzewiałymi gwoździami, zaczęli mu plecy rozdzierać i na dodatek słoną wodą polewać. Zapłakał, przeżegnał się trzema palcami i wojewoda go wypuścił. Pozostałe dzieci zaś, które się nie poddały, kazał poszczuć psami. Rzuciły się na nieszczęsnych psiska zębate i rozszarpały ich na strzępy. Tak oto postępują nikonianie z niezachwianymi w wierze. A chłopiec, który zdradził Boga, jeszcze długo żył na świecie. Ale ciężka była jego dola, przez całe życie do późnej starości dręczył go wstyd. A jak umarł, chwycili go dziabli żelaznymi hakami pod żebra. I zanim cisnęli do piekła, podrzucili go aż do nieba. I zobaczył, jednym tylko oczkiem, jak chłopcy i dziewczynki, których psi zagryźli, siedzą na jedwabnym obłoku, pod jasnym słoneczkiem. Wszyscy promienni, radośni. A z nimi Chrystus i Matka Boska. I runął stamtąd zdrajca w przepaść czarną, głęboką, na ostre pale. On jak nie wrzaśnie! – krzyknęła nagle Kiriłła strasznym głosem, podniosła głowę i powiodła po pieczarze niesamowitym, płonącym wzrokiem. Dzieci zapiszczały ze strachu. – A diabli go za ucho i na patelnię! A potem w pajęczynę lepką, do kosmatych pająków, każdy wielki na sążeń! Potem do jamy, w kłębowisko żmij! I tak do skończenia świata! Albowiem – zakończyła spokojnie i pouczająco – kto krótką mękę zniósł godnie, temu wieczna szczęśliwość. A kto od siebie czarną zdradą zgubę oddalił, ten zapłaci wieczną męką… No, siwy gołębiu, teraz twoja kolej. Opowiadaj.

Fandorin, patrząc, jak przejęte straszną opowieścią dzieci tulą się do siebie, był bliski rozpaczy. Co mógł przeciwstawić tym potwornościom, w dodatku przedstawionym z takim mistrzostwem?

Jak przekonać małych mieszkańców tej głuszy, że świat jest wielki i piękny? Słów, które zna, dzieci nie pojmą. A nie potrafi mówić ich językiem… Ech, przydałby się teraz Masa. Japończyk świetnie umie rozmawiać z dziećmi…

Nie było już prawie czym oddychać, po plecach i piersi Erasta Pietrowicza strumieniami płynął pot.

– A… a w mieście Moskwie jest wielki, ogromny dz-dzwon – zaczął niepewnie. – Wielki jak chata. Nazywa się Car-dzwon. I jest jeszcze Car-armata. D-dwadzieścia koni jej nie uciągnie. No i…

Urwał, czując się jak kompletny idiota.

– A ten dzwon głośno huczy? – spytała jego piegowata sąsiadka, patrząc nań z dołu w górę jeszcze mokrymi od łez oczyma.

– Nie huczy. Jest pęknięty. S-spadł z dzwonnicy…

– A armata daleko strzela? – zapytał któryś z chłopców.

– Nigdy z niej nie strzelano… Innych pytań nie było.

Świetny ze mnie „siwy gołąb”, nie ma co, rozzłościł się na siebie Fandorin.

– A w krainie Afryce mieszka zwierz żyrafa. Na czterech nogach, żółty, w czarne grochy. A szyję ma długą, długaśną. Podchodzi do drzewa i z najwyższej gałęzi, co chce, sobie zrywa.

– Jabłka też? – dobiegło z ciemności.

– I jabłka, i gruszki, i śliwki – potwierdził Erast Pietrowicz. – I żyje tam jeszcze ogromna, przeogromna świnia, a nazywa się hipopotam. Cały dzień leży w błocie, sama siebie tym błotem polewa. A inna świnia, jeszcze większa, nazywa się słoń. Uszy ma o, takie, a nos jak trąba. Jak nabierze wody i plunie – wszyscy się przewracają.

Ktoś niepewnie zachichotał.

Fandorin, nabrawszy odwagi, ciągnął:

– W innej krainie, Australii, żyją misie, najpiękniejsze zwierzątka na świecie. Malutkie, puszyste. Jedzą tylko liście. Pojedzą, pojedzą, obejmą gałąź i spać. Nazywa się ten miś koala. Raz podszedłem i wziąłem go śpiącego na ręce. A on nic – tak samo mnie objął i dalej smacznie śpi. A jaki mięciutki!

Dzieci słuchały, naprawdę słuchały!

Zaczął mówić jeszcze szybciej, ocierając pot z czoła:

– A w krainie Japonii są zawody grubasów. Walczą ze sobą grubasy, a każdy jak balon. Stają w kręgu i popychają się brzuchami. Kto lepiej popchnie, ten wygrywa.

Wszystkie dzieci wybuchnęły śmiechem, a dziewczynka w czerwonych rękawiczkach powiedziała:

– No, o grubaszach to już kłamiesz.

– Ja k-kłamię? – obraził się Erast Pietrowicz. – No to sama zobacz!

Wyjął podarunek Masy, chustę z zapaśnikami sumo. Rozwinął ją i pokazał. Dzieci, jedne na czworakach, inne zgięte wpół, zbliżyły się ze wszystkich stron, oglądając osobliwość.

Świece zaczynały gasnąć – kończył się tlen, i Fandorin poświecił latarką.

– Ojejku! – zaszeptali chłopcy. – Wujku, daj mi potrzymać! – I mnie!

– I mnie!

Chyba wszystko szło dobrze.

Nagle Fandorin znów poczuł, że ogarnia go dziwne odrętwienie. Ledwie obracał językiem, kończyny były jak sparaliżowane. Kiriłła patrzyła nań nieruchomym wzrokiem, i fizycznie odczuwał niedające się opisać słowami, ale wyraźne oddziaływanie tej mesmeryzującej mocy.

Wysiłkiem woli odwrócił się od prorokini, zmusił się, by patrzeć tylko na pochylone dziecięce główki, i oszołomienie ustąpiło.

– Na świecie jest mnóstwo ciekawych rz-rzeczy – powiedział głośno. – Wysokie góry, niebieskie morza, zielone wyspy. I ludzie na świecie są różni. Są źli, ale bardzo wielu dobrych. Są s-smutni, są i weseli. Z jednymi dobrze się rozmawia, z innymi pracuje. Tyle tego wszystkiego Pan Bóg dla was wymyślił! Jakże tu odejść, kiedy niczego się jeszcze nie widziało, niczego nie spróbowało? Przecież Bogu byłoby przykro!

Erast Pietrowicz umilkł, nie wiedząc, co jeszcze dodać. Białowłosy chłopiec, siedzący po jego lewej strome, zapytał:

– A ludzie mówią, że jest taki czarny cukier – czoklada. Słodki jak nie wiem co.

– Jest – ożywił się Fandorin, wdzięczny za podpowiedź. – I jest jeszcze m-marmolada – to jak sok, tylko można gryźć. Wafle…

– Wafel jadłem, tata przywiózł z miasta. – Białowłosy odwrócił się do Kiriłły i oznajmił stanowczo: – Mateńko, ja chcę do domu.

– Ja też. Dziś sobota, mama napiecze pierogów.

– Mnie też wypuść!

– Mnie też!

Odwróciwszy się lekko do prorokini, ale unikając patrzenia jej w oczy, Erast Pietrowicz powiedział jak mógł najspokojniej:

– Niech idą, które chcą. A my zostaniemy.

W pieczarze wybuchła wrzawa. Dzieci zaczęły się sprzeczać. Jedne chciały zostać, inne iść. Któryś z chłopców rzucił się do bójki. Rozległy się krzyki, płacz, wymyślanie.

I w tym momencie stało się to, czego Fandorin obawiał się najbardziej.

Słysząc, że w minie zaczęło się jakieś dziwne zamieszanie, czekający na zewnątrz mężczyźni postanowili interweniować. Cóż, można ich było zrozumieć. Niełatwo wszak tyle czasu zastanawiać się, co się dzieje, i nie móc nic zrobić.

O deski zabębniły silne uderzenia, drzwi nie wytrzymały i pękły na pół. Do wnętrza wdarło się fala świeżego mroźnego powietrza. I to przesądziło o wszystkim.

Powiew życia napełnił podziemną norę i podziałał silniej niż wszelkie argumenty i apele. Jak przyciągnięte potężnym magnesem, dzieci hurmem rzuciły się do wyjścia, przepychając się i tłocząc.

– Stójcie, głuptasy! Zginiecie! – krzyknęła przeraźliwie Kiriłła. Chciała schwytać i zatrzymać uciekinierów, ale Fandorin, który bacznie śledził każdy jej ruch, skoczył ku niej jednym sprężystym susem, z całej siły wczepił się w dłoń, do której przymocowany był drut, i przycisnął ją do podłogi.

W ciągu swego życia Erast Pietrowicz wielokrotnie staczał walki wręcz, często z bardzo poważnymi przeciwnikami. Nigdy jeszcze nie spotkał się z taką furią, z jaką walczyła ta chuda, wycieńczona postem kobieta.

Cios kantem dłoni w kręgosłup szyjny nie podziałał. Krótkie, potężne uderzenie w skroń też nie.

Chrypiąc z wściekłości, Kiriłła próbowała szarpnąć drut, drugą zaś ręką wczepiła się przeciwnikowi w gardło i paznokciami rozorała mu skórę – na koszulę Fandorina chlusnęła krew.

Z drugiej strony zaatakował Erasta Pietrowicza ktoś jeszcze. Ostre zęby wpiły mu się w przegub ręki, którą usiłował nacisnąć tętnicę szyjną Kirille. Połkaszka!

– Nie jego! – jęknęła prorokini. – Popchnij słup! Słup! Dziewczynka rozwarła zęby, zwinnie jak wąż podpełzła do podpory słupa i naparła na nią całym ciałem.

Słup zaskrzypiał, ale wytrzymał – chudziutkie ciałko przewodniczki było za lekkie.

Fandorin wyprężył się na całą długość i odrzucił „psicę” kopniakiem.

Musiał wytrwać jeszcze tylko odrobinę – przez przejście przeciskały się już ostatnie z dzieci.

– Szybciej, szybciej! – krzyknął, wreszcie ucisnąwszy szyję Kiriłły we właściwym miejscu.

Kobieta szarpnęła się, zaczęła wierzgać nogami, ale wbrew wszelkim prawom fizyki nie straciła przytomności, tylko raptem chwyciła Fandorina za ramiona i powaliła go na siebie.

– Zawalaj! – wyrzęziła.

Erast Pietrowicz potrzebował zaledwie sekundy, by się uwolnić: odchylił głowę w tył, a potem z całej siły uderzył przeklętą wiedźmę czołem w nos i ta wreszcie uspokoiła się, zwiotczała.

Ale w ciągu tej sekundy Połkaszka zdążyła odskoczyć pod ścianę i wrzeszcząc przeraźliwie, z rozbiegu rzuciła się na słup.

Fandorin nie mógł już jej przeszkodzić.

Jedyne, co zdążył – to odepchnąć się rozpaczliwie i przetoczyć bliżej wyjścia.

Zatrzeszczało drewno, zatrzęsła się ziemia, a potem nastąpił koniec świata – zrobiło się czarno i bardzo cicho.

Promieniście we wszystkie strony

Erast Pietrowicz ocknął się, gdy na czoło upadła mu gorąca kropla. Potem jeszcze jedna.

- Okiro, donna, okiro! [75] – powtarzał łamiący się płaczliwy głos. Fandorin wcale nie miał ochoty się budzić. Przeciwnie, chciał tylko znów się zapaść w ciszę i czerń. Już nawet zamierzał to zrobić, kiedy z góry znowu upadła gorąca kropla.

Niechętnie otworzył oczy i ujrzał tuż nad sobą zapłakaną twarz sługi, a nad nią, trochę wyżej, choć wcale nie wysoko – szaropąsowe świtające niebo.

W polu widzenia niezupełnie jeszcze oprzytomniałego Erasta Pietrowicza ukazała się jeszcze jedna twarz, z podkręconymi wąsami i zadzierżystym czubem.

– Żyje! Czyli niepotrzebnie zmówiłem „wieczne odpoczywanie” – powiedział wesoło Odincow i wyciągnął rękę, by zetrzeć Fandorinowi pył z czoła, ale Masa zasyczał nań gniewnie, odepchnął rękę uriadnika i zrobił to sam.

Paznokcie Japończyka wyglądały okropnie – połamane, brudne, całe w ziemi i zapiekłej krwi.

Nad powracającym do życia Fandorinem pochylił się trzeci człowiek – Jewpatjew.

– Już straciliśmy nadzieję. Nie odkopalibyśmy pana, gdyby nie pański Azjata. To nie człowiek, ale koparka. Bez łopaty, bez żadnych narzędzi odkopał pana gołymi rękami.

– Długo leżę? – głuchym i skrzypiącym głosem (aż sam się wzdrygnął) zapytał Fandorin.

– Oj, długo, Jeraście Pietrowiczu. Jak mówię, już za ciebie modlitwę odmówiłem. I chciałem przegonić twojego Kitajca: „Odejdź, poganinie! Nie wolno nieboszczyka szarpać!”. A on nic, tylko tobą trzęsie, policzki trze, w usta dmucha.

– W usta? – zdziwił się Fandorin. – To dlatego mam taki posmak w ustach, jakbym się najadł landrynek.

Zaczerpnął garść śniegu, połknął. I jakby się napił żywej wody. Udało mu się usiąść, a potem nawet wstać. Obmacał całe ciało: nic złamanego, a potłuczenia to głupstwo. Tylko ciągle piach zgrzyta w zębach. Zjadł jeszcze garść śniegu. Dokoła pusto.

Wielka polana. Poczerniała ze starości kaplica. Na pół rozwalona brama z ośmioramiennym krzyżem na szczycie. Śnieżyca ustała. Świat był biały i czysty.

– G-gdzie dzieci?

– Rozbiegły się. Prysnęły na wszystkie strony, jakby je diabeł gonił – powiedział Nikifor Andronowicz. – Czy tam w środku ktoś został?

– Kiriłła i jej przewodniczka. Więcej nikogo.

– Daleko od wejścia?

– Ze cztery sążnie.

Jewpatjew westchnął.

– Za daleko. Gołymi rękami się nie dokopiemy.

– I nie potrzeba – uciął policjant. – Po co po próżnicy umarlaków niepokoić. I to jeszcze takich. Niech leżą tam, gdzie padły. Same sobie grób wybrały. Tylko znak ku pamięci zostawię…

Uljan zwinnie wdrapał się na bramę, zdjął krzyż, zeskoczył.

– Samobójcom właściwie się nie należy – zauważył Jewpatjew, patrząc, jak uriadnik wbija krzyż na skraju urwiska, tuż nad czarną hałdą ziemi.

– Jeśli za wiarę, to wolno.

Patrząc na krzyż, Odincow przeżegnał się zamaszyście trzema palcami. Nikifor Andronowicz przeżegnał się dwoma, a Masa złożył ręce, zacisnął powieki i jął śpiewnie recytować sutrę, odpędzającą demony.

Erast Pietrowicz nie widział tej ekumenicznej panichidy [76]. Odwrócony do modlących się plecami, patrzył na polanę, po której ciągnęły się promieniście we wszystkie strony ślady nart. I sanek: w lewo – do rzeki, w prawo – do jeziora, na ukos – do brzozowego gaju, prosto – do świerkowego lasu.

Nagle drgnął.

Na śniegu, w odległości jakichś piętnastu kroków od zawalonej miny, ciemniała czerwona plama. Czy któreś z dzieci zostało ranne?

Utykając, szybko zrobił kilka kroków. Zatrzymał się. I uśmiechnął.

Była to malutka czerwona rękawiczka na oberwanej tasiemce.

UWIĘZIONA W WIEŻY, CZYLI KRÓTKA, LECZ PIĘKNA HISTORIA TRZECH MĄDRYCH

Uwięziona w wieży

(Z zapisków Johna Hamisha Watsona)

I

Statek pocztowy wchodził do zatoki Saint-Malo niby w rozwartą paszczę biblijnego Lewiatana. Sznur kamienistych wysepek, zwieńczonych starymi fortami, przypominał wyszczerzone zębiska, gotowe zewrzeć się i zmiażdżyć stateczek. Iglica katedry, wyłaniająca się z szarej mgły, wyglądała jak ostre żądło. Stałem na pokładzie, spoglądając na ten niegościnny krajobraz, i kuliłem się z zimna w swoim płaszczu z grubej, nasączonej kauczukiem tkaniny. Było wilgotno, nieprzyjemnie, wiatr ciskał w twarz słone bryzgi. Zdawało się, że ponury dzień, który zaświtał zaledwie jakąś godzinę temu, chce jak najszybciej się zakończyć.

Nawiasem mówiąc, nie był to zwykły dzień – ostatni w roku, a może nawet w stuleciu. W tej kwestii mieliśmy z Holmesem przeciwne zdania. Przekonywałem go usilnie, że przecież następny rok także będzie należał do dziewiętnastego stulecia, on jednak pozostał przy swojej opinii. Stara epoka kończy się wraz z rokiem 1899, mówił. „Tysiąc osiemset” to Byron i Napoleon, krynoliny i lunety, Cyrulik sewilski i Panuj, Brytanio. Pierwszego stycznia rozpocznie się era „tysiąc dziewięćset”, w której wszystko będzie inaczej. Co do tego niewątpliwie miał rację.

Z zamyślenia wyrwały mnie słowa Holmesa, który stał obok i z widoczną przyjemnością wdychał zimne powietrze.

– Przyznam się, że rad jestem, iż uciekliśmy z Londynu. Nie znoszę noworocznej nocy. To najokropniejszy moment w roku, gorszy nawet niż Boże Narodzenie! Nikt nie popełnia zbrodni. Przestępcy są z zasady sentymentalni – lubią posiedzieć przy świecach za stołem i śpiewać przesłodzonymi głosami o dzyń-dzyń dzwoneczkach. – Westchnął ciężko. – Wiesz, Watsonie, nigdy nie czuję się tak samotny jak w Nowy Rok. Zamykam się u siebie, gaszę światło i rzępolę na skrzypcach… Dawniej pomagało mi opium. Od czasu jednak, kiedy dowiodłeś mi naukowo, jak szkodliwe jest oddziaływanie alkaloidów na analityczne funkcje mózgu, utraciłem jedyną możliwość uwolnienia się choć na chwilę ze wstrętnych pęt ziemskiego przyciągania… Ach, spójrz tylko, jaki wspaniały widok! – wykrzyknął nagle i znów nie mogłem się nadziwić, jak dziwacznie splatają się w tym człowieku bezwzględna racjonalność myślenia i kompletna niekonsekwencja nastrojów.

Widok szarego miasta, zlewającego się z popielatym morzem i niebem tej samej pozbawionej życia barwy, bynajmniej nie wydał mi się wspaniały. Była to twierdza, wykuta w skałach niewielkiej wyspy. Spoza posępnych murów, u stóp których tłukły się fale, wyzierały dachy ciasno stłoczonych domów. Ich mokre dachówki błyszczały jak łuski smoka. Może latem, przy ładnej pogodzie, Saint-Malo robiło przyjemniejsze wrażenie, ale w pochmurny grudniowy dzień miasto wyglądało raczej złowieszczo i nagle poczułem ucisk w sercu – sam nie umiałem określić, czy było to dziwne wzruszenie, czy złe przeczucie.

– Nie wiedziałem, że Saint-Malo leży na wyspie – rzuciłem niedbale, zły na siebie za swoją zbytnią wrażliwość. Mężczyźnie czterdziestosiedmioletniemu, który wiele w życiu widział, coś takiego nie przystoi. Poza tym wielokrotnie miałem okazję się przekonać, jak mało można wierzyć takim wizjom, wywołanym zazwyczaj spadkiem ciśnienia lub niestrawnością.

– To półwysep, drogi Watsonie, połączony z lądem stałym wąską groblą. Najbardziej niedostępna twierdza, którą my, Anglicy, przez wieki na próżno próbowaliśmy wziąć szturmem – zaczął opowiadać mój przyjaciel tonem wytrawnego wykładowcy. – Było to gniazdo zuchwałych korsarzy, grabiących nieprzyjacielskie statki na wszystkich morzach i oceanach. Uważali się nie za Francuzów, lecz za Maloańczyków, wyjątkową nację, która nie uznaje żadnej władzy prócz Boga i Powodzenia. Wiesz, co to jest „czarny humor”?

– To dekadencki kierunek w literaturze, bardzo nieprzyjemny – odparłem, mając wszelkie podstawy, by sądzić, że na czym jak na czym, ale na literaturze pięknej znam się o wiele lepiej niż Holmes. – W utworach tego rodzaju sytuacje straszne przedstawia się jako zabawne.

– Otóż to. Saint-Malo można uważać za kolebkę czarnego humoru.

– Doprawdy?

Patrząc na ponure bastiony dawnej korsarskiej siedziby, niełatwo było w to uwierzyć.

– Wystarczy popatrzeć na nazwy tutejszych ulic. Jedna z nich nazywa się Tańczący Kot. W osiemnastym wieku nasi rodacy, próbując zdobyć miasto, wywołali pod jego murami gigantyczny wybuch, w wyniku którego woda morska podniosła się na setki metrów i obnażyła dno. O dziwo, w mieście nikt nie ucierpiał – prócz pewnego kota, którego fala wybuchu kilka razy podrzuciła w górę i zmiażdżyła na placek… A tam, na lewo od katedry, jest uliczka, na której w siedemnastym stuleciu zginął pewien zakochany kapitan. W nocy surowo zabraniano wychodzić z domów, na ulice wypuszczano groźne psy, wytresowane tak, by rzucały się na ludzi. Ale dzielny kapitan postanowił zaryzykować. Wyruszył na schadzkę i psy rozerwały go na strzępy. Boccaccio napisałby na podstawie tej smutnej historii łzawą opowieść, Szekspir stworzyłby tragedię. Maloańczycy zaś uwiecznili pamięć o nieszczęsnym Romeo na swój sposób. Od tej pory ów zaułek nazywa się „ulica Grubej Nogi”.

– O nieba, Holmesie! – wykrzyknąłem. – Nie przestaje mnie zdumiewać, ile absolutnie niewiarygodnych informacji kryje twoja pamięć. Nawet nazwy ulic w prowincjonalnym bretońskim miasteczku!

Nie odpowiedział od razu, a kiedy się odezwał, patrzył w bok, tam, gdzie majaczyły niewyraźne zarysy pustego brzegu.

– Przecież wiesz, Watsonie, że moja babka była Francuzką. Niedaleko stąd znajdowała się jej willa, tak że znam te okolice. No, ale przybijamy do brzegu. Spakowałeś już swoją nadzwyczajną walizkę?

Zszedłem do kajuty. Noc spędziliśmy, nie rozbierając się, drzemaliśmy w fotelach, toteż nie miałem szczególnej potrzeby rozpakowywać walizki, mimo to jednak, by sprawić sobie przyjemność, rozłożyłem na stoliku część jej zawartości. Ów wspaniały wyrób firmy Waverley nabyłem poprzedniego dnia jako prezent gwiazdkowy dla samego siebie i, przysięgam, walizka warta była tych sześciu funtów i sześciu szylingów. Sporządzona z doskonałej żółtej skóry, z posrebrzanymi zamkami i okuciami, miała kilka przegródek, wbudowaną szkatułkę na różne drobiazgi i nawet specjalne miejsce na termos. Nigdy w życiu nie miałem tak wspaniałej walizki! Najbardziej zaś urzekło mnie to, że wytwórca z wielkim smakiem umieścił owo arcydzieło kaletnictwa w skromnym kraciastym pokrowcu, mającym uchronić skórę od zadrapań. Nie obawiając się śmieszności, powiem, że ujrzałem w tym prawdziwy przejaw brytyjskości, tak odmienny od kontynentalnej ostentacji. Francuzi lub Włosi postępują odwrotnie, u nich powłoka zewnętrzna zawsze przewyższa jakością wnętrze.

Przed ponownym wyjściem na przewiewany wiatrem pokład pociągnąłem z termosu łyk herbaty z rumem i jeszcze raz przeczytałem depeszę, którą Holmes przekazał do mojego archiwum. Przyszła wczoraj wieczorem.

NA WSZYSTKO CO ŚWIĘTE STOP NOCNYM STATKIEM POCZTOWYM SAINT-MALO STOP HONORARIUM DWADZIEŚCIA STOP DES ESSARTS.

Niewiele zrozumiałem z tego telegramu (a właściwie nie zrozumiałem niczego), ale Holmes natychmiast jął się szykować do drogi. Był uradowany jak mały chłopiec, że może uciec z przednoworocznego Londynu. Na moje pytania tylko wzruszył ramionami i powiedział, że sprawa zapowiada się na interesującą i szybką, a dwadzieścia tysięcy franków to godziwe wynagrodzenie za krótki rejs przez La Manche. Chociaż więc miałem pewne plany na 31 grudnia, czyż mogłem nie ulec pokusie?

Dwie godziny później siedzieliśmy już w pociągu do Southampton, punktualnie o północy wsiedliśmy na statek, a po jedenastu godzinach znaleźliśmy się w Saint-Malo.

II

Kiedy wyszedłem na pokład, trap był już spuszczony. Holmes stał przy relingu, czekając, aż najbardziej niecierpliwi pasażerowie zejdą na brzeg. Mój przyjaciel nie cierpiał tłumu i ścisku. Jego podróżne laboratorium (duży skórzany kufer) oraz futerał ze skrzypcami stały oparte o burtę.

Stanąłem obok.

Przyglądając się witającym, Holmes rzucił:

– A właśnie, Watsonie, powinienem ci powiedzieć, że des Essartsowie to jeden z najstarszych i najbogatszych rodów miasta Saint-Malo.

To wyjaśniło mi częściowo, czemu mój przyjaciel potraktował niezrozumiały i histeryczny telegram z taką powagą. Chciałem zapytać, czy Holmes zna osobiście nadawcę depeszy, ale z jego dalszych słów wywnioskowałem, że to przypuszczenie jest niesłuszne.

– Który z tych dżentelmenów jest naszym klientem? – zastanawiał się Holmes. – Myślę, że ten we włoskim kapeluszu i pelerynie.

Na przystani stało kilku panów o szacownym wyglądzie, ale wybór Holmesa padł na człowieka, moim zdaniem, najmniej ze wszystkich pasującego do roli przedstawiciela „starego i bogatego rodu”. Nauczony wszelako doświadczeniem, ani myślałem wątpić w przenikliwość wielkiego znawcy ludzkich dusz.

Przypuszczalny klient był tęgim, pucołowatym mężczyzną w okrągłych rogowych okularach. Spod szerokoskrzydłego kapelusza, w jakim malarze zazwyczaj przedstawiają Garibaldiego, zwisały długie, szpakowate włosy. Monsieur des Essarts (jeśli to był on) gwałtownie machał do kogoś ręką z widomymi oznakami skrajnego zniecierpliwienia i aż przebierał nogami w miejscu.

– Malownicza postać – zauważyłem.

Zobaczywszy zaś, kogo z pasażerów ów pan tak entuzjastycznie witał, domyśliłem się, w jaki sposób Holmes odgadł w nim klienta.

Mężczyzna podbiegł do naszego towarzysza podróży, kupca winnego z Portsmouth, chwycił go za rękę, uchylił kapelusza i zaczął coś jąkać. Kupiec na wszelki wypadek też dotknął swej myśliwskiej czapki, ale spoglądał na Francuza ze zdumieniem.

– Tak, tak – rzekł Holmes, kiwając głową. – Cała rzecz w czapce z podwójnym daszkiem. Odkąd ilustrowane gazety zaczęły mnie rysować wyłącznie w tym nakryciu głowy, przestałem je nosić. Ale pan des Essarts o tym nie wie. No, drogi Watsonie, co powiesz o naszym kliencie na podstawie pierwszego wrażenia?

Wysiliłem swój zmysł obserwacyjny, zmobilizowałem skromne zdolności psychologiczne.

– Ten człowiek jest dobrze po pięćdziesiątce, ale należy do ludzi, o których mówi się „duże dziecko”. Ruchy gwałtowne, jakby był znacznie młodszy… Zapewne dziwak, ale ma dobre, wrażliwe serce. Teraz jest niezwykle zdenerwowany, ale to w ogóle człowiek bardzo pobudliwy, łatwo przeskakuje z nastroju w nastrój… Ma, jak sądzę, skłonności artystyczne – widać to po jego stroju… Na palcu pierścień z brylantem, wspaniała laska – jest bogaty. Ale o tym i tak wiemy… Cóż, to chyba wszystko.

– I prawie wszystko celnie – pochwalił mnie Holmes. – Nie, zgadzam się tylko w kwestii wieku. Ten człowiek jest młodszy, niż na to wygląda – co najmniej o dziesięć lat. Nie jestem też przekonany o jego skłonnościach artystycznych. Strój wskazuje raczej na to, że ten pan nie chce wyglądać na prowincjusza i uwielbia wszystko, co nowoczesne. Sądzę, że mamy przed sobą gorącego zwolennika postępu technicznego. Uwielbia konie, ale sam nie jeździ wierzchem. Przyjechał po nas lekką otwartą kolaską bez stangreta. Od strony zachodniej. Jechał mniej więcej kwadrans.

Uznałem, że przyjaciel żartuje sobie ze mnie (to się już zdarzało) i parsknąłem.

– Może jeszcze podasz jego adres? – spytałem ironicznie.

– Oczywiście. Myślę, że przyjechał z zamku Vau-Garni, rodowej siedziby des Essartsów – odrzekł poważnie Holmes. -…Niestety, Watsonie, muszę wnieść do twego opisu jeszcze jedną poprawkę. Nasz klient nie jest po prostu zdenerwowany. Jest śmiertelnie przestraszony. Wygląda to bardzo obiecująco. Ale możemy już iść. Trap jest pusty.

Natychmiast zszedł na brzeg, podał swoje nazwisko zdenerwowanemu dżentelmenowi i przedstawił mnie jako swego pomocnika.

– Bardzo, bardzo… Nie spodziewałem się… Ratuje mnie pan, po prostu ratuje! – gdakał des Essarts z silnym akcentem, składając ręce i usiłując pochwycić to moją walizkę, to kufer Holmesa, to futerał ze skrzypcami. – Oto mój bilet wizytowy, panowie pozwolą… Mój Boże, przyjechał pan, panie Holmes! Jestem niezbędnie, to jest, chciałem powiedzieć, niezwykle rad. Jesteśmy uratowani!

