Алесь Наварыч

Літоўскі воўк

В это время случилась война в России.

И русские стали во имя христианской

любви убивать своих братьев…

Л. М. Талстой. Споведзь

Раздзел I. У краі русалак і пярэваратняў

1. Пагрызеная лапа, або Ўсё наадварот

Даўно гэта здарылася, да рэвалюцыі яшчэ, нават да японскай, ды і да турэцкіх войнаў. За колішнім польскім бунтам яно адбылося. Дык вось, у Друскеніках, як цяпер кажуць, фешэнебельным на той час курорце — зрэшты, тады панам усё фешэнебельнае было, — пан, пасаджаны ў клетку, пагрыз аднаму ваўку лапу. Так цапнуў, што кіпцюры ў шэрага адскочылі.

Як магло здарыцца, што ў звярынцы не дапільнавалі крыважэрнага чалавечыска і дапусцілі да беднага ваўка? А вось так і здарылася…

У ранішні шпацыр воўк далучыўся да паджарых маладых ваўчыц, якія пазіралі на пана ў клетцы. Воўк быў таксама малады — пад'ярак. Насіў крацястыя панталоны, меў доўгі нос, кончык якога вісеў, бы кропля вадкасці. З нейкай невядомай прычыны маладому ваўку захацелася пагладзіць пана ў клетцы. Пад'ярак прасунуў лапу за прэнты, а пан і цапнуў дурня зубалямі.

Разам з маладым ваўком быў яшчэ адзін воўк, ягоны ці то дзядзька, ці то бацька. Стары і сівы. Калі ўбачыў, што пан кадлычыць зубамі лапу сваяку, немалады воўк пачаў біць сваёй лапай пана ў клетцы па лбе. Тады пан, што сядзеў у клетцы, перахапіў зубамі лапу немаладога ваўка. Ды так ухапіў, што не адпускаў, калі нават даглядчыкі таўклі пана жалезнай качаргой, якой цягаюць місы з панскім харчам. Білі пана па лбе, лупцавалі па рэбрах — дарэмна! А вэрхал падняўся, маладыя ваўчыцы вішчаць, адусюль ваўкі цікаўныя і апуджаныя бягуць. А пан ведае сабе, перабірае зубамі воўчую лапу, цягне яе да сябе… Каб не прэнты, не цяжка ўявіць, што адбылося б з няшчасным ваўком. Карацей, пан ведаў сваю справу — ад воўчай лапы мала што засталося, расшкуматаў той драпежны пан зубамі воўчую лапу наўнет.

Пад'ярак, як удалося вырвацца з драпежнай чалавечай пашчы, самлеў адразу… Глянуў на крывю і — адбрыкнуў. Пажылы воўк паводзіў сябе куды мужней. Калі яго адабралі ад зубастага пана, ён не страціў прытомнасць і нават сам дайшоў да лякарні, дзе яму і адцялі кіпцюр, што вісеў на скурцы. Адзін адрэзалі — проста так і адчыкнулі, а другі прышылі ў спадзяванні, што не адгніе, прыжывецца.

Адразу пасля здарэння сярод курортнай публікі склаліся дзве партыі, кожная з якіх мела свой погляд на тлумачэнне таго, чаму ж пан у клетцы пакусаў ваўкоў — істот ціхіх і рахманых. Прыхільнікі першай партыі, польскай, казалі, што клетачны пан пачуў у звыклым тут, у Друскеніках, асяродку ваўкоў сродак зносін тамбоўскіх ваўкоў, а таму і насмеліўся праявіць свой патрыятычны польскі нораў. Вядома, на календары 1864 год, у краі неспакойна, усё яшчэ пастрэльваюць, ды і на шыбеніцы вешаюць, не важна, хто каго: ваўкі з расейскіх абшараў ці польскія ваўчугі сваіх жа, за здраду там ці адступніцтва.

Ваўкі другой партыі, тутэйшай, мясцовай, яе называлі ліцвінскай, сцвярджалі, што, наадварот, пацярпелыя ад драпежнага пана звяры паскавытвалі паміж сабой па-свойску, па-тутэйшаму, і менавіта гэта іх і выракла. Згадзіцеся, гэта ж верх непрыстойнасці — выць, пяяць, скуголіць, гаварыць па-свойму. Зрэшты, гэта магло быць і няпраўдай, бо, як вядома, па неспакойным часе хто толькі ні коціць бочак на ваўкоў Польшчы, Літвы, іх мову і дурную звычку да волі. Уздумалі ад імперыі адарвацца. Будзе ім.

Зрэшты, як яно адбылося на самой справе: чаго пан у клетцы пусціў у ход зубалі, не ведаў ніхто.

2. Сякія-такія тлумачэнні

Пэўна, чытач здзіўлены вышэйнамаляванымі падзеямі. Як так — не ваўкі сядзяць па клетках, а людзі. Чалавек, стварэнне з душою, дадзенай ад нараджэння, сядзіць у клетцы, а ваўкі праходкі разгульваюць на курортным шпацыры ды лапамі ў таго, за кратамі, чалавека тыцкаюць. Недарэчнасць такую мусова растлумачыць, каб усё стала на свае месцы. Яно і так стала б, без тлумачэнняў, але дзеля гэтага чытачу давядзецца прачытаць усю нашу гісторыю да канца, ды ў аўтара няма спадзявання, што гэта можа адбыцца, — свет такі спакуслівы. Ну не даю сабе рады, што знойдзецца хоць адзін, каторы адужае пісанае. Так што мушу разлічваць і на нецярплівых і тлумачыць, што да чаго.

Тлумачэнні такія: за два гады да падзеі, вышэй апісанай, а дакладна — у чэрвені 1862 года, у павятовым мястэчку Старобіне на паштовай станцыі малады чалавек, з адзежы і выгляду пан, шукаў каляску, брычку ці хоць якую сялянскую каламажку ехаць на поўдзень. Пан меў пры сабе рэкамендацыйныя лісты, што ён знавец розных эўрапейскіх моваў, выкшталцоны гувернант, настаўнік танцаў, музыкі і малявання. Яго, гэтага пана, выпісаў шляхціц з Палесся ў якасці хатняга настаўніка сваім дочкам. Гэты настаўнік і ехаў да сваіх вучаніц. Называцьмем і мы маладога пана настаўнікам. Ехаў ён ужо другі тыдзень, а канца свайго падарожжа яшчэ не бачыў. Праўдзівей казаць — бачыў, канец быў блізкі — да Манкевіцкага павета, у якім жылі багаты шляхцюк з дочкамі, было зусім блізка, калі глядзець на мапу Менскай губерні. Садзіся на вазок і — прастуй, за два дні дабярэшся — па мапе да патрэбнага паселішча рукой падаць. Але гэта — паводле мапы.

У рэальнасці гаспадар пастаялага двара ды і возчыкі з жыдоў тлумачылі маскоўцу — выхадню ці то з Арлоўскай, ці то Пензенскай губерні, — што трапіць у Манкевіцкі павет можна толькі праз Мазыр ці кіравацца на Берасце і ехаць тыдзень ці нават два, а напрасткі, праз балоты, ніхто не ездзіць, хіба што зімой, і што дарэмна пан прыехаў сюды, у Старобін.

Як ужо казалася, малады пан быў з расейцаў, твар меў самы што ні ёсць славянскі, шырокі, прыязны. Супраць тагачаснай моды барады не насіў, а быў гладка паголены. Праўда, пад самым носам у пана, на верхняй губе, амаль на самай перагародачцы паміж ноздрамі, рос пук валосікаў. Ці лязо брытвы пры галенні не даставала да іх, ці не быў такі ўважлівы да сваёй фізіі, ці пакідаў гэтыя валосікі наўмысна — хто таго пана ведаў?! Акрамя мапы Менскай губерні меў яшчэ і авантурны характар. Надакучыла боўтацца ў вазкох па разбітых дарогах, намулялі бокі ўласныя дарожныя куфэркі, якія, як іх ні прывязвай, разбэрсваюцца, падскокваюць і танцуюць на вазку нібыта жывыя, і таму перспектыва ехаць іншай губерняй настаўніка не радавала. «Наняць падводу, — думаў ён, — і рынуцца напралом, праз балоты. Ды карчомныя жыдкі казалі, што дарога на поўдзень гадоў трыццаць, як не падсыпалася».

Ніхто з фурманаў-жыдоў ехаць праз балоты не хацеў. Не адважваліся і рамізнікі з тутэйшых. Ні за якія грошы. Праз два дні вымушанага сядзення ў прыдарожнай карчме (толькі і рабіў, як штораніцы галіўся) жыды прывялі пану худзенькага селяніна, які быццам браўся ехаць праз балоты.

— Колькі ты хочаш? — спытаўся малады чалавек, з недаверам пазіраючы на падраную світку і стаптаныя лапці.

Убачыўшы, што малады, прыстойна, па-панску адзеты чалавек звяртаецца да яго, селянін сцягнуў з галавы пашытую з зайца аблавушку і нізка-нізка пакланіўся.

— Кажы, колькі хочаш, дурань, — таўханулі селяніна жыды.

— Нічога, паночкі, не хачу, адпусціце мяне, я вам нічога кепскага не зрабіў, і вы мяне не чапайце, — адказваў селянін.

— Ты грошы заробіш, гэтага во пана туды во, — на мігах паказалі жыды, — перавязеш. У Манкевічы.

— Я ў Манкевічы не збіраюся, — яшчэ больш здзівіўся мужычок. — Хрыстом Богам прашу, адыдзіцеся ад мяне.

З гэтымі словамі мужычок пераступіў пасталамі, насунуў шапку нізка на вочы і сабраўся ісці.

— Вядома — паляшук, — сказаў карчмар. — Дайце, васпане, яму капейку.

Малады чалавек даў селяніну капейку. Той, як узяў грошы, пакланіўся і стаў шкрэбці патыліцу, рабіць выгляд, што нешта цяміць. Растлумачылі яшчэ раз, што ад яго хочуць.

— Думаў, біцьмеце, — заўсміхаўся селянін. — А вы мяне за фурмана хочаце наняць?! Не, паночку, я ў фурманах ніколі не служыў, выбачайце…

У ход пайшла яшчэ капейка, нават не адна, а цэлых дзве.

Расхваляваны процьмай грошай селянін зрабіўся зусім бесталковы.

— Раней меў работу, раней і я чалавекам быў, грошы вадзіліся, прадухт… Раней я доляй круціў, а цяпер мною доля круціць…

Ён аддаваў грошы назад і тлумачыў:

— Не, яснавяльможны пан не сядзе ў мае калёсы… Хто я такі?

— А чаго?

— А хто я такі? Якія ў мяне тыя калёсы?

Выйшлі ўсё ж паглядзець падводу. Падвода была як падвода, драўляная, у калёсах не хапала спіц. Але конь! Сапраўды, конь быў нічога не варты: нярослы, пузаты і з такой вялікай галавой, што пану настаўніку адразу ўспомніліся нільскія гіпапатамы, якіх ён бачыў на нейкай літаграфіі.

— Няўжо нельга знайсці добрага каня? — звярнуўся да жыдкоў малады пан, торгаючы валосікі пад носам.

Мужычок нешта прамыркаў, а жыд, гаспадар карчмы, ператлумачыў:

— Ён, паночку, кажа, што гэта напраўду не конь, бо гэта кабыла.

Малады пан прыгледзеўся да жывёліны з адвіслымі губамі-грыбалямі. Ногі ў кабылы крывіліся, у зблытанай грыве сядзелі калюкі — галоўкі дзядоўніку (відаць, яшчэ леташнія), на худзезнай шыі вісеў абрывак вяровачнага пута. Збруя таксама з вяровак. Рэбры ў кабылы выпіралі, як абручы ў рассохлай бочцы. Што ж, выбару няма, пан згадзіўся. Тады абрадаваны селянін пайшоў перад дарогай закусіць, бо пан даў яму задатак — рубель.

Настаўнік уласнаручна ўвязаў у вазок свой дарожны сак і два невялікія кофры і ўсё хадзіў глядзець, ці не пад'еў ягоны найміт. Уга! Лепш бы таго рубля таму палешуку не даваў. Пакуль грошы не апынуліся ў карчмара, селянін не ўстаў з-за карчомнай лаўкі. Пад ёю паляшук і спаў, і не мог прачнуцца наступнай раніцай, як яго ні трэслі.

Паляшук агораўся, як ужо добра паднялося сонца, доўга піў ваду з драўлянага смярдзючага вядра, з якога напаіў і кабылу. Памацаў увязаныя рэчы, адкалупнуў лапцем накарэлую гразь з вобада, дастаў з барады саломіну і сеў у вазок. Палез у вазок і настаўнік. Стаялі, не ехалі.

Карчмар падышоў і сказаў у вуха настаўніку, што грошай больш у селяніна няма, а належна зрабіць «кручок на ход нагі». Настаўнік загадаў наліць.

Паляшук пасля чаркі павесялеў, кабылка сама патрухала па дарозе. Праехалі некалькі вёсак. Усё часцей сталі сустракацца алешыны, і ўсё часцей бліскала вада ў прыдарожным рове. Ехалі моўчкі — новаспечаны фурман нешта мармытаў сваёй пузатай кабылцы ды пасцёбваў яе вяровачнай пужкаю на бярозавым дубцы. Ніводнага калодзежа ў вёсках не мінаў: піў сам, паіў і кабылку. Настаўнік заўважыў, што кабылка піла, як і гаспадар, — нямерана. Вада з яе горла нават вылівалася назад, а яна ўсё цмокала і цмокала.

— Ну, скажы, як цябе хоць зваць? — спытаўся настаўнік, як зноў паехалі.

Селянін памаўчаў, потым сказаў наступнае:

— Тымух… Купрыяна…

— Як, як?

— Йвана… Румана… Тымух!

— Дык як жа? — паціснуў плячамі настаўнік.

Але селянін не сказаў больш ні слова. Відаць, ад учарашняга яму было кепска. Настаўніку хацелася пагаварыць, але як ён ні спрабаваў распачаць гаману, возчык адмоўчваўся або адказваў бязладна. З адказаў пан зразумеў, што селянін — казённы, зямлі мала, ды і тая нішчымная, — працуй ці не працуй, не разбагацееш.

«Вось цёмны, дык цёмны…» — падумаў настаўнік і аддаўся току ўласных думак. Ён усяляк намагаўся ўявіць маёнтак, куды ехаў, гаспадароў, якія выпісалі яго, тых дзяцей, якіх яму належала вучыць. Уяўленне малявала высокія белыя калоны старасвецкага будынка, выкшталцоных паненак-дзяўчатак. І сярод іх адна, чый пагляд праб'е яму сэрца навылёт. Яны пакахаюць адно аднаго, а там, глядзіш, дзяўчына падрасце і…

Далей мара ператваралася ў дрымоту, бо мяккія пясчаныя каляіны не перапынялі сон здаровага маладога чалавека.

3. Гладкая дарога

Прачнуўся настаўнік, калі абапал дарогі замест высокага лесу беспарадкавымі нізкімі купамі цягнуліся лазовыя хмызнякі. Кабылка бегла спраўна, прычым заднія ногі беглі ўбок, рыхтык хацелі забегчы за пярэднія. Часам дарога запаўзала ў балотца і пад коламі чвякала.

Вось дарога ўпаўзла ў невысокі альховы лес і каляіны яе нечакана зніклі пад вадой. Наперадзе быў прасцяг — ракі не ракі, возера не возера — вада сажняў на трыста наперад. Аб'езду ні справа, ні злева не відаць.

Кабылка пацягнулася мордай да вады, а фурман саскочыў і таксама кінуўся наперад. Настаўнік падумаў, што Цімох (так азначыў называць свайго возчыка) пап'е сам ці, у крайнім выпадку, напоіць сваё цягло, якое піло, быццам пасля ўчарашняга, але паляшук пялёхнуў рукой у вадзе, сеў у вазок і торгнуў лейцы. Кабылка скасавурыла вока на свайго гаспадара. Цімох сцёбнуў яе пугай.

Маладога настаўніка забрала жуда. Няўжо яны… паедуць у гэтую ваду? Паплывуць, ці што? Недалёка з густога рагозу знялася чарада дзікіх качак.

— Но-о, сабачыя вантробы! — гукнуў фурман і свіснуў пугай.

— Куды ты едзеш! — ашаломлена ўсклікнуў настаўнік.

— Дык, пане, гэта… — буркнуў паляшук. — А то — не!

— Гэта ж вада! Утапіць мяне хочаш? Шукай дарогі.

— То, васпан, і е дарога, а гінчай тута няма. Гладчэй дарогі не, не знойдзеш.

І з гэтым словам моцна выцяў пугай каняку, якая тапталася на месцы і не хацела ісці ў ваду. Не дапамагло і гэта. Тады Цімох падсунуўся да перадка і стаў таўчы жывёліну лапцем у хвост. Кабылка захадзіла па беразе, мужычок насцёбваў яе пугай і пры кожным удары нагі і пугі прыгаворваў:

— То йды, чого стала, мязджэра старая…

Кабыла патапталася-патапталася на месцы, потым з усяго маху рванула ў ваду. Скокнула, як скачуць з абрыву. Вазок ірванула, настаўнік пакаціўся ў ім дагары нагамі.

— Куды! — закрычаў ён ад страху, учапіўся ў біліну, каб выскачыць, але не паспеў, бо кабылка скокнула зноў, пад калёсамі некалькі разоў стукнулі нябачныя ў вадзе і твані бярвенні.

Некалькі разоў кабыла тузала вазок наперад, потым спынілася. Настаўнік перакруціўся ў вазку і з жахам убачыў, што кабылка стаіць па пуза ў вадзе. Воз пачаў намакаць. Настаўнік ускочыў на ногі і стаў выглядаць купіну, каб саскочыць. Ніякай купіны нідзе не было. Няўжо трэба скакаць у ваду? Яго ўтрымала ад скачка тое, што возчык сядзеў сабе на папярэчцы і… ціхенька пасвістваў.

— Мы тонем! — разгублена прамовіў настаўнік. — А ты…

— Сядзі, пан, — выразна прамовіў Цімох, — калі па вухах пугай не зарабіў. Не бачыш, што Ліза робіць?

Кабыла напраўду цурбоніла ў ваду.

— Што? — перапытаў настаўнік.

Настаўніка здзівілі слова «Ліза» і грубасць фурмана. У вадзе, на балоце, ён нечакана пасмялеў.

Кабыла зрабіла сваё, пакалыхала пузам у вадзе і твані, потым, далёка выцягнуўшы морду наперад, дзе вада была чысцейшая, усмак папіла. Піла яна доўга, возчык пры гэтым пасвістваў, а ў вазок набегла вады на корху. Далей вазок не заглыбляўся — ён, здавалася, усплыў.

Настаўнік крыху супакоіўся, астыў, сеў, узяўся права— і леваруч за аглабіны. І ўспомніў, што яго абразілі! Гэтая во тля, вош з вошай мае нахабнасць пагражаць яму, двараніну, няхай сабе і небагатаму, фізічнай расправай. Пугай па вушах? Ды сарваць гэтую заечую аблавушку і даць яму кулаком па кумпалу! Гэта ж здзек, а не язда! Умажа ў бруд рэчы, выпацкае ў твань, а потым скажа — няма дарогі, нягоднік. Абдурыў яго гэты паляшук, згаварыўся з тымі старобінскімі жыдкамі…

Тым часам Ліза, як яе назваў гаспадар, аперлася нагамі на купіну, якую намацала капытамі пад вадой, згарбацілася, скукожылася і скокнула. Потым зноў ірванула. І пайшло-паехала скаканне-рванне. Настаўнік толькі бачыў, што злева і справа хвалюецца рудая неглыбокая вада.

Гэтак рухаліся некалькі хвілін. Тут настаўнік і зразумеў, што па балоце, пад вадой, пакладзены бярвенцы і кабылка ступае па іх, як па клавішах раяля. Намацвае нагамі, абапіраецца і гэтак рухаецца. Настаўнік адразу адчуў глыбокую павагу да Лізы, а пра абразу ад Тымуха-Цімоха забыў. Да новага выпадку.

4. Начлежная візія

Неўзабаве бераг застаўся далёка ззаду. Кабыла відавочна стамілася, ад яе пайшла пара, але возчык сцябаў і сцябаў яе сваёю пугаю. Настаўнік зразумеў, што калі яны спыняцца — патонуць. Ногі кабылы, калі яна не намацае нябачнае бярвенца, тут жа засмоктвала твань. А калі Ліза абслізгнецца на падгнілым бярвенцы?.. Ці варта тут гаварыць, што душа настаўніка даўно скуксілася. Часам Ліза ўвальвалася па пуза ў балотную твань, і тады возчык саскокваў у ваду, намацваў нагамі бярвенні і як мог падштурхваў воз. Пры гэтым ён гучна цмокаў, праходзіўся па худой спіне канякі пужальнам і лаяў яе на чым свет стаіць. Самымі бяскрыўднымі словамі ў адрас Лізы былі: «кутніца», «торба» і «трыбух».

На сушэйшых месцах адпачывалі, і настаўнік адчуваў, што вантробы ў яго быццам паадрываныя. Далася і Ліза — ногі ў яе падкошваліся, яна дрыжэла ад знясілення, і здавалася, вось-вось паваліцца. Але ехалі далей, калі гэтыя скокі можна было назваць яздой, і нічога — Ліза ўсё не валілася. Пэўна, калі кабыла ляжала пузам у твані, яна адпачывала.

Неўзабаве грэбля зрабілася сушэйшая, бярвенні пад калёсамі цалейшыя, і тады настаўніка трэсла на вазку, як у ліхаманцы. Ён ужо даўно адрокся ад сваёй дурной задумкі ехаць напрасткі, але ж не вяртацца!

Урэшце чэзлыя бярозкі абапал дарогі змяніліся на тоўстыя алешыны, якія раслі кожная на сваёй пірамідзе з адмерлых карэнняў і куп'ішчаў, бярвенні на гаці зніклі — пайшоў забалочаны лес, калёсы гразлі ў чорную бліскучую гразь па калодкі. Цімох трымаўся канавы, якая віляла па лесе. Чароды дзікіх качак з крыкам падымаліся раз за разам з чорнай, як дзёгаць, паверхні, упрыгожанай зялёным бісерам буйнай раскі.

— Як гэтая рэчка называецца? — спытаўся, каб разрадзіць напружаную цішыню, настаўнік.

— Канава? Смердзь… — буркнуў Цімох. — Тут што ні канава — то Смердзь…

Было душна. Гнілыя выпарэнні ад балота сціналі дых. Часам лес зноў пераходзіў у балацявіну, і тады Цімох злазіў з воза, высякаў жэрдку і ішоў наперад шукаць дарогі.

Канца і краю, здавалася, гэтаму то чэзламу, то выносістаму балотнаму лесу не будзе. Сонца даўно схілілася да небакраю. З жудасцю настаўнік думаў, што ім прыйдзецца начаваць. Ніводнага стажэчка, ніводнай хаткі, сядзібы — балота і балота, купіны, лаза, алешнікі, нейкія азярыны. Дзікія качкі ўжо не падымаліся на крыло шумлівымі статкамі, а з адлегласці дзесяці крокаў нахабна пазіралі на няпрошаных гасцей. Пэўна, яны ніколі не бачылі людзей, — вырашыў настаўнік.

Калі сонца дакранулася да вершалін далёкага асмужанага лесу, Цімох тпрукнуў, вылез з вазка і стаў распрагаць Лізу.

— Начуем? — спытаўся настаўнік.

Цімох нешта буркнуў. Расклаў вогнішча, прыставіў да агню гаршчок, у які насыпаў нейкіх круп. Крупеню еў без хлеба — заміж яго карыстаўся цыбуляй. Настаўнік прапанаваў возчыку кавалак са сваіх прыпасаў, але той адмовіўся.

— Мо ў пана зуб прапаласкаць што знойдзецца, — раптам папрасіў Цімох. — Баліць, сілы няма.

Давялося наліць з паходнай біклагі чарку. Цімох павесялеў, нават стаў мармытаць нейкую песеньку, раз-пораз прыляпваючы на лбе крывасмока-камара.

Цімох пасцяліў пану ў вазку, сам прымасціўся каля вогнішча на старым кажушку і варочаў у прысаку дзве бульбіны.

Настаўнік адышоўся ад месца начлегу. Авохці — высечка нейкая. Пространь, толькі пянькі тырчаць. Месяц з-за рэдкалесся за спіной паднімаецца… З нізінак плыве туман.

Вось тут і ўвага, чытач! Менавіта тут і здарылася тое, што спатрэбіцца дзеля разумення першага раздзела. Нечакана недалёка ад настаўніка матлянулася лазовая галіна і на пространь выйшаў цёмна-шэры, высокі, з казулю, звер. Што гэта не казуля, настаўнік адразу пазнаў — нізкая лабатая галава, вушы тырчком. Воўк! У настаўніка і духі сцяло, імгненна перасохла ў роце. Уцякаць! Да Цімоха, ён абароніць, прагоніць звера — у яго і агонь, і сякера ёсць.

Але момант першага страху прайшоў. Рэч была ў тым, што настаўнік меў пісталет. Бяда — адназарадны, але стрэльнуць, папужаць звера прыдатны. Праўда, ён быў схованы ў куфэрку і да ўсяго незараджаны, але адна толькі думка пра зброю супакойвала.

Ліза захрапла, Цімох нягучна падаў голас, і воўк пераступіў на месцы, нагнуў галаву і панюхаў купіну.

Настаўнік ведаў: крыкні ён, свісні — звер уцячэ, знікне, а настаўніку ой як цікава паглядзець на драпежніка.

З месяца спаўзла хмарка, і срабрыстае святло заліло паляну. Месяц стаяў у настаўніка за спінай, адбіваўся промнямі ў кожнай расінцы, струменіўся святлом з кожнай лужынкі, з кожнага мокрага слядка. Воўк іскрыўся ў промнях цыганскага сонца — месяца, быў белы, быццам сівы…

І раптам, гледзячы на ваўка, звяругу, настаўнік убачыў зусім не ваўка, а чалавека… Самога сябе ўбачыў… Развёў рукі ў бакі, і той чалавек рукі адставіў… Сівы воўк знік, а чалавек застаўся. І тут настаўнік убачыў, што гэта на тумане адбіваецца ад месяцавага святла ягоны ўласны цень. Што-што, а оптыку настаўнік крыху ведаў. Няўжо ён ва ўласным цені прымроіў ваўка?

Вярнуўся да вогнішча. Раскатурхаў возчыка, расказаў яму пра відмо. Цімох спрасоння нічога не зразумеў. Мыркнуў і павярнуўся на другі бок.

Ляжаць аднаму нават у вазку было страшна.

— Слухай, чаго ты на зямлі спацьмеш, прымасціся на возе, — прапанаваў настаўнік селяніну.

Цімох моўчкі палез у вазок.

Начавалі ў возе спінамі адзін да аднаго. Прывязаная недалёка Ліза пазвоньвала цуглямі — абгрызала купіны асакі, стоячы па калена ў вадзе.

Спачатку настаўнік цярпеў пах, які ішоў ад Цімоха, — у нос тнулі гарэлка, цыбуля і нейкі своеасаблівы пот. Вядома — селянін. Ляжаў, не мог заснуць, пакуль не адсунуўся. Потым настаўніка атакавалі камары, ды так, што не ведаў, куды падзецца. Заўважыў, што Цімоха яны не чапаюць. Давялося прысунуцца бліжэй. Так і заснулі. Ніколі ў жыцці не думаў настаўнік, выпраўляючыся з далёкай Расеі сюды, на абшары зямлі, якую называюць Белай Руссю, або Літвою, а людзей — ліцвінамі, што яму давядзецца спаць ледзь не ў абдымкі з просталюдзінам, ад якога смярдзіць гарэлкай і цыбуляй.

«Не набрацца б вошай», — мільгнула апошняя перад правалам у сон думка.

5. Ваўкалакі

Уночы настаўнік прачнуўся ад холаду. Было золка — камары зніклі. Туман на акольных балацявінах застыў малочным кісялём. У небе зіхцелі колкія зоркі. Месяц схаваўся недзе ў гушчыню дрэў.

Настаўнік адзначыў, што яшчэ і развідняць не пачало, а ён выспаўся. Адчуваў сябе радасным, бадзёрым. Настаўнік прыпісаў гэта дзеянню свежага паветра, перанесеным перажыткам у пераадоленні балота і марамі пра дзяўчат, якіх неўзабаве ён вучыцьме і выхоўвацьме.

Ахапіў далонямі твар — мусова галіцца. Ён галіўся абавязкова штодня, і на тое мелася свая прычына. Ага, каб нагрэць вады, раздзьмухае цяпер агеньчык.

Заціўкалі птушкі, наваколле пасвятлела, на душы зрабілася яшчэ больш радасна. Раптам Ліза рэзка ўскінула галаву, пырхнула. Наструніўся і настаўнік. Ён убачыў, як з туману выйшлі дзве постаці. Людзі! Настаўнік штурхануў Цімоха. Цімох няўцямна агледзеўся, а настаўнік паказаў яму на прыхадняў. Тыя стаялі воддаль і прыглядваліся да начлежнікаў.

Прыглядкі працягваліся хвілін пяць. Урэшце незнаёмцы пакіраваліся да воза. Ішлі яны нерашуча, спыняліся і зноў моўчкі ўзіраліся. Цімох злез з падводы і поўзаў ракам, нечага шукаючы.

Цікава, што і Ліза ўзіралася ў прыхадняў. Яны ішлі асцярожна, нібы прынюхваліся. У іхных руках настаўнік заўважыў сякеры. Чым бліжэй яны падыходзілі, тым часцей тахкала сэрца настаўніка — выгляд у невядомых людзей быў самы разбойніцкі. Падпяразаныя вяроўкамі, кашлатыя, аброслыя — да бародаў нажнічкі не дакраналіся гадамі. У аднаго збоку блыталася шабля. Ніякага сумнення, што яны, гэтыя людзі, належалі да прадстаўнікоў вельмі старажытнай прафесіі.

— Хто такія? — рэкнуў адзін зводдаль насцярожаным, непрыемным голасам.

«Што казаць?» — збянтэжана падумаў настаўнік.

— Манкевіцкія, — тоненька і вінавата адказаў Цімох.

— Манкевіцкія? — перапытаў другі прыхадзень хрыплым басам.

Невядомцы падышлі зусім блізка. Горла ў аднаго абвязана каляровай, моцна зашмальцаванай, месцамі абпаленай хусткай, здзёртай, пэўна, з галавы нейкай заможнай шляхцянкі. Выбітае вока ўпрыгожвала скураная налепка — класічны шылераўскі разбойнік.

— Што маўчэце? — спытаўся аднавокі і дабавіў пагрозліва: — Хто такія?

— Тубыльцы, чалавеча, — адказаў за маладога пана Цімох. — Я ж кажу — манкевіцкія.

— А гэта хто? — паказаў сякерай на настаўніка другі прыхадзень, які быў у падзёртым саламяным брылі, падплеценым лыкам.

— Чалавека да эканоміі вязу…

— Што за птушка?

— Вучыцель, кажа. А хто ён — не ведаю.

— Зараз паглядзім, што за вучыцель? І ці вучыцель яшчэ? Ану, цаца белатварая, паказвай пачпарт!

«Рабаўнікі!» — пераканаўся настаўнік. Не быў ён белатварым. Відавочна, прыхадні чапляліся, каб лягчэй зрабіць тое, дзеля чаго прыйшлі — абрабаваць. Адзін ужо корпаўся ў вогнішчы, даставаў адтуль печаную бульбу, якую Цімох загарнуў нанач у прысак. Па ўсім відаць — яго моцна даймаў голад, бо ён і стаў тую бульбу есці.

— Дакумант давай, пан! — сказаў больш асцярожны аднавокі, калі пераканаўся, што, акрамя Цімоха, Лізы і настаўніка, навокал нікога.

«Забяруць грошы», — падумаў настаўнік. У шкатулцы ў дарожным саку, дзе ляжалі паперы, былі і грошы. Не ўсе, частка зашыта ў крысо сурдута, — настаўнік ведаў, у якую дарогу выпраўляўся, — ці мала ліхіх людзей можна сустрэць па дарозе ад Масквы да палескай нетры, але шкада было і гэтых, у шкатулцы.

І сапраўды. Грошы аднавокі згроб за пазуху, а паперы патрымаў перад носам дагары літарамі, пахмыкаў, пацмокаў і спытаў:

— Расеец?

— Рускі…

— А дасюль чаго ўтрапуніла?

— Не разумею, прабачце…

— Якой халеры сюды прыцягнуўся?

— Настаўнікам… Дзяцей вучыць… Да памешчыка Ўрбановіча…

— Памешчыка Ўрбановіча? — усклікнуў аднавокі.

І пасля гэтага воклічу два разбойнікі зарагаталі.

— Даўно, даўно па твайму Ўрбановічу крумкач плача… Ну, чалавеча, ці ведаеш ты, што расейцаў, настаўнікаў асабліва, мы рэжам, як курапатак?..

Мурашкі пабеглі па спіне ў настаўніка.

— П-панове! Спадары… — прашаптаў ён. — Не загубіце хрысціянскую душу…

— Нешта ты, масковец, пра хрысціянства ўспомніў? Калі вашыя маскалі гадоў трыццаць назад рэзалі нашых, як авечак, то не ўспаміналі вы ні пра якія душы…

— Выбачайце… Рэзалі? Я не ведаў… Першы раз чую…

— Не ведаў? А належна ведаць.

— Гэта даўней было… Я тады яшчэ не нарадзіўся…

— Ну, не дрыжы, не бойся… Вельмі ты нам здаўся… Мы не душагубцы, мы толькі гэ[1] рабуем…

Настаўніка прымусілі абняць тоўстую алешыну і звязалі рукі. Далей рабаўнікі ператрэслі рэчы. Што меркавалі забраць — адкідвалі ўбок, на распасцёрты настаўнікаў плед. Забралі ўсё — навошта было і перабіраць. Знялі і адзежу з самога настаўніка — сурдут, порткі. І крыж знялі, і медальён, у якім быў партрэт жанчыны, пэўна, маці маладога чалавека, на які адзін з рабаўнікоў доўга ўзіраўся.

— Так, — звярнуўся да Цімоха аднавокі. — Адвяжаш гэтага расейскага сабаку пад абед, як мы добра адыдземся.

Цімох паслухмяна кіўнуў. Ён ужо тым быў рады, што яго самога не звязалі.

Узышло сонца, радасна спявалі птушкі, Ліза, як сабака, схіліўшы галаву набок, з задавальненнем пазірала на людзей: па ўсім відаць, у хамут не скора.

Далей адбылося наступнае. Тут чытачу важна быць асабліва пільным. Грабежнікі пайшлі прэч, але далёка не адышліся. Склалі ўсе рэчы ў гурбу, распалілі вогнішча і сталі баляваць, не шкадуючы рому з рэквізаванай настаўнікавай біклагі. Балявалі яны нядоўга — ці паснулі, ці проста драмалі. Цімох не адважваўся развязаць пану рукі, як той ціхенька ні прасіў. Ён, настаўнік, увесь палаў агнём помсты. Грабежнікі не дабраліся да падвойнага дна ў куфэрку, у якім была зброя. Не такі ўжо і смелы быў настаўнік, але знявага, крыўда надавалі рашучасці. Усё ж Цімох трымаў слова, дадзенае грабежнікам.

— Развяжу, — казаў фурман, — як пойдуць. Падслухаў, — хацелі цябе зарэзаць. Бо прыставу ці спраўніку ўсё роўна данясеш. А так мо абернуцца і пойдуць… Далібог — абернуцца.

— Што значыць — абернуцца?

— Не ведаю, паночку, хто іх ведае, што ў іх на вуме і хто яны такія. Тут адныя на манкевіцкага аканома працуюць вуглярамі. Але гэта далей, за ракой, у Графскай пушчы… Без пашпартоў гэта збродня ўсялякая. Яшчэ з таго закалату, як цар забраў у графа маёнтак. А вось і ўсё — пайшлі, пабеглі… Слава табе, Госпадзі Ісусе Хрысце…

З гэтымі словамі Цімох несупынна хрысціўся, накладаючы крыжы на сябе і на грабежнікаў. Настаўнік глянуў туды, куды глядзеў Цімох, і не паверыў уласным вачам. (Чытач — увага!) Настаўнік выразна бачыў, што ад вогнішча, якое ўжо не зыркала языкамі полымя, але слаба курэла, беглі два… ваўкі. Прычым беглі яны неяк улукаты, рыхтык стомленыя ці (!) нецвярозыя. Праз імгненне звяры зніклі, згубіліся сярод хмызняку. Цімох перахрысціўся, перасунуў сякерку за спіну, зубамі развязаў вяроўку на руках настаўніка, перахрысціўся яшчэ раз і апасліва пайшоў да вогнішча, каля якога нядаўна балявалі прыхадні. Пайшоў за Цімохам і настаўнік.

Рэчы ляжалі на месцы. Ніводнай не прапала. Знайшліся і грошы, і крыжык. Знік толькі медальёнчык, як ні шукалі. На роспыты, што ж здарылася, Цімох паціскаў плячамі і мармытаў:

— Вовкулакі, паночку, а шо ж… Богородзіца Дзево, радуйся, Дабрадатная Марыя, Гасподзь з табою…

Настаўнік прыпомніў учарашняе відмо сівога ваўка, які таксама знік… Яму зрабілася вусцішна.

Запрэглі Лізу, падаліся далей. Балоты расступіліся, мясцовасць зрабілася сушэйшая, пясок заскрыпеў пад коламі. Дрэвы абапал дарогі рабіліся ўсё вышэйшыя, сталі трапляцца выносныя, прыгожыя сосны і раскідзістыя дубкі. Хутка ўжо настаўнік задзіраў галаву, каб палюбавацца вершалінамі векавечных, у два-тры абхваты дубоў. Наваколле выглядала значна прыветлівей. Настаўнік спадзяваўся, што вось-вось з'явіцца і чалавечае жытло, пакажуцца людзі. Але ягоныя спадзяванні не спраўдзіліся.

6. Прошча

Раптам Цімох спыніў Лізу і сказаў:

— Так, пане. Тут такое дзела. Далей пан няхай едзе і, крый Божа, слова не скажа…

— Чаму гэта?

— Пабачыце… — загадкава прамовіў Цімох.

Нейкі час ехалі моўчкі.

— Дык што ж будзе? — пацікавіўся настаўнік.

— Тое і будзе… — сказаў Цімох. — Так што пан няхай не дзівуецца, а сядзіць ціхенько. Сядзіць і мовчыць. З воза таксама ніяк нельга злазіць…

— Што ты мне галаву марочыш? — не вытрымаў настаўнік.

Цімох азірнуўся на маладога пана. З-пад густых, з сівымі валаскамі броваў глядзелі чыстыя, колеру няспелых жалудоў вочкі. Селянін плюснуў імі і паказаў-запрасіў настаўніка азірнуцца. Настаўнік крутнуў галавой… і ледзь не знячулеў. Ззаду, метраў за трыццаць, папярок дарогі стаяў калматай аграмадзінай мядзведзь і варочаў свежыя Лізіны яблыкі.

— Так што, паночку, прашу, сядзі ціхенька, не сапі нават… І не азірайся. Дасць Бог, пранясе…

Настаўнік утуліў галаву ў плечы, стаў глядзець наперад, спінай адчуваючы мядзведзя.

Абапал дарогі лес вырабіўся чысты, без альховага ці лазовага кустоўя, месцамі, бліжэй да дарогі, парослы ляшчынай. Галіны амаль змыкаліся над галовамі. Нечакана праз дарогу сігануў нейкі звер, ды так хутка, што не разабраць які. Ліза захрапла і не хацела ісці. Цімох злез з воза, высек доўгую арэшыну і парай лупцакоў надаў кабылцы імпэту.

Потым зноў убачылі далёка наперадзе мядзведзя. Іншага, меншага. Ён падняўся на заднія лапы, панюхаў паветра, каб разабрацца, чым пахлі людзі і Ліза, потым кінуўся наўцёкі, раз-пораз азіраючыся. Ліза стрыгла вушамі, але ішла.

— Гэта, панычу, тута прошча… Ведама, Графска пушча. Тут звірына хаваецца.

Неўзабаве збоку ад лясной дарогі настаўнік угледзеў статак аленяў — галоў дваццаць. Яны не звярталі на фурманку і людзей асаблівай увагі — пасліся сабе, зрэдку пазіраючы на ездакоў. Толькі гаспадар статка — самец, раздзімаў храпы і пільна сачыў за прыхаднямі — вачэй не спускаў. Далей то там, то тут паўз дарогу зашнорылі цікаўныя лісы. Гэтулькі лісаў настаўнік ніколі ў жыцці не бачыў. Мо два ці тры дзесяткі. Ці не кожная падбягала пад самы воз, хапала чорнай нюхаўкай паветра і адскоквала, нібы пераконвалася, што праезджыя пахнуць тым, чым належна.

Лес рабіўся больш стары, вузлаватыя карэнні велічынёй з добрае бервяно перапаўзалі праз лясную дарогу, і Цімоху не раз даводзілася перакідаць задок воза, каб пераехаць тое карэнне. І раптам настаўнік убачыў непадалёк, збоку, вялізарную рагатую і калматую, бурага колеру істоту, якая ляжала сабе ў цяньку пад дубам і, як свойская карова, жавала жуйку.

— Зубр! — з захапленнем аж прастагнаў настаўнік.

— Зубар, паночку, зубар, не шыпіце толькі, пачуе, стане на дарозе, не прапусціць… Ён тут гаспадар…

Нечакана лес расступіўся, перад вачамі паўстала вялізная паляна, можна сказаць, гэта былі некалькі вялікіх палян, злучаных паміж сабой. На гэтых палянах звяроў аж кішэла. Тут бораліся мядзведзі, там гоцалі з дрэва на зямлю рысі, а там губатыя ласі чухалі свае рогі аб камлі карыстых бяроз.

— То, панычу, і е Графска пушча… Тут прошча, неруш, тут звіры хаваюцца ад паляўнічых… А то наедуць губелнаторы з міністрамі ды як пачнуць страляць… Куды беднай пташачцы ці казулі якой дзецца? Сюды і хаваюцца…

Настаўнік залёг у драбінках і сачыў за звярыным царствам, часам затыкаючы нос — надта ж рэзка, аж да свербу ў носе, смярдзела зверам. Скура на ім ад здзіўлення шэрхла. Статак зуброў суседзіў з вывадкам мядзведзяў… Алені, казулі, ласі перамяшаліся ў адзін незлічоны статак… Звяры не звярталі ўвагі ні на людзей, ні адныя на другіх, нібы на нейкі час памірыліся, нібы нейкая бяда, пагроза смерці аб'яднала іх.

Калі праехалі паляны, возчык пагнаў Лізу што было сілы. Ды тая і сама жвава бегла далей ад звярынага паху. Настаўнік не ведаў, што і гаварыць — ехалі моўчкі. Убачанае ўразіла яго да нематы.

Як добра ад'ехаліся і зноў пайшла марочня — рагоз, лазовыя карчы, спытаўся:

— Так кажаш, гэта прошча?

Цімох матлянуў галавой:

— Прошча, паночку, прошча. І сюды ніхто не даходзіць.

— Мы ж даехалі!

Цімох абярнуўся:

— Мы, паночку, тут як і не былі… І ніц не бачылі… — У голасе возчыка прагучала тая самая інтанацыя, калі ён абяцаўся «па вухах пугай».

Пад вечар прыехалі да людзей. Іх сустрэлі якраз тыя вугляры, якія працавалі на аканома з Манкевічаў. Чорныя, як чэрці, яны пасміхаліся весела, прыязна, па-людску. Тут, на гэтай вугальнай гуце, і заначавалі.

Ноччу настаўнік ляжаў, а руку трымаў на пісталеце. Глядзеў, як гутары сядзелі вакол вогнішча, на якім каліхаваў здаравенны кацёл, з якога тырчалі тоўстыя косткі невядомай жывёлы. Раніцай, яшчэ не развідняла, Цімох разбудзіў пана і акурат з усходам сонца выехалі да нейкага сяла. Адчувалася прысутнасць вялікай вады. «Пэўна, Прыпяць», — падумаў настаўнік. І напраўду, паехалі ўброд. На здзіўленне, рака ў гэтым месцы была такой плыткай, што толькі ў адным месцы настаўнік ад страху ўхапіўся за біліны. Потым праехалі некалькі вёсак і ўрэшце спыніліся перад чыгуннай літой брамай, якая азначала ўезд у Манкевіцкую эканомію.

— Колькі заплаціць табе, Цімафей? — заклапочана спытаўся настаўнік.

— А ніц, паночку. Вы ўжо заплацілі, — зняў кучомку Цімох. — Хіба, васпане, дайце паправіцца з біклажкі…

Настаўнік адлічыў некалькі рублёў і пачаставаў возчыка кропляй рому — усё выжлукцілі рабаўнікі-пярэваратні. На развітанне пацікавіўся:

— А колькі табе, Цімох, гадоў?

— Васемнаццаць, паночку.

— Васемнаццаць? — ледзь не крыкнуў ад здзіўлення настаўнік.

— Так, паночку, васемнаццаць гадоў, як з Манкевіцкага бровара выгналі. От і цёпаюся без работы…

Раздзел II. На поўдні

1. А цяпер усё правільна

Нецярплівы чытач атрымаў сякія-такія тлумачэнні, гэтак сказаць, прайшоў уводзіны пра падзеі цалкам магчымыя і цалкам, згаджуся, неверагодныя, таму можна вярнуцца і да Друскенікаў. Цяпер зразумела, што ніякі не пан, а воўк, сапраўдны дзікі лясны звер, — каля клеткі так смярдзіць, што хоць не падыходзь, сядзеў у той клетцы, і не чалавек ваўка, але воўк чалавека пакусаў. І не аднаго — дваіх паспеў цапнуць.

Высветліць прычыны здарэння браліся па-рознаму. Адныя казалі, што той пан гаварыў пры ваўку на мове хамаў, ці, калі хочаце, па-ліцвінску, словам, на гаворцы насельнікаў краю, які распасціраецца ад Прыпяцкіх балот да Дзвіны ды Віліі. Пан загаварыў па-ліцвінску, ці русінску, або, як яшчэ казалі — па-беларуску, а воўк нават прыязна прыняў чалавечую гаворку, завіляў хвастом. Тады пан і насмеліўся пагладзіць ваўка. А звер — хоп! — яго зубамі. Удружыў, называецца.

Другія казалі, што і гэта магла быць чыстая праўда, бо былі сведкі, што і воўк адкрываў пашчу, зяхаў і з ягонага горла выходзілі зыкі амаль чалавечага кшталту. Зрэшты, праверыць такое дапушчэнне няма магчымасці. Звер ёсць звер, з ім трэба мець асцярожнасць, хоць ён і за кратамі. Важней, як сябе паводзілі пакусаныя людзі, паны. Адзін, як ужо гаварылася, страціў ад выгляду крыві прытомнасць. Гэта маладзейшы, а старэйшы — нічога, цярпеў. Увогуле старэйшы салідны быў пан. Прадстаўнічы такі, хоць і не надта высокага росту. Нават і па знешнасці можна было чакаць, што будзе цярплівы і геройскі.

З'явіўся гэты пан на курорце пад ручку з харошанькай дзяўчынай. Злыя языкі казалі, што то ягоная палюбоўніца. Бо ніяк не выглядала на жонку. Нехта заўважыў, што пастрэльвала вочкамі ў бок афіцэраў, што часам з'яўляліся на праменадах. Зрэшты, тыя і самі шукалі моманту, каб зрабіць харашусе знак увагі. Вядома — курорт.

Разам з панам і ягонай маладой пані быў вышэйпамянёны малады вяртлявы пан у крацястых панталонах, а з ім — немаладая асоба нявызначаных гадоў, з далікатнымі рысамі твару і бародаўкай пад вокам. Людзі гэтыя трымаліся самі па сабе, шпацыравалі, пілі ваду, праходзілі лячэбныя працэдуры і ні з кім не заводзілі знаёмстваў.

Толькі ад гасцінічнай прыслугі за рубель падлагоды курортныя заўсёднікі даведаліся, што людзі гэтыя, і паны, і немаладая жанчына, маюць прозвішча Ўрбановіч, што прыехалі з поўдня краю, што немалады пан — аканом буйнога землеўладання, якое колісь належала адной ці то графскай, ці то баронскай фаміліі, а цяпер — дзяржаўнай казне.

Ад той жа прыслугі даведаліся, што маладая дзяўчына — законная жонка пажылога пана. Асоба з бародаўкай была ці то сястрой, ці то цёткай пана аканома, а малады пан — пазашлюбны сын падстаркаватай цёткі, бо жывуць яны ў адным нумары.