Holmes zerknął na wizytówkę i podał mi ją z lekkim uśmiechem. Na wizytówce widniało:

MICHEL MARIE CHRISTOPHE DES ESSARTS

DU VAU-GARNI

Prezes honorowy Klubu Jeździeckiego

Prezes Towarzystwa Przyjaciół Elektryczności

Dożywotni członek Klubu Potomków Kapitanów Okrętów Korsarskich

Rozglądając się z zaaferowaniem, właściciel wszystkich tych szumnych, choć niezbyt poważnych tytułów poprowadził nas do otwartego ekwipażu. Przed wejściem na przednie siedzenie wyjął z kieszeni dwie marchewki, nakarmił nimi gładkie, upasione koniki.

Pomyślałem, że Holmes swym bystrym wzrokiem dostrzegł z pokładu sterczącą z kieszeni des Essartsa zieloną nać i z tego wysnuł hipotezę o jego miłości do koni. Ze monsieur des Essarts nie jeździ konno, można było zapewne odgadnąć po jego szarpanym, nieładnym chodzie. Taki niezgrabiasz nie utrzymałby się w siodle nawet pięć minut. Pozostawała miłość do elektryczności, czyli postępu… Tu spostrzegłem, że piękna laska naszego klienta jest poniżej gałki oklejona niebieską taśmą, jakiej używają elektrycy do izolacji prądu, czy jak to się tam u nich nazywa (przyznam, że niezbyt się w tym orientuję).

– Twoje talenty dedukcyjne biorą się w znacznej mierze z przedwcześnie rozwiniętej dalekowzroczności – szepnąłem do przyjaciela, siadając obok niego z walizką na kolanach. Można było przytroczyć ją z tyłu, sprawiało mi jednak przyjemność trzymanie skrzypiącej, pachnącej nową skórą rączki.

– Nie wyobrażacie sobie, panowie, jak się denerwowałem! – Des Essarts poruszył lejcami, ale całym korpusem był odwrócony do nas. – Przez całą noc nie zmrużyłem oka. Teraz już wszystko będzie dobrze, wszystko będzie, jak to u was mówią, kapitalnie. Czy wyraziłem się prawidłowo?

– Sądząc z telegramu, sprawa jest pilna – powiedział sucho Holmes. – A zatem nie traćmy czasu. Proszę przejść do rzeczy. Na razie bez szczegółów.

– Do rzeczy? Racja, racja! Zaraz…

Francuz zastanawiał się chwilę, po czym poprawił okulary i wypalił:

– Ma pan przed sobą kolejną ofiarę najstraszniejszego przestępcy współczesności!

– Najstraszniejszym przestępcą współczesności był profesor Moriarty – powiedziałem. – On wszakże, dzięki panu Holmesowi, już od ośmiu lat spoczywa na dnie wodospadu Reichenbach. Kogo więc ma pan na myśli?

– Jak to kogo, jak to kogo? – Nasz woźnica omal nie podskoczył na koźle. – Oczywiście Arsène’a Lupin!

Zapewne wyraz mojej twarzy nie pozostawiał cienia wątpliwości – w jasnych dziecięcych oczkach des Essartsa, patrzących na mnie przez grube szkła okularów, odbiło się zdumienie, pełne niedowierzania i niemal wyrzutu.

– Nie słyszał pan o Arsènie Lupin?!

Tu Holmes pozwolił sobie na dość nietaktowną uwagę pod moim adresem.

– Widzi pan, sir, mój asystent to Anglik z krwi i kości. Czyta tylko brytyjskie gazety i nie interesuje się wiadomościami z kontynentu. Wiedz zatem, drogi Watsonie, że Arsène Lupin to kryminalny geniusz. Powiedziałbym nawet, cudowne dziecko, ma bowiem zaledwie dwadzieścia pięć lat. Mimo młodego wieku popełnił mnóstwo pomysłowych i zuchwałych kradzieży. Jest bohaterem paryskiej prasy bulwarowej, do której niekiedy wysyła nawet listy i anonse. Lupin w ogóle uwielbia wszelką teatralność. Jego koronny numer, nieodmiennie wywołujący aplauz publiczności – to ukraść milion bogaczowi, a potem zrobić efektowny gest i małą cząstkę łupu podarować jakiemuś biedakowi. Oczywiście, nie zapominając powiadomić o tym prasy. Ten Robin Hood jednakże nie gardzi też szantażem, uprowadzeniami i bezlitosnymi wymuszeniami. Od dawna śledzę jego karierę i bardzo jestem rad, że nasze drogi wreszcie się skrzyżowały. Przeczucie mnie nie zawiodło! Wiedziałem, że ta podróż okaże się interesująca.

Nasz klient słuchał przeznaczonych dla mnie wyjaśnień, mamrocząc „Łajdak! Łotr!” i tym podobne epitety.

Miał oryginalny sposób powożenia. Wyraźnie chciał, by kolaska jechała jak najszybciej, ale ani razu nie uciekł się do bata – potrząsał tylko lejcami i powtarzał: „Plus vite, mes fillettes, plus vite!” [77].

– Proszę kontynuować, sir. Słucham pana.

Holmes nie musiał powtarzać drugi raz. Des Essarts ostatecznie odwrócił się do nas, pozostawiając konie samym sobie, i wykrzyknął:

– Piekielna machina! W moim domu jest ukryta piekielna machina! Czy to prawidłowa nazwa? Jeśli dziś do północy nie oddam wszystkich moich pieniędzy, zamek wyleci w powietrze! „Z ostatnim uderzeniem zegara starego wieku” – tak napisano w liście!

Zachłysnął się ze zdenerwowania, a Holmes powiedział pouczająco:

– Widzisz, Watsonie, pan Lupin też uważa, że wiek dziewiętnasty kończy się właśnie dzisiaj.

– Gratuluję sprzymierzeńca – odparowałem, ale jak zawsze, kiedy uda mi się dowcipna replika, Holmes udał, że nie słyszy.

Kolaska turkotała najpierw po brukowanej jezdni, obok skromnych odrapanych domków, potem skręciła na wysoki brzeg zatoki. Gdzieś dzwonił kościelny dzwon, pachniało morzem, świeżo upieczonym chlebem, woskiem.

Wykrzyknąwszy jeszcze raz o „piekielnej machinie”, des Essarts rozkaszlał się i zakończył żałośnie:

– Grozi, że wysadzi mój dom. Gdzieś tam ukrył bombę z mechanizmem zegarowym. Czasu jest coraz mniej i nie wiem, co robić… Oto sedno sprawy, bez szczegółów…

Był najwyższy czas na zadawanie pytań, Holmes jednak nie wiem czemu milczał i tylko bębnił palcami w futerał skrzypiec. Postanowiłem wziąć sprawy w swoje ręce.

– Za pozwoleniem pańskim, czy to przypadkiem nie blef – ta cała piekielna machina z mechanizmem zegarowym? Lupin po prostu chce pana nastraszyć.

Klient westchnął smętnie.

– W liście jest napisane „ręczę słowem honoru”, a wszyscy wiedzą, że słowo honoru tego pozbawionego honoru człowieka jest twarde jak stal.

Jechaliśmy przyjemną wiejską drogą obok starego kamiennego muru, nad którym szumiały gałęziami stare wiązy.

– Oczywiście szukał pan bomby? – ciągnąłem.

– We dwóch z monsieur Bosco, to mój zarządca, przewróciliśmy do góry nogami cały zamek.

– A gdzie jest list tego… jak mu tam… Lupina?

– W domu. Jesteśmy już prawie na miejscu.

Rzeczywiście, powóz skręcił w lewo i minutę później zatrzymał się przed kutą bramą, ozdobioną rodowym herbem.

– Już otwieram. – Des Essarts, stękając, zsiadł z kozła i zadzwonił kluczami. – Odźwiernego zwolniłem, jak i całą resztę służby. Po co niepotrzebnie narażać życie ludzi? Oni nic nie wiedzą o bombie. Powiedziałem im, że mogą powitać Nowy Rok z rodzinami… Został tylko monsieur Bosco. Dobrowolnie. On zna całą prawdę. Przyjąłem go na służbę we wrześniu, kiedy zmarł stary zarządca. Doskonały wybór! Monsieur Bosco to wspaniały i bardzo odważny człowiek.

Konie bez popędzania weszły przez otwartą bramę i zatrzymały się. Od placyku, za którym zaczynał się stary park, odchodziły dwie aleje – jedna w prawo, druga w lewo. Gospodarz zamknął kłódkę, wsiadł na kozioł i skierował powóz w lewo.

– Prawa aleja prowadzi prosto do domu, lewa – do pomieszczeń służby – wyjaśnił. – Zajrzymy do zarządcy. Może wydarzyło się coś nowego?

Gęste krzewy przytykały do samej dróżki, nad naszymi głowami splatały się korony wysokich dębów i modrzewi. I tak pochmurny dzień wydawał się jeszcze ciemniejszy.

Między zaroślami mignął rozległy trawnik, a za nim ponura sylweta zamku Vau-Garni: dom-szkatułka z wysokim kanciastym dachem i okrągłymi wieżami. Okna były ciemne i ślepe. Miałem wrażenie, jakby budynek mrużył ze strachu oczy, przewidując swą rychłą zagładę. Na dobitkę zaś gdzieś wysoko ochryple zakrakał kruk.

Przypomniałem sobie paskudne przeczucie, jakie ogarnęło mnie przed godziną, kiedy nic jeszcze nie wiedziałem o piekielnej machinie, i wstrząsnął mną dreszcz.

III

Des Essarts zatrzymał konie przed stajnią. Był to ładny budynek, pomniejszona kopia głównego domu – z wieżyczkami i gryfami w narożnikach dachu.

– Monsieur Bosco! – zawołał cienkim głosem właściciel zamku. – Monsieur Bosco!

Dodał pytająco coś jeszcze, czego nie zrozumiałem, moja znajomość francuskiego bowiem pozostawia wiele do życzenia.

W jednym z okien pierwszego piętra, gdzie mieściły się widocznie pokoje mieszkalne, ukazał się chudy mężczyzna. Znajdował się za szybą na ciemnym tle, i rozróżniłem jedynie biały trójkąt gorsu z czarnym krawatem i nieproporcjonalnie dużą głowę – nie, to były bujne, sterczące włosy. Sylwetka zarządcy wydała mi się podobna do dmuchawca.

- A-t-on téléphoné? [78] – krzyknął gospodarz (to zrozumiałem).

Bosco pokręcił głową, aż zakołysała się jego bujna koafiura.

Des Essarts wskazał na nas:

– Monsieur Sherlock Holmes! Docteur Watson!

– „Przyjechali, teraz wszystko będzie dobrze – półgłosem przetłumaczył mi Holmes dalsze słowa. – Proszę zostać przy aparacie”.

Pan Bosco skinął głową gospodarzowi, ukłonił się nam i zniknął. Przez cały czas nie powiedział ani słowa.

– Taki jest warunek tego łotra – wyjaśnił des Essarts, ruszając z miejsca. – Ktoś stale musi być przy telefonie. Cały dom mam urządzony wedle najnowszych zdobyczy techniki. Mieszkanie zarządcy i zamek łączy linia telefoniczna. Jeden ruch korbką i dzwoni dzwonek. Po prostu nie wiem, co bym począł bez Bosca.

Kolaska zatrzymała się przed paradnym wejściem, umieszczonym w zgrabnej spiczastej wieżyczce.

Teraz mogłem obejrzeć zamek z bliska i przekonałem się, że nie jest taki znowu stary: nie zabytek, lecz imitacja zabytku.

– Styl Ludwik XIII – ocenił Holmes, świetny znawca architektury. – W latach czterdziestych był bardzo popularny we Francji, pod wpływem mody na powieści o muszkieterach.

– Tak, mój tata ubóstwiał Aleksandra Dumasa – potwierdził gospodarz.

Zdążyłem już przywyknąć do szczególnych manier des Essartsa, toteż nie zdziwiło mnie słowo „tata”, niezbyt pasujące do wieku i siwizny tego pana.

W wykładanym rzeźbionym dębem holu z dumą przekręcił duży porcelanowy wyłącznik. Zapaliło się jasne światło.

– Mam wspaniałe oświetlenie elektryczne – oznajmił chełpliwie des Essarts. – Proszę spojrzeć: jeszcze jedno przekręcenie i zapalają się lampy we wszystkich pomieszczeniach parteru.

– Ale jeszcze się nie ściemniło – powiedziałem. Gospodarz z wyraźnym żalem zgasił światło i poprowadził nas przez amfiladę zimnych pokoi, zastawionych ciężkimi staroświeckimi meblami.

W dużej sali, gdzie Bogu dzięki paliło się na kominku, stał długi stół, przykryty z wierzchu białą serwetą, pod którą rysowały się kształty butelek i jakichś naczyń.

– Tak. Teraz opowiem panom całą tę koszmarną historię dokładnie, nie opuszczając żadnego szczegółu – obiecałdes Essarts. – Wiem, że w tej robocie szczegóły są najważniejsze. Zacznę od mojego świętej pamięci taty…

Ponieważ wstęp nie był zbyt zachęcający, pozwoliłem sobie na chwilę nieuwagi, by rozejrzeć się dokoła.

Pokój był dość interesujący. Sądząc po kredensach i długim stole, pełnił funkcję jadalni. Na wszystkich płaskich powierzchniach – gzymsie kominka, komodach, specjalnych stolikach – stały modele żaglowców, niektóre imponujących rozmiarów. Na ścianach wisiały portrety przodków. Jeden z nich szczególnie zwrócił moją uwagę.

Przedstawiał chwackiego kapitana w długiej fryzowanej peruce, z lunetą w ręku. Za nim bielały żagle i kędzierzawiły się kłęby prochowego dymu. Artysta najwyraźniej usiłował nadać perkatonosej, brutalnej fizjonomii żeglarza nieco szlachetności, ale nie bardzo mu się to udało.

– …Oto portret taty – mówił tymczasem gospodarz. – Ach, nie, doktorze, nie tutaj pan patrzy! To Jean Francois, protoplasta rodu, jeden z najdzielniejszych i najszlachetniejszych kapitanów Króla Słońce. Przywiózł z mórz południowych cały kufer kosztowności i kupił za nie tę posiadłość. A portret taty jest trzeci od prawej.

Spojrzałem we wskazanym kierunku.

Z płótna spoglądał na nas jegomość w okularach i mundurze gwardii narodowej, z modelem fregaty w rękach. Po swym dalekim przodku des Essarts-père odziedziczył perkaty nos i błysk szaleństwa w oku; synowi przekazał owal twarzy i krótkowzroczność.

– Wszystko to jest bardzo interesujące, ale czy mógłby pan przejść do rzeczy? – rzekł niecierpliwie Holmes. – Proszę lepiej opowiedzieć, gdzie i jak szukał pan bomby.

– Ależ właśnie do tego zmierzam! Jeżeli nie opowiem o tacie, nie zrozumiecie, panowie, dlaczego jej nie znaleźliśmy!

Des Essarts zerknął na zegar kominkowy, plasnął w ręce i zaczął mówić ze zdwojoną szybkością:

– Musicie wiedzieć, panowie, że był to człowiek niezwykły. Jak mówiono w owych czasach, wielki oryginał, a mówiąc językiem współczesnym, wyjątkowy dziwak. Odziedziczył duży majątek i trwonił go na rozmaite fanaberie. Mieliśmy w parku własny zwierzyniec, wyobrażacie sobie, panowie? Trzymano w klatkach wilki, lisy, dziki, nawet niedźwiedzia. Tata sam je schwytał. Pamiętam, że jego osobistym lokajem był mały Pigmej z Afryki – strasznie się go bałem. Przed domem stała miedziana kolubryna z okrętu naszego przodka i w święta tata osobiście z niej strzelał. Stało się to zresztą powodem jego przedwczesnej śmierci. Ósmego lipca 1860 roku, w moje siódme urodziny, kolubrynę rozerwało i tata zginął na miejscu…

Gospodarz zrobił odpowiednią do tego smutnego wydarzenia pauzę, a ja, przeprowadziwszy w myśli proste działanie arytmetyczne, kolejny raz zdumiałem się dokładnością ocen Holmesa: od razu powiedział, że nasz klient jest młodszy, niż wydaje się na pierwszy rzut oka.

– Mógłbym długo wyliczać dziwactwa mojego taty, jego ekscentryczne wybryki, zatrzymam się wszakże tylko na jednym, dla nas najistotniejszym. – Des Essarts zatoczył ręką koło. – Mam na myśli ten dom. Tata rozebrał do fundamentów rodowe gniazdo i całkowicie je przebudował, faszerując różnymi bagatelami… to jest różnymi różnościami: tajnymi przejściami, sekretnymi wnękami, śpiewającymi podłogami, zamurowanymi w ścianach rurami, które przy określonym kierunku wiatru zaczynały wzdychać i wyć… Mamusia nienawidziła tych sztuczek z całej duszy. Po tragicznej śmierci taty zniszczyła, co mogła. Ale bynajmniej nie wszystko udało się jej znaleźć. Na przykład osiem lat temu, kiedy zmieniano tapety w małym buduarze, znaleziono w ścianie wnękę z nieprzyzwoitymi książkami. W zeszłym roku w wąwozie przy ogrodzeniu parku – des Essarts machnął ręką gdzieś w lewo – osunęła się ziemia i w zboczu ukazało się podziemne przejście, które zapewne dawniej prowadziło do domu, ale zdążyło się zawalić. A pozaprzeszłej jesieni…

– Może pan dalej nie mówić. Wszystko i tak jest jasne – przerwał mu Holmes, energicznie zaciskając i prostując palce, co zawsze było u niego oznaką największego podniecenia. – Bomba została umieszczona w skrytce, której położenie nie było znane pańskiej matce, a tym bardziej panu.

– Tak, tak, właśnie to chciałem… Gdzieś tutaj musi być tajny schowek, o którym nie wiem. Proszę mnie nie pytać, skąd ten sekret zna Lupin – to mnie przeraża najbardziej. Znaczy to bowiem, że ten podły złodziej zna dom lepiej niż jego prawowity właściciel!

– Za pozwoleniem, sir – nie wytrzymałem. – Mimo pańskich zapewnień o tym, że szantażysta twardo dotrzymuje słowa, sądzę, że chce pana po prostu zastraszyć. Najprawdopodobniej żadna tajna skrytka nie istnieje.

– Istnieje! – krzyknął des Essarts. – W tym bezczelnym liście łotr podał nawet kod, za pomocą którego można znaleźć bombę!

Teraz już zupełnie przestałem cokolwiek rozumieć, a Holmes rzucił niefrasobliwie:

– Myślę, Watsonie, że czas, byśmy wreszcie zerknęli na ten fatalny dokument.

Gospodarz z obrzydzeniem, jakby dotykał ropuchy, wziął z gzymsu kominka arkusik papieru i podał mojemu przyjacielowi.

Zaglądając im przez ramię, zobaczyłem, że list skreślono zamaszystym pretensjonalnym pismem na błękitnym papierze z monogramem AL.

Holmes przebiegł tekst wzrokiem, uśmiechnął się i przeczytał go jeszcze raz, głośno, od razu tłumacząc na angielski:

30 grudnia 1899 roku

Do właściciela posiadłości Vau-Garni.

Wielce szanowny Panie,

Arsène Lupin ma zaszczyt obłożyć Pana podatkiem od bogactwa.

Jeśli z ostatnim uderzeniem zegara w starym wieku nie przekaże mi Pan 1 750 000 franków, ręczę słowem honoru, że Pański zamek wyleci w powietrze wraz z całą zawartością. Jutro wieczorem, nie później niż o wpół do dwunastej, proszę wyjść z domu albo, jeśli Pan woli, zamknąć się w gabinecie, skąd nie wolno będzie Panu wyjść przed nadejściem dwudziestego wieku. Torbę z pieniędzmi proszę zostawić w jadalni.

Niech Panu nie przyjdzie do głowy złamać choć jeden z tych warunków. I niech Bóg Pana broni przed zwróceniem się do policji – w takim wypadku mechanizm piekielnej machiny zadziała przed oznaczonym terminem i całą odpowiedzialność poniesie wyłącznie Pan. Zabójcą nie będę ja, lecz Pańska chciwość.

No, a żeby miał Pan czym zająć myśli, oto maleńka wskazówka, w której zaszyfrowano miejsce ukrycia ładunku.

24b, 25b, 18n, 24b, 25b, 23b, 24b.

Jeśli rozwiąże Pan tę zagadkę i znajdzie skrytkę, Pańskie szczęście. Może Pan wówczas zatrzymać swoje pieniądze, jako że inteligencja zasługuje na nagrodę. Mechanizm zegarowy wyłącza się, przesuwając po prostu czerwoną dźwignię w lewo.

A zatem, jak mówią sprzedawcy losów na loterię, „Graj i wygrywaj!’.

Z wyrazami najgłębszego szacunku

A.L.

– Co za nikczemność! – nie wytrzymałem. – On się z panem bawi jak kot z myszą! Postąpił pan słusznie, sir, zwracając się do nas. Holmes, przyjacielu, koniecznie musisz rozwiązać tę zagadkę. Trzeba temu spryciarzowi utrzeć nosa!

– Jestem teraz cały przy nadziei – wyszeptał des Essarts, chcąc zapewne powiedzieć „w tym cała moja nadzieja”. Spoglądał na detektywa ze strachem i ufnością.

Holmes w skupieniu ściągnął brwi.

– Mam trzy pytania, sir. Pierwsze: dlaczego właśnie milion siedemset pięćdziesiąt tysięcy? Szantażyści na ogół żądają okrągłych sum. Drugie: co oznacza podkreślony fragment „z całą zawartością”? Trzecie: o jakim zabójstwie mowa? Czy zna pan odpowiedzi na te pytania?

Des Essarts westchnął z ubolewaniem.

– Tak, drogi panie Holmes. Znam aż za dobrze. Na moim rachunku w banku jest dokładnie milion siedemset pięćdziesiąt tysięcy franków. To cały mój kapitał. Niestety, des Essartsowie nie są już tak bajecznie bogaci jak kiedyś. Fanaberie taty i niepraktyczność mamusi mocno nadszarpnęły niegdyś bardzo duży majątek. Klejnoty familijne z kufra Jeana François – wskazał na portret perkatonosego przodka – zostały zamienione na gotówkę i po większej części roztrwonione. Podejrzewam, że Lupin zainteresował się zamkiem Vau-Garni, gdyż doszły do niego pogłoski o słynnym korsarskim kufrze. Wszelako, jak panowie widzicie, nie domaga się brylantów i szmaragdów. Wie, że już ich nie ma. I wymieniając sumę z taką buchalteryjną dokładnością, daje do zrozumienia, że jest dokładnie poinformowany o mojej sytuacji finansowej. Chce mnie oskubać do jednej nitki! To jest do suchej nitki!

– Pozwoli pan zatem, że zadam jeszcze jedno pytanie. – Holmes rozejrzał się po pokoju. – Ile jest wart ten dom?

– Myślę, że jakieś trzysta tysięcy.

Spojrzeliśmy z Holmesem po sobie.

– Ależ łaskawy panie – powiedziałem z mimowolnym uśmiechem. – Wartość domu jest prawie sześciokrotnie mniejsza niż żądany okup. Co za sens oddawać tak dużo, skoro można ponieść mniejszą stratę? Poza tym w krajach cywilizowanych nieruchomości się zazwyczaj ubezpiecza.

– Zamek jest ubezpieczony, akurat na trzysta tysięcy – potwierdził des Essarts, po czym w ogóle przestałem cokolwiek rozumieć.

– Chwileczkę, Watsonie. – Holmes dotknął mego łokcia. – Pan des Essarts nie odpowiedział jeszcze na dwa kolejne pytania.

W oczach naszego gospodarza stanęły łzy. Wyjął z kieszeni chustkę, głośno wytarł nos i jęknął:

– Tu w ogóle nie chodzi o dom!… Nie, nie mogę… Chodźmy, sami panowie wszystko zobaczycie.

Zerwał się z krzesła i podreptał w stronę wąskiego korytarza, po obu stronach zabudowanego ściennymi szafami. Spojrzeliśmy po sobie i ruszyliśmy za nim.

IV

Korytarz wiódł do schodów, którymi weszliśmy na drugie piętro i znaleźliśmy się w obszernym pokoju – gospodarz nazywał go bawialnią. Pod wszystkimi ścianami stały tam kanapy i fotele. Zdyszany des Essarts padł na jeden z nich i jął chwytać ustami powietrze.

– Zaraz… Chwilę… Serce…

Holmes rozejrzał się i wskazując na drzwi, umieszczone w najdalszym kącie, zapytał:

– Jeśli właściwie się zorientowałem w rozplanowaniu domu, to jest wejście do dużej wieży, przylegającej do budynku od północy? Tam nas pan prowadzi?

– Tak. Mieści się tam biblioteka. Ale panowie wejdziecie tam sami. Ja nie dam rady. – Gospodarz poklepał się po okrągłych bokach – gest, który wydał mi się dziwny. Zaraz jednak nastąpiło wyjaśnienie. – Przejście jest zbyt ciasne. To kolejny pomysł taty. Mamusia odznaczała się sporą tuszą, on sam zaś był człowiekiem miniaturowej kompleksji, no i urządził sobie azyl, w którym się chronił w czasie rodzinnych kłótni. Po jego śmierci wszystko pozostało tak, jak było. Mamusia chciała poszerzyć przejście, ale architekt powiedział, że w murze mogą powstać pęknięcia… – Des Essarts uśmiechnął się smutnie. – Kiedyś ja też kryłem się w bibliotece przed gniewem mojej świętej pamięci żony, ale już od jakichś piętnastu lat nie mieszczę się w tym – zapomniałem słowa – goulot.

– Wąskim gardle – podpowiedział Holmes, słuchający z wielkim zainteresowaniem. – Ale proszę mówić dalej!

– Teraz ucieka tam przede mną moja córka Eugenie, kiedy awanturuję się i krzyczę. Jestem człowiekiem wybuchowym i często, zbyt często, rzucałem się na biedulkę z wyrzutami, przeważnie bzdurnymi i niesprawiedliwymi…

Zamrugał, z oczu trysnęły mu łzy. Twarz zasłonił chusteczką.

– Czemu mówi pan w czasie przeszłym? Co się stało? – spytałem.

– Trzy dni temu znów się pokłóciliśmy – dobiegł spod chusteczki głuchy głos, przerywany łkaniem. – Goniłem Eugenie aż do tego miejsca, a kiedy przemknęła się do biblioteki, jeszcze wykrzykiwałem za nią różne obraźliwe rzeczy. Teraz nawet nie pamiętam, za co tak na nią upadłem.

– „Napadłem” – poprawiłem odruchowo.

– Tak, napadłem… Eugenie, żeby przeczekać burzę, postanowiła poczytać jakąś książkę. Przysunęła do półek drabinę – półki sięgają tam aż do sufitu. I spadła! Z samej góry! To było straszne! Usłyszałem łoskot, krzyk, ale nie mogłem nic zrobić – przeklęte brzuszysko mi nie pozwoliło…

Aby wysłuchać dalszego ciągu opowieści, musieliśmy przeczekać nowy wybuch płaczu.

– Biedulka potłukła sobie plecy i tył głowy… Kiedy słudzy chcieli ją podnieść, zaczęła tak krzyczeć z bólu, że zabroniłem ruszać ją z miejsca. Kiedyś musielibyśmy zaufać lekarzowi miejskiemu. Ale, jak panowie wiecie, w domu jest telefon, a od ubiegłego roku mamy połączenie międzymiastowe. Dodzwoniłem się do profesora Lebruna, najwybitniejszego paryskiego neurochirurga. Niech żyje postęp! Profesor wysłuchał uważnie mojej relacji, szczerze mówiąc, dość chaotycznej, i zapytał tylko o jedno: czy podłoga w pokoju jest kamienna. Kiedy odparłem, że drewniana, monsieur Lebrun powiedział: „To bardzo dobrze. To znaczy, że dziewczyna się nie przeziębi. Proszę napalić w pokoju i ułożyć pacjentkę na plecach jak najrówniej. Niech się nie rusza i w żadnym razie proszę nie podkładać jej nic pod głowę. Nie dawać ani wody, ani jedzenia. Wyjeżdżam najbliższym pociągiem”.

– Mój Boże… – szepnął nagle Holmes. – Ależ to potworne!

– Tak, uraz kręgosłupa to nie żarty – przytaknąłem. – W swojej praktyce miałem okazję zetknąć się z bardzo ciężkimi przypadkami…

– Ach, Watsonie, nie mam na myśli urazu! – przerwał mi detektyw z niezwykłym jak na niego przejęciem. – Chce pan powiedzieć, sir, że pańska córka ciągle tam jest?

– O to właśnie chodziło! Nie można jej stamtąd wynieść! Profesor po zbadaniu Eugenie powiedział: „Potrzebny jest całkowity spokój. Co najmniej przez dwa tygodnie. Jest szansa, że złamany kręgosłup się zrośnie, nie uszkadzając rdzenia. W przeciwnym razie – kompletny paraliż”. Monsieur Lebrun to święty! Mało, że zgodził się spędzić przy Eugenie całe dwa tygodnie i osobiście ją pielęgnować, to jeszcze, kiedy mu powiedziałem o piekielnej machinie (wszak nie mogłem nie powiedzieć), odrzekł: „Nie możemy położyć pacjentki na noszach – nie zmieszczą się w drzwiach. Zostanie więc tutaj. Ja także zostanę, składałem przysięgę Hipokratesa”. Zwolnił swoją asystentkę, pełniącą obowiązki pielęgniarki, a sam został. Taki to jest człowiek!

– Istotnie. – Holmes zmrużył oczy. – Profesor teraz też tam jest?

– Oczywiście. Może pan sam z nim porozmawiać. – Des Essarts przetarł okulary, bez których jego nalana twarz stała się jeszcze bardziej bezbronna. – No, teraz wiecie panowie wszystko. Nie mogę poświęcić domu i Lupin doskonale o tym wie. Zwracając się o pomoc do pana, chwytam się ostatniej deski ratunku. Ale dyrektor banku już przygotował dla mnie pieniądze. Jeśli pan nie rozwiąże zagadki Lupina, oddam mu wszystko, co posiadam… Będziemy z córką żyć skromnie, sprzedamy naszą rodową posiadłość. To bez znaczenia, byle tylko Eugenie nie została kaleką… Aha, jeszcze jedno! – przypomniał sobie. – Córka nic nie wie o piekielnej machinie. Profesor zabronił jej mówić. Zdenerwowanie mogłoby jej zaszkodzić.

– Jasne. Chodźmy, Watsonie. – Holmes otworzył drzwi i zamarł, oglądając szczelinowate, wygięte przejście długości mniej więcej dziesięciu stóp i szerokości nieco powyżej stopy. – Ja przejdę, ale ty uważaj, żebyś nie utknął. Będziesz się musiał przeciskać bokiem i bokiem ci wyjdzie zamiłowanie do porteru i owsianki.