Яшчэ заўважылі, што маладую пані ніколі не пакідаюць адну. Каля яе тырчэла то цётка з бародаўкай, то круціўся вяртлявы паніч у крацястых панталонах. Сам пан Урбановіч, калі рабіў з маладой жонкай праходку, не выпускаў яе рукі са сваёй, рыхтык пані хворая і магла паваліцца ўпокат, як толькі сужэнец адпусціць яе. Аднак маладуха не выглядала хворай. Хіба крыху засмучонай.

Адна з паняў, найцікаўнейшая з заўсёдніц Друскенікаў, упільнавала маладую Ўрбановічыху каля вады. Падышла і праказала той некалькі словаў па-французску. Як гаворыцца, пра «прыроду, пагоду і французску моду». На дзіва, дзяўчына адказала па-ангельску. Ангельшчыны пані-выведніца добра не ведала і больш звыкла, па-польску, паспрабавала разгаварыць маладую пані. Уразілася не адказамі, не… Пальшчызна маладой жанчыны гучала настолькі па-кніжнаму, што належала яшчэ здагадвацца, пра што яна гаворыць. Тады пані перайшла на расейшчыну. Здавалася, гэта быў бяспройгрышны варыянт. Хто не ведае такой тутэйшай ламаніны: слова расейскае, слова польскае?! Але маладая асоба зрабіла выгляд, што не разумее пані. Такім чынам, узаемаразумення паміж панямі не адбылося. І адкуль, з якога балота, пан Урбановіч яе такую выкапаў?

Апранута дзяўчына ладна, па модзе. Праўда, такіх падбітых уверх адзаду крыналінаў даўно не насілі. Вядома, пакуль мода дойдзе з Варшавы ці з Вільні, прыпаўзе да краёвых маёнткаў… Што ні кажы, абшары, Літва, глушэча. Гэта не за колішнім часам, калі ў магнацкія палацы адмысловыя ганцы прывозілі проста з Парыжа не толькі найпярвейшыя звесткі пра шырыню падвязак ці даўжыню пальчатак, але і арыгінальныя выкрайкі… Але то быў свой час, свая эпоха…

Таямнічае панства толькі першыя дні прыцягнула да сябе ўвагу і было цікавым некалькі дзён, а далей верх узяла, шчыра скажам, абыякавасць да новых курортнікаў. Потым, праз тыдзень, прыслуга ўжо і без капейкі грошай данесла, што пан сварыцца з маладой жонкай, а жонка плача і патрабуе ехаць дахаты. Яна шляхцянка з бедных, ці не дачка аднадворца. Пан аканом узяў дзяўчыну з літасці і гэтым часта дакарае. Зрабілася таксама вядома з іхніх спрэчак, якія яны вядуць на сялянскай мове, на якой гавораць на берагах Нёмана, Свіслачы, Мухлі et cetera, што ў маладой пані быў раман, пазашлюбныя адносіны. Дзіўным было не гэта, уласна раман, але тое, што сварыліся па-халопску, на хамскай мове, бо дваранства выясняла адносіны звычайна па-польску. Карацей, цікавасць да нецікавых знікла сама па сабе.

І вось дзікае здарэнне. Малады пан застаўся з пагрызенай кісцю — косці цэлыя, мяса пакусана і скура здзёрта, а вось пажылому пану, які ратаваў маладога, не пашэнціла — мезены палец адгрызены цалкам — матляўся на скурцы, безыменец пераламаны, бясформенны, і сярэдні палец пабываў у зубах, але ў суставе быў рухомы. Дасталося і перадплеччу. Воўк літаральна прапусціў яго праз зубы… Рука як у малатарні пабывала. Кроў цуркамі цякла… Нават на другі дзень пасля здарэння адна далікатная паненка так і гэпнулася каля воўчай клеткі, самлела — кроў праступіла скрозь тырсу і пясок, якімі закідалі зямлю. Гэтулькі яе нахлюпала з пашаткаванай рукі…

Такім чынам, нам амаль усё вядома: курорт, звярынец, два паўднёвыя (у межах краю) паны з паненкай і цёткай з бародаўкай пад вокам; малады суне руку ў клетку, стары яго ратуе, воўк чык зубамі — і гатова. Што далей? Далей будзе, не турбуйся, чытач. Спачатку паглядзім на гэтыя ж падзеі вачамі яго ўдзельнікаў.

2. Маладое-неразумнае

У тую нешчаслівую раніцу манкевіцкі аканом, з тых самых славутых Манкевічаў з поўдня Менскай губерні, якая за Прыпяццю, каля ракі Гарыні, як і было заведзена штораніцы, папіў кавы, з'еў канапку і накіраваўся на неадменны ранішні шпацыр. Маладая жонка яшчэ спала. Учора звечара, як звычайна, добра насварыліся, пані скрычалася, таму сёння і спала. Накрычаўся і пан, вядома, не крыкам, а шэптам, душачыся, тоячыся ад гатэльных суседзяў, і цяпер яму карцела ціха пагаварыць з кім. Згрызоты з маладой жонкай надакучылі яму. Са сваіх з кім пагаворыш? З прышаломкаватым Станіславам — маладым панам, на якога людзі там, на далёкім Палессі, казалі, як на дзецюка, — Стасік? Аканом зразумеў, калі прыехаў сюды, што ўвесці маладую жонку ў кампанію курортных кабет, адшукаць ёй каляжанак, хоць бы адну, якая была рыхтык сястра, не ўдасца, — жонка сама не хацела гэтага.

Той раніцай выйшаў на шпацыр і Стасік. У гэтага ў галаве адно — пакруціцца, пацерціся каля маладых паненак. Якраз тады, калі цётка Цэцыля, тая самая, з бародаўкай, спіць. А спіць яна доўга, да дванаццаці, бо яна святуля — уночы не спіць, а моліцца.

Дзяўчаты акурат і стаялі каля звярынца. Прыйшлі так рана, бо хацелі паглядзець, як раніцай кормяць драпежнікаў: рысю, мядзведзя, ваўкоў.

Ваўкоў у звярынцы сядзела цэлая рознакаліберная дэлегацыя з лясоў «Северо-Западного края»… Быў здаравезны баравы ваўчуга з Налібокаў, меліся галаватыя пушчанскія ваўкі, знаходзіліся драбнацелыя інфлянцкія ваўкі, цэлая сям'я: воўк, ваўчыца і ваўчаняты. Быў яшчэ адзін воўк, які, як казалі, з'явіўся ў звярынцы нядаўна. Невялікі, сухарэбры, адно званне, што воўк. Казалі, што то быў ручны звер, але шмат рабіў шкоды, таму запраторылі ў клетку.

Пан аканом падышоў да паненак, дакрануўся да свайго касторавага кацялка ў знак вітання. Дзяўчаты стрымана хітнулі галоўкамі. Аканом паглядзеў на мядзведзя, рысю, на ваўкоў. Каля клеткі з сухарэбрым ваўком спыніўся. Звер ляжаў, паклаўшы галаву на таўставатыя пярэднія лапы. Кавалак свежай ялавічыны ляжаў у пляскатай жалезнай місе, але воўк не звяртаў на спажыву ўвагі. Словам, воўк як воўк. Тыповы шэры драпежнік, якіх на прасторах Літвы тысячы, а можа, дзесяткі тысяч… Да чаго яны падобныя адзін да аднаго!

Стасік побач круціў галавой, зазіраючы ў маладыя, сонечныя, як свежае масла з бойкі, і роўненькія, як курыныя яйцы, тварыкі маладзічак, нешта плявузгаў пра раманы Крашэўскага, з якіх ён ніводнага не дачытаў, і нават асмеліўся ўзяць адну з дзяўчат за локцік. Тая далікатна выслабаніла руку і з'едліва сказала голасам у нос, па-французску, што ў маладога пана ёсць каго браць за руку, маючы на ўвазе цётку.

Раптам ні з таго ні з сяго сухарэбры воўк падняўся і… заскуголіў. Так голасна і так сумотна, што паненачкі і Стасік сталі з жалем глядзець на звера. Стасік аб'явіў, што воўк плача. Па волі. А сам воўк — так сабе, няма на што глядзець. І не такіх бачыў. Наглядзеўся на ваўкоў у той глухмені, у якой змушаны жыць. Не аднаго драпежніка дасягла куля, пушчаная са ствала ягонай паляўнічай дубальтоўкі. Такія экземпляры трапляліся! Бывалі — ого! Даўжынёй вунь з гэтую паркавую лаву. Лапы — што цурбалкі ў каня. А гэтыя ваўкі тут, у Друскеніках, — дробныя, не вартыя ўвагі.

— Вось, — балбатаў Стасік, — маці Ромула і Рэма… Выбітны сімвал… Плач гэтай ваўчыцы сімвалізуе плач народа па незалежнасці…

— To pies, nie samica… — перабіла пустаслоўе Стасіка адна з паненак і сарамліва заплюскала вачамі.

— Ці важна… — ганарыста адмахнуўся Стасік. — Ваўкі ў многіх народаў сімваламі… Знаёмы каўказскі афіцэр расказваў, што дзікія горцы яго на сцягу зялёным, мусульманскім, маюць… Ваўчыцу… І вось, паводле легенды…

Воўк паскуголіў і цяжка бухнуўся, упаў на жывот, паклаў морду на лапы. Калі загучаў голас Стасіка, адно вуха ваўка варухнулася і стала старчаком. Гэта падмеціў пан аканом. Голас Стасіка гучаў, а воўк нават прыўзняў галаву, нібы слухаючы бязглуздзіцу маладога пана.

— Паводле чэчэнскай легенды, ваўчыца ўратавала дзяцей, сваіх ваўчукоў, ад буры… Паслухайце, — Стасік перайшоў на шэпт, — думаеце, Расея заваявала Каўказ? Чэчня ім адрыгнецца праз сто, дзвесце гадоў. Як і наша радзіма… Так, грамадзянкі?

Зваротак «грамадзянкі» мог пацэліць у сэрца любой дзяўчыны. Гэтак жа звярталіся адзін да аднаго паўстанцы… Яшчэ летась гэтак казалі ўсе прыстойныя палякі, ды, уласна, яшчэ і ў студзені, лютым сёлета казалі. Уголас, смела. Цяпер — не. Цяпер расейскія жандары ў Вільні хапаюць жанчын у чорным і, кажуць, задзіраюць спадніцы на галовы. Каб гэтак адвабіць насіць чорнае, жалобу па задушанай інсурэкцыі. Праўда, не зусім яшчэ і задушанай. Хто ведаў, колькі яшчэ хавалася па лясох з прагай помсты за забраны край.

— Пан Станіслаў, ці варта завязваць дыскусіі? — зрабіў заўвагу аканом маладому сваяку.

Падумаў ён пры гэтым больш рэзка: «Балван дурны. Ці час гаварыць пра радзіму, пра вольнасць? Толькі што, якіх пару месяцаў таму, у віленскіх мурах павешаны Каліноўскі. Падумаць толькі, крывавы дыктатар Літвы гасцяваў у іх, там, на поўдні, у эканоміі, некалькі дзён… А потым уся гэта калатнеча з інсурэкцыяй… А гэты, ну сапраўды, ці ж не балван, распускае язык… Вакол шпегі… Сотні, калі не тысячы расстраляны, адпраўлены ў Сібір, пазбаўлены маёмасці, правоў шляхецтва, а Стасік выхваляецца, каб заваяваць прыхільнасць дэвотак, у якіх невядома што ў галаве. А раптам каторая з іх — дачка дзяржаўнага службістага?»

Стасік паслухмяна змоўк, утаропіўся ў звера. Воўк у клетцы падняўся і, не паварочваючы галавы, усім тулавам павярнуўся да паненак і слабога на язык маладзёна. Ноздры звера варухнуліся, ён пацягнуў да сябе паветра.

І раптам пан аканом збянтэжыўся. Яму падалося, што воўк у клетцы — той самы, якога колькі ўжо часу, як аддалі аднаму фактару. Ды яшчэ трыма рублямі грошай падмазалі, абы каб толькі забраў ляснога нягодніка.

— О! Ён чуе, ён разумее, што мы пра яго гаворым! — усклікнуў Стасік.

Воўк тым часам матлянуў хвастом.

— Пан Ежы! — усклікнуў маладзейшы Ўрбановіч, звяртаючыся да пана аканома. — Дык ці не ў Друскенікі наш Ёсель здаў таго нашага ваўчыдлу? Далібог, гэта наш ручны воўк. Паглядзіце, гэта ж выліты Інсургент!

Воўк тым часам яшчэ раз матлянуў хвастом, схіліў, рыхтык сабака, галаву набок. У жоўценькіх чыстых вачах засвіцілася даверлівасць. Паненкі завойкалі ад здзіўлення: люты драпежнік, пагроза лясоў, зацяты вораг чалавека, ператварыўся — ці не фантастыка — у свойскую, добрую сабачыну.

Стасік падступіўся да прэнтаў.

— Інсургент! — паклікаў ён з выглядам вопытнага сабакара. — Цю-цю, на!

Малады пан яшчэ не адважваўся працягнуць руку за прэнты, але воўк радасна забіў хвастом па баках, рыхтык свойскі сабака. У ягоных вачах мільгнула нешта накшталт радасці пазнавання. Ён глытнуў сліну, аблізаўся і засцябаў сваім махалам па баках.

— Brawo! — запляскалі паненкі ў ладкі. — Brawo panu!..

Маладыя, прыгожыя дзяўчаты, самі таго не разумеючы, пад'юдзілі паніча на непапраўнае. Як не адважыцца працягнуць да дзікага звера, ваўка, руку, выступіць гэткім утаймавальнікам, дрэсістаю, каб толькі яшчэ раз сарваць апладысменты…

— Не руш! — усклікнуў пан аканом, але было позна.

Ды што можа стрымаць маладую фанабэрыю і жаданне выставіцца героем перад слабейшым і такім прыгожым полам?

Стасік працягнуў руку паміж прэнтаў, дакрануўся да пукатай лабаціны звера, паспеў нават пагладзіць, і тут-то воўк яго і хапянуў.

3. Помста

Усё пачалося з аднае раніцы, калі ў ноздры ўляцеў падазроны пах. Такі пах рэдка, вельмі рэдка прыносіў сюды паўднёвы вецер… Адтуль, з-за вялікіх рэк, з-за густых лясоў, з таго краю, улюбёнага навечна і з якім навечна разлучаны двухногімі затхлякамі…

Потым азначылася — блізка і родна пахла ад двух мужчын і дзвюх жанчын. О! Які гэта быў салодкі пах — сапраўдны водар! Уканцэнтраванне ўсяго, што было мінулым, радасцю жыцця, яго трымценнем, матэрыяльным увасабленнем мілаты ўласнага колішняга існавання.

Кожны раз, як тыя людзі праходзілі міма, раздзімаў ноздры і піў пах радзімы: родных лясоў, палян, паляўнічых сцежак, а таксама пах сялянскіх хамутоў, каламазі, ранішні пах з варыўняў…

Спачатку проста радаваўся, атрымліваў насалоду ад знаёмых, мілых пахаў. Потым водар радзімы стаў выклікаць злосць, будзіў гнеў, а затым, з цягам часу, лютая нянавісць да гэтых людзей, якія прынеслі такі родны, да няўсцерпу, напамін пра радзіму, стала працінаць кожную часцінку цела. Ці ж не гэтыя людзі ўвязнілі яго, пазбавілі свабоды, закінулі далёка-далёка ад родных мясцін, прытарабанілі ў скрынцы сюды, дзе ў высокіх чырвоных берагах цячэ, быццам і блізкая і ў той жа час чужая, незнаёмая, халодная рака, ад якой вечарамі патыхае салодкай, падлаватай вільгаццю, дзе стаяць бронзавыя, аж да чырвонасці ў камлях, такія няродныя сосны… Такія ненатуральныя, такія нямілыя.

Нянавісць патрабавала выхаду, помсты… Як адпомсціць? Ухапіць, угрызці руку, якая колісь гладзіла, а потым па-здрадніцку аддала на пакуты, калі затаўклі дрынамі ў скрынку з маленькай адтулінай, потым бясконца доўга везлі на чужыну, зрэдку кідаючы кавалак хлеба ці абгрызеную костку. Вады не давалі, ледзь не здох ад смагі… Потым укінулі сюды, за гэтыя гладкія жалезныя прэнты, дзе так мала месца, што, здаецца, не хапае паветра дыхаць. Ён ужо даўно не хацеў жыць, бо ягонае жыццё засталося там, на далёкім Палессі, сярод дубоў і грабаў, у зарасніках лазы, на балотных рэчках, у густых чаратах… Кропля за кропляй жыццё выдыхалася, выточвалася з яго… І, пэўна, здох бы, каб не той пах, які зрэдку прыносіў паўднёвы вецер; нібы падманваўся, нібы дзеля большай пакуты пацверджваў, што той край ёсць, тыя мясціны, дзе быў шчаслівы і самазабыўчы, не саснёныя ў хваравітых снах-мроях, але існуюць насамрэч, напраўду ёсць. І там узыходзіць штодня сонца, і там журботліва шапочуць вершаліны дрэў, і там штораніцы ў лазе залівіста, пранізліва стракочуць сарокі… Не, не… Яму туды дарога заказана, і ўсё праз гэтых во двух паноў у кацялках і паненак у доўгіх сукнях, якія во глядзяць на яго, як на дзіўную смярдзючую падлу, калі ад саміх мёртвым мясам тхне…

І вось цяпер, калі наноў пацвердзілася, што край мілотны ўсё-ткі ёсць і, мала таго, з таго краю прыехалі, аказаліся тут гэтыя во людзі, насычаныя роднымі пахамі, якія прабіваліся праз іхныя ўласныя цялесныя воні, пакута вярнулася, запульсавала надзеяй, трывогай: а мо яшчэ воля магчымая, а мо яшчэ можна ўцячы, вызваліцца ад жалезных кратаў, пабегчы з усіх чатырох лапаў туды, да роднага, мілага, сціхотнага. І разам з надзеяй і трывогай ажылі нянавісць, прага нялюдскай, звярынай помсты.

Пах роднага і дух людзей, якія здрадзілі, бунтавалі ў ваўку кроў. Адпомсціць, укусіць, адгрызці рукі, ногі, галаву… Галоўнае — прыкінуцца добрым, падмануць, увайсці ў давер. Няхай у вачах засвіціцца зычлівасць, няхай толькі зажадаюць дакрануцца да яго (дурныя двухногія! — ім абавязкова захочацца дакрануцца да яго, пагладзіць. О! Як ён ім пагладзіць!). Трэба і хвастом пакруціць, і галавой, каб паказаць, што ён іх пазнаў, што ён рады ім. Ага — адзін з іх падыходзіць бліжэй, рука аж свярбіць, аж пачырванела, каб пагладзіць яго, але яшчэ баіцца… Так, так… Стану ледзь не пасміхацца, падманліва радавацца, хвастом па баках шлёгаць, як сабака які… Ага, працягвае руку! Бліжэй жа, яшчэ бліжэй! Ну, вось і ўсё — блізка, ёсць. Імгненна міласць на гнеў перакінуць, пашчай, як кляшчамі, — цоп ненавісныя панскія растапыркі! І трымаць, і трымаць, і шкуматаць, грызці, сціскаць — нічога, няхай б'юць, хоць рэжуць, хоць заб'юць! А ён атрымае — о слодыч! — радасць сваім сківіцам!

4. Прыезд хатняга настаўніка

Ваўчаня з'явілася ў Манкевіцкай эканоміі неўзабаве пасля прыезду выпісанага з Масквы хатняга настаўніка і цэлага шэрагу прыкрых і непрыгожых, на погляд трымальнікаў шляхетнага стану, падзей.

Настаўніка, высокага, шыракаплечага, з круглявым галабародым тварам і пукам валос пад носам прывёз падсочнік Цімох, прагнаны з бровара яшчэ папярэднім гаспадаром за жарсць да «прадухта», як казаў сам Цімох. Настаўніка пасля таго, як уладкавалі ў флігель, прывялі да аканома Ўрбановіча. Малады чалавек стрымана пакланіўся і назваў сваё поўнае імя, імя па бацьку і прозвішча.

— Дастаеўскі? — здзіўлена перапытаў аканом.

— Не, васпане, — настаўнік схіліў галаву крыху на левы бок і ўперад. — Я — Арыстоклій Дастоеўскі… Дастаеўскі ў Маскве, я, паўтараю, — Дастоеўскі…

— З палякаў будзеце?

— Патомны расеец, проша пана.

Аканом разгублена перазірнуўся з маладой жонкай, якая выйшла з пакоя ў вітальню, дзе адбывалася першае знаёмства.

— А вы часам…

— Мае бацькі не былі звязаны з… польскім племенем… — сказаў настаўнік.

Па ім было відаць, што ён з цяжкасцю ўлагодзіў сваё раздражненне.

— Але, згадзіцеся, якое супадзенне! Дык вы… далібог, не сваяк таму пісажу[2]?

— Не. Я не маю ніякіх адносінаў да таго Дастаеўскага… Я — Дастоеўскі!

З гэтымі словамі настаўнік крыху заганарліва выставіў грудзі.

— Ну, — збянтэжаны аканом паціснуў плячыма, — добра. Вядома, Дастоеўскія — стары ліцвінскі род.

— Перапрашаю пана, я — рускі, як кажуць, маскавіт да мозгу касцей, і прашу мяне ніколі не ўблытваць у вырашэнне пытанняў крыві…

— Вырашана! — перабіў маладога настаўніка аканом. — Будзеце жыць да маразоў у флігелі, а потым падшукаем вам цяплейшае месца. З абавязкамі вас азнаёміць мая жонка.

Настаўнік абярнуўся. Жонка аканома коратка зірнула на яго; маладыя людзі сустрэліся позіркамі. У гэты момант і адбылося першае здарэнне, праўда, яно засталося не заўважаным ні аканомам, ні кім з прыслугі, якая прысутнічала пры гэтай сустрэчы. Мала таго, яно, гэтае здарэнне, не адклалася, выразна не зафіксавалася, цяперашняй мовай кажучы, у свядомасці і самога настаўніка, і маладой пані Ўрбановіч. Але ў гэты момант у вачах маладой жанчыны малады настаўнік убачыў перакулены свет: ненатоленую прагу шчасця, нязбытнае каханне, пагаслую радасць жыцця, якая імгненна заззяла, на кароценькі міг успыхнула і адразу, дзеля скрытасці і канспірацыі, згасла, падаўленая правіламі прыстойнасці, — пані Ўрбановіч апусціла вочы.

— Дарэчы — яна ж і ваша найпярвейшая вучаніца. Пані Ўрбановіч, займіцеся настаўнікам, — чамусьці крыху раздражнёна сказаў аканом.

Варта сказаць, што настаўніка чакалі даўно і ўсё было да яго прыезду падрыхтавана. Настаўнік, паводле кантрактнай дамовы, мусіў вучыць не толькі жонку аканома, але і яе незамужніх сясцёр; не толькі дзяцей батракоў, якія працавалі ў аканоміі, але і давучваць, падвучваць і перавучваць усіх, хто быў недавучаны, недаадукаваны і ў самой эканоміі, і ў недалёкім мястэчку, — за ўсіх плаціў з нейкіх сваіх як меркантыльных, так і ахвярных памкненняў цяперашні гаспадар багатай Манкевіцкай эканоміі — Ежы Ўрбановіч.

Ён не бачыў кароткай пераглядкі настаўніка і маладой жонкі, ён хутчэй адчуў небяспеку напярод, падсвядома быў да яе падрыхтаваны, і калі ўпершыню ўбачыў настаўніка, настрой ягоны ўпаў. Ён чакаў якога-небудзь ссівелага чыноўніка, які выйшаў у адстаўку, разарыўся, залез у даўгі і ад беднасці шукаў работу. А тут прыязджае, выбачайце, ледзь не сапернік ягоны ў пытаннях полу. Тут належна мець асаблівую пільнасць.

Настаўніка адразу празвалі, каб не блытаць з іншым Дастаеўскім, маскоўскім пісьменнікам, наш Дастаеўскі, звярталіся «пан Арыстокаль», на што ён не пярэчыў. Пасялілі яго ў флігелі — асобным ад будынка афіцыны памяшканні, і сталі хадзіць да яго на ўрокі. Праўда, паколькі яшчэ было шмат работы па гаспадарцы, асабліва ён не быў загружаны. Толькі падчас абложных ліпеньскіх дажджоў збіраў да свайго флігеля вучняў, але пакуль без асаблівага поспеху. Часцей блукаў па ваколіцы, знаёміўся з мясцовай інтэлігенцыяй — сваімі сельскімі калегамі, бацюшкамі і іх папоўнамі, павятовым чынавенствам, местачковымі жыдамі з маладзейшых, хто чытаў кнігі. Асаблівую ўвагу настаўніка прыцягвалі павятовыя пісары, што Арыстоклій тлумачыў захапленнем статыстыкай.

Не прайшло і месяца, як адбылося і другое, іншае здарэнне, ад якога ў эканоміі паднялася цэлая буча, дайшло да ўзроўню публічнага скандалу, папаўзлі розныя неймаверныя чуткі… Але ўсё па парадку.

5. Прынцып натуры

Аднойчы вечарам аканом зайшоў да жонкі. Зайшоў без папярэджання, як рабіў звычайна, без стуку, лічы, нечакана, бо дзверы ў пакой жонкі былі расчынены — якраз выходзіла пакаёўка. Зайшоў і заўважыў, як жонка смыкнула рукі са стала пад столік, за якім сядзела пры свечцы. Пісьмовы рыштунак — асадка і бутэлечка атраманту — сведчыў, што жонка пісала. Выходзіла, тое, што яна схавала, магло быць толькі лістком паперы.

Пан Ежы не падаў выгляду, што заўважыў гэты рух, — і не ад выхавання, гжэчнасці, але ад таго, што ён яму падаўся зусім не падазроным — ці мала якія таямніцы могуць быць у жанчыны, ды яшчэ маладой, — дзённік, да прыкладу, ці ліст сяброўцы, у якім яна прызнаецца пра сваё, хацелася думаць, шчасце. Падышоў да жонкі, каб пацалаваць нанач — гэтак было заведзена. У пацалунку адчуў нязвыклую паспешлівасць і нават празмерную стараннасць.

— Аксана піша каму?

Спытаў проста так, механічна. Што ён мог тады падазраваць? Маладая жонка сядзела дома, кампаніі з чужымі мужчынамі не вадзіла. Вядома, сумна. Якая ж то радасць — стрыечныя сёстры ці балбатун Стасік? Каму ж магла ягоная жонка пісаць? Нікому. Але спытаў, а жонка адказала:

— Пані Цэцылі… Цыдулачку… Запрашаю ў госці…

Пры гэтым жончын твар крыху пацямнеў, што пры бляклым святле свечкі магло азначаць толькі адно — Аксана пачырванела. Яна заўжды чырванела, калі змушалі гаварыць няпраўду. Несапсаваная натура… Гэта не Стасік, які лжэ, як барон Мюнхгаўзен.

— Перш чым запрашаць у госці, мая ясачка, належна параіцца з чалавекам больш вопытным, — сказаў звыклым павучальным тонам аканом. — Я твой муж, а ты мне жонка. Па Закону Божаму жонка…

— Зноў, пане, мне быць адной? — перабіла яго Аксана.

Яна заўжды так звярталася да мужа. Не на «вы» і не на «ты», а толькі «пан»… Аканом ваяваў-ваяваў з гэтым звароткам і стаміўся. Сам на людзях называў жонку «пані Ўрбановіч».

— Мне здавалася, ваша цётухна заўшэ прыемны госць у вашым… у нашым доме, — сказала жонка.

— Вось так, мая красачка, у нашым доме, а не «вашым». Бо мы цэлы год жывём у нашым доме… А што да пані Цэцыліі, дык… — Твар пана Ўрбановіча перасмыкнула. — Яе гасцяванні сядзяць мне ў гардле. Ды яшчэ гэты Станіслаў… Язык, выбачай, як хвост авечы. — Аканом прыгнуў галаву, мезеным пальцам дакрануўся да кончыка носа. — Але, яскулка, калі табе сумна, запрашай і пані Цэцылю…

Аканом гаварыў, зразумела, па-польску, але ўстаўляў і тутэйшыя словы. Часам тутэйшых словаў было болей, чым польскіх, і тады польскія словы выглядалі ўласна не як польскія, а ўжо як паланізмы ў іншай мове. Узяць тую ж «яскулку», што азначала ластаўку.

Аканомава жонка занялася пасцеллю, што значыла, каб муж выйшаў, бо яна збіраецца спаць. Аканом выйшаў з пакоя (уласна, сужэнскай спальні), пайшоў на вуліцу, пастаяў на свежым, вогкім паветры, паслухаў, як шумяць старасвецкія дубы ў парку ад верхавога ветру, падумаў-падумаў і паклікаў ад стайні свайго памочніка Мондрыка. Адвёў пад дрэвы, каб ніхто не падслухаў, шэптам загадаў не спускаць вачэй з Аксанінай пакаёўкі Ганны.

Ніколі раней жонка не выклікала лістом пані Цэцылю. Ды што тут выклікаць, калі цётка штосуботы прыязджае, ды яшчэ не вылазіць з пакояў тыднямі. З аднаго боку, гэта карысна жонцы, як-ніяк пані Цэцыля бывала ў свеце, да самога губернатара колькі разоў на баль запрашалі. А з другога — ці не ўводзіць старая жаба ягоную маладую жонку ў якую-небудзь спакусу?

Шпегства дало ашаламляльны вынік. Таго ж вечара пакаёўка вельмі позна адзелася, абулася і пакінула афіцыну. Пайшла некуды, лічы, у ноч. Яе перанялі на беразе Гарыні, сілком, узяўшы за рукі, завялі ў стайню і выклікалі аканома.

— Васпане! Што дазваляюць сабе вашы слугі? — фанабэрна заявіла Ганна. — Што за феадальныя парадкі?

Казала яна так, бо сама была з шляхты, ды і чытаць умела.

— Аддай тое, што ты нясеш… — нягучна, але цвёрда сказаў аканом.

— Васпане… Нічога не маю… Што вы да мяне прычапіліся?

Пакаёўка Ганна ўдавала саму цноту, але фанабэрыя з яе памалу спадала, бо ведала, што жартаваць з ёю не будуць.

— Аддай па-добраму. Іначай… Загадаю абшукаць.

— Што вы, пане дабрадзею… — спалохалася дзяўчына.

Вочы выдавалі разгубленасць.

Аканом не збіраўся разводзіць цырымоній — кіўнуў прыслугачам, адвярнуўся, удыхнуў шчыплівы шкіпінарны дух конскай подсцілкі. Тут, у стайні, можна ўсё рабіць — сцены тоўстыя. Мондрык, аканомаў памочнік, і Хведас — конюх — павесілі кожны свой ліхтар на крукі. Коні і жарабцы вызіралі са станкоў, і святло ліхтаровых свечак цьмяна адблісквала ў фіялетавых вачах.

— Я буду кры-крычаць, — заявіла з заіканнем, чаго ніколі раней не здаралася, пакаёўка.

Аканом, не паварочваючыся, махнуў рукой прыслугачам — маўляў, чаго марудзіце?

Ганна крычала, раўла нема, але далонь у конюха Хведаса такая шырокая…

Пад гарсэтам у дзяўчыны і знайшлі палюбоўную цыдулку. Ганна сябравала з Аксанай з дзяцінства. Калі Аксана выйшла за аканома, папрасіла ўзяць Ганну, сваячку, руплівую, прыстойную дзеўчыну, у пакаёўкі. Ганна таксама паходзіла з роду Вабішчэвічаў, аднадворцаў, якія дзесяцігоддзямі не маглі пацвердзіць стан дваранства. З маленькіх кавалачкаў сваёй зямлі на адну гербавую паперу ды суды толькі і выдаткоўвалі. Урбановіч пашкадаваў бедную шляхцяначку… І вось цяпер — на табе! Хаўрусніца… Ну, з беднякамі, тым больш з недаказаным дваранствам Урбановіч не збіраўся чыкацца.

Калі даставалі ліст, пакаёўка ўмудрылася выкруціцца — пруткая, ядраная маладзічка — і ўкусіла Хведаса за палец, і ён нават адступіўся ў нерашучасці, але аканом падбадзёрыў яго і Мондрыка:

— Распранайце, што, бабаў ніколі не распраналі?..

Дзяўчыну зноў ухапілі, павалілі, распранулі да сарочкі. Невядома, што было б, каб у Ганны нічога не знайшлі. Магчыма, пан Ежы прапанаваў бы ёй грошы (колькі б папрасіла — дзесяць, сто рублёў) і загадаў бы маўчаць. Але цыдулка знайшла сабе прытулак у гняздзечку паміж гарсэтам і сарочкай. Хведас тоўстымі і бруднымі пальцамі залез туды і высмыкнуў паперыну, падаў аканому, паднёс ліхтар бліжэй.

Аканом разгарнуў паперку. Прачытаў, пажаваў вуснамі. Цыдулка напісана па-польску. Почырк Аксанін, гэта несумненна почырк ягонай жонкі…

«Zautra na zachodzie sonca na naszym miescy».

Падумаў: «Не, польскай мовы мая жонка не вывучыць… Літары польскія, а словы хлопскія…»

Ну што, заўтра ягоная жонка, пашлюбаваная з ім, панам Ежы Ўрбановічам перад святым алтаром, на заходзе сонца… з некім сустрэнецца. «Na naszym miescy…» Значыць, не першы раз.

У вачах пацямнела, галава закружылася. Аканом стаў хапаць паветра ротам, пахіснуўся, і верны Мондрык ухапіў яго за плячо.

Аканом выдыхнуў паветра… Сумненняў няма — ягоная жонка знаходзіцца ў палюбоўнай сувязі — яна здрадзіла яму, яна, увасабленне самой цноты! Добра, што тут, у стайні, у прыцемках, не відаць, што ён збялеў і як у яго дрыгае ніжняя губа — такія яго працялі і боль, і сорам, і крыўда. Здрада жонкі — то ж чыстай вады няслава, dyfamacja. Вось што значыць — браць сабе пару з просталюдзінак… Вабішчэвічы… Якія яны дваране? Адно званне, а так — хлопы! Па-хлопску жывуць, па-хлопску гавораць, па-хлопску мысляць, адпаведна — у іх і хлопская здрадлівая мараль.

Аканом яшчэ раз зірнуў на цыдулку. Ах, як прыго-ожа выведзены літары. Для каго гэтак старалася?! Дамавую кнігу драпае пяром, як кура лапай! Ах, нягодніца з племені хамаў, Вабішчэвічаў, балотных гадзюк, што восенню грэюцца на купінах! А яшчэ шляхецтва дамагаюцца! Быдла і ёсць быдла…

Даў сабе рады з пачуццямі. Не, гонару ў пані Аксаны аж занадта, не на адну шляхцянку хопіць. Яна і прыгожая, як гадзюка, шэравокая гадзюка, і такая ж небяспечная… Ох, як укусіла — пад самае сэрца. Забіць мала, як забіваюць гадзюк, атрутных гадзін, задушыць рагачом якім…

Аканом чмыхнуў, апамятваючыся. Пагрозліва нахіліўся над пакаёўкай, якая зняможана падцягвала спадніцу, шукала гузікаў, завязак, румзала, глытала паветра кароткімі ўдыхамі.

— Каму несла, Ганно?

Пакаёўка зірнула на пана. У яе ляскалі зубы. Але і ў збянтэжанай, падаўленай, у яе вачах разгаралася нянавісць. Здавалася, зараз плюне.

— Не бойся, табе нічога не будзе. — Аканом адхіснуўся ад яе на ўсялякі выпадак. — Адпушчу і ўсё забуду, толькі скажы, каму несла лісточак. Каму, ясачка?

Ганна даланёй выцірала слёзы, якія шчодра каціліся па выпінках шчок. Не данесла, злавілі, выкрылі. Што цяпер будзе?!

— Маўчацьмеш, будзе кепска, Ганно.

— Пан Ежы… Я — дачка Вабішчэвіча… — прамармытала яна.

— Сабачага хваста ты дачка! — ціха праказаў аканом.

Ганна глянула на Ўрбановіча. Глядзела са здзіўленнем — як пан можа гаварыць такія словы. Рот у яе быў раскрыты, і сліна перацягвалася ніткамі паміж зубамі.

— Пан Ежы не можа так са мной абыходзіцца… Я — шляхцянка.

— Ну дык і што з таго? Бізун прыстае і да шляхецкай ср… — аканом паправіўся, — скуры.

— Не дазволю… Нельга… Я — дзяўчына… Пан не асмеліцца… Я… Мы… маршалку Лапу[3], губернатару… Самому імператару, цару…

— Цару? Ох, як ты, зязюлька, закувала… Ды я і не з такою шляхтаю безмаянтковай разбіраўся. Без парткоў бацька ходзіць — у даматканай світцы! — а яна тарочыць: «Я — шляхцянка!!!» Кажу ж, я і з сапраўднай шляхтай упраўляўся… — Пан аканом падаў дзяўчыне насоўку. — Вазьмі хустачку і не мажся, як дурная хлопка. Не хацеў браць цябе ў дом, бо ты… з гэткімі жывёльнымі замашкамі… Вы без мыла прывыклі мыцца, усё лугам… З нажа ясьцё… Я пусціў цябе ў дом, абмыў, адзеў, у чаравікі абуў, навучыў відэлкай карыстацца, больш-менш прыстойна каля людзей абыходзіцца…

— Пляваць, пляваць я хацела на вашыя відэлкі, на ваша панскае абыходжанне… — выціснула з сябе Ганна.

Яе забіралі словы аканома, але аканом не слухаў яе:

— Ды што казаць… Ва ўласную сям'ю пусціў… А ты? О, літасць Боская, дзе твая, дзеўчыно, удзячнасць?.. Каму ты несла гэтае пасланне?

Аканом тыцнуў цыдулку пад нос пакаёўкі, на канцы якога блішчэла сляза.

Пакаёўка не магла гаварыць… Яна да канца не авалодала сабой, і хоць яшчэ слёзы каціліся ў яе ад нядаўняга прыніжэння, а больш ад перапуду, што ўсё так выйшла і знянацку, і гвалтам, — цяпер яна ведала, чаго ад яе патрабуюць, і скеміла, што належала рабіць.

— Што маўчыш?! Кажы! Бізуна хочаш?

— Бо… Бог бачыць, — сказала Ганна. — Пану перад Богам адказваць…

— Перад Богам? Ты ведаеш, што жонкі даюць клятву Пану Богу, што… што… — аканом не дагаварыў, бо не мог вымавіць слова «здрада». Як яму хацелася ўдарыць гэтую хітрую таўстагрудую дзеўку! Апанаваўся, падумаў, сказаў: — Гэта ваш хлопскі Бог такі… Яго і падмануць можна?

— Пан Ежы… Пане… — ужо больш спакойна, выразна праказала дзяўчына. — Тут нічога няма… кепскага… Я не вінаватая, пан Ежы…

— Я сорак пяць гадоў, як пан Ежы, любачка, — прашаптаў пан аканом. — Ты выдатна разумееш, што робіш нягжэчна. Якія таямніцы могуць быць у жонкі ад мужа? Каму яна пісала?

Гэтая «яна», а не «пані Аксана» было Ганне як удар пугаю. Яна — значыць блудніца, лярва і г. д. Заўжды выхаваны і прыстойны пан Урбановіч дайшоў да крайнасці, пераступіў мяжу гжэчнасці. І пойдзе яшчэ далей. Будзе і бізун.

Ад пярэпалаху і хвалявання ў пакаёўкі адняло мову. Яна збялела, а вочы сталі закочвацца пад лоб.

— Вады! — загадаў аканом.

Няўжо давядзецца «прыціснуць», каб прызналася? Хто не прызнаецца, калі прывязаць да слупа ў аборы, насунуць мех на галаву, каб не было чуваць енкаў, і свіснуць пару разоў бізуном?

Але Ганна была сапраўднай шляхцянкай — не дапамог і бізун. Яе прывялі да прытомнасці вадой з драўлянага вядра, якім Хведас паіў коні. Прывязаная да слупа, на якім віселі ўздэчкі, яна не вымавіла ні слова і толькі стагнала, калі бізун некалькі разоў упіўся ў скуру.

Дзёр бізуном яе аканомаў памочнік Мондрык, бо конюх, ён жа і аканомаў фурман Хведас, які ўдзельнічаў у хаўрусе, біць шляхцянку адмовіўся — баяўся помсты Вабішчэвічаў.

Дзяўчына так і не прызналася, каму несла палюбоўнае пасланне. Пабітую, зняважаную, яе замкнулі-схавалі ў лазні. Да выяснення далейшых абставін.

Аканом узорнай гаспадаркі пан Ежы Ўрбановіч перад тым, як легчы спаць, адзначыў, што мае на заўтрашні дзень два клопаты: вышэйзгаданую жончыну цыдулку ў кішэні і зняважаную (адлупцаваную на самы азіяцкі манер бізунамі) безмаянтковую дзяўчыну-шляхцянку ў лазні. Які з гэтых клопатаў большы, горшы — не ведаў. Аканом прывык арыентавацца ў рознага роду кантрактах, прадажных дамовах, рэестрах, гаспадарчых рахунках, а тут належала вырашаць іншае. Загадаў сабе спаць. Такую чалавек меў калі не натуру, дык прынцып: пераначуем, болей пачуем.

Раздзел III. Ператрус

1. Як было папраўдзе

Калі чытач думае, што ўсё: цікаванне за пакаёўкай Ганнай, захоп яе, лупцаванне адбываліся так, як выкладзена вышэй, ён памыляецца. Такія жарсці, а галоўнае — такім чынам, могуць адбывацца толькі ў раманах. Насамрэч усё было не гэтак.

Напраўду аканом не выклікаў да сябе Мондрыка, а сам знайшоў яго каля стайні, і не загадаў, а прыніжана папрасіў прасачыць за Ганнай. Гэтак было. Мондрык зайшоў да Ганны на тую палавіну афіцыны, дзе яна мела прытулак, і вачэй з яе не спускаў. Гэта праўда, але рабіў ён так зусім з іншых прычын. Ганна была ягонай дзеўчынай. Зграбная ў постаці, рухавая, з гарачымі сухімі далонямі… Ну і вядома, як на шляхцянку — ганарыстая. Мондрык даўно на яе вока палажыў. А дзяўчына ўдавала, што цярпець не можа панскага прыслугача. Колькі за ёю Мондрык выхадзіў, колькі паўздыхаў, а дзяўчына — нуль увагі. Вядома, яна — шляхта! А ён хто? Халуёвіна, панскія міскі вылізвае. Што з таго, што правая рука самога аканома, разумны, хітры, умее з людзьмі абыходзіцца, распарадчык на ўсіх работах? Але ж і за спадніцамі валацуга добры. Нос драпежны, як у каршуна, чаго варты.

Упаляваў Мондрык Ганну на беразе Гарыні — гэта было, гэта — праўда. Яна яго на смех падняла, чаго ўслед ходзіш, як ліса ў лесе за вясковай кошкай. Ён — слова за словам, сціснуў дзяўчыну ў абдымках. І раней так рабіў. Жартам, вядома. Але атрымліваў адпор — о-го-го! Да шляхцянкі як падступішся? Праўда, апошнім часам, мо з месяц, — якраз на лета, — асабліва не адбівалася, сціхала ў ягоных руках… Карацей, намацаў, дзе была, складзеную ў чатыры столачкі паперку, спрактыкаваным жэстам выцягнуў з-пад станіка.

— Аддай! — разгневалася дзяўчына. — Што за хлопства!

Не аддаў. Гуляў, патрабаваў пацалунак. Яна і цалаваць цалавала, але не, Мондрык не дурань аддаць. Які выпадак пану дагадзіць! Не думаў, што з гэтага далей будзе.

Адабраўшы цыдулку, Мондрык, пасвістваючы, пайшоў да афіцыны. Следам плялася Ганна. Кляла яго на чым свет, бэсціла, потым плакаць пачала. Тут ужо Мондрык адчуў насалоду — паплач-паплач. Ён не гэтулькі адпакутаваў каля гэткае шляхецкае недатыкі. Яму мроілася, што ў паперцы напісана нешта такое, паводле чаго Ганну завядуць у стайню, распрануць, прывяжуць да слупа і загадаюць усыпаць ёй бізуноў. І выканае прысуд ён — Мондрык. Біцьме ашчадна, без адцяжкі, але пару разоў свісне так, што ого-го! Будзе ёй і «панскі падлізнік», будзе ёй і «ты ўсіх дзевак манкевіцкіх пералапаў, а я — не такая…».

У стайні каля ліхтара разгарнуў паперку. На табе, значкі незразумелыя, халера на іх — па-польску напісана. Ён і па-руску, кірыліцай, слаба чытаў, а польскія літары здаваліся абсалютнай абракадабрай. Хрышчаны бацюшкам, але чытаць спраўна так і не навучыўся. Ад таго і Мондрыкам празвалі, што браў кнігу дагары і чытаў абы-што. Да польскіх літар было сваё, асаблівае стаўленне. То была панская навука, панская грамата, усё польскае, звязанае з ксяндзом, якога і не любіў і баяўся, як агню, — бо, бачыце, той ксёндз жонкі не меў і не мог мець. А сваю будучыню Мондрык без жонкі не ўяўляў. Лацінскія літары проста пужалі яго сваёй чужасцю.

«Мо аддаць?» — падумаў Мондрык, выйшаў на паветра і ўбачыў, што Ганна тралюе праз кветкі да акна панскай спальні. «Ага, Вабішчэвічыху, Аксану, папярэдзіць хочаш…» Кінуўся да будынка, каб перахапіць Ганну. Паспеў адцягнуць ад акна, пачалі валтузіцца. Тут іх і застаў пан Урбановіч.

— Што такое?

Куды дзецца? Аддаў цыдулку аканому. Ну, а далей усё адбывалася так, як апісана ў папярэднім раздзеле.

2. Дарагі крышталь кахання

Валадар узорнай эканоміі аканом пан Ежы Ўрбановіч апынуўся ў няпростым становішчы. Ягоная жонка выкрыта ў сужэнскай здрадзе. Была б старэйшай, то і падгуляла б сабе, і сярод шляхты бывае. А то ж лічы — дзяўчо. Калі ў такім узросце на здраду пацягнула, то што ўжо будзе потым?

Не разумеў ён пані Аксану, хоць стрэльні. Што за дурное пакаленне нарадзілася? Ім усё на Эўропу хочацца глядзець. А чаго глядзець, як бельгійцы волю атрымалі, як італьянцы хочуць Рым аднавіць?.. Ну не ў Бельгіі, не на Апенінах жывём… Ёсць дынастыя Раманавых… Кажуць, з літоўскімі, ліцвінскімі каранямі. Вядома, не са жмудзінаў, але з рускіх, або, як яшчэ кажуць, беларусаў.

Ёсць цар, ёсць імперыя, ёсць раз і назаўсёды пастаўленыя законы. Цар разумее, што законы час ад часу трэба мяняць. І мяняе… Вунь якую рэформу адбамберылі… Волю далі. Праўда, яшчэ невядома, як яно будзе, бо на выкупныя плацяжы адкуль у хлопаў грошы? Навошта рэвалюцыі? Навошта патрасенні? Навошта кроў, страляніна?

Эх, маладосць, адразу ўсяго хоча. Роўнасці хочацца… Адсюль і ідзе ўсё. Захацелася кахання?! Калі ласка, як у кепскім французскім рамане, — панаравіла якога пастуха ці конюха… Не, ён, Урбановіч, хутка разбярэцца з яе абраннікам… Разбярэцца так, што на ўсё жыццё закажуцца і Аксана, і той яе нейкі смаркач…

Турбаваў аканома і лёс пакрыўджанай пакаёўкі. І не столькі там таго болю, колькі абразы, знявагі, парушэння гонару. Ганну адлілі вадой, замкнулі ў лазні пад нагляд Хведаса, які мусіў супакоіць і ўлагодзіць няшчасніцу. Што далей будзе, пан Ежы толькі здагадваўся. Ну, адкупіцца ад бацькоў Ганны, бедных, як царкоўная мыш, Вабішчэвічаў. Сто рублёў дасць — і парадак. Горш будзе, калі ўнаровяцца, грошай не возьмуць. Ну і што? Пададуць у суд? Суд падмазаць даражэй, але пойдуць жабракамі і Вабішчэвічы… Чорт з імі, важней — што будзе з Аксанай, ягонай жонкай… Як далей жыць — во бяда!

Пан Ежы паслаў ганца на чоўне да пані Цэцылі, добра, жыла недалёка, праз раку, сам надумаў сачыць за паняй Аксанай… Куды пойдзе, дзе іхняе «nasza miesca»? Добра, што Мондрык паспеў перахапіць Ганну, каб не паведаміла пра раскрыццё змовы.

Пану аканому было за сорак, і ён згараў не так ад рэўнасці, як ад абразы. Душу ў маладое дзяўчо ўклаў. Выпісаў гувернанта, якія мусіў далей кшталціць пані Аксану ў французшчыне, пальшчызне… Але неяк не ладзілася ў яе вучоба. Шкада, што пакуль няма дзяцей. Пойдуць дзеці, жыццё стане іншым.

Пойдуць, пасля гэтай цыдулкі пойдуць дзеці?

За сценамі афіцыны жыла сваім жыццём лагодная жнівеньская ноч, а ў аканомавай галаве бушавала бура. Зачыніўся ў кабінеце, распрануўся, лёг, заплюшчыў вочы і загадаў сабе спаць. Думаў, што і напраўду засне, як удавалася рабіць гэта звычайна, калі яго нешта моцна хвалявала. Але сон не ішоў. Ускочыў, абуўся, адзеўся і стаў хадзіць па кабінеціку па дыяганалі, як загнаны ў клетку звер. Не, сужэнскай здрады, збэшчання шлюбу, асвечанага царквой, ён не пацерпіць.

Трэба супакоіцца, прыняць рашэнне на халодную галаву, не з гарачкі. Першае — разлучыць каханкаў. Выслаць пані Аксану ў Вільню, у Пецярбург, у Варшаву… Але ж суседзі спытаюць — чаму, чаго? Адразу скемяць, што нешта не так у сямейным ладзе. Тут належала дзейнічаць неяк іначай, тут варта знайсці іншы прэтэкст…

Ягоны позірк спыніўся на паточаным дыване, прыбітым да сцяны. На ім віселі стрэльбы, штуцэры, старадаўнія фузеі… Не, крый Божа, страляцца… Каго забіваць? Аксану? Яе каханка? Хто ён, гэты каханак?.. Якім страхалюдкам выглядацьме, калі з паляўнічай стрэльбай стане падкрадвацца да каханкаў… Не, гэта ўжо недзе адбывалася. Здаецца, у адной з баладаў Міцкевіча… Цьху ты! Ён — Ежы Ўрбановіч — герой балады. Ніякай дуэлі. Бо з кім? Мо які павятовы пісар-пархуцька? З мястэчка хто? Не, Аксана не звяжацца абы з кім. Толькі са шляхцюком…

Чым больш аканом разважаў, тым у большы шал уваходзіў. Ну, няхай і такі варыянт: ён стрэльне… І што далей? Сібір? І ў Сібіры людзі жывуць… Можа, напраўду дуэль? Усё-ткі ён, Урбановіч, мужчына, дваранін. Узяць пісталеты, (ёсць, сапраўдныя, дуэльныя) і адразу, на месцы, прапанаваць свайму саперніку двубой?! Без секундантаў, без лекара… Пані Аксана будзе і секундантам, і доктарам. Калі ён, пан Урбановіч, заб'е свайго саперніка, то ў Аксаны не будзе выбару…

Аканом дастаў скрынку са старасвецкімі дуэльнымі пісталетамі. Агледзеў інкруставаныя ствалы. Месцамі пабраліся крапінкамі ржы. Рукі самі сталі рыхтаваць набой: насыпаў пораху, пачаў паціхеньку таўчы малатком кулю ў ствол.

«Пані Аксана, — скажа ён, — выбірайце, або я, або ён…»

Калі дурніца выбера таго, невядомага?.. І тады ён, пан Ежы Ўрбановіч, скажа яе выбранніку: «Шаноўны васпане, я паважаю ваш выбар, але на гэтым свеце нам дваім няма месца. Вось пісталеты… Вы можаце адмовіцца, але тады… Тады вашага духу не павінна быць тут… Вы павінны знікнуць адсюль, з берагоў Гарыні…»

Але ж тады Аксана паедзе з ім!

Так, пісталеты зараджаны… Можна страляцца: порах сухі, крамяні цэлыя… А калі той, яе каханак… добра страляе? І што тады? Не, належыць абысціся без дуэлі. Клікнуць надзейных людзей, скруціць абаіх, пасадзіць у склеп… Якім ён будзе дурнем, калі стане страляцца немаведама з кім, страляцца ў сярэдзіне XIX, асвечанага здабыткамі цывілізацыі стагоддзя!

Пісталеты надавалі дзіўны супакой. Нават насалоду. Д'ябал ведае, можа, яму хочацца, каб так і завяршылася — страляцца і быць забітым. Не, дай сабе супын! Ён больш хоча ведаць, як маладая — амаль на два дзесяткі гадоў маладзейшая — жонка кахалася з некім. Тут бы хоць вокам адным глянуць, паназіраць за любошчамі грахаводнікаў. Цікава… Шэпчуцца, абдымаюцца… З ім яна не шэпчацца, не абдымаецца так, як хацелася б.

Падгледзець, а потым, заспеўшы на месцы, з аднаго ствала крамзель — аднаму, з другога — другой.

Другой? Аксане — кулю? Не! Ён не герой балады. Тут самы момант хітрэй дзейнічаць. Каб быць у яшчэ больш зручным і выгадным становішчы, нягодніцу варта справакаваць. Сказаць, што едзе ў Пінск ці ў Вільню. Тыдзень туды, тыдзень назад. Самому ж паехаць у леснічоўку да Казіка Цярушкі. Крыху пасядзець, а потым — рум! — у аканомства. Добра застаць іх у абдымках. Каб не аспрэчваліся. Тады што? Шабляй засекчы. І выклікаць спраўніка.

Урбановіч адчуў, што ў яго апухла галава. Схаваў скрынку з пісталетамі, зняў сурдут, сцягнуў адзін бот… Класціся спаць? Тут, у кабінеце, на скураной канапе, на якой яму слалі і на якой апошнія дні даводзілася праводзіць ночы аднаму?

Нешта не так… Значыць, належна рабіць не так, як напісана ў баладах. Змірыцца, сціхнуць, сціснуцца. Спакойны выгляд знішчае падазрэнні, гэта так. Але ці не заўважыць яна зменаў?

Пан аканом задумаўся з адным ботам у руках. За шафай шкробалася мыш, грызла нешта так зацята, як аканома грызлі думкі.

Ат, галадранка! Яна крадком палюбіла нейкага нягодніка. Бач ты яе! А такая хванабэрыя ў паставе, рухах, позірку. Як у баранесы! Нядаўна босая да царквы хадзіла, чаравікі праз плячо — і чэша. Перад царквой абувалася… Цяпер глянь. Пані!.. Жонка аканома. Кава з булачкамі раніцай, авохці мне! Плаці за каву і булачкі… Але не тыцнеш носам у яе беднасць. Паспрабуй тыцнуць?! Бедная, а ганаровая. Унурыць вочы ды маўчацьме… І яшчэ больш ненавідзець пачне.

Урбановіч не выпускаў бот з рук, сядзеў і думаў.

Апошнія месяцы жонка, стаў заўважаць, рабілася з нявопытнай правінцыялкі больш падобнай на свецкую жанчыну. Ён думаў, што гэта ягоная заслуга, быў задаволены гэтым… А ён тут ні пры чым… Яна была з ім разам, а думала пра таго, па якім у яе кіпела сэрца…

І тут пана аканома як абухам па галаве стукнула — настаўнік! Малады настаўнік з кусцікам валасоў пад носам! Гэта з першага разу, як убачыў яго, падумаў, што небяспечна мець у доме рыхтык пару ягонай жонцы. На выгляд рахманы, дагодлівы… Такіх жанчыны звычайна і адаруюць…

Не, гэтага немагчыма сцярпець. Арыстоклій! Дастоеўскі?! Канешне ж — ён.

Хоць за акном стаяла глыбокая ноч, пан аканом пачаў абуваць бот.

І трэба ж! А ён-то думаў, што яна гэтак хуценька смарганула рукой пад стол, а ў твары зрабілася лёгкая белата. Любоўную цыдулку хавала! Вось д'яблавыя душы жанчын.

А каб цыдулку не перахапіў? Уласна, не перахапіў, але розумам дайшоў, зразумеў, што маладая жонка здраджвае яму. Цыдулка глупства, усё і так відаць.

Тут Урбановіч успомніў, што настаўніка ў эканоміі няма — паехаў па кнігі. Аж у Вільню.

Тады — хто?

Ах, чаму па ўласнай згубнай нядбайнасці не выкрыў тыя глупоты раней. Каб спахапіўся ў свой час, не даў бы каханню крышталізавацца…

3. На паштовым тракце

За некалькі дзён да падзеі з цыдулкай старасвецкая грувасткая карэта, перавальваючыся коламі па шматлікіх выбоінах, паўзла паштовым трактам з Пінска ў Давыд-Гарадок. Такія падрысораныя экіпажы, яшчэ з колішнімі аксамітнымі заслонамі на акенцах, раней сустракаліся часта, але на 1862 год ландара выглядала архаічна.

Коні з напругай цягнулі гэты рарытэт, калёсы часта грузлі ў каляінах, налітых ад нядаўніх залеў вадою. На шчасце, паперадзе карэты, як разведчык дарогі, каціўся звычайны сялянскі вазок, упрэжаны касманогім конікам, які мераў кожную лужыну, і тады вазнічы ландары паганяў свае коні смялей.

Наўкола кепскай, прыбалочанай дарогі стаяў сыры, змрочны і маўклівы лес. Густа ўплеценыя хмелем вольхі паныла моклі ў вадзе. Праз дарогу з сытым квактаннем пералётвалі дразды. Часам коні храплі, бунтаваліся, не хочучы ісці наперад. Тады вазнічы ландары злазіў з козлаў, супакойваў коні, а з вазка саскокваў даўгашыі юнак у сурдуце, ішоў наперад і кіем праганяў з дарогі вастравухіх дзікоў, якім унаравіла зрабіць на дарозе качавіла.

Ландара ехала здалёк — з Гдыні, вазок — з Пінска. У вазку акрамя юнака з доўгай шыяй сядзелі яшчэ двое зусім маладых людзей, таксама ў сурдутах, але гімназічных, з гузікамі, на якіх блішчэў двухгаловы царскі арол. Сурдут юнака з доўгай шыяй меў высокую талію і стаячы каўнер. Касцяныя гузікі гэтага сурдута патрэскалі, і палавінкі іх паадляталі. Крысо сурдута зрыжэла або, пэўна, было абпаленым. Па ўсім было відаць, што той, хто насіў гэты колісь чыноўніцкі сурдут, насіў яго з чужога пляча, і быў гэта Ясь Кавалец, манкевіцкі парабак, якому аканом Урбановіч даручыў сустрэць ландару з каштоўным грузам у Пінску і правесці яе да эканоміі. Ясь не меў і семнаццаці, але паспеў пабачыць свет, — год ці два вучыўся ў семінарыі, потым месяцы два пражыў у самой Маскве, але не вытрымаў, захандрыў, і яго вярнулі ў родны край. Тварам юнак быў прыемны, меў тонкія рысы, але бровы заціскаліся ад малейшага ўзрушання. На пераноссі яны стваралі разоркі маршчын, ды і ўвесь лоб рабіўся нейкі буграваты. Псавалі яшчэ юнака вялікія, як у дарослага, крыху нязграбныя рукі. Але як на парабка — не дзіва.

Гімназісты падселі да Яся ў Пінску — абое мелі пераэкзаменоўку. Стась Буевіч — хлопец з доўгім цікаўным носам — запазычыўся ў навуцы па ляноце, а другі — худы, бледнатвары Людовік Бароўскі — па хваробе.

Ад дарожнай нуды юнакоў, усіх траіх, надта цікавілі пасажыры ландары. У ёй сядзеў нейкі сярдзіты пан у наглуха зашпіленым сурдуце і кацялку, гаманлівы малады чалавек у паношанай студэнцкай куртцы і маўклівая, але пасміхастая жанчына. Хто быў надзьмуты пан у кацялку, цяжка было сказаць. Малады чалавек у студэнцкай куртцы называўся Артурам, быў братам Стася Буевіча, які ехаў у вазку. Артур вяртаўся пасля вучобы ў Пецярбургу дахаты, да бацькі. Жанчына выглядала проста жанчынай — твар яе быў прыкрыты вуалькай. Хто яна, адкуль і куды трымае шлях, таксама не знаходзілася тлумачэнняў.

Вазок, запрэжаны шустрым конікам, які ведаў дарогу і ведаў, як ступаць нагамі ў глыбокія каляіны, даўно адарваўся б ад непаваротнай карэты, — паказваць дарогу на выпадак аб'езду можа і Артур, але ў ландары сядзела прыгожая, выкшталцоная, а галоўнае — таямнічая жанчына. Як маладзёнам з першым пухам на верхняй губе не праявіць цікавасць, а магчыма, кавалерства? Таму і не спяшалі наперад.

Нейкі час гімназісты гаварылі пра хваляванні ў Варшаве, пра цара, Італію, краёвую інсурэкцыю: спрачацца на тэму вольнасці краю можна было бясконца.

— Што б ні казалі, — маракаваў Людовік Бароўскі, — любата мець пашпарт уласнага краю. Жыць, як раней, пры Вялікім княстве… Нашто нам кланяцца Маскве ці Варшаве…

— Ты што, супраць Польшчы? Без Польшчы мы нішто — нуль! — аспрэчыў Бароўскага Стасік.

Калі меншы Буевіч гаварыў, ён запальчыва размахваў рукамі, падымаючы іх вышэй галавы.

— Чаму гэта? Мы і без Варшавы зможам, — пярэчыў Людовік.

— Праз палякаў мы звязаны з Эўропай. Без Эўропы мы дзікі, адсталы край. Вам, палякам, добра…

— Не называй мяне палякам… — крыўдзіўся Людовік. — Я не паляк.

— А хто ты?

— Мы — ліцвіны. Як Міцкевіч…

— Рускія мы, — уступіў у спрэчку Кавалец, які ўсё больш маўчаў, бо не любіў пустасловіць.

— Рускія? — загарачыўся Стасік. — Мо скажы — маскавіты яшчэ… Ты мо і рускі, а я — ліцвін. Ты ў Маскве набраўся маскоўскіх блох, таму…

— А ты аднымі палякамі трызніш… Па-нашаму і гаварыць забыў як. Усё пшэцеш, пшэцеш… А ты такі паляк, як…

— Ану скажы! — пагрозліва загадаў Стасік.

Кавалец змоўк. Сонца стаяла высока ў зеніце, блішчэла на альховых лісцях, у рудой, у іншых месцах чорнай вадзе. Над балотамі, там і сям парослымі купамі лазы, стаяла шызаватая смуга.

— А па мне, — раптам азваўся Кавалец, — ці розніца, які сабака кусае, — масковец, ці поляк?!.

— Ты, Ясю, на людзей так не кажы, — ускінуў руку Людовік. — Людзі, палякі ці расейцы, — не сабакі…

— Дык і праўда, — павярнуўся да Людовіка Кавалец. — Увогуле, у царкве вучаць, што любая ўлада ад Бога. Будуць маскоўцы — добра, палякі — таксама файна. Якая розніца, хто панавацьме над намі? Няма розніцы!

— Вось табе няма розніцы, а мне ёсць, — абурыўся Людовік. — Расея нашле папоў, настаўнікаў, і, глядзіш, стануць нашы ўнукі і дзеці па-маскоўску гавендаць.

— А хоць па-кітайску. — Ясь тузануў лейцамі. — Нашы ўнукі ці там праўнукі ўсё роўна будуць прадухтам нашай зямлі. Во як… Бо сказаў Хрыстос — усё роўна, ці юдэй ты, ці элін.

— Паглядзі на мудруна! — выклікнуў Стасік. — Чуў я, што ты і вершы пішаш… Ды не абы-якія, але духоўныя…

— Ну і пішу, табе дзела?

— Дык і пішы, але ж ты па-руску, па-расейску сачыняеш.

— Мне што, па-пшэцку іх пісаць? — агрызнуўся Кавалец.

— Ты хоць па-хлопску пішы, мне без розніцы, — захіхікаў Стасік, шчыпаючы кончык носа. — Але ж ты пра святое, духоўнае… Недарэмна цябе людзі свяцькам дражняць…

Кавалец са злосцю зіркнуў на малога Буевіча.

— У гімназію табе самы час, Ясю, — уздыхнуў Людовік. — А то занадта мудры. У гімназіі цябе крыху абчэшуць.

— Вас ужо добра абсклютавалі… — азваўся Ясь. — Расея вам не падабаецца…

— Ну дык пачытай нам. Пра Хрыста, фаўна і німфу… — стаў пад'юджваць хлопца малы Буевіч.

— Адкуль ты ведаеш? — Кавалец коса зірнуў на Стасіка.

— Я, братко, усё ведаю, — самазадаволена праказаў Стасік.

— Урбановічыха растрындзела? — не адставаў Кавалец. — Прызнавайся, насач!

— Ну ты! — павысіў голас Стасік. — Яна шляхетная пані, а ты — трындзець… Бядуеш, што няўдалы верш згарадзіў. Ды яшчэ, хі-хі, гекзаметр!

— Вось, асталоп, прычапіўся! — буркнуў Кавалец.

— Я асталоп? У-у, святун, свяцька, святух… — стаў дражніцца Стасік.

— Насач, насач польскі! — урэзаў Кавалец.

— Святун, святун… Семінарыст недавучаны, недапечаны, маскоўская варона, маскаль!

— Польска дупа! — крыў Кавалец.

— Ды хопіць вам, абармоты! — не вытрымаў Людовік.

— А чаго ён, грубіян гэткі… — пакрыўджана стаў апраўдвацца Стасік. — Хам ёсць хам…

Кавалец тузануў лейцы, спыніў каня і сказаў са злосцю:

— За хама — злазь.

— І злезу. — Стасік спрытна саскочыў з вазка і пайшоў пешшу.

Клунак ягоны і сакваяж усё ж заставаліся ў вазку.

Абапал дарогі пайшоў сасняк, забялелі бярозы, востра запахла жытлом: дымам, гноем. Сярод бярозак з'явіўся раптам на дарозе шэра-зялёны праваслаўны крыж, абвязаны ручнічкамі, далёка між дрэў замільгалі шэрыя стрэхі, неўзабаве з'явілася і першая хата.

Будыніну цяжка было назваць хатай — яна распаўзлася па вуглах, толькі салома наверсе свежая. Ад вуліцы хата адгароджана свежаабчэсанай альховай, а таму аранжава-чырвонай крывой жардзінай. На падворку, за жардзінай, стаяла вялікае, неахайна абстрыжанае дзіця ў адной сарочцы, на прызбе грэлася на сонейку старая жанчына. Чорненькія куркі з вялікімі чырвонымі грабянямі клявалі старэчу ў руку. Пасярод двара стаяў, шырока расставіўшы ногі, карчаваты селянін і ладзіў касу. Калі ўбачыў вазок, няўцямна заўсміхаўся, стаў ківаць галавой у знак прывітання. Дзіця ад сораму, што без штаноў, прысела і нацягнула сарочку на калені.

— Гэта і ёсць, Ясю, твой прадухт? — паказаў вачамі на селяніна Стасік. — Яму трэба пашпарт? У Вену з'ездзіць ці ў Парыж?

— А што ён там забыўся? — спытаўся Кавалец.

— Ён нам дзівіцца, а як ён рот разявіць на карэту з фрэндзлямі, га?

— Мо ён і ракам перад ёй стане, што з гэтага? — агрызнуўся Кавалец.

— Людовік! — усклікнуў Стасік. — Спыні ты гэтага хама. Праўду кажуць: калі з пана пан, то пан, а як з хама пан…

— Ды табе самому зараз у морду дам! — раптам ускіпеў Людовік. — Што ты ўсё папракаеш, што ён з мужыкоў? Вінаваты ён, што бацька мужык?

— А чаго ён…

— Маўчы! — крыкнуў Людовік. — А то зараз выкіну і клункі твае… Пойдзеш дадому пехам…

— Ён павінен быць прыстойным. У яго маці шляхцянка! — не здаваўся Стасік. — Кроў у яго наша, высакародная…

— Глупства гэта ўсё. Кроў у людзей аднаго колеру — чырвоная…

Незадаволены грубасцю, на гэты раз Бароўскага, Стасік адстаў. Праехалі ўсю вёску. Стрэчныя сяляне ў кучомках, насунутых на самыя вочы, і жанчыны, захінутыя бруднымі хусткамі, хоць было лета, сыходзілі з дарогі і згіналіся ў паклонах. У тварах у насельнікаў гэтай забытай цывілізацыяй вёскі адчувалася нейкая немарасць і зблажэнне. Усе хаты абраслі лебядой, лебяда расла нават на саламяных стрэхах. Толькі адна хата была новая, яшчэ мо і не абжытая, — на вільчыку вісела забітая сарока, — а каля хаты хадзілі чырванашчокія, з чорнымі як смоль бародамі мужчыны ў новых світках, без шапак, у вымазаных дзёгцем ботах з высокімі халявамі. Яны не звярталі ўвагі ні на вазок, ні на седакоў.

— Гэтым пашпарт трэба, — абрадаваўся Людовік. — Гэта — патэнцыйныя грамадзяне.

— Усё роўна ім далёка да пана, які ў ландары сядзіць, — адазваўся Стасік. — Па ўсім відаць, што варшавянін…

— І па чым гэта відаць? — засумняваўся Людовік. — Паненка — чыстая полька. Так сакатала ў Пінску, што ні слова не зразумець… Цікава, хто яна гэтаму пану?

— Хлопцы, а калі гэта… любоўная пара? Падарожнічае інкогніта? Га? — спытаў Стасік і наблізіўся да вазка. Вёрз ён лухту, бо хацеў паддобрыцца і залезці ў вазок.

— Я пашпарт ягоны бачыў, — адзначыў Кавалец. — Ён не расейскае кароны падданы — вось што.

— Ён на шведа падобны, — заявіў Стасік.

— А ты шведа жывога хоць бачыў? — кусліва спытаўся Кавалец.

— Вось маскоўская варона, — абразіўся Стасік. — Я так кажу. Адным словам — чужапанец. Але ж паненка, халера ясна, і прыгожая.

— А ты яе бачыў? — не змаўчаў, падпусціў шпільку і Людовік. — Яна ж вуалькай закрыта. Бровы толькі і відаць. Ды густыя, як прыклееныя…

— Дапусцім, броўкі ў яе загустыя, але ж гэта так пікантна…

Вёску праехалі, за вазком накульгваў кудлаты чорны сабака. Ён, відаць, нечым правініўся і цяпер шукаў новых гаспадароў. Ясь крыкнуў на сабаку, каб ішоў прэч. Сабака спыніўся, пакрыўджана апусціў галаву.

— Ясь, — запытаўся Стасік, з відавочным жаданнем паддобрыцца, — ці то праўда, што пан аканом выпісаў з Галандыі індыка незвычайнай пароды?

— Праўда… — лагодна, прымаючы Стасікава прымірэнне, адказаў Кавалец. — Вунь у клетцы… Такі ж больбат, як і ты. Ну што глядзіш, як жаба з цэбра, сядай!

Стасік толькі і чакаў гэтага — гэпнуўся ў вазок. Абразу прапусціў міма вушэй.

Насамрэч, да ландары паверх дарожных куфраў была прывязана клетка, у якой сядзеў белы надзьмуты індык. Сярдзіты пан проста тросся над гэтым індыком. Калі карэта запынялася, ён вылазіў і карміў птушку нечым з мяшэчка.

Лес парадзеў, пачалося балота, выехалі на гаць. Колы застукалі па бярвенцах.

— Тут ландара і сядзе, — адзначыў Ясь, азіраючыся. — Тут, браткі, і я, як сюды ехаў, памучыўся…

Ландара ўгрузла адразу, як толькі коні сталі перабіраць нагамі, нібы па клавіятуры, па бярвенцах. Фурман свіснуў пугай. Коні рванулі. Крэк!

Мужчыны выйшлі з карэты, падцягнуліся да яе і хлопцы.

— Адвязвай рыштунак! — скамандаваў Артур Буевіч. — Бярыце скрынкі, валізы і куфэркі ў вазок, перавозьце на грудок, а мы паглядзім, што з ландарай.

Чужапанец панёс на сухое клетку з індыком. Потым разам з Буевічам-старэйшым вынеслі на руках і паставілі на ногі жанчыну, якая божкала і рассыпалася ў падзяках.

Хлопцы пацягнулі з ландары ў вазок дзве доўгія скрыні. Адна — нязвыкла цяжкая, другая — лягчэйшая.

— Ну і ценжар! — крактаў Стасік. — І што тут можа быць? Цвікі, вагі якія?

— Табе справа? — адказаў Людовік і, каб канчаткова замірыць юнакоў, прапанаваў: — Ты ў Кавальца спытай…

Кавалец, які нёс на плячы валізу, і сам сказаў:

— Гэта аканом прычындалле заморскае выпісвае… То плугі мудрыя, летась арху ракой прывезлі… Жыта веяць…

Аблегчаную ландару коні вырвалі з багны, яна пакацілася спраўней, толькі весела падрыгвалі фрэндзлі на заслонах акенец.

Калі ўрэшце перабраліся праз гаць, увязалі па-новаму куфэркі і валізы, сонца навісла над забалотным лесам.

Далей дарога была гразкаватая, колы ландары грузлі па самыя ступіцы, ад коней валіла пара. А вось вазок, у якім пакінулі скрынкі, засеў у першай лужыне. Давялося злезці, цягаць скрынкі. Карэта аб'ехала вазок, але недзе далёка паперадзе раптам дзіка загігатаў жарабец. Потым запялёхала гразь, бразнулі цуглі, пачуліся незнаёмыя галасы.

— Што робіцца? — Стасік падняўся ў вазку на ногі. — Хлопцы, верхавыя… А браткі мае — жандары!

Юнакі прыгледзеліся.

— На ўсіх святых! Гэтыя — новыя! — прашаптаў Стасік. — Не пазнаю, раней не бачыў…

4. Жандары

Некалькі чалавек жандараў конна напраўду перапынілі ландару. Стасік, ад прыроды да немагчымасці цікаўны, пакінуў Людовіка і Кавальца змагацца з вазком і патрусіў да ландары. Яшчэ здалёк убачыў, як жандарскі афіцэр у чыне капітана, у заляпаных балотам нагавіцах, саскочыў са свайго агера, казырнуў, пэўна, прадставіўся. Калі Стасік падбег да ландары, змрочны пан у кацялку паказваў жандарскаму афіцэру паперы.

Жандар разгарнуў пашпарт, прысвіснуў:

— Гм, пашпарт падданага яе вялікасці каралевы Вялікабрытаніі. Ніколі ў руках не трымаў… Так, так… Гандлёвы агент кампаніі «Усямірная сельскагаспадарчая выстава» Джон Лобстэр. Сэр, прашу вашы рэчы да агляду…

Ангелец закапыліў ніжнюю губу і адмоўна пахітаў галавой, даючы знак, што не разумее.

Стасік ад цікаўнасці аж рот раскрыў. Вобыск!

— Гм, гм. У Варшаве, панове, неспакойна… — уздыхнуў жандар, каб патлумачыць свае дзеянні.

— Ну і што, спадар афіцэр? — сказаў Буевіч-старэйшы. — То Варшава, а тут… Ці ў гэтых балотах магчымы, так сказаць, нейкі падкоп пад асновы?

— Гм, прашу паперы, — звярнуўся і да яго жандар. — Гм, так-так, — памыркаў ён, пазіраючы ў дакументы.

Усе адзначылі, што ледзь не кожную фразу капітан пачынаў з гмыкання.

— Гм, ці не тутэйшага памешчыка Буевіча вы сваяк? — паглядзеў ён на Буевіча-старэйшага.

— Сваяк, — весела адказаў Буевіч, — найроднейшы сын. А гэты гімназіст, — паказаў на Стасіка, — другі сын, малодшы. Закрый, браточак, рот, зубы выпадуць.

Стасік ад злосці аж клацнуў зубамі, сашчэмліваючы сківіцы.

— Гм, бачу, што малодшы, — сказаў з іроніяй жандар. — Адкуль васпан едзе?

— Адкуль? З Пецярбурга. Скончыў медыка-хірургічную акадэмію, маю прызначэнне на палкавога лекара. У Закаўказзе, спадар афіцэр. Вось гэтая папера… Пакуль на службу, хачу пабачыцца з бацькам.

— Чые гэта рэчы? Вы, пане Буевіч, суправаджаеце груз? А гэта хто? — сыпаў пытаннямі жандар, паказваючы вачамі на паненку.

— Наколькі мне вядома, рэчы належаць пану Ўрбановічу.

— Урбановічу? — перапытаў жандар. — Прашу карэту да агляду.

— А вы маеце права? — роблена здзівіўся Артур.

— Прашу мне не ўказваць мае правы, — абрэзаў яго афіцэр. — Гм, звычайная праверка не павінна вас турбаваць.

Буевіч-старэйшы адышоўся да Стасіка.

— Растлумачце містэру… — больш лагодна сказаў жандар і зірнуў у паперыну: — Містэру Лобстэру, каб дазволіў паглядзець і ягоныя рэчы. Ведаеце, мая ангельская з часоў гімназіі, выбачайце, пакрылася пылам…

— Ну, замежнікаў абшукваць, гэта, выбачайце… — развёў рукамі Буевіч-старэйшы.

— А чаго вы, пане Буевіч, лезеце не ў сваё дзела? — хітра зірнуў жандар. — А раптам у гэтых куфэрках зброя?

Буевіч сказаў некалькі словаў ангельцу па-ангельску. Падданы яе вялікасці каралевы Вялікабрытаніі яшчэ больш насупіўся, адвязаў клетку з індыком, паставіў яе каля ног, залажыў руку за руку. Жандары пачалі тузаць рамяні, якімі былі прывязаны дарожныя куфэркі.

У гэты момант, зусім нечакана, Стасік пачуў шэпт брата:

— Вярніся і скажы хлопцам, каб утапілі ў твань цяжэйшую скрынку.

Стасік агаломшана зірнуў на Артура.

— Мілы браточак, — не мяняючыся ў твары, працадзіў скрозь зубы Артур, — здымі з твару ідыёцкую міну і рабі тое, што я сказаў…

5. Жаноцкія таямніцы-драбніцы

Жандары ператрэслі куфэркі, прывязаныя да запятак карэты. Іх нічога не зацікавіла. Расчынілі саму карэту. Паненка пасунулася наперад, каб выйсці з карэты, адхінула фрэндзлі заслоны, паглядзела ўніз, куды ёй можна ступіць. Да яе жвава падскочыў жандарскі капітан з выстаўленай рукой, але жанчына пашукала вачамі ангельца, той няспешна падышоў, яна абаперлася на ягоную руку і апынулася зне карэты. Ад няёмкасці капітан стаў пашчыпваць свае раўнютка падстрыжаныя вусікі.

Правяральшчыкі зазірнулі ў карэту, выцягнулі з яе невялікі дарожны куфэрак, папрасілі адкрыць яго. Ангелец шчоўкнуў ключыкам, падняў вечка. Сярэдзіна абшыта зялёным сукном. У гнёздах стаялі бутэлькі, віднеліся прышпіленыя лыжкі, відэльцы…

Жандарскі афіцэр гмыкнуў, чым прачысціў горла, загадаў рабіць вобыск далей. Ангелец тым часам зрабіў знак фурману, які быў і за лёкая, і той хуценька перацягнуў куфэрак на невялікую палянку ўзбоч дарогі, распрастаў на траве абрус, вылажыў шынку, хлеб. З бутэлькі ангелец наліў у сярэбраную чарачку паненцы, сабе, нешта сказаў Буевічу.

Буевіч гасцінна махнуў рукой, звяртаючыся да афіцэра:

— Прашу пана…

Жандар павесялеў. Ром забулькатаў у чарачку.

— Гм, здароўе паноў, — сказаў жандар, перакуліў чарку, пасмакаваў у роце, глынуў. — Я думаю, — жандар прадыхнуў, — што тут не павінна быць крыўды за ператрус. Прыйшла дэпеша — пад Рэйтанавам затрымалі чалавека з падрыўной літаратурай. Герцэн і ўсялякае такое. Вы разумееце, што гэта значыць? А ром харошы. З водарам.

Жандар панюхаў пустую чарачку. Яму налілі яшчэ.

Буевіч прапанаваў:

— Падмацуйцеся, спадар афіцэр, ангелец просіць…

Жандар не стаў грэбаваць. Пэўна, выгаладаўся.

— Дык што, ангелец па-расейску ні бум-бум? — спытаў ён і далікатна ўзяў нейкі крэкер.

— Ні слова, — адказаў Буевіч.

— Гм, навучыцца, — сказаў, пражоўваючы, жандар. — Пацягнула ж яго ў такі час у дарогу.

— Які час, пане капітан?

— Ну… з палякамі, — адказаў жандар. — Але і твар у яго, у гэтага вашага ангельца, — паказаў ён на замежніка. — Нахаба. Быццам мы — не людзі.

— Ды ну, пане афіцэр, — здзівіўся Буевіч, паглядзеў на ангельца.

Той таксама паглядзеў на жандара і на Буевіча. Глядзеў і не міргаў нават.

— Гэта ж тыповая ангельская, выбачайце, морда, — сказаў Буевіч. — Яны толькі авёс, выбачайце, спажываюць… Слухайце, спадар афіцэр. Вось мой сакваяж з правізіяй. Давайце падсілкуемся па-сапраўднаму. У мяне і фляжка ёсць з цудоўным напіткам. Гэта, канечне, не ром, але рэч выдатная…

— Паглядзіце, майце ласку, вось гэтае апісанне, — сказаў жандар, прымаючы наступную поўненькую чарачку і падаючы Артуру складзены ў чатыры столкі ліст паперы. — Параўнайце апісанне з фізіяй гэтага аматара аўса.

Буевіч пачытаў, пажаваў вуснамі, скрывіўся.

— Абсалютна выпадковае супадзенне, — сказаў ён.

— Э, не, — пахітаў галавой жандар. — Не выпадковае. Я, выбачайце, хадзіў у свой час на публічныя лекцыі… Ведаем, што англы — арыйцы, індаэўрапейцы. Славяне — таксама… Чаму б, выбачайце за грубасць, мордамі не быць падобнымі?

— А гэта хто? — Буевіч падняў паперку.

— Крымінальны злачынец. Крымінальнік… Абрабавалі паштовы абоз.

Буевіч неадабральна пахітаў галавой, аддаў паперыну, наліў чарачкі.

— Ці ведаеце, спадар афіцэр, што, уласна кажучы, англасаксы пайшлі на астравы Брытаніі з вусця Лабы…

— Як? — здзівіўся капітан. — Гэта ж недалёка адсюль… Зрэшты, ці не намякаеце вы на Германію? І разам з тым на маё прозвішча.

— Выбачайце, я ўжо і забыў ваша прозвішча, хоць вы і прадстаўляліся… Фогель?

— Так точна, капітан жандармерыі Фогель… Думаю, у нас будуць прыязныя адносіны…

Мужчыны перакулілі чарачкі.

— Вось я і кажу, — адзначыў Буевіч, — што англасаксы перасяліліся недзе яшчэ ў VIII ці IX стагоддзі на Брытанскія астравы.

— Гм, дзівосы, панове, на зямлі бываюць, — пахітаў галавой жандар. — Вось адкуль інтарэс Англіі да бунту ў Польшчы. Голас крыві, выбачайце, хоць і далёкі, але чуюць… І вось што самае смешнае, там, у Варшаве, заклікаюць да крыві, а сама польская шляхта на барыкады не вельмі спяшаецца… Гэтых бунтуюць, якія тут. Прашу прабачэння, вас, значыць, праваслаўных.

— Нас? Каго вы маеце на ўвазе?

— Тутэйшае, спрадвечна рускае насельніцтва… Нават з тых, якіх гвалтам апалячылі.

Чарговая чарачка кульнулася ў ружовы равок паміж шэрымі, абкуранымі вусамі і ніжняй губой.

— Не апалячаны, але пераведзены ў каталіцтва. Ды і не гвалтам, самахоць… — сказаў Буевіч і на гэты раз не выпіў.

— Згодзен, хоць не цалкам. Тутэйшае насельніцтва, маю на ўвазе Паўночна-Заходні край, богабаязнае і да падбухторванняў абыякавае, ці не так, пане Буевіч?!

— Так, пане афіцэр, — згадзіўся Буевіч і падаў жандару добры кус шынкі і кавалак хлеба.

— Вось я і кажу. Магнатам добра. Магнатам, увогуле памешчыкам, землеўласнікам царскія войскі ой як патрэбны, каб мужык ціха сядзеў. Вось калі мужыка зачэпяць, то гэта ўжо бяда. Гэта вам не польскі фанатызм, а нешта больш, гэтак сказаць, энергетычнае…

Жандарскі афіцэр перастаў сачыць, як ягоныя падначаленыя робяць вобыск. Яму хацелася пагаварыць.

— Яму, мужыку, няма чаго губляць. На некалькіх дзесяцінах сядзяць, з голаду пухнуць, бо ў кожнай сям'і шасцёра-сямёра дзяцей. Добра, калі ў каго дзесяцін тых за дваццаць, ды лугу-сенакосу яшчэ валока. Тады сядзі ды гора не ведай.

— Спадар афіцэр, прашу прабачэння, пан родам адкуль? — пацікавіўся Буевіч.

— Магілеўскі я. Ну, вядома, прозвішча паказвае нямецкі корань. Але мы сто гадоў, як абрушаныя. Ах, халера, хвайны ў ангельца ром. Калі можна, яшчэ чарачку.

Але наступную чарачку афіцэр не выпіў. Здарылася непрыемнасць. Жандары пачалі распакоўваць чарговы куфэрак і выцягнулі жаночае адзенне. Паненка прамовіла гучны санорны гук, падбегла да куфэрка і, моцна выгаворваючы жандарам па-польску, паспрабавала прыкрыць вечка.

— Так, хм… — насупіўся жандарскі афіцэр, даў каманду падначаленым, падышоў да куфэрка сам.

— Jak tak? — крычала паненка. — U kobiety mogą być sekrety?! Panie oficerze?!

Паненка дастала з куфэрка прыгожанька аздоблены сакваяжык. Нельга было не заўважыць, што ён быў цяжкаваты. Настолькі, што паненка з напружаннем трымала яго ў руках. А каб гэтага не было відаць, яна прыціскала сакваяжык да грудзей.

— Jestem kobietą. Panowie nie rozumie?

Ангелец паціху абураўся, раззлавана сакатала паненка. Капітан Фогель махнуў рукой падначаленым, што азначала адбой ператрусу.

Раздзел IV. Даю вам волю

1. Бажэсцвенны інструмант

Тым часам Стасік дайшоў да вазка і па-змоўніцку абвясціў:

— Жандары новыя! Нікога не пазнаў… Вусаты капітан робіць вобыск. Будуць адкрываць і гэтыя скрыні. — Стасік пастукаў кулаком па вечку. — Артур сказаў, каб мы ў твань цяжэйшую закапалі. Толькі скрытна… Спачатку во гэтую, а другую скрынку — потым. Барзджэй толькі…

Сказана — зроблена. Скрынку завалаклі за хмызы, знайшлі мокрае месца і прыхавалі — прыкідалі гразёю, прыграблі лісцем. Цягалі-шчыравалі Бароўскі і Кавалец, а Стасік цікаваў, каб не заўважылі жандары…

Калі цягнулі скрынку, разумелі, што можа быць у ёй. Ні на секунду не сумняваліся, што там — зброя. І для чаго гэтая зброя, таксама ведалі.

Толькі паспелі Буевіч-меншы і Бароўскі вярнуцца з хмызоў, як пад'ехалі жандары. Другую скрынку схаваць не паспелі.

— «Здравствуй, племя младое, незнакомое». Чые будзеце? — весела крыкнуў жандарскі афіцэр.

Ён выглядаў вясёлым — чаму не павесялець пасля добрае, прыязнае пачосткі.

Гімназісты паназывалі імёны. Кавалец змаўчаў. У зношаным сурдуце з касцянымі патрэсканымі гузікамі выглядаў Бог ведама на каго.

— А гэта… чый чалавек? — спытаўся жандар у гімназістаў.

— Я не чый чалавек, — запярэчыў Ясь, — я — Іяан Кавалец.

У голасе юнака прагучэлі і гонар, і крыўда. Жандар ажывіўся, угледзеўся ў хлопца.

— О-го! Якая фанабэрыя! Іяан?! Ці не сынок таго Кавальца, што ў казённай пушчы гаспадарыць… — Міна добразычлівасці сышла з твару капітана Фогеля. — Знайду я на вас управу…

— Чым васпана ўгневаў? — коса зіркнуў Ясь.

— Паглядзіце на яго. Зіркае, як воўк. Думаеш, калі маці твая шляхцянка, то маеш права так зіркаць?

Конь пад жандарам крутануўся, і мусова было тузануць жывёлу за ўздэчку. Ад гэтага конь ледзь не стаў на дыбкі.

— Тпру! Халера, — крыкнуў капітан, асаджваючы каня. — Не забывайся. Ты — селянін. Да нядаўняга твой бацька лічыўся халопам пана Ліпскага…

— Яшчэ невядома, чыім халопам вашыя…

— Што-о?! — равянуў жандар, і Кавалец асекся. — Глядзі ў мяне. — Жандар прыгразіў плёткай. — Што ў вас тут за скрынка?

Ясь апусціў галаву, закусіў вусны. Ці першы раз церпіць крыўду? Добра, што хоць байструком не абзываюць.

— І заступнік твой, пан Урбановіч, не дапаможа, калі ўлаўлю каторы раз у пушчы са стрэльбай, — з робленым, наўмысным гневам прамовіў жандар, быццам усё не мог супакоіцца. — Гм, Урбановіч таксама невялікая шышка… Не ён гаспадар, гм. Ён толькі ўпраўляе казённым землеўладаннем. І не мае права дазваляць паляванне…

Капітан саскочыў з каня.

— Дык пытаюся — чыя скрынка?

Хлопцы паціснулі плячамі.

— Твая? — насупіў бровы жандар, гледзячы на Яся.

Вядома, ён ведаў, чыя скрынка, — увесь груз належаў Урбановічу, але хацелася прычапіцца.

— Не-е, — адказаў Ясь. — Таго спадара з ландары, чужапанца.

Жандар пастукаў дзяржальнам плёткі па вечку, абышоў вазок.

— «Спадара з ландары», — перакрывіў Яся. — Падыміце вечка…

Стасік ад хвалявання чамусьці засвістаў, Людовік стаў натужна кашляць. Адзін з жандараў палашом падкалупнуў дошку. Юнакі, усе трое, перазірнуліся. Вечка вось-вось падымуць… Што будзе? Калі там зброя, тады Ўрбановіча і Артура… арыштуюць. Несумненна, яны ўдзельнічаюць у нейкай змове, пэўна — у інсурэкцыі… Гэта — Сібір…

Пад вечкам было грубае сукно, пад сукном — укручаныя ў вашчоную паперу бліскучыя прычындалы, складзеная трынога, футаралы. І паўсюль насыпаны вылітыя са свінцу шарыкі.

— Хм, — здзівіўся жандар, пакручваючы ў пальцах шарык. — Гэта што? Куля? Га?

Студэнты і Кавалец паціснулі плячыма. Тут падышоў да вазка Буевіч-старэйшы.

Жандар спытаўся ў яго, што ў скрыні. Буевіч таксама паціснуў плячыма.

— Гм, раз гэта вязуць пану Ўрбановічу, гм, — сказаў жандар са сваім звыклым гмыканнем, — гэта нешта павінна быць. Але што? Наколькі хапае мазгоў, рыхтык нейкая аптычная прылада… Навошта свінцовыя шарыкі? Хм, ці, можа, машынка якая для хуткаснай страляніны… Паклічце сюды гэтага брытанскага аўсаеда!

Прыйшоў і ангелец, а за ім паненка. Буевіч пераклаў ангельцу, што пан афіцэр патрабуе тлумачэнняў, што за прычындалле ў скрыні. Чужапанец раззлавана стаў нешта гаварыць.

— Калі я не зразумею, што гэта, канфіскую! — заявіў капітан Фогель.

Артур пераклаў, ангелец забурчэў, дастаў са скрынкі трыногу, раскарачыў яе, прыладзіў наверх трубу, прышрубаваў ручку, уставіў у вялікую трубу меншую, прыкруціў да яе знізу бліскучую штучку з футарала. Накіраваў трубу на паўднёвы захад, дзе светла-залатым карасём выплывала з зялёна-блакітнай мулі вячэрніх нябёсаў поўня… Ангелец доўга круціў колца на бліскучай штучцы.

— Please… — жэстам прапанаваў капітану паглядзець у трубу.

Жандар, як звычайна не хмыкнуўшы, зазірнуў у акуляр, зморшчыў нос, зірнуў на тое месца, куды толькі што глядзеў праз трубу. Зноў прынік да акуляра. Дзіўны меў выгляд — увесь утрапёны ў адно, толькі вусікі тырчэлі. Вось жандар працягнуў руку, не адрываючыся, мацнуў паветра.

— Гм, — праказаў, варушачы вусамі. — Месяц дзіравы, як сыр. Ямкі на ім, уга-га!

— Дайце і мне зірнуць, — сказаў Буевіч.

За ім у чаргу сталі Стасік, Бароўскі, Кавалец, некалькі жандараў, але жандарскі афіцэр не адыходзіўся, усё круціў ручкай наводкі на рэзкасць…

— Ах, Божа ж ты, Божа! Ваісціну Тварэц! Колькі жыву, такога не бачыў… Там жа горы! Сапраўдныя горы, даліны…

Ад захаплення жандар расчырванеўся. Зноў глядзеў на месяц то проста вачамі, то ў тэлескоп, вохкаў, цмокаў…

Нарэшце адышоўся, дастаў насоўку, стаў чысціць нос, смаркацца. Гэтым часам па чарзе зірнулі ў тэлескоп Буевіч-старэйшы, Стасік, Бароўскі, а Кавальца цікаўныя жандары сілком адцягнулі ад тэлескопа — ён глядзеў, глядзеў і не мог наглядзецца. А калі адцягнулі — на вачах хлопца макрэлі сцежкі ад слёз. Потым глядзела паненка, потым па чарзе жандары, зноў Кавалец. Падышоў глянуць і фурман ландары. Глянуў і адхіснуўся — спужаўся, схапіўся за галаву. Вось чаму развохкаўся жандарскі афіцэр! На месяцы, як на зямлі…

— Пэўна, там і балоты, там і рэкі… — прамовіў Кавалец.

І доўга яшчэ глядзелі на Палескім тракце пасярод балота ў тэлескоп жандары і спадарожныя, наводзілі то на зоркі, то на месяц, то шукалі Венеру, Марс, Юпітэр…

Навокал кракталі жабкі, дралі горла драчы, на далёкіх, забытых Богам хутаранскіх палетках галасілі перапёлкі, свісталі крыллем у звечарэлым паветры дзікія качкі, а над усім гэтым уладарна ўсходзіла чыстая, раўнакруглая, цяпер ужо ўся белая царыца-поўня.

2. Кляцьба

Жандары паўзбіраліся на коней, паехалі недзе на Пінск. З вобыскам нічога не выйшла. Праўда, афіцэр набраў у кішэню свінцовых шарыкаў. Патлумачыў — спытае пры выпадку ў манкевіцкага аканома, на якую халеру патрэбна такая процьма свінцу.

Было позна. Моцная поўня адблісквала ў прыдарожных балотцах. Недзе далёка ў альховых лясах вухкалі-рагаталі пугачы. Чужапанец стаў складваць тэлескоп, нешта сварыўся, лапатаў па-ангельску. Гаварыў так хутка і неразборліва, што гімназісты разумелі толькі асобныя словы. Артур Буевіч разводзіў рукамі — што паробіш! Разгневанасць ангельца разумелася і без тлумачэнняў — позна. Гэта ж так затрымацца! Уночы ехаць па такой дарозе немагчыма, давядзецца начаваць. Але дзе начаваць сярод балота?

Падарожныя сталі раіцца, што рабіць. Намерыліся праехаць колькі вёрст, каб дабрацца да Лэйбы.

— Who is Leyba? — пацікавіўся ангелец.

— Карчму трымае на распутку. Гэта каля Рухчы, — адказаў Буевіч па-ангельску. — Там і заначуем… Раніцай як выедзем, да Манкевічаў рукой будзе падаць.

Калі ангелец і паненка пайшлі да ландары, Артур даў каманду выцягнуць схаваную скрыню.

— Чыя скрыня? — спытаўся Стасік. — Не ангельская?

— Вядома, не… — адказаў Артур.

— Хіба тады Ўрбановіча?

— Навошта табе ведаць? — раззлаваўся Артур. — Вязіце скрыню на Стахавецкую грэблю. Да старога млына. Схавайце пакуль там.

— У гэтай скрыні — тэлескоп, а ў той скрыні? — не ўцярпеў і Ясь Кавалец.