Kalambur był, po pierwsze, mało dowcipny, a po drugie, niesprawiedliwy. Oczywiście, nie jestem taki chudy jak niektórzy, ale dzięki regularnemu uprawianiu sportów nie mam ani uncji zbędnego tłuszczu. Holmes doskonale o tym wiedział.

Już mając wcisnąć swoje długie, wąskie ciało w szczelinę, Holmes obejrzał się i nagle zobaczył, że nasz gospodarz zmierza ku wyjściu.

– A pan dokąd, sir? Proszę tu czekać. Mogę pana potrzebować do jakichś uściśleń.

Des Essarts przestępował z nogi na nogę i był dziwnie zmieszany.

– Już prawie pierwsza – wymamrotał, odwracając oczy. – Muszę wyjechać na paryski pociąg… Wrócę za pół godziny. W razie czego może pan zatelefonować do zarządcy. Wystarczy raz zakręcić korbką, a on zaraz podniesie słuchawkę…

– Po co panu paryski pociąg? – zdziwiłem się. – Na kogo jeszcze pan czeka?

– Na pana Erasta Fandorina. To znany amerykański detektyw. Wyczytałem w gazecie, że bawi właśnie w Paryżu, i poprosiłem go o pomoc – oblewając się rumieńcem, trzepał des Essarts. – Po pierwsze, nie byłem pewien, czy mister Holmes przyjedzie… A po drugie, co dwie głowy, to nie jedna. Dobrze się wyraziłem?

– Cóż to ma znaczyć, do diabła! – krzyknąłem wściekły. – Z Sherlockiem Holmesem tak się nie postępuje! Dokąd pan idzie? Proszę natychmiast wracać!

– Ja zaraz… Za pół godzinki – mamrotał nasz klient, cofając się ku drzwiom. – W jadalni jest przygotowany posiłek. Wino, zimne przekąski. Usiądziemy wszyscy razem, porozmawiamy, naradzimy się…

Wymknął się na korytarz i tyleśmy go widzieli.

Kipiąc z oburzenia, odwróciłem się do Holmesa i zobaczyłem, że mój przyjaciel śmieje się bezdźwięcznie.

– A zatem, drogi Watsonie, nie jesteśmy jednak ostatnią deską ratunku monsieur des Essartsa. Co to jednak znaczy prawdziwy Francuz! Nigdy nie stawia na jednego konia.

– Proponuję wezwać dorożkę i jechać do portu – powiedziałem. – Utrata wszystkich oszczędności nauczy tego aroganta, jak należy traktować Sherlocka Holmesa. Zobaczymy jak sobie z tym poradzi ten jakiś Amerykanin!

– Erast Fandorin nie jest Amerykaninem, tylko Rosjaninem.

– To jeszcze lepiej. – Wzruszyłem ramionami. – Rosjanin! Wyobrażam sobie, co to za detektyw. Rosyjska zbrodnia stulecia: niedźwiedź ukradł bojarowi beczkę wódki. Poważnie, Holmesie, jedźmy.

– Za żadne skarby! Teraz moje zadanie stało się jeszcze bardziej interesujące. Fandorin to detektyw z wielkim doświadczeniem, od dawna śledzę jego dokonania. W ostatnich latach mieszka w Ameryce, przeprowadził kilka arcyciekawych operacji. Czego brakuje mi najbardziej w pracy detektywistycznej, to współzawodnictwa intelektów. No bo z kim mam współzawodniczyć, z inspektorem Lestrade’em? – Z zadowoleniem zatarł ręce. – I ty chcesz, żebym zrezygnował z takiej sprawy? Z jednej strony najsprytniejszy przestępca Francji i obmyślona przezeń łamigłówka, z drugiej – godny konkurent! Nie traćmy czasu. Mamy nad Fandorinem pół godziny przewagi, a więc wykorzystajmy je!

I Holmes dał nura w przejście.

Pokonałem ciasny przesmyk mniej zwinnie niż on. Mój przyjaciel już wszedł do biblioteki, a ja wciąż jeszcze przeciskałem się bokiem. Guziki mego surduta ocierały się o mur, jeden w ogóle odleciał, i muszę wyznać, że kilka razy wspomniałem zmarłego des Essartsa złym słowem.

Kiedy jednak wreszcie znalazłem się w wieży, moim oczom ukazał się widok, który natychmiast rozwiał całe moje rozdrażnienie.

W pierwszej chwili nie przyjrzałem się dobrze okrągłemu pokojowi – zauważyłem tylko, że na kominku pali się ogień, a całą powierzchnię ścian, wyjąwszy otwory okienne, pokrywają półki z książkami. Nie rozglądałem się jednak. Moją uwagę zaabsorbowała całkowicie postać, rozciągnięta na podłodze. Był to widok, który nieprędko zapomnę!

Dziewczyna, przykryta lekkim pledem, była rozpostarta, jak gdyby miano ją poćwiartować. Przy głowie i nogach leżącej ustawiono groźnie wyglądające konstrukcje z krążkami i dźwigniami. Do owiniętych watą nadgarstków i kostek przywiązano sznury, tak że choćby chciała, nie mogłaby poruszyć żadną częścią ciała. Szyja nieszczęśnicy była unieruchomiona gipsem. Wszystko to tak dalece przypominało izbę tortur Świętej Inkwizycji, że stojąca obok szpitalna kroplówka wyglądała jak rażący anachronizm.

Panna Eugenie, ładna blondynka z uroczo zadartym noskiem, nie mogąc odwrócić głowy w naszą stronę, zerknęła tylko z ukosa żywymi piwnymi oczyma. Przed wypadkiem była zapewne pełną radości życia, zdrową dziewczyną o rumianej buzi. Teraz jednak policzki miała blade, pod oczami głębokie cienie, i serce ścisnęło mi się ze współczucia.

– Wiem, że panowie jesteście przyjaciółmi taty z Londynu! – wykrzyknęła biedulka dźwięcznym, melodyjnym głosem. Mówiła po angielsku dość dobrze, leciutko tylko sepleniąc. – Jaka szkoda, że nie mogę powitać Nowego Roku razem z panami. Ale panowie przyjdziecie trącić się ze mną kieliszkiem szampana? Profesorze, tylko jeden łyczek! Na cześć dwudziestego wieku!

Dopiero teraz spojrzałem na człowieka, który podniósł się z fotela na nasze powitanie.

Doktor Lebrun okazał się typem o dość nieprzyjemnej powierzchowności: strasznie chudy, w czarnej akademickiej czapeczce, obwisłe wąsy, haczykowaty nos i wpadnięte usta.

– W żadnym wypadku – zachrypiał. – Szampan! Tylko tego jeszcze brakowało. Nic, co mogłoby podrażnić żołądek. Roztwór odżywczy, który otrzymuje pani dożylnie, idealnie wspomaga wydzielanie moczu, ale blokuje ruchy jelit, które w pani sytuacji byłyby wysoce niewskazane. Gaz, zawarty w szampanie, może powodować wzdęcia.

Nie zauważając, że Eugenie zaczerwieniła się boleśnie, oschły uczony ciągnął:

– A tak w ogóle, nowy wiek nie rozpoczyna się dzisiaj, lecz za rok, i wtedy napije się pani szampana. Jeżeli będzie mnie pani słuchać.

On także mówił po angielsku – bardzo poprawnie, ale sztucznie, jak zagraniczni wykładowcy na konferencjach naukowych. A jednak ten człowiek w trosce o pacjentkę nie uląkł się bomby! Jakże pozory mylą, pomyślałem. Podszedłem do ofiarnego ucznia Hipokratesa, przedstawiłem się i mocno ściskając mu rękę, szepnąłem:

– Wiem wszystko i podziwiam pana.

– Powiedział pan doktor? – zapytał, kilkakrotnie poruszywszy ustami. – Jesteśmy więc kolegami?

– Jestem tylko skromnym praktykującym lekarzem, zresztą niezbyt zapracowanym – odrzekłem. – Niemniej byłbym wdzięczny, gdyby zapoznał mnie pan ze swą diagnozą.

Odprowadziłem profesora na bok, żeby pacjentka nie usłyszała naszej rozmowy. Na szczęście była zajęta – Holmes, siedząc w kucki, o coś ją półgłosem wypytywał.

– Proszę nie ruszać mięśniami szyi! – krzyknął z niezadowoleniem Lebrun. – I niech pani nie forsuje bez potrzeby strun głosowych!

– Dobrze, panie doktorze. Zrobię wszystko, co pan każe. Tylko niech mnie pan wyleczy – wyszeptała cierpiętnica i musiałem kilka razy mrugnąć, bo łzy napłynęły mi do oczu.

Popatrując podejrzliwie na Holmesa, profesor z pośpiechem i jakby niechętnie przedstawił mi sytuację. Niewiele wiem o neurofizjologii i szczerze mówiąc, niezbyt pilnie czytuję pisma medyczne. Gdyby nie resztki łaciny, jakie cudem zachowały się w mojej pamięci, w ogóle niczego bym nie zrozumiał.

– Uszkodzony został Vertebra cervicalis, podejrzewam pęknięcie w Arcus superior. Najgorsze jest to, że nastąpiło przemieszczenie i uszkodzenie Medulla spinalis. Zrobiłem, co mogłem. Ale dwa tygodnie leżenia w całkowitym bezruchu na l’estrapade [79] – tak nazwałem ten wyciąg mojej własnej konstrukcji – to jedyna szansa na przywrócenie unerwienia ruchowego. Wszelako przy najdrobniejszym wstrząsie… – Wymownie pokręcił głową.

– Tetraplegia, panie kolego? – Ze zrozumieniem skinąłem głową, bardzo w porę przypomniawszy sobie termin, oznaczający paraliż wszystkich czterech kończyn.

– Właśnie.

Szkoda, że Holmes nie słyszał, jak uczestniczę w tej uczonej dyspucie – wciąż szeptał o czymś z panną des Essarts.

– Przepraszam, sir. – Lebrun odsunął mnie i podszedł do dziewczyny. – Pora na masaż.

Ukląkł i zaczął masować chorą stopę, od razu jednak zrozumiałem, że luminarz neurochirurgii dawno już nie robił tego zabiegu, zazwyczaj wykonywanego przez pielęgniarki, i utracił wprawę.

– Chyba ja zrobię to lepiej, panie kolego – odezwałem się z jak największym szacunkiem. – Pozwoli pan, zwykłem to robić częściej.

– Proszę. – Mistrz wstał z godnością. – Zresztą muszę państwa opuścić, powinienem zatelefonować do kliniki.

Wyszedł, a ja przystąpiłem do masażu z największą delikatnością i ostrożnością.

– Pan też jest lekarzem? – Panna Eugenie uśmiechnęła się do mnie uroczo. – Jakie pan ma delikatne palce. Oj, łaskocze!

– To bardzo dobrze, że łaskocze. Nie straciła pani czucia, to bardzo pocieszający objaw.

Przeszedłem do nadgarstków i teraz dziewczyna patrzyła na mnie z lekko odrzuconą głową.

– Doktorze, mam do pana wielką prośbę – szepnęła cichutko. – Tam, na najwyższej półce, za czterdziestym piątym tomem encyklopedii, stoi szkatułka. Czy mógłby pan ją zdjąć? Tylko ciiii!

Podniosłem z podłogi fatalną drabinę, winowajczynię tragedii, rozstawiłem i sprawdziwszy, czy stoi pewnie, wdrapałem się pod sam sufit.

– Dokąd to, Watsonie? – spytał przez ramię Holmes, który oglądał otwór wentylacyjny w ścianie.

– Chcę przeczytać w encyklopedii o tetraplegii.

Przestał się mną interesować.

Wszystkie tomy pokryte były warstwą kurzu. Prócz jednego, czterdziestego piątego, który najwyraźniej był często wyjmowany. Za foliałem zobaczyłem eleganckie lakierowane pudełeczko i przytrzymując je podbródkiem, zszedłem na dół.

Byłem ciekaw, co jest w środku.

Okazało się, że nic szczególnego. Flakoniki, tubki, pędzelki – jednym słowem, komplet damskich akcesoriów kosmetycznych.

– Tata nie pozwala mi się malować. Robię to ukradkiem – wyjaśniła mademoiselle. – I wtedy też nie weszłam po książkę… Niech pan wyjmie lusterko. Chcę zobaczyć, jak wyglądam.

Jej twarz przybrała skupiony wyraz, z jakim kobieta zawsze przegląda się w lustrze – pełen niezadowolenia i zarazem nadziei.

– Koszmar – powiedziała złamanym głosem. – Jest gorzej, niż myślałam. A tata mówił, że będą jeszcze inni goście, jakiś pan z Ameryki. Na Boga, panie Watson, proszę mi pomóc! Niech pan weźmie róż. To okrągłe pudełeczko, tak. Niech pan zanurzy pędzelek. Nie, nie, nie tak mocno. I przeciągnie poniżej kości policzkowych. Proszę pokazać. Ach nie! Za dużo. Niech pan zetrze serwetką… No dobrze, może być. Teraz proszę wziąć pomadkę…

Posłusznie i bardzo starannie wykonywałem wszystkie polecenia panny des Essarts. Serce zamierało mi ze współczucia i zachwytu. O, kobiety! Mają w sobie tyle odwagi i siły ducha, że my mężczyźni powinniśmy się od nich uczyć. Oto czego nigdy nie zrozumie mój mądry przyjaciel z jego bezsensowną feminofobią.

– Teraz dolną wargę, szybko! – ponagliła mnie Eugenie. – Słyszę kroki w bawialni. Gość już tu jest! Proszę zabrać szkatułkę!

Ledwie zdążyłem ukryć szkatułkę za plecami, kiedy ze szczeliny wyślizgnął się bokiem nieznajomy dżentelmen o gładko uczesanych czarnych włosach i siwych skroniach.

– Dzień dobry, mademoiselle. Moje uszanowanie p-panom – powiedział po francusku, jąkając się z lekka. – Nazywam się Fandorin. Erast Fandorin.

V

W pierwszej chwili pan ów zrobił na mnie nie najlepsze wrażenie. Zbyt wymuskany, zbyt starannie ubrany – od razu widać, że uważa się za pięknego mężczyznę. Gdybym nie wiedział o jego pochodzeniu, byłbym pewien, że mam do czynienia z Francuzem.

Wydało mi się, że nowo przybyły nie spodziewał się zastać w wieży tylu osób, w każdym razie przyjrzał nam się z pewnym zdumieniem.

Wymieniłem swoje nazwisko, Holmes zaczął się przedstawiać, ale nie dokończył, jako że Rosjanin zmuszony był się odwrócić. Za jego plecami dało się słyszeć sapanie i stękanie – ktoś próbował się przedostać przez korytarz i wyraźnie miał z tym poważne trudności. Pomyślałem, że to monsieur des Essarts postanowił jednak przedrzeć się do córki (przy jego tuszy próba ta z góry była skazana na klęskę). Myliłem się jednak.

Pan Fandorin przeprosił, wsunął rękę w przejście i wyszarpnął stamtąd niskiego, nabitego w sobie Azjatę w przyzwoitym kraciastym ubraniu. Ten otrząsnął się, doprowadzając do porządku pomięty garnitur i z wielką godnością ukłonił się nam wszystkim.

– …Sherlock Holmes, a votre service [80] – powiedział spokojnie mój przyjaciel, jak gdyby nikt mu nie przerwał.

Nie ukrywam, że z przyjemnością patrzyłem, jak przystojna twarz Rosjanina zmienia wyraz ze zdumienia.

– Sh-sherlock Holmes? W-we własnej osobie? – wyjąkał, przechodząc na angielski. – A pan to ten doktor Watson?

Ironicznie skłoniłem głowę. A zatem monsieur des Essarts nabrał nie tylko mnie i Holmesa.

Fandorin odwrócił się ku drzwiom, jakby czekając na wyjaśnienia gospodarza. I rzeczywiście nastąpiły.

– Stokrotnie przepraszam! – głucho, jak przez tubę zabrzmiał głos des Essartsa, który zapewne wsunął głowę do korytarzyka. – Powinienem był uprzedzić pana po drodze, ale się bałem, że pan zawróci! Pan Holmes jest uszczęśliwiony możliwością działania z panem ręka w rękę. Mam nadzieję, że i pan nie ma nic przeciwko panu Holmesowi!

– Ależ nie, wręcz przeciwnie! Jestem szczęśliwy i bardzo mi to p-pochlebia! – spłoszył się Rosjanin. – Po prostu było to nieco nieoczekiwane…

Przywołał na twarz radosny uśmiech, który wypadł niezbyt przekonująco.

– No to świetnie! – wykrzyknął z entuzjazmem gospodarz. – Wiedziałem, panowie, że wybaczycie mi tę małą intrygę. Dla dobra nieszczęsnej dziewczyny, którą tu widzicie!

Panna Eugenie, z zainteresowaniem zerkając swymi pięknymi oczętami na przystojnego jąkałę, zapytała głośno:

– O jakiej intrydze mówisz, tatku? A poza tym, czyż ci panowie przyjechali tu pracować, a nie witać Nowy Rok?

Spojrzeliśmy po sobie z niepokojem, ale des Essarts szybko znalazł odpowiedź:

– To dotyczy reorganizacji Towarzystwa Przyjaciół Elektryczności. Moi goście są gorącymi zwolennikami postępu.

Fandorin dodał z szacunkiem:

– To najprawdziwsza prawda, miss.

Przyszedł już do siebie po niemiłej niespodziance, wziął się w garść i przemówił ze swobodą światowca:

– Ogromnie państwa przepraszam. Nie przedstawiłem jeszcze mojego… – Zaciął się na moment. -…Mojego przyjaciela i pomocnika pana Masahiro Sibaty. Jest Japończykiem.

Azjata ukłonił się jeszcze raz, po czym podszedł i uroczyście uścisnął dłonie mnie i Holmesowi.

– Miło mi poznać pana. Pańska… metoda wiele mnie nauczyła – ciągnął Rosjanin, zwracając się do Holmesa. Roztropnie opuścił słowo „dedukcyjna”, które mogłoby wywołać pytania ze strony panny des Essarts.

W tym momencie do wieży wrócił Lebrun i przedstawiliśmy mu pana Fandorina.

– Pańska ofiarność, drogi profesorze – zwrócił się ten do medyka – czyni panu zaszczyt. Za pańskim pozwoleniem chciałbym później zadać panu kilka pytań.

Następnie rosyjski detektyw obdarzył komplementem również moją skromną osobę.

– Szanowny doktorze Watson – zwrócił się do mnie. – Doprawdy szczerze podziwiam pański t-talent literacki. Nigdy nie czytałem nic bardziej wciągającego niż pańskie Zapiski.

Tu Sibata zapytał go o coś z zainteresowaniem w dziwnie brzmiącym narzeczu (nie wiem, czy to było po rosyjsku, czy po japońsku). Fandorin odpowiedział równie niezrozumiale.

– To pan jest pisarzem? – zapytała mnie panna Eugenie.

Kiedy zaś nachyliłem się ku niej, nie czekając na odpowiedź, szepnęła:

– Jak wyglądam?

– Cudownie – uspokoiłem ją.

Była to szczera prawda – dzięki moim, może niezręcznym, ale rzetelnym staraniom wyraźnie wypiękniała: cera wyglądała świeżo, usta były soczyste i ładnie zarysowane. Pomyślałem, że marnuje się we mnie talent charakteryzatorski.

– Proszę tu przykucnąć, sir – poprosiła panna des Essarts Rosjanina. – Chcę się panu lepiej przyjrzeć.

Owa wzruszająca bezpośredniość wymowniej niż cokolwiek innego podkreśliła cały tragizm jej sytuacji. Zauważyłem, że wargi Fandorina drgnęły ze współczucia.

– Jestem do usług – rzekł uprzejmie, opuszczając się na kolana.

Eugenie przyjrzała mu się i z tą samą rozbrajającą prostotą powiedziała:

– Jest pan bardzo przystojny, sir. Wie pan, kiedyś marzyłam, że pokocha mnie właśnie taki mężczyzna – nie młokos, ale człowiek dojrzały, na którym można polegać, koniecznie jednak przystojny i nienagannie ubrany… Moja sytuacja ma swoje plusy, nieprawdaż? – Uśmiechnęła się smutnie. – Mogę mówić głośno kompletnie niedopuszczalne rzeczy i nikt się na mnie nie pogniewa.

Fandorin spróbował odpowiedzieć żartem, chociaż było widać, że jest wzruszony:

– Wkrótce pani wyzdrowieje, a wtedy znów będzie pani musiała przestrzegać z-zasad dobrego tonu. Więc proszę korzystać ze swobody, póki pani może.

Odrzekła ledwie dosłyszalnie:

– Jest pan bardzo dobry. Wszyscy są dla mnie dobrzy. Ale ja wiem, czuję, że już nigdy nie wstanę.

– Nonsens! – wykrzyknął gniewnie Lebrun, podchodząc bliżej (najwyraźniej miał doskonały słuch). – Jeśli będzie pani wykonywać moje instrukcje, jeszcze do woli natańczy się pani na balach. Dosyć, panowie! Wasza obecność rozstraja pacjentkę. A poza tym czas na siusiu. Proszę, by wszyscy wyszli.

Cóż to za nieznośna maniera u niektórych przedstawicieli mojej profesji – popisywanie się fizjologizmami!

Podnieśliśmy się jednocześnie z Fandorinem, omijając wzrokiem biedną pannę Eugenie, żeby jej jeszcze bardziej nie zawstydzać.

Przyznam się, że miałem łzy w oczach i grudę w gardle. Gdybym w owej chwili dostał w swoje ręce podłego szantażystę, który ośmielił się postawić na kartę życie tej miłej dziewczyny, to bym… Po prostu nie wiem, co bym z nim zrobił.

* * *

Pozostawiwszy profesora sam na sam z pacjentką, udaliśmy się na parter, do jadalni, gdzie zdjęto już serwetę z przekąsek i napojów.

Mimo przeżytych wzruszeń i napiętej sytuacji byłem bardzo głodny, toteż z wielkim apetytem rzuciłem się na pasztet i zimną wołowinę. Holmes i Fandorin nie tknęli jedzenia, des Essarts odłamał kawałek chleba, ale go nie zjadł. Czułbym się niezręcznie, gdyby nie wspaniały pan Sibata, który posilał się z jeszcze większym entuzjazmem.

– Znów krzyczałem do zarządcy – oznajmił gospodarz. – Pytałem, czy ten zbrodniarz nie telefonował. Monsieur Bosco pokręcił głową – panowie świadkami.

Próbował nam usługiwać – nalał wina do kieliszków, rozstawił nakrycia, było jednak widać, że nie przywykł do takich zajęć. Wino rozlał, widelec upuścił pod stół, pogniótł serwetki. Nikt nie zaofiarował mu pomocy. Obaj detektywi siedzieli zamyśleni, a my z panem Sibatą byliśmy zbyt głodni, by myśleć o nakrywaniu stołu.

Przepełniała mnie żądza działania. Na samą myśl o nieszczęśnicy uwięzionej w wieży zaczynałem kipieć z gniewu.

Ponieważ obaj detektywi milczeli, przejąłem inicjatywę.

– Najważniejsze pytanie: skąd Lupin dowiedział się o istnieniu skrytki, w której można ukryć bombę. Trzeba wezwać wszystkich służących, którzy pracowali w zamku od czasów pańskiego ojca, i każdego z nich dokładnie przesłuchać.

Gospodarz rozłożył ręce.

– Myślałem o tym. Kucharka gotująca dla służby i jeden z koniuchów przeżyli tu niemal pół wieku. Ale nie sposób zapamiętać wszystkich, którzy zwolnili się w ciągu minionych czterdziestu lat! Przecież to może być człowiek, który pracował w Vau-Garni Bóg wie kiedy…

– I bardzo możliwe, że Lupin poznał sekret od osób trzecich – zauważył Holmes.

Fandorin zaś dodał:

– Nie zapominajmy o m-murarzach i cieślach, których des Essarts senior zatrudnił do wykonania swoich skrytek. Tego rodzaju ciekawostki często się opowiada rodzinie i przyjaciołom – ludzie uwielbiają historyjki o dziwactwach bogaczy.

Wszyscy trzej mieli rację. Przygasiło to mój zapał, ale nie na długo.

– No to niech któryś z nas pojedzie na policję. Pan des Essarts na pewno zna komendanta.

Gospodarz przytaknął, podjąłem więc:

– Trzeba dyskretnie, by nie zaniepokoić Lupina, posadzić przy centralce bystrego inspektora. Kiedy przestępca zadzwoni do pana Bosco, będzie można ustalić, z jakiego aparatu korzystał, i wysłać tam żandarmów. Pamiętasz, Holmesie, jak w taki właśnie sposób polowaliśmy na Szantażystę z Kensington?

– Nie bądź naiwny, Watsonie – odrzekł dość szorstko Holms. – Arsène Lupin nie jest jakimś żałosnym dyletantem. Nie będzie żadnego telefonu. To tylko podstęp, żeby skierować naszą uwagę w inną stronę. Po cóż Lupin miałby dzwonić? Wszystko wyłożył jasno w swoim liście.

Rosjanin kiwnął głową – zgadzał się z opinią Holmesa.

– No dobrze! – nie poddawałem się. – Podejdźmy do sprawy z innej strony. Nie szukajmy dojścia do Lupina. Skoncentrujmy się na poszukiwaniach piekielnej machiny. Mamy kod, a więc skupmy się na nim. I nie zapominajmy, że czas ucieka.

Wszyscy, nie umawiając się, spojrzeli na zegar. Wskazywał pięć po drugiej. Do eksplozji pozostawało dziesięć godzin.

Zapadła cisza, tylko Japończyk zgrzytał nożem, krojąc szynkę.

– Jeśli nie ma pan nic przeciwko temu, sir, zaproponowałbym następujący plan – uprzejmie zwrócił się do Rosjanina Holmes, jak gdyby do tej pory nikt nie powiedział ani słowa. – Znam pańskie metody pracy, a pan, jak rozumiem, zna moje.

Fandorin przytaknął.

– Działajmy zatem oddzielnie – ciągnął mój przyjaciel. – Pan po swojemu i ja po swojemu. Sądzę, że w tym wypadku będzie to bardziej efektywne niż połączenie wysiłków. Zobaczymy, kto pierwszy rozwiąże zagadkę.

– Wspaniale! – ożywił się piękniś. – Sam chciałem to p-panu zaproponować!

Biedak! Chyba na serio zamierzał rywalizować z Sherlockiem Holmesem!

Ostre rysy twarzy Holmesa rozjaśnił uśmiech.

– No cóż, teraz możemy się posilić – oznajmił wesoło, przysuwając sobie półmisek z wieprzowiną. – Watsonie, przyjacielu, nalej mi burgunda.

Des Essarts chyba też był zadowolony, że wszystko tak pomyślnie się ułożyło.

– Po obiedzie zaprowadzę panów do pokoi gościnnych, gdzie będziecie się mogli umyć i, jeśli wola, przebrać. Punktualnie o trzeciej zapraszam tu, do jadalni. Przystąpimy do zwiedzania domu. Może panowie zauważycie coś, co uciekło, to jest umknęło mojej uwadze.

Napięcie nieco opadło.

Zadzwoniły sztućce, do kielichów polało się rubinowe wino.

Byłem już syty i wyjąłem cygaro. Natomiast mój sąsiad, pan Sibata, nadal z apetytem pochłaniał jedzenie.

Energicznie pracując szczękami, odwrócił się do mnie i zapytał:

– Jest pan pomośnikiem i pisazem?

Domyśliwszy się, że oznacza to: „Jest pan pomocnikiem (oczywiście Holmesa) i pisarzem?”, odpowiedziałem twierdząco.

Japończyk uściślił:

– Pise pan o sukcesach swojego masuta?

Musiałem się chwilę zastanowić, zanim odgadłem, że pan Sibata tak wymawia słowo master. Roześmiałem się.

– Tak, piszę. Ale Holmes nie jest moim panem. Jest moim przyjacielem.

Ale nasze stosunki z Holmesem chyba Japończyka nie interesowały. Przysunął się bliżej i patrząc na mnie w skupieniu swymi wąskimi oczkami, zapytał:

– Pan pise i pracą panu pieniądze? Duzo?

Krótka, ale piękna droga

trzech mądrych

(Z zapisków Masahiro Sibaty)

(…) Przejrzałem napisany tekst i uznałem, że jest dobry. Opowieść o przygodach moich i mojego pana w mieście Paryżu i opisy przyrody w rozdziale o podróży koleją udały mi się świetnie. Kiedy zaś czytałem ponownie wzruszającą scenę z przykutą do podłogi żółtowłosą dziewicą, łzy strumieniem płynęły mi z oczu.

Zanim jednak podejmę prawdziwą opowieść o eleganckiej tanka, jaką ułożyłem w zamku Vau-Garni, z poczucia wdzięczności poświęcę kilka słów Watsonowi-sensei, który natchnął mnie, bym chwycił za pędzelek, oraz udzielił mi kilku bezcennych rad dotyczących rzemiosła pisarskiego.

Kiedy usłyszałem, że ten czcigodny mąż zarabia swoimi utworami znacznie więcej pieniędzy niż jego druh swoimi śledztwami, spłynęło na mnie satori. Pojąłem, że mogę robić to samo! Fandorin-dono ani na jotę nie ustępuje rozumem i dzielnością Sherlockowi Holmesowi, wola mojego pana jest silna, a Droga jasna i prosta. Postanowiłem zatem: niech on nadal prowadzi walkę z ziemskimi łotrami, ja będę mu w dalszym ciągu pomagać w miarę swych mizernych sił, ale od dziś zacznę wszystko zapisywać. Wydam cudowną książkę, która rozsławi nas obu na cały świat i przyniesie tyle pieniędzy, że będziemy mogli zaniechać pracy i pozostawić ziemskich łotrów ich własnej karmie.

Ale Watson-sensei powiedział, że dygresje nie powinny być zbyt obszerne, bo czytelnik się znudzi, powracam zatem do rozmowy przy obiedzie, której opisowi poświęciłem poprzedni rozdział.

Poruszony delikatnością mojego pana, który przedstawił mnie zebranym nie jako swego sługę, ale przyjaciela, tak się rozczuliłem, że prawie straciłem apetyt, niemniej przysłuchiwałem się rozmowom bardzo uważnie, szczęściem bowiem toczyły się one po angielsku, a język ten przez lata pobytu w Ameryce opanowałem doskonale.

– Czy to prawda, że wiele pan podróżował po Wschodzie i nawet mieszkał w Tybecie? – zapytał Fandorin-dono haczykowatonosego Holmesa.