— Табе важна, Ясю? — паглядзеў на яго Буевіч. — Ляпнеш каму і падвядзеш нас… мяне пад такі манастыр…

— Каго — вас? — спытаўся на гэты раз Бароўскі. — Увогуле, спадар Артур, ты… вы яшчэ ў Пінску маніліся расказаць тое-сёе пра палітыку…

— Маніўся — дык і раскажу, — адказаў Буевіч-старэйшы. — Бачу, без тлумачэнняў не абысціся… — Ён уздыхнуў. — Слухайце. Спачатку вазьму з вас клятву, што нікому ніколі, ні пры якіх абставінах не раскажаце тое, пра што даведаецеся…

Юнакі маўчалі.

— Ну? — павысіў голас Артур.

— Клянёмся, клянёмся, — бязладна, на розныя галасы пакляліся хлопцы.

Буевіч-старэйшы сабраў іх у гурток, галава да галавы, абняў і стаў шаптаць.

3. Сякія-такія здагадкі

Артур пайшоў паперадзе ландары. Часам на поўню наплывала хмара, і тады рабілася так цёмна, што хоць на ваўка садзіся. Вазок цягнуўся за ландарай, хлопцы ішлі абапал вазка, бо конік за дзень даўся і ўжо толькі рабіў выгляд, што ён усё яшчэ жвавы.

Ішлі некаторы час моўчкі. Усё, што здарылася — жандарскі вобыск, і клятва, і нашаптаныя словы Буевіча-старэйшага, ляжала на душы невыразнай, не зусім асэнсаванай радасцю, урачыстасцю далучэння да нечага грандыёзнага, сапраўднага. Першым не вытрымаў нематы Стасік.

— Выходзіць, — сказаў ён, — мы ўдзельнікі інсурэкцыі?!

— Мо і так, — вяла адазваўся Людовік. — Толькі ты не кажы гэтак. Сказана — канспірацыя! Ніц не кажы, праўда, Ясю?

Кавалец прамаўчаў.

— Арыштуюць, не? — спытаўся Стасік.

— Каб нам паваротку на млын не прамінуць, — пераіначыў тэму Людовік. — Ясь, ты як паляўнічы, добра ў цемнаце бачыш, то ўзірайся.

— Яе не прамінеш… — адгукнуўся Кавалец. — Там пясок, з балота калі выедзем. Праваждаліся з трубой гэтай. Каб не жандары, дома даўно поліўку сёрбалі…

— Дык арыштуюць?! — нецярпліва, ні да каго не звяртаючыся, спытаў Буевіч-малодшы.

— Каго? — здзівіўся Бароўскі.

— Ежы Ўрбановіча… Праз кулі?

— Якія гэта кулі? — абурыўся Людовік. — Урбановіч пра сваё дбае. Яму да непадлегласці краю, не пры Ясю будзе сказана…

— Кажы, кажы, — падбадзёрыў Кавалец Людовіка. — Аканом мне хоць і брат па матцы, але дужа запанеў… А як чалавек запанее, то гэта ўжо напалавіну чалавек… Чулі, што Артур казаў пра роўнасць? Няма дваран… Ён мне хоць і брат, але няроўня… А раз няроўня, то якое братэрства можа быць…

— Маеш рацыю, — уздыхнуў Людовік. — Ты яму як парабак. Грошы ён грабе лапатай. Гаспадарку трымае з розумам. Там рубель, там капейка… Цяпер мэблю з лазы, кажуць, пачалі гнуць… Такія крэслы выгібаюць — залюбуешся… У Маскве ды Варшаве нарасхват. Ідуць, быццам венскія.

— Калі што — адкупіцца, — разважаў услых Стасік. — Дасць куку ў руку гэтаму вусатаму афіцэрыку, жандару, а спраўнік у яго даўно куплены. Слухайце, ці праўду кажуць: Урбановіч скарб знайшоў? У падмурках графскага палаца. Цэлую скрыню залатых дукатаў.

— Ты бачыў хоць адзін? — спытаўся Кавалец.

Стасік прамаўчаў. Пайшла цвярдзейшая дарога, неўзабаве колы сталі грузнуць у пяску. Конік ледзь перастаўляў ногі. Ландары не было відаць — ад'ехала далёка наперад.

Пацягнула туманам, сыромляй, і хутка сярод хмызняку паказалася рака ў нізкіх берагах. На яе паверхні затанцаваў адбітак поўні.

— Тут зварочваць, Людовік? — спытаў Ясь і без адказу пацягнуў лейчыну на сябе.

Выехалі на парытую бабрамі грэблю, і неўзабаве конь стаў як укапаны.

— Давядзецца несці, — сказаў Ясь, палазіўшы перад канём. — Тут прамывіна нейкая…

Знялі скрыню з вазка і панеслі ў канец грэблі, дзе віднелася будыніна з чорнай дзіркай праламанага даху. Гэта і быў млын.

— Я не засну, калі не даведаюся, што ў гэтай скрыні, — прамармытаў Стасік, цягнучы скрынку. — Жаба есць ад цікаўнасці.

— Ты брату не верыш? Сказаў, што там…

— Калі на свае вочы не ўбачу, не паверу. Арцік можа выдумаць, ого-го!

— Гэта ты пра сябе?

Але цікавасць брала верх. Намыслілі паглядзець, што ж у скрынцы. Доўга важдаліся, каб падняць вечка. Ясь завіхаўся з сякерай. Урэшце вечка паддалося. Памацалі, бо ў млыне было цёмна, змрочна — у скрыні роўненькімі радамі ляжалі цяжкія, вайсковага ўзору стрэльбы. Узялі па адной, вынеслі на месяц.

— Ангельскія штуцэры… — вызначыў Бароўскі. — Яшчэ змазаныя. Пэўна — проста з факторыі. Ангельцу не хапіла б ніякіх фунтаў адкупіцца, каб жандары трасянулі гэтую скрыню.

— Ангельцу? — здзіўлена шапнуў Стасік.

— А то не. Ды і які ён ангелец? Ён такі ангелец, як я… іракез. Ты чуў, як ён «р» гаворыць?

— Таксама мне знаток ангельскай мовы, — не згаджаўся Стасік. — Маўчаў бы лепей — гэта ангелец чыстай вады. Я на ўласныя вочы бачыў ягоны пашпарт. Ён Фогелю, капітану, паказваў.

— Такіх пашпартоў я табе надрукую на ўсю губерню. Кожнаму сабаку.

Адзін Кавалец маўчаў. Скрынка вайсковай зброі азначала адно — закалат. А разам з ім — страшэнную небяспеку. З жандарамі, колькі іх там ёсць, яшчэ можна справіцца, але цар нашле сюды такое войска, што стануць у лесе каля кожнай бярэзіны. Ён бачыў Маскву і ўяўляў, якая колькасць людзей у расейцаў можа быць. А гэта страшна, калі каля кожнай сасны ў бары, каля кожнага куста паставяць аднаго ўзброенага маскаля. Кавалец адчуваў сябе ўтульна, бяспечна толькі ў лесе, калі яго ніхто не бачыў і ён ведаў, што яго ніхто не бачыць.

Гімназісты таксама думалі кожны пра сваё. Людовік меркаваў, што ў краі рыхтуецца без іхняга, моладзі, юнакоў, ведама нешта надзвычайнае. Цяпер яны, хлопцы, зрабіліся саўдзельнымі гэтаму надзвычайнаму. Стасік падлічваў, якіх грошай можа каштаваць скрынка зброі і адкуль такія грошы ў брата. У кожнага ў вушах стаялі апошнія словы Буевіча-старэйшага: «Эўропа нам паможа…»

4. Радаводнае дрэва

Поўня залівала нізкарослыя альховыя кусты бледна-зялёным, быццам мёртвым, святлом, часам хавалася за хмаркі, і тады рабілася цёмна і страшна. Конік адчуў, што хутка будзе канец ягоным пакутам, і ступаў спрытней. І сапраўды, праз якую гадзіну забрахалі сабакі, з'явіліся шэрыя ў дасвецці стрэхі хат. Ясь свіснуў пугай, сабакі змоўклі, і неўзабаве, праехаўшы невялікую вёску, вазок уехаў на гаспадарчы двор маёнтка памешчыка Буевіча, Стасевага бацькі.

У двары звыклы беспарадак — там і там стаялі вазы з паднятымі аглоблямі, паўсюль шапацела пад нагамі салома, шмыгалі туды-сюды шматлікія каты і сабакі, цяжка ўздыхалі валы, якія ляжалі каля выдзеўбанага з дрэва карыта.

Людовік злез з вазка яшчэ ў вёсцы, пайшоў пешкі дахаты — маёнтачак Бароўскіх за вярсты чатыры. Змораны Стасік, не развітваючыся, — вядома, нацягаўся цяжкай скрыні, — пайшоў у дом, недзе ў свой пакой, падрыхтаваны да ягонага прыезду.

Кавалец пахадзіў па двары, паслухаў, як жавалі жуйку валы. Вось у доме запалілася святло, пачуліся галасы. Але ніхто не выйшаў, не паклікаў яго, Яся Кавальца, ні павячэраць, ні спаць.

Поўня схавалася за кучавыя воблакі, зазвінелі камары — навалакала на дождж.

Ясь крыўдзіцца не стаў. Што з таго, што гаспадар маёнтка — пан Буевіч — ягоны дзядзька? Адпаведна — Ясева маці стрыечная сястра пана Буевіча. Ейнай доляй было з шляхты выйсці замуж за мужыка. Вядома, страціла шляхецтва. Буевіч абяцаўся ўсынавіць Яся, каб карыстаўся прывілеямі шляхетнага стану. А ці патрэбны яму, Ясю, тыя прывілеі? Гэта ягонаму зводнаму брату, матчынаму сыну ад першага шлюбу, цяперашняму манкевіцкаму аканому, тыя прывілеі вой як прыгадзіліся. Яго ўсынавіў колішні муж пані Цэцылі, цяпер ужо нябожчык — пан Урбановіч. Усынавіў, прозвішча даў, царства яму нябеснае…

Ежы вучыўся, калі з'явіўся на свет Ясік. Ежы стаў служыць, выслужыўся, змог ад самога менскага губернатара дамагчыся пасады распарадчыка казённай эканоміі. Ежы хацеў дапамагаць Ясю, калі той згодзіцца, каб яго ўсынавіў пан Буевіч, але Ясь не хацеў і слухаць, што стане яшчэ нечым сынам — ён сын Кавальца, мешчанчука, нядаўняга селяніна, і ўсё тут. Не адварочвацца ж ад роднага бацькі!

Калі ў доме пагасла святло, дастаў з заўсёднай паляўнічай кайстры падсохлую лусту хлеба, умалоў, папіў са студні вады, якая патыхала балотам, нацягаў у вазок саломы, зашыўся нагамі, накрыўся сурдутам. У вазку звыклей, прасцей. Зрэшты, пасцелю ў маёнтку Буевічаў яму зроду не прапаноўвалі.

5. Буяны пан

Раніцай Ясь прачнуўся ад уладнага воклічу:

— Гэй, Цімох! Дзе людзі?

Ясь высунуў галаву з-пад сурдута. Даўно развідняла, сонца паспела добра абсушыць расу. Валы пайшлі на пашу, дваровыя сноўдаліся паміж крывабокіх свірнаў.

— Цімох, дурная твая галава, дзе людзі?

Крычаў сам пан Буевіч. Ён стаяў на ганку дома, жываглядна раскудлачаны, у малінавым атласным халаце, у турэцкай фесцы. Пан панам.

— Чаму людзі не прыйшлі? — зноў равянуў гаспадар маёнтка.

З-пад свірна — спаў там — паказаўся Цімох, якога Буевіч нядаўна прызначыў за распарадчыка. Аканома ў Буевіча не было — чым аканомстваваць, калі гаспадарка зводзілася. Уласна, гаспадар з Цімоха ніякі — стрэльбачку любіў, а разам з ёй і чарачку. Ніхто не ведаў, за якія заслугі валацуга Цімох абласканы панам. Падазравалі нават, што гэты прайдзісвет ці не ачмуціў гаспадара.

— Каму казаў склікаць сялян? — пагрозліва спытаўся Буевіч. — Дзе людзі?

На Кавальца Буевіч не звяртаў увагі, рыхтык яго і не было. Цімох ішоў да ганка і на хаду выбіраў салому з барады. Перад самым ганкам згорбіўся, уціснуў галаву ў плечы, аблавушку скамячыў у руках і прасільна-прыніжаным тонам праказаў:

— Ласкавы пане, з бліжэйшых вёсак прыйшлі, а з далёкіх — на падыходзе.

Насамрэч з-за пабудоў паныла вызіралі некалькі сялян.

— Як не прыйдуць — галавой адкажаш! — прыгразіў пан, пачухаў пад пашкамі, паглядзеў на неба, павярнуўся і знік у доме.

— Атаву людзі косяць, а ён маніфестацыю ўздумаў, — гучна прабурчэў Цімох і рашуча насунуў на лабэшнік шапку.

Буевіч зноў паказаўся ў дзвярах.

— Гэй, ты. Скажы Мікіту, каб квасу прынёс!

Цімох зноў сарваў аблавушку.

— І каб болей прынёс, — дабавіў Буевіч. — Надта ў яго квас хвайны…

Цімох насунуў шапку, павярнуўся.

— Свой трэба мець, а то ўсё Мікіта ды Мікіта, — прабурчэў ён, калі праходзіў каля Ясевага вазка. — Прасіць сорамна.

Тут позірк Буевіча ўрэшце зачапіўся за вазок і Яся ў ім.

— О! Каго ж я бачу! — радасна крыкнуў памешчык. — Гляджу, думаю — дваровы… А гэта ты, Ясечка!

Буевіч шырока расставіў рукі і пайшоў да Яся.

— Дарагі сваяк, радак! Кроў! — крычаў ён, падыходзячы да вазка. Пантофлі ў пана з форсам, таксама турэцкія, з загнутымі ўверх насамі. — Ну вылазь ты са сваёй бярлогі, ну абдыміся з дзядзькам…

Ад Буевіча пахла сівухай.

— Які ты малайчына, дай я цябе пацалую… А нос які, а бровы! А як раздаўся ў плячах… Як жэ ж — наша парода, наша. Ты чаго дзядзьку абмінаеш, га? Нягоднік ты гэткі! Чаму не прыедзеш каторы дзень? Я цябе гады ў рады бачу!

Бачыліся яны тры дні назад, калі Кавалец прывозіў з бровара барыла гарэлкі.

— Гэй, Хрысця, нясі сюды тацу, што ў залі… — крыкнуў Буевіч дзеўцы, што перабягала двор.

— Нясу, нясу… — адгукнулася тая.

— Ты чаго тут? — спытаўся дзядзька.

— Я, дзядзьку, з Пінска. Стася прывёз…

— Калі прывёз? — здзівіўся Буевіч. — Уночы? Станіслава? А Артура не сустракаў?

Пан меў даўно не голены, бурачковага колеру твар. Пышныя бакенбарды скудлачана тырчэлі ва ўсе бакі. Расхрыстаны, расперазаны — рыхтык пудзіла, з якім добра пагуляў вецер.

— Што маўчыш, як язык каўтнуўшы? — спытаўся Буевіч і моцна ляпнуў Яся па плячы. — Нясмелы? Забыў, як мядзведзя ў пушчы падымалі? Каб не твой стрэл, задраў бы мяне лясны дзедка… Не прымячаў, ёсць яшчэ ў пушчы мядзведзі?

— Ёсць, васпане, поўна!

— Не называй ты мяне васпанам… Я табе — стрый, ты мне — сястрынец.

Высозная, з тоўстымі лыткамі дзеўка Хрысця прынесла спод. Стомлены выгляд, валасы не ў парадку паказвалі, што спаць у гэтую ноч ёй давялося прыхапкам. Яна злавіла цікаўны позірк Яся, апусціла вочы. З квадратовай бутэлькі цёмнага шкла Буевіч набулькаў у парцэлянавыя кілішкі гарэлкі, адпіхнуў рукой Хрысцю, маўляў, ідзі.

— Entre nous, — сказаў Ясю, — паміж намі…

Прыхіліўся да пляменніка, прычым ягоныя бакенбарды заказыталі Ясевы шчокі, сказаў некалькі словаў па-французску, пры гэтым некалькі разоў зіркнуў на Хрысцю, якая стаяла ўбаку. Дзяўчына густа пачырванела.

— Вось як яно бывае, калі ў мужчыны рана памірае жонка, — сказаў пан і яшчэ дабавіў нешта па-французску.

Ясь пацепваў плячыма. З усяго сказанага ён зразумеў толькі асобныя словы — ранішняя кветка, Афрадыта, каханне.

— Ну, давай тады за сустрэчу…

Буевіч не заядаў гарэлку, адразу наліў яшчэ.

— І не крывіся… За німфу, якую паслаў мне Бог… Пакуль, хм… дзяцей не было дома… Арціка і Стасюка. На, во, агурок… О, чорт, дзе той Мікіта з квасам…

Гарэлка нашча не лезла, але давялося глынуць. У галаве зашумела так, як часам шапоча каласамі жыта.

— Яшчэ па кропельцы, — сказаў Буевіч. — Жывеш і не ведаеш, калі памрэш. А як памрэш, то занясуць на могілкі, закапаюць, прыйдуць дахаты, стануць піць кохвій ды плявузгаць пра цябе розную дрэнь… Трымай кілішак… Ведаеш, у Парыжы ёсць там адна вуліца… Дык францужанкі з раніцы танцуюць, заўваж, у будзень, сярод тыдня, танцуюць, падкідваюць ножкі, што аж відаць кутасікі панталонаў, і крычаць — vive le midi, vive le midi! Няхай жыве раніца! Няхай жыве раніца! У-га… Хадзіў і я па той вуліцы…

— Прабачце, васпане дзядзьку, midi — гэта полудзень, а не раніца…

— Гэта ты — мне? — Буевіч пагрозліва глянуў на Кавальца. З-пад густых русых броваў чырванелі жылкамі злосныя вырачаныя вочы. — Я кажу — ты мне мову французскую папраўляеш?

— Але ж midi — не раніца, здаецца…

Кавалец пашкадаваў, што зрабіў заўвагу.

— Ах ты, смаркач! — выбухнуў на ягоныя словы Буевіч. — Я к табе як… да чалавека, да сваяка, а ты, цецярук балотны, нявыхаваная пыса… Невук, басяк, халоп!

Ясь адступіўся ад пана — ненарокам ударыць. Успышка гневу прайшла. Буевіч агледзеўся каламутнымі вачамі.

— Гэй! — раптам гучна раўнуў пан Буевіч. — Людзі! Ідзіце сюды. Усе — сюды, хто прыйшоў.

Сяляне, якіх за гэты час крыху паболела ў двары, стаялі, маўчалі, баязліва перамінаючыся з лапця на лапаць.

— Гэй! — крыкнуў п'яны памешчык. — Даю вам свабоду. Ад гэтай хвіліны вы — вольныя.

Мужыкі насцярожана пазіралі.

Буевіч скінуў са спода начынне, грукнуў у яго, як у бубен, і крыкнуў:

— Вы — вольныя, кажу. Ідзіце ад мяне. Я даю вам волю!

Буяны пан, грукаючы ў спод, пайшоў па крузе, спрабуючы вытанцоўваць. Ногі ў яго, зрэшты, як і язык, запляталіся.

Цімох, які падышоў знекуль збоку да Кавальца, прашаптаў:

— Зноў дурэе. Учора вечарам так, выбачайце, нарэзаўся, што з валамі цалаваўся. Хутчэй бы пані Цэцылія прыехала пана ўгамоньваць.

— Вы — вольныя, — урачыста, нацягнутым голасам выгукнуў пан, на гэты раз з высокага ганка. — Якой халеры вы стаіце тут? Волю даю, волю вам даю!

— А паночку, а куды ж ты нас выганяеш, а што ж мы будзем рабіць без цябе… — пачала плакаць з падвывам нейкая ўдава.

— Ідзіце прэч! — стомлена рэкнуў пан. — Бачыць вас не магу!

— Пане Купрыяну! Выбачайце… Чым жа пана так угнявілі?! Нам цар волю дае, дык мы не хочам браць… Нашто нам воля з голым садном, паночку… — пачуліся і мужчынскія галасы.

— Я сказаў — мае вочы вас бачыць не хочуць.

І раптам пан сеў на ганак і моцна заплакаў.

— Паклічце Хрысцю… — даў знак некаму Цімох, падняў з зямлі квадратовую бутэльку і панскі кубак, пляснуў гарэлкі, спаласнуў, наліў, выпіў, гідліва крэкнуў і весела прамовіў, звяртаючыся да Кавальца: — Пан п'е, а за ім і дворня.

Каля п'янага пана завіхалася Хрысця. Буевіч учапіўся за яе рукі. Дзяўчына ласкава ўгаворвала гаспадара ісці спаць, шаптала нешта, а Буевіч толькі скіргітаў зубамі.

— Цімох, — паклікаў Кавалец распарадчыка, — ты мне хоць аўса насыплеш?

— Які авёс, панічу? — здзівіўся Цімох. — Мо яшчэ рубель папросіш?

— Ты ж распарадчык.

— Э-э, братка, — Цімох наморшчыў лоб. — Які з мяне распарадчык. Каб ты ведаў, чаго мяне пан трымае…

— Ведаю, — прамовіў Ясь. — Ты яму абяцаў паказаць прошчу ў Графскай пушчы… Ну, дзе звяры хаваюцца…

— І пан так думае, што ведаю, — пачухаўся Цімох. — А я, братка, не ведаю. Далібог, не ведаю. Гэта табе, Ясю, звер у рукі даецца, а я, выбачай Госпадзі, у лесе так, недарэка нейкі.

«Толку не будзе… — падумаў Ясь. — Прапаў рубель за фурманства. Дзякуй, Божа, што за сваяка прызнаў, са двору не прагнаў…»

Было часам і так.

Раздзел V. Мужычы сын

1. Карчма пры дарозе

Артур Буевіч, як расстаўся з хлопцамі, без асаблівых прыгод давёў спадарожнікаў да Лэйбавай карчмы, дзе ландара канчаткова развалілася. Успаролі гаспадара. Лэйба пачаў завіхацца, квактаць, што такім яснавяльможным панам ніякага камфорту не зробіць.

Брытанец зазірнуў у цёмную, душную карчму, спытаўся нешта ў Артура.

Буевіч ацёр стомлены твар, звярнуўся да Лэйбы:

— Як наконт скакуноў?

— Якіх, паночак, скакуноў? Зроду коні не трымалі…

— Э-э, ды не пра коні кажу, а, прашу прабачэння, пра блохі…

Карчмар на нейкі момант зніякавеў, потым шапнуў:

— А куды ж без іх, пане.

Ландарай адгарадзілі закутак, паставілі туды паненцы ложак, на другі бок ландары саставілі дзве лавы брытанцу, паклалі сеннікі, пакрылі капамі. Лэйбава жонка тым часам раскатурхала дачок напіхваць у навалачкі свежае сена…

Буевіч у карчму таксама не пайшоў — на ўласнай скуры ведаў, якія кусачыя ў Лэйбы «скакуны». Прылёг разам з фурманам на сене — ноч цёплая, ды і колькі той ночы засталося.

Раніцай, калі ўжо добра ўвіднела, Артур прачнуўся ад звону цугляў. Глянуў — каля карчмы стаялі жандарскія коні. Што такое? А вунь пан афіцэр, капітан Фогель, прэцца. Вочы чырвоныя, пэўна, не спаў ні хвіліны.

— Насмеліўся патурбаваць васпана, — ціха праказаў Фогель. — Буду шчыры і без гэтых, выбачайце, эківокаў. Дык вось: занадта цяжкі ў паненкі рыдыкюль. Як думаеце, што там?

— Можа, чырвонцы… — адказаў Артур. Гаварыў гучна, каб брытанец прачнуўся.

— Ціха, — жандар прыклаў да вуснаў палец. — Давайце адыдземся…

Яны перайшлі пясчаную дарогу, заглыбіліся ў прыдарожныя хмызнякі, дзе востра пахла маладымі маслюкамі і багуном з балота.

— Пан афіцэр, — роблена абураўся Буевіч. — З жаночым полам можа адбыцца вялікая непрыемнасць. Ну што крымінальнага можа быць у паненчыным рыдыкюлі?

— Не, — паматаў галавою жандар. — Як на рыдыкюль — сакваяжык завялікі. І зацяжкі… Ведаеце, мне абрыдла хадзіць у капітанах. Як сабака, гойсаю па балотах, ды ўсё без карысці… Калі нават рэвальверы, штукі два-тры, то і гэта, выбачайце, поспех. Прашу вас, паспрыяйце… Няўжо вам шкада гэтай полькі? А гэты ангелец…

— Што ангелец?

— Гм, падазроны… Не падабаецца мне ягоны, выбачайце, face.

— Я, пане афіцэр, прыхільна стаўлюся да вашай службовай заклапочанасці… — Артур не ведаў, што рабіць, таму цягнуў час. — Яны: і ангелец, і полька — звычайныя спадарожныя… Мяркую, падазронасць ваша залішняя…

— Ну-ну, — падціснуўшы вусны, прагаварыў жандар. — Каму залішняя, а каму і не… Давайце зробім так, каб без лішняга шуму… Дзе той сакваяжык? У карэце?

— Баюся, паненка начуе з сакваяжыкам у абдымку…

— Гм, тады выйдзе азіятчына… Вобыск па ўсёй форме, — разгарачыўся капітан.

— Ды няма там нічога! — павысіў тон і Буевіч.

— А чаму не прад'явіла да агляду? Кажаце — чырвонцы, золата? Што там такое за золата? Заўважце, мне чужога не трэба. І манеты не вазьму… Каб не ангелец, даўно разабраўся б з гэтай дэвоткай. Служба ёсць служба…

— Выбачайце, ангелец можа завярнуць аглоблі на захад, а там — усе газеты Эўропы напішуць, як афіцэр яго светласці імператарскай жандармерыі здымаў, выбачайце, майткі з падданай… Ды яшчэ прыпішуць такое… — бараніўся Артур. — Няўжо вы не баіцеся за сваю пасаду…

— За пасаду не, а вось, выбачайце, за скуру — так…

— Ну што ж, — урэшце згадзіўся Артур. — Пайду і растлумачу ўсё. Яна ж таксама чалавек.

Тым часам брытанец усхапіўся, запатрабаваў Лэйбу, той прывёў жонку і дачок… Яны пасталі з прасцінамі ў руках і за імправізаванай шырмай паненка стала апранацца. Апраналася яна сто гадоў. Урэшце выйшла пры капялюшыку і з насунутай на нос вуалькай.

Артур растлумачыў паненцы, што да чаго. Тая фанабэрна хмыкнула і махнула пальчаткай у бок сваіх рэчаў. Жандар кіўнуў падначаленым. Тыя кінуліся за ландару, прынеслі сакваяжык. Жандар зазірнуў, закусіў губу.

— Усё абшукалі?

— Усё…

— Сяннік перамацалі?

— Нічога няма, ваша благародзіе…

— Можа, у зямлю закапала?

— Ніяк не, ваша благародзіе… Зямля цвёрдая, нечапаная. Ды і інструманту ў палячкі няма. Чым яна капала б?

— Броха! — выгукнуў капітан. — Гэта… у Брохі!

Але Броха, Лэйбава жонка, стаяла побач, нікуды не адыходзіла. Брохіны дочкі, што прыслужвалі паненцы, былі ў тоненькіх сукенках, пад якія нічога не схаваеш.

— На ёй, ваша благародзіе… На польцы… У карсеце… — шапнуў адзін з жандаравых падначаленых, не саромеючыся Артура. — Загадаеце абшукаць?

— Балван… — ускрыкнуў капітан. — Ладненька. Ёсць у мяне смутныя падазрэнні на гэты конт… Але згодзен, не будзем смяшыць Эўропу.

2. Бунт

Артур Буевіч развітаўся з брытанцам, з паненкай, па-прыяцельску махнуў рукой жандарскаму капітану і пакіраваўся дахаты. Шукаць людзей, якія б адрамантавалі ландару. Падумаў, што прышле майстроў, каго знойдзе, ад бацькі.

Паўз балота выйшаў на палетак, а там рукой было падаць да роднай сядзібы. Галасілі валасянкі, крэкалі жабы. Мілы і родны кут. Тут прайшло дзяцінства, разам з сялянскімі дзецьмі беганы-перабеганы ўсе гэтыя палеткі, а кожнае балотца перамацана рукамі ў пошуках уюноў і карасёў…

На надворку было шматлюдна. Стаялі хто з косамі, хто з дрынам. Артур устрывожыўся, паскорыў хаду. Яго заўважылі здалёк, некаторыя сяляне пайшлі насустрач, бабы сталі прыгалошваць.

— Што, бунт? — спытаўся ў першых, хмурых і злых, мужчын.

— А панічу, а родненькі! Нарэшце з'явіўся! Бунт, панічу, бунт!

— Што?! — Артур пагрозліва нахмурыўся. — Хто бунтуе? Чаго?

— Пан бунтуе…

— Хм, а дзе пан?

— Пан спіць, будзіць нельга. Як прачнецца — пачне зноў бунтаваць.

— Хто распарадчык?

— Няма, васпане… Хто без грошай хоча працаваць?..

— А гэта хто? — Артур паказаў на Цімоха, які стаяў збоку ад сялян.

— Гэта, пане, і ёсць новы распарадчык… Вы ж яго ведаеце… Манкевіцкі ён, Цімох, што з бровара вытурылі…

Цімох, як пачуў, што пра яго гаворка, сцягнуў шапку.

— Ідзі сюды, — раззлавана сказаў Артур. — Ты чаго тут?

— А паночку, а родненькі, — кланяючыся, пачаў прасіцца Цімох. — Куды ж мне падзецца? Не праганяйце… Ваш тата дабрадзей…

— Ціха! — спыніў Артур Цімоха.

Непрыемнае пачуццё нехарошасці і нейкай жыццёвай несправядлівасці варухнулася ўсярэдзіне.

— Што, бацька п'е?

— П'е, панічу, яшчэ як… Не п'е, а трубіць… І ўночы, і днём п'е. Спасу няма.

Цімох вырачыўся на Артура і чамусьці няўцямна раскрыў рот. Нейкая раптоўная здагадка варухнулася ў яго галаве. Голас Артура рыхтык падобны на нечы такі знаёмы голас.

— Дзе тата зараз? — спытаўся паніч.

— Спіць. Не будзіце, майце ласку, васпане. Самі ведаеце.

Бацька спаў, спаў і Стасік. Артур абышоў службы. Непарадкаў вялікіх няма, але… Сама атаву касіць, рыжэць пачынае, а касіць няма каму. Сяляне ўвіхаюцца каля свайго. Увогуле з гэтай гаспадаркай нешта не так. Бацька глядзіць за ёю налётамі. Ды і ці выціснеш ты грошы з гэтай нішчымнай зямлі… Працаваць належна, рукі прыкласці да зямлі. Ды і вельмі многа той зямлі.

Пайшоў у дом — доўгую драўляную будыніну з тоўстымі калонамі-бярвеннямі пры фасадзе, які падпіралі нешта падобнае на адкрыты балкон, на якім, па задумцы архітэктара, шчаслівы гаспадар мусіў піць гарбату і пазіраць на «тучныя нівы і шчаслівых дбайствам добрага пана сялян»… На тым балконе ніхто ніколі не сядзеў: цяжка давалася капейка, цяжка вучылася…

Артур выйшаў на ганак, сеў. І тут зноў, у каторы раз за мінулыя суткі, пачуў звон цугляў. Глянуў — так і ёсць, да маёнтка прастуюць жандары. Капітан Фогель і двое падначаленых. Рэшта, пэўна, паехала за ландарай. Будуць сачыць за паненкай.

Артур насупіўся, падняўся і пайшоў у пакоі. Надта важныя госці — жандары. Праз прачыненае акно чуў, як капітан Фогель — ліса хітрая — гаворыць з распарадчыкам Цімохам.

— Прымайце госцяў! — гучна выклікнуў капітан, чапляючы вуздэчку за шула. — Ці можна бачыць памешчыка Буевіча?

— Пан спіць… Крыху буяніў… А цяпер спіць, — нягучна адказаў Цімох.

— Падымайце пана! Пытацьму пра бунтаўшчыкоў.

— Якія бунтаўшчыкі, ваша благародзіе, зроду не было ў нас бунтаўшчыкоў.

— А мне паведамілі, што тут бунт!

— Няпраўда, ласкавы пане, няпраўда…

Артур бачыў, што выгляд у жандара зрабіўся змоўніцкі.

Капітан падаўся да распарадчыка і як бы абыякава прамовіў:

— Па навакольных вёсках выяўлена «Мужыцкая праўда». Чулі пра такую?

— Ніякай такой мужыцкай праўды не ведаем, васпане…

— Бунтаўшчыкі яе чытаюць… Па-тутышняму пісана, польскімі літарамі…

— Чытаць, васпане, зроду не чытаем. Не навучаны… Ды яшчэ, барані нас Божа, польскімі літарамі. Куды нам… — адхрышчваўся Цімох.

— Ну добра, вядзі да пана…

«Не хачу сустракацца з гэтым суконным рылам…» — падумалася Артуру. Ён прыхапіў кайстру, з якой не расставаўся апошнія дні, пайшоў і зачыніўся ў сваім пакоі.

Але Цімох прывёў капітана Фогеля не да бацькі, а да яго. Давялося прымаць няпрошаных гасцей. Артур загадаў пусціць жандарскіх коней на поплаў, афіцэра і ягоных памагатых накарміць і пакласці ў пуню спаць на свежым сене.

— Угэ, — згадзіўся Цімох. — Людэй і конэй шкодоваты трэ, хіба воны е вінавайцы?

Жандар залыпаў вачыма, не зусім разумеючы. Артур есці разам з жандарам, якому як афіцэру сабралі стол у залі, не стаў, спаслаўся на стомленасць, кепскую ноч пад карчмой, пайшоў распарадзіцца знайсці майстроў рамантаваць ландару. Пасля зачыніўся ў пакоі, сеў за стол і на кавалачку паперы напісаў: «Jość patreba sustrecca».

3. Сядзіба Кавальца

У першую ж нядзелю пасля прыезду з Пінска Ясь Кавалец выбраўся на кірмаш у Манкевічы. Рыбаку і паляўнічаму, яму было што прадаць. Паўкідаў у човен нашыхаваныя звечара торбы з нізкамі і дубцамі сушаных грыбоў і ўюноў, дастаў з кія на печы футры баравых куніц, якія ніяк не мог збыць яшчэ з зімы, прычапіў да чоўна саж з жывой, не снулай рыбай.

— Ты ж мёду забыўся… — падказала маці.

— Ага…

Прынесла кадаўбец. Старэнькая яна, любая матулька… На што ні пайшла дзеля дзяцей пасля страшнага закалату 30-х гадоў. Завязалася яшчэ раней, калі паганы карсіканец падмануў цэлы край, абнадзеіў, што будзе адноўлена Рэч Паспалітая. Паверылі — і падмануліся… У 30-я пазбаўлены маёмасці, шляхецтва… А што казаць пра тых, хто проста склаў галовы. Матуля адна засталася з маленькім дзіцем на руках. Каб выжыць, пайшла замуж за мешчаніна, Кавальца. Усё зрабіла, каб вывесці ў людзі старэйшага, з першага шлюбу, сына. Ежы вучыўся ў Пецярбургу, у вучылішчы правазнаўства, здаваў экзамены экстэрнам, скончыў з адзнакай. Па выхадзе атрымаў чын і месца ў Міністэрстве юстыцыі. Але доўга там не праслужыў, не захацеў валачы ўсё жыццё чыноўніцкі хамут, пераходзіць з чыну ў чын. Яго не проста пацягнула на радзіму — меў свае планы. Некаторы час служыў у менскім губернскім судзе, потым, калі шляхта зрабіла дастатковую пратэкцыю, а таксама завяліся грошы, каб зрабіць куку ў руку каму належна, стаўся распарадчыкам Манкевіцкай эканоміі, якая належала казне. Пасля гэтага зводнага брата як падмянілі. Што ж, з ваўкамі жыць — па воўчы выць. Вось так і жывуць — ён сабе, яны з маці, з бацькам — сабе.

Ясь прыгладзіў на шырокіх маладых грудзях выбеленую сонцам ляновую вышыванку, кінуў світку ў дубок, адштурхнуўся вяслом…

— Ты, сынок, на людзях будзь рахманы… — папярэдзіла маці. — Не маніся ні перад кім, што мы — шляхта. Якая ўжо мы шляхта…

Юнак кіўнуў галавой:

— Добра, мамо…

— Абяцаеш? Ну, Бог табе ў помач. Сурдут і боты ў мяху…

Сядзіба Кавальца аточвалася з трох бакоў ракой. У вялікую ваду апыналіся рыхтык на востраве. Тут зручна, хоць ворыва і няшмат, дзесяцін сем, але рэшта зямлі лічы што твая. Тут і ляску дзесяцін пятнаццаць, грудковага лугу гэтулькі. І ніхто не перамерае, не адрэжа, бо наўкола балота, старыцы. Прывыклі. Калі лета сухое, нават проса на ўзбалотку сеюць. І вырасце. Тут і сам вырас, як тое Божае проса… Быў Ясюлечкам, матчыным выпесткам, потым стаў Ясюком, далей — Яськам. Цяпер вырабіўся на Яся.

Ад вялікага палатнянага меха несла чэмерам. Кладуць карэнішчы, каб моль не паела сурдут, а жукі-кажаеды не ўсмакавалі боты. Боты ўзяў, бо пойдзе да пані Ўрбановіч. Кніжкі дае. Каб толькі яе мужа аканома, брата свайго, не сустрэць. Не любіць з ім сустракацца. Такі фанабэрны — жах. Без сурдута не паказвайся. А свой жа! Ажанчэлы вырабіўся, распешчаны раскошай. Апошнім часам увогуле на расейца наламваецца… Брат… Брат слова па-людску не вымавіць, га-ва-рыт ды гаварыт… Хоць бы ўжо пшэкаў…

На адкрытай вадзе зрабілася ветрана. Надзеў світку. Світка бацькава, новая, але ўжо з латкай на локці і вялікага зайздроства не выклікала. Але, як кажуць, мілая латка і ад роднага таткі. Хлопцу хацелася пахарашыцца, ды не перад панамі ці паненкамі — перад вясковымі дзяўчатамі.

Выплыў на вялікую ваду, убачыў блакітны купал царквы на Манкевіцкай гары — так называлі высокі бераг Гарыні, на якой стаяла мястэчка, — пагнаў човен штуршкамі вёслаў да супрацьлеглага берага. Во дзе радзіма… Рачны прастор, рака, якая з вясны яшчэ не ўвайшла ў берагі. Быць тут, жыць тут, векаваць… Толькі тут, на радзіме, жыццё можа быць поўным, насычаным, расфарбаваным. А няволя? Край забраны? Гэта яшчэ варта паглядзець, ці няволя, ці край забраны… Гэта ўсё панічам няймецца, нейкай волі хочацца. Рабіць няма чаго, ад кніжак усё то, ад нядобрых… То д'яблавы папусканні. А ты любі гэты ўквечаны бераг, сінечу неба… Уночы — россыпы густых зорак. Не, такіх зорак няма нідзе на свеце, так Сахачы — Вялікая Мядзведзіца, не ззяюць нідзе. Пабыў, пабачыў… У Маскве ўсё іначай — і людзі інакшыя, і неба высачэзнае, нямілае. Тут — мілей, бо ўсё сваё, вядомае…

Расчулены, Ясь зняў шапку і стаў маліцца свайму святому. І маліўся ён так: «О мой святы, евангелісты Іяан, паглядзі міласціва на нас, недастойных рабоў Божых, мяне і маіх крэўных і тых, хто мяне не любіць…»

Змоўк, падумаў, успамінаючы, хто яго вораг ці каго ён пакрыўдзіў, і чамусьці ўспомніўся Стасік…

«…І на Станіслава Буевіча паглядзі, і адхадайнічай нам усім жыццё ціхае і бестурботнае, і да вечнага царства шэсце няўхільнае тваім заступніцтвам… — І разам з імем і вобразам Стасіка ўсплыў вобраз і ягонага брата Артура, а разам з гэтым — скрынка, напоўненая зброяй. Зброя — гэта сур'ёзна, гэта страшна, гэта… — Не, скончу малітву… Няхай захавае нас Госпадзь Бог сваёй дабрадаццю ў спогадзі, здароўі, даўгалецці і ўсякім дабрабыце ў найдаўжэйшыя леты. Заўжды славім і бласлаўляем Бога ў Тройцы свяцей свяцімага і цяпер, і заўсёды, і ва векі вечныя. Амін…»

4. Сварка

Ясь выплыў да лодачнага кірмашу. Новыя лодкі, чаўны, дзяўбанкі соладка пахлі свежай драўнінай. Гладкагабляваныя вёслы, чэрпанкі бялелі і жаўцелі на святле сонца. Вышэй, на схіле берага, прадаваліся цэбры, начоўкі, лапаткі-веялкі, сявенькі. Вышэй схілу, ужо на роўнядзі, стаялі вазы з гаршчкамі, збанкамі, гладышамі, макітрамі, глякамі… Новымі, чыстымі, звонкімі. Далей была ўласна гандлёвая плошча, там густа вішчалі парасяты, гагалі гусі… Паўсюль гамана, хапаюць за рукі, крычаць, лаюцца… Пахне дзёгцем, сырамяццю, з карчмы ідзе пах смажанай цыбулі. Дзеці з глінянымі свісцёлкамі бегаюць, блытаюцца ў нагах. Адным словам — кірмаш як кірмаш. Гул, шум, таўханіна.

«Людзі жывуць сабе, а недзе на разбураным млыне ляжыць скрынка, — падумаў Ясь, — поўная замежнай зброі, ніколі не бачаных вайсковых стрэльбаў… Кожная стрэльбіна можа стрэльнуць не адну сотню разоў… Гэта што? Новы закалат, вайна, паўстанне? Цьху ты, прычапілася гэтая зброя… Утапіць яе ў бучы за млыном. Ніхто не дастане…»

Ясь спыніўся паглядзець, як жыд таргуе цяля; паслухаў, як цыган хваліць кабылу; дапамог малазнаёмаму падпанку ўтаргаваць рубель у рымара за новую збрую. Тут прадаюць бітую птушку, там — жывых зайчанят, недалёка — прапануюць гарачыя блінцы, бублікі, калачы…

«Не, ну іх… Належыць свайго старацца…»

Кавалец пайшоў да будак, у якіх сядзелі жыды. Паказаў з-пад палы куніцу, і хоць лета было, далі добрую цану. На футры меў свайго кушняра, які баяўся, што Ясь стане аддаваць свой тавар другім. А гэты паскупіўся, яшчэ вясной, і Ясь прытрымаў футры. І вось — дамогся свайго.

Цяпер самы час разабрацца з жывой рыбай, якой поўны саж. І вось — радасць! Нечакана перастрэў Цімоха.

— Мо рыбка ёсць? — спытаўся Цімох.

— Ёсць, а як жа, — адказаў Ясь. — Толькі табе не прадам.

— Чаму гэта, васпане?

— Па-першае, ці дасі хоць тры капейкі за фунт? А па-другое, — Ясь хітра паглядзеў на Цімоха, — вы, дзядзьку, не хочаце мне прошчу ў Графскай пушчы паказаць…

— Вам пакажы, — раззлаваўся Цімох. — Усё выдушыце…

Тым не меней слова за слова — змовіліся і з рыбай. Цімох нават накінуў капейку на фунт — на нясплачанае фурманства. Чаго шкадаваць панскія грошы. Ясь дапамог Цімоху перанесці рыбу ў падводу. Там яго чакала неспадзяванка — Артур. Во адкуль у Цімоха грошы!

Як убачыў Артура, ледзь не млосна зрабілася — перад вачамі адразу паўстала скрынка са зброяй. Малады Буевіч паклікаў Яся да сябе, яны адышліся ўбок, і паніч падрабязна распытаў, ці надзейна схавалі скрынку. Як даведаўся, што Кавалец збіраецца ў эканомію, папрасіў зрабіць сакрэтную паслугу.

— Сакрэтную? — насцярожыўся Ясь.

— Перадай аканомавай жонцы — зразумела, каб аканом не бачыў, вось гэтую во цыдулку.

— Толькі і ўсяго? — здзівіўся Кавалец.

— Схавай… — шапнуў Артур.

Каб не дзіўнае даручэнне, Ясь ганарыўся б прыбыткам. А так патрымаў грошы ў руках, памацаў, пагладзіў, паскубаў асігнацыі — рэдка бывае такая ўдача — прадаць усё, ды яшчэ так выгадна. Запхаў свой скарб у гаманец, або, як казалі ў іх — каліту, азірнуўся, каб ніхто асабліва не бачыў, у асобную кішэньку запакаваў дадзеную Артурам цыдулку. Цікава, што ў ёй напісана? Ці не звязана гэта з той небяспечнай скрынкай?

Ат, гэта іхныя панскія справы. Ён сваю «пшаніцу» прадаў. Цяпер як сапраўднаму гаспадару можна і ў карчму зазірнуць. Не дзеля чаркі — дзеля гутаркі. Проста так гадзіну пабавіцца, паслухаць, што мужчыны кажуць. Пэўна, Урбановічы яшчэ ў царкве, да іх рана.

Жаласліва скігліла жыдоўская катрынка. Ясю прапаноўвалі хусткі з яскравага краму, папяровыя кветкі, прывезены� з Кіева алеаграфічныя друкі з выявамі царскай фаміліі. Купіў цукерак, падфарбаваных чырвоным бураком, і вялікі пернік. У карчму не стаў і заходзіць; убачыў, што шляхцюкі, з шарачковых, выйшлі цэлай галдою з карчмы, пэўна, пілі нечы магарыч, селі на бярвеннях каля прычала, абкурваюць новыя люлькі, палітыкуюць, гавораць пра цара, пра зямлю, пра Вільню — ды мала пра што можна гаварыць, калі сабрацца ў нядзелю на кірмашы…

Спрачаюцца з імі сяляне, хто з багацейшых ды смялейшых, рэжуць праўду-матку ў вочы, бо што-то за шляхта? З такой шляхтай і чарку можна ўзяць, і абняцца, і песню праспяваць. А бывае, добра выклаўшы бокі, і паваляцца разам пад плотам.

Ад бярвенняў увесь кірмаш відзен як на далоні. Гарынь уся таксама навідавоку, блішчыць, радуе вочы прасторам. Свежа, чыста, хораша. Недалёка Манкевіцкі стары парк насунуўся гарой вершалінных купаў на бераг ракі, праз рослю пракаветных дубоў ды грабаў чырванеюць цэглай разваліны старога палаца. Там колісь жыў сам граф, магнат, ды пасля падзей, якім ужо больш чым паўстагоддзя, пасля Напалеона, пасля закалату 30-х гадоў няма нікога, аджылі, адбылі. Хто ўцёк за кардон, у эміграцыю, хто прапаў у Сібіры. Зрэшты, як расказваў дзед, граф, ягоная жонка і графяняты і раней не асабліва запыняліся тут — усё па Вільнях, Нясвіжах ці ў Варшаве балявалі…

Падышоў да бярвенняў і Кавалец. Стаў пры боку, каб асабліва не лезці шляхце ў вочы. Ведаў — шляхцюкі жывы не будуць, каб не падкусіць. Надта смачна ім кусацца, бо ведаюць, якая ў жылах Кавальца кроў, але носіць сярмягу.

Якраз пан Пратасавіцкі і пан Кудліцкі, аматары памалоць языкамі, некага абмяркоўвалі.

— У яе грудзі? У яе дві сорочыны яйці… — гарачыўся пан Кудліцкі, шалоцячы на тутэйшы манер. — Як з дзяцінства кохвіем затруцілі…

«Пра каго гэта ён так?» — падумалася. І зразумеў, гутарка ішла пра дачок загарынскай пані Цэцыліі Ўрбановіч.

— А ногі? Праз яе ногі сабака праскочыць. Купалася раз, бачылі… Сарочка аблепленая была… Бачылі, якія ў яе ногі… Няма ў яе ног. Ці яна жала калі, ці снапы вязала? Не! Два крывыя дрыны, а не ногі. Вунь пані Ўрбановіч, Аксанка Вабішчэвічава, выбачайце, — Кудліцкі на паўтону знізіў голас, — тая і жала, і вязала, і касіла нават, сам бачыў… То ў яе і хвігура! Як у таго гіпсавага статуя, што ў васпана Шаламіцкага пасярод саду. І хвігура, і цыцкі, і ногі — усё як трэба.