– Tak. I poczyniłem tam sporo ważnych odkryć. Najważniejsze polega na tym, że nasza dusza i ciało są o wiele silniejsze, niż sądzą ludzie Zachodu. Trzeba tylko znaleźć w sobie klucz do źródła siły – powiedział angielski detektyw i od razu zrozumiałem, że mam przed sobą człowieka wielkiej mądrości. – O, jakąż książkę mógłbym o tym napisać, gdybym posiadał talent Watsona!

Z przyjemnością słuchałbym go dalej, ale tu wtrącił się pan zamku (pisałem już, że z twarzy jest on dziwnie podobny do ryżowego placka, a głos ma piskliwy jak kot):

– Arsène Lupin też ma własnego pisarza, monsieur Leblanca. Ja bym takich pisarzy powsadzał do więzienia! Jeśli się wie, gdzie ukrywa się zbrodniarz, trzeba zawiadomić policję.

– Holmes świetnie zna śmiercionośną japońską sztukę walki baricu – powiedział do mnie Watson-sensei. – Z pewnością pan o niej słyszał, panie Sibata.

Nie, o śmiercionośnej sztuce walki baricu nigdy nie słyszałem i nawet nie potrafię sobie wyobrazić, jakimi znakami można napisać to słowo. Odniosłem wrażenie, że słowa doktora nie sprawiły przyjemności jego starszemu przyjacielowi – w każdym razie Holmes się skrzywił.

– Arsène Lupin też zna jakieś sprytne wschodnie dżicu – znów wtrącił Dezu-san (ten człowiek ma zbyt długie nazwisko, żeby za każdym razem pisać je w całości). – Przechwala się, że może w pojedynkę pokonać trzech przeciwników. Panie Fandorin, dopiero po drodze tutaj dowiedziałem się, że nie jest pan Amerykaninem, lecz Rosjaninem. Arsène Lupin też był w Rosji. Nasze gazety pisały, że ukradł milion z kasy państwowej. Pewnie w Petersburgu do tej pory się o tym mówi?

– Już o tym zapomniano – powiedział mój pan. – W Rosji z kasy państwowej kradnie się nie takie sumy. Panie Holmes, chciałbym pana spytać o organizację przestępczą profesora Moriarty’ego. W zapiskach doktora Watsona wspomina się o niej dość skąpo, a mnie bardzo interesuje kwestia stowarzyszeń k-kryminalnych.

– Trzymałem się instrukcji Holmesa. – Watson-sensei pogładził wąsy. – Nie pozwolił mi wdawać się w szczegóły.

Angielski detektyw pochylił głowę.

– Opowiem panu wszystko, co wiem. Kiedy tylko zakończymy nasze małe śledztwo. Ja zaś z kolei chciałbym poznać szczegóły historii doktora Linda. Czy to prawda, że był prawdziwym geniuszem kamuflażu?

– O tak.

– To bardzo ciekawe. Sam mam niemałe osiągnięcia w tej dziedzinie – powiedział chełpliwie Holmes.

Ukryłem uśmiech. Gdyby wiedział, przed kim się chwali!

– Lupin także jest mistrzem kamuflażu – rzekł smętnie Dezu-san. – Podobno potrafi z łatwością zmieniać wiek, chód, głos. Nawet wzrost!

Jest takie piękne rosyjskie przysłowie: „Ten o tym, ten o owym, a zawszony zawsze o bani”. Doskonale pasuje do naszego gospodarza, który nie jest w stanie myśleć o nikim poza Lupinem. Oczywiście można biedaka zrozumieć, ale zaczynałem mieć go dość – przeszkadzał mi słuchać rozmowy mądrych ludzi.

– To nie jest takie trudne – odrzekł uprzejmie mój pan. – Lind potrafił z łatwością zmieniać płeć. Ja się na coś takiego nigdy nie odważyłem.

– Szkoda, że nie widział mnie pan w emploi staruszki! – wykrzyknął ze śmiechem Holmes.

W zębach miał fajkę i kiedy wydawał szczekające dźwięki „cha-cha-cha”, z ust wyrywały mu się jeden po drugim małe kłaczki dymu.

Gospodarz otworzył usta – zapewne znów chciał powiedzieć coś o swoim Lupinie, ale w tym momencie (Watson-sensei wyjaśnił mi, że „w tym momencie” to bardzo ważny zwrot) zadzwonił telefon, stojący na stoliku przy ścianie.

Dezu-san zerwał się, przewracając kielich z winem, i rzucił się do aparatu.

Moja francuszczyzna, niestety, jest słaba, toteż nie zrozumiałem, co Dezu-san mówił do słuchawki. Co prawda, więcej słuchał i wykrzykiwał: „merde, merde!” – zapewne coś w rodzaju naszego „hai”. Zakończywszy rozmowę, powiedział z przejęciem:

– To Bosco! Byliście w błędzie, panowie. Lupin jednak zadzwonił! Wszystko wie! Przesyła ukłony monsieur Holmesowi i monsieur Fandorinowi! Powiedział, że nie ma do mnie pretensji, gdyż warunki gry nie zabraniają mi prosić o pomoc prywatnych detektywów. Ale jego żądanie pozostaje w mocy: do wpół do dwunastej musicie opuścić dom. Powiedział też, że cieszy się, mogąc skrzyżować szpady z takimi przeciwnikami.

Holmes wstał.

– Proszę mnie połączyć z zarządcą. Muszę mu zadać kilka pytań.

– W tej chwili! Wystarczy raz zakręcić korbką.

Dezu-san zakręcił korbką. Dmuchnął w słuchawkę. Jeszcze raz zakręcił. Jeszcze raz dmuchnął. Bardzo głośno powtórzył słowo „merde!”.

– Łączność się zerwała… To się, niestety, zdarza. Ale nie szkodzi! Pobiegnę i przyprowadzę Bosco tutaj, i będzie pan mógł zadać mu swoje pytania.

Pochylony, ruszył biegiem do drzwi – niezgrabne nogi ledwie za nim nadążały.

Odczekawszy, aż gospodarz się oddali, doktor Watson powiedział z oburzeniem:

– Typowo francuska brawura! Co za bezczelny typ z tego Lupina!

Na to Sherlock Holmes powiedział… Nie, przypomniałem sobie, że podczas kolejnej rozmowy o kunszcie pisarskim sensei pouczył mnie, żebym nie pisał ciągle „powiedział, powiedział”. Należy używać synonimów: „rzekł”, „odezwał się”, „przemówił”, a jeszcze lepsze są wyraziste czasowniki w rodzaju „wykrzyknął”, „jęknął” czy „wychrypiał”.

A więc Sherlock Holmes rzekł:

– To się nazywa „gaskonada” – zuchwałe wyzwanie. Francuzi wszystko robią dla efektu, na pokaz. Cóż pan myśli o tym nowo objawionym Robin Hoodzie, panie Fandorin?

Mój pan skrzywił się.

– Niedobrze mi się robi na myśl o tym łajdaku. Chełpi się tym, że nigdy nie zabija. A moim zdaniem lepszy już uczciwy m-morderca niż podły szantażysta, korzystający z cudzego nieszczęścia.

Energicznie kiwnąłem głową na znak, że całkowicie podzielam ten punkt widzenia.

– Absolutnie się z panem zgadzam – przyłączył się do naszej opinii angielski detektyw. – Musimy nie tylko znaleźć skrytkę z bombą, ale też wsadzić monsieur Lupina za kratki, gdzie jest jego miejsce.

– Bardzo bym jednak chciał, żeby przedtem stawiał opór – rzekł marząco Fandorin-dono. – Zobaczylibyśmy, jak dalece opanował zasady jujitsu.

Każde słowo mojego pana jest na wagę złota.

W tym momencie (można również powiedzieć „w tej samej chwili” – też nieźle brzmi) z korytarza dobiegły kroki i do jadalni wszedł mężczyzna z wąsami podkręconymi jak u Ody Nobunagi i bardzo bujną fryzurą. Właśnie po niej natychmiast odgadłem, że to zarządca. Widzieliśmy wcześniej jego sylwetkę w oknie stajni.

Dyszał urywanie – zapewne bardzo się do nas śpieszył. Powitał nas, obrzucając wszystkich pełnym przejęcia spojrzeniem, a ja pokłoniłem mu się z szacunkiem, albowiem ten Bosco zachował się jak przystało na wiernego wasala – wiedząc o bombie, nie opuścił w nieszczęściu swego pana.

– Monsieur jeszcze nie może złapać tchu. Dałem mu wody. Przyjdzie, jak tylko odsapnie. Mnie zaś kazał przyjść tutaj i odpowiedzieć na panów pytania – powiedział bardzo szybko po francusku.

Holmes tłumaczył wszystko doktorowi, a ja starałem się nie uronić ani słowa. Pan szepnął mi po rosyjsku, że Bosco mówi z włoskim akcentem. Włosi znani są jako doskonali służący, zatrudniają ich chętnie najlepsze domy Francji.

Do tego, co już wiedzieliśmy od Dezu-san, Bosco dodał, że słynny przestępca głos ma donośny i arogancki. Zaraz po rozmowie z nim Włoch połączył się z centralą i zapytał, skąd dzwoniono, ale telefonistka odrzekła, że rozmowa nie przechodziła przez centralę. Najwyraźniej Lupin w jakiś sposób podłączył się bezpośrednio do linii.

– Jak widzicie, panowie, niezupełnie miałem rację – zauważył Sherlock Holmes. – Inspektor policji w centrali telefonicznej w niczym nie mógłby nam pomóc.

Na kolejne pytania zarządca odpowiadał krótko i bardzo szybko. Zdawało mi się, że chce jak najprędzej stąd wyjść. Dwa razy, korzystając z pauzy, pytał, czy może już wrócić do stajni. Na czole błyszczały mu krople potu, oczy biegały niespokojnie i nagle zrozumiałem, że on się po prostu boi, czy bomba nie wybuchnie przed czasem. Mój szacunek dla tego człowieka od razu zmalał.

Nagle mój pan zapytał go o coś całkiem innego.

– Zauważyłem, że wszystkie okna parteru mają okiennice, zamykane od zewnątrz na kłódkę. Gdzie są klucze?

Bosco zamrugał, wyraźnie nie rozumiejąc, co to ma do rzeczy.

– Klucz jest jeden, bo wszystkie kłódki są jednakowe. To ten.

Z pęku zawieszonego u pasa oddzielił jeden klucz i pokazał.

– A od czego są pozostałe?

– Ten od głównego wejścia, ten od bocznego od strony wąwozu, ten od werandy, mały od parteru wieży, a ten od wejścia dla służby…

Fandorin-dono poprosił o klucze i obejrzał je uważnie, zapamiętując, który jest od czego.

– Czy teraz mogę już iść? – Bosco przestępował nerwowo z nogi na nogę.

– Tak, tylko sprawdźcie, co z telefonem – polecił Sherlock Holmes (to przetłumaczył mi pan). – I wskażcie nam nasze pokoje.

Zarządca jakąś minutę majstrował przy aparacie, po czym wykrzyknął z radością:

– Wszystko w porządku! W razie czego będę w swoim mieszkaniu. Bardzo łatwo mnie wezwać: trzeba raz pokręcić korbką. Dwa razy – to połączenie z centralą.

O tym wiedzieliśmy sami.

Nie odprowadził nas do pokoi, poprzestając na wyjaśnieniu:

– Sami panowie traficie, to nic trudnego. Trzeba pójść korytarzem na prawo, na końcu jest sala bilardowa. Stamtąd idzie się na lewo, do bocznych schodów. Wejdziecie panowie na pierwsze piętro. Są tam oszklone drzwi, a za nimi podest. Z jednej strony jest pokój dla panów z Londynu, z drugiej pokój dla panów z Paryża. Zresztą sami panowie zadecydują, który dla kogo.

Ukłonił się i biegiem wypadł z jadalni. Po kilku sekundach trzasnęły drzwi wyjściowe. Żaden japoński służący nie pozwoliłby sobie tak stracić twarzy!

* * *

Poszliśmy we wskazanym kierunku i rzeczywiście bez żadnych trudności znaleźliśmy oszklone drzwi. Po krótkim uprzejmym licytowaniu się, kto pierwszy wybierze sobie przystań, ulokowaliśmy się z moim panem w jasnym pokoju z oknami wychodzącymi na trawnik.

Wyjąłem z walizki roboczy surdut pana oraz jego pantofle na bezgłośnych kauczukowych podeszwach, sam również przebrałem się w stare rzeczy (a nuż trzeba będzie padać albo czołgać się na brzuchu), odwiedziłem ubikację, po czym nie miałem już nic więcej do roboty. Do trzeciej było jeszcze trochę czasu. Pan siedział w fotelu i w skupieniu postukiwał paciorkami swego nefrytowego różańca, wczytując się w tajemniczy szyfr, który przepisał sobie do notesu. Domyślałem się, że Fandorin-dono opracowuje plan działania, choć nie miałem pojęcia, jaki konkretnie. To jest teraz, kiedy piszę te słowa, oczywiście wiem, ale sensei pouczył mnie, że nie wolno opowiadać od razu wszystkiego, bo dla czytelnika nie będzie to interesujące, więc na razie nie będę pisać o planie mojego pana. Postaram się raczej przypomnieć sobie, o czym wówczas myślałem.

Ach tak, o młodej pannie Dezu. Myślałem, że oczywiście bardzo jej szkoda, ale że i tak znajdzie sobie męża, nawet jeśli zostanie sparaliżowana. Jej ojciec niepotrzebnie tak się zamartwia. Panna jest ładna i ma miłe obejście, a to najważniejsze. Wielu znalazłoby nawet szczególny urok w tym, że jest nieruchoma. Sparaliżowana ładna kobieta jest jak piękny posąg. W wielu mężczyznach wzbudzi to i serdeczne współczucie, i zmysłowe podniecenie – a to wspaniały grunt, na którym może wyrosnąć bujny kwiat miłości. Wielu, jak sądzę, wolałoby też, aby dziewczyna postradała w dodatku dar mowy. Wówczas w ogóle byłaby idealnym obiektem adoracji. Kiedy z moim panem ocalimy ją przed eksplozją i schwytamy słynnego przestępcę, o pannie Dezu napiszą wszystkie gazety i stanie się sławna. Sława to bardzo silny lubczyk. W dawnej Japonii na kanwie takiej wspaniałej historii na pewno stworzono by sztukę dla teatru lalek.

O tym właśnie myślałem, kiedy pan przesuwał paciorki nefrytowego różańca. Siedziałem bardzo cicho, by nie przeszkadzać mu w medytacji. Za minutę trzecia przerwałem ciszę, mówiąc, że czas iść do jadalni. Zeszliśmy na dół i Dezu-san poprowadził nas na zwiedzanie domu, żebyśmy znaleźli miejsce, w którym przebiegły Lupin ukrył swoją straszną bombę.

VII

Zwiedzanie domu najbardziej przypominało wycieczkę po muzeum osobliwości. Na czele szedł monsieur des Essarts, nie milknąc ani na chwilę, odwracając się co rusz i gwałtownie gestykulując, przez co nieustannie się potykał i ze dwa razy omal nie zleciał ze schodów. Za nim podążał Fandorin ze swoim Japończykiem, potem ja, a pochód zamykał Holmes, który od czasu do czasu zatrzymywał się w jakimś zakamarku i musieliśmy na niego czekać.

Zapewne w czasach des Essartsa seniora zamek pełen był najróżniejszych osobliwości, ale i teraz było co pokazywać i o czym opowiadać.

Już wcześniej, przechodząc przez pokój bilardowy, spostrzegłem, że ściany tam są zawieszone egzotycznymi narzędziami do zadawania śmierci, przywiezionymi z najdalszych krańców ziemi. Były tam bumerangi, drewniana maczuga nabijana zębami rekina, indiański nóż do zdejmowania skalpów, kościany eskimoski harpun.

W następnym pokoju moją uwagę zwrócił niezwykły żyrandol w kształcie balonu z plecioną gondolą. Gospodarz powiedział, że jego mamusia nigdy nie pozwalała go zapalać, obawiając się pożaru, teraz jednak, kiedy jest elektryczność, nie ma się czego bać – i zademonstrował nam z dumą, jak cudownie bezpieczne są szklane żarówki.

Biorąc przykład z Holmesa, nie tyle słuchałem objaśnień, ile rozglądałem się na wszystkie strony. Ostukiwałem ściany i podłogi, naciskałem najmniejsze występy i nierówności.

Na pierwszym piętrze przeszliśmy przez mały salon z kolekcją zasuszonych niespodzianek („tata mówił, że są ładne”); przez główną sypialnię ze skrupulatnie odtworzoną na suficie mapą gwiaździstego nieba („tata znał wszystkie konstelacje”); przez ogród zimowy z karłowatymi drzewkami i bardzo dużą, ale uszkodzoną makietą kolei („spędzaliśmy tu z tatą długie godziny”); przez gabinet, gdzie na jednej ze ścian były namalowane półki z książkami („tatę to bawiło”). Na pierwszym piętrze okrągłej wieży u „taty” niegdyś była Świątynia Słońca, teraz zaś przechowywano dokumenty prawnicze i finansowe.

Drugie piętro niemal w całości zajmowały pokoje mademoiselle des Essarts: jej buduar, uroczy gabinecik z fotografiami z dzieciństwa na ścianach, pokój do robótek ręcznych, klitka pokojówki. Kiedyś mieściły się tu apartamenty „mamusi”, toteż na drugim piętrze nie było żadnych sztuczek z wyjątkiem znanego nam już szczelinowatego wejścia do wieży, gdzie des Essarts-père ukrywał się czasem przed gniewem swej połowicy. Za to na niskim parterze, dokąd zeszliśmy po wąskich, krętych schodach, duch niezapomnianego „taty” unosił się dosłownie wszędzie.

Było tu ciemnawo, światło zimowego dnia ledwie się sączyło przez maleńkie, zakratowane okna, gospodarz więc włączył elektryczność. Wiadomo, że ów ze wszech miar doskonały sposób oświetlenia ma jedną wadę, którą inżynierowie przyszłości bez wątpienia pokonają – wskutek spadków napięcia światło ciągle mruga. Kilkakrotnie lampy gasły w ogóle, wtedy des Essarts zaczynał nerwowo szczękać wyłącznikami i znów robiło się jasno. Zresztą i Holmes, i Fandorin mieli ze sobą latarki, toteż nie przerywali poszukiwań nawet podczas przymusowych postojów.

Spróbuję opisać pomieszczenia półsutereny po kolei, co wcale nie będzie łatwe, było tam bowiem mnóstwo zakrętów i zakamarków.

Najpierw znaleźliśmy się w niewielkim eleganckim pokoju, całym wykładanym dębową boazerią – des Essarts nazwał go „organowym”. Istotnie, w jedną ze ścian wbudowane były małe organy.

– Wspaniały egzemplarz salonowego pozytonu – rzekł z miną znawcy Holmes; z lubością powiódł dłonią po lakierowanym wieku, po czym podniósł je i przebiegł palcami po klawiszach. Dźwięk był brzękliwy, rozstrojony, ale akustyka wspaniała – dopiero teraz spostrzegłem, że w pokoju w ogóle nie ma okien.

– Ja nie umiem grać, ale tata był prawdziwym melomanem – wyjaśnił des Essarts. – Zamykał się tu czasem i grał, grał. Pomieszczenie jest całkowicie dźwiękoszczelne, gdyż mamusia cierpiała na migreny. A co, przypuszcza pan, że skrytka może się znajdować tutaj?

Zadawał to pytanie za każdym razem, kiedy któryś z nas gdzieś się zatrzymywał.

Spróbowałem przesunąć instrument, ale był wbudowany w ścianę na amen.

Na ścianie wisiał w złotych ramach sztych, przedstawiający Mefistofelesa z szyderczym uśmiechem na twarzy. Zajrzałem pod obrazek, obmacałem hak, na którym go zawieszono.

Pozostali ruszyli już dalej, tylko pan Sibata malował jakieś znaki na rulonie ryżowego papieru.

– Boję się, ze o cymś zapomnę – wyjaśnił mi.

Za pokojem organowym mieściła się piwnica z winami – jakiż francuski dom mógłby się bez niej obejść?

– Tam też jest wino? – Fandorin wskazał dębowe beczki, ułożone pod ścianą w głębi.

– Są puste. Bosco do nich zaglądał. Uważa pan, że należało je odtoczyć? Ale pokrywa je nietknięta warstwa kurzu!

Obejrzeliśmy dokładnie kotłownię, oświetlając od środka piec centralnego ogrzewania.

Zbadaliśmy kuchnię, w której niegdyś zainstalowany był podnośnik hydrauliczny, przewożący potrawy na górę, do jadalni. Teraz mechanizm („duma taty”) nie działał.

Szliśmy dalej, przez coraz bardziej zapuszczone pomieszczenia.

W jednym zgromadzono zniszczone meble. W drugim – dziwne kukły wzrostu człowieka, z wąsami z pakuł i oczami z guzików. Były wypchane watą, a zamiast nóg miały drewniane podstawki.

Podniosłem jedną – okazała się bardzo lekka.

– To manekiny z garderoby taty. Lubił, żeby surduty i fraki były bez najmniejszych zagnieceń. Przypuszcza pan, że te kukły mogą mieć coś wspólnego z szyfrem?

Kurz wywołał u mnie atak kichania.

– Raczej nie – odpowiedział za mnie Holmes. – No, chodźmy, chodźmy.

Dalej była komórka, gdzie zwalono na stertę klatki i wnyki, a na haczykach wisiało mnóstwo siatek o nieznanym przeznaczeniu.

– To wszystko, co pozostało po zwierzyńcu taty – rzekł ze smutkiem des Essarts. – Już panom opowiadałem. W parku był kiedyś niewielki ogród zoologiczny ze zwierzętami, które tata osobiście schwytał.

Fandorin podniósł z podłogi skomplikowane sidła z cienkich jedwabnych nici, które z łatwością mieściły mu się w dłoni.

– W-wspaniała pułapka na dziki. A ta druga na wilki.

– Zna się pan na sprzęcie łowieckim? – zapytał żywo Holmes.

Ach, jak dobrze znałem tę zazdrosną intonację! Wiedziałem, że mój przyjaciel nie cierpi polowania i wszystkiego, co się z nim wiąże, ale nie mógł znieść nawet myśli o tym, że są dziedziny, w których ktoś orientuje się lepiej od niego. Sądzę, że właśnie w tym należy upatrywać przyczynę jego tak wielostronnej, choć fragmentarycznej erudycji.

– Trochę – odparł Rosjanin. – Kiedyś brałem udział w wyprawie na tygrysy ussuryjskie i nauczyłem się tego i owego od syberyjskich myśliwych.

W oczach Holmesa błysnęła nieskrywana zawiść. Nie zdołałem powstrzymać uśmiechu.

– Myśli pan, że klucza należy szukać tutaj? – Des Essarts obserwował w napięciu, jak palce Fandorina zręcznie przesuwają oczka jedwabnej sieci.

Rosjanin jednak pokręcił głową i ruszyliśmy dalej. Dogonił nas na kolejnym zakręcie – w progu dużego pokoju, niegdyś najwyraźniej urządzonego z przepychem. Na podłodze leżał stary dywan, w kącie zaś dożywała swych lat wytarta otomana.

– Tutaj tata palił opium. – Gospodarz uśmiechnął się z lekkim zażenowaniem. – W jego czasach nie potępiano tego nałogu. Pamiętacie, panowie – hrabia Monte Christo, piękna Hayde i tak dalej. Proszę spojrzeć, tu jest cała kolekcja fajek.

Zerknąłem na Holmesa, który z zainteresowaniem oglądał szklaną gablotę. Poprosiwszy o pozwolenie, otworzył ją, wziął do ręki perską fajkę z gujańskiego fustiku.

– To do specjalnego gatunku haszyszu, widziałem takie w Kandaharze – mruknął.

– Zna się pan na substancjach narkotycznych? – zapytał z zainteresowaniem Fandorin, z czego wywnioskowałem, że nie czytał mojego Studium w szkarłacie, gdzie wspominam o zgubnym nałogu, od którego mój przyjaciel później z takim trudem się uwolnił.

Des Essarts natomiast wykrzyknął:

– Aha, ten pokój też wydaje się panu podejrzany! Zbadałem go cal po calu, ale niczego nie znalazłem!

Holmes jednak nie odpowiedział i ruszyliśmy dalej.

Nadal zwracałem szczególną uwagę na ściany i sufit, zwłaszcza że w piwnicach był on niski. Muszę dodać, że na schodach i korytarzach ściany były pobielone, toteż co jakiś czas musiałem wycierać palce chusteczką. Niejednokrotnie jednak łowiłem na sobie pełne aprobaty spojrzenie Holmesa, co pobudzało mnie do kontynuowania poszukiwań ze zdwojoną starannością. On sam także od czasu do czasu badał fragmenty ściany przez lupę.

Nasz obchód trwał bardzo długo i, niestety, niczego nie dał. Od powolnego chodzenia rozbolały mnie nogi, a nasz pulchny gospodarz w ogóle był u kresu sił.

Kiedy weszliśmy na parter, okazało się, że krótki zimowy dzień dobiegł końca – za oknami było zupełnie ciemno i des Essarts, przekręcając główny kontakt, zapalił światło w całym domu.

– O Boże, już po szóstej! – jęknął. – Opuszczę was teraz, panowie. Mam nadzieję, że rozwiążecie tę przeklętą szaradę, ale nie mogę ryzykować życia córki. Pojadę do dyrektora banku po pieniądze. Czeka na mnie. Z pewnością w taki wieczór chciałby jak najszybciej znaleźć się w rodzinnym kółku. Proszę robić, co panowie uznacie za stosowne. Wiecie, jak wezwać monsieur Bosca.

* * *

Gdy tylko des Essarts wyjechał, rozdzieliliśmy się z naszymi sojusznikami (albo raczej „rywalami”). Fandorin i Japończyk udali się na górę do swojego pokoju – niewątpliwie po to, by omówić plan działania. Mnie Holmes przytrzymał za rękaw i pozostaliśmy na schodach.

– Ty też pójdziesz na górę, ale trochę później – powiedział mój przyjaciel, oglądając ściany i sufit.

Należy dodać, że także w czasie naszego obchodu wciąż zadzierał głowę do góry – zastanawiałem się nawet, czy nie wypatruje tam skrytki.

– Do roboty, Watsonie. Mamy niecałe sześć godzin. Chociaż myślę, że rozpłaczemy ten węzeł znacznie szybciej.

Po tych słowach doznałem niezmiernej ulgi, jako że nie miałem pojęcia, jak w ogóle zabrać się do rzeczy. Znalezienie skrytki w tym chaotycznym, zawalonym rupieciami domu wydawało mi się absolutnie niemożliwe, w każdym razie w tak krótkim czasie.

Tu muszę opisać pewne bolesne dla mojej miłości własnej wydarzenie, w wyniku którego zostałem na pewien czas wyłączony ze śledztwa.

A oto co się stało:

– Od czego zaczniemy? – wykrzyknąłem. – Rozkazuj, chcę ci się przydać!

– Pamiętasz zeszłoroczną sprawę zaginionego kasjera? – Holmes uśmiechnął się zagadkowo.

– Oczywiście, że pamiętam. Błyskawicznie wykazałeś, że kasjer wcale nie uciekł z kluczami od sejfu, i na dowód sam otworzyłeś ogniotrwałe pomieszczenie, w którym leżały nietknięte pieniądze. Przeprowadziłeś tę skomplikowaną technicznie operację wręcz błyskotliwie, używając mojego fonendoskopu.

– Którego dotychczas ci nie zwróciłem, ponieważ go zepsułem i jest nie do naprawienia.

– Tak, tak mi powiedziałeś. Ale za nagrodę otrzymaną od banku kupiłem sobie nowy. To był niezapomniany widok – rzekłem ze śmiechem. – Ty, niby wytrawny lekarz, badający chorego, nasłuchujesz odgłosów mechanizmu szyfrowego, a my wszyscy stoimy i przyglądamy się z zapartym tchem. Prawdziwe konsylium! To był genialny pomysł – nie wyważać pancernych drzwi, tylko je otworzyć za pomocą fonendoskopu!

– To nie jest wcale takie proste – roześmiał się Holmes. – W przeciwnym razie włamywacze nakupiliby sobie fonendoskopów i oczyścili wszystkie sejfy w całym kraju. Nie podałem reporterom pewnego drobnego szczegółu. Zastąpiłem membranę w twojej słuchawce inną, mojego własnego wynalazku. Zrobiona jest z niezwykle cienkiego szkła i ma arcywysoki współczynnik wibracji. To właśnie dzięki niej wykryłem kod zamka.

– Chcesz powiedzieć, że w liście Lupina jest podany kod jakiegoś zamka? – spytałem.

– Nie. Chcę powiedzieć, że fonendoskop znajduje się w moim podróżnym laboratorium i znów się nam przyda.

– Ale w jaki sposób?!

– Bardzo prosty, drogi Watsonie. Czym jest bomba, która ma wybuchnąć w dokładnie określonym czasie? Jest to ładunek dynamitu, połączony z mechanizmem zegarowym. A co robi zegar?

– Chodzi – odrzekłem po chwili namysłu.

– I co jeszcze?

– No, nie wiem. Tyka.

– O to właśnie chodzi. – Uśmiech Holmesa stał się jeszcze szerszy – Gdzieś w ukrytym pokoju albo niszy tyka zegar. Usłyszeć ten dźwięk nieuzbrojonym uchem oczywiście niepodobna. Ale jeśli się wie, gdzie szukać, można przyłożyć mój udoskonalony fonendoskop do podejrzanej powierzchni i zapewniam cię, że szklana membrana uchwyci tykanie nawet przez ścianę – przecież musi w niej być choćby maleńka szczelina.

– A wiemy, gdzie przyłożyć fonendoskop? Nie możesz przecież osłuchiwać całego domu, na to potrzeba by kilku dni!

– Czy ja wyglądam na idiotę? – Holmes udał obrażonego, ale w oczach migotały mu wesołe iskry. – Po pierwsze, piekielna machina może być podłożona tylko w piwnicach. Kompletnie nie znasz się na architekturze, inaczej sam byś na to wpadł. W okrągłej wieży nie ma gdzie ukryć ładunku. Pod wieżą piwnicy nie ma. Jeżeli bomba jest na jednym z trzech poziomów głównego domu, to przy wybuchu wieża ocaleje, ponieważ znajduje się z boku. A właśnie w wieży, a raczej w osobie w niej uwięzionej, zasadza się cały sens podłego szantażu. Dynamit musi być na dole, w fundamentach. Wtedy runie cały budynek wraz z przybudówką.

– Powiedzmy. Ale piwnice też są bardzo obszerne. Jest tam ponad dziesięć pokoi i Bóg wie, ile korytarzy i przejść!