— У Аксаны ногі е… О, Аксана. Каб не спяшалася, а васпана Штыхецкага пачакала з Мазыра, то сшлюбавалася б з сапраўдным дваранінам. А то аканом які дваранін? Пісаў, пісаў, каб даказаць дваранства, ды і, грэц яму, ні фігі не дапісаўся. Дарма што аканом… Каб не нябожчык Урбановіч…

— Цар не любіць гэткай шляхты, як вы, панове, — перабіваў шляхцюкоў нейкі загарынскі селянін з чорнай барадой. — Цару мужык любы, бо на мужыка адна спадзеўка.

Ні Кудліцкі, ні хто іншы са шляхты не звярталі на словы селяніна, ды яшчэ загарынскага, увагі. Звычайна яны, палешукі з-за ракі, былі не тое што малога росту — недаростачкі. Як дзеці, а на дзяцей у кампаніі дарослых ці звяртаюць увагу.

— Хто, васпане, яго, цара, корміць? — тым не меней надрываўся, ледзь не выкрыкваў словы, селянін. — І цара і енералаў ягоных? Мужык харчуе, ці не так? А тут раптам усе панамі захочуць быць? І я прадам зямлю, зараблю грошай, падкуплю каго трэба, і я — пан, куплю сурдут, кожны дзень буду чарку мець, нос у табацы, пра палітыку балбатаць — і я пан?!

— Ты панам станеш? — не вытрымаў Кудліцкі. — Цьху!

І адвярнуўся ад селяніна. Наўмысна працягнуў сваю гаману:

— Не… Наша Аксанка — зграбная, як яшчурка. Аканому не па губе сала дасталося. Каб не Ўрбановіч-нябожчык, то як бы ён сваё шляхецтва давёў?

— Цішэй, меншанькі Кавалец стаіць…

— Ну і што? Хай сабе стаіць… У яго свой бацька… — азваўся на гэта Пратасавіцкі — другі пан. Шляхцюкі заўжды стараліся бараніць адзін аднаго. — Я і пры ім, Ясіку, скажу, што пан Ежы Ўрбановіч — птушка невысокага палёту. Што ўжо я з фанабэрыяй, — Пратасавіцкі крыху панізіў голас, — а ён-то зусім г… напханы.

— Не абгаворвайце брата, — рэкнуў Кавалец. Яму было непрыемна, што гаварылі пра аканома і ягоную жонку.

— О тах-тах! Брата абразілі… Якое тваё дзела?! Ты — мужык, свінячае вуха…

Шляхта загыгыкала. Ясь сціснуў вусны. Тросся жывот у пана Таўкача, што сядзеў за Столінскім борам, падрыгвала казліная барада ў пана Заціркі, што меў шмат лесу.

— Так, я мужык, але… Але… — Кавалец выступіў з-за штабеля дошак. — Але і я чалавек, і пан Урбановіч таксама чалавек. Што ж яго абражаць?

— Чалавек? Паляшук ты, а не чалавек, — рагатнуў пан Пратасавіцкі. — Як усе гэтыя, — паказаў на мужчыну з чорнай барадой.

Кавалец зачмыхаў ад гневу. Гатовы быў біцца. Але ж грэх і смех звязвацца з засцянковымі панамі.

— Яны спяць покатам на саломе… Мужчыны і бабы іхныя! Ты, Яська, скажы, мужык ты ці не?

Належала вытрымаць і гэтую абразу. Ці варта агрызацца, паказваць зубы.

— То ніц, што твая маці шляхцянка, — патлумачыў Пратасавіцкі. — Якая з яе шляхта, калі выйшла за мужыка. А як твой бацька мужык, хлоп, то і ты — хлоп. Таму стой і маўчы. Стой і не адзывайся.

Паны з шляхты самаўпэўнена ўсміхаліся. Добра Пратасавіцкі дае выспятка мужычаму сыну. Ясь збялеў, потым чырвоная, ледзь не малінавая барва пачала заліваць яму шыю, шчокі. Ён адчуў, што шалее. Яшчэ міг — кіне біцца. Яго абазвалі хлопам. Каб яшчэ селянінам — паўбяды, а то — хлопам.

— Ну, паны-браточкі, — сказаў пан Зацірка, якога стары Кавалец не раз браў высочваць барсукі. — Кавалец з даўніх баяр, скажу я вам… Колішнія дзяды іхнія біліся збройна з палком Валконскага, што з маскалёў першы на Прыпяць прыйшоў. Ім пажалавана было баярства…

— А дзе гэта напісана? — насупіўся Пратасавіцкі.

— Шукаць трэба…

— Шукаць? Дык адзін з Кавальцоў паехаў жа ў Пецярбург шукаць сваё баярства… І гужаедам стаў…

Гужаеды — была мянушка Кавальцоў. Адзін з Ясевых дзядзькоў — бацькаў брат Сцяпан — і напраўду паехаў у паўночную сталіцу імперыі, але ніякай праўды — без грошай, без падтрымкі — не дабіўся. Пазнаў ліха. Мусіў быць гарадскім фурманам, якіх на той час дражнілі гужаедамі. Пабедаваў там, пакуль на капейку ўзбіўся — назад вярнуцца. Прыехаў і каб маўчаў, то ніц не было б, а то стаў хваліцца, што цара самога бачыў. Ад зайздрасці людзі і прыляпілі гужаеда.

За Ўрбановіча можна сцярпець, але за дзядзьку Сцяпана — не. Нельга было змаўчаць, тут ужо мацуйся не мацуйся.

Ясь падышоў да Пратасавіцкага. Немалады, тоўсты, з абвіслымі вусамі, тлустым носам і тонкімі вуснамі шляхцюк фанабэрна пазіраў на хлопца. А Яся аж калаціла ад гневу.

— Ну што, гужаед?! — з выклікам сказаў Пратасавіцкі. — Біцца надумаў? Давай, атрымаеш пэндаля пад сракоўе!

Ён не раз браў чарку з тутэйшым спраўнікам, таму нічога не баяўся. Што было далей, Ясь не памятае: кроў закіпела ў ім, у вушах зашумела, і ён кінуўся на Пратасавіцкага з кулакамі.

5. Пан Дамінік

Ясь, пэўне, дастаў бы морды гэтага плюгкага шляхціца, калі б яго не ўхапіла за плячо нечая моцная рука. Азірнуўся — і адразу не пазнаў адзетага ў чорны, зашпілены на ўсе гузікі сурдут высокага пана. Хто такі?

Пан ціха, але цвёрдым голасам прамовіў, сціскаючы юнакова плячо:

— Дай сабе, хлопча, спокуй!

Ясь адступіўся, скіргітнуў зубамі, ледзь спыніўся — у вачах усё яшчэ было цёмна.

Пан звярнуўся да шляхты:

— А вам, панове, не сорамна абражаць паветра брыдкімі словамі?

Шляхта маўчала, казубілася, адварочвалася.

— У святую нядзельку параспускалі языкі? Гжэчныя людзі толькі з касцёла, з царквы ідуць, а панове, выбачайце, ужо ў карчму паспелі зазірнуць…

Кавалец прыйшоў да памяці, агледзеўся. Дык жа пан — бацька Людовіка, пан Бароўскі. Раней Ясю кніжкі даваў чытаць, а Ясь яму, вялікаму заўзятару прыроды, лавіў снегуроў, шчыглоў.

— Эх, панове, панове… І мужыку недаравальна, а вы — шляхта! Ці даўно сяляне вас дручылі за языкі? Ці даўно спраўнік кару накладваў? Не языкі, а джалы пчаліныя, стрыклы асіныя…

Ясь пачырванеў, засароміўся і ад таго, што не пазнаў адразу пана Дамініка, і ад таго, што ён, пан Дамінік, пра яго гэтак сказаў — «мужыку недаравальна». Усё ж не, Бароўскі пан з прыстойных, хоць і не такі заможны. Добра, што ў час ён тут апынуўся.

— Падстрэліць на паляванні ён цябе, ой падстрэліць, пане Пратасавіцкі, — сказаў Бароўскі. — Цюкне проста ў адтуліну ў носе… І ведаць не будуць, ад чаго сканаў… Пэўна, васпан не ў курсе, што гэты хлопец здымае качку за сто сажняў? Не? Ну дык ведай…

— Ой, злякаўся! — рэкнуў Пратасавіцкі.

— А ты, Ясю? Што надумаў? — пан Дамінік звярнуўся да Кавальца. — Ідзі за мной…

З гэтымі словамі пан Дамінік узяў Яся за руку, як дзіця, як цацунка[4] якога.

— Яны мяне… абразілі… — усё яшчэ задыхаючыся ад гневу, вымавіў Ясь. — Мужыком, хлопам абазвалі… А я ж… Вы ж ведаеце…

— Entre nous, c'est un homme perdu[5], — сказаў Бароўскі, не выпускаючы Ясеву руку, быццам хлопец папускаўся біцца.

— Паўтараю: entre nous, c'est un homme perdu, — зноў сказаў Бароўскі і моцна тузануў Яся за рукаў.

Ясь глядзеў на гладка паголены твар пана Дамініка, чмыхаў носам, варушыў пялёсткамі ноздраў, астываў.

— Зразумеў? — не адставаў Бароўскі. — Ты ж вучыў французскую мову…

Ясь кіўнуў, паддаўся, адышлі ўбок.

— Схамяніся, чалавеча, — сказаў пан Бароўскі. — З кім намерыўся біцца? Адно смеху было б. Я ж кажу — гэта не высакародныя людзі, гэта чэрнь. Горшыя за мужыкоў.

То была праўда — акрамя смеху, нічога не выйшла б. Натаўкла б шляхта яго за мілую душу. Ці заступіўся б хто з мужыкоў.

— Ганарысты, як правадыр чырванаскурых… А фанабэрыя, браце, загана. Слухай, Людовік прывёз новую кніжку… Пра амерыканскіх індзейцаў… Цікавая, братка, кніга, на пачытай…

Ясь утаперыўся ў кніжку.

— Ніколі не звязвайся з імі, — павучаў пан Дамінік. — У цябе свая дарога ў жыцці, у іх — свая. Ты ганарыся, што ў цябе бацька мужык. Увогуле, усё гэта глупства, саслоўныя забабоны. Злаві мне лепей…

— Не буду я вам нічога лавіць…

— Бачыш, які ты нявыхаваны… — Пан Дамінік павярнуў Яся тварам да сябе. — Ты павінен падзякаваць мне, што ад бяды адвёў, а ты колешся, як ёрш.

— Я… Я дзякую пану…

— Во, так весялей, — Бароўскі абрадаваўся. — Я з табой даўно шукаю сустрэчы. Ты як выдатны птушкалоў маніўся злавіць мне…

— Я вам, васпане, усё, што можна было, палавіў…

— Не перабівай старэйшых, Ясю. Я вось што прашу. Кажуць, недзе ў Графскай пушчы, на балотах, ёсць востраў, на якім зверына хаваецца… Вось што мяне цікавіць…

— А я гэтага не ведаю, васпане, дзе тая прошча.

— Гэтага быць не можа. — Бароўскі строга і адначасова ўмольна паглядзеў на Яся. — Знайдзі…

— Цімох, каторага з Манкевіцкага бровара прагналі, кажуць, ведае… А я — не.

— Калі ўбачыш у той прошчы невядомую, незвычайную птушку — злаві. Богам прашу… І табе, і Цімоху птушка даецца. Ад прыроды, ад натуры… Ну, слова? Добра?

Ясь даў слова, згадзіўся, але з чым, толкам не разумеў. Усе птушкі, якія насялялі навакольныя лясы, балоты і лугі, — ад самай малой да самай вялікай, — здаецца, ужо злоўлены і вызначаны. Хіба ў прошчы недзе на балотах за Графскай пушчай можна было што ўбачыць цікавага. Але дарогі туды Ясь не ведаў.

Раздзел VI. Няспраўджаны прынцып

1. Падбухторшчыкі

Калі Дамінік і Кавалец пайшлі, пан Пратасавіцкі падсунуўся да пана Кудліцкага:

— Што гэны пуляк па-французску праталалэхаў?

Кудліцкі пачухаў галаву і сказаў:

— Здэцца, абазваў цябе… Хіба васпан не чуў?

— Я пытаю ў васпана — як абазваў?

— Як? А так: падпускальнікам смердзюхоў… — з відавочным задавальненнем праказаў Кудліцкі.

— Бароўскі, жаба бязгубая… Пайду да спраўніка… — рашуча вымавіў Пратасавіцкі. — Я гэтага так не пакіну… Навучаць усялякую ахлямуздрыну французшчыне і выхваляюцца… Пшэкі фанабэрныя!

У той час калі на адным канцы кірмаша вялася такая гаворка, на другім, дзе ішоў гандаль лодкамі, нехта нешта гаварыў, і гаварыў так гучна, што на голас падцягваліся і падцягваліся людзі. Неўзабаве там сабралася цэлая гурма людзей. Гаварун даводзіў нешта сваё, яму супярэчылі ці выкрыквалі адабральнае. Часам натоўп узрываўся гучным рогатам.

— Што яны там сеймікуюць? — пацікавіўся пан Кудліцкі, становячыся на верхняе бервяно, каб угледзець, з-за чаго сабралася грамада.

— Мужыкі пра сваё лапочуць… — адказаў Пратасавіцкі. — Каб меней рабіць, каб болей на саломе спаць…

— І каб ніколі не ўмывацца! — падхапіў нехта з шляхцюкоў, і шляхта, задаволеная трапным, як ёй здавалася, жартам, зарагатала.

— Самыя… вы… па тры дні… не ўмываецеся, — прабурчэў загарынскі селянін. — Два паны — адны штаны!

— Што? — Падскочыла шляхта, але селянін пакрыўджана махнуў рукой і падаўся прэч.

Сталі разыходзіцца і іншыя, падаліся ў накірунку да купы людзей, што слухалі прамоўцу. Асобныя словы праз кірмашовы шум даляталі і сюды.

— Цар… Воля… Маніфест… Свабода…

— Цьфу ты, гэта ж прапаганду нехта рэжа… Супраць ураду, далібог, — вылупіў і без таго пукатыя вочы Пратасавіцкі. — Пайду паслухаю… Няўжо Варшава і нам спакою не дасць. Волі ёй захацелася, каб яе трасца.

Пан Пратасавіцкі разгірэчана падняўся з бервяна, каб таксама ісці туды, куды людзі ішлі. Пацягнуліся за ім і астатнія шляхцюкі.

Кавалец ніколі не чуў агітатараў. Развітаўся з Бароўскім і таксама пакіраваўся да натоўпу. Блізка не стаў падыходзіць, усё чуваць і здалёк. Прамоўцы, праўда, не відаць, стаяў, пэўне, у лодцы на вадзе.

— І цар, і паны — заадно, — разважаў гаварун. — Вольнасці нам ніхто не дасць, калі мы ўласнымі рукамі не возьмем яе. Што з тае вольнасці, якая абвешчана царом? Цар не пра селяніна дбае, ён мае клопат пра паноў…

— Не, цар пра мужыка дбае! — крыкнуў загарынскі чорнабароды селянін. Крыкнуў не дзеля праўды, а так, каб пазлаваць агітатара. А мо і дзеля смеху крыкнуў.

— Цар, можа, і думае пра мужыка, але да кожнага мужыка цар не дойдзе. На гэта ў яго ўрад ёсць. Урад з паноў, з чыноўнікаў, і гэтыя чыноўнікі і паны згавораныя з кім? Ну, не з мужыкамі, праўда!

— Праўда, праўда твая! — загулі сяляне. — Урэж ім, дай ім!

— Выходзіць, вы, рукі каторых у мазалях, — дзеля ўраду, а належыць наадварот, мужыкі. Урад дзеля нас каб быў, пра нас дбаў, мужыкі… Не Богам урад заведзены, але людзьмі…

— Вось рэжа праўду, дык рэжа… Яго павесіць мала, — сказаў селянін у новых лапцях, які стаяў побач з Ясем. — Узяць ды на першай асіне павесіць…

— Ціха, дайце паслухаць, — сыкнуў на яго Кавалец.

— Не, што гэта ён гаворыць?! — не сунімаўся селянін у новых лапцях. — Яго павесяць, ей-бо, павесяць. Сколецца…

— Сколецца, — згадзіўся чорнабароды, якога Ясь ужо бачыў каля карчмы. — Жандараў панаехала. Заезджы дом атачылі, у кожную дзірку зазіраюць. А гэты, бачыш, не баіцца, брэша, што той сабака, на вецер.

— …урад трэба самім выбраць… Згодны?

Сяляне загулі, закрычалі, заспрачаліся. Спрачаліся зацята, аж за грудкі хапаліся. Кожны меў сваю праўду і сваю ж крыўду. Кожны адстойваў сваё.

— А зямля будзе? Зямлі дасцё? — разнесліся крыкі.

— Дзела не ў зямлі, а дзела ў вольнасці, роўнасці, — закрычаў агітатар. — Той самай вольнасці, якой вашыя дзеды ды бацькі здаўна ждалі…

— Нашто нам твая вольнасць! — зароў селянін у новых лапцях. — Ты нам зямлі адмерай.

— Кожнаму будзе адмерана так, як ён сам сабе намерыць, — крыкнуў у адказ агітатар.

— А пана куды дзець? Што з панам рабіць?

— З панамі разбярэмся. Калі пан ліхі — пана павесім, як сабаку! Мужык будзе кепскі — то і мужыка павесім…

— Во дае, — паківаў галавой селянін. — Сапраўдны падбухторшчык. Вісельня па ім плача, ой плача.

Шмат хто з сялян, пачуўшы словы «пана павесім», хрысціліся, пляваліся і ішлі прэч. Іх месца займалі новыя. Натоўп то менеў, радзеў, то гусцеў ад прыбылых сялян.

Кавальцу зрабілася нецікава — як гэта, падбухторваць вешаць паноў? Ды яшчэ як сабак. Паны — людзі. І ў паноў душа. Што дзяліць панскую зямлю, калі зямля не ім належыць — Богу. Не, пайду.

Паглядзеў на Манкевіцкі парк, на сонца. Час падавацца да мілай пані Аксаны. Хутчэй да яе, расказаць, што тут вось чуў. Ёй будзе цікава. Што яна думае пра вольнасць? Што скажа, як ацэніць тое, што казаў плявузгала-падбухторшчык. Напраўду, дзе паліцыя, дзе ўлада!

Праз мястэчка ў эканомію ісці не хацелася. Падумаў — ці не спраставаць дарогу чаўном па затоцы? Каля парку прывяжа човен да вярбіны, паднімецца на гару. Па вадзе бліжэй і зручней. Праўда, панскі парк вартуюць сабакі — даўганогія харты. Ат, не пакусаюць, ведаюць… Яго, Кавальца, яшчэ не пакусаў ніводны сабака. І не пакусае… Хіба што шалёны…

Напаследак азірнуўся і ўбачыў праз урадзелы натоўп не надта высокага, плячыстага прамоўцу — чалавека з шыракаватым валявым тварам, кароткай бародкай. Ясю падалося, што ён недзе бачыў гэтага бессаромніка, які так лёгка распараджаецца, моў сам Гасподзь, чужымі жыццямі. Ад такіх спадароў належыць трымацца як мага далей.

Ясь махнуў рукой, плюнуў, уцёрся рукавом і пайшоў да чоўна.

2. Пагоня

Як адвеславаў ад берага, далей ад людзей, надумаў уважліва разглядзець цыдулку. Толькі намерыўся зрабіць гэта, як пачуў немачны крык, потым нешта гучна ляснула. Звонкі зык адбіўся гучным рэхам ад люстранай паверхні вады. Ясь зірнуў і паспеў заўважыць над галовамі людзей на лодачным кірмашы воблачка сіняватага дыму.

«Страляюць!» — мільганула ў галаве. Схаваў цыдулку, паставіў човен проці цечы і стаў глядзець на гурму людзей. Бегаюць па беразе, мітусяцца, крычаць. Вось некага ўхапілі, валакуць, вось вырваўся, пабег. Тут яму напярэймы бягуць. Няўжо зловяць? Але каго гэта ловяць? Што за камедыя?! Пэўна, таго брахуна па беразе ганяюць. Даілгаўся!

Вось ён ускочыў у лодку, перабраўся ў другую. За ім, пералазячы з лодкі ў лодку гоніцца другі чалавек. У картузе. Ці не прыстаў? А на беразе мітусня, воклічы, гам, рогат. Як цікава! Што ж здарылася?

Вось зноў гучна бабахнула, толькі пошчак пайшоў. І дымок узвіўся. Дык гэта ж напраўдачкі страляюць! Валяць у чалавека! А божачкі!

Кавалец падняўся ў лодцы, угледзеўся. Раптам чалавек у картузе (пэўна ж, сам спраўнік), які даганяў па лодках уцекача, спатыкнуўся, узмахнуў рукамі і боўтнуўся паміж лодак. Пакуль ён выпялёхкваўся з вады, ад берега адскочыла новая вастраносая лодка. Двое людзей з усяе сілы граблі вёсламі. Адзін адмахваў сваім вяслом спрытна, з толкам, а другі хутчэй перашкаджаў рухацца, чым памагаў, бо то пляскаў лапаткай па вадзе, то занырваў ёю так, што лодка заварочвала на адзін бок.

«Ці трымаў калі ў руках гэты чалавек вясло? — падумаў Ясь. — Але што яны за такія?»

Да лодкі было сажняў трыста, яна ўбілася ў струмень ракі, і грабцы нейкі момант натужна вывяслоўвалі супраць цечы. Вось пакалываліся наўкасы па цечы да процілеглага берага. А вунь на беразе крычаць, равуць чагосьці людзі, вунь адчальвае яшчэ лодка, вялікі — у тры пары вёслаў — дубок. Няўжо пагоня? Людзі ў дубку ў шэсць рук лодку на пару вёсел дагоняць умэнт. Ды яшчэ з такім неважнецкім весляром.

З чыстае цікаўнасці Ясь пагнаў свой човен услед за вастраносай лодкай. Праз колькі часу Кавалец пазнаў у адным з уцекачоў Буевічавага Арціка.

Артур!.. І тут ён! З ім незнаёмец, з вусамі, барадой. Ясь паўзіраўся, каб пазнаць барадатага. Авохці! Дык гэта акурат пазаўчарашні ангелец. Але гэты — у простай кашулі і чорнай камізэльцы. Як цыган які.

Тым часам даганятары пагналі дубок на высцігі. Яны так размахаліся вёсламі, што дубок ляцеў, як птушка. Аж баранчыкі пены перад носам разляхотваліся. Неўзабаве Ясеў човен апынуўся паміж дубком і ўцекачамі. Вунь у дубку відаць тутэйшага прыстава ў мундуры з пурпуровым каўнерам, па мянушцы Вусаціха. Нежанаты і ходзіць да адной пакідухі, у якой пад носам вусікі. Таму і Вусаціха. І ён, прыстаў, Вусаціха, і яна — жанчына, таксама Вусаціха. Прыстаў як цвярозы — злосны, быццам цівун. Крычыць, лаецца. І на гэты раз злосны, пэўна ж — цвярозы. Адзежа цёмная — мокрая. Пэўна, гэта ён паміж лодак шуснуў.

— Бунтаўшчыкі! Дзяржаўныя злачынцы! — крычаў, ледзь не роў прыстаў. — Убок, прэч!

Гэта ён яму, Ясю, крычыць. Дубок падплывае бліжэй.

— Збоч, каму кажу!

«Гэта ён мне! — падумаў Кавалец. — Каму ж яшчэ?»

Хлопец стаў адвяслоўваць убок, але дубок чамусьці імчыць проста на Яся. І справа, і злева — мора вады, але грабцы ў лодцы ці не наўмысна прастуюць на яго.

— Гэй, ты! — равянуў прыстаў. — Збочвай!

Ясь паціснуў плячамі.

— Ты заадно з падбухторшчыкамі! — закрычаў прадстаўнік улады. — Я цябе заарыштую! У салдаты аддам… Вы — куды! — крычаў на сваіх весляроў. — І вас у кайданы закую! У Сібір адпраўлю!

Дубок налятаў на Ясеў човен. За вёсламі сядзелі сяляне, якіх прыстаў ухапіў, хто пад руку трапіў. Яны сядзяць і ўхмыляюцца. Ясеў човен рака зносіць якраз на ход дубка. Сяляне падымаюць вёслы, перастаюць грабці.

— Вы чаго прысталі?! — закрычаў Вусаціха, але і сам убачыў, што дубок вось-вось сутыкнецца з чоўнам. — Я табе зараз пыку начышчу!

«Гэта так?!» — мільганула ў галаве Яся, і ён так грабянуў, што човен яшчэ больш наблізіўся на ход дубка.

— Куды! — зароў прыстаў, але было позна.

Ясеў човен апынуўся папярок ходу дубка. Сяляне забілі вёсламі па вадзе, каб не ўрэзацца…

— Хам! Арыштую! — роў прыстаў.

— Пане прыстаў! — заявіў Кавалец. — У мяне маці — шляхцянка.

— Я на спіне выцырую тваё шляхецтва! Дубцамі! — роў прыстаў.

«Раві, раві, — думаў Ясь. — Пакуль размінёмся — не адна хвіліна пройдзе…»

І напраўду, уцекачам можа якраз хвіліны не хапіць, каб схавацца ў прыбярэжнай лазе, выпхацца дзе да берага… Па сушыні ўцякаць — не па вадзе.

Дубок аб'ехаў човен і, трэба ж, зачапіўся за вяроўчыну, за якую быў навязаны пусты рыбны саж. Зачапіўся, бо прытоплены саж падперла пад бок дубка. Човен і дубок счапіліся ў адно цэлае, закруціліся па цечы.

— Адыдзіся! Адплывай! — крычаў прыстаў, адпіхваючы нагой Ясеў човен.

Весляры зразумелі, што нешта падчапілі, сталі лавіць вяроўчыну вёсламі, каб адчапіцца ад яе. Урэшце падпхнулі саж пад ніз дубка, праслізгнулі паверх вяроўкі наперад.

— Дабяруся да тваёй нюхаўкі! — устрасянуў кулаком прыстаў, у якім заціскаў рэвальвер. — Я табе яе начышчу. Будзе як новы пятак!

— Глядзіце, каб у вашэці ў самога што не заззяла часам… — прабурчэў Кавалец.

— Што ты мармычаш, хаме?! Ты яшчэ агрызаешся?

— Не, васпане, я кажу: едзьце сабе. Я — нічога. Гладкай вам дарогі…

Добра, што прыстаў падкі на гарэлку. Любую справу можна залатвіць. І шляхта, і мужыкі смяюцца: каб браў грашыма, то даўно разбагацеў бы. У іншых месцах бяруць, а тутэйшым пашанцавала на п'яніцу.

— Вяслуйце! Чаго спыніліся? Дагнаць, хутка! — зароў трубным голасам Вусаціха. — Ну хто ж так грабе! Таўчацё ваду, як таўкачамі! Вяслуйце!

Ясь зірнуў у той бок, куды паплылі ўцекачы. Толькі галовы мільгаюць за купамі падтопленай лазы… Значыць, дапамог, выходзіць — уцяклі. Няхай людзі ўцякаюць, няхай ім добра будзе. Калі і бунтаўшчыкі, падбухторшчыкі — самі адкажуць за сваё перад Богам.

3. «Магнацкі» дом

Ясь прывязаў човен да абадранай вярбы, апрануў сурдут і боты, пераклаў гаманец у сурдут, падняўся па абрыве ўверх, з гары ўгледзеў, што і лодка, і дубок схаваліся за лазой, не відаць нікога. Уздыхнуў з палёгкай і пайшоў праз стары парк да сядзібы аканома Ўрбановіча.

Старыя высозныя дубы падстаўлялі далонькі сваіх цвёрдых лістоў пад гарачае сонца. Сонечныя касулі прабівалі вершаліны, святло стаяла слупамі паміж укарэлых ствалоў, высвечвалі леташняе сшэрхлае дубовае лісце. Месцамі дубы расступаліся, і на палянах весела глядзелі жоўтыя і цагляныя кветкі сонечных дзьмухаўцоў, якія тут, у прыцемкавым парку, толькі ў жніўні і зацвіталі.

Вось між таўсцюрных дубоў відаць і панскі дом. Архітэктар крыху перамудрыў, перарабляючы колішнюю афіцыну пад прадстаўнічы будынак. Пры фасадзе, справа і злева ганка, былі пастаўлены цагляныя і затынкаваныя пад белы мармур калоны, крытыя драўлянай стрэшкай. У астатнім дом быў афіцына афіцынай, гэта значыць доўгай нізкаватай аднапавярховай будынінай. Затое вакол дома было ажно некалькі альтанак. І драўляных, і цагляных. Матэрыялу хапала — у гушчыні парку хаваўся разбураны палац — рэшткі графскай колішнасці. Ад сцен палаца адбівалі цэглу, з пакояў выдзіралі падлогі, каб дабудаваць афіцыну, муравалі, дзе трэба і дзе не трэба, калоны, утыкалі вакол дома патрэсканыя гіпсавыя скульптуры антычных багоў ды розных наядаў.

Вонкава афіцына набыла нейкае падабенства з палацам, але ўсярэдзіне пакоі засталіся катушкамі. Вакол дома аканом разбіў роўненькія дарожкі, загадаў пасыпаць рачным пяском ці бітай цэглай, выпісаны садоўнік насадзіў кветнікі, кусты ружаў… Стараннямі і клопатамі пана Ўрбановіча гэты куток парку ператварылі ў сапраўдны батанічны сад. Пад падрэзанымі дрэвамі і па пастрыжанай па ангельскай модзе траве бегалі аблезлыя харты, хоць гаспадар ні палявання не любіў, ні сабак асабліва не мілаваў; лічыў, што лепш трымаць добрую курыцу, бо знясе за год трыста яек, а хорт з'есць харчу, як добры парсюк, а карысці з яго ніякай.

Ясь мусіў аддаць пані Аксане прачытаныя кніжкі і ўзяць новыя. І пры гэтым пажадана не сутыкнуцца з гаспадаром. Зноў аканом стане вучыць жыць: як належыць хадзіць, як гжэчна смаркацца, як правільна стаяць каля паненкі… Ты не вучы жыць, дапамажы капейчынай.

Ясь успомніў пра цыдулку, схаваную ў глыбокай кішэні сурдута. «Абавязкова перадаць Аксане. Але ж што ў ёй напісана?» — мільганула спакуслівая думка. «Нельга, ты — высакародны чалавек, — паспрабаваў змагацца са спакусай, — чужыя лісты, няхай сабе і цыдулкі, чытаць нельга…» Але рукі, вялікія, нязграбныя рукі, быццам самі па сабе палезлі ў сурдут па гаманец.

4. Я — ёсць

Ясь выцягнуў паперку, затуліўся за тоўстую сасну, разгарнуў паперку і ўважліва прачытаў літары. Ніякага сэнсу. І не па-польску, і не па-французску. Хм. Стаў чытаць уголас. Прачытаў… І тут быццам кіпнем абдало! Схапіўся за галаву. Ён не паверыў уласным вачам! Можа, ён памыліўся. Яшчэ раз прачытаў. Цяпер не ўголас, моўчкі.

Выходзіла! Так! Цыдулка была напісана… на ягонай роднай мове. У гэтае немагчыма было паверыць! Ён чытаў і чытаў чатыры кароценькія словы, упершыню ў жыцці бачыў родную мову, напісаную лацінскімі літарамі, і ў душы нараджалася шалёная радасць, міласць, натхненне. Як проста і як цудоўна! Яся ахапіла млявасць, ён пахіснуўся, прашаптаў:

— Божа несмяротны! Я — ёсць!

Дагэтуль ён чытаў па-расейску, па-польску, крыху па-французску, але на сваёй роднай мове — ні разу. Выходзіла, што расейцы меліся, палякі былі, французы — і тыя існавалі, а яго, Яся, Іяана Кавальца, як і не было. Гэта так проста і так геніяльна — узяць пярыну, умакнуць у чарніла і напісаць па-свойму, па-роднаму, як гаворыш! Скажам, усяго два словы, шэсць літар: «Я — ёсьць!» Па-свойму, па-наску! На родненькай мове!

Ясю падалося, што адразу, у адзін міг ён атрымаў усе скарбы, якія ёсць на свеце. Быццам быў сляпы, а то стаў відушчы.

Ды што лацінка! А калі напісаць гэтыя словы рускімі, царкоўнымі, кірылічнымі літарамі?

Пісаць не было чым. Тады стаў вадзіць пальцам у паветры літары. І словы выходзілі! І гэта ж можна напісаць любое слова! Любы сказ!

Ясь аж падскочыў ад радасці. Які ж ён някемлівы, калі не дадумаўся да гэткай простай рэчы — пісаць на сваёй мове. Ён жа не француз які, і не паляк, і не масковец, каб, адпаведна, пісаць па-французску, ці па-польску, ці наламвацца на маскоўскі манер. Не, браце, у яго сваё гаварэнне ёсць, свая мова, свая душа, свае трызненні, радасці, прымхі, свае людзі, у рэшце рэшт… А галоўнае — Бог! Гэта ж і да Бога так можна звяртацца на пісьме.

Юнак адчуў сябе нечувана магутным. Радасць распірала грудзі. Але што ж гэта ён? Прачытаў чужую цыдулку, даведаўся пра сакрэт (не, не пра той, праз які ў ёй было напісана, а пра сакрэт мовы, роднай пісьмовай мовы) і ідзе з разгорнутай цыдулкай праз панскі парк да афіцыны, як апошні дурань. А як Аксана ўбачыць?!

Хуценька схаваў цыдулку, уздыхнуў… Гэта ж і Аксане не раскажаш, не падзелішся гэткай радасцю. Адразу скеміць, што цыдулку чытаў. Можа, як час пройдзе, прызнацца? Эх, які ж ён таўкач, калі не дадумаўся сам пісаць на сваёй, роднай мове.

Аксана! Калі да яе пішуць (і хто піша — свой, наскі чалавек, і не пісар павятовы які, але вайсковы лекар, чалавек, які вучыўся ў самім Пецярбургу! — Артур Буевіч), дык і яна, пэўна, піша. Хутчэй да яе, хутчэй… Яны, гэтыя людзі, пішуць на роднай мове!

Ясь прыспяшаўся да афіцыны, на хадзе, як у гарачцы, прышэптваючы:

— Мы — людзі, мы ёсць, мы — народ…

5. У Аксаны

Ні ў парку, ні каля афіцыны нікога не было. У эканоміі ўсе займаліся кожны сваёй работай. Розных прыдзвернікаў, лёкаяў, халуёў Урбановіч цярпець не мог.

Ясь агледзеў боты, атрапаў сурдут, памацаў гузікі, цыдулку ў кішэні, якую дастаў з гаманца, каб было зручней перадаваць, і пагрукаў у дзверы.

Адчыніла пакаёўка, маладая дзяўчына з румянымі выпнутымі шчочкамі і маленькім ротам. Поўныя грудзі напіналі крам сукенкі.

— Здароў, Ганно! — сказаў Ясь дзяўчыне, падміргнуў ёй і плячом хацеў праціснуцца ў вітальню.

Ганна ўхапіла Яся за плячо, каб сілай спыніць, але Ясь не паддаўся, палез напралом.

— Пачэкай… — фанабэрна, але найграна сказала пакаёўка, быццам яна гаспадыня тут. — Куды пнешся, як мядзведзь… Я паклічу…

Ясь абняў яе, пацягнуўся вуснамі да яе рота, быццам сілай хацеў пацалаваць. У вачах у дзяўчыны заблішчэў гарэзлівы агеньчык, яна стала шчыпаць Яся за бокі. Ясь мацней прыціснуў яе.

— Пусці… — сказала яна. — Барсук няўклюдны. Не злавіў, а ўжо скубеш.

Ясь выпусціў дзяўчыну. Ну і дзеўчына. Маладзіца, як агонь. Не дзіва, што Ежы ўзяў Ганну ў пакаёўкі. Местачковыя распускаюць чуткі, быццам у манкевіцкага аканома дзве маладыя жонкі. Ну, гэта лухта: Ганна не з тых, хто згодзіцца быць палюбоўніцай. Ды і Аксана ні за што не сцерпіць мужа-юрліўца.

Ганна, Аксана… З гэтымі дзяўчатамі гэтулькі бавіў час, як былі меншымі. У ягады хадзілі ў пушчу, на вячорках сядзелі… А колькі работы разам перароблена! Эх, дзяўчаты, дзяўчаты… Мілыя, каханыя… У паненкі выбіліся, пазаможнелі, счужанелі да яго, мужычага сына… Не, трэба сціснуць пачуцці ў кулак, не расслабляцца, не даваць нават знаку, што ў яго на сэрцы… Прыйдзе час, і ён у людзі выб'ецца.

У вітальні Ясь нечакана (ну не хацелася яму яго бачыць!) угледзеў аканома. У роце адразу стала сохнуць. Без ламентацый не абыдзецца. Пан аканом такі правільны, што ажно аскоміна забірае. А тут яшчэ Артураву цыдулку ўхітрыцца перадаць Аксане. Ад адчування строгасці і віны перад братам Ясь нават падумаў, ці не аддаць брату тую цыдулку?!

Пан Ежы сядзеў у глыбокім фатэлі і чытаў «Кур'ер віленскі». Ага, свежы нумар прыйшоў. Аканом суха павітаўся не паварочваючыся. Што за навіна? Куды падзелася ягоная прыкрая гжэчнасць? Нешта здарылася? Не глянуў нат, быццам Ясь не тое што не брат, не чалавек нават. Зрэшты, чалавек, але — шэрая костка, можа і пры парозе пастаяць.

— Ясік! — пачуўся чысты, напоўнены радасцю голас.

Гэта Аксана, цяпер пані Аксана. Выйшла ў вітальню вяльможнай паненкай: у ранішняй сукенцы, на нагах не якія вышываныя лапцікі-коты, а чаравічкі. Прывыкла тут і да чаравікаў. Штодня ходзіць… І не ціснуць яны ёй.

Селі, пагаварылі пра прачытаныя кнігі. Ясь расказаў пра здарэнне на кірмашы. Расказваў і пазіраў на Ўрбановіча, які быццам не слухаў, а сядзеў, унураны ў газету. І навіна, што на кірмашы лавілі падбухторшчыка, агітатара, яго ані не ўзрушыла, не падняла з крэсла.

— Прыстаў страляў са сваёй пукаўкі! — гучна паўтарыў Ясь. — У агітатара. Ніколі такога не было…

— Падбухторшчыкі, канечне, шляхцічы? — спытала Аксана.

«Прызнавацца, хто яны?» — мільганула думка ў Кавальца.

— А як правільней казаць, — спытаўся Ясь, — шляхціч ці шляхціц?

Гэтым пытаннем паспрабаваў перабіць Аксаніну цікаўнасць. Не хацелася расказваць, што ўцекачамі, а значыць, падбухторшчыкамі былі, уласна, Артур і прыезджы ангелец. Калі расказаць гэта, тады належна расказваць і пра зброю. Ці не звязана з імі сама Аксана, раз Артур ёй цыдулку перадае?

— Дык як правільна: шляхціч ці шляхціц?

Ганна і Аксана перазірнуліся. Не ведаюць. Урбановіч шалясцеў газетай, не адзываўся.

— Вось бы з'ездзіць на возера Свіцязь… Сустрэцца з Верашчакамі… — сказаў Ясь.

— Якое наіўнае хлапчо, — скрывілася Ганна. — Верашчакі — магнацкі род, а мы — шарачковыя.

— Такі ўжо і магнацкі… — нечакана, амаль знянацку адгукнуўся пан Ежы. — Верашчакі проста моцна апалячаныя. Як і Міцкевічы. Зроду не былі палякамі… А правільней казаць — шляхціч. На «ц» толькі мазуры пшэкаюць… Шляхціч болей па-наску.

— Дык што? Верашчакі нас і блізка не падпусцяць? — насцярожыўся Ясь. Яму карцела распытаць пра радзіну Міцкевіча, творы якога нядаўна прачытаў.

— Гэта па-першае… — У сваю чаргу не звярнуў увагі на словы меншага брата пан аканом. — Па-другое, у краі неспакойна… Па дарогах жандары… А яны не чыкаюцца з рознага роду асобамі, якія туды-сюды швэндаюцца. Ганна, будзь ласкава, прынясі кавы.

Пакуль Ганна гатавала каву, маўчалі. Слова «швэндаюцца» было адрасавана Ясю, ён гэта адчуў, зразумеў, на што намякаў аканом, таму адразу насупіўся. Ясь не згаджаўся ісці працаваць у эканомію.

Пакаёўка ўрачыста ўнесла тацру, трымала яе высока, на ўзроўні грудзей, удыхала пару ад філіжанак і ўдавала, быццам зараз страціць прытомнасць ад водару кавы. Аксана прыняла з яе рук каву… Яны, Ганна і Аксана, роўныя ростам, вабныя з твару, як з карцінкі. Толькі Ганна ў хустцы, як просталюдзінка.

«Чаму я не закахаўся ў адну з іх, — падумаў Кавалец. — Гора не ведаў бы… А то гэтая Налётка… Фанабэрыстая, з мухамі ў носе. Прысох. І грэшна, і так соладка…»

— Што, братка, — сказаў пан аканом, звяртаючыся да Яся, — каву рэдка п'еш?

— Ну чаму? — паціснуў плячыма Ясь. — Бывае… Але дорага, халера.

— Давай без халераў… — зрабіў заўвагу аканом. — Гэта вядома, што дорага. Яна нам дарагая. А рэч у паўднёвых краінах звычайная. Слухай, Ганна, чаму толькі тры кавы? — сурова глянуў на Ганну. — Дзе чацвёртая?

— Каму, васпане?

— Табе! Што за плябейшчына? Колькі разоў казаць: ты не пакаёўкай сюды ўзята. Ты — Аксаніна каляжанка. Разумееш?

— Я… Я не хачу кавы, пан Ежы, — сказала Ганна. — Яна горкая…

— У семінарыі давялося папіць той кавы… Ды паесці «германцаў» — падсмажанага хлеба, — сказаў Ясь, каб перайначыць гутарку. — Толькі хале… гэта, яна нам рабілася з жалудоў. Тамтэйшыя жыды мелюць жалуды і падмешваюць у тую каву…

— Як падсвінакам… — пырснула Ганна.

Аканом сурова глянуў на Ганну, і дзяўчына закрыла рот ражком хусткі.

— Кава з жалудоў — выдатная рэч, — сказаў аканом. — Ачышчае печань. Па мне, я б піў каву толькі з цыкорыі ды жалудоў і не плаціў бы данцыгскім жыдам золатам.

«Як перадаць цыдулку? — падумаў Ясь. — З рукі ў руку? Каб не заўважыў Урбановіч. Муж усё-ткі…»

Пан аканом выпіў каву, далікатна прамакнуў вусны хустачкай, зноў заняўся газетай… Ну, шалясці, шалясці…

Ясь падняўся, каб узяць кнігі, і ў гэты момант, трымаючы палец на вуснах, перадаў і цыдулку.

6. Згрызоты абражанай душы

Увечары аканом Манкевіцкага землеўладання пайшоў развітвацца з жонкай нанач, а тады і заўважыў, як сужэніца сморгнула рукой пад столік.

Яшчэ момант: перад гэтым пакаёўка Ганна стала адпрошвацца адведаць родных. Апошнім часам бегала дахаты рэдка, а то была на мінулым тыдні, і раптам зноў закарцела. Чаго?

Аканом сказаў, што калі пані Аксана адпускае, то Ганна можа ісці. Тады адпрошванне не падалося падазроным. Ну якія падазрэнні могуць быць?! Ганна і Аксана раслі разам, жылі душа ў душу. Зразумела, былі ў іх свае сакрэты. Скажам, падлогі мылі разам, памагаючы старой наймічцы. Або разам вучыліся ў аканомавага кухара Гаўрыка гатаваць. І ўсё гэта было ў выглядзе гульні, хаваліся ад яго, аканома, таіліся, баяліся, што будзе сварыцца.

Змест знойдзенай у Ганны цыдулкі не гульня. Да гэтага не паставішся несур'ёзна. Здрада — гэта яшчэ што паробіш, а калі проста распуста, жаданне балаўства?

Прадчуванні былі кепскімі. Успомніўся сон пра лісіцу. Быццам едзе санна з абозам рыбы. А вакол саней бегае ліса, чырвоная, з чорнымі лапкамі… Хаваецца па кусточках, нюшкуе паветра — рыбу чуе… Мужыкі прасілі застрэліць, — якраз і стрэльба была. Адмовіў, сказаў, што лісіца — то частка Божае прыроды, страляць няможна. Мужыкі шчэрыліся ад панскага дзівацтва. Па-іхняму, ліса для таго і ліса, каб застрэліць пані на каўнер.

Папытаў раніцай у фурмана Мондрыка, што значыць, калі сасніш лісу.

— Падман, васпане, — адказаў прыслугач. — Падман і здрада.

Сказаў і непрыгожа ашчэрыўся. Калі аканом пайшоў да пані Аксаны развітацца нанач і заўважыў, як жонка смыкнула рукой, адразу ўспомнілася лісіца. Прыгожая і здрадлівая…

Як падман выкрыўся — Ганну злавілі з цыдулкай, — Урбановічу палегчала. Так бывае заўжды, калі нядобрыя прадчуванні спраўджваюцца. Палегчала, але потым схапіўся за галаву! Што рабіць з маладой, прывабнай, хутчэй пыхлівай, чым ганарлівай шляхцянкай са збяднелага роду? Можа, ён памыліўся, калі выбраў занадта маладую? Але каго браць тады? Са старых дзевак засталіся толькі няўклюды, бо ўсе добрыя даўно пабраныя. Калі іншыя жаніліся, ён вучыўся, служыў, дабіваўся пасадаў. Што яму заставалася рабіць, на добры розум, у сорак пяць гадоў? Не жаніцца зусім? Але пра сям'ю толькі і марылася, дзеля яе будавалася кар'ера, дзеля яе прыніжаўся, цярпеў…

Пан Урбановіч пакутліва перабіраў у памяці ўсіх ваколічных маладых людзей, хто мог быць выбраннікам Аксаны. Першы, хто прыйшоў на розум, — дзіўны настаўнік, выпісаны з Расеі, — Арыстоклій Дастоеўскі… Хм. Адно імя чаго варта. Але настаўнік адпрасіўся ў Вільню купляць падручнікі, а таму Аксана не магла яму пісаць палюбоўную цыдулку. Далей чамусьці прыляпіўся Ясь Кавалец, брат па матцы. Часцей ад усіх бываў тут. Грамату ведае, шрайбае вершы. Па-расейску… Яму не паказваў, але вось Аксане даверыўся… Ці магла Аксана закахацца ў мужычага сына, хоць ён хлопец відны, плячысты, румяны. Нахапаўся французскіх фразаў, кнігі чытае і па-польску, і па-расейску. Сябруюць, бо разам выраслі, у адной вадзе купаны, па адных лужках бегалі… Хм, хм… У адных копах качаліся. Не, Кавалец смаркач яшчэ. Ну які з Кавальца каханак пані Аксаны? Па-першае, на братаву не паквапіцца, не адважыцца, па-другое — замалады, на гады чатыры маладзейшы. Куды яму… Ды і бесталковы… З семінарыі выгналі, у Маскве не змог быць… У семінарыю не ўзялі назад, дарэмна толькі грошы ўпаліў, падмазваючы каго трэба. О, братка, тут жыццё пражыві, каб у людзі выбіцца, даслужыцца. Не любіш кланяцца, жыццё прымусіць.

Належна перабраць усіх маладых (ды і немаладых, хто іх, жанчын, ведае) мужчын. Улічыць нават фурманаў, лёкаяў, работнікаў… Не, не… Не шляхту — выключыць. Аксана не такая, каб з простымі…

Местачковыя… Уласна абываталяў, мяшчан мала, адныя жыды. У іх — вера іншая. Яны ўсе добрыя сямейнікі… Ці Аксане заманецца на жыда? Хіба… Хто ведае, гэтую сучасную моладзь… Няўжо і жыдоў перабіраць? А яны што, не людзі? Пачаць з багацейшых? Іцэкаў Шмуйла? Выпісалі з Пецярбурга фартэпіяна, Іцэк трэнчыць за мілую душу. Хадзіла з Ганнай да яго не раз. Але ж невысокі, маленькі. Не, на такога сэрца не загарыцца. Хаімаў Ёсель? Чым мог спакусіць Аксану? Нічым… Чорны, дробны, у акулярах, пэйсы гадуе, Тору пад пашкай цягае… Ягоны брат Бэрка ладнейшы: плячысты, самавіты. Якраз на ролю палюбоўніка пацягне. Што за глупства. У Бэркі дзіця, ажаніўся нядаўна…

Усё, больш з юдэяў ніхто на Аксанінага каханка не пацягне… А з хрысціян? Ну, з каталікоў надта ўсе набожныя, на распусту не пойдуць. А праваслаўныя? Ды і тыя ж такія сур'ёзныя, богапачцівыя. Не, мястэчка выкрэсліваецца.