– Aby wysadzić w powietrze zamek Vau-Garni, potrzebny jest ładunek dynamitu o wielkości co najmniej pięciu stóp sześciennych. Zwiedzając piwnice, odnotowywałem w myślach wszystkie punkty, w których konstrukcyjnie mogą być puste miejsca odpowiednich rozmiarów. Takich punktów jest dwadzieścia dziewięć. Wystarczy, że osłucham każdy z nich przez minutę, a będę mógł powiedzieć, czy bomba jest tam ukryta, czy nie.

– Tylko dwadzieścia dziewięć minut! – wykrzyknąłem. – No, z przechodzeniem z miejsca na miejsce czterdzieści! I to wszystko, schowek zostanie odkryty!

– Albo, co bardziej prawdopodobne, okaże się, że nie ma żadnej bomby. – Holmes uśmiechnął się. – W odróżnieniu od monsieur des Essartsa niezbyt ufam słowu honoru łajdaka. Po „zdiagnozowaniu” piwnic dam naszemu klientowi gwarancję, że żadna piekielna machina nie istnieje. Na dowód, że mam rację, powitam Nowy Rok w tym domu, a jutro rano zajmiemy się schwytaniem Lupina.

– Brawo, Holmesie! Nie wiem, jak inni, ale ja zostanę z tobą. Widziałem w piwnicy z winem skrzynkę doskonałego szampana!

Holmes ze śmiechem poklepał mnie po ramieniu, ale zaraz spoważniał.

– A zatem do roboty. Idź do pokoju i wyjmij z mojego kufra fonendoskop. Jest w czarnym skórzanym futerale. Nieś go ostrożnie, membrana jest bardzo krucha. Ja zaś, aby nie tracić czasu, ruszam z powrotem do piwnicy i pozaznaczam wszystkie podejrzane miejsca. Nie chciałem tego robić przy panu Fandorinie, żeby nie ułatwiać mu zadania. I jeszcze jedno, Watsonie. Zabierz też to.

Holmes z zawstydzoną miną zrobił gest przesuwania smyczkiem po strunach.

Jedna z idei, jakie mój przyjaciel zaczerpnął w epoce swoich podróży po Wschodzie, głosi, że pracy umysłu najbardziej sprzyja harmonijny stan duszy. Najłatwiej to osiągnąć za pomocą muzyki. Od pewnego czasu Holmes, nawet wybierając się na śledztwo gdzieś dalej, zaczął zabierać ze sobą skrzypce – wprawiały go w odpowiedni nastrój. Początkowo nawyk ten wydawał mi się dziwny, z czasem jednak zacząłem w nim znajdować swoisty urok.

A więc rozdzieliliśmy się. Holmes zszedł na dół, a ja udałem się na pierwsze piętro.

Zza drzwi naszych sąsiadów dobiegał równy głos Fandorina, spacerującego po pokoju i coś klarującego swemu asystentowi. Rozróżniłem dźwięczne słowo „torass” – wciąż nie mam pojęcia, co ono znaczy. Zrobiło mi się żal domorosłego detektywa, który odważył się konkurować z Holmesem.

W podróżnym laboratorium mojego przyjaciela pełno było różnych różności: chemikalia, przybory do charakteryzacji, zestaw do daktyloskopowania, jakieś narzędzia o nieznanym przeznaczeniu. Nie od razu znalazłem czarny skórzany futerał z emblematem firmy „Peelling i Syn”, produkującej sprzęt medyczny. Leżał między pękiem wytrychów a pudełkiem nabojów do rewolweru. Otworzyłem go, sprawdziłem zawartość. Tak, to był mój stary fonendoskop. Pod drugą pachę wsunąłem skrzypce.

Moja wspaniała walizka w skromnym kraciastym pokrowcu nadal stała nierozpakowana. Pomyślałem, że przebiorę się później, przed północą – chyba będziemy mieli do uczczenia nie tylko Nowy Rok, ale coś jeszcze. Wyobrażałem to sobie tak: my z Holmesem niewzruszeni, pozostali się denerwują, a może w ogóle pouciekali. Zaczyna bić zegar, serce mimo woli mi zamiera – a jeśli mój genialny przyjaciel jednak się pomylił? Wspaniała scena!

Szedłem krętymi schodami bardzo ostrożnie, mocno świadom ciężaru odpowiedzialności. Nie daj Boże, bym upuścił fonendoskop i zniszczył membranę – wówczas nici ze śledztwa.

Szczęśliwie dotarłem na parter, zszedłem jeszcze pół piętra i nagle w całym domu zgasło światło. Jak już pisałem, elektryczność wyłączała się już wcześniej, ale zawsze najwyżej na kilka sekund, zatrzymałem się więc i postanowiłem zaczekać.

Wszelako minęła minuta, potem druga, a lampy wciąż się nie zapalały. Miałem w kieszeni zapałki, ale jak tu je wyjąć i zapalić, skoro w jednym ręku trzyma się skrzypce, a w drugim futerał z drogocennym fonendoskopem?

Nie było rady. Ostrożnie namacałem nogą pierwszy stopień, potem drugi. A na trzecim poślizgnąłem się i z ogłuszającym łoskotem runąłem w dół.

Bardzo boleśnie stłukłem sobie przedramię i uderzyłem czołem tak mocno, że na jakiś czas ogłuchłem i oślepłem – chociaż za to ostatnie nie dam głowy, jako że w nieprzeniknionych ciemnościach i tak niczego nie było widać.

Potem światło się zapaliło i zobaczyłem, że leżę na podłodze. Futerał ze skrzypcami odleciał w jedną stronę, futerał z fonendoskopem w drugą i otworzył się. Gumowe rurki bezsilnie zwisały ze stopni jak zwiędłe łodygi.

Chwyciłem się za głowę.

W tej żałosnej pozie zastał mnie Holmes, który słysząc hałas, przybiegł z piwnicy.

– Nic sobie nie złamałeś? – zapytał szybko.

– Oprócz fonendoskopu – odrzekłem urywanym głosem i zamknąłem oczy, dotarła do mnie bowiem cała okropność tego, co się stało.

Holmes kucnął i zaczął macać ręką po stopniach. Podniósł kilka drobnych odłamków szkła i westchnął. Wytarł palce chusteczką.

Nie wyglądał jednak na przybitego, był raczej zamyślony.

– Cóż, byłoby chyba nieuczciwością wykryć ostatnie przestępstwo dziewiętnastego wieku, posługując się technologią dwudziestego – rzekł filozoficznie. – Działajmy więc po staremu. Ale na początek trzeba osiągnąć harmonię.

Wydobył skrzypce, sprawdził, czy są całe. Kiwnął z zadowoleniem głową i wyjął schowany również w futerale zbiór nut – niewielkiego formatu, ale dość gruby. Otworzył go na chybił trafił.

– Hm. Kaprys Paganiniego. Sprawa zatem będzie denerwująca, ale krótka.

Wróżenie z nut nazywał „kamertonem śledztwa” i przywiązywał do owego rytuału wielką wagę.

Zagrał kilka zawrotnych, porywistych fraz, urwał melodię i znów zaczął kartkować zeszyt.

– No Boga, Holmesie. Czy to czas na muzykę? – zawołałem z rozpaczą. – Wszystko zepsułem! Nigdy sobie tego nie wybaczę! Wymyśl coś! I zostaw te swoje…

– Tsss! – syknął. – Właśnie myślę, a ty mi przeszkadzasz.

Wstałem, przytrzymując potłuczoną rękę. Na czole rósł mi chyba potężny guz, ale moje cierpienia duchowe były większe niż fizyczne.

– Ej, ej, Watsonie, bardzo źle wyglądasz. Odpocznij, twoja pomoc na razie nie będzie mi potrzebna. Nie, nie, żadnych sprzeciwów! – przerwał Holmes moje żałosne protesty.

Zwiesiłem głowę. Było jasne, że straciłem zaufanie mojego przyjaciela i ten postanowił kontynuować śledztwo beze mnie. Po tym, co się stało, trudno było go za to potępiać.

Holmes znów zszedł do piwnic, a ja powlokłem się z powrotem na górę. Sąsiednie drzwi były otwarte na oścież, Fandorin i Sibata gdzieś zniknęli.

Zrobiłem okład na rękę, posmarowałem czoło kojącą maścią i położyłem się na łóżku. Nie potrafię wyrazić, jak mi było przykro.

Poleżałem jednak nie dłużej niż kwadrans. Może Holmes nie potrzebuje takiego pomocnika, ale nie mogłem znieść bezczynności.

Obszedłem pierwsze i drugie piętro. W szalonej nadziei, że jakimś cudem, jakimś nieprawdopodobnym przypadkiem wykryję jakiś, choćby najmniejszy punkt zaczepienia, jakiś ślad, zacząłem znów opukiwać ściany. Nawet opuściłem się na czworaki i sprawdziłem, czy gdzieś nie odstają klepki parkietu, wkrótce jednak mój zapał do tego bezsensownego zajęcia ochłódł.

Nagle do moich uszu dobiegł dziwny stukot, płynący skądś z dołu.

Zbiegłem na parter.

Znów głuchy stukot i zgrzyt. Całkiem blisko – jak gdyby w sąsiednim pokoju.

Na łeb na szyję rzuciłem się w tamtym kierunku. Był to pokój bilardowy. W pierwszej chwili stwierdziłem jedynie, że coś się tu zmieniło, ale zaraz się połapałem co: dwa z trzech okien były nieprzejrzyste, nie rysowało się za nimi nic, nawet kontury drzew. Chciałem podejść bliżej, by wyjaśnić to niepojęte zjawisko.

Nagle za trzecim oknem, wychodzącym na trawnik, coś zaskrzypiało. Podbiegłem do parapetu.

Z drugiej strony szyby patrzył na mnie pan Sibata. Skłonił się lekko i zatrzasnął mi przed nosem drewniane skrzydła. Brzęknęło żelazo, zazgrzytał klucz.

Ach, więc o to chodzi! Japończyk zamyka zewnętrzne okiennice. Przypomniałem sobie, że Fandorin wziął od zarządcy wszystkie klucze. Cóż takiego wymyślił rosyjski detektyw?

Zaintrygowany, chciałem wyjść na zewnątrz, ale drzwi na taras były zamknięte. Najbliżej znajdowało się wejście dla służby, pośpieszyłem więc tam, po drodze jednak zauważyłem, że wszystkie okna parteru są zamknięte na głucho.

Drzwi służbowe też się nie otwierały. Wobec tego rzuciłem się do głównego wejścia – i na progu natknąłem się na Sibatę, który zagrodził mi drogę.

– Bardzo mi psykro – powiedział, kłaniając się grzecznie. – Teraz nikt nie może wchodzić i wychodzić. Mista Fandorin zrobir z domu buterkę.

– Co? – zdumiałem się.

– Buterkę. Zamkniętą. Wsystkie okna i dzwi zarygrowane. Pozostara tyrko syjka. – Wskazał główne drzwi i zrobił gest, jakby pił z butelki. – Jeśri rotr Rupin zechce wejść do środka, będzie mógr psejść tyrko tędy.

Środek ten wydał mi się dość głupi, ale nie byłem w nastroju, by kogokolwiek krytykować. Wątpię, czy w tym momencie znalazłby się na świecie choć jeden człowiek, będący o samym sobie gorszego zdania niż ja.

Kiwnąłem więc smętnie głową i zrobiłem krok w tył.

– Dokuta Watson – powiedział Azjata z promiennym uśmiechem. – Mamy jesce cas. Chcę zadać kirka pytań o riteraturę. Mogę?

Wziął mnie pod rękę i poprowadził do jadalni. Powlokłem się z nim bezwolnie i przez bitą godzinę odpowiadałem na różne idiotyczne pytania, dotyczące rzemiosła pisarskiego – a wszystko przy wtórze tykania piekielnej machiny! Trudno sobie wyobrazić coś bardziej absurdalnego niż ta scena. Miałem wrażenie, że świat oszalał, a ja razem z nim.

Ale zegar na kominku wybił ósmą i w drzwiach ukazał się Holmes.

– Jak się czujesz, Watsonie? – zapytał, z zaciekawieniem popatrując na Japończyka. – Znów potrzebuję twojej pomocy. Jeśli oczywiście pozwala ci na to samopoczucie.

Tak gwałtownie zerwałem się od stołu, że przewróciłem krzesło. Chyba coś w tym rodzaju czuje skazaniec, kiedy nagle oznajmiają mu, że został ułaskawiony.

– Pozwala! Czuję się świetnie! Daję ci słowo, Holmesie, że nigdy jeszcze nie byłem tak pełen sił! – mówiłem bezładnie, idąc za nim korytarzem. – Opowiadaj, gdzie przez ten czas byłeś i co robiłeś! Udało się nam posunąć naprzód nasze śledztwo?

– Oczywiście – odrzekł spokojnie mój przyjaciel i wetknął mi do ręki jakąś kartkę. – Zaraz ci wszystko opowiem.

Chciałem spytać, co to za świstek, ale dostałem taką sójkę w bok, aż się zakrztusiłem. Rozwinąłem kartkę. Było na niej napisane: „Słuchaj gestów, a nie słów”.

Sam w jadalni pozostawałem niedługo. Wkrótce po tym, jak Watson-sensei i Holmes się oddalili, wrócił mój pan. Powiedział: „Wszystko w porządku”, i wyciągnął zmarznięte ręce do ognia na kominku.

Nalałem mu wina, żeby mógł się rozgrzać także od środka.

– No i co myślisz o tym wszystkim? – zapytał Fandorin-dono. Ponieważ czekałem na to pytanie, odpowiedziałem wyczerpująco.

– Bardzo brzydka historia, panie. Wcale mi się nie podoba. Sherlock Holmes nie zgodzi się, żeby gospodarz zamku zapłacił okup. Ambicja nie pozwoli wielkiemu detektywowi uznać swojej porażki. Holmes nie opuści zamku, a to znaczy, że Lupin nie otrzyma pieniędzy. W rezultacie punktualnie o północy dom wyleci w powietrze.

Pan skinął głową, przyznając mi rację, i to dodało mi pewności siebie. Ciągnąłem dalej:

– Panny Dezu wynieść z zamku nie można, to ją zgubi. My obaj nie opuścimy biednej dziewczyny, a zatem również będziemy zmuszeni powitać Nowy Rok pod tym dachem. Inaczej okrylibyśmy się hańbą, która zatrułaby nam całą resztę życia.

Pan znów skinął głową. Mogłem więc przejść do wniosków.

– Znaczy to, że mamy tylko jedno wyjście. W ciągu pozostałych trzech godzin i czterdziestu siedmiu minut musimy odczytać szyfr i znaleźć bombę. W przeciwnym razie, uwięzieni tu poczuciem honoru, wylecimy w powietrze i nie zobaczymy dwudziestego wieku. A to będzie wielka szkoda, bo nigdy się nie dowiemy, który z nas miał rację.

Ostatnio często sprzeczaliśmy się o to, jak będzie wyglądać życie w dwudziestym stuleciu. Mój pan widzi przyszłość optymistycznie, ja nie spodziewam się niczego dobrego. Tak, ludzie nauczą się szybciej przemieszczać po ziemi i wodzie, może nawet zaczną latać po niebie. Ale wszystkie te zmiany dotyczyć będą jedynie materii. Duch zaś pozostanie na poprzednim etapie rozwoju, a jakiż wówczas pożytek z nowinek technicznych? Przyniosą one niewiele dobra i bardzo dużo zła, albowiem niebezpiecznie jest powierzać broń nierozumnemu dziecku. O tym jednak napiszę chyba inną książkę. Odbieganie od głównego tematu to duży błąd.

Skończywszy swą nienaganną pod względem logiki wypowiedź, spytałem:

– Przedsięwzięliśmy środki ostrożności, by utrudnić zbrodniarzowi swobodę przemieszczania się. Nie możemy jednak po prostu czekać, to doprowadzi nas do zguby. Jak zamierzasz działać, panie? Jestem pewien, że wszystko już obmyśliłeś. Czy wiesz już, panie, co oznacza „24b, 25b, 18n, 24b, 25b, 23b, 24b”?

– Przyznaję, że na razie o tym nie myślałem. – Fandorin-dono odstawił kielich. – Nasz brytyjski kolega jest szachistą, niech zatem on się głowi nad tą kombinacją. A my zajmiemy się nie kombinacją, lecz kombinatorem. To jest samym monsieur Lupinem. Jak to się dobrze składa, że nasz gospodarz jest zwolennikiem postępu i za pan brat z elektrycznością. A jeszcze lepiej, że miasto Saint-Malo jest podłączone do międzymiastowej. Przede wszystkim zatelefonuję do komisarza Ganimarda z paryskiej policji. Mam nadzieję, że nie zapomniał przysługi, jaką mu wyświadczyliśmy. Komisarz połączy mnie z dyżurnym w wydziale biometryki. Przecież chyba ktoś musi tam dyżurować nawet w noworoczny wieczór? Ponieważ Arsène Lupin był kilkakrotnie aresztowany, w kartotekach powinny się znajdować jego dane antropometryczne. Choćby ten człowiek był nie wiem jakim wirtuozem kamuflażu, obaj wiemy, że są cechy charakterystyczne, których niepodobna zmienić. Na przykład kształt uszu albo kolor tęczówki… Następnie zadzwonię do Londynu, do profesora Smileya. Jest domatorem i z pewnością świętuje w rodzinnym gronie.

(Smiley-sensei jest specjalistą chorób systemu nerwowego. W pozaprzeszłym roku był naszym konsultantem w sprawie zniknięcia lady Brokenridge. Jak tylko ukończę niniejszą opowieść, koniecznie muszę opisać to dochodzenie; było niezwykłe i pouczające. Wymyśliłem już nawet tytuł: „Smutna nowela o szlachetnej damie, zgubionej przebiegle przez niewiernego małżonka”.)

– Chociaż będzie chyba lepiej najpierw zadzwonić do Londynu – poprawił się mój pan. – Niepokój o los mademoiselle Eugenie nie pozwala mi skupić się na śledztwie. Opiszę profesorowi symptomy urazu i zapytam, czy rzeczywiście w żadnym razie nie można wynieść chorej z domu. Może na jakiejś wąskiej desce, przytrzymując za ręce i nogi? Doktor Lebrun jest oczywiście wielkim autorytetem w swojej dziedzinie, ale jak większość francuskich sław ma pewną skłonność do zbytniej teatralności.

Przypomniawszy sobie, jak bezradnie i wdzięcznie Dezu-san leżała pod swoim białym przykryciem, rzekłem z westchnieniem:

– Ta dziewczyna przypomina opadły płatek sakury. Jakiż to był smutny i piękny widok!

Do tej pory rozmowa toczyła się po rosyjsku, ale to zdanie wypowiedziałem w swoim ojczystym języku, albowiem piękne rzeczy trzeba mówić po japońsku.

– Co sę tyczy dewczyny – odrzekł mój pan ze swoim twardym akcentem, który z upływem lat staje się, niestety, coraz wyraźniejszy. – Wysłuchałyśmy jej ojca, musymy wypytać także ją. Walto tez baldziej szczegółowo polozmawiac z doktolem. Ale najpielw pomówię z plofesolem Smileyem.

Podszedł do aparatu i dwukrotnie pokręcił korbką, żeby połączyć się z centralą. Stałem obok i słuchałem.

W słuchawce dał się słyszeć zaniepokojony męski głos:

– Allo! Qui est-ce?

– Monsieur Bosco? – zdziwił się Fandorin-dono i przeprosił, mówiąc, jak się domyśliłem, że chciał się połączyć z centralą, ale musiał źle to zrobić.

Spróbował jeszcze raz – znów słuchawkę podniósł zarządca.

Powtórzyło się to również za trzecim razem.

Tu między moim panem a Boskiem odbyła się dłuższa rozmowa, po której Fandorin-dono ze stropioną miną powiedział, to jest rzekł:

– Jest niedobrze, Masa. Z tego planu musimy zrezygnować. Zewnętrzna linia jest przerwana, działa tylko wewnętrzna.

Wyglądał na bardzo przygnębionego. Aby go podnieść na duchu, powiedziałem:

– Prawdziwy samuraj umie strzelać z broni palnej, ale woli miecz. Albowiem dawne sposoby są uczciwsze i pewniejsze. Panie, zdarzało się nam już rozwiązywać kryminalne zagadki bez telefonicznej łączności międzymiastowej.

Fandorin-dono roześmiał się.

– Masz rację. Będziemy działać sprawdzonymi metodami. Zaczniemy od przesłuchania świadków.

Nie tracąc czasu, udaliśmy się na drugie piętro i pierwszego ze świadków, doktora Lebruna, znaleźliśmy w bawialni, przed wejściem do wieży. Słynny lekarz siedział w fotelu i palił – zapewne w tym właśnie celu zszedł ze swego posterunku.

– Bardzo dobrze – szepnął pan. – Kiedy skończę z nim rozmawiać, postaraj się go zatrzymać – im dłużej, tym lepiej.

Fandorin-dono dobrze zna francuski, ale z doktorem rozmawiał po angielsku, żebym wszystko rozumiał.

Lebrun-sensei zapytał, czy udało nam się znaleźć bombę.

Mój pan odparł, że jeszcze nie.

Lebrun-sensei zapytał, czy istnieje duże niebezpieczeństwo, że mechanizm zegarowy zadziała przed czasem.

Mój pan odparł, że to mało prawdopodobne.

Lebrun-sensei chciał spytać jeszcze o coś, ale tym razem mój pan go uprzedził.

– Proszę mi powiedzieć, gdzie zastał pana telefon od monsieur des Essartsa?

Po chwili namysłu, jakby sobie przypominając, lekarz powiedział:

– W klinice. To było… zaraz, zaraz… akurat zakończyłem operację usunięcia przepukliny międzykręgowej, bardzo interesujący przypadek… Tak, to było trochę po piątej po południu. Udzieliłem ojcu dziewczyny niezbędnych instrukcji i natychmiast udałem się na dworzec.

– Monsieur des Essarts osobiście z panem rozmawiał?

Pytanie zdumiało doktora.

– Tak, a któż inny miałby rozmawiać?

Pan zerknął na mnie z ukosa i zrozumiałem, że nadeszła moja kolej.

– Czcigodny panie doktorze – zwróciłem się do Francuza słodkim głosem. – Pragnę panu opowiedzieć o dotkliwych cierpieniach, jakie sprawia mi prawy nerw kulszowy. Z pewnością zainteresuje to pana jako człowieka, dla którego sens życia stanowi leczenie wszelkich dolegliwości. Chwileczkę, zaraz panu pokażę bolące miejsce.

Mojego pana już z nami nie było – wślizgnął się do szczeliny, by porozmawiać z panną sam na sam.

Lebrun usiłował pójść za nim, burknąwszy, że nie może mnie teraz zbadać, ale ująłem go mocno za łokieć i z największym szacunkiem poprosiłem:

– Nie zabierze to panu dużo czasu. Proszę tylko popatrzeć i ponaciskać. Będę panu mówić, gdzie mnie boli, a gdzie nie.

Szarpnął się jeszcze raz, zrozumiał, że tak łatwo się mnie nie pozbędzie, i rzekł z westchnieniem:

– No dobrze, proszę zdjąć spodnie.

I tu popełniłem pożałowania godny błąd, puszczając jego łokieć. Chociaż z drugiej strony jak inaczej zdołałbym rozpiąć pasek? Uwolniwszy się, zdradziecki doktor mruknął:

– Albo wie pan co, może lepiej to odłóżmy.

I też dał nura w przejście.

Nie pozostawało mi nic innego, jak ruszyć za nim, co okazało się bardzo trudne, jako że szczelina była strasznie wąska, a ja miałem częściowo spuszczone spodnie.

Mimo to z rozbiegu rzuciłem się naprzód i przedarłem się na drugą stronę łatwiej niż za pierwszym razem, choć kosztowało mnie to rozdartą koszulę.

– Szanowny panie doktorze, jeśli nie sprawi to panu kłopotu, chciałbym jednak usłyszeć pańską uczoną opinię już teraz – podjąłem jak gdyby nigdy nic, odciągając Lebruna jak najdalej od mojego pana i dziewczyny.

Popatrzyła na mnie kątem oka, ale gipsowy kołnierz chyba udaremnił jej obejrzenie mnie poniżej pasa, tak że zasady przyzwoitości bynajmniej nie ucierpiały.

Przypadło mi w udziale bardzo trudne zadanie: musiałem bez przerwy coś mówić, aby doktor nie podsłuchał, o czym Fandorin-dono rozmawia z panienką, a jednocześnie nie przepuścić ani słowa z ich rozmowy – jakże inaczej bowiem mógłbym pisać dalej swoją opowieść?

Dzięki wysiłkowi woli i świetnemu słuchowi jakoś mi się to udało. Słyszałem, jak mój pan zapytał:

– Ojciec pani osobiście telefonował do pana Lebruna?

– Tak.

– Skąd pani wie? Przecież aparat znajduje się na dole.

Zastanawiała się przez chwilę.

– Tata płakał i próbował przedostać się do wieży, ale mu się nie udało. Przy mnie krzątali się Marianna (pokojówka) i lokaj taty. Bolało mnie strasznie, ale starałam się jęczeć jak najciszej. Żeby jeszcze bardziej nie wystraszyć taty.

– Tutaj? Tutaj? – niecierpliwie dopytywał się tymczasem lekarz, dość brutalnie szczypiąc mnie w pośladek.

Kręciłem tylko głową, cały zamieniony w słuch.

– …Potem usłyszałam głos Bosca. Powiedział głośno: „Jaśnie panie, proszę zejść na dół. Doktor Lebrun przy telefonie”.

– Oj, tak, tak, tutaj! – krzyknąłem, zwracając się do lekarza.

– Dziwny ten pański nerw kulszowy. W tym miejscu nie ma nic prócz mięśni i tłuszczu!

Odepchnął mnie niegrzecznie i z irytacją krzyknął do mojego pana:

– Przecież prosiłem! Wspomnienie o upadku denerwuje chorą, a tu potrzebny jest absolutny spokój!

Z zadowolonej miny mojego pana od razu odgadłem, że dowiedział się wszystkiego, czego chciał. Przeprosiwszy doktora, opuściliśmy wieżę, po czym odbyliśmy bardzo ważną rozmowę po japońsku, której nie będę tu przytaczać, czytelnicy bowiem za wcześnie by się o wszystkim dowiedzieli, a Watson-sensei mówi, że to wbrew zasadom detective story (myślę, że przetłumaczyłbym to połączenie wyrazowe jako).

X

W momencie, kiedy des Essarts wrócił do zamku, zaprzestałem samobiczowania, a po mojej niepewności nie pozostało ani śladu. Poinstruowany przez Holmesa, wiedziałem doskonale, co powinienem robić w takiej czy innej sytuacji. W oczekiwaniu na zbliżające się rozwiązanie serce biło mi szybko, ale mocno.

Zebraliśmy się wszyscy w jadalni, do której gospodarz wniósł duży skórzany worek i stękając, zwalił go na obrus.

– Oto sto siedemdziesiąt pięć paczek po dziesięć tysięcy franków w każdej – trzepał, pytająco zaglądając nam w twarze i nie mając odwagi spytać o najważniejsze. – A na ile pytań musiałem odpowiedzieć! Pan dyrektor absolutnie nie mógł pojąć, czemu chcę wyjąć z konta wszystkie swoje pieniądze, i to jeszcze w przeddzień Nowego Roku. Długo próbował mi to wyperswadować, prosił, żebym się wstrzymał przynajmniej do jutra – procenty roczne nalicza się wszak pierwszego stycznia. A najgorsze, że przydzielił mi dwóch żandarmów i nalegał, żeby odprowadzili mnie do samego domu. Pozbyłem się tej eskorty dopiero przy bramie. W żadnym razie przecież nie mogłem ich wpuścić do środka. Żandarmom mogło się wydać podejrzane, że nie ma służby i sam otwieram bramę. A Lupin mógłby jeszcze pomyśleć, że złamałem warunki i zwróciłem się o pomoc do policji.

Zrobił okrągłe oczy i ciągnął lękliwie:

– A potem myślę: a jeśli on mnie napadnie, jak będę jechał sam przez park? Nigdy nie chłoszczę koni, ale tym razem tak je smagnąłem lejcami, że doleciałem do drzwi jak wicher.

Słuchaliśmy tego w milczeniu. Zegar wskazywał kwadrans na dziesiątą.

Des Essarts popatrzył na Holmesa, na Fandorina. Obaj mieli nieodgadniony wyraz twarzy. Przeniósł wzrok na mnie – westchnąłem. Japończyk uśmiechał się niewyraźnie.

– …Nie udało się panom rozszyfrować kodu, tak? – zapytał bez nadziei właściciel zamku.

Holmes i Fandorin spojrzeli na siebie. Żaden z nich nie otworzył ust.

– A więc będę musiał zapłacić okup? – Des Essarts popatrzył na skórzany worek i zamrugał.

– Oczywiście. Nie będziemy chyba n-narażać życia dziewczyny dla własnych ambicji?

Rosjanin spojrzał badawczo na Holmesa. Mój przyjaciel nachmurzył się i po dłuższej chwili niechętnie pokręcił głową: nie, nie będziemy.

Fandorin zwrócił się do gospodarza:

– Działaliśmy z panem Holmesem oddzielnie, a teraz spróbujemy połączyć wysiłki. Zrobimy burzę m-mózgów. Mamy jeszcze ponad dwie godziny do wpół do dwunastej, kiedy, zgodnie z warunkami Lupina, powinniśmy opuścić dom… Proszę odejść, sir, zrobił pan, co do pana należało. Teraz tylko by nam pan przeszkadzał.

Des Essarts zerwał się skwapliwie.

– Mogę posiedzieć w swoim gabinecie?

– Nie, lepiej niech się pan p-przyłączy do pana Bosco. Wprawdzie zewnętrzna linia telefoniczna jest niesprawna (zapewne nie bez udziału Lupina), ale wewnętrzna działa. Będziemy się mogli porozumiewać.

Gospodarz jednak przestępował z nogi na nogę, jakby nie mogąc się zdecydować na odejście. Zdawało się, że chce coś powiedzieć, ale nie śmie. Wreszcie, nabrawszy odwagi, des Essarts wypowiedział to, co go dręczyło:

– Panowie, proszę… Nie, żądam, żebyście dali mi słowo honoru, że jeśli nie uda się wam złamać szyfru, wyjdziecie stąd nie później niż wpół do dwunastej. Dla dobra mojej biednej Eugenie!

– Daję słowo honoru – rzekł rosyjski detektyw.

Sibata zrobił kciukiem ukośny krzyż na brzuchu, co zapewne oznaczało po japońsku danie słowa.

My z Holmesem poprzestaliśmy na krótkim kiwnięciu głową. Każdy wie, że kiwnięcie głową Anglika warte jest tysiąc przysiąg każdego cudzoziemca.