Хто з бліжэйшых паноў? Бароўскія… У яго сыны. Старэйшы недзе вучыцца, а меншы, Людовік, хваравіты. Ды і замалы. Яны нават мала і сустракаліся. Хіба некалькі разоў на вячорках — Аксана сама расказвала. Малы, далікатны занадта, сарамлівы… Не… Не падыходзіць. Далей, Пратасавіцкія… У старога ажно чатыры сыны. Два, лічы, малыя, самы старэйшы жанаты. Другі хлопец таксама пад Аксанін узрост… Казалі, вучоны надта, у Пецярбург збіраецца…

Да раніцы пан аканом не спаў, варочаўся на сваёй канапе, сіліўся заснуць, — прынцып ніколі не перамолваць у галаве тое, што раніцай можа аказацца глупствам, не дзейнічаў. Ды і як тут заснеш? Ускокваў, хадзіў, як ходзіць у сутарэнні асуджаны на смерць. Калі яго ўсё ж змарыў сон, то сасніў, як ягоная жонка, узяўшыся за рукі з тоўстым панам Таўкачом, круціцца ў скоках.

Аканом пракінуўся ад сну. Адчуў — увесь у кроплях халоднага поту… Ну, сапраўдную вакханалію сасніў, што часам ладавалі цёмныя сяляне ў лесе на Столінскіх хутарах, дзе была Лысая гара — яе яшчэ называлі Белая гара — і на якой на Святога Яна запальваўся паганскі агонь. Перажагнаўся. Што за нячысцік яго душыць?

Раздзел VII. Першы абавязак жанчыны

1. Сонца на захадзе

Развідняла, надыходзіў панядзелак, належала заняцца тым, чым звычайна займаўся, што запланоўваў. Але якая работа, якія планы! Урбановіч ледзь дачакаўся раніцы і цяпер зразумеў, што ніякай работы не будзе, а будзе пакута чакання, калі прыйдзе вечар. Абражаным, з увярэджаным гонарам час здаецца іншым.

Вонкава ў жыцці нічога не змянілася, але ў партманеце ляжала цыдулка, якая не давала ні жыць, ні дыхаць. Добра, што хоць Ганна сядзела ў лазні пад пільным вокам Мондрыка і клопат з ёю адсоўваўся на нявызначанае «потым».

Каб не бачыць жонкі, аканом сказаў, што паснедаў адзін, і пайшоў па службах. Пахадзіў па людзях хутка, бязмэтна.

Вось ужо прайшла і раніца, і людзі даўно рабілі свае работы, але да часу, на які было прызначана спатканне, — заход сонца, — усё яшчэ было далёка.

Сонца марудна кацілася па небасхіле. І хаду ягоную, бег — не прыспешыць. Хоць крычы, хоць валашэй. Урбановіч спрабаваў прымусіць сябе заняцца гаспадаркай. Належала паслаць людзей да карэты, якая прывезла доўгачаканы груз з Англіі, з сельскагаспадарчай выставы, але не даехала, зламалася. Карэту рамантавалі, але яна зноў, цяпер канчаткова, разламалася зусім блізка ад Манкевічаў.

Гаварыў з людзьмі і дзіваваўся са свайго змененага голасу, потым зачыніўся ў кабінеце, спрабаваў чытаць і нават драмануў крыху. Паклікалі абедаць. Сказаў, што паедзе да карчмы, і сапраўды сеў у брычку, але далёка ад эканоміі не ад'ехаў. Спыніў жарэбчыка і прастаяў мо з гадзіну, раз-пораз зіркаючы на сонца. Не, куды там. Яшчэ толькі поўдзень. І куды падзецца?

Вярнуўся ў фальварак, пайшоў у парк, пагладзіў аблезлых хартоў, паназіраў у сажалцы за таўстагубымі карасямі.

Выйшаў з-пад старых дрэў і абрадаваўся — сонца пачало жаўцець, ружавець, заблішчэлі ад ягоных касуляў лісты дрэў. Неўзабаве свяціла пачырванела, зрабілася, як налітае, і марудна стала хіліцца да небакраю. Аканом пазіраў на яго і ў думках усімі сіламі прыспешваў яго хаду. Яму здавалася, што ён ніколі не дачакаецца, калі сонца ўрэшце завісне над далёкімі лясамі Графскай пушчы, схаваецца за імі. І тады…

Што тады?! Думка, што адбудзецца далей, была такой страшнай, што ён і не дапускаў яе, адганяў прэч.

У Манкевічах спаць клаліся рана — часам да заходу сонца, і таму аканом не здзівіўся, калі яму далажылі, што пані Аксана ўжо зачынілася ў спальні.

— Пані што, спіць?

— Запалілі свечку і чытаюць.

«Чытае… Хм… Чытае…»

Аканом прайшоў у афіцыну, на мысачках прабраўся да дзвярэй Аксанінага пакоя, зазірнуў у шчыліну. Так, якраз добра відаць, што робіць. Востры боль працяў сэрца пана Ежы. Ён убачыў натхнёныя вочы жонкі. Яна ляжала і нешта крэмзала на старонках… Відавочна — твар закаханай.

Аканом сціснуў кулакі. Яму захацелася ўварвацца ў спальню сужэніцы, здзерці з яе коўдру, звалачы за валасы на падлогу, ударыць…

Не, гэтага рабіць нельга. Зрабіць гэтак — спудзіць рыбку.

Хто яе абраннік? Тут за сто вёрст нікога больш-менш прыстойнага не знойдзеш. Хто яшчэ стане пісаць лацінкай на мове хлопаў? Да гэтага яшчэ дарасці трэба. Толькі ён, пан Ежы Ўрбановіч, адукаваны, богабаязны, багаты і, зрэшты, прыгожы, часам пісаў у сваіх каетах па-хлопску. Так, дзеля цікаўнасці. Ну ці прыдумаеш лепшую пару пані Аксане? Шкада, дзяцей пакуль няма. Пойдуць дзеці — зажывуць ціха і спакойна… Няўжо зблыталася з фурманам якім, каторы сяк-так асіліў абецадла? Як у якім-небудзь паганым французскім рамане. Не, не…

Аканом з цяжкасцю стрымліваў сябе. Старасвецкі гадзіннік у вялікай залі нізкім, крыху як бы асіплым басам прабіў дваццаць адну гадзіну.

«На заходзе сонца, на заходзе сонца… — Пульсавала кроў у скронях Урбановіча. — Яно акурат садзіцца…»

Вось жонка хуценька ўсхапілася. Падбегла да дзвярэй, прыслухалася. Пан Ежы стаіў дыханне. Жонка ўскочыла так хутка, што ён не паспеў адысці ад дзвярэй. Цяпер, калі яна расчыніць дзверы, адразу ўбачыць яго. Мужа, які падцікоўвае за жонкай. Ён паспеў заўважыць, што Аксана ляжала пад кодрай апранутая. Значыць — падрыхтаваная.

Вось пані Аксана ўсунула ключ у замок. У руках у яе была трасучка — не магла патрапіць у дзірку.

Усунула і павярнула, гэта значыць — замкнулася.

«Ага, баішся, хвалюешся, здрадніца… Пачакай, пачакай, будзе табе. У студню пасаджу, на хлеб, на ваду… — мільгалі ў галаве пана Ўрбановіча помслівыя думкі. — Абстрыгу! Я цябе ўзяў з жабрацтва, паіў, карміў, за жонку зрабіў, а ты?!. Няўжо ўсе жанчыны такія, салодкага ім хочацца?»

Праз дзірку, заткнутую ключом, пан Ежы нічога не бачыў. Але паслугачнае ўяўленне жыва намалявала, як ягоную жонку ўсю калоціць перад сустрэчай з каханкам. Урбановіч чуў, як жонка шамаціць нечым, прышэптвае незразумелыя, бо не чуваць, словы.

О Матка Боская, гэта ж шамаціць адзенне. Тая сукня, якую пашылі з адрэза, што падарыў на гадавіну вяселля. То дарагі, тонкі, прыгожага ткання муар. Ледзь не чысты ядваб… А як пераліваецца ўсімі калёрамі… З гэтага муару ленты-стужкі рабіць… Па рублю кожную можна было б прадаць. З таго адрэза колькі стужак выйшла б? А тут такая сукенка. І як яна сядзіць на ёй, падкрэслівае стрункасць паставы… Венера! А цяпер гэтая Венера — здрадніца!

Пан Урбановіч стоена перавёў дух.

Бач ты яе, не абы-што апранае… Мала таго, пераапранаецца! Значыць — ідзе да каханка.

«Мілая, каханая… — знянацку палезлі ў галаву словы хлопскай песні. — Цьху ты! Яе — любіць?»

Вось Аксана коратка фукнула на свечку… Вось стукнула рама. Вядома, стварэнні, якія здраджваюць мужам, лазяць праз вокны.

Яму хацелася зневажаць, абражаць жонку тымі ганебнымі словамі, якімі халопы пасля карчмы абзываюць сваіх жонак, але не мог сабе дазволіць нават у думках гэтага.

Яшчэ раз ціхенька стукнула рама. Гэта яна знадвору акно прычыніла. Вылезла і прычыніла. Божа мой, Божа! Што робіцца? О літасць Боская! Гэтакая… Такая!..

Гідкія словы самі наварочваліся на язык… Свет разбураўся! Усё, дзеля чаго жыў пан Ежы, імкліва развальвалася на часткі, на дробныя кавалкі, рассякаючы гэтымі кавалкамі, асколкамі, аскепкамі душу… Урбановічу захацелася дзіка завыць, замалаціць кулакамі ў дзверы, за якімі толькі што была ненавісная жанчына… Але ён прыхіліўся лбом да дзвярэй і моцна закусіў руку. Толькі не закрычаць, толькі не даць волю нервам, не заплакаць, як пакрыўджанаму малому. Ну, усё, гэта — канец.

Аканом зайшоў у свой пакой і дастаў з дуэальнай скрынкі вычышчаны і зараджаны яшчэ ўночы пісталет.

Што ж, канец дык канец. Пан Ежы ўтыркнуў пісталет за пояс пад сурдут. Цяпер застаецца разлічыцца за здраду. Парашыць абаіх. Абаіх, з аднаго пісталета? Другі пісталет узяць… І ніякіх дуэляў, двубояў. Гэта глупства. Не той, каб страляцца. Ён не гусарскі афіцэр. Ён стрэльне з аднаго пісталета, а калі той дасць асечку, стрэльне з другога. Можна яшчэ і дубальтоўку прыхапіць, каб дабіць абаіх, звесці са свету здрадлівае племя… Знішчыць, вытруціць… Яна перад Богам клялася, што будзе яму вернай жонкай… У царкве стаяла, пад каронай… Мелі доўгі, бясхмарны год шлюбу… Божачкі, божачкі! Толькі-толькі пачало ўсё наладжвацца як мае быць. Толькі пачалося… Аканом злавіў сябе на тым, што ссёрбвае слёзы з верхняй губы. Слёзы былі не салёныя, як вада, салодкія, хіба што гарачыя.

Дастаў з кішэні звязку ключоў. Выбраў адзін, пакорпаўся ў шчыліне… Не, хітрая. Ключ у замку павернуты. У пакой можна ўлезці толькі знадвору, праз акно.

2. Падкрэслены радок

— Куды яна пайшла? — спытаў аканом у прыслугача, калі выйшаў на ганак.

Прыслужваў пану Ўрбановічу, і то толькі часам, Мондрык, які часцей выконваў абавязкі фурмана. Мондрык няўцямна паўзіраўся на пана.

— Дык куды пані, кажу, пайшла, ты аглух, ці што?

— У парк, васпане, — адказаў Мондрык. — А я прыйшоў сказаць, што таго… Ганна заснула.

Перапалоханы, ён выдатна разумеў, што да чаго. Глядзеў на пана са шкадаваннем, з літасцівым спачуваннем. Але і з насцярогай — пад сурдутам нешта тырчэла, і Мондрык быў не дурны, каб не разумець, што ў гаспадара за поясам. Ніколі не бачыў аканома такім рашуча настроеным.

Мондрык — была мянушка фурмана. Звалі яго Кандратам, было яму гадоў пад трыццаць. Чырванатвары, чарнавусы, з густымі чорнымі бровамі, меў прозвішча Гонта, а Мондрыкам празвалі, бо лічыўся з розумам, хоць часам, бывала, выдурняўся, зрэшты, як і кожны нежанаты. За розум, спрыт, талковасць пан Урбановіч трымаў Мондрыка пад рукой, і ён яму не столькі прыслугоўваў, колькі быў распарадчыкам. Злыя языкі ўвесь час тарочылі, што ў гаспадарцы ў Манкевічах усё да ладу дзякуючы Мондрыкавай руцэ. Гэта значыць, за што б ён ні браўся, усё ў яго выходзіла. З гэтымі плёткамі было цяжка не згадзіцца. Калі аканом быў сама лагода, мёд, ласкавасць, Мондрык мог у гневе хвастануць любога работніка плёткай. Калі хто скардзіўся — ішлі да аканома як да ксяндза, — пан прасіў прабачэння за Мондрыка, ад чаго апошняга аж выкручвала ад сораму. Увогуле, Урбановіч нечым выглядаў на ксяндза, — яшчэ пад сорак гадоў у яго з'явіўся жывоцік, плечы меў неразвітыя, рукі — дагледжаныя, белыя. Ён звыкла трымаў іх счэпленымі пад грудзямі, як святар, і, як святар, хутчэй не аддаваў загады па эканоміі, а прасіў. Непрыемныя ці часам нават жорсткія распараджэнні аддаваў праз Мондрыка. Валасы ў пана Ўрбановіча блішчэлі ранняй сівізной. Вочы, пранікнёныя, разумныя, заўжды, як у пільнага і руплівага гаспадара, свіціліся насцярожанасцю. За гэтыя неспакойныя вочкі аканома і баяліся, і не надта каб любілі. Хто любіць разумных, стрыманых, удачлівых і вечна маральных людзей? Гэта ўжо зусім зубожаныя, над якімі пан Урбановіч апекаваў, маліліся на пана аканома, як на абраз.

На цяперашні момант у вачах аканома свіціліся невымоўная пакута, боль аж да шалёнасці, раз'ятранасці. Момант — і ў іх загарыцца пякельнае полымя помсты.

— У парк, кажаш, пайшла. У чым яна?

— Хто?

— Не прыкідвайся дурнем.

— Пані? У чырвонай жакетцы, што пан падарыў на Вялікдзень. І белай сукенцы… З таго белага муару…

Твар пана Ўрбановіча перасмыкнула.

Ён счапіў зубы, буркнуў:

— Цыц! Чаму ты тут, а не каля лазні? Што Ганна?

— А што Ганна? Плакала Ганна цалюткі дзень… Цяпер, кажу ж, спіць.

— Прыедзе пані Цэцыля, няхай з ёй пагаворыць. Зрэшты, не. Я сам пані Цэцылі скажу… А цяпер ідзі са мной.

Аканом абагнуў дом, падышоў да акна, з якога нядаўна вылезла здрадніца.

— Ногі чыстыя? — спытаўся аканом у Мондрыка.

Прыслугач няўцямна паглядзеў спачатку на свае боты, потым на пана.

— Пытаюся, ногі, а не боты, боўдзіла?!

Так пан аканом да службы ніколі не звяртаўся.

— Чыстыя… Днём мыў на рацэ…

— Здымай боты і лезь у акно.

— Добрачка, васпане.

Мондрык скінуў боты, ускараскаўся ў акно. Хітрун. Адчуваў пана, як сабака. Вось залез у пакой, азірнуўся, чакаючы загаду.

— Ідзі да століка…

— Якога, васпане, століка? Іх тут два… тры…

— Эйш! Таго, дзе свечка, бачыш?

Мондрык падышоў да стала.

— Ну!

— Там кніга.

Узяў кнігу, зноў няўцямна азірнуўся.

— Падай яе сюды.

Кніга была французскім раманам. Закладзеным пасярэдзіне сухім зялёным лістом клёна. Пан Ежы адгарнуў, паўзіраўся. У прыцемках не разабрацца, паднёс кнігу да вачэй. Не відаць.

— Запалі свечку.

Мондрык паднёс запаленую свечку. Аканом заўважыў, што на старонцы тоненька, пазногцем, падкрэслены радок. Што гэта значыць? Ага… l'amur… Гэта ясна, што лямур… Але канкрэтна што? Ага… De bien fermer la porte. Першы абавязак жанчыны… Што? Porte? Дзверы… Добра зачыніць дзверы?!

Фраза як варам абдала аканома.

«Хм. Першы абавязак жанчыны — добра зачыніць дзверы… Ага, вось чаму французы паганыя вучаць…»

Горла схапіла сутарга.

«Усё, ужо ж гэта — канец, — падумаў аканом. — Калі яна гэткі сказ падкрэслівае — гэта ўжо пэўны канец…»

— Што далей, васпане? — гучна прашаптаў Мондрык.

— Задзьмухні свечку. На, занясі кніжку на месца… І вылазь…

Мондрык вылез.

— Цяпер… ідзі сабе, — загадаў пан. — Туды ідзі, да лазні… Стой!

Мондрык спыніўся. Твар пана, бледны, як месяц, што выплыў са смугі загарынскага балота, скамянеў.

— Кажаш, пайшла ў парк, так?

— Ге, васпане.

— Яна што-небудзь казала?

— Не… Хіба што… — Мондрык наморшчыў лоб. — Сказала, праходку зробіць, каля старога палаца.

Калі Мондрык зайшоў за вугал, пан Урбановіч, толькі знешне суровы аканом Манкевіцкай эканоміі, ледзь чутна заенчыў і знясілена прыхіліўся да сцяны — ну не моцны ён, як здаваўся і сабе і іншым.

3. Месца сустрэчы

Парк, колісь разбіты на высокім беразе Гарыні, быў дзівоснай мясцінай. Рака абягала бераг шырокай лукой, а на гары, на самай кручы стаяў магнацкі палац, які раней можна было бачыць за дзесяткі вёрст. Вакол палаца буялі самыя экзатычныя, заморскія пасадкі, што магла прыдумаць панская фанабэрыя і сялянскія дармавыя грошы. Цяпер ад палаца мала што засталося, а дзікая расліннасць глушыла здзічэлыя ружы, піхты, кедры, рададэндраны, Веймутавы сосны, глог і карчы бэзу. Усё гэта вясной зіхацела і стракацілася рознакалёрным кветам, напаўняла паветра чароўнымі пахамі.

Аканома мала цікавіла прыгажосць кутка. Ён вызіраў жонку. Аксаны не было відаць. На адкрытым месцы аканом стараўся трымацца за тоўстымі, у абхват, дубамі, заходзіў за купы язміну, прыгінаўся, перабягаў ад дрэва да дрэва — зусім як спрытнае дзіця, якое мяняе дыслакацыю, каб украсці цурпалку, калі гуляюць у хованкі.

«Дзе яна, дзе?» — змрочнай, шалёнай птушкай білася ў галаве думка.

Між кустамі на самай кручы мільганула прывідам нешта белае.

«Ага, дурніца… Вунь дзе ты… Каля палаца…»

Пан Ежы праз густы маладняк стаў прабірацца да палацавых парэшткаў. Па ўсім было відаць, што сустрэча каханкаў была прызначана менавіта тут, каля крушні. Чым бліжэй падыходзіў пан Ежы да руінаў, тым гучней тахкала сэрца. Яму здавалася, што гэты гук выдасць яго, таму спыняўся, стойваўся, пераводзіў дух.

Вось і палац. Дакладней, тое, што ад яго пакінуў час. Драўляныя сцены зеўралі дзіркамі пустых вокнаў, дах месцамі праваліўся. За будынкам, вышэй, на самым высокім месцы паўатокі, стаяла аброслая крушынай і воўчымі ягадамі капліца. Там была фамільная графская ўсыпальня. Ужо даўно, гадоў з пяцьдзесят, у склепе нікога не хавалі. Падходы ўраслі малінамі, ажынамі… Зямля паправальвалася над пустымі, незапоўненымі нішамі, дажджы павымывалі равы… Летась беспрытульная карова зламала нагу, праваліўшыся ў склеп, за што пастуху далі добрага дубца. Здаецца, тады ў апошні раз пан Ежы ўжыў такое пакаранне. Дубцы і бізуны не ў модзе. Яшчэ самых разбэшчаных можна лупцаваць, але тут бі і бойся… І ў газеце прапішуць, і самому брыдка… Хлапаманаў развялося, песенькі збіраюць… Ды што ў газеце, у Лондане Герцэн такое напіша, што… Цяпер нават і самі халопы заступнікаў шукаюць… Грошы завяліся на гербавую паперу, судовых пісараў…

Навокал нікога. «Дзе яна?» — мільганула думка. «Яна? Не — яны?!» — Пан Ежы сціснуў пісталет.

Не відаць…

І раптам жаночы смех паласнуў, як лязом, па сэрцы. Ёсць, ёсць яны тут. Аканом падышоў да самай сцяны палаца, прыслухаўся і пачуў невыразны шэпт. Ага, шэпчуцца! Калі ціхенька падысці да акна, то можна што-небудзь разабраць.

Пан Урбановіч пайшоў уздоўж сцяны. Моцна смярдзела крапівой і вужамі. Шэпт стаў выразнейшы. Вось ягоная жонка ўвогуле загаварыла ўголас. Праўда, разабраць, што яна гаворыць, усё роўна цяжкавата. Але ж як шчабеча, жаўручком заліваецца, нягодніца… А другі голас грубы, мужчынскі… Хто ж гэта, хто?!

Шкада, што прапусціў момант, як яны сустрэліся… Пэўна ж, кідаліся ў абдымкі.

«Твой першы абавязак, жанчына, — добра зачыні дзверы!» — усплыло ў галаве. Пану аканому хацелася бачыць парушальнікаў і звычаёвага, і святарнага права шлюбу на ўласныя вочы. Але жада падслухаць была большая…

Не, з акна не чуваць. Яны недзе ў глыбіні палаца. Як улезці ўсярэдзіну?

Пад нагамі храбуснула галінка. Палюбоўнікі змоўклі. Замёр і аканом. Пастаяў і толькі хацеў учапіцца рукамі ў падаконне, каб лезці ў палац, ледзь не ўскрыкнуў ад нечаканасці — на адлегласці працягнутай рукі на цаглінах падаконня ляжала клубком, цэлаю гурбаю тоўстых завіткоў нешта жывое. Здаравенны вужака! Гад калі не бачыў чалавека, дык добра адчуваў. Пакуль аканом не варушыўся, вуж спакойна ляжаў. Пан аканом пастаяў хвіліну, пачуў, як у пакоі зашамацелі абарваныя шпалеры. Вуж крутануў галоўкай і споўз з падаконня проста пад ногі аканому. Спаўзаў ён бясконца доўга, але аканом нават і не варухнуўся.

Нехта з-за сцяны нягучна спытаўся:

— Хто тут?

Аканом расслабіў пашчэнкі, каб не скіргітнуць зубамі. Такі знаёмы голас… Каб гэты чалавек высунуўся вонкі, вызірнуў з акна, то заўважыў бы аканома. Але той нехта пастаяў, пачакаў і выйшаў з пакоя. Кавалкі шыбаў трашчалі пад ягонымі нагамі, як стрэлы.

«Не хапала, каб мяне ўбачылі, — прадыхнуў аканом. — Во сарамоцце было б. Стаю, затоены… Цьху ты!»

Зрэшты, чаго баяцца? Сустрэну лёс у твар. Божа, ён жа яшчэ і з пісталетамі! Няўжо азвацца…

Але цікаўнасць проста раз'ядала аканома. Што яны гаварыцьмуць? Што між імі, зразумела, але вось як гэты момант падлавіць, каб не было ніякіх пярэчанняў, хлусні…

— Тут нікога не бывае… — данёсся голас Аксаны. — Сюды ніхто не ходзіць… Тут столькі вужакаў…

— Я думаю… Ступіць нельга… Хацеў з акна вызірнуць, а там такі ляжыць, тоўсты, як каўбаса…

Па прыглушаным голасе таго, хто гаварыў, цяжка было пазнаць, хто ж гэта быў.

— Страшна? Эх ты, баяка. А яшчэ ваяваць збіраешся. Маскалі як стрэльнуць, вы і пабяжыце…

— Вельмі ты смелая.

— Гэта вужы, не гадзюкі, — патлумачыла Аксана. — Я дзеўчынай у рукі вужак брала, не баялася. Іх тут шмат. Кажу, ніхто не ходзіць, яны і развяліся. Увечары на паляванне выпаўзаюць. Бачыш, вунь яшчэ адзін, з-пад падлогі папоўз. Ды не бойся ты, стой. Інсургент, называецца. А там, глянь, каля грубкі кахлянай, яшчэ адзін… Маленькі…

— Гэта кіёчак проста…

— Чаго ж ён скручваецца?

Аксанін голас таксама прыглушаны, але яго Ўрбановіч пазнаваў без цяжкасці.

— Божухна, вунь з бэлькі хвост звісае… Такога зроду не бачыў… — прагугнявіў мужчына. — Пайшлі адсюль…

«Дык чый гэта такі знаёмы голас? — тахкала кроў у скронях Урбановіча. — Дзе чуў яго?»

— Мы з Ганнай прыдумалі, што тут блукаюць прывіды… — сказала Аксана. — Яны сапраўды тут блукаюць… Прывід старога графа… Каб сюды ніхто не хадзіў. Хочаш грушу? Гэта сапяжанка… Па дарозе ўзяла некалькі… Яны яшчэ цвёрдыя.

Пачуліся лускат, чвяканне…

«Цалуюцца… Ці ўсё ж ядуць грушу?» Прыслухаўся. Супакоіўся — каханкі грызлі грушу. Як дзеці, зусім дзеці. Застрэліць шкада. Зрабіць як раней — аддаць у манастыр… Прынамсі — яе. Яго — у маскалі!»

Пан аканом, асцярожна ступаючы, абагнуў дом, пераступіў праз правалены ганак у адзін з прадпакояў, выйшаў да таго пакоя, у якім млелі адно каля аднаго каханкі. Ён ужо не баяўся, што яго заўважаць. Таіцца не было сэнсу. Пан аканом ішоў насустрач свайму лёсу.

— Паглядзі, што я прывёз… — пачуўся голас.

Зашамацела папера.

— Му-жыцкая праўда… Дзецюкі… — пачуўся голас Аксаны, якая, пэўна, чытала з паперы. — Што гэта? Супраць цара… Не відаць, цёмна ўжо…

— Уга, супраць цара. Мужыкоў падымаць, арганізаваць адукаваных хлопцаў… Ну, накшталт Людовіка Бароўскага. Каб чыталі газету простаму люду. Табе ўвогуле мужа ўгаварыць, падбіць…

Урбановіч пачуў слова «муж» і наструніўся. Голас незнаёмца гучаў гучней, выразней, а Ўрбановіч усё яшчэ не мог пазнаць, здагадацца, хто ж каханак ягонай жонкі.

— Не, дарагі. Пан Ежы чалавек старых правілаў. Ён строгі… — сказала Аксана.

У пана аканома сціснулася сэрца. Называе чужога чалавека «дарагі», а ён, муж, для яе — «чалавек старых правілаў»…

— Ведаеш, шмат на што спадзявацца не прыходзіцца. Простыя людзі цёмныя. Тут работы непачаты край… Інсурэкцыя ім пусты гук. Проста бунт — вось гэта можна…

Голас таго, хто гаварыў, быў настолькі знаёмы, што Ўрбановіч губляўся ў здагадках.

— Звернемся да ягонага сэрца… У любым сэрцы ёсць куточак, у якім жывуць самыя шчырыя, патаемныя пачуцці… — казаў мужчына. — Ды што я табе расказваю, я месяц прабыў настаўнікам…

4. Тайна раскрыта!

«Дык гэта ж настаўнік! Арыстокаль, як на яго дворня кажа! — урэшце здагадаўся аканом. — Ах ты, смаркач! Заўтра ж выгнаць подлую душу… А прыкінуўся, што ў Вільню паехаў…»

Рука сутаргава сціснула рукаяць пісталета.

— Артур, пан Ежы заняты чалавек… Ён добры… Але катэгарычна супраць палітыкавання. Я шмат магу расказаць пра яго…

«Авохці! Ён ніякі не Арыстокаль! — ашаламіла аканома навіна. — Гэта ж… Буевічаў старэйшы… Артур! Вось яно што. Настаўнік і Артур Буевіч — адна асоба. І яны, Артур і Аксана, знюхаліся… Не, гэтага і страляць не выпадае. З Буевічамі сілай лепш не мерацца. З імі, шалёнымі, лепей не звязвацца…»

Аканом напружыў слых. Цяпер Аксана стане гаварыць пра яго. Гэтага проста нельга не паслухаць…

— Ён добры… Але… Што яму міласць да радзімы… Ён адданы зямлі ў яе… грубым сэнсе. Хоча вырошчваць тут, падумаць толькі, персікі, марэлю, вінагроны…

— Марэля? Вінагроны… Кажы па-нашаму… — буркнуў Артур.

— А як па-нашаму?

— А хоць бы абрыкосы, вінаград…

— Дык то ж па-расейску.

— Ну і па-нашаму так. Лепш па-расейску, чым па-польску…

— Чаму, Арця? Хіба па-польску не радней…

— Не кажы так. Я табе ніякі не Арця… — незадаволена перабіў Аксану Артур.

— Ты капрызны, як Цэцыліна Маня. Хто ж ты?

— Я табе — грамадзянін. А што да палякаў, то яны мне ў Пецярбургу гізунты дасталі…

— Я ведаю чаго. Ты ўсіх ловіш на словах. Табе мова хлопаў…

— Перастань! — абарваў Аксану Артур. — Любоў да радзімы пачынаецца з любові да бацькоў, да зямлі і да роднага слова…

Пан аканом змог здаля вызірнуць. Негустая, але цыбукаватая крапіва хавала яго… Ды і добра сцямнела. Ён заўважыў, што Аксана стаіць на лігары і круціць гузік на Артуравым сурдуце.

«Займаюцца любошчамі ўпотай, ды яшчэ пра радзіму думаюць… Я пакажу вам любоў да радзімы і да мовы хлопаў. Гэта толькі шырма! — мільганула ў галаве аканома. — Вось бы стрэльнуць зараз… Проста ў гэтую прыгожанькую галоўку. Або гэтаму хлапаману ў плечы ўваліць куляй…»

— Грамадзянка Аксана, — пачуўся голас Буевіча. Ён адхіліў Аксаніну руку ад сурдута. — Давядзецца табе самой ці з надзейнымі людзьмі хаваць тое, што я табе перадам. Не ведаю, дзе схаваеш… Тут, у склепе, побач, ці дзе ў лесе… Словам, у надзейным месцы… І яшчэ… Калі пан Ежы не схільны да інсурэкцыі, яго не варта ўводзіць у нашыя справы… Пакуль…

— Так, пакуль не. Я паважаю мужа, нават… крышачку люблю яго, — пачуўся голас Аксаны. — Але, але, грамадзянін Артур, да паўстання, мне здаецца, ён ніколі не далучыцца…

— Не далучыцца? Нават калі мы пераможам?

— Лепш за ўсё будзе, калі мы станем паводзіць сябе так, каб ён як мага даўжэй нічога не ведаў… Іначай ён стане перашкаджаць рыхтаваць паўстанне…

Артур гучна чмыхнуў.

Аксана прадоўжыла:

— Разумееш, я настолькі ўдзячна пану Ежы, што не хачу… Не хачу рызыкаваць ягоным дабрабытам… Ён мой дабрадзей. Я магу рызыкаваць хіба толькі ўласнай, выбачай, скурай. Артуру! Я жыццё сваё аддам дзеля Бацькаўшчыны, але чужымі ні гонарам, ні дабрабытам нам не вольна распараджацца… Зрэшты, я ягоная жонка, а ён мне муж. Веру, я здольна пакахаць яго яшчэ больш, як кахаю цяпер…

— Дык ты яго ўсё-ткі кахаеш? — прагучала пытанне.

У голасе Артура аканому пачулася расчараванне.

— Скажам, моцна захапляюся… Ён разумны. І раз так выйшла ў жыцці…

Пан Урбановіч нагнуўся, сціснуўшы пальцамі нос. Ён не верыў уласным вушам. Аксана — не здрадніца?!

— Я дала клятву перад Госпадам Богам, што буду яму вернай жонкай… — гучаў Аксанін голас. — І я застаюся пры гэтай сцяжыне, сцяжыне шлюбных абавязкаў, буду вернай уласнаму слову і клятве перад Богам. Але, павер, сэрца маё таксама цалкам аддана Айчыне, нашаму краю, нашаму люду.

Востры, пякучы боль замілавання да маладой і вернай жонкі працяў аканома наскрозь.

— І паколькі сэрца належыць Бацькаўшчыне, — казала Аксана, — як патрыётка, я аддам жыццё на карысць нашаму забранаму і зрабаванаму краю, калі гэта будзе патрэбна… Але… дзеля Бога, не ўмешвайце сюды майго мужа…

Курчы звялі вочы пана Ўрбановіча. Яму хацелася плакаць, крычаць ад шчасця, ад нечаканай палёгкі, як бывае, калі нечуваны цяжар раптам сам па сабе спадае. Стрымліваўся. А яшчэ хацелася даслухаць шчырасці маладых людзей да канца.

— Ты скажы, што ў цябе з Хрысцяй, Артур?

— Кожны насельнік краю павінен нешта ўскласці на алтар нашай волі… — прабубніў панылы голас, відаць, расчараваны прызнаннямі Аксаны. — Калі кожны стане адводзіць ад агульнай справы сваіх мужа ці жонку, што ў нас атрымаецца?

— Прашу вас, грамадзянін Артур… Пан Ежы такі добры, далікатны… Ён шмат зрабіў простым людзям. Ён — само ўвасабленне дабрадзейства… Ужо адно, што ён згадзіўся выпісаць настаўніка… Дык чаму ты пра Хрысцю нічога не кажаш?

— Нам спатрэбяцца ў хуткім часе не настаўнікі, а вайсковыя афіцэры. Пан Урбановіч мог бы ўзначаліць немалое вайсковае рушанне… З дворняй ён жа спрытна ўпраўляецца…

— Разумею, і ўсё ж… Я многім яму абавязана… І яшчэ, яшчэ… Мне сорамна пра гэта гаварыць, я не магу нават даць яму… належнае. Як жонка. Ён такі сарамлівы… Ён мне… як бацька… Але я адданая яму душой і целам. Бачыш, я тут, а ён верыць мне…

— Мы не на палюбоўным спатканні, — зноў паныла прабубнеў Артураў голас. — Мы тут, каб вярнуць Айчыне вольнасць… А пра Хрысцю і не пытайся… Яна, яна… з маім бацькам…

— І ты яе ўсё яшчэ любіш?

— Люблю… І ніколі не разлюблю…

Ногі ў пана аканома падкасіліся, і ён упаў бы на калені, каб не ўчапіўся за сцяну.

Якое ён, Ежы Ўрбановіч, мярзотнае стварэнне! Гэта ж анёлы! Артур — анёл, і ягоная жонка — анёлак! Яна дзеля радзімы, дзеля вольнасці Бацькаўшчыны душу, сэрца, жыцця не пашкадуе… А ён западозрыў у ёй брыдкасць, здраду… Артур… Хрысцю любіць, дваровую дзяўчыну. Трэба ж!

Пан Урбановіч хітнуўся, павярнуўся і, асцерагаючыся, каб, крый Бог, яго не пачулі, пайшоў на выхад… Прадраўся праз крушынавыя хмызы, паплёўся, як невідушчы, бо слёзы замілавання засцілалі вочы, праз парк…

Якое шчасце! Грудзі манкевіцкага аканома разрывала ад наплыву пачуццяў. Ён бязгучна плакаў.

Разам з такой жонкай можна памерці… Пайсці супраць цара, Расеі, жандараў — і памерці… І ён пойдзе разам з Аксанкай на барыкады. Пойдзе туды, куды яна загадае, куды яна пакліча. У Сібір дык і ў Сібір! Ён пакладзе маёнтак — усю Манкевіцкую эканомію — на інсурэкцыю… Ды што маёнтак — жыццё аддасць!

5. Госці

У афіцыне ясна свіціліся вокны. Пэўна, прыехала Цэцыля — толькі яна магла загадаць так шчодра запаліць гэтулькі святла. Урбановіч пайшоў да студні — не паказвацца ж перад людзьмі заплаканым. Памыўся, звыкла, як колісь у дзяцінстве, абцёрся рукавом. Агойтаўся, стаў выцірацца насоўкай… Маці вучыла — ніколі не выцірайся рукавом… Як ні вынішчаў з сябе плебейскія звычкі, але час ад часу яны вярталіся…

Чаму ў доме такі агонь? Яны што, шыюць?

У гасцёўні ў глыбокім паласатым фатэлі з ножкамі, як у таксы (парэшткі былой раскошы), сядзела чарнакосая немаладая жанчына з ружовымі вуснамі, складзенымі пупачкай. Гэта і была пані Цэцылія Ўрбановіч, або, як на яе казалі, пані Цэцыля. Стрункая, блізарукая і фанабэрыстая, пані Цэцыля была прыгожай. Прыгожай безадносна і безумоўна. Але то была бляклая хорашасць старой жанчыны, якая аджыла свой бляск. Усё, што можна было ўзяць ад жыцця, яна ўжо ўзяла. Таму яна строга сачыла за тым, каб ніхто іншы нічога не браў лішняга ад жыцця, а прасцей кажучы, кабета паскудзіла жытку іншым.

— Спахапілася лодку, — стала расказваць Цэцыля аканому пасля звыклых цалаванняў. — Я туды, я сюды. А мае дзяўчаты на лодцы. Куды, пытаюся? Да пані Аксаны. Дык позна, кажу. Нанач, што вы надумалі? Не, нам хочацца. Вось і прыпхаліся… Што здарылася, Ежы? На табе твару няма!

Урбановіч зняможана бухнуўся на канапу, пані Цэцыля падазрона глядзела на яго. Як ні выцірайся, а вочы, выходзіць, усё ж выдалі. Прыпухлыя, чырвоныя.

— Пан Ежы мае здароўе? — спыталася кабета.

— Крыху нядобрыцца, — зманіў Урбановіч і адвярнуўся.

У галаве было адно — як зрабіць, каб старая пані з'ехала? Яму хацелася пабыць аднаму. Усё так рэзка памянялася. Але Цэцыля не захоча вяртацца назад, у свой фальварак. Яна і днём панічна баялася вады. А то плысці нанач. Што прыдумаць?

— Мусіш прызнацца, каханку. Гавары, што здарылася? Дзе пані Аксанка?

— Прыйдзе зараз. Абавязкова прыйдзе…

— Кажы, Ежы, што з ёю?

— З Аксанай, пані Цэцылія, усё цудоўна… Усё проста цудоўна, я бясконца шчаслівы…

— Ну, ну, — сказала Цэцыля. — Сварыліся?

Пан аканом махнуў рукой. Ён зноў выціраў слёзы, не саромеючыся цёткі.

— Вядома, хто каго любіць, той таго і чубіць, як кажуць пейзаны. Дык дзе ж Аксанка?

— Спіць…

— Спіць? Яе няма ў спальні… — Уфарбаваныя начарна бровы старой пані ўзляцелі пад лоб. — Мы стукалі-грукалі. Ежы, дарагі, кажы праўду!

— Вы не так стукалі, — уздыхнуў Ежы. — Яна — там.

Разам са старой пані Ўрбановіч аканом падышоў да дзвярэй Аксанінай спальні. Аканом толькі сабраўся пастукаць, як дзверы самі расчыніліся і з пакоя выйшла заружавелая (відаць, бегла, — адзначыў аканом) Аксана. Была ў той самай сукенцы з белага муару, толькі жакецік скінула.

— Дарагая, адкуль ты? — здзівілася Цэцыля. — Дзе ты была? Дзяўчаты цябе шукалі… Стукалі, будзілі…

Аксана не дала сабе рады адказаць на цётчына пытанне. Зіркала то на цётку, то на мужа. Аканом апусціў вочы.

— Куды пані так выфранцілася? — пацікавілася Цэцыля.

Старая зразумела, што здарылася нешта незвычайнае, нязвыклае. Аксана маўчала, не магла знайсціся з адказам. Наступіла напружаная хвіліна. Аканом сціснуў зубы.

«Няўжо будзе… маніць, ілгаць…» — мільганула думка. Але выратавалі Цэцыліны дочкі. Уварваліся ў вітальню, абнялі Аксану, затрашчалі сарокамі, наперабой расказвалі, як перабіраліся праз Гарынь, як было страшна, калі бухнуў хвастом ці то бабёр, ці то здаравяга сом…

Цэцыліны дочкі заявілі, што яны галодныя.

— Дык давайце павячэраем, — прапанаваў гаспадар. — Пад гарэхам.

— Пад гарэхам, пад гарэхам! — запляскалі ў ладкі дзяўчаты.

Сабраць на стол «пад гарэхам» азначала цудоўную забаву. Пад старым, як казалі, валоскім, арэхавым дрэвам зрэдзьчасу накрывалі абрусам стол, пілі каву, снедалі, абедалі, і старая пані Ўрбановіч казала, прамакваючы хустачкай вочы, што адчувае сябе пасярод райскага саду.

Не паспеў пан Ежы распарадзіцца наконт стала, як знянацку Мондрык далажыў, што прыехалі жандары. Нейкі капітан Фогель патрабуе неадкладнай аўдыенцыі.

— Вядзі, — загадаў аканом і падумаў: «Пачынаецца…» Тое, што ён чуў з вуснаў Артура, чым была захоплена ягоная жонка, і гэты прыезд жандараў, пэўне ж, неяк звязаныя. А тут яшчэ ўспомнілася, што на кірмашы лавілі нейкіх падбухторшчыкаў і нават стралялі па іх.

Жандар прыйшоў не адзін — са станавым прыставам і спраўнікам. Урбановіч павёў нечаканых прыхадняў у адну з альтанак, а Мондрыку шапнуў прынесці туды гарэлкі і прыкускі. Хацелася як мага хутчэй пазбавіцца ад няпрошаных гасцей. У ягонай галаве быў страшэнны гармідар. Учора, нядзеляй, калі агітатара на кірмашы лавілі, пэўна, не абышлося без Артура. Крыўдна, што не пазнаў у выпісаным з Расеі настаўніку Буевічавага сына. Праўда, калі ён таго Артура бачыў? Штогод прыязджаў з Пецярбурга, але сюды, да іх, і не завітваў…

Жандарскі афіцэр паведаміў, што ў ваколіцах аб'явіліся падбухторшчыкі, дзяржаўныя злачынцы, якія спрабуюць падняць сялян на «польскае дзела». На гэты конт патрэбна праявіць і пільнасць, і пэўную актыўнасць у супрацоўніцтве з уладамі супраць падрыўнога польскага элемента.

І афіцэр, і прыстаў са спраўнікам бачылі, што пад дрэвам у парку ладуецца стол. Вечарэла, і яны былі і галодныя, і стомленыя — ішла адзінаццатая гадзіна. Чаму б са звычайнай, звыклай прадстаўнікам уладаў бессаромнасцю не чакаць аканомавага запрашэння застацца? Але Ўрбановічу было не да іх. Рассыпаўся ў прабачэннях, спасылаўся на хваробу, хоць разумеў, што вытурваць прыстава сабе даражэй!

Прыхадні адчулі, што яны тут непажаданыя, узялі па добрай чарцы і пайшлі сабе — начаваць можна і ў заезджым доме. Не паспеў правесці жандараў і паліцыю — ідзе-ляціць фактар з заезджага двара, — то ўрэшце прыпхаліся на паламанай ландары выпісаныя з Лонданскай выставы інструманты. Прыехалі да ваколіцы яшчэ пад абед, але зноў у каторы раз рамантавалі ландару. З фактарам прыйшоў ангельскі гандлёвы агент, які суправаджаў груз, а разам з ім — зусім нечаканая варшаўская госця, якая прынесла рэкамендацыйны ліст ад варшаўскіх знаёмых.

Гэтага на сённяшні дзень, здавалася, ужо і хапіла б. Але лёсу было заўгодна, каб прыйшоў пан Бароўскі з сынам Людовікам. Ну, гэтых аканом даўно запрашаў, але чаму менавіта сёння прыйшлі, ды яшчэ так позна? Карацей, давялося ладзіць прыём напоўніцу, па ўсіх правілах і на шырокую руку.

Нягледзячы на сваю скупаватасць, аканом любіў пусціць пыл у вочы. Тым болей, было чым пускаць — чаго-чаго, а яды, напояў, сталовага серабра, дарагога, каштоўнага посуду, яшчэ колішняга, ад былых гаспадароў, у аканоміі хапала. Мондрык у такіх выпадках апранаў ліўрэю (таксама старасвецкую, праўда, даволі паточаную), усцягваў на рукі белыя пальчаткі.

Затрашчалі паўтыканыя вакол састаўленых сталоў паходні, запаліліся ліхтары. У афіцыне запалалі печы, раскатурханыя дзяўчаты, пакліканыя пакухарыць, замітусіліся па склепах і каморах.

Гасцям далі памыцца, размеркавалі, дзе хто будзе начаваць, потым павялі «пад гарэх». На сталах цьмяна блішчэла серабро і крышталёвыя кубкі, на талерках гурбіліся халодныя закускі.

Не паспелі сесці — знянацку вярнуліся жандар з прыставам. Яны прывялі з сабой Буевічавага Артура. Двое першых, на добрым падпітку, трымаліся чамусьці строга, афіцыйна, нават нахабна, Артур быў чамусьці без шапкі, нейкі насцярожаны, крыху разгублены. Было відаць, што паміж ім і службоўцамі нешта адбылося. Урбановіч падазраваў, што магло быць. Тым не меней кінуўся ў абдымкі да маладога Буевіча, тармасіў, распытваў, як жылося-былося ў далёкай паўночнай сталіцы. Што Артур яшчэ тыдзень назад служыў маёнткавым настаўнікам, аканом нават і выгляду не падаваў. Зрэшты, пазнаць у Буевічу Арыстоклія Дастоеўскага было нельга: па-іншаму, багацей, апрануты, з барадой, якая за два тыдні паспела добра адскочыць. І паводзіць сябе адпаведна — спакойна, ветліва. Без пакрыўджанай, ушчэмленай фанабэрыі, як той настаўнік. Напраўду іншы чалавек.

Жандар, капітан Фогель, глядзеў на зборню пад арэхавым дрэвам, як на свецкае таварыства, дрыгаўся, яму карцела нешта сваё, не зусім паслухмяным языком ён заяўляў пра пільную справу, але ўсіх траіх — капітана жандармерыі Фогеля, Артура Буевіча і спраўніка — аканом ветліва запрасіў за стол. Маўляў, за сталом і пагаворым, і абмяркуем пільныя справы.

Імправізаваны баль распачаўся.

Раздзел VIII. Ліцвіны — занадта шчырыя людзі

1. Бессаромны польскі патрыятызм

Пачалася бяседа словамі гаспадара, якімі ён выказаў бясконцую ўдзячнасць Боскаму провіду, што паслаў яму, Урбановічу, у глухі і далёкі ад сталіц край гэтулькі выкшталцоных і адукаваных гасцей. У адказ кожны з прыбышаў стаў адмерваць той жа мерай — дзякаваў гаспадару за гасціннасць, прыязнае стаўленне, а ў першую чаргу хвалілі прыгажосць і маладосць гаспадыні. Тост за тостам, келіх за келіхам — і застолле пацякло гладка, без мігу прыкрага маўчання, — кожны, асабліва мужчыны, навыперадкі намагаліся паказаць сваю і выкшталцонасць, і адукаванасць. Тосты і анекдатычныя гісторыі, якія госці прывезлі з дарогі, рабіліся ўсё болей фрывольнымі. Прычынай гэтаму былі насамрэч не якасці гаваруноў, але ўласцівасць напітку, які падліваў Мондрык з пузатых, старога шкла бутэлек, — ягадная гарэлка трайнога перагону, ачышчаная свежым малаком.

Ангелец піў чарка ў чарку з жандарам і прыставам — і брывом не паводзіў, дарма што чужапанец, — хваліў гарэлку заўсёдным «о'кеем», закусваў леташнімі рыжыкамі, свежымі агуркамі і зусім непадобны на ангельца, хоць і слова не сказаў па-польску ці па-расейску.