– Zaprzężona kolaska niech pozostanie przy drzwiach – mówił dalej Fandorin, najwyraźniej ostatecznie uznawszy się za przywódcę. – Jest tam akurat pięć miejsc: dwa z przodu i trzy z tyłu. Jeśli nie znajdziemy b-bomby punktualnie o wpół do dwunastej wraz z doktorem Lebrunem wsiądziemy do powozu i wyjedziemy za bramę. Worek z pieniędzmi pozostanie na stole. To pana satysfakcjonuje?

Des Essarts odwrócił się gwałtownie i wyszedł. Zdawało mi się, że nieszczęsny dusi się od płaczu.

Zegar brzęknął, wybijając pół godziny, a „burza mózgów”, o której mówił Rosjanin (dziwaczne określenie), jakoś się nie zaczynała.

Detektywi-współzawodnicy przypominali wytrawnych fechtmistrzów, szykujących się do skrzyżowania szpad. Żaden się nie kwapił, by uczynić pierwszy krok.

Holmes podniósł się flegmatycznie, rozwiązał tasiemki worka i wyjął paczkę stufrankowych banknotów, następnie drugą. Ja też uniosłem się z krzesła – nieczęsto widzi się tyle pieniędzy naraz.

Banknoty były ułożone równiutko, jak cegły w murze. Każda paczka ściągnięta gumką.

Z roztargnieniem pomacawszy jeden banknot, Holmes schował pieniądze z powrotem i pokręcił głową. Świetnie zrozumiałem, co chce powiedzieć: do jakichż to szaleństw zdolni są ludzie dla prostokątnych kawałków papieru z pieczęcią skarbową.

Holmes zapalił fajkę, Fandorin cygaro. Ta brawura zaczęła mi wyglądać na rywalizację małych chłopców.

Ktoś w końcu musi się zachować jak dorosły.

– Czy nie czas już przystąpić do „burzy mózgów”? – zwróciłem się do Fandorina. – Co według pana mogą oznaczać te liczby i litery?

Japończyk spojrzał krótko na swego szefa, wstał cicho i wyszedł, jakby nie chciał być obecny przy naradzie. Było to co najmniej dziwne.

– Oznaczają, że z-zbrodniarz chce nas wprowadzić na fałszywy trop – oznajmił z całym spokojem Rosjanin. – Zadałem sobie pytanie, po co w ogóle nam to podsunął. Moim zdaniem, odpowiedź jest oczywista. Lupin z pewnością zakładał, że monsieur des Essarts zwróci się o pomoc, jeśli nie do policji, to do prywatnego detektywa. Kalkulacja szantażysty jest prosta. Detektyw i tak będzie miał mało czasu, a zmarnuje go jeszcze na to g-głupstwo.

– Arcyciekawy wniosek! – Holmes odłożył fajkę i udał, że bije brawo. Nie wiedziałem, czy rzeczywiście podziwia Fandorina, czy ironizuje. – Co pan proponuje, sir? Może nam pan przedstawić swój plan działania?

– Bardzo proszę. Dokładnie o wpół do dwunastej, zgodnie z warunkiem Lupina, pięciu mężczyzn wyjdzie paradnym wyjściem, wsiądzie do powozu i wyjedzie za bramę. Panna Eugenie pozostanie w wieży, worek z pieniędzmi – na stole.

Nie mogłem się powstrzymać od złośliwego okrzyku:

– Wspaniały plan, nic dodać, nic ująć!

Holmes dotknął mojej dłoni.

– Zaczekaj, Watsonie. Pan Fandorin jeszcze nie skończył.

Z korytarza dobiegły kroki. Wszedł Japończyk, niosąc pod pachami dwa wypchane watą manekiny, z tych, które widzieliśmy w piwnicy. Kichnął głośno i postawił kukły na podłodze.

– Wyjadą p-profesor, pan Watson i Masa. Oraz ci dwaj dżentelmeni. Jednego ubierzemy w mój płaszcz i cylinder, a drugiego w płaszcz i kapelusz pana Holmesa. Jak panowie wiecie, przed domem jest otwarta przestrzeń. Prowadzić obserwację można albo od strony wąwozu, do którego jest dobre pięćdziesiąt kroków, albo z przeciwległego skraju trawnika, a to jeszcze dalej. Poza tym w parku jest całkiem ciemno. Lupin albo jego pomocnicy zobaczą jedynie, że spod domu odjeżdża w powozie zwarta grupa ludzi. Kiedy zaś powóz przejedzie obok nich; nie sposób będzie rozpoznać po sylwetkach, gdzie jest człowiek, a gdzie k-kukła.

– A pan i ja zostaniemy tutaj i sprawdzimy, jak dalece Lupin opanował zasady walk wschodnich! – podchwycił Holmes i wybuchnął śmiechem. – Dowcipny pomysł, całkiem w moim stylu! Domyśliłem się, że planuje pan coś w tym rodzaju, kiedy zamienił pan dom w zakorkowaną butelkę. Przedpokój to doskonałe miejsce na zasadzkę.

Przyznam się, że w tym momencie zrobiło mi się wstyd za mego wielkiego przyjaciela. Pomyślałem, że zachowuje się niezbyt po dżentelmeńsku, przyjmując protekcjonalny ton, bardzo przypominający robienie dobrej miny do złej gry. Wszak plan pana Fandorina, naprawdę wspaniały, powstał bez naszego udziału.

Zadzwonił telefon.

Siedziałem najbliżej aparatu, więc podniosłem słuchawkę. Był to des Essarts.

– Czy to pan, doktorze Watson? Boję się! – bełkotał zająkliwie. – Powinienem był od razu… Ale nie chciałem panów odrywać… Ach, co ja narobiłem! A jeśli przeze mnie zginął?

Musiałem na niego krzyknąć, jako że stanowczość to najlepszy środek przeciw histerii.

– Proszę się natychmiast uspokoić! I mówić po kolei! Co się stało?

– Tak, dobrze, spróbuję… Kiedy od domu do stajni przechodziłem obok wąwozu, usłyszałem jakieś odgłosy. Jakby ktoś rozmawiał szeptem… Może jestem ślepawy, ale słuch mam doskonały… Nie byłem jednak pewien – a może to wiatr szeleści w gałęziach, pomyślałem. Poprosiłem Bosca, żeby podkradł się ostrożnie od tyłu i też posłuchał… Bosco poszedł i nie wraca… A jeśli mu się coś stało?

Des Essarts mówił urywanie, zdążałem więc w przerwach powtarzać wszystko moim towarzyszom.

– Niech pan spyta, ile minut upłynęło od czasu… – zaczął Fandorin, gdy nagle od strony wąwozu jeden po drugim padły dwa strzały.

Drgnąłem – nie na odgłos strzałów, ale od przeraźliwego krzyku des Essartsa w słuchawce. On także je usłyszał.

– Prędko! Tam! – Holmes skoczył do drzwi, szybki jak błyskawica.

Wszyscy rzuciliśmy się za nim. Wypadliśmy na ganek i rozejrzeliśmy się.

– Wy na lewo, my na prawo! – wskazał Holmes. Myśl była jasna: obsadzić wąwóz z obu stron.

Starałem się nie odstawać ani na krok od mojego przyjaciela, w biegu wyszarpując z kieszeni rewolwer, który zaczepił się kurkiem i darł podszewkę.

Posłuszni poleceniu Holmesa, pobiegliśmy z moim panem za róg domu i zatrzymaliśmy się.

Anglicy, trzeba im oddać sprawiedliwość, poruszali się po ciemku umiejętnie: nie było ich widać ani słychać.

W tym momencie żółte światło, sączące się przez szczeliny zamkniętych okiennic, mignęło i zgasło – znów wyłączyła się elektryczność.

– Wszystko idzie jak z nut – szepnął mój pan. (Ten zwrot oznacza, że bieg wydarzeń całkowicie zgadza się z planem – jak melodia grana przez muzyka z nutami).

Pochyleni, z powrotem daliśmy nura do wnętrza domu.

Wyobrażam sobie, jak zdumiony jest czytelnik tym naszym posunięciem! A wszystko dlatego, że umyślnie opuściłem bardzo ważną rozmowę, jaką odbyliśmy z moim panem po spotkaniu z Lebrunem i panną Eugenie.

Jak już wspomniałem, rozmowa toczyła się po japońsku.

– Telaz wszystko jasne – oznajmił z zadowoleniem Fandorin-dono. – Dloga zdawała się długa na trzy shaku, a okazała się klótsza niż trzy li.

– Chciałeś powiedzieć, panie: „Droga zdawała się długa na trzy ri, a okazała się krótsza niż trzy shaku” – poprawiłem go i przeszedłem na rosyjski, ponieważ przykro mi słuchać, jak mój pan kaleczy nasz język.

Ale pan szturchnął mnie palcem w brzuch i musiałem umilknąć, albowiem kiedy ktoś z całej siły wbija ci twardy palec w splot słoneczny, nie sposób zrobić ani wdechu, ani wydechu.

– Wiem, że mój japoński jest marny – przyznał Fandorin-dono (nie będę już więcej przytaczać jego wymowy, bo pisanie katakaną jest bardzo męczące) – pomyliłem nawet „ri” i „shaku”, ale będziesz musiał to znieść. Zauważyłeś pewną bardzo ciekawą okoliczność? Wcześniej, rozmawiając w jadalni, zamierzaliśmy zrobić dwie rzeczy: po pierwsze, posłużyć się międzymiastową łącznością telefoniczną, a po drugie, wypytać Lebruna o pannę Eugenie. Przy czym o telefonowaniu mówiłem po rosyjsku, a o przesłuchaniu świadków po japońsku. Zaraz potem linia zewnętrzna przestała działać, i pierwsza z tych rzeczy stała się niemożliwa. Natomiast w rozmowie w wieży, bardzo istotnej dla śledztwa, nic nam nie przeszkodziło. – I co to oznacza?

– Każde nasze słowo jest podsłuchiwane. Nasz gospodarz mówił, że jego nieboszczyk ojciec zainstalował w domu mnóstwo różnych sztuczek. Najwyraźniej również jakiś chytry system podsłuchów. Z jakiegoś szczególnego miejsca można słyszeć, o czym się mówi w innych pokojach. To raz. Lupin dokonał sprytnej kradzieży w Petersburgu. To oznacza, że zapewne zna rosyjski. To dwa. Zorientował się, że moje rozmowy zamiejscowe mogą być dlań niebezpieczne, i uszkodził linię. Ale ten łotr najwyraźniej nie zna japońskiego. Inaczej ostrzegłby profesora, że w żadnym razie nie wolno dopuścić mnie do dziewczyny. I to jest trzy.

– Więc Lebrun-sensei jest wspólnikiem Arsène’a Lupina? – wykrzyknąłem.

– Niewątpliwie. Jeśli w ogóle nie jest samym Lupinem. – Okrągłe oczy mojego pana obserwowały z satysfakcją moją osłupiałą minę. Wiem, że to lubi, i w takich razach staram się, jak mogę. – Właściwie są tylko dwie możliwości. Arsène Lupin gra albo rolę profesora, albo rolę zarządcy. Całą operację obmyśliła i realizuje ta dwójka. Wiemy, że Bosco pojawił się w posiadłości niedawno i od razu udało mu się zdobyć zaufanie właściciela. To stała metoda Lupina. Bardzo często, odpowiednio ucharakteryzowany, wkręca się do jakiegoś bogatego domu i wywąchuje, czym można się tam obłowić. Niekiedy powierza to zadanie komuś ze swojej szajki. W akcji prawie nigdy nie uczestniczy więcej osób niż dwie, trzy. Nie wiem, na czym polegał pierwotny plan Lupina, ale wypadek dziewczyny przyśpieszył bieg wydarzeń. Łotr wpadł na podły, ale bardzo sprytny pomysł, jak oskubać des Essartsa, nic przy tym nie ryzykując.

Fandorin-dono zamyślił się.

– Chyba jednak Lupin to zarządca, a tak zwany profesor jest jego pomocnikiem. Domyśliłeś się, że do paryskiej kliniki des Essarts nie dzwonił osobiście? Do aparatu przywołał go Bosco. Przybitemu nieszczęściem ojcu nawet do głowy nie przyszło, że rozmawia z fałszywym Lebrunem. Właśnie dlatego wspólnicy za nic nie mogli dopuścić, żebym się skonsultował z profesorem Smileyem. Natychmiast wyszłoby na jaw, że okłamali nas, twierdząc, iż chorej w żadnym razie nie wolno ruszyć z miejsca. A właśnie na tym opiera się cały ich plan.

– Otrzymawszy od paryskiej policji dokładny rysopis Lupina, moglibyśmy zidentyfikować przestępcę, choćby po uszach – podchwyciłem. – Zauważyłeś, panie, że Lebrun, którego już nie będę nazywać „sensei”, ma uszy spiczaste jak nietoperz?

– Zauważyłem, że uszu monsieur Bosca w ogóle nie widać spod tych kędziorów.

Poczułem się nieco rozczarowany. Miałem nadzieję, że ta historia zakończy się w jakiś bardziej interesujący sposób.

– Co teraz? – Z trudem stłumiłem ziewnięcie. – Pójdziemy i schwytamy najpierw jednego, a potem drugiego?

Fandorin-dono pokręcił głową.

– Nie, przyłapiemy ich na gorącym uczynku. Wkrótce wróci nasz gospodarz. Z pieniędzmi. To będzie przynęta dla rybki. Wiemy, kim są przestępcy. Wiemy, że nas podsłuchują. Mamy teraz w rękach wszystkie atuty. Przypuszczam, że dalej sprawy potoczą się tak…

I z niezwykłą dokładnością przepowiedział, że wszyscy pod jakimś pretekstem zostaniemy wywabieni z pokoju, w którym będą się znajdować pieniądze. Chociaż właściwie nie ma w tym nic niezwykłego. Kiedy tyle lat służysz takiemu człowiekowi, zwykłeś ufać jego przepowiedniom.

Gdy za domem huknęły strzały, spojrzeliśmy na siebie i zrozumieliśmy się bez słów. Fakt, że zgasło światło, jedynie potwierdził, że Lupin szykuje się do końcowego uderzenia. Łotr zdaje sobie sprawę, że pieniędzy nie dostanie, i zamierza je ukraść, nie czekając do północy. I to będzie jego koniec. A ciemności, w jakich pogrążył się dom, są tylko na rękę mojemu panu i mnie.

Ulokowaliśmy się w z góry upatrzonym miejscu, jakby specjalnie przeznaczonym na zasadzkę. Ściany korytarza, prowadzącego z jadalni do schodów, są po obu stronach zastawione szafami, pełnymi różnych różności. Stanąłem w jednej z nich, pozostawiając uchylone drzwi; mój pan umieścił się w drugiej, naprzeciw.

Nie musieliśmy długo czekać. Ledwie zdążyłem pomasować sobie gałki oczne, żeby lepiej widzieć w ciemności, gdy na przeciwległym końcu jadalni skrzypnęły drzwi. Ukazały się tam dwa cienie, stanęły na progu, najwyraźniej dając oczom czas, by przywykły do mroku.

Fandorin-dono wyślizgnął się ze swej kryjówki i mocno ścisnął mnie za ramię, żebym nie wyskoczył przed czasem. Poczułem się nieco urażony – jak gdybym był żółtodziobem! Napiąłem mięśnie ramienia i pan zrozumiał – zabrał rękę.

Jeden z ludzi, którzy zakradli się do jadalni, gestami wydawał jakieś polecenia. Był to niewątpliwie Arsène Lupin.

Podeszli do stołu i pierwszy, wyciągnąwszy rękę, dotknął worka z pieniędzmi, jakby chciał sprawdzić, czy jest na miejscu.

Fandorin-dono w milczeniu wskazał mi drugiego: jest twój.

Zawsze dostaje mi się coś gorszego, ale nie narzekam. Taka jest karma wasala.

W mgnieniu oka pokonaliśmy odległość, dzielącą nas od stołu. Wskoczyłem na blat i nogą, ale niezbyt mocno, uderzyłem swego przeciwnika w podbródek, a kiedy upadł, skoczyłem nań z góry.

Był silny i zdecydowanie waleczny. Chociaż na pół ogłuszony, usiłował uderzyć mnie pięścią w twarz. Mogłem się oczywiście uchylić, ale nie zrobiłem tego. Odwrót, nawet chwilowy, tylko wzmaga u przeciwnika wolę walki. Dlatego bez szemrania przyjąłem cios i nie wiadomo jeszcze, co bardziej ucierpiało – moja kość policzkowa czy jego pięść. Co prawda, pierścień na jego palcu zadrasnął mi policzek, ale to było głupstwo.

Potem kolanem ucisnąłem leżącemu pierś, unieruchomiłem nadgarstki i dwukrotnie, ale też z umiarem, stuknąłem go czołem w czoło, żeby pojął całą beznadziejność swego oporu.

Pojął, ale nie od razu. Był wytrwałym przeciwnikiem, wywijał się i szarpał co najmniej pół minuty. Wiedziałem już, że to lekarz – kiedy uderzałem go głową, połaskotały mnie w nos obwisłe wąsy.

Czekając, aż fałszywy profesor opadnie z sił, popatrywałem, jak radzi sobie mój pan, któremu, jak wszystko na to wskazywało, dostał się fałszywy zarządca, czyli Arsène Lupin. Widowisko było bardzo eleganckie, przypominające teatr cieni.

Mój pan miał zadanie bardziej interesujące niż ja. Nie zdołał powalić wroga na podłogę i obaj, wymieniając ciosy, szybko przemieszczali się wokół stołu. Sądząc z tego, co mogłem dostrzec w ciemnościach, Lupin istotnie znał pewne sposoby nowomodnej sztuki walki „pusta ręka”, ale nie potrafił walczyć nogami. Atak od góry jeszcze jakoś odpierał, ale prawie za każdym razem, kiedy Fandorin-dono puszczał w ruch dolne kończyny, ciosy trafiały w cel. Wreszcie mojemu panu udało się wykonać znakomite podcięcie, a dalej wszystko poszło łatwo. Dobry uwakiri w ciemię i walka była skończona.

Akurat również mój uparciuch zacharczał i zwiotczał.

Właśnie w tym momencie, jakby dla uczczenia zwycięstwa Prawa nad Zbrodnią uroczystą iluminacją, znów włączyła się elektryczność.

Zobaczyłem pod sobą bladą twarz i wywrócone oczy Watsona-sensei. A mój pan trzymał za gardło pokonanego Sherlocka Holmesa.

XII

Nie pamiętam, kto mnie podniósł i posadził na krześle.

Głowa mi pękała. Z trudem otworzywszy oczy, zobaczyłem, że Holmes, siedzący naprzeciw mnie, jest w niewiele lepszym stanie: jedna połowa twarzy cała purpurowa, na wąskich wargach krew, kołnierzyk poszarpany i pomięty. Nad nim z nieszczęśliwą miną stał Fandorin, cały, ale z naderwanym rękawem.

Ktoś głośno sapał za moimi plecami. Obejrzawszy się z wysiłkiem, zobaczyłem Japończyka. Zaczął się kłaniać i mamrotać przeprosiny, powtarzając w kółko: „Nie ma dla mnie wybacenia, nie ma dla mnie wybacenia”. Po twarzy ciekła mu krew. A więc i jemu się dostało. To do pewnego stopnia poprawiło mi nastrój – o ile w tej sytuacji w ogóle było to możliwe.

– Cóż – powiedział ze złością Holmes, pocierając stłuczone miejsce. – Lupin przejrzał nasz plan. Myśleliśmy przecież podobnie, prawda, panie Fandorin? Ale w wąwozie strzelano nie po to, aby wywabić nas z jadalni, tylko po to, żebyśmy się nawzajem poturbowali. Po to również wyłączono elektryczność. Wyobrażam sobie, jak ten Francuzik teraz się cieszy.

Rosjanin odrzekł ponuro:

– Ma pan słuszność, nie doceniliśmy go. Ale p-partii jeszcze nie wygrał. Pieniądze na razie są tu.

Tak, worek nadal leżał na stole. Rozchyliłem go – zawartość była nietknięta.

– Proszę mi powiedzieć, dlaczego dotknął pan worka? – zapytał Fandorin. – Właśnie wtedy uznałem, że to przestępcy.

Nigdy jeszcze nie widziałem Holmesa tak wściekłego. Nie mówił, ale cedził słowa przez zęby.

– Trzeba było przecież sprawdzić, czy jest na miejscu! Klnę się własnym życiem, że Lupin zapłaci mi za to upokorzenie!

Było to powiedziane nie do nas, lecz w przestrzeń, ale takim tonem, że zadrżałem.

Alarmująco zadzwonił telefon.

– To on! – krzyknął Holmes. – Teraz będzie się z nas natrząsać. Dopadł do aparatu i chwycił słuchawkę.

– Halo?

W jadalni było bardzo cicho i słyszałem niezrozumiałe mamrotanie, ale oczywiście nie oddzielne słowa.

– To des Essarts – oznajmił Holmes, przykrywając dłonią mikrofon. – Chce wiedzieć, co się stało. Bosco nie wrócił. Światło się nie paliło. Telefon nie działał. Siedział sam jeden po ciemku i bał się… Teraz też się boi… Watsonie, weź słuchawkę. Mrucz współczująco, ale nic nie odpowiadaj!

Wiem, że kiedy mówi takim tonem, trzeba się podporządkować i nie zadawać żadnych pytań.

Holmes nagle odzyskał całą swoją energię, co mnie niewypowiedzianie uradowało.

– Proszę za mną! – zwrócił się do Japończyka i biegiem wypadł na korytarz.

Sibata spojrzał na Rosjanina, ten skinął głową. Dopiero wówczas Azjata ruszył za Holmesem.

– …Nie wiem, co robić! Wszyscy mnie opuścili. Zabili go, tak? Zabili? Ale przecież Lupin nigdy nikogo nie zabija! – dudniło w słuchawce.

– Uhm – mruczałem od czasu do czasu.

Cała moja uwaga skupiona była na korytarzu, w którym znikli Holmes i Sibata. Fandorin także patrzył w tę stronę.

– Profesorze! Panie Lebrun! – rozległ się donośny głos Holmesa. Zdaje się, że wołał, stojąc u stóp schodów.

Najwyraźniej Francuz usłyszał go w wieży i odpowiedział, bo Holmes równie głośno zawołał:

– Nie, nie, wszystko w porządku! Tylko pan Sibata ma skaleczoną twarz. Czy mógłby pan go opatrzyć?

Po kilku sekundach Holmes wrócił do jadalni sam.

– Bardzo dobrze – powiedział, widząc, że nadal stoję ze słuchawką przy uchu. – Nie puszczaj go, niech cały czas mówi. Teraz obaj są pod kontrolą, nie podsłuchają. Mam już dość tego pisania liścików.

Czytelnik już wie, że dawno odkryliśmy z Holmesem sztuczki Lupina, ale Fandorin wyglądał na zaskoczonego.

Myślałem, że zapyta o podsłuch, ale Rosjanina zdumiało co innego.

– Podejrzewa pan pana des Essartsa?! A nie zarządcę?

– …Na miłość boską, co mam robić? – piszczał mi w ucho des Essarts – albo ten, kto się podawał za niego. – Zostać tutaj?

– Tak – odpowiedziałem.

Holmes skrzyżował ręce na piersi i uśmiechnął się. Może Fandorin ma silniejsze pięści, ale teraz się okaże, kto ma silniejszy rozum.

– Nie zorientował się pan, sir, że des Essarts i Bosco to jedna i ta sama osoba? Lupin jest niezwykle sprytnym łotrzykiem o wybitnych talentach aktorskich. Potrafi bardzo szybko zmieniać charakteryzację. Jedyne, czego nie potrafi – to rozdwoić się. Jak pan mógł nie zauważyć, że ani razu nie widzieliśmy pana zamku i jego zarządcy jednocześnie? Pod takim czy innym pretekstem zawsze któryś z nich był nieobecny.

– Z-zaraz, ale obaj z Masą widzieliśmy na własne oczy, jak Bosco stał w oknie stajni, a des Essarts był obok nas i wołał do niego! – zaprotestował Fandorin.

– Ale nie odpowiedział ani słowa, tylko kręcił głową, prawda? I ponieważ stał za szybą, widział pan jedynie sylwetkę z charakterystyczną fryzurą?

Rosjanin przytaknął. Widok jego zmieszanej twarzy to była czysta przyjemność.

– Co, co? – powiedziałem do słuchawki.

– To był „profesor” w peruce. Akurat w tym czasie opuszczał wieżę, rzekomo, aby zatelefonować. Przestępców jest dwóch, sir: „Lebrun” i „des Essarts-Bosco”. To oczywiste.

Holmes flegmatycznie wyjął tytoń i fajkę. Nie patrzył na pokonanego Fandorina.

– Od razu zacząłem podejrzewać, że wszystkie pomieszczenia w domu są na podsłuchu – ciągnął mój genialny przyjaciel, zapalając zapałkę. – Proszę się przyjrzeć, jak dziwnie są tu rozmieszczone otwory wentylacyjne – na poziomie wzrostu człowieka. Zrobiono to dla lepszej słyszalności. A potem przeprowadziłem mały eksperyment, potwierdzający moją hipotezę…

– Nie, tu doktor Watson, słucham pana z uwagą – powiedziałem do aparatu. – A mister Holmes zapisuje każde słowo, więc proszę sobie nie przerywać i kontynuować.

To, co opowiadał Rosjaninowi mój przyjaciel, było mi znane, ale co innego kilka słów nabazgranych na świstku papieru, a zupełnie co innego – dokładne przedstawienie rozumowania dedukcyjnego.

– …Posłałem Watsona do pokoju po dwie rzeczy: fonendoskop i skrzypce. Skrzypce były mi niezbędne, bym mógł przystąpić do pracy, fonendoskop zaś, prawdę mówiąc, nie miał żadnego znaczenia. Oznajmiłem jednak, że jest ogromnie ważny. O skrzypcach nie powiedziałem ani słowa, określając je gestem. Podstęp zadziałał. Przestraszywszy się fantastycznego, cudownego fonendoskopu, przestępca wymazał jeden stopień na schodach smarem, a w dodatku wyłączył elektryczność. Biedny Watson nie mógł się nie poślizgnąć. W rezultacie kruchy fonendoskop oczywiście się potłukł. Skrzypce zaś, zamknięte w mocnym futerale, ani trochę nie ucierpiały. A tak naprawdę to właśnie ich potrzebowałem.

– To niemożliwe – przerwał Holmesowi Rosjanin.

– W jakim sensie, sir? Co mianowicie wydaje się tu panu niemożliwe?

Wargi Holmesa rozchylił ironiczny uśmiech.

– Niemożliwe, żeby monsieur des Essarts był członkiem szajki.

– Czy mógłbym poznać powód tak kategorycznego stwierdzenia?

Mój przyjaciel był wyraźnie zdziwiony.

Fandorin patrzył na niego z nie mniejszym zdziwieniem.

– Ależ to by znaczyło, że mademoiselle des Essarts nie jest osobą, za którą się podaje, lecz przebiegłą awanturnicą, wspólniczką Lupina.

Holmes wzruszył ramionami.

– Oczywiście.

Fandorin popatrzył na mnie w milczeniu; doskonale zrozumiałem to spojrzenie.

– Niech się pan nie denerwuje, niczego nie robi i pozostanie na miejscu – powiedziałem do des Essartsa i rozłączyłem się.

– Coś ty zrobił, Watsonie?! – wykrzyknął Holmes. – Mówiłem ci przecież, żebyś nie puszczał tego łotra od telefonu!

– On ma rację. Eugenie absolutnie nie może być przestępczynią. A zatem des Essarts jest rzeczywiście jej ojcem i właścicielem zamku.

Ciężko mi było powiedzieć coś takiego przyjacielowi, i to w obecności jego rywala, zwyciężyło jednak poczucie obowiązku.

– Holmesie – zawahałem się – nie gniewaj się, ale zupełnie nie znasz kobiet… Panna Eugenie… Nie mam racjonalnych argumentów, ale wyobrazić sobie, że jest komediantką i oszustką… Jestem zmuszony zgodzić się z panem Fandorinem. To niemożliwe. Po prostu niemożliwe i już.

Mój genialny przyjaciel jest bezbłędny we wszystkim, co się tyczy logiki i zdrowego rozsądku, ale niekiedy zbytnia „matematyczność” płata mu figle. Za każdym razem, kiedy zdarzało mu się mylić (takich wypadków w ciągu całej jego kariery było bardzo mało), przyczyną tego były kobiety. A raczej czysto teoretyczna wiedza Holmesa na temat ich konstrukcji emocjonalno-psychicznej. Podejrzewam, że jego uprzedzenie do płci pięknej bierze się właśnie z tego: kobieta to równanie, którego nie sposób rozwiązać.

Było widać, że Holmes jest urażony moimi słowami, które niewątpliwie uznał za brednie albo, co gorsza, za zdradę.

– No cóż, panowie znawcy kobiecej natury. – Gniewnie pyknął fajką. – Wobec tego milknę. Gotów jestem wysłuchać waszej hipotezy.

Milczałem, bo, po pierwsze, czułem się jak zdrajca, po drugie zaś nie mogłem przedstawić żadnej hipotezy.

Wrócił Japończyk i milcząc, stanął w drzwiach. Policzek miał zaklejony świeżym plastrem. Zamienili z Fandorinem kilka syczących słów, po czym Sibata cofnął się w głąb korytarza – aż do schodów.

– Zgadzam się, że szajka składa się z dwóch w-wspólników…

Rosjanin zwracał się głównie do Holmesa – był to pojedynek dwóch tytanów, mnie i Japończykowi pozostały role milczących słuchaczy. Zresztą, do niczego więcej nie pretendowałem.

– Jeden z nich to „Bosco”, drugi – „Lebrun”. Nie udało się nam przyłapać ich na gorącym uczynku. I nie mamy żadnych dowodów oprócz pośrednich. „Bosco” spaceruje sobie swobodnie, za to „profesor” teraz nigdzie nie umknie z wieży. Masa obserwuje schody.

– A dziewczyna? – nie wytrzymałem w emploi statysty. – Jest przecież w ich mocy!

– Nie zależy im na dziewczynie. Zależy im na w-worku z pieniędzmi. Przestępcy są pewni, że zdołają nas wystrychnąć na dudka. Figiel ze strzałami jest tego bezpośrednim dowodem. I niech się cieszą. Należy koniecznie przesłuchać peudoprofesora, ale najpierw trzeba znaleźć skrytkę – do wyznaczonej pory zostało bardzo mało czasu. Jestem absolutnie przekonany, że skrytka rzeczywiście istnieje. I chyba się domyślam, jak ją znaleźć…

– Naprawdę? – zapytał szybko Holmes. – To bardzo ciekawe. W takim wypadku z aresztowaniem „profesora” istotnie można zaczekać. No, Watsonie, połącz się jeszcze raz z des Essartsem. Sprawdzimy, czy jest na miejscu, czy w te pędy wrócił do zamku, żeby nas podsłuchać.

Zakręciłem korbką.

Nasz gospodarz odezwał się natychmiast.

– O Boże, myślałem, że telefon znów się zepsuł! Doktorze, to pan? Co mam robić? Bosco nadal nie wraca…

Wymownym gestem wskazałem Holmesowi słuchawkę – proszę, przekonaj się sam. Des Essarts nigdzie nie zniknął, wciąż jest w mieszkaniu zarządcy i w żaden sposób nie może nas podsłuchiwać. Mój przyjaciel skrzywił się z irytacją – strasznie nie lubi przyznawać, że nie miał racji.

Des Essarts zatem nadal piszczał mi w ucho, ja jednak słuchałem nie jego, lecz Fandorina.

– To na razie tylko p-przypuszczenie, które jeszcze należy sprawdzić. Ale prawdopodobne. – Rosjanin zerknął na zegar, który wskazywał za dziesięć jedenastą, i zaczął mówić szybciej. – Kiedy zwiedzaliśmy ten dziwny dom, zbyt wiele było tu niezwykłości i k-kuriozów, rozpraszających uwagę, toteż jeden szczegół przypomniałem sobie dopiero poniewczasie. Czy zwrócił pan uwagę, że w piwnicach tylko jedno pomieszczenie jest utrzymane w idealnej czystości i porządku?

Holmes uśmiechnął się protekcjonalnie.

– Oczywiście. „Pokój organowy”. Bardzo dobrze, panie Fandorin. Proszę mówić dalej.

– Ja także zwróciłem na to uwagę! – powiedziałem. – Szczególnie podejrzany wydał mi się obrazek, przedstawiający Mefistofelesa! Pamiętasz, nawet spróbowałem poruszyć gwóźdź, na którym wisiał?

– Zaczekaj, Watsonie. Pan Fandorin chce nam opowiedzieć nie o malarstwie, lecz o innej dziedzinie sztuki.

Rosjanin lekko przymrużył oczy.

– A więc pan t-także? – zapytał niezrozumiale.

Co „także”? Co on miał na myśli? Jakże trudno być świadkiem rozmowy ludzi, którzy są znacznie bardziej przenikliwi niż ty, a w dodatku puszą się przed sobą.

– A co pan myślał? – parsknął Holmes. Fandorin wyraźnie się zmieszał.

– Ach, no tak, wszak pan jest skrzypkiem. A ja nigdy nie uczyłem się muzyki.

W tym momencie moja cierpliwość dobiegła kresu.

– Moi panowie! Przestańcie mówić zagadkami! To niegrzecznie w stosunku do mnie i po prostu głupio! Wy tu się popisujecie jeden przed drugim, a mechanizm zegarowy tyka, jeden przestępca spaceruje sobie na swobodzie, drugi…

Nie zdążyłem dokończyć – znowu zgasło światło i umilkłem w pół słowa.

Tym razem kaprys prądu (albo kolejny figiel Lupina) nie zaskoczył nas. Fandorin poruszył węgle w kominku, ale te już ostygły. Wtedy ja zapaliłem świece i w jadalni znów zrobiło się jasno. Nie tak jasno jak przedtem, ale wystarczająco, byśmy mogli widzieć się nawzajem.

–  Danna! – zawołał z korytarza Sibata i dodał coś jeszcze.

– Masa m-mówi, że z wieży dochodzą dziwne dźwięki.

Nastawiliśmy uszu.

Tak, z góry rzeczywiście dobiegał jakiś głos. Cienki, ni to żałosny, ni to przestraszony.

– Czy nie lepiej wejść na wie… – zacząłem.

Przerwał mi przeraźliwy, krew w żyłach mrożący krzyk. Krzyczała Eugenie!

Wszyscy trzej jednocześnie zerwaliśmy się z miejsc. Japończyka w korytarzu nie było – widocznie wbiegł już na schody.

Holmes i ja musieliśmy obiec długi stół, toteż wybiegliśmy z pokoju ostatni, a w dodatku w drzwiach zderzyliśmy się ramionami.

– Zostań tu! Worek! – szepnął mi Holmes w samo ucho. Wraz z Fandorinem skręcili na schody i pognali na górę, a ja zostałem w ciemnym korytarzu.

Holmes jest genialny – oto, co pomyślałem w tym momencie. Najprawdopodobniej jest to nowy podstęp Lupina, żeby wywabić nas z jadalni i zabrać pieniądze. Ale w krzyku panny Eugenie brzmiało nieudawane przerażenie i ból…

To nic, za kilka sekund detektywi przyjdą jej z pomocą, ja zaś miałem inne zadanie.

Wyjąłem rewolwer, rozejrzałem się, gdzie by się tu ukryć, i spostrzegłem uchylone drzwi ściennej szafy. Stamtąd powinno być dobrze widać cały pokój.

Schylony, zrobiłem krok do pachnącego kurzem ciasnego wnętrza i natknąłem się na coś miękkiego i wyraźnie żywego. Z piersi wyrwał mi się mimowolny okrzyk – a raczej wyrwałby się, gdyby czyjaś szorstka dłoń nie zatkała mi ust.

– Cicho, sensei, cicho! – szepnął mi ktoś do ucha. Zrozumiałem, że to Sibata. Nie pobiegł na górę, tylko słysząc krzyk mademoiselle Eugenie, ukrył się w szafie – niewątpliwie w tym samym celu co ja. Ciekawe, pomyślałem, usiłując przytłumić stukot serca, czy on sam był taki mądry, czy obaj z Fandorinem przewidzieli taki obrót wydarzeń?

Chciałem zapytać o to mego sąsiada, ale ten mocno szturchnął mnie łokciem w bok.

– Cicho!

Kroki! Od strony głównego wejścia!

Przypadliśmy do szpary. Ponieważ jestem wyższy, głowa Japończyka znalazła się na poziomie mojego kołnierzyka, jego sterczące włosy łaskotały mnie w podbródek.

Bosco! To był Bosco!

Wślizgnął się przez drzwi, rozejrzał, na palcach podbiegł do stołu, otworzył worek i zaczął w nim grzebać. Nie wiem, dlaczego po prostu nie chwycił całego worka.

Z dzikim wrzaskiem Sibata wyskoczył z zasadzki. Ja za nim.

Trzeba oddać złodziejowi sprawiedliwość – nie stracił zimnej krwi.

Chwycił oburącz serwetę i szarpnął ją ku sobie. Na podłogę poleciały kieliszki i talerze, runął i zgasł kandelabr.

W jadalni zrobiło się ciemno i przestałem widzieć Bosca.

On nas też – inaczej nie obeszłoby się bez rozlewu krwi, ponieważ w następnej sekundzie zarządca zaczął strzelać.

Strzelanie z małej odległości, w zamkniętej przestrzeni i w całkowitych ciemnościach robi duże wrażenie. Przypomina bliskie uderzenie pioruna, tylko jest jeszcze bardziej efektowne, zwłaszcza kiedy nad głową rozlega się ohydny świst. Posypały się na mnie odłamki drewna z rozbitej w drzazgi makiety fregaty.

Padłem na podłogę, zamknąłem oczy (wstydzę się do tego przyznać, ale to prawda) i strzeliłem na oślep.

W dalszej części domu też gruchnęły strzały: jeden, drugi, trzeci. Holmes i Fandorin, tak jak my, znaleźli się pod ogniem.

Trzasnęły drzwi. Zrozumiałem, że Bosco wybiegł z jadalni. Zerwałem się, zrobiłem nie więcej niż dwa kroki i znowu upadłem – potknąłem się o coś. Był to skórzany worek. Świetnie! Przestępca uciekł z pustymi rękami.

To natychmiast przywróciło mi energię.

Japończyk podniósł worek i przycisnął do siebie. Cóż, pożytku z pana Sibaty tak czy owak nie było – nie miał przy sobie broni, a zatem nie mógł mi pomóc. Niech więc pilnuje pieniędzy.

Wyjrzałem za drzwi i dostrzegłem w ciemności sylwetkę, która dotarła już prawie do holu. Była to jedyna możliwa droga odwrotu, wszystkie pozostałe wyjścia Fandorin i jego pomocnik przewidująco zamknęli. Nie mogłem dopuścić, by Bosco skręcił w lewo. Wyskoczy na zewnątrz i w ciemnym parku już go nie znajdę. Podparłem dłonią prawy łokieć i oddałem kilka strzałów, celując nie w biegnącego, lecz w futrynę drzwi. Ręka chyba mnie nie zawiodła. Sądząc po dźwięku, kule trafiły tam, gdzie należało: rozległ się trzask drewna, gwizd rykoszetów.

Cień miotnął się w prawo i przebiegł obok holu do pokoju bilardowego. No, teraz go mamy!

Biegłem pierwszy, z rewolwerem w pogotowiu. Japończyk za mną, oburącz dzierżąc worek. Na bocznych schodach z ciemności znów padły strzały.

Muszę powiedzieć z dumą, że otrząsnąwszy się z pierwszego strachu, nie traciłem już równowagi ducha. Natomiast Sibata był zdecydowanie ostrożny, wciąż trzymał się z tyłu za mną. A piszą, że naród samurajów nie zna strachu.

Zdążyłem nieźle już poznać rozkład domu. Na pierwszym piętrze Bosco skręcił w lewo, tam zaś był pokój z jednymi, jedynymi drzwiami. Stamtąd uciekinier na pewno nigdzie się nie wydostanie, chyba że wyskoczy przez okno. Ale skok z pierwszego piętra francuskiego chateau to ryzykowne przedsięwzięcie. Można połamać wszystkie kości.

Dlatego wcale się nie śpieszyłem.

Zajrzałem do pokoju – bardzo ostrożnie, żeby nie znaleźć się na linii strzału. I słusznie postąpiłem! Tuż nad moim uchem rozległ się obrzydliwy brzęk. Kula trafiła w żelazną sztabę drzwi.

Szarpnąłem się w tył, to jednak, co zdążyłem zobaczyć, bardzo mi się nie spodobało.

Bosco stał na parapecie, w otwartym oknie, i wyraźnie szykował się do skoku. A nuż mu się uda i nic sobie nie zrobi? Do ziemi było ze dwadzieścia stóp. To dużo, ale różne cuda się zdarzają.

Decyzja zapadła momentalnie. Znów się wychyliłem i strzeliłem do czarnej postaci, dobrze widocznej w szarawym prostokącie okna. Chciałem trafić w nogę, ale nie zdążyłem wycelować – Bosco nacisnął spust jednocześnie ze mną. Cofnąłem się za drzwi. Obliczyłem w myśli, ile nabojów pozostało w bębnie. Chyba tylko jeden.

Sibata siedział na worku pod ścianą, w absolutnie bezpiecznym miejscu, i z olimpijskim spokojem czekał, czym skończy się wymiana strzałów. Pamiętam, że mocno mnie to rozzłościło.

– Repiej z podrogi – powiedział spokojnie.

Nie od razu zrozumiałem, co miał na myśli. Z podłogi? A rzeczywiście. Rada nie była zła.

Położyłem się na brzuchu i znów wyjrzałem.

Zarządcy na parapecie nie było, tylko skrzydła okna lekko się kołysały.

Zerwałem się i wbiegłem do pokoju. Pusto. A jednak skoczył!

Wyglądać przez okno nie było sensu. Cóż można zobaczyć w nocnej mgle?

– Szybko do parku! – krzyknąłem. – Może złamał nogę!

Ale Sibata mnie zatrzymał.

– Nie tseba do parku. – Jego głos był wciąż zupełnie spokojny. – Tseba do wieży.

Miał rację, znowu miał rację! Jeśli Bosco nic sobie nie zrobił, już go nie dogonimy. Jeśli się połamał, daleko nie odpełznie.

Jak mogłem zapomnieć, że w przeciwległej części zamku też była strzelanina? Może Holmes i Fandorin potrzebują pomocy.

Pobiegliśmy przez puste pokoje. Nasze kroki odbijały się głuchym echem pod wysokimi sklepieniami.

XIII

Na głównych schodach i w bawialni nie było żywego ducha. Japończyk wskazał palcem na rozłupaną boazerię – ślad po kuli.

Z wieży nie dobiegał żaden dźwięk.

– Holmes! – zawołałem. – Gdzie jesteś?

Gniewny głos ze szczeliny odpowiedział:

– Wchodź, wchodź, Watsonie! Mam nadzieję, że swojego nie wypuściłeś?

Wcisnąłem się w przejście. Za mną rzucił się z rozbiegu Azjata.

Wieża oświetlona była tylko ogniem z kominka. Purpurowe rozbłyski nadawały scenie, jaka ukazała się moim oczom, dość złowieszczy charakter.

Na podłodze, wyprostowana jak naciągnięta do ostatnich granic struna, leżała Eugenie. Nieruchoma, z zamkniętymi oczami. Nad dziewczyną pochylał się ponury Fandorin.

Holmes stał przy otwartym oknie, z którego wiało zimnem, i wykonywał ręką jakieś dziwne passy.

– Żyje? – było to pierwsze pytanie, jakie mi się wyrwało.

– Nieprzytomna – odrzekł Rosjanin.

– A gdzie Lebrun? Czyżby wyskoczył? Ależ to drugie piętro, a na dole są kamienne płyty!

Holmes przywołał mnie gestem.

– Popatrz. – Zobaczyłem, że do parapetu przywiązana jest porządnie naciągnięta linka z cienkich, ale mocnych nici. – Nie wyskoczył, tylko zjechał. Drogę ucieczki miał zawczasu przygotowaną.

Twarz detektywa była chmurna, a ja uświadomiłem sobie nagle, że nie przyszło mi do głowy, by sprawdzić parapet, z którego skoczył Bosco. A jeśli zarządca nie skoczył, ale zsunął się po linie? No pewnie, że tak! Dlatego bez wahania rzucił się właśnie do tego pokoju, a nie do jakiegoś innego!

Chwyciłem się za głowę.

Zatem obaj przestępcy uciekli, a tymczasem (wyszarpnąłem z kieszeni zegarek) jest już dwadzieścia po jedenastej! Jeżeli bomba rzeczywiście istnieje, do wybuchu pozostało zaledwie czterdzieści minut! A do upływu terminu ultimatum – dziesięć!

Fandorin, przykucnąwszy, rozcierał dziewczynie skronie. Jęknęła, zatrzepotały długie rzęsy. Oczy otwarły się szeroko, malowało się w nich przerażenie.

– On nie jest profesorem! – wyszeptały blade wargi. Kiwnąłem głową.

– Wiemy.

– To Arsène Lupin!

– To też wiemy. Proszę się uspokoić i opowiedzieć, co tu zaszło. Dlaczego pani krzyczała?

Skupiliśmy się wokół nieszczęsnej, która, spazmatycznie łkając, opowiedziała, co następuje:

– Nachylił się nade mną, uśmiechnął się jakoś dziwnie i mówi: „Mademoiselle, słyszała pani o Arsènie Lupinie? To ja, we własnej osobie. Mam już dosyć tej głupiej zabawy. Czas kończyć. Poza tym wiem, że te uparciuchy nie oddadzą mi pieniędzy. Będę musiał zastosować silniejszy środek. Teraz pani krzyknie, bardzo głośno i przekonująco. Jeśli nie, będę musiał przekręcić dźwignię”. Właśnie tak powiedział. Niczego nie zrozumiałam, choć słuchałam bardzo uważnie. On tak strasznie wyglądał!

Rozszlochała się, ja zacząłem ją uspokajać, a Fandorin powiedział:

– A więc wyjaśniło się. Bosco jest zwiadowcą, a rolę paryskiej sławy medycznej wziął na siebie herszt. „Lebrun” – „Lupin”, w samym podobieństwie nazwisk wyczuwa się ową gaskonadę, o której pan wspomniał, sir.

Holmes pokazał gestem, że panna des Essarts może już mówić dalej, i Rosjanin umilkł.

– …Próbowałam krzyknąć tak, jak mi kazał… Ale nie był zadowolony. „Niestety, mademoiselle, jest pani kiepską aktorką. Tym gorzej dla pani”. A potem… – Głos zadrżał jej jeszcze mocniej. -…Podszedł do dźwigni i szarpnął nią z całej siły… Ból był potworny! Nie wiem, czy krzyczałam… Niczego więcej nie pamiętam.

Fandorin i Holmes rzucili się do ,,l’estrapade”, żeby poluzować naciągnięte sznury, ja zaś zbadałem delikatnie kostki i przeguby rąk nieszczęsnej dziewczyny. Były na nich głębokie bruzdy, skóra tu i ówdzie popękała, z ranek sączyła się krew.

– Co za łajdak! – nie wytrzymałem. – Jest jeszcze większym łotrem, niż myślałem!

Nawet oschły Holmes był wstrząśnięty. Zdławionym z przejęcia głosem powiedział:

– Muszę panią przeprosić, mademoiselle. Panią i pani ojca…

– Za co?

Mokre od łez oczy spoglądały nań ze zdziwieniem.

– Nieważne… – mruknął Holmes, odwrócił się i sztucznie rzeczowym tonem jął odtwarzać przebieg wydarzeń. – Wszystko jasne. Zanim straciła pani przytomność, wydała pani krzyk, którego nie mogliśmy nie usłyszeć, nawet znajdując się na parterze. Lupin stanął tam, w przejściu. Musiał się jedynie upewnić, że chwyciliśmy przynętę. Zobaczywszy nas, oddał trzy strzały, żebyśmy się ukryli. To dało mu czas na spokojne wyjście przez okno. W tym czasie jego wspólnik miał zabrać z jadalni worek. Pocieszające jest tylko to, że łotr jednak nie dostał pieniędzy. Widzę, że worek ma pan Sibata.

Japończyk skłonił się z godnością. Należało przyznać, że on jeden z naszej czwórki postąpił jak należy i nie popełnił żadnego błędu.

– Panowie, do Nowego Roku pozostały zaledwie dwadzieścia dwie minuty – przypomniałem. – Nie możemy tu pozostać. Trzeba coś zrobić! Pannę des Essarts trzeba będzie wynieść stąd na rękach. Innego wyjścia nie ma! Musimy zaryzykować. Może podłożyć jej pod plecy storę i ostrożnie ciągnąć po podłodze?

Moje słowa zostały przyjęte z podejrzanym spokojem. Mogłem jeszcze zrozumieć pannę Eugenie, która nadal nie przyszła do siebie po koszmarnym wstrząsie, przede wszystkim zaś nie wiedziała o piekielnej machinie. Ale pozostali!

Holmes na przykład spojrzał na mnie tak, jakbym palnął jakieś głupstwo.

– Nie trzeba dramatyzować, drogi Watsonie. Sądzę, że panna des Essarts wyjdzie stąd sama. Nie jestem lekarzem, ale pozwolę sobie wysunąć przypuszczenie, że fałszywy profesor we własnym interesie… nieco wyolbrzymił skutki urazu. Mademoiselle, proszę spróbować poruszyć kończynami.

Dziewczyna patrzyła na niego z przestrachem, nie mając odwagi usłuchać prośby. Przeniosła wzrok na Fandorina. Ten uspokajająco kiwnął głową. Wówczas, zagryzając wargi, poruszyła ostrożnie najpierw dłońmi, a potem stopami.

Poczułem niewiarygodną ulgę.

– Co na to nasz doktor? – zapytał Holmes.

– Widzisz? Rdzeń kręgowy nie jest uszkodzony! Wstań i idź! – wykrzyknąłem, nie zauważywszy z przejęcia, że cytuję Pana naszego Jezusa Chrystusa, przemawiającego do Łazarza.

Wzięliśmy biedną dziewczynę pod pachy i postawiliśmy na nogi. Była lekka jak puszek.

– Ja stoję! Stoję! – wyszeptała, ale gdy ją puściliśmy, omal nie upadła.

– To nic – powiedziałem. – Mięśnie zesztywniały, gdyż zbyt długo leżała pani w jednej pozycji. Proszę się nie bać. I zrobić kroczek. Ubezpieczam panią.

Podtrzymywana w pasie, dziewczyna powoli zrobiła jeden krok, potem drugi, trzeci. Tak doprowadziłem ją do fotela, na który osunęła się kompletnie bezsilna, ale szczęśliwa.

– Nie jestem sparaliżowana! Mogę się poruszać! – powtarzała w kółko.

Nagle jej ładna twarzyczka oblała się ciemnym rumieńcem. Pomyślałem, że to z radosnego przejęcia, ale w następnej sekundzie Eugenie zakryła rękami twarz i wybuchnęła płaczem.

– O Boże, jak mi wstyd! Ten podły człowiek poddawał mnie takim upokorzeniom! Myślałam, że jest lekarzem! Robiłam wszystko, co kazał… Ach, to potworne!

Zrozumiałem, co miała na myśli. Zwykłe zabiegi, którym poddawała się jako obłożnie chora – masaże dla zapobieżenia odleżynom, czynności fizjologiczne i inne intymne sprawy – teraz wydały się pannie des Essarts nieznośnie poniżające.

Na myśl o tym, jak cynicznie znęcał się Lupin nad bezbronną dziewczyną, pięści same mi się zacisnęły.

– Przysięgam, że odpowie również za to! – wycedziłem przez zęby. – Daję pani słowo, że znajdziemy tego nikczemnika!

Nie była to jednak pora na oddawanie się szlachetnemu oburzeniu.

– Proszę mnie objąć za szyję – poleciłem. – A ty, Holmesie, weź pannę Eugenie za nogi. Jest bardzo osłabiona. Tylko ostrożnie – tam ma otartą skórę. Do północy mamy piętnaście minut, to zupełnie wystarczy, by spokojnie wydostać się na zewnątrz i odejść jak najdalej od domu. Nawet jeśli Lupin nie blefował i bomba eksploduje, teraz nie jest to groźne, wszak zamek jest ubezpieczony. Holmesie, no co ty?

Holmes ani myślał słuchać moich poleceń. Patrzył na mnie z uśmiechem.

– Drogi Watsonie, rozumiem, że bardzo byś chciał poczuć na szyi wiotkie rączki panny des Essarts, ale nie narażajmy panienki na ryzyko przeziębienia. Pan Fandorin mówił nam, że odkrył tajemnicę szyfru. Sprawdźmy więc wreszcie, czy jego hipoteza jest słuszna. Doprawdy, szkoda by było takiego pięknego domu.

Biedna Eugenie, wciąż jeszcze niedomyślająca się niebezpieczeństwa, jakie zawisło nad zamkiem, niewiele mogła zrozumieć z tych słów, to zaś, co zrozumiała, zinterpretowała niewłaściwie.

– Pan Holmes ma rację. Czy mógłby pan zamknąć okno? Zimno mi. A poza tym boję się, że begonie zmarzną.

Chciałem spełnić jej prośbę. Ale Rosjanin mnie powstrzymał.

– Niech pan na razie nie zamyka okna, doktorze. Proszę wytrzymać jeszcze chwilę, mademoiselle. Panu zaś, panie Holmes, powiem, że nie będziemy musieli sprawdzać mojej hipotezy. Pan Lupin sam nam powie, gdzie ukrył b-bombę. Masa, daj latarkę.

Japończyk wręczył mu elektryczną latarkę, Fandorin podszedł do otwartego okna, wychylił się i poświecił w dół.

– Wnyki na wilka to dobra rzecz – powiedział. Rzuciliśmy się do parapetu.

Był to zaiste niezwykły widok! W kręgu światła latarki, cały oplatany siecią, wił się na ziemi „profesor Lebrun”.

– Kiedyśmy z Masą „zatykali” dom, pod każdym oknem umieściłem sidła ze znakomitej myśliwskiej kolekcji des Essartsa seniora – wyjaśnił Rosjanin. – Wspomniałem wszak panom, że nauczyłem się tej sztuki od syberyjskich myśliwych. Wyplątanie się z takiej sieci bez pomocy jest absolutnie niemożliwe – no, chyba że ma się topór. Hej, profesorze! Do wybuchu pozostało dwanaście minut! Jeśli nie chce pan zginąć pod gruzami, niech pan powie, gdzie jest skrytka.

Odpowiedział mu wściekły warkot. Potem przez oczka sieci przesunęła się lufa rewolweru i huknął strzał – ledwie zdążyliśmy się schować.

– Wyśmienita pułapka, kolego – rzekł z szacunkiem Holmes. – Moje gratulacje. A co z naszym miłym zarządcą?

Fandorin obejrzał się na Japończyka. Ten kiwnął głową. Teraz zrozumiałem, czemu pan Sibata nie okazywał szczególnej gorliwości w pogoni za Boskiem i nie chciał ścigać go po parku.

Wiedział, że zwierzyna wpadnie w sidła.

– Zarządca wyskoczył oknem, a więc także trafił w pułapkę. Zostawmy p-pana Lupina, nie jest w tej chwili sobą. Ucierpiała jego miłość własna, więc raczej umrze, niż zdradzi nam sekret. Masa na wszelki wypadek zejdzie na dół i przypilnuje go. A my odwiedzimy monsieur Bosca. Mam nadzieję, że okaże się rozmowniejszy.

Zamknąwszy okno i okrywszy dziewczynę pledem, opuściliśmy wieżę. Sibata poszedł pilnować Arsène’a Lupina, a my trzej szybko zbiegliśmy na dół i wyszliśmy na zewnątrz drzwiami dla służby – Fandorin wszak miał klucze.

Z nieba leciały duże płatki śniegu, pokrywając suchą, zwiędłą trawę.

– Prawdziwie noworoczna pogoda – odezwał się Rosjanin, z rozkoszą wdychając powietrze. – Dziewiętnasty wiek zgotował nam piękne p-pożegnanie.

Ja jednak nie miałem głowy do śniegu. Nie wypuszczałem z ręki zegarka i co chwila spoglądałem na wskazówkę. Od północy dzieliło ją tylko siedem małych kresek. Nagle pojąłem prostą i straszną rzecz: jeśli Bosco także odmówi wyjawienia skrytki, nie zdążymy wejść z powrotem na wieżę i wynieść panny Eugenie z domu! Jak mogłem być tak lekkomyślny!

Dostrzegłszy przy murze pod otwartym oknem ciemną bezkształtną grudę, co sił w nogach rzuciłem się naprzód.

Tak, to był Bosco, tak jak jego szef, cały oplatany jedwabną siecią. Nie sposób jednak opisać przerażenia, jakie mnie ogarnęło, gdy zobaczyłem, że zbrodniarz leży bez ruchu. Z boku głowy miał podłużną ranę, obficie broczącą krwią. Zapewne moja ostatnia kula, wystrzelona na chybił trafił, otarła mu się o skroń i oderwała pół ucha. Nie od razu stracił przytomność. Zdołał zejść, ale wpadłszy w pułapkę, zaczął się miotać, gwałtowne ruchy spowodowały większy upływ krwi i ranny zemdlał.

Chwyciłem go za klapy, zacząłem nim potrząsać, ale na próżno.

Spojrzałem na zegarek – za pięć minut…

– Panie Fandorin – rozległ się nade mną spokojny, lekko szyderczy głos Holmesa. – Najwyraźniej będziemy jednak musieli sprawdzić słuszność pańskiej hipotezy. Innego wyjścia nie ma. Zobaczymy, czy w dedukcji jest pan równie mocny jak w zastawianiu sideł. Biegniemy?

XIV

Minutę później wszyscy trzej wpadliśmy do „pokoju organowego”.

– Szybko! – krzyknąłem do Fandorina. – Czemu pan stoi? Zostało dwieście czterdzieści… nie, dwieście trzydzieści sekund!

Potarł swoją siwą skroń i rozłożył ręce.

– Jeśli moja hipoteza jest mylna, to za mało, by zbudować inną. Wyskoczyć z domu nie zdążymy. No i nie zostawimy chyba damy? Jeśli jednak mam r-rację, wystarczy mi kilka sekund. Dlatego, za pańskim pozwoleniem, przedstawię w kilku słowach swoje rozważania logiczne.

Jęknąłem, ale Holmesowi owo pozerstwo chyba się spodobało.

– Proszę, proszę. To bardzo interesujące.

– Oto, co z-zwróciło moją uwagę – zaczął bez pośpiechu wyjaśniać nieznośny Fandorin, podchodząc do organów. – Mówiłem już o idealnej czystości. Widzicie, panowie? Ani jednego pyłka. Znaczy to, że z tego pomieszczenia korzystano. W jakim celu? Obecny właściciel zamku, w odróżnieniu od swego ojca, nie gra na żadnym instrumencie. A zatem tego p-pokoju używał kto inny… Teraz dwa słowa o pochodzeniu skrytki. Dlaczego zmarły właściciel zadbał tu o całkowitą dźwiękoszczelność? Żeby nie niepokoić swej małżonki? Chyba nie. Wszak bez skrupułów strzelał z kolubryny. Pomyślałem więc…

– Na miłość boską! – jęknąłem. – Dwie minuty!

– …Pomyślałem więc – jak gdyby nigdy nic ciągnął Fandorin – że być może pan zamku nie chciał, by domownicy słyszeli, jaką konkretnie melodię najczęściej wygrywa. To przypuszczenie doprowadziło mnie prosto do mojej h-hipotezy. – Podniósł wieko instrumentu, przesunął dłonią po białych i czarnych klawiszach. – Oto ona: w liście zakodowano kolejność klawiszy, które należy nacisnąć, by otworzyć skrytkę. Lupin zapewne nie zna nut (tak zresztą, jak ja), oznaczył więc klawisze wedle numerów i kolorów. Białe to „b”, czyli blanc, czarne zaś „n”, czyli noir. Cóż, sprawdzimy to?

Otworzył notes, w którym miał zapisany szyfr. Do północy pozostawała minuta.

– Chwileczkę – zatrzymał go Holmes. – Domyślił się pan, co to za melodia?

– Do diabła, Holmesie! – wrzasnąłem na całe gardło. – Przecież trzeba jeszcze wyłączyć mechanizm! Proszę mi to dać!

Wyrwałem Fandorinowi kartkę i zacząłem naciskać klawisze.

– Zapewne jest jakoś związana z Mefistofelesem – podjął z namysłem Rosjanin. – W którym roku powstała opera Faust?

– Wspaniale, kolego! Premiera Fausta odbyła się właśnie w 1860 roku, na krótko przed śmiercią des Essartsa-ojca. Była to najmodniejsza opera sezonu. Partytura sprzedawała się lepiej niż bulwarowe romanse.

Kiedyś, dawno, uczyłem się trochę muzyki, ale przez tych przeklętych melomanów pomyliłem się i musiałem zacząć od nowa.