Ягоная спадарожніца, якая назвалася паняй Валеўскай, млява пасміхалася, упэўненая ў сіле сваёй прыгажосці, хваліла (пэўна, ведала толк) і піла, і нямала, віно, якое засталося яшчэ ад вяселля Ўрбановіча. Чым болей яна піла, тым, здавалася, болей прыгажэйшая рабілася. Позіркі яе карых вачэй з-пад роўненькіх шаўкавістых бровак усё больш смялелі, рабіліся больш шчырымі і адкрытымі. Неўзабаве варшаўская госця запанавала за сталом, і ўсе мужчыны да яе толькі і звярталіся, толькі з ёю і падтрымлівалі гутарку. Прыгажосць яе рабілася проста невытрымнай — цяплей, радасней білася сэрца кожнага мужчыны, якога яна адорвала сваім позіркам. Малады Бароўскі, Людовік, то чырванеў, то бляднеў, прыстаў фанабэрыўся, спраўнік чамусьці моршчыўся — пэўна, успамінаў сваю хударлявую жонку. Праўда, ні Артур, ні ангелец, здавалася, не заўважалі сваю нядаўнюю спадарожніцу. Тым часам пані Валеўская смела загаварыла, што Варшава далёка пойдзе дзеля незалежнасці. Артур на гэтыя словы хмурнеў і пазіркваў на спраўніка і Фогеля, Бароўскі Людовік круціў шыяй, а Цэцыліны дзяўчаты аж пішчалі і падтрымлівалі кожнае патрыятычнае слова Валеўскай плясканнем у ладкі.

Пан Ежы не надта пільна слухаў балбатню гасцей, няўцешна глядзеў на спраўніка, што, як карчомнае пойла, жлукціў не гарэлку — віно — бутэлька дзесяць рублёў, — і цешыўся адной толькі думкай — хутка ўсе разыдуцца, ён застанецца сам-насам з жонкай, а тады… Тады справакаваць яе на… размову пра незалежнасць Польшчы, пра інсурэкцыю. І ён дакажа, што ён не меншы патрыёт, чым гэтыя Артуры і Людовікі, пані Валеўская з Цэцылінымі дзяўчатамі. Як дачакацца, калі гэтая зборня разыдзецца? Дачакаецца, і не гэтулькі ў жыцці даводзілася чакаць.

Слова ўзяў Артур Буевіч. Аканом ведаў, пра што ён стане гаварыць — зусім нядаўна падслухоўваў шчырасці маладога чалавека перад жонкай.

— Панове, грамадзяне, — урачыста пачаў Артур, — абуджаны ў народах дух ужо занадта выразна выступіў на сцэну: там італьянцы вызваляюцца, тут скандынавы і нават немцы, з вечнай паміж сабою грызнёй, гуртуюцца, злучаюцца пад сцягам нацыянальнасці. Розныя братнія атожылкі славян прагна адкопваюць свае родныя памяткі… Веру, у кожным з нас, народжаным у гэтым краі, гарыць сэрца прагай да вольнасці, да асноўнага, чым надарыў чалавека Бог, — гэта быць вольным у вольнай краіне.

— Не забывайцеся, малады чалавек, — прабурчэў спраўнік, але яго ніхто не пачуў, бо крыкі «брава» заглушылі ягоныя словы.

Потым, быццам падбадзёраная Артурам, загаварыла пані Валеўская. Гаварыла яна хутка, па-польску, і яе добра разумелі, але тыя, каму не паложана было разумець сэнс яе патрыятычных рэплік, і не разумелі іх.

— Панове, — казала Валеўская, — ці ведаеце вы, што з трох тысяч студэнтаў у Кіеўскім універсітэце — адна тысяча палякаў? У Маскве — шэсцьсот студэнтаў польскага паходжання…

— У Пецярбургу палавіна студэнтаў — выхадцы з Царства Польскага…

— Не ўсе сярод іх палякі, — уставіў рэпліку Буевіч. — З Літвы шмат, нашых…

— Але ўсе яны супраць азіяцкага дэспатызму, згадзіцеся, — бліснула чорнымі вачамі полька. — Нікчэмны расейскі ўрад, ашалелы ад супраціву мучаным праз яго ахвяры — польскім народам, — неўзабаве панясе страшэнную паразу. Бо ніколі не прабачым кроў Прагі, гвалты вуліц Варшавы, лёхі Цытадэлі…

Выпады пані Валеўскай змусілі капітана Фогеля паспрабаваць змяніць рэчышча застольнай гаворкі. Ён пастукаў нажом па краі талеркі, але гэта толькі распальвала патрыятызм варшаўскай госці.

— Нашыя прарокі мерзнуць у снягах Сібіры, а мы тут раскашуем… Лічу, што заклік да зброі, можа, і несвоечасовы, але будзіць люд і Польшчы, і Русі, і Літвы да барацьбы з расейскім барбажынствам — святая справа.

Фогель намысліў маўчаць і слухаць. Патрыятызм, як усялякая жарсць, можа таксама выходзіць за рамкі прыстойнасці. І вось што яшчэ дзівіла капітана жандармерыі — як пані Валеўская глядзіць то на ангельца, то на Артура. Мала таго, яна час ад часу наводзіла позірк на яго самога. Глядзела да таго бессаромна, як каралеўская кобра на ахвяру. Капітан не вытрымліваў яе такога пякельнага позірку, апускаў вочы, і чамусьці чырванеў і думаў: «Уга, гадзюка габонская!»

«Што ж яны там, па сталіцах, жывуць сваім, не надта каб маральным жыццём… — думаў пан аканом, ад увагі якога не прамінуў ні адзін позірк. — Госця прыгожая, яна як добрай пароды жывёліна… Звяжашся — прападзеш! Акруціць, павязе ў Варшаву, зробіць правадыром шайкі бунтаўшчыкоў…»

Пані Валеўская раптам спыталася ў аканома:

— А што гаспадар маўчыць? Ці ён не патрыёт?

2. Сёе-тое з радаводу аканома

Пан Урбановіч сціснуўся. Ведаў, што пра свой патрыятызм патрэбна заявіць, але ж момант вельмі нязручны — спраўнік з прыставам ды яшчэ і жандар сядзяць. Але ж як адмаўчацца? І тут жандарскі афіцэр прыйшоў пану аканому на дапамогу.

— Вы, шаноўны пан Ежы, — сказаў капітан, — тут гаспадар. І гэтага стала, і землеўладання, і, лічыце, гаспадар тутэйшага краю. Падазраю, што вы прыхільна ставіцеся да праблемы сапраўднага патрыятызму.

— Вядома, — крыху збянтэжана адказаў Урбановіч і падумаў: «Правакатары…»

— Я ведаю, што можа быць на сэрцы ў выхаванага чалавека, будзьце шчырымі, я не шпіён… А пана спраўніка таксама баяцца не варта, згадзіцеся, тут мы ўсе свае. Я разумею, што маладыя, — капітан паказаў позіркам на Артура, Людовіка, Зосю, — мараць пра свабоду Польшчы, але вы сталы чалавек, мусіце мець больш… правільныя ўяўленні пра сапраўдную свабоду, пра сапраўдны патрыятызм… Ці не так?

— Я чалавек цвярозы, — не без іроніі сказаў пан Ежы і падняў келіх віна, які толькі прыгубляў. — Мне матэрыяльны дабрабыт — аснова жыццядзейнасці. Каб быць вольным, незалежным, належна для пачатку быць багатым.

— Гэта праўда, — згадзіўся прыстаў.

Вусы ягоныя абвіслі, пукатыя вочы блішчэлі. Аматар піць што наліваюць, ён усё ж ацаніў смак віна і піў яго безупынку, маленечкімі глыткамі, моцна абхапіўшы келіх, быццам баяўся, што ў яго гэты келіх адбяруць.

Урбановіч абвёў паглядам прысутных, ацэньваючы іх стан. Ён зразумеў, што надарыўся зручны момант заваяваць сэрца пані Аксаны. Спраўнікам можна пагрэбаваць. Ён выбачыць усё, што ні скажаш. Жандар? Невядома, што гэта за птушка. Але можна рызыкнуць… Пан аканом намысліў не адставаць ад патрыятычнай польскай красуні. Ён наліў келіх, падняў яго і падняўся сам.

— Не ўсе ведаюць, што я не… Урбановіч… — сказаў пан Ежы. — Урбановічы — гэта прозвішча маёй шаноўнай… усынавіцелькі… — Пан аканом пакланіўся пані Цэцылі.

Над сталом запанавала цішыня — усе моцна ўразіліся такім прызнаннем. Тэма ўсынаўлення была настолькі сямейнай, інтымнай, нават, можна сказаць, балючай, што ніколі ні пры якіх абставінах яе аканом не чапаў.

— Такім чынам я, Ежы Ўрбановіч, нашу не ўласнае, не родавае прозвішча. Па дзеду і бацьку я, панове, — з іншага роду. Пан прыстаў ведае, з якога…

Прыстаў згодна кіўнуў і падліў сабе віна, быццам у якасці кампенсацыі за сваю згоду.

— Род наш зусім не багаты і не знатны, — прадоўжыў сваю гаману аканом. — Прадстаўнікі гэтага роду славіліся не столькі сваім патрыятызмам ці там зборам рознай даўніны, якая б нагадвала пра былую веліч нашага краю; найбольшая слава хадзіла аб іх як аб карцёжніках, задзірыстых дуэлянтах, п'яніцах — словам, людзях шырокай душы…

Пан Ежы пазіраў па чарзе то на жандарскага афіцэра, то на пані Цэцылю, якая мела самы разняшчасны выгляд, не разумеючы прычын, па якіх ягонага выхаванца, заўсёды стрыманага, пацягнула на такую шчырасць: аканом заўсёды маўчаў, калі шляхта, нават дробная, хвалілася сваімі продкамі.

— Рэч у тым, адзін прадстаўнік гэтага роду, Казімір, быў у палку Панятоўскага падчас напалеонаўскага… нашэсця… — Урбановіч паглядзеў на жандара. Той паважліва кіўнуў галавой, быццам даючы дазвол на працяг шчырасці. — А вы ведаеце пра ролю войскаў Панятоўскага ў паходзе французаў на Маскву… Выскачка-карсіканец абяцаў нам, палякам, незалежнасць. Многія паверылі яму… Некаторыя склалі на алтар вольнасці айчыны галовы… Загінуў за волю роднага краю і той Казімір, пра якога я расказваю…

Голас пана аканома задрыжэў. Ён дастаў хустачку, выцер вочы. Цішыня перарывалася толькі лёгкім гукам сквірчэння матылькоў, якія наляталі на агонь ліхтароў…

— Дзеля Польшчы знойдуцца гарачыя сэрцы і цяпер! — падтрымала гаспадара пані Валеўская.

Голас яе прагучаў дысанансам. Нават Цэцыліны дочкі не падтрымалі варшавянку біццём у ладкі.

— Але тое было даўно, пане Ўрбановіч, — сказаў жандарскі афіцэр. — Усеміласцівейшы імператар Аляксандар, маю на ўвазе Аляксандра I, дараваў палякам усе іх заблуды, выкліканыя ілюзіямі, інспіраванымі карсіканскім д'яблам… Цар… загадаў усё забыць.

— Так, тое было даўно… Цар загадаў забыць. Але ці льга забываць уласных… продкаў?! — Голас пана Ўрбановіча памацнеў. — Казімір пайшоў ваяваць за волю радзімы, і з тых часоў сляды яго губляюцца назаўсёды… — Урбановіч уздыхнуў на поўныя грудзі, узнёсся да высокай патэтыкі. — Дык вось, панове, хачу каб ведалі, што той Казімір — мой бацька!

Наступіла хвіліна, як напісаў бы які пісацель, дамавіннай цішыні. Зрэшты, гэтая навіна не была навіной. Навіна была ў тым, што пан Урбановіч заяўляў пра свайго бацьку прылюдна, ды яшчэ пры прадстаўніках улады.

— І, пане афіцэру, трэба быць апошнім хамам, — сказаў, як бы падсумоўваючы, пан Ежы, — каб усё гэта, па словах шаноўнага Аляксандра Паўлавіча, забыць. Пэўна, выветрылася з галавы ў самога ўсяміласцівейшага самадзержца, як ягоныя афіцэры шалікам… уласнага бацьку…

Тут ужо была такая цішыня, якой і ў труне не бывае, каб хто, вядома, яе падслухаў. Усе чакалі, што жандарскі афіцэр, ці спраўнік, ці хоць бы дзеля прыліку прыстаў абурацца, ці проста запратэстуюць, ці апусцяць галовы і стануць маўчаць. Але выйшла па-іншаму.

— З вашага дазволу, васпане, — сказаў жандар, — не шалікам, але падушкамі. Падушкамі, панове… Тут ужо нікуды не падзенешся… Як кажуць, з песні слова не выкінеш.

— Азіятчына! — усклікнула пані Валеўская. — Ці могуць нашчадкі падобных тыранаў, дэспатаў кіраваць народамі…

— Ну, можа, не так рэзка, — зморшчыўся пан Бароўскі, які да гэтага не вымавіў ні слова.

— Пане… пане, — звярнулася да перасцярожніка Валеўская.

— Бароўскі, — падказала Цэцыля.

— Пане Бароўскі, дык вы не лічыце, што народамі мусіць нехта кіраваць? Што яны не ў стане самі быць вольнымі… Як бельгійцы, як італійцы?.. Не маю на ўвазе большых эўрапейскіх народаў…

— Могуць, але… Але ўсяму свой час, — адказаў Бароўскі.

— І гэты час прыйшоў, — раптам гучна аб'явіў Артур, які таксама пераважна маўчаў дагэтуль.

«Зараз пачнецца…» — падумалася пану Ўрбановічу, бо Артуравы словы выклікалі замінку за сталом.

Жандарскі афіцэр пастукаў відэльцам па талерцы, падняўся з келіхам у руцэ.

3. Нашэсце вожыкаў

Напраўду пачалося. Але зусім не тое, пра што думаў пан аканом. Раптам сярод напружанай цішыні нема віскнулі Цэцыліны дзяўчаты, пахапалі сукенкі ў рукі, ускочылі на крэслы.

— Божа! Што здарылася? — ускрыкнула пані Цэцыля. — Што за нявыхаванасць…

— Яны! Зноў!

Вочы ў іх гарэлі, блішчэлі. Падцягвалі сукенкі ледзь не вышэй калень.

— Яны, яны! — крычалі дзяўчаты і паказвалі пальцам на дарожку.

— Хто яны? — буркнуў прыстаў і стаў намацваць недзе збоку рэвальвер.

Глянулі на дарожку. Па ёй спрытна бег вожык. Невялікі, а за ім — невялічкія важаняты. Адзін, другі, трэці, чацвёрты, пяты…

— Восем штук! — у захапленні выкрыкнула меншая з Цэцыліных дачок. — А вунь яшчэ сямейка.

З другога кутка парку паказаўся яшчэ адзін вожыкавы цуг. Бегалі па пяску, па падстрыжанай траве, спрытна лавілі абпаленых у агні ліхтароў кузурак, хрумсталі аслепленымі жукамі.

— А вунь яшчэ, яшчэ…

Трэці вывадак пашыбаваў, чацвёрты, пяты… Увесь парк быў у вожыках. Малых, вялікіх, сярэдніх.

— Мондрык! — строга крыкнуў пан Урбановіч. — Колькі разоў табе было загадана ачысціць парк ад гэтых стварэнняў?

— То ж, васпане, выносілі! Палавілі ўсіх да аднаго! Вынеслі… Яны ж, халера, прыбягаюць назад.

— А вы запрасіце давыд-гарадоцкіх цыганоў… Жыва вычысцяць… — параіў прыстаў, хаваючы рэвальвер. — Я думаў, на агонь нячысцік прэцца. Як у «Шляхціца Завальні…».

— Пан чытаў «Шляхціца Завальню…»? — пацікавіўся Бароўскі.

— А вы думаеце, што паліцыянт толькі ўмее гарэлку, выбачайце, глушыць?

— За рэчку перавезці, — павысіў голас пан аканом. — Збіраць зараз жа!

Здавалася, пан Урбановіч хацеў перад гасцямі паказаць свой круты нораў.

— Выбачайце, паночку. — Мондрык пачаў збіраць на сярэбраны спод маленькіх вожыкаў, добра, што рукі ў пальчатках.

Маленькія вожыкі не баяліся, а хадзілі па споду, нават звальваліся і ўцякалі.

Пані Валеўская таксама стаяла на крэсле з падабранай сукенкай. Мужчыны стаялі і, як зачараваныя, глядзелі на дзіўнае відовішча: вожыкі, дзяўчаты, сукенкі…

— Прашу прабачыць маіх дачок, — сказала пані Цэцыля. — Адэлаіду ў дзяцінстве ўкусіла адно з гэтых стварэнняў. Вось яна і баіцца… Але, выбачайце, яна баіцца толькі вожыкаў… Увогуле яна любіць жывое. Не паверыце, у нас і цяпер жыве сапраўднае ваўчаня. Дык мая цурэчка з ім, выбачайце, спаць кладзецца.

— Мамо! — усклікнула тая, якую пані Цэцыля назвала Адэлаідай.

(Вось, чытач, дарэчы, і першы напамін пра нашага шэрага героя, з якім ты знаёмы з першых старонак. Менавіта ад Цэцыліных дачок пачынаецца ўласна гісторыя пра нашага вушастага героя.)

Пан Урбановіч, каб змікшыраваць побытавую, не для выкшталцонага густу падрабязнасць — спанне з ваўчуком, — патлумачыў:

— Тут да нядаўняга часу зараснікі былі, шмат рознай нечысці развялося: вужак, вожыкаў, барсукі нават прыйшлі… Зараснікі ў парку выцерабілі, а вожыкі дагэтуль выводзяцца. Загадваю збіраць і выносіць чым далей ад парку. Усё роўна спаўзаюцца… — Пан аканом зіркнуў на белыя карункі, якія мільганулі з-пад сукенкі пані Валеўскай.

— Вось што значыць — радзімы кут, — нягучна праказаў ангелец. І праказаў ён ні па-ангельску, ні па-польску. Каб нават і па-польску, пэўна, ніхто не звярнуў бы на ягоныя словы ўвагі. Але ўся бяда была ў тым, што сказаў ангелец гэтую фразу на той мове, якая адрознівалася і ад ангельскай, і ад польскай, і нават ад расейскай.

Усе як па камандзе зірнулі на чужапанца. Прамоўленыя ім словы на тутэйшай, мясцовай мове выклікалі эфект стрэлу. Цяпер і дурню было зразумела, што чалавек, які выдае сябе за замежніка, зусім гэткім не з'яўляецца. Але нечаканасць таго, што замежнік мог праказаць падобныя словы, была такой, што проста не верылася, быццам ён і казаў іх.

Ангелец, ці ва ўсякім разе чалавек, які выдаваў сябе за ангельца, парывіста схапіў келіх з віном і стаў піць, быццам гэты занятак мог згладзіць неспадзяванку. Момант быў востры, нечаканы. Шмат хто, лічы, амаль усе заўважылі, пачулі сказаныя словы, але як паводзіць сябе, як рэфлексаваць на гэтыя словы, не ведаў ніхто — усе былі збянтэжаныя.

— Вось што значыць — радзімы кут! — раптам гучна вымавіў Людовік з такім выглядам, нібы гэткую фразу толькі што казаў ён і цяпер паўтарае.

— Drink! — як бы каўтаючы склад, сказаў ангелец і зноў прыпаў да келіха.

— Пачакайце, — перапыніў чужапанца жандарскі афіцэр, зрабіўшы выгляд, што нічога не адбылося. — Пакуль дрынк, дык я скажу прамову.

4. Радавод жандара

Афіцэр падняў келіх, пастукаў нажом па шкле, хоць у гэтым не было патрэбы — усе і так маўчалі.

— Панове… Ведаеце, Прыпяць зліваецца з Дняпром. Я родам адтуль, з дняпроўскіх кручаў. Такім чынам, я — не масковец.

— А гэта адразу відаць, — сказаў Артур.

— Не перабівайце, хачу заявіць, што паколькі я не масковец…

Прыстаў зрабіў спробу запратэставаць, але жандар падняў на яго нож, маўляў, памаўчы.

— Заяўляю, што дзед майго дзеда, таксама Фогель, быў лепшым сябрам Рэйтана, наваградскага дэпутата на Варшаўскім сойме 1770 года.

— Рэйтан! — выклікнула пані Валеўская і запляскала ў ладкі. — То ж выбітны польскі патрыёт!

— Так, Рэйтан. Як і Рэйтан, мой прадзед належаў да патрыётаў краю. Укаранёны немец, не быў вуніятам ні з праваслаўных…

— Вера не вызначае патрыятызм! — крыкнуў Артур.

— Згодзен, патрыятызм да рэлігіі мае ўскосныя адносіны… Каб вы ведалі, — голас жандара дрыгнуў, — ён расказваў майму бацьку, як Рэйтан падаў у дзвярах падчас сумнавядомых падзей…

— Вы маеце на ўвазе Таргавіцкую канфедэрацыю? — удакладніў Бароўскі.

— Так. Калі Рэйтан патрыёт, мой дзед патрыёт, як вы дапускаеце, што я, іхні крэўны сваяк, не магу быць патрыётам?

— Але што вы разумееце пад патрыятызмам? — спыталася варшаўская красуня, якой, відаць, хацелася чуць і чуць пра патрыятызм тут, сярод палескай роўнядзі, далёка ад цывілізацыі…

— Тое самае, што разумелі пад ім і дзед, і бацька… — сціпла прамовіў жандар.

— То значыць — любоў да радзімы і нянавісць да ўзурпатара? — падказала пані Валеўская.

— Зрэшты, так…

— Брава пану! — крыкнула полька.

Цэцыліны дзяўчаты запляскалі ў ладкі.

— Я разумею, што мы далучаныя да расейскай кароны… Што мы — забраны край… Але — то мінуўшчына, — Фогель расчуліўся. Голас яго перарываўся. — Вы не зусім мяне правільна зразумелі… — Капітан пазіркваў то на прыстава, то на спраўніка. — Панове… хвіліначку, гэта было жыццё, гэтак тварылася гісторыя. Цяпер іншы час, іншыя абставіны… — Голас жандара асекся, ён пракаўтнуў набеглыя слёзы. — Ці варта, ці варта… Выбачайце, панове, пачуцці…

Ён яшчэ хацеў нешта сказаць, патлумачыць, але яму не далі гаварыць. Жандар сеў, дастаў насоўку, прамакнуў вочы. Сціхлі і дзяўчаты, якія больш ад усіх падымалі гвалт. Фогель высмаркаўся, пракашляўся, супакоіўся.

Цяпер яму ніхто не перашкаджаў і ён з месца гучна праказаў:

— Думаю толькі адно — мы не палякі.

Слабенькія апладысменты былі ўзнагародай Фогелю. І то пляскалі толькі спраўнік і прыстаў.

— Не палякі, так! — крыкнула адна з Цэцыліных дзяўчат. — Але і не рускія.

— Ціха, нягжэчна перабіваць… — цыкнула на дзяўчат маці. — І што за «не палякі»? А хто мы тады?

— Прашу прабачыць, — даволі цвёрда праказаў капітан жандармерыі Фогель. — Уся гісторыя краю сведчыць пра тое, што мы — не зусім рускія, не расейцы.

— Гэтую дурату з галавы належна вычысціць, — абвясціў прыстаў. — Што яшчэ за «нярускія»?

— Ну цішэй вы, — змусіла яго маўчаць Аксана, якая дагэтуль трымалася ў цяні.

Нечакана загаварыў стары Бароўскі. Ён відавочна хацеў згладзіць усе рэзкасці і непрыемнасці, якія маглі ўзнікнуць ад прызнання Фогеля.

— Ці варта варушыць старое? Якая розніца, пад якой каронай жыць: аднагаловай ці двухгаловай? Прыйдуць новыя, нашыя дзеці. Што забудзецца, а што — не. Шмат новай бяды наробіцца, але ж застануцца ў сваіх рэчышчах наша родная Прыпяць і ваш родны Дняпро, адкуль вы, наколькі мне вядома, родам. Застануцца бары і лясы, застануцца хацінкі, фальваркі, маёнткі, і ў кожным — род, люд… Якога не перакруціць ні на польскі лад, ні на расейскі, маю на ўвазе, маскоўскі манер… Чалавечую натуру як ні круці… Бо прырода… Як гэтыя во… вожыкі…

І ў старога Бароўскага пайшла ў ход насоўка.

— Дык мы мусім быць незалежнымі і вольнымі. Нам не хочацца расейскага цара… — узяў раптам і сказаў сваё слова Артур. — Чым хутчэй, тым лепей…

— Крамола, панове, крамола! — толькі і змог сказаць спраўнік.

— Любоў да радзімы — не крамола! — выгукнула Аксана.

— Ціха, любачка, не гарачыся… — стрымаў жонку пан Урбановіч.

Добра, што гэтыя словы прамоўлены пад шум, плясканне ў ладкі.

— Згодзен — не крамола! — згадзіўся спраўнік, і ўсе закрычалі «віват», быццам святкуючы перамогу над апошнім апазіцыянерам за сталом.

— Мы — ліцвіны! — праказаў спраўнік. — Мы ліцвіны і занадта шчырыя людзі. Усё шчыра робім. Гасцей сустракаем — шчыра, у Бога верым — шчыра. Цару служым — таксама шчыра. Усё шчыра робім. Колісь палякаў палюбілі — вось ужо шчырасць была. Усяго свайго адракліся. Вось узяць маіх…

Спраўнік узяўся гучна расказваць жандару пра сваіх продкаў, выводзячы іх з праваслаўнай шляхты, якая жыла на Гарадзеншчыне, недзе пад Сувалкамі. Пабылі і вуніятамі, і каталікамі парабіліся.

З'явілася гітара. Ігралі па чарзе пан Бароўскі, Аксана. Узяла гітару і пані Валеўская. Гітара слаба слухалася яе пальцаў, але спявала яна выдатна і, вядома, нешта патрыятычнае. Праўда, словаў яе песні з моладзі ніхто не ведаў.

— Харошы інструмент — гітара, — сказаў Бароўскі. — Замяняе беднай шляхце арфу, лютню, мандаліну. Нават здольна імітаваць віяланчэль.

Цэцыліны дзяўчаты паспявалі дуэтам.

Было ўжо позна. Час разводзіць гасцей па пакоях, думаць, дзе пакласці ангельца, пані Валеўскую, змясціць капітана Фогеля і спраўніка, а таксама прыткнуць прыстава, бо на нагах апошні трымаўся не надта моцна.

5. Каленнае прабачэнне

Пан Ежы і пані Цэцыля распараджаліся, ганялі дваровых.

Калі засталіся сам-насам, пані Цэцыля сказала:

— Пан Ежы дарэмна ўспомніў пра бацьку. Цяпер жандары будуць ведаць, што ваш продак пайшоў супраць цара, удзельнічаў у паходзе на Маскву.

— А то яны не ведалі?

— Усё ж лішні раз напамінаць не варта. Гэта небяспечна…

— Выбачайце… — толькі і сказаў аканом.

Ну, любіла цётка вучыць людзей жыць.

— Абачлівасць не лішняя ў любым выпадку… І яшчэ: пані з Варшавы падазроная асоба. Занадта патрыятычная…

— Вы паўсюль бачыце шпіёнаў… — уздыхнуў Урбановіч. — Думаю, што Польшча здабудзе волю і незалежнасць, праўда, пані Аксана?

Аксана падыходзіла да іх і пачула апошнія словы.

— Так, Ежы.

Слова «пан» у зваротку адсутнічала. Урбановіч адчуў, як соладка заказытала ўсярэдзіне. Ці гэта не першая ластаўка таго пачуцця, якое намагаўся выклікаць цэлы год?

На развітанне дочкі Цэцылі гукнулі:

— Каго любіш?

— Люблю Беларусь! — весела адказала Аксана.

Пан Урбановіч збянтэжыўся. Што яшчэ за «Беларусь»? Не, трэба распытацца.

— Ежы, — сказала Аксана, — я не хачу спаць. Пайду з Цэцыліхамі сустракаць сонца. Яно вось-вось паднімецца за ракой.

— Ідзі, любачка.

Зрэшты, гэта было не так і важна, што такім сустраканнем будзе парушаны спакойны, размераны лад жыцця. Пан аканом падумаў, што спазнаў самую шчаслівую ноч, якую можа спазнаць жанаты і яшчэ закаханы ў жонку мужчына.

І тут пан Урбановіч успомніў пра Ганну, Зосіну сяброўку. Пакуль ён прымаў гасцей, піў з імі рознае смачнае віно, мянціў языком пра вольнасць Польшчы, словам — сядзелі дружнай, шчаслівай, вясёлай кампаніяй «пад гарэхам», бедная дзяўчына плакала ў вязніцы… Гэта было вычварна. Што ж ён вытварыў, ён, сучасны, адукаваны чалавек?! Учыніў расправу, як дзікі які, старасвецкі, нялюдскі феадал.

Ці ж не хрысціянін ён, ці не мае ў жыцці маральных правілаў? Не, хутчэй бегчы да лазні, выслабаняць Ганну, прасіць прабачэння, пакуль не позна… На каленях поўзаць, каб даравала, не расказала жонцы.

Насамрэч пакуль Аксана і Цэцыліны дзяўчаты сустракаюць сонца, самы час разабрацца з Ганнай. Клікнуў Мондрыка, пайшлі ў лазню.

Пабудавалі яе каля вады ў куточку, атуленым вербамі. Палілі лазню не так каб часта. Можна сказаць, нават зусім не палілі. Панства звычайна мылася ў пакоях, а дворня не была прывучаная да лазняў… Палешуку лазня як пекла, а мыцца ён летам і на вадзе памыецца. Не было лазняў на Палессі. Калі і пыталіся ў людзей, ці мыюцца яны зімой, чуўся звычайны адказ: а колькі той зімы?

Лазню Ўрбановіч загадаў пабудаваць не так даўно, але палілі яе толькі на святы, а большай часткай выкарыстоўвалі пад вязніцу.

Калі адамкнулі дзверы, Ганна паспела прахапіцца, убачыла аканома, перапалохана прыціснула рукі да грудзей і зняможана прысела на лаўку, на якой ляжала. Пэўна, чакала далейшай расправы.

«Біў Мондрык. Можа, няхай ён… Таго… Падлагоджваецца…» — падумаў аканом.

— Ідзі да яе, — шапнуў ён прыслугачу, адступіўшыся за дзверы.

Мондрык хмыкнуў:

— Васпане, выбачайце, але… Яна вочы мне выдрапае…

Пан Урбановіч уздыхнуў, падышоў, нахіліўся над дзяўчынай.

— Ганно, выбач мне. Выйшла памылка.

Дзяўчына заплакала.

— Любачка, злітуйся… Я памыліўся… Ручкі-ножкі буду цалаваць, толькі прабач, не расказвай пані…

Ганна заплакала яшчэ больш, гарчэй, безвыходней, з надрывам.

— Бачыш, Ганначка, і я плачу. Гэта я, такі смехалюднік, вось што вырабіў… Роднай жоначцы не паверыў….

Плач Ганны ўзмацніўся.

— Табе падзякую грашыма…

— Грашыма? — усхліпнула дзяўчына.

— Не пашкадую… — горача шаптаў аканом. — Толькі не расказвай пані Аксане… Богам прашу цябе. Хочаш, на калені ўпаду…

Дзяўчына стала падвываць, пераходзячы на высокія, амаль пранізлівыя ноты. Яна проста выла ад абразы, ад няшчасця, якое з ёю здарылася.

Пан Урбановіч гэпнуўся на калені — у яго не было выйсця.

— Выбач, злітуйся… Больш ніколі, ні з кім такога не будзе… Слова гонару… Ты ж ведаеш, які з мяне пан… Я нікога не караў, я заўсёды ласкай, словам ушчуваў…

Ганна голасна загаласіла. З ёю такое вырабілі, умаралі ў такую няславу, а вось зараз просяць прабачэння, і мала таго, яна будзе змушана дараваць пану аканому, бо ёй проста няма куды падзецца. Праўда, галасіла яна хутчэй больш механічна, ужо без таго пачуцця безвыходнасці. Пэўна, сэнс аканомавых словаў даходзіў да яе, таму яна плакала, а сама кеміла, што ёй рабіць, як больш выгадна выкарыстаць становішча.

— Цішэй, любачка, ну перастань.

Урбановіч нахіліўся над дзяўчынай, паспрабаваў абняць яе, прытуліць, але яна рэзка адхілілася ад пана, плечы яе затрэсліся… Яна плакала нястрымным плачам.

«Істэрыка, — падумаў пан Урбановіч. — Гэта — істэрыка. Што рабіць?!»

Выйшаў з лазні, прычыніў дзверы — крый Божа, пачуюць дзяўчаты, Аксана. Ужо развіднела, але сонца яшчэ не ўзышло.

Мондрык стаяў недалёка, жаваў травіну, крыва пасміхаўся.

— Чаго яна?! — спытаўся Ўрбановіч.

— А таго… — Мондрык перакінуў травіну з аднаго кутка вуснаў у другі.

— Схадзі ты да яе…

— Я?! — Мондрык меў спуджаны выгляд.

— Ты. Цяпер — ты.

Мондрык патаптаўся пад дзвярыма, насмеліўся, наважыўся, пайшоў. Пан Урбановіч шчыльна зачыніў дзверы, стаў прыслухоўвацца. Усё можа быць. Раўці нема пачне… Крычаць «ратуйце»… Не спрычынілася б якая хвароба… Што ёй звар'яцець?! Гэта не халопка, не з сялян. Даліктуся. Пару разоў бізуном палучыла і… Не, халера, шляхта ёсць шляхта. Ад крыўды можа і памерці, усё-ткі кроў паказвае сваё.

Тое, што чакаў пан аканом, і адбылося. Ганна, калі ўбачыла крыўдзіцеля, нема раўнула. Ды так дзіка, што пан Урбановіч кінуўся да дзвярэй, быццам хацеў прыкрыць іх уласным целам, каб не было чуваць знадворку. Але енк нечакана сціх. І так стала ціха, што пан Ежы таксама спалохаўся. Прыклаў вуха да дзвярэй. Нічога не чуваць. Прыслухаўся, ледзь расчуў, як Ганна выдыхнула:

— Ты… Ты ж казаў, што любіш мяне…

Тут пачуўся гучны пляск. Такі гук можа быць, калі чалавека пляскаюць у твар наводліў. Мондрык біць дзяўчыну не мог. Выходзіць, Ганна ўдарыла Мондрыка. З усяе сілы. Урбановіч пацёр лоб. Ясна, што біць павінна была яго, аканома. Яму прызначаны гэты ўдар. Калі па справядлівасці.

Тым часам фурман грукнуўся каленкамі на падлогу.

— Ганначко!

Пачуўся гучны пляск. З адцяжкай.

— Ты ведаеш, хаме, што я… штаны ўмачыла. Як ты бізуном ударыў… — праказала Ганна.

— Выбач, Ганулько! Я ж не вінаваты, што ў шляхцянак заведзена ў штанах летам хадзіць… — не адчуваючы за сабой віны, балбатаў Мондрык. У ягоным голасе чулася нават іронія, лёгкі прыхаваны здзек.

— На табе… Хам!

Аканом аж уздрыгнуў ад гуку ўдару.

— Мілая… — прастагнаў Мондрык.

«Мілая» яшчэ раз ляснула Мондрыка. Але не наводліў, лягчэй.

— Хочаш, прынясу бізун… Вернеш спаўна, што я табе даў…

«Умачылася, але не прызналася… Вось што значыць парода! — думаў пан Ежы з пачуццём невымернай віны. Каленкі ў яго трэсліся. — Гэта шляхта! Недарэмна стары Вабішчэвіч дамагаецца свайго… Эх, не даможацца… З торбамі пойдуць… Не надумала б яна і мяне таго… Пару разоў свіснуць…»

Аканом прыслухаўся. Нічога не чуваць. Яму карцела паглядзець, што ж там адбываецца за дзвярыма. Пачуў толькі цмоканне, усхліпванне, лёгкую валтузню.

«Мірацца… Слава табе, Усявышні», — аблегчана ўздыхнуў аканом, павярнуўся і пайшоў прэч.

«Пойдуць з торбамі, але гонару не страцяць… Гэта як у Дастаеўскага… Во адкуль ногі растуць у гэтага маскоўскага гардзякі… Ад тутэйшай шляхты…»

У тую раніцу, калі ў лазні аканомаў прыслугач Мондрык абдымаў і цалаваў знявечаную і абражаную дзяўчыну, на беразе Гарыні млявелі ад шчасця чыстай і незаплямленай маладосці маладыя людзі. Далёка адсюль, недзе ў марослівым Пецярбургу цар Аляксандар II ламаў галаву, як быць з чарговай палюбоўніцай. У другім жа баку свету, далёка на поўдзень і на ўсход, пад Каўказ, на чэчэнскіх пагорках пільна сачылі маладыя, з цёмнымі-цёмнымі няскоранымі вачамі чэчэны за сівавусымі расейскімі жаўнерамі… Там, над тымі чэчэнскімі пагоркамі, сонца даўно ўстала, а тут, над Гарынню, толькі-толькі паднімалася. Але святло ягонае бачылі ўсе: і цар-бацюхна ў Пецярбургу, і маладыя чэчэны, і сівавусыя расейскія жаўнеры, і нашы маладыя героі над ракой. І свет, і святло былі, жылі…

Зрэшты, ці мала што дзе па свеце рабілася, а дзяўчына Ганна шляхотнага стану з Заходняга Палесся была адзінай жанчынай на свеце, перад якой у адну раніцу поўзалі ракам і прасілі прабачэння ажно двое мужчын.

Напраўду, ліцвіны — шчырыя людзі.

Раздзел IX. Піва Гінеса

1. Ураган за тонкай сцяной

Пані Цэцыля прывыкла ў сваім маёнтку класціся рана, амаль з курамі. Застолле так стаміла яе, што яна ледзь дачакалася моманту, калі можна застацца адной, з задавальненнем выцягнуцца ва ўвесь рост і паволі патануць у сне.

Начаваць ёй прызначана ў невялікім флігелі ў глыбіні парку. У тым флігелі яна і раней адпачывала і ведала, як там лёгка, прыемна спіцца. Туды звычайна прыносілі сяннік, прасціны, падушкі.

Пані незаўважна адстала ад маладой кампаніі і стомлена патэпала да флігеля. Цяжкавата без пакаёўкі раздзецца. Пані доўга валтузілася з кручочкамі, аплікамі, матузкамі, гузічкамі. Нарэшце легла і паволі, як усе пажылыя людзі, пачала правальвацца ў сон. Трэск неабмятага свежага сена, якое аблягала пад цяжарам цела, не перашкаджаў. Вось перад вачамі ўзнікла карціна яснага сонечнага дня, пачуліся сялянскія песні, далёкія галасы.

— Гэта застанецца выключна маёй тайнай… — гучаў мужчынскі голас.

— Я буду вернай спадарожніцай вашай тайны, — адказваў яму жаночы. — Але, як да патрыёта, да рыцара свабоды, дазвольце мне мець свае ўласныя пачуцці.

— Адношуся да пачуццяў паненкі з шанаваннем…

— Толькі і ўсяго?

Пані Цэцыля разумела, што галасы, якія яна чула, — гэта праява сну, але чаму яны напоўнены такімі выразнымі інтанацыямі, якіх у сне не бывае? Мала таго, галасы, асабліва голас жанчыны, жыва напаміналі пра людзей, з якімі пані Цэцыля пазнаёмілася толькі сёння, а гэта рэдка бывае, калі толькі пазнаёмішся з чалавекам і тут яго і сасніш.

— Я ў шаленстве, калі вы не хочаце ўбачыць ува мне жанчыну!

Пані Цэцыля расплюшчыла вочы. Гэта ж голас пыхлівай варшавянкі Валеўскай!

— Маё сэрца належыць… другой.

«А мужчына — ці не ангелец? Чаму ён па-польску гаворыць… За вячэрай ані слова не сказаў», — падумала пані Цэцыля. Яе сон як рукой зняло.

— Другой жанчыне? Вы нічога не расказвалі мне пра яе. Раскажыце…

Нельга не пазнаць поўны і чысты голас Валеўскай. Пані Цэцыля зразумела, што трапіла ў нявыкрутку: флігель раздзелены на палавіны, і ў другой палавіне начавалі іншыя людзі. Тое, што рабілася між імі, цалкам іхняя справа, але быць сведкай, няхай сабе і міжвольнай, гэтай справы пані Цэцыля не хацела. Яна намерылася ўстаць, каб ціхенька апрануцца і пайсці. Сена гучна затрашчала пад ёю, галасы за драўлянай сцяной сціхлі. Заціхла, перастала варушыцца і пані Цэцыля.

— Ці можна ўведаць імя гэтай шчаслівіцы? — зноў пачуўся голас Валеўскай.

— Вы хутка пра гэта даведаецеся… — адказаў мужчына.

— О, мой каханы… Вы малады, здаровы, чысты, светлы. Ідэёвы, у рэшце рэшт…

Гэта быў не голас, але стогн. Пані Цэцыля пачырванела. Падслухоўваць чужыя размовы ой як нягжэчна! Гэта — па-першае, па-другое — яна баялася, што ў суседнім пакойчыку вось-вось што-небудзь пачнецца, які-небудзь такі ўраган пачуццяў, якога яна не вытрымае і тут, за сцяной. Яна можа, напрыклад, страціць прытомнасць… Адносіны паміж мужчынамі і жанчынамі лічыла найвялікшай святыняй, таму быць сведкай гэтых адносін, няхай сабе і выпадковай, — грэх, найвялікшы грэх. Але як пайсці адсюль, калі сена гэтак трашчыць.

— Выбачайце, пані Валеўска. Яшчэ ў Польшчы я зразумеў, што вы ніякая не патрыётка, не вандроўніца…

— А хто ж я?

— Вы — звычайная расейская шпіёнка.

— Што?!

Пані Цэцыля накрыла галаву адразу дзвюма падушкамі, але і пад падушкамі яна чула галасы мужчыны і жанчыны.

— Выбачайце, вы — прайдзісветка. Яны могуць быць сярод полек, расеек, беларусак…

— Не, я люблю цябе, мой любы, харошы. Як жа зваць вашу абранніцу, пане Каліноўскі?

— Беларусь, а як жа яшчэ…

— Каханы, яшчэ не нарадзіўся мужчына, які мог бы ўстаяць супраць мяне… Давай забудзем пра ўсё…

Пані Цэцыля заткнула вушы пальчыкамі. Няхай лепш гэта быў бы сон, а не ява, рэчаіснасць. Як яна зможа жыць пасля таго, што яна пачула тут, у гэтым флігелі? Тайна разбурыць яе! Хутчэй падзяліцца з кім, вызваліцца ад непасільнага цяжару.

2. Сустрэча аканома з Артурам

Пан Ежы прасачыў, каб з-пад «гарэха» ўсё прыбралі, аддаў распараджэнні па гаспадарцы і намысліў ісці паспаць, але адпачыць у тую раніцу Ўрбановічу не ўдалося. Перахапіў яго Буевіч Артур.

Ён так і сказаў:

— Нельга спаць у адказны для радзімы час.

— А што рабіць? — развёў рукамі пан аканом.

— Што рабіць? Прапаную скласці спіс асобаў нашай мясцовасці, якія дапамогуць нам.

— Дапамогуць? — яшчэ больш здзівіўся пан аканом. — У чым яны нам дапамогуць?

— Дапамогуць у заваяванні нашаму краю вольнасці.

Пан Урбановіч зразумеў, што бяседныя словы не проста словы. Няўжо яна, гэтая моладзь, усур'ёз успрымае застольныя шчырасці? Ну пагаварылі, памарылі, паразважалі… і разышліся.

— Вы маеце на ўвазе тых з тутэйшай шляхты, якія могуць зычліва паставіцца да паўстання? — каб не строіць з сябе дурня, спытаўся аканом.

— Так, пане Ўрбановічу. Шмат у чым маем патрэбу: амуніцыя, рыштунак… Аднаго пораху дзе ўзяць? А яшчэ правіянту… З кавалкам хлеба на адзін дзень у інсургенцыю не пойдзеш, згадзіцеся.

— Вядома, з голымі рукамі Расею ваяваць няможна, — згадзіўся пан аканом.

Ён успомніў, што дзень назад, учора вечарам, таксама перабіраў у памяці тутэйшых паноў, зрэшты, і не паноў. Толькі — зусім па іншых прычынах. Яму зрабілася сорамна.

— Ідземце ў мой кабінет, — прапанаваў ён.

У кабінеце пан Ежы стаў падсмыкаць да зачыненых дзвярэй камодзік. Артур вырачыў вочы.

— Што вы робіце, пан Ежы?

— Вы давяраеце жандарскаму афіцэру, няхай ён і свой, магілеўскі?

— Але ж яны — з намі.

— З намі? Пад чаркай хто не патрыёт? А заўтра, гэта значыць, сёння, яны, — аканом паказаў на акно, разумеючы пад гэтым жэстам спраўніка, прыстава і капітана Фогеля, — пашлюць дэпешу губернатару, а праз тыдзень тут будзе стаяць дзве роты маскалёў.

— Згодзен, — уздыхнуў Артур.

— Адзін неабачлівы крок — і вы, і я, і ўсе… — Пан Урбановіч абвёў рукой вакол сябе. — Будуць высланы ў Сібір. Ці не вам ведаць, што такое канспірацыя, пан Арыстокаль?!

Артур гмыкнуў.

— Гаварыць толькі шэптам, — загадным тонам вымавіў аканом. — Цяпер раскажы ўсё па парадку: што, хто, як і дзе… Ты, Арцю, шмат паспеў зрабіць, калі выдаваў сябе Дастоеўскім. Бачыў, як ты хадзіў і па мястэчку, і па вёсках, і па тутэйшых маёнтках. Раскажы, якія сілы ёсць, якая арганізацыя, хто ўдзельнічае? Словам, расказвай усё чыста.

Артур пачаў гаварыць. Гаварыў парывіста, горача. Стомлены быў, таму і збіваўся, блытаўся. Ён увесь час прапаноўваў пераходзіць хутчэй да канкрэтнай справы — да складання спісу шляхты, якая можа падтрымаць інсурэкцыю матэрыяльна, але пан аканом перабіваў яго, выпытваў, удакладняў… Урэшце ягоная цікавасць была задаволена і падышлі да складання спісу. Пісаў Артур. Ён выпытваў, колькі можа ахвяраваць грошай той ці іншы дваранін, а калі грошай няма, колькі коней можа даць, якая зброя можа быць, ці шмат у тутэйшай шляхты пораху, шроту, дранкулек, свінцу. Гаварылі доўга, спіс рос на вачах. І тут раптам пан Урбановіч заўважыў, што Артур неяк дзіўна піша.

— Як ты пішаш? — спытаўся аканом у Артура. — Ты не па-польску пішаш?

— А чаму гэта я павінен пісаць па-польску? Я па-нашаму пішу.

— Як гэта — «па-нашаму»?

— Як мы гаворым… Па-роднаму.

— Па-роднаму? Гэ… — Пан Урбановіч узяў аркушык паперы, паднёс да свечкі, прымружыў вока. — Тут, браце, ты не па-польску цалкавіта пішаш… Літары польскія, а вось словы… Словы мужычыя. Што гэта за мова?

— Беларуская…

— Якая такая беларуская? — здзівіўся пан аканом.

— Такая, тутэйшая… — патлумачыў Артур. — Наша. Літоўская, ліцвінская…

Пан Урбановіч яшчэ раз уважліва прачытаў спіс.

— Насамрэч па-тутэйшаму… — здзіўлена прамармытаў ён.

Напраўду, як двое тутэйшых пан аканом і Буевічаў Артур гаварылі так, як Артур і пісаў. І хораша, і зразумела. Але гэтае пісанне чамусьці моцна раздражніла пана Ўрбановіча.

— Перапішы па-польску, — прапанаваў ён.

— Чаму?

— Але ж так размаўляюць з вясковымі хлопамі.

— Эх, эх! Хлопы. Гэта людзі, — сказаў Артур. — Грамадзяне, разумееце? Дарэчы, «размаўляць» — слова-байструк. Яго зрабілі палякі з расейцамі. Бо прыстаўка «раз» ад расейскага «разговаривать», а корань ад польскага «mówić». Слова «размова» куды б яшчэ ні ішло, а вось «размаўляць» — нейкая брыда. Штучнасць…

— Дык за чыю вольнасць мы станем… ваяваць? Дазвольце ўдакладніць, — раптам спытаўся пан Ежы.

— За нашу. За вольнасць Беларусі!

— Беларусі? Якой яшчэ такой Беларусі! — зашыпеў пан аканом і ўжо ў сваю чаргу вытрашчыў вочы на Артура.

Артур з выглядам бездапаможнасці абхапіў галаву рукамі.

3. Новы народ — новая мова

— Ну, пан Урбановіч, здаецца мне, — сказаў Артур, рэзка ўстаючы, — што прыйдзецца прачытаць вам дабрэнную лекцыю…

— Ну-ну, я слухаю. — Аканом сеў у крэсла і закінуў нагу на нагу.