„24 blanc, 25 blanc, 18 noir, 24 blanc, 25 blanc, 23 blanc, 24 blanc”.

24 biały – to „do” w tonacji „do minor”, potem „re”, „mi bemol”, „do”, „re”, „si”, „do”.

W kieszeni Fandorina brzęknął breguet, szykując się do wybicia północy. Holmes zanucił do wtóru organom:

–  Le veau d’or toujours debout… Akt drugi, Kuplety Mefistofelesa. Moje gratulacje, panie Fandorin!

Cały dębowy panel za organami, który w czasie obchodu zamku i obmacywałem, i ostukiwałem, ale w którym nie znalazłem niczego podejrzanego, odjechał w bok – dokładnie przy szóstym uderzeniu zegara.

Otwarła się duża ciemna wnęka lub, jeśli kto woli, mała komórka. Fandorin poświecił latarką do środka.

Sądząc po kurzu na podłodze, jeszcze niedawno stał tam jakiś prostokątny przedmiot, ale teraz skrytka była pusta.

Jeśli nie liczyć złożonej starannie kartki papieru.

Lubię, kiedy pada śnieg. Pewnie po latach życia w Rosji stałem się na poły Rosjaninem. Co jednak dziwne, w Ameryce przeżyłem prawie tyle samo lat, a Amerykaninem jakoś się nie czuję. Chociaż co w tym niezwykłego? Mój pan mawia często, że jesteśmy obaj w długiej podróży i pewnego dnia na pewno wrócimy do domu, już na zawsze.

Stałem, oparty plecami o ścianę wieży, na twarz padały mi duże płatki śniegu. Łaskotały mi policzki i pobudzały do uśmiechu.

Ułożyłem nawet trójwiersz:

Znajomy uśmiech

Na obcej twarzy.

Śnieg na obczyźnie.

Porównanie nieba do twarzy było niezłe, ale „obca” i „obczyzna” blisko siebie brzmi nieelegancko. Później będę musiał znaleźć do jednego z tych słów synonim o odpowiedniej liczbie sylab.

Przyjemnie mi się stało w padającym śniegu, było tylko trochę chłodno.

Żeby całkiem nie zmarznąć, od czasu do czasu drażniłem pojmanego zbója. Wychylałem się zza zaokrąglonego boku wieży i pytałem:

– Nie ma pan już dość tego turlania się po ziemi, czcigodny doktorze?

On za każdym razem warczał i strzelał do mnie z rewolweru. Odskakiwałem i to mnie na jakiś czas rozgrzewało.

Po pierwszym strzale nad miejscem, gdzie układałem haiku, otworzyło się okno i wyjrzała główka panny Dezu.

– Wszystko u pana w porządku? – krzyknęła, odsuwając na bok doniczkę z kwiatem.

– Proszę się nie niepokoić, miss. I zamknąć okno, bo się pani przeziębi.

– Nie! Zostanę z panem!

– Więc niech się pani owinie pledem i nie wychyla się z drugiego okna, bo ten zły człowiek z wściekłości może do pani strzelić.

Teraz zrobiło mi się jeszcze przyjemniej.

To podstawiałem twarz na płatki śniegu, to drażniłem jeńca, to obmyślałem synonim, a czasem panienka coś mówiła do mnie z góry i odpowiadałem jej.

Zabawnie wyszło, kiedy zbój strzelił do mnie trzeci raz. Zahaczył muszką o sieć i kula poszła wcale nie tam, gdzie by chciał.

Zaklął okropnie. O ile zrozumiałem, bałwan odstrzelił sobie kawałek palca. A dobrze mu tak.

Bardzo się uśmiałem.

Bomba wcale mnie nie niepokoiła. Skoro mój pan powiedział, że „chyba” rozwiązał zagadkę, to znaczy, że wszystko będzie w porządku. Fandorin-dono zawsze obiecuje mniej, niż robi.

A co stało się ze mną dalej, nie mam pojęcia.

Dopiero co stałem i robiłem w myślach przegląd różnych synonimów do słowa „obca”: nieznajoma, nieznana, dziwna, niemiła, zastygła – i nagle wszystko się urwało.

Ani śniegu, ani zimna, tylko czerń.

XVI

„O czcigodni mistrzowie dedukcji!

Jednak warto było was tu zaprosić. Nie rozczarowaliście mnie. Od Bożego Narodzenia, kiedy to des Essartsowie wyjechali do Nicei, głowiłem się nad zagadką ich familijnej skrytki, w której przechowywany był słynny karaibski kufer. Mój wspaniały Bosco, który zatrudnił się w zamku jako zarządca, znalazł w notesie chlebodawcy szyfr, ale nie potrafiłem go rozgryźć. A wszystko dlatego, że nie uczono mnie w dzieciństwie muzyki. Co za szkoda!

Dziękuję za podpowiedz, gospodin Fandorin. Wspomniał pan z ubolewaniem, że nigdy nie uczył się muzyki (tak jak ja, tak jak ja!), i to mi wystarczyło. No oczywiście, Mefistofeles! Le veau d’or est toujours debout. Właśnie pod tę melodię powinna otwierać się skrytka, w której schowano kufer korsarza. Nieboszczykowi»tacie«nie można odmówić poczucia humoru.

Kiedy usłyszałem o muzyce i Mefistofelesie, doznałem olśnienia. Natychmiast dałem sygnał»profesorowi«, że przystępujemy do finalnej fazy operacji. Ze skruchą wyznaję, że podczas obchodu zamku zataiłem przed panami pewien piwniczny pokoik, w którym zbiegają się wszystkie rurki z całego domu i gdzie podłączyłem telefon.

Kochana Suzette! Nie bez powodu cieszyła się w Operetce sławą najzdolniejszej aktorki, obdarzonej najsilniejszym głosem. Wrzasnęła tak, że usłyszałem ją w piwnicach. O ile znam moją dziewuszkę, będzie mącić wam w głowach co najmniej pół godziny, więc spokojnie zdążę dopisać ten list.

Aha. Worek z pieniędzmi pozostawiam panom. Franki są w większości fałszywe, oprócz czterech paczek na wierzchu. Obiecałem wszak każdemu z panów po dwadzieścia tysięcy, a Lupin zawsze dotrzymuje słowa.

Szczęśliwego nowego wieku, panowie!

Wasz zachwycony i wdzięczny

Michel Marie Christophe des Essarts du Vau-Garni

PS Zanim stąd zniknę, zatelefonuję na policję, że w zamku są włamywacze. Nie radzę więc tutaj pozostawać”.

* * *

List czytałem głośno ja. Byłem tak wstrząśnięty treścią, że czytałem zupełnie mechanicznie – po prostu wymawiałem to, co widziały oczy. Skończywszy, przeczytałem jeszcze raz, już cicho, żeby wszystko zrozumieć.

W ciasnej komórce, skąd (przy naszej pomocy!) ukradziono skarby des Essartsów, zapadło ciężkie milczenie.

– Przekleństwo! – wybełkotałem. – Jednak nas przechytrzył. Właściciel zamku, prawdziwy des Essarts, nie zna nut, nie ufa swojej pamięci, więc kolejność naciskania klawiszy zapisał w notesie. A my pomogliśmy Lupinowi odgadnąć ten szyfr!

Na twarzy Holmesa zastygł dziwny uśmiech, który wydał mi się podobny do nerwowego grymasu.

– Cóż pan teraz myśli o Arsènie Lupinie, sir? – zapytał Fandorina.

Rosyjski detektyw, nieobdarzony brytyjską flegmą, uderzył pięścią w kamienną ścianę, aż posypał się z niej pył.

– Rozumiem – rzekł Holmes. – Ale gdyby zechciał pan to ująć w słowa?

Fandorin wziął się w garść.

– Hm. – Odkaszlnął. – S-spróbuję. Obaj pomyliliśmy się w swoich założeniach. To raz. Ja popełniłem błąd, wykluczając z kręgu podejrzeń tatusia i córeczkę, a pan – uważając des Essartsa i Bosca za jedną i tę samą osobę. To, że ani razu nie ukazali się nam jednocześnie, można wyjaśnić bardzo prosto: jeden musiał ciągle siedzieć w piwnicy i podsłuchiwać, o czym mówimy… Po drugie: Lupin nie jest aż takim łotrem, jak sobie wyobrażałem. Jest bardzo pomysłowy, zuchwały, ale, jak się mawia u nas w Rosji, nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka. I to jest trzy. Lupin nie przewidział dwóch rzeczy. Że Bosco nie oprze się chciwości i będzie chciał zabrać z worka czterdzieści tysięcy. I że syberyjscy myśliwi nauczyli mnie zakładać sidła. H-herszt wprawdzie zniknął z łupem, ale mamy w rękach jego wspólników…

Raptem Rosjanin zmienił się na twarzy.

– Do diabła! Dziewczyna… Masa!

Tak gwałtownie zerwał się do biegu, że omal nie zbił mnie z nóg.

…Dość jednak rozważań o Pustce i Czerni, w których pogrąża się dusza rozłączona z rozsądkiem. Materia ta jest zbyt skomplikowana i zbyt mato zbadana, by wypowiadać na jej temat jakiekolwiek opinie. Poza tym przypomniałem sobie wskazówkę Watsona-sensei: w finale historii wszelkie dygresje są niedopuszczalne.

Kiedy moja dusza na powrót połączyła się z rozsądkiem, spostrzegłem, że leżę na kamiennych płytach pod wieżą, włosy mam obsypane ziemią, zza ucha zwisa mi łodyga kwiatu, a wokół walają się gliniane skorupy. Czubek głowy miałem mokry od krwi i wyrósł mi tam spory guz.

Chociaż moje myśli nie były jeszcze w pełni uporządkowane, a głowa mnie bardzo bolała, odgadłem, co się wydarzyło.

Panna Dezu potrąciła niechcący doniczkę, ta spadła mi na głowę i na jakiś czas pozbawiła przytomności. Sądząc z ilości śniegu na moim ubraniu, przeleżałem tak najwyżej dziesięć minut.

Przede wszystkim wyjrzałem zza ściany, by sprawdzić, jak tam jeniec.

Niestety, zniknął! Na śniegu leżały tylko strzępy sieci. Dwa łańcuszki śladów – jedne męskie, drugie kobiece – prowadziły dokoła domu.

Przerażony pobiegłem za nimi.

O zgrozo! Drugiego zbójcy też nie było na miejscu. Sądząc po śladach na śniegu, powleczono go w stronę wąwozu.

Co sił w nogach rzuciłem się w pościg.

Zjechałem w dół po stromym zboczu, przedzierając się przez nagie krzaki. Przesadziłem obojętnie szemrzący strumyk. Wdrapałem się na przeciwległe zbocze.

Za wąwozem biegł kamienny mur wysokości sześciu czy siedmiu shaku.

W jednej chwili znalazłem się na szczycie.

I o mało nie wybuchnąłem płaczem.

Na zasypanej śniegiem jezdni leżała kupka końskiego nawozu i widniały ślady kół. Tutaj na przestępców czekał powóz…

Nie spełniłem swego obowiązku!

Nie bardzo pamiętam, jak szedłem z powrotem. Oślepiały mnie łzy. Co ja powiem mojemu panu? Przez głupiego wasala mój pan straci twarz wobec Sherlocka Holmesa…

Z panem i obydwoma Anglikami zderzyłem się w połowie drogi do biblioteki.

Oświetliwszy mnie latarką (elektryczność nadal nie działała), Fandorin-dono zapytał:

– Masz krew na twarzy. Co się stało?

Wyjaśniłem po japońsku, głosem głuchym ze wstydu. Mój pan przetłumaczył i zapadło bolesne milczenie. Nie było sensu wchodzić teraz na wieżę.

– Najgorsze jest to, że Lupin ma swego biografa – powiedział posępnie Watson-sensei. – Wyobrażam sobie, w jakim świetle on nas wszystkich ukaże. Cała Europa będzie się śmiać z Sherlocka Holmesa…

Jak powiadają w Rosji, miałem gdzieś Sherlocka Holmesa, ale myśl o tym, jakim pośmiewiskiem może się stać mój pan, wprawiła mnie w rozpacz. Przecież całą winę ponosiłem ja!

– Wątpię, czy monsieur Lupin zechce się chwalić tą historią – powiedział w zadumie Holmes. – Nie, nie sądzę. Teraz oczywiście się z nas śmieje, ale jego radość nie potrwa długo. Zechcecie, panowie, zajrzeć do pokoju, który gościnny gospodarz przeznaczył dla mnie i Watsona?

Kompletnie nic nie rozumiejąc, udaliśmy się za brytyjskim detektywem. Po drodze sensei zadawał mu różne pytania, ale Sherlock Holmes tylko kręcił głową.

W pokoju powiedział:

– Watsonie, otwórz swój bagaż.

– Po co?

Sensei ze zdziwieniem popatrzył na kraciastą walizkę, stojącą pod ścianą obok dużego skórzanego kufra i skrzypiec w futerale.

– Otwieraj, otwieraj.

Holmes zapalił świece, przysunął bliżej kandelabr. Mój pan też świecił – latarką.

– Co u licha… – mruczał Watson-sensei, manipulując przy zamkach. – Moja walizka otwierała się inaczej… Ach!

Mój pan i ja też powiedzieliśmy „Ach!”. Nie dziwota!

W walizce leżało mnóstwo aksamitnych i zamszowych pudełeczek różnej wielkości, i kiedy sensei zaczął je otwierać, na ścianach zamigotały i zakołysały się różnobarwne błyski. Były to klejnoty: naszyjniki ze szmaragdów i rubinów, pierścienie z brylantami, złote łańcuchy starej roboty.

– Co to jest? – wymamrotał Watson. – Gdzie moje rzeczy?

– To skarby rodowe des Essartsów. – Sherlock Holmes położył doktorowi rękę na ramieniu. – Bądź dzielny, Watsonie. Twoja walizka jest stracona na zawsze.

– Ale… jak? Jak tyś to wszystko zrobił?

– Elementarna rzecz. – Holmes zaśmiał się cicho. – Przyznajcie, przyjaciele: kiedy powiedziałem, że odgadłem szyfr przed panem Fandorinem, pomyśleliście, że się tylko przechwalam. A to była najprawdziwsza prawda. Widząc, że na klawiszach organów nie ma kurzu, od razu zacząłem się domyślać, czym jest szyfr. Musiałem to tylko sprawdzić. Dlatego poprosiłem Watsona o przyniesienie futerału ze skrzypcami, w którym mam też zbiór nut najbardziej znanych utworów muzycznych. Który przejrzeć w pierwszej kolejności, podpowiedział mi wizerunek Mefistofelesa… I to cała dedukcja. Zszedłem do „pokoju organowego”, otworzyłem skrytkę i ku swojemu zdumieniu znalazłem nie bombę, lecz kufer z kosztownościami. Hipoteza, jaka mi się nasunęła przy tym odkryciu, była bliska prawdy. Tylko w jednym się pomyliłem: uznałem, że Bosco i des Essarts to jeden i ten sam człowiek. Ten błąd sprawił, że później zacząłem mieć wątpliwości, czy mam rację. Uwierzyłem w niewinność tej aktorki. Mój Boże, nawet ją przeprosiłem!

Watson-sensei nadal przekładał i otwierał pudełka z klejnotami.

– Ale dlaczego zamieniłeś walizkę, Holmesie?

– Przyszło mi to do głowy, kiedy spostrzegłem, że kufer i twoja walizka są tej samej wielkości. Pomyślałem sobie: monsieur Lupin chciał ze mnie zażartować, więc ja też pobawię się z nim w kotka i myszkę. Byłem ciekaw, co on zrobi. Słusznie przypuszczałem, że Lupin nie będzie tracić czasu na manipulowanie przy zamkach twojej walizki. Nie przyjdzie mu do głowy, że na świecie są poza nim inni ludzie, ceniący sobie dobry żart… Muszę się szczerze przyznać: popełniłem jeszcze jeden błąd. Widząc, że w worku, przyniesionym przez „des Essartsa”, są prawdziwe banknoty (przynajmniej z wierzchu), byłem pełen podziwu dla takiej rzetelności. Nie doceniłem jednak fantazji Lupina, jego zamiłowania do efektownych gestów. Byłem pewien, że nie poprzestanie na zawartości skrytki i zechce odzyskać również franki. Błąd. A przynajmniej półbłąd. Po pieniądze nie przyszedł herszt, lecz pomocnik – połaszczył się na czterdzieści tysięcy. Hm, tak… W tej historii dostało się wszystkim. Arsène Lupin za czterdzieści tysięcy franków nabył koszule i kalesony Watsona. Watson stracił walizkę. Pan Sibata jest cały pokaleczony i posiniaczony. Bosco stracił połowę ucha. „Profesor” odstrzelił sobie palec. A my, panie Fandorin, straciliśmy okazję ujęcia genialnego aferzysty. Tak czy owak – spojrzał na zegar – już od dwudziestu minut żyjemy w stuleciu, które zaczyna się od słów „tysiąc dziewięćset”. Sądząc z preludium, nowy wiek szykuje dla takich mądrali jak my niezbyt pochlebne niespodzianki.

– Co to?

Doktor podszedł do okna (znajdowaliśmy się na pierwszym piętrze). Daleko przy bramie migotały jakieś światła. Rozległ się stłumiony odległością gwizdek.

– Holmesie! Ten łobuz rzeczywiście wezwał policję!

– Bierzmy nogi za pas, Watsonie. Tylko odłóżmy klejnoty na miejsce. Kiedy wrócą gospodarze, trudno im będzie zrozumieć, co robili tu włamywacze. Zainstalowali w wieży jakieś dziwne narzędzie tortur i kroplówkę, ucztowali w jadalni, pozastawiali wokół domu sieci, wyrzucili przez okno doniczkę z kwiatem i zniknęli. A przy tym nie zginęło nic cennego. Zniknięcie wiernego zarządcy też niewątpliwie będzie dla des Essartsów dużym zaskoczeniem…

Kiedy, zamknąwszy skrytkę, wychodziliśmy wyjściem dla służby, Fandorin-dono powiedział z westchnieniem:

– Przechytrzyliśmy sami siebie. W Rosji mówi się: „Koń ma cztery nogi i też się potknie”.

– A u nas jest na ten temat dziecinny wierszyk. O trzech mieszkańcach wsi Gotham, gdzie wedle legendy mieszkali najwięksi… – Sherlock Holmes zrobił pauzę -…najwięksi mądrale w całej Anglii.

I wyrecytował króciutki wierszyk, który urzekł mnie głębią i prawdziwie japońskim wdziękiem metafory. Arcydzieło to mówi o tym, że Trzem Mądrym nietrudno znaleźć Drogę do Prawdy, nawet jeśli wyruszają w Rejs Życia nędzną łajbą. Swą lakonicznością i pięknem ich Droga przypomina krótki wiersz.

Dla tego jednego odkrycia warto było znieść trudne próby i wstyd niepowodzenia, nie mówiąc już o takich drobiazgach jak guz na ciemieniu wielkości niedużej hurmy.

Spróbowałem oblec usłyszany od Sherlocka Holmesa wiersz w klasyczną formę pięciowiersza z trzydziestu jeden sylab:

Trzej Mądrzy w Drogę,

Nie bojąc się tajfunu,

Ruszyli czółnem.

Ich Droga w swej krótkości

Podobna jest do tanka.

Uwagi wydawcy

Na rękopisie opowiadania Uwięziona w wieży widnieje dopisek wykonany ręką J.H. Watsona i noszący datę 1907 r.

„Właśnie przeczytałem oburzający utwór pana Leblanca Arsène Lupin kontra Sherlock Holmes, opisujący spotkanie Holmesa z Arsène’em Lupinem. Autor nie tylko przeinaczył prawdziwe fakty, ale z właściwą galijskiemu plemieniu wybiórczością pamięci ani słowem nie wspomniał o noworocznej nocy 1900 roku, kiedy wielki detektyw i wielki złodziej naprawdę po raz pierwszy spotkali się twarzą w twarz. Na usprawiedliwienie pana Leblanca można powiedzieć jedynie, że w odróżnieniu ode mnie nigdy nie jest bezpośrednim uczestnikiem wydarzeń i musi przyjmować na wiarę opowieści swego chełpliwego przyjaciela, dżentelmena niezbyt poważanej profesji. To zaś, że Lupin»zapomniał«historię z piekielną machiną w chateau Vau-Garni, jest aż za bardzo zrozumiałe. Nie przynosi ona zaszczytu nikomu, kto miał z nią coś wspólnego”.

Na marginesie opowiadania Masahiro Sibaty widnieje skreślona niedbale notatka:

„Pan przeczytał moje opowiadanie i wziął ode mnie słowo honoru, że póki on żyje, nigdy nie będę opisywać na papierze jego czynów. Jaka szkoda! Tak mi się podoba być pisarzem…”.

Boris Akunin

***

[1] Chodak na koturnie (przyp. tłum.).

[2] O gustach się nie dyskutuje (fr.).

[3] Aleksander Puszkin, Eugeniusz Oniegin, przekład Adama Ważyka przyp. tłum.).

[4] Świątynia Chrystusa Zbawiciela, wzniesiona w centrum Moskwy w latach 1839-1883 jako wotum za zwycięstwo nad Napoleonem w 1812 r., główna świątynia Rosji, w której odbywały się centralne uroczystości państwowe i kościelne. Zburzona w 1931 r., po odbudowie wyświęcona w 2000 r. Najwyższa świątynia prawosławna na świecie (wys. kopuły 103 m) (przyp. tłum.).

[5] Maur po ros. mawr (przyp. tłum.).

[6] Cebula po ros. – łukowina (przyp. tłum.).

[7] Akakij Akakijewicz Baszmaczkin, bohater opowiadania Płaszcz, drobny urzędnik, poczciwy nieudacznik (przyp. tłum.).

[8] Gogol i Dostojewski (przyp. tłum.).

[9] Bohater powieści Dostojewskiego Biedni ludzie (przyp. tłum.).

[10] Mityczny lis o dziewięciu ogonach, posiadający nadprzyrodzoną moc (przyp. tłum.).

[11] Z romansu dziewiętnastowiecznego poety Aleksandra Ammosowa (przyp. tłum.).

[12] Michaił Szczepkin (1788-1863) – aktor, były chłop pańszczyźniany, uznawany za najlepszego aktora komediowego XIX w. (przyp. tłum.).

[13] Rodzaj klamerki z drewna, kości lub kamieni półszlachetnych, służący do mocowania sakiewki u pasa (przyp. tłum.).

[14] Żona Aleksandra III, Maria Fiodorowna Romanowa, z domu Maria Zofia Dagmar, księżniczka duńska (przyp. tłum.).

[15] Baskakowie – w czasach panowania mongolskiego urzędnicy chana, zbierający daninę (przyp. tłum.).

[16] Chodzi zapewne o rozłam wśród duchowieństwa – podział na tzw. niestiażatieli, zwolenników przekazania majątku cerkiewnego władcy, i ich przeciwników osiflan; osiflanie zwyciężyli (przyp. tłum.)

[17] Bandy grabieżcze w Chinach na przełomie XIX i XX wieku, wykorzystywane w różnych rozgrywkach politycznych. Od chiń. hung hu-tsy – czerwone brody (przyp. tłum.).

[18] Naczelnik policji powiatowej (przyp. tłum.)

[19] Dawny typ karabinu jednostrzałowego (przyp. tłum.)

[20] Strzelba produkcji niemieckiej fabryki broni Immanuela Mefferta, istniejącej od 1839 r. (przyp. tłum.)

[21] Postać okrutnego lichwiarza z powieści Balzaka (przyp. tłum.)

[22] Czyżby chodziło o Znajomych z pociągu Patricii Highsmith? Ale książka ukazała się dopiero w 1950 roku. Czytelniku, uważaj! (przyp. tłum.)

[23] W istocie (ang.)

[24] Czarna owca w rodzinie (ang.).

[25] Ona tam na mnie czeka, pod Niedźwiedziem (ang.)

[26] Czterokołowy samochód, produkowany w latach 1894-1895 przez firmę Benz & Cie (przyp. tłum.).

[27] Zniekszt. ang. later – później (przyp. tłum.)

[28] Czarne Chusty! Czarne Chusty! (ang.).

[29] Przepraszam za mój strój. Sam pan widzi: ostatni odcinek podróży mało przypominał piknik (ang.).

[30] Nikołaj Czernyszewski (1828-1889) – działacz rewolucyjny, filozof i zwolennik haseł socjalizmu utopijnego. W napisanej w więzieniu powieści Co robić? stworzył wizję społeczeństwa socjalistycznego (przyp. tłum.)

[31] Brevet (ang.) – patent, dyplom.

[32] Pałacyk Piotra I, zbudowany na wzór pałacu wersalskiego (przyp. tłum.).

[33] Dmitrij Karakozow – rewolucjonista rosyjski, który w 1866 r. dokonał nieudanego zamachu na Aleksandra II; skazany na śmierć i stracony (przyp. tłum.)

[34] Nawiązanie do artykułu Nikołaja Dobrolubowa (1836-1861) Promień światła w królestwie ciemności, poświęconego twórczości A. Ostrowskiego (przyp. tłum.)

[35] Buck (ang.) – jeleń.

[36] Rattler (ang.) – grzechotnik

[37] Splitstone.

Najbardziej pokojowe miasto na Równinach.

Broń palną zostawiać w biurze szeryfa (ang.).

[38] Skot (ros.) – bydło (przyp. tłum.)

[39] Outlaw (ang.) (przyp. tłum.)

[40] Do lewej kabury nunczaku, do prawej krótki miecz (jap.).

[41] Farma kolektywna „Promień Światła” (ang.-ros.)

[42] Też niezła (jap.)

[43] Zastępca szeryfa (ang.)

[44] Tu: oddział pomocników.

[45] Raz, dwa… trzy! (jap.)

[46] Bohaterka powieści Czernyszewskiego Co robić?, widząca sens życia w zakładaniu spółdzielni krawieckich dla młodych ubogich dziewcząt (przyp. tłum.)

[47] Aluzja do znanej powieści sentymentalnej Nikołaja Karamzina Biedna Liza (1792), w której młody arystokrata uwodzi i porzuca biedną wieśniaczkę, stając się przyczyną jej zguby (przyp. tłum.).

[48] Herman Hollerith (1860-1929) w roku 1894 opatentował system maszyn do przetwarzania danych, wykorzystujących karty perforowane (przyp. tłum.).

[49] Nikołaj Niekrasow, Komu na Rusi dobrze się dzieje (przyp. tłum.).

[50] Pierieswiet i Osłabia – bohaterscy mnisi, polegli w bitwie z Tatarami na Kulikowym Polu (1380), Mikuła Sielaninowicz, chłopski heros, i smok Tuharyn – postacie z bylin rosyjskich (przyp. tłum.).

[51] Przydomek Mikołaja I (przyp. tłum.)

[52] Agitacja prowadzona po wsiach przez rewolucjonistów-narodników (przyp. tłum.).

[53] S.G. Nieczajew, rosyjski rewolucjonista, zmarły w 1882 r. w Twierdzy Pietropawłowskiej (przyp. tłum.)

[54] 18 maja 1896 r. w czasie festynu ludowego z okazji koronacji Mikołaja II zawaliły się konstrukcje drewniano-ziemne, co spowodowało śmierć około 2 tysięcy ludzi; kilkadziesiąt tysięcy zostało rannych (przyp. tłum.)

[55] Wymowa północnych rejonów Rosji, w odróżnieniu od wymowy np. moskiewskiej, gdzie nieakcentowane „o" wymawia się jak „a" (por. choroszo – charaszo) (przyp. tłum.)

[56] Pismo Święte w przekładzie Jakuba Wujka (przyp. tłum.)

[57] Nakrycie głowy duchownych prawosławnych – wysokie, cylindryczne, fioletowe lub czarne (u mnichów) (przyp. tłum.)

[58] Mt 10.32, Pismo Święte w przekładzie Jakuba Wujka

[59] Podoficer policji (przyp. tłum.)

[60] Nawiedzony, obłąkany (przyp. tłum.)

[61] (Strugana nożem zamrożona ryba, podawana na surowo z dodatkiem różnych sosów (przyp. tłum.)

[62] Przełożony kleru katedralnego w Kościele prawosławnym (przyp. tłum.)

[63] Półlegendarny bojar, wojewoda riazański (1200-1238) z czasów najazdu mongolskiego. Mszcząc się za zniszczenie Riazania, poległ bohatersko w nierównej walce z wojskami Batu-chana, który oddał hołd jego męstwu (przyp. tłum.)

[64] Fieodosija Prokofjewna Morozowa (1632-1675) – jedna z fanatycznych przeciwniczek reform patriarchy Nikona. Tu: nawiązanie do przedstawiającego Morozowa obrazu Wasilija Surikowa (1887) (przyp. tłum.)

[65] Masa, żeby nikt tu nie właził! (jap.)

[66] Masa, wodą! (jap.)

[67] Miękka spiczasta czapeczka z czarnego albo fioletowego aksamitu, noszona przez duchownych prawosławnych (przyp. tłum.)

[68] Podobnie jak riasa, codzienny strój duchownych prawosławnych – długa szata z szerokimi rękawami (przyp. tłum.)

[69] Bohaterowie rosyjskiego folkloru (przyp. tłum.)

[70] Szybko! Wyjeżdżamy! (jap.)

[71] Złatostruj – najstarsza staroruska księga, zawierająca wybrane teksty Jana Złotoustego (przyp. tłum.)

[72] Nakrycie głowy, noszone przez mnichów, podobne w kształcie do kamiławki (przyp. tłum.)

[73] Przełożony klasztoru (przyp. tłum.)

[74] Mt. 18,6, Pismo Święte w przekładzie Jakuba Wujka (przyp. tłum.)

[75] Ocknij się, panie, ocknij się! (jap.)

[76] Nabożeństwo żałobne (przyp. tłum.)

[77] Szybciej, moje dziewczątka, szybciej! (fr.)

[78] Czy ktoś telefonował? (fr.)

[79] Tortura rozciągania na kole (fr.)

[80] Sherlock Holmes, do usług (fr.)

Content

Boris Akunin
Nefrytowy Różaniec

JIGUMO

TABLE-TALK

Z ŻYCIA WIÓRÓW

NEFRYTOWY RÓŻANIEC 1

2

3

4

5

SKARPEJA BASKAKOWÓW I

II

III

IV

V

VI

JEDNA DZIESIĄTA PROCENTA 1

2

3

4

5

6

HERBATKA W BRYSTOLU

UWIĘZIONA W WIEŻY, CZYLI KRÓTKA, LECZ PIĘKNA HISTORIA TRZECH MĄDRYCH

I

II

III

IV

V

VII

X

XII

XIII

XIV

XVI

Boris Akunin