— Ці хіба вы не ведаеце, што ўсе гэтыя паны, — Артур патрос спіскам, — ёсць чысцейшай вады нашынская, ліцвінская, беларуская шляхта?

— Ведаеце што? Давайце без лекцый, — зашыпеў пан аканом, падскочыў з крэсла, нервова стаў хадзіць па пакоі. — Якая такая беларуская шляхта? Тут што з польскасцю рабіць? Што рабіць з Міцкевічам? З Касцюшкам? Гэта несумненна палякі… Аднаго Міцкевіча ўзяць. Класік польскай літаратуры. А мы новую мову ствараем. Навошта?! Хто падтрымае нас?

— Міцкевіч, уласна, і наш класік. Толькі мы яшчэ яго не забралі… Прыйдзе час — забяром. Пра што пісаў Міцкевіч? Пра Польшчу і палякаў? Ці пра Літву… «О, Litwo, ojczyzna moja…» — патэтычна прадэкламаваў Артур. — Ды не бегайце вы… Сядзьце, супакойцеся…

Пан Урбановіч паслухмяна сеў.

— Але гэта нейкі… сепаратызм.

— Сепаратызм? Ну вось так заўсёды, — развёў рукамі Артур. — Расейцы таксама абвінавачваюць палякаў у сепаратызме… Потым, узяць ваш… бацька? Хіба не за родны край ён аддаў жыццё? Як вы не разумееце?!

— Я ўвогуле нічога не разумею… — уздыхнуў і таксама развёў рукамі пан аканом. — Я разумею толькі, што гэта ўсё работа выабражні! Нават… Нават патрыятызм майго бацькі… Ці ведаеш ты, Арце, што майму бацьку ў спадчыну перайшлі ўсе якасці «шырокай душы» продкаў? Не Польшчу ён любіў, а віно, карты, вясёлыя кампаніі. Патрыятызм яму прыпісалі пазней.

— Усе мы людзі, усе мы чалавекі… Слабасці ёсць у кожнага. Калі б не Расея, мы з году ў год заможнелі…

— …Прагуляўся ў карты дашчэнту, разумееш? Улез у тысячныя даўгі… Ратуючыся ад крэдытораў, пайшоў за Напалеонам… Куды падзецца, вось што. Вось карані ягонага патрыятызму.

— Не ўсе такія…

— Кінуліся ў авантуру, згубілі ўсё, што можна было згубіць…

Пан аканом, адольваючы стомленасць, прыходзіў да розуму. Д'ябал ведае гэтую сучасную моладзь. Тут як ні круці, а належна падлабуньвацца да ўлады. Тады будзе ўсё добра. Гаспадарка стане мацнець. А паспрабуй бунтаваць, агітаваць супраць цара… Адразу прыпомняць польскі патрыятызм бацькі. Пан Ежы выдатна памятаў, як гадоў дзесяць назад на месцы разбуранага маёнтка на так званым Гарадзішчы сяляне знайшлі скарб — куфар з залатымі місамі, кубкамі, каштоўнымі камянямі. Паліцыя трасянула сялян, тыя аддалі знойдзенае. Як мог пан Ежы даказаць, што знойдзены скарб — ягоны? Належала даказаць, што Гарадзішчы — родавы маёнтак. Вунь Вабішчэвічы дзесяткі гадоў даказваюць, што яны шляхта, дваране, а ніякай з гэтага карысці не выходзіць, адныя выдаткі. Што ж, скарб забралі ў расейскую казну, яго спакавалі і павезлі ў паўночную сталіцу.

— Ведаеш, Арцю, давай класціся спаць, — сказаў Урбановіч. — Як кажуць хлопы, пераначуем, болей пачуем. Можаш легчы тут, у кабінеце…

— А вы?

— Я сабе месца знайду — пайду да жонкі.

Аканом сказаў гэтую фразу і ўважліва паглядзеў на Артура. Малады, прыгожы, натхнёны, хоць і моцна стомлены твар арганізатара інсурэкцыі заставаўся нерухомы. Гэта заспакоіла аканома.

— Спіс давай сюды, я схаваю ў надзейнае месца.

Артур аддаў спіс. Аканом яшчэ раз уважліва прагледзеў спіс магчымых паўстанцаў, прачытаў некалькі фразаў, зморшчыўся.

— Што пану не зразумела? — зіркнуў воўкам Артур.

— Грамада… — прачытаў аканом. — Або яшчэ: грамаднік…

— Ну, — патлумачыў Артур, — гэта грамадзянін, а грамада — панства, усе людзі…

— А Дома — гэта радзіма?

— Радзіма… — прашаптаў Артур. Вочы ў яго зліпаліся.

Пан Урбановіч прынёс падушку, коўдру. Малады Буевіч заснуў адразу, як ягоная галава дакранулася да падушкі. Аканом падаткнуў коўдру, падышоў да акна, адхінуў куртыну. За цяжкімі аксамітнымі плашчаніцамі даўно ззяла бліскучая раніца.

4. На пастаялым двары

На другі дзень пасля абеду ў карчму пры пастаялым двары заявілася тройца: капітан жандармерыі Фогель, спраўнік і прыстаў Вусаціха. Карчмар паставіў гліняныя кубкі, наліў са жбана піва. Жандарскі афіцэр пакаштаваў напою, скрывіўся.

— Лепшага няма?

— Лепшае — гарэлка, — адгукнуўся прыстаў.

— Не, гарэлка пачакае… — зморшчыўся капітан. — Тут у мяне сякія-такія справы. Эй, гаспадар, ці смачны ў цябе расол?

Занепакоены карчмар, лісліва ўсміхаючыся, прыгладжваючы пэйсы, падышоў да важных гасцей.

— Ёсць расол, паночкі, ёсць… Усё ёсць. І расол, і гарэлка, і віно — якое толькі пан пажадае: рэйнскае, да прыкладу…

— Прынясі, жыдзе, гарэлкі… — праказаў Вусаціха.

Фогель не стаў пярэчыць. Пасля ўчарашняга ён займеў вэрхал у галаве. Гэта ж трэба — зрабіцца непасрэдным не толькі сведкам, але і ўдзельнікам страшэннай крамолы. Належала нешта рабіць, некага арыштоўваць, словам, дзейнічаць. Але каго арыштоўваць? Спраўніка? Прыстава? Мо самога сябе?

Павярнуўся да прыстава, пацікавіўся:

— А што, пан Урбановіч напраўду гэткі бязбацькавіч, як прызнаваўся?

— А то не, — матлянуў галавой прыстаў. — Маці ягоная, народжаная Буевіч, каб выгадаваць ды вывучыць яго, мусіла выдаткаваць пасажныя грошы. Згалела… Шукала па суседзях капейчыну ўзяць дзеля вучобы сына. Надакучыла сваімі просьбамі… То тады змушана была пашлюбавацца з Кавальцом.

— Халопам?! — здзівіўся жандар.

— Кавалец са збяднелых аднадворцаў. Падчас чарговага складання рэвізскіх спісаў, не помню ўжо, у якім годзе, прыпісаны да мяшчан. Гэта і вывела яго са шляхотнага стану. Ну і шляхцянка, якая пабралася з недваранінам, адпаведна пазбаўляецца дваранства.

— Выходзіць, што Ўрбановіч бязродны-беспародны? — зіркнуў на прыстава Фогель.

— Уга. Толькі якраз тады Ўрбановічыха, пані Цэцыля, аўдавела. Ад гора ці ад якой іншай прымхі ўзяла і ўсынавіла Ежы. Не, і квас дрэнь, і гарэлка дрэнь… Што яны толькі падмешваюць у яе?

— А маці, Буевічыха? — распытваў Фогель. — Так і засталася сялянкай?

Распытваў Фогель не ад цікаўнасці. Належала рабіць хоць нешта, каб і спраўнік, і прыстаў не падумалі, што ўчарашняе — ісціна і ён насамрэч гатовы замахнуцца на святыню — імператарскі прастол.

— Гэта цёмная гісторыя. Кажуць, — стаў гаварыць прыстаў, — пані Цэцыля хацела ўзяць яе ў таварышкі, каб яна ў каталіцтва перайшла. Буевічыха не згадзілася…

— Пахвальна, пахвальна, — адгукнуўся спраўнік. — Ведаеце, панове, шмат будуць гаварыць пра рэлігійную талерантнасць у нашым краі, а калі глянуць гісторыю — то яна прасякнута рэлігійнай барацьбой. Тут Захад скрыжаваў мячы з Усходам. Хрысціянства ўнутры сябе ваявала…

Спраўнік таксама не ведаў, што рабіць. Выглядаў, быццам нічога асаблівага не адбылося. Пасядзелі, пагаварылі ўчора і забыліся, бо прыйшоў новы дзень з новымі клопатамі.

— Старэнькая маці Ежы Ўрбановіча жыва і дагэтуль, — працягваў свой расповед прыстаў. — У свой час яна нарадзіла новаму мужу дзіця, Ясіка Кавальца. Вось даўся гэты малец мне ў знакі.

— Выходзіць, Ясь — зводны брат пана аканома? — здзівіўся Фогель.

— Так. Задзірысты, скажу я вам, свет не бачыў. У пушчы гаспадаром сябе адчувае.

— Пагляджу, яны тут усе задзірлівыя… Учора той Артур, таксама Буевічавага роду, чаго толькі не казаў… — задуменна праказаў капітан Фогель. — Гэта ж гатовы польскі падбухторшчык. Вяжы — і наўпрост у Сібір.

— Мала таго, — казаў Вусаціха, — я ўпэўнены, што гэта ён на прычале агітацыю зладаваў.

— Дык чаго ж пан не арыштаваў яго? — глянуў на прыстава спраўнік.

— Вельмі яго арыштуеш. Уцёк… — скрывіўся прыстаў. — Каб мне хацелася, даўно яго арыштаваў бы… Ды тады са старым Буевічам разбірацца. Трэба мне гэта?

— Стары Буевіч надта страшны? — пацікавіўся Фогель.

— Ён у мяне ў прыяцелях ходзіць. Тут, у гэтым краі, служба такая. Рыхтык, як на Каўказе. Там кунакоў заводзяць, і тут куміцца належыць, — расшчыраваўся прыстаў. — Перад аднымі робім выгляд, што за цара-бацюхну паліцэйскую справу пільнуем, і сумленне не мучыць, што сваіх жа ў Сібір запраторваем, а перад другімі — па-людску жывём. Тут, васпане, вам не Расея, не.

— Мудрая палітыка, — згадзіўся жандар. — Так ты сто гадоў пражывеш.

— І вам раю…

Дзверы рыпнулі, і ў карчму зайшоў ангелец. Той самы, учарашні. Ён агледзеўся, убачыў спраўніка і жандара, стрымана кіўнуў, сеў за незаняты стол. Карчмар спытаўся спачатку па-польску, потым — па-нямецку. Ангелец круціў галавой, нешта тлумачыў.

— Ды прынясі ты яму піва… — параіў карчмару спраўнік. — Ты што, не разумееш: бір — ён усюды бір! Ён біра хоча, а не тваёй гарэлкі… У Англіі піва найлепшае. Расказвалі, ёсць такое піва — Гінеса… На пене трэсачкай напішуць слова, піва выпіваюць, а надпіс застаецца… Во якое піва… Нам такое не піць.

Жандар і спраўнік асалавелі. Ангелец нават не пазіркваў на прадстаўнікоў улады, цморкаў піва, рыхтык для яго нічога больш не існавала.

— Бачыш, півахлёб, — незадаволена сказаў прыстаў. — Быццам і не ведае нас.

5. «Kastuś»

На вуліцы пачуліся крыкі фурманоў. Да пастаялага двара з аднаго боку пад'ехала карэта, а з другога брычка. Хутка ў карчму ўвайшлі маладыя, багата апранутыя людзі. Адзін высокі, голабароды, а другі нізенькі, з пушыстымі бакенбардамі. Высокі быў апрануты як студэнт — у сурдуце і высокіх ботах, невысокі — у пыльніку паверх адзення і франтаватым кацялку набакір.

Гаварылі яны па-польску і не звярталі ўвагі на прысутных. Яны нават не паздароўкаліся, як рабіў гэта кожны, хто заходзіў у карчму, — такі быў звычай. Прыезджыя ўсю сваю ўвагу накіравалі на ўласныя персоны. Праўда, у карчме было досыць цёмна, каб прыбышы маглі з яснага надворка ўгледзець тут за сталамі зусім не апошніх людзей.

— Адкуль ты? — спытаўся высокі ў невысокага.

— Проста з Парыжа, — неспадзявана адказаў невысокі. Але адказ ягоны прагучаў хутчэй стомлена, чым з фанабэрыяй.

— Чаго? Што ты там рабіў? — здзівіўся высокі.

— Чаго? Прабіў час скідаць з радзімы кайданы. А ты куды?

— Я? У Пінск… Ёсць пільная справа.

— Фамільная? — спытаўся невысокі і скінуў пыльнік. Пад ім аказаўся фрак гранатавага колеру. Шыю закрываў ясна-блакітны гальштук.

— Фамільныя? — перапытаўся высокі. — Якой халеры! Душыць хутчэй гэтую гадзіну. Колькі можна цярпець? Але і камізэлька ў цябе ганаровая. У Парыжы купляў?

— У Парыжы, — згадзіўся невысокі і расшпіліў некалькі жоўтых гузікаў, каб паказаць франтаватую камізэльку канарэйкавага колеру з бурштынавымі гузікамі.

Спраўнік нахіліўся да жандара, шапнуў:

— Чуеце, што кажуць? Разумееце?

— Няхай сабе кажуць, — адмахнуўся жандарскі афіцэр. Ад выпітага памякчэла на душы і лезці ў чужое жыццё не хацелася.

— Крамола, васпане, — шапнуў спраўнік. — Баюся я, загарыцца ўвесь край…

— Ну і няхай. Ці мала бунтаў па Расеі было?

— Дык яны, гэта, у польскі бок цягнуць. Што вы, васпане, на гэта скажаце?

— Ніводзін з іх не падобны на Каліноўскага… — вымавіў жандар. — А мне толькі гэты і патрэбен. Вось хто небяспечны.

— Як вы кажаце? Каліноўскі? — гучна перапытаў спраўнік.

Абое маладых, і высокі, і нізкі, зірнулі на спраўніка. Іхныя вочы прывыклі да карчомнага прыцемку, і цяпер яны бачылі ўсю кампанію.

— Kalinowski? — здзівіўся маладзейшы. — Pan wie Kalinowskiego?

— Не, — шчыра адказаў спраўнік. — Можа, вы, спадар капітан, ведаеце?

— Каб жа ведаў! — махнуў рукой жандар. — Маладыя людзі, лепей спытайце ў гэтага ангельскамоўнага ёлупня, які сядзіць вунь у тым кутку, як яму наша піва…

— Але з якой нагоды? — перапытаўся малады.

— Мы лічым, што тутэйшае піва не горшае ад ангельскага… У нас пятак ляжыць на пене…

— На пятаку арол цяжкі, як курыца… — хітра ўвярнуў адзін з прыбышаў.

— Перастаньце, маладыя людзі… — сказаў капітан крыху злосным голасам. — Курыца то ці арол, не наша справа. Не мы гэтага двухгалоўца выдумалі. Кажуць, такі арол мела сімвалам Галіцкая зямля… Хто вінаваты, што Масковія зрабілася цэнтрам славяншчыны? Што тут палітыкаваць?! Давайце жыць, жаніцца, нараджаць дзяцей. Можа, дзеці разблытаюцца з гэтым.

— Калі не мы, то і нашыя дзеці не вырашаць, — пачулася ў адказ.

— Во, зноў палітыка, — чмыхнуў спраўнік, які зразумеў настрой капітана Фогеля. — Перастаньце ўкручваць на кожнае слова палітыку.

— Няхай палітыкуюць, — махнуў рукой прыстаў Вусаціха. — Іхнія бацькі і дзяды зараблялі грошы, а ўнукі ўсё палітыкуюць… Была Рэч Паспалітая — няма яе. Дзе яна? Прапа-лі-ты-ка-валі…

Капітан Фогель здзівіўся словам прыстава.

— Самі сабе здрадзілі, круцілі хвастом, а потым яшчэ і крычаць: нас захапілі, нас згвалтавалі! — бубніў тым часам прыстаў. — Тут жыві пад царом ці пад польскім каралём, а жыві, службу ведай…

Маладыя людзі перасталі звяртаць на прыстава ўвагу, заняліся сваім. Капітану Фогелю хацелася спаць. Ён адкінуўся на спінку крэсла, заплюшчыў вочы, на секунду, як яму падалося, драмануў… Пракінуўся, нікога няма: франтавата апранутых палячкоў няма, ангелец знік, спраўнік з прыставам таксама некуды падзеліся. Фогель цяжка падняўся. На стале, за якім сядзеў ангелец, стаяў гліняны кубак, з якога ён піў. Нешта пад'юджыла жандарскага афіцэра зазірнуць у гэты кубак.

На дне, на аселай пене было напісана — «Kastuś». Сон як рукой зняло, рэшткі хмелю імгненна выскачылі з галавы. Вось яно што! Адкуль ангелец ведае імя Каліноўскага? Што ён за такі ангелец? Зрэшты, дзе ён?

Капітан Фогель куляй выскачыў з карчмы.

6. Новыя згрызоты аканома

Ежы Ўрбановіч прачнуўся а дванаццатай. Успомніў учарашняе, соладка пацягнуўся. Як усё добра вырашылася з Аксанай. Але тут пан Ежы ўспомніў і Артура, патрыятычныя гутаркі, мяцежніцкі настрой, урэшце, спіс патрыётаў. Настрой адразу сапсаваўся.

Аканом падняўся, пахадзіў па пакоі. Чым больш ён успамінаў учарашні дзень, вечар, ноч, тым болей хмурнеў. Лепш бы жонка здрадзіла яму. Гэта лягчэй зразумець. Але дзеля Айчыны рызыкаваць дабрабытам — ці не занадта? Што надумалі! Дурні… Дурніца і дурань. Няхай бы яны цалаваліся, абдымаліся, жмякаліся — гэта натуральней выглядала б. Дзве маладыя закаханыя жывёліны. Але яны думаюць пра Бацькаўшчыну, пра незалежнасць краю, пра свабоду, пра волю… Хто, хто ўвёў ім у вушы такія крамольныя ідэі?!

Божа! Дзе той спіс шляхты, якая можа ўдзельнічаць у паўстанні? Ага, схаваў, нічога лепшага не прыдумаўшы, у старую паляўнічую кайстру, якая вісела без ужытку на сцяне паміж сякіх-такіх трафеяў. Тэрмінова перахаваць, крый Божа, знойдуць… Уварвецца жандар, той самы «патрыятычны» Фогель з вобыскам, знойдуць спіс, арыштуюць і яго самога, і людзей па спісе… Бязвінных, непасвячоных…

Што рабіць? Пацягнуў яго чорт за язык прызнавацца ў тым, што ён, аканом манкевіцкага землеўладання Ежы Ўрбановіч, наўпросты нашчадак франдзёра і напалеонаўскага прыслугача. Не, распаўсюджваць гэтую навіну не з рукі, а ўзяў ды і ляпнуў. Так вось неасцярожна. Неасцярожны, як бацька… Бацька рабіў неасцярожна, а цяпер невядома, дзе ягоныя костачкі. Каб жыў ціхамірна, меў бы цяпер восемдзесят гадоў, быў бы мудрым дзедам… Зрэшты, дзедам пакуль не, бо няма ўнукаў…

Успамін пра тое, што ў яго пакуль няма дзяцей, зусім засмуціў пана аканома. Ну, прапаў бацька. А цяпер вось гэтая неўтаймоўная моладзь лезе на расейскія багнеты. Сама лезе і падпіхвае яго, Ежы Ўрбановіча. Глупства, неапраўданае рызыканства. А ў яго ёсць усе шанцы прадоўжыць род, аднавіць яго. Будзе, будзе ў яго зямля, мноства зямлі, цэлы край можна, калі разумна дзейнічаць, прыбраць да рук. Капейка да капейкі, рубель да рубля, а там, глядзіш, і маёнтачак цішком прыкупіць. А тут нечая фантазія, закардоннае падбухторванне, што жывіцца няўрымслівай памяццю пра колішнія часы, якія навек спрахлі, ламаюць ягоныя планы. Наспела інсурэкцыя? Навошта? Дзеля чаго, калі ўсё і так само плыве ў рукі!

Што рабіць? Мо пані Цэцыля дасць рады?

Не, у яе нічога не спытаеш. Яна, як добрая старая паляўнічая гончая, пачула паляўнічы рог, хоць і без сілы, але стане рвацца ў бой. Для яе Польшча — гэта ў першую чаргу Міцкевіч, пельгрымства, збавенне ад пакутаў. Вось утахтурыў у галаву нехта ідэю, што польскі народ мусіць выпакутаваць сваю волю. Ды якая яна полька, калі зроду тут сядзіць. І прозвішча нават ніякае яе не Ўрбановіч, але Гурбановіч. Ці не з тых, колішніх літоўскіх татараў, Гурбановічаў? Спачатку «іч» прыляпілася, потым лацінскае «h» адпала. Бо так на польскіх Урбанаў падобна. Таксама ці не ад лацінскагага — «urbis». Хто яго ведае, не адукаваны як след, бо на медныя грошы вучаны. Колькі матка ўхадзіла, каб з гімназіі не выперлі…

«Нешта будзе», — заключыў аканом, уздыхнуў і пайшоў даваць распараджэнні па гаспадарцы.

Раздзел X. Прапагандыстыя

1. «Цар не ад Бога!»

Артур, як прачнуўся, нідзе не мог знайсці аканома. Пахадзіў па гаспадарскіх службах — няма. Што ж, час ісці дахаты. Усё-ткі слаўная вечарына адбылася, дала гэтулькі надзей на адраджэнне велічы і славы краю, штурхнула да спадзяванняў, што гонар уласны можа быць адваёваны, абаронены. І толькі купай, разам.

Пайшоў праз мястэчка, радасна вітаўся з сустрэчнымі. Усе яны цяпер не проста мяшчане — грамадзяне, браты. Кожны з іх хутка стане свабодным, вольным ад расейскага дэспатызму чалавекам.

Выйшаў за мястэчка, уздыхнуў на поўныя грудзі. Да чаго хораша, радасна! Прырода аж зіхацела: спявалі, галасілі шпакі і валасянкі, буяла трава ўзбоч дарогі. Добра, як добра, што гэтулькі цяпер у яго прыхільнікаў ягонай святой справы. Што ўжо жандарскі афіцэр — капітан Фогель, і ў таго выявілася не проста капяліна, а цэлая бруя патрыятызму. Як не скруціць царскаму арлу абедзве галавы з такімі людзьмі?

Чым бліжэй Артур падыходзіў да роднай сядзібы, тым менеў радасны настрой. І на гэта мелася свая прычына: як зрабіць, каб ягоны бацька, Купрыян Буевіч, стаўся ягоным прыхільнікам? Не такім, скажам, як Аксана ці яе муж-аканом, але хоць бы як прыстаў Вусаціха. Дагэтуль спрабаваў гаварыць, але бацька пакручваў галавой, казаў, што любы, хто ідзе супраць улады, — дурань.

— Мы не настолькі багатыя, каб выдурняцца, Артур. Добра, як у Сібір запратораць, гэта яшчэ паўбяды, тады ты — герой. А як пазбавяць зямлі, шляхецтва ды пойдзеш з торбамі, як Лушчыкі на Неўскім ходзяць?

Жыла ў іхняй мясцовасці шляхта, якая пасля падзей 30-х гадоў паехала ўсёй немалой сям'ёй у Пецярбург дабівацца праўды, там згалелі дарэшты, палавіна памерла, рэшта, каб не пухнуць з голаду, нанялася служыць. Што ж, страта гонару на чужыне не такая балючая, як у родным краі.

Што ж прыдумаць, каб заваяваць давер і прыхільнасць бацькі?

Дома Артур памыўся, змяніў бялізну і накіраваўся ў бацькаў пакой. Настрой меў рашучы.

Купрыян Буевіч з прычыны прыезду старэйшага сына ўжо некалькі дзён жыў суцішана, прыстойна. Нават наймічку Хрысцю адаслаў да бацькоў. Увесь вольны ад гаспадарскіх клопатаў час стары Буевіч, пачапіўшы на нос акуляры, разбіраў старыя літаратурныя альманахі. Рабіў ён гэта і зараз.

Калі сын увайшоў у пакой, стары Буевіч зірнуў на яго і, пэўна, не заўважыў, што сын мае нейкія свае досыць ваяўнічыя намеры.

— У эканоміі гасцяваў? — пацікавіўся бацька.

— Гасцяваў, — адказаў сын. — Хачу, тата, пагаварыць. Тата, пэўна, чулі, што зроблена досыць важнае навуковае адкрыццё пра паходжанне чалавека.

— Не, не чуў. Раскажы…

— Ну, калі коратка, вучоныя адкрылі, што чалавек паходзіць ад малпы, — узяў і вылажыў Артур.

— А малпа ад каго? — хітра прымружыўся стары Буевіч. Выспаны, бацька меў добры настрой.

— Яшчэ ад больш дзікай малпы… — сказаў Артур, задаволены, што гутарка ўдаецца.

— А тая больш дзікая малпа ад каго?

— А тую, можа, і Бог стварыў.

— Што ты мне хочаш сказаць, не разумею? Лепш лічыць, што чалавек пайшоў ад Адама і Евы. А іх стварыў Пан Бог. Ці не прасцей, а галоўнае — прыгажэй, — зморшчыўся бацька. Не падабаліся яму такія гутаркі.

— А тое, што калі чалавек паходзіць ад малпы, то значыць, ад малпы паходзіць і расейскі цар.

— Аляксандар II паходзіць ад малпы? — весела ўскрыкнуў стары Буевіч. — Што ты вярзеш, сыне?

Выгляд у старога Буевіча зрабіўся камічна-спалоханы.

Са змоўніцкім выразам твару ён прашаптаў:

— Ці ведаў ты тую мартышку, якая жыла ў Вярэнічаў… Залезла на дуб і не злазіла. Палезлі па яе, дык яна кусаецца. Мусілі страляць. Дык, значыцца, Аляксандар II паходзіць ад сваякоў гэтай мартышкі? Ты што, у Сібір захацеў?

— Не. Прапрадзеды першых Раманавых паходзілі ад людзей, продкі-дзікуны якіх пайшлі ад першалюдзей, а ўжо іх продкі былі сапраўднымі малпамі. Даказана ж, што паміж малпамі і людзьмі ёсць сваяцтва.

— Выходзіць, што і насамрэч Раманавы паходзяць ад… малпаў? — прашаптаў здзіўлены такім ходам думкі Буевіч-бацька. Праўда, у вачах ягоных свіцілася хітрынка. — Але ж… чалавек, душа ягоная — Боскае стварэнне. Не разумею, куды ты хіліш?

— Куды хілю? — ажывіўся Артур, не хаваючы, што яго радуе тое, што ягоная задума ідзе да паспяховага канца. — Слухай, тата. Раз вучонымі даведзена, што чалавек пайшоў ад малпы, то цар не Божы памазанік.

Выраз паблажлівасці паволі сышоў з твару старога Буевіча. Знікла і хітрынка, замест яе загарэўся злы агеньчык.

— Ну-ну, гавары, гавары… — зацікаўлена праказаў ён.

— Бог выбраў некага на цараванне абсалютна выпадкова… Царом мог вырабіцца і нехта з нашых продкаў… Урэшце, тут і Бог ні пры чым.

— Што ты кажаш?! — ужо зусім спалохаўся стары Буевіч. — Не разумею…

— Дынастыя Раманавых, менавіта цар Аляксандар II не прызначаны Богам цараваць ні над расейскім мужыком, ні ў прыватнасці над намі, ліцвінамі, беларусамі, палешукамі — называй як хочаш. Бог стварыў усіх абсалютна роўнымі… Разумееш?

— Хм. Чыста пратэстанцкая думка.

— Мы — роўныя сярод роўных, бацька. Як роўныя сярод роўных палякі, германцы, фіны, туркі… А таксама — бакасы, куры, качкі, зайцы, цецерукі… Людзі самі прыдумалі цараванне… І з пункту гледжання сучаснага ўзроўню развіцця грамадства гэтая лухта — богаабранасць цара-бацюхны — павінна быць здадзена ў архіў.

Стары Буевіч задумаўся.

— Гм… Бог стварыў… малпу… Малпа вырабілася на чалавека… — мармытаў ён. — Потым… людзі прыдумалі цараванне…

— Так, тата.

— А Адам, а Ева? Яны што, таксама пайшлі ад малпаў?

— То прыдумкі старажытных людзей, тата, легенда, літаратурны твор.

— Хто даказаў, што не Бог удыхнуў душу ў чалавека, а прырода вырабіла яго з малпы?

— Чарльз Дарвін і даказаў, тата. Ангелец. Вялікі вучоны… Раней людзі думалі, што Зямля — цэнтр сусвету. Капернік давёў адваротнае. Зямля — усяго толькі звычайная планета, якая разам з прыкладна такімі ж планетамі круціцца вакол Сонца. Гэта перавярнула свядомасць мільёнаў людзей… Усяго чалавецтва. Ангельскі вучоны Дарвін зрабіў не меншае адкрыццё, чым паляк Капернік. Ён з навуковых пазіцый абгрунтаваў, што чалавек ёсць вынік эвалюцыі жыцця, а таму ні расейскі імператар, ні які румынскі спадар, турэцкі паша ці абісінскі кароль не маюць аніякіх правоў цараваць над людзьмі: расейцамі, румынамі, туркамі ці абісінцамі… Ні над намі, ліцвінамі, ні над якім другім народам — башкірамі, грузінамі, калмыкамі там ці адыгамі — расейскі цар панаваць не мае аніякага права…

— Хм… — яшчэ больш задумаўся стары пан. Ход думак сына азадачыў яго. Увесь ягоны добразычлівы настрой прапаў.

Артур радаваўся, што змог задаць бацьку падобную ламаніну галавы. Лацвей дасць угаварыць сябе на інсурэкцыю.

— Дарвін, кажаш? Пачакай, — сказаў стары Буевіч. — Ангелец? Усе людзі пайшлі ад малпаў, так?! Дапусцім. І таму мы роўныя перад Богам, так?!

Артур уздыхнуў.

— Ангельская каралева чытала Дарвіна? — спытаўся стары Буевіч.

— У тым-то і справа, што пэўна чытала. І разумее, што яе статус — архаіка. Раней ці пазней адмовіцца ад гэтых недарэчных устанаўленняў.

— І Брытанія ператворыцца ў рэспубліку?

— Мяркую, яшчэ пры нашым жыцці. Да канца XIX стагоддзя несумненна. Галоўнае — самахоць, без рэвалюцыі. А вось дзікім расейскім царам варта дапамагчы зразумець, што гэта пыха, гардыня — лічыць сябе богаабранымі…

Стары Буевіч схапіўся за галаву.

— Ой, што гэта са мной, — пан ускочыў на ногі. — Я вар'яцею… Чалавек пайшоў ад мартышкі… Цар — не Божы памазанік, але малпаў… Малпы памазалі Раманавых на імператарства… Ангельская каралева здае карону ў музеюм! Ха-ха-ха! Эй, дзеўка, — закрычаў Буевіч, — нясі хутчэй гарэлку, іначай згублю апошнія глузды…

2. Разуменне роўнасці

Стары Буевіч усхадзіўся. Ён падскочыў з крэсла і шырокім сягам стаў кружляць па пакоі. Як толькі сын спрабаваў яму нешта тлумачыць ці пярэчыць, Буевіч-бацька ўскідваў руку, даючы знак сыну маўчаць.

— Ты думаеш, я — адсталы чалавек? І не ведаю, што значыць роўнасць? — пагрозліва гаварыў ён. — Ты яшчэ не нарадзіўся, а я меў у бібліятэцы кнігі, якія былі забаронены, ведаеш дзе? — Бацька насунуўся на сына. — У Парыжы! У гэтым расадніку так званых ідэй вольнасці і брацтва. А ў мяне — былі, а я — чытаў.

— Тата, мы павінны адабраць у расейскага імператара права распараджацца намі, ліцвінамі, — Артур праводзіў сваю лінію, нягледзячы на бацькавы жэсты.

— Ліцвінамі! — усклікнуў бацька. — Гэта — анахранізм.

— Ну я ж не анахранізм! Я жывы чалавек. Я веру…

— Пачакай, пачакай… У што ты верыш? Ці не ў тое, што, скажам, мой новы распарадчык Цімох, у якога ў барадзе, выбачай, вошы вядуцца, калі ад гарэлкі не падохлі, мне роўня?

— Роўня, — няўпэўнена сказаў Артур. Памаўчаў і ўжо болей жвава дадаў: — Прыйдзе час, у расейскага імператара возьмуць права на свабоду, роўнасць і самі расейцы, і ўсе народы, якія насяляюць Расею. Самыя, выбачай, брудныя і вашывыя… Годзе нам маліцца на цара, як на абраз…

Стары Буевіч спыніўся пасярод пакоя, зірнуў на сына, перавёў позірк на алеадрук выявы імператара, узяты ў багетную раму, прашаптаў:

— Але ж — імператар! Якая малпа? Які Цімох?

— Імператар, імператар… — прабурчэў Артур. — Мы самі сабе імператары… Паўстаць, як вось-вось паўстануць палякі, і адваяваць сваю волю. Захочам, паставім сабе караля… Выберам з шляхты каго талковага… Не захочам караля, выберам прэзідэнта, канцлера.

Бацька маўчаў. Відаць, ён нешта думаў, бо не слухаў прапаганду Артура.

— Тут адназначна, тата, варта ўдзельнічаць у вайсковым рушанні… Разам з палякамі змагацца за волю, за нашу, краёвую волю…

— За волю… Так… — згадзіўся пачырванелы ад уражання нейкімі сваімі думкамі Буевіч-бацька.

Дзяўчына, іншая, не Хрысця, а каратканогая і крыху дуркаватая Волечка, прынесла ўжо вядомы чытачу спод.

— Яшчэ вось што, — з таямнічым выглядам прамовіў Артур. — Маю ідэю падтрымаў аканом. Манкевіцкі…

— Пан Урбановіч?

— Ён дасць грошы. На зброю…

— Пан Ежы і зброя? — здзіўлена прашаптаў Буевіч-бацька. — Гэты ціхун? Ён жа і курыцу баіцца зарэзаць. Ён на паляванне ніколі не хадзіў…

Буевіч-бацька наліў сабе і сыну гарэлкі, выпіў, скрывіўся.

— Ад нашага павета мы мусім выставіць не меней як тысячу шабляў. Думаю, разам з простымі людзьмі набярэцца… — ціха, пранікнёна гаварыў Артур. — Для пачатку захопім уладу тут… Варшава, Вільня нам дапамогуць…

— А цар?! — ускрыкнуў бясконца ўражаны такой шчырасцю сына стары Буевіч і тут жа схамянуўся: — Так, так… Цар жа пайшоў ад малпы, ён — не Боскае стварэнне.

— Ён Боскае стварэнне, — уздыхнуў Артур. — Але нагэтулькі, наколькі Боскімі стварэннямі з'яўляемся і мы. У абсалютна роўнай ступені.

— А войскі, а жандары, а спраўнік?

— Эўропа за намі. А што да спраўніка, то і ён цалкам наш чалавек, — сказаў Артур. — Жандары?! Колькі тых жандараў? Пакуль цар, каб бараніць сваё малпавае права быць царом, прышле рэгулярныя войскі, мы павінны падрыхтавацца як след, згодзен, тата?

Бацька паглядзеў на сына, прашаптаў:

— Згодзен.

— Тады я падскочу да Бароўскіх, паедзем разам з ім па шляхце. А вы тут прыкіньце, тата, хто з вашых людзей, сур'ёзных, талковых, можа быць карысным у нашай святой справе.

Артур паехаў. Стары Буевіч задуменна сядзеў перад сподам. Каб праяснілася ў галаве нагаворанае сынам, ён наліваў і выпіваў чаркі — сваю і сынаву. Калі гарэлка скончылася, загадаў Цімоху склікаць людзей. Сабралася дворня. Буевіч выйшаў на ганак.

— Людзі, ці бачылі вы малпу? — спытаўся ён.

Людзі маўчалі.

— Ну тую мартышку, што колісь жыла ў Вярэніча?

— Помнім, пане, чаму ж не помнім, — адказаў за людзей Цімох. — Яе ў цыганоў Вярэніч купіў.

— Дык вось! Бог, аказваецца, не нас, людзей, стварыў, а спачатку гэтую мартышку, малпу. Малпа — брыдкая, гідкая, крыважэрная і памаўзлівая мартышка — перахітрыла ўсіх роўных і чэсных хрысціян і вырабілася расейскім імператарам!

— Зноў пан напіўся… — ціха прабурчэў Цімох.

— Цяпер адкажыце мне: ці можа мартышка быць імператарам?!

Сяляне паздымалі шапкі і перахрысціліся. Выдавала, што іхні пан звар'яцеў.

3. Стасік ідзе ў агітатары

Станіслаў Буевіч стаў нявольным сведкам размовы старшага брата з бацькам — слухаў з суседняга пакоя. Ідэя роўнасці, незалежнасці ад расейскай кароны цалкам натхніла і яго. Тым больш што скрынка зброі, якую разам з Людовікам і Ясем зацягнулі на стары млын, не выклікала ніякіх сумненняў у намерах Артура. Інсурэкцыя — сапраўдная мужчынская справа. Выдатная магчымасць праявіць сябе на справе. І, як казаў старэйшы брат, уся цяжкасць у падрыхтоўцы. Значыць — варта хутчэй ісці агітаваць. Чаго чакаць, калі ты намерыўся рабіць свой асабісты ўнёсак у паўстанне, у інсурэкцыю. Хутчэй падбухторваць народ! Трэба гаварыць з людзьмі, расказваць праўду, тлумачыць, што да чаго. За справу!

Ага, адзецца прасцей, каб не выклікаць недаверу. І гэта цалкам правільная думка.

Неўзабаве Стасік, апрануты, як парабак, у партках і світцы, праўда, паясок падперазаў святочны, вышываны, папраставаў на вёску. Людзі, каго ні сустракаў, кланяліся яму, віталіся, а потым здзіўлена праводзілі позіркамі.

«Браты, грамадзяне… — насілася ў галаве шчаслівая думка. — Мы — роўныя, блізкія…»

Праўда, загаварыць з вясковымі на тэму, дзеля якой і выбраўся, не хапала адвагі. Змрочнымі, недаверлівымі выглядалі сяляне з тых, каго сустракаў. Так і ўсю вёску прайшоў, спыніўся на выгане, пачухаў патыліцу.

«Пайду далей… Дзе мяне не так добра ведаюць, — намысліў юнак. — З малазнаёмымі прасцей будзе…»

Пайшоў па палявой дарозе і неўзабаве натрапіў на хату ў хмызняку. Хутар нейкі. Нават не падазраваў, што тут людзі жывуць. Адна хата і дзве-тры гаспадарчыя пабудовы. Хто ж тут жыве?

Прайшоў на неагароджаны падворак. Нізенькая хатка сляпілася акенцамі, на прызбе рос стары мухамор, дах упрыгожвалі мох і лішайнік, бо салома даўно згніла. Пуня паказвала рэбры латаў. Па надворку хадзіла курыца з перабінтаванай лапай, а ў малінніку паміж пуняй і свірнам лежма драмала сівая кабыла.

Стасік пахадзіў па надворку, пасвістаў, паглядзеў у акенцы з патрэсканымі, замазанымі глінай шыбкамі. Ён чакаў, што гаспадар выйдзе сам. Ніхто не выйшаў. Тады Стасік зірнуў праз цалейшае, з большай шыбкай акенца ў хату. Нікога. Пагрукаў у дзверы. У хаце пачуўся кашаль. Стасік загрукаў мацней. Урэшце з хаты на белы свет вылез старэча з кіем.

— Уставай, дзядуля, за волю змагацца, — сказаў Стасік.

— За што, за што? — спытаўся дзядок.

У яго ўсё было сівое, аж жоўтае: вусы, барада, валасы. Толькі бровы русявыя. З-пад іх на Стася глядзелі мокрыя, але ўсё яшчэ ясна-блакітныя вочы.

— За волю. За нашу і вашу. Ведаеце, што такое свабода?

— Свабода? — перапытаў дзед, вінавата міргнуў, ацэньваючы прыхадня: хто ён такі — гэты далікатны малады чалавек у світцы, падпаясаны каляровам паяском.

— Трэба паўставаць супраць цара! — натхнёна праказаў Стась, дзівуючыся ўласнай смеласці. Такіх словаў ён раней не гаварыў. Нават думаць пра такое было страшнавата.

— Га? — падставіў вуха старэча. — Вы чые будзеце? Не Буевічавага пана сын? Арцік?

— Буевіча… — нецярпліва прагаварыў Стасік. — Толькі не Артур, а Стасік.

— Во-во, я і кажу, што Артур, бо меншага, дурнаватага Стася, я добра ведаю. Гады два, мусіць, прайшло, як паварочаў людзям копы. Нашто яму былі тыя копы? Гарцаваў перад дзеўкамі на кані, боўдзіла.

Стасік пачырванеў. Ну, дурнем быў, ну, пашалеў на грамадскім лузе. Сяляне прыходзілі скардзіцца на свавольства. Але стары прымае яго за Артура. Ну і няхай прымае.

— А дзе ўсе? — Стасік прайшоўся па надворку. — Належыць хутчэй збірацца на паўстанне, разумееце?! Свабоду ваяваць, незалежнасць. Супраць маскалёў…

— Слухайце, панічок. — Стары збіў кіем з прызбы мухамор і з крэхтам сеў. — Куды нам тая свабода? Трое сыноў у мяне. А зямлі з жабіны прыгаршчы. За работай свету белага не бачаць. Нам бы зямелькі, а не свабоды той.

— Зямля ўся — у цара. У расейскай дзяржавы… Цяпер самы час зваліць імперыю…

— Так-так. Лесу казённага валокі тры-чатыры нам бы не пашкодзіла.

— Усе народы роўныя, і людзі ўсе роўныя, мы — грамадзяне… — натхнёна гаварыў Стасік.

Чырвань ад сораму ў яго прайшла.

— Уга, — ківаў галавой дзед, — акурат хапіла б. Каб, як колісь, ляда высечы, выпаліць, выкапанічыць, засеяць, калі Бог паспрыяе з пагодай, дачакацца ўраджаю…

— Хопіць нам расейскага дэспатызму, — узмахнуў рукой Стасік, каб падкрэсліць важкасць словаў.

— …потым сабраць, змалаціць, прадаць, узяць капейчыну, во сюды, у шабету, — стары паляпаў па поясе, дзе, між іншым, ніякай шабеты не меў, — і тады ты сва-бод-ны!

— Звергнуць ненавіснае іга, тыранію, выйсці з рабства… — тарочыў малады пан.

— …і тады ты сва-бод-ны! Хочаш — ідзі ў карчму, хочаш — купляй каня, — казаў пра сваё дзядулька. — А то вунь кабыла ляжыць хворая…

— Годзе цярпець маскалёў…

— Ці лесу на новую хату. Праўду, праўду, пане Арцю, кажаце… Свабода вялікая рэч.

— І калі мы заваюем незалежнасць, будзем жыць у сваёй дзяржаве, то ў нас будзе ўсё — нашымі будуць усе лясы, палеткі, усе дубы і закоты. Усё будзе наша: і свае суды, і сваё войска, і свае грошы.

— Можа, і ваша, паночку, — згадзіўся дзядуля. Ён абапёрся на кій. — Вашымі будуць суды, войскі, грошы. Грошы рыхтык вашымі будуць. І зямля ваша, і лес, і луг, а нашымі застануцца граблі, вілы, рыдлёўкі.

Стасік разгубіўся перад такім паваротам справы. Стары яўна перайграваў яго. Спачатку з усім згаджаўся, а цяпер вось як павярнуў.

— У нас мова будзе свая… — выдыхнуў Стасік. — Мова, універсітэт, газета…

— Дык яна, мова, у нас і так свая, — здзівіўся стары. — У вас — польская, свая, а ў нас свая, мужычая, сялянская.

Стасік збянтэжыўся.

— Пасудзіце самі, пане Артуру, ці хочацца нам такой свабоды?

— Дзівак чалавек, — не сунімаўся Стасік, не зважаючы на тое, што стары ўпарта называе яго Артурам, — гэта яму было выгадна. — Калі вашыя сыны будуць свабодныя, вольныя, то возьмуць тое зямлі, колькі захочацца.

— Дык узяць усім захочацца. Рабіць хто будзе? — паглядзеў дзядулька на Стася. — Калі паглядзець проста, панам і цяпер свабода. А за нашым братам мужыком належна глядзець. Дурню дай волю, гэта ж разбой, грабежніцтва, гульба… Ды і над вашым панам-братам наглядчык трэба, ой трэба. Калі не цар, то нашыя брухачы на карак так сядуць, што заездзяць, не раўнуючы, як заездзілі вунь гэтую кабылу, — стары паказаў кіем на маліннік.

Кабыла ў малінніку прачнулася і павярнула галаву да людзей з такім выразам, нібы чакала, што ёй вельмі цікава, што людзі скажуць далей. Курыца з выскубанай каршуном спінай падышла да Стасевага чаравіка і наўдачу клюнула праўзук.

— Ну, не вельмі мой бацька на сялянах наездзіў, — незадаволена праказаў Стасік.

— А я не кажу пра вашага бацьку, — не сунімаўся старэча. — Вазьмі вунь пана Налётку. Дачок, што называецца, у чорным целе трымае, не шкадуе ні сябе, ні іх. Праўда. Сам, як вол, цягне ярмо і ўдзень, і ўночы, а як парабка возьме — прадыхнуць не дае, пане Арце…

— Я не Артур… Я — Станіслаў, — нарэшце запярэчыў Буевіч, разумеючы, што агітацыя ў яго выйшла на пшык.

— …пане Артуру, — не слухаў паніча старэча. — Воля для тых, хто ведае, нашто яму тая воля. А нам нашто воля? З ласкі Божай сена на балоце нарабіў, вазоў пару прадаў, вось табе і воля. Дзе якую рыбіну на кірмаш занясеш ці качку ўпалюеш, жыду аддасі — усё грош, усё капейка. Вось і воля, так і жывеш…

— Ды вы не жывеце, вы марнееце! Не ведаеце, не бачыце свету… Не разумееце, што ёсць Парыж, Вена, Варшава…

— Нашто мне ваш Парыж і ваша Варшава? Я жыву дзеля сябе. Жыву ціха і спакойна, і слава Богу. Якой яшчэ трасцы?

Стасік пачухаў патыліцу. Нібыта і праўду кажа стары. Не, гэта — не матэрыял для агітацыі. Юнак нечакана развітаўся, павярнуўся і пашыбаваў прэч.

«Пашукаю каго з маладых, — надумаў Стасік. — Са старымі лепей не звязвацца…»

Яму было прыкра, бо даводзілася прызнаць, што ён не разумнейшы ад гэтага дзядка. Наадварот — дурань дурнем.

4. Нечаканы паварот справы

Але і з маладымі выйшла нявыкрутка. Ішоў па дарозе і натрапіў на маладзёнаў, якія секлі жардзіны. Сярод іх пазнаў сына царкоўнага старасты Максіма Дзеркача, Яўхіма. Той таксама адразу прызнаў панскага сына і стаў вітацца першым. Стась зрабіў змоўніцкі выгляд, паклікаў хлопцаў да сябе і стаў гаварыць пра незалежную рэспубліку, уласную дзяржаву, свой урад, свае грошы.

Дзяркач-меншы не вытрымаў і сказаў:

— Як хочаце, а я раскажу бацьку.

Стасік вылупіў на хлопца вочы.

— Вы — польскі звадыяш і падбухторшчык… Я раскажу бацьку, а ён данясе спраўніку…

Стася кінула ў чырвань. З цяжкасцю апанаваў сябе.

— Вось што, — роблена пасміхнуўся ён. — Многа ты ведаеш, я пагляджу. А мо і спраўнік — наш чалавек?

— Усё роўна раскажу, — стаяў на сваім Яўхім. — Знойдзецца і на спраўніка ўправа. Адзін спраўнік у губерні? Раскажу…

— Калі ласка, — уздыхнуў Стасік. — Кажы…

Крутнуўся — і пайшоў. Зразумеў, што ў агітатары яму яшчэ рана. Няма таленту пераконваць іншых людзей. Не паспеў адысціся, як пачуў крык:

— Панічу!

Абярнуўся. Да яго бег Яўхім.

— Калі ў паніча ёсць тытунь, то нічога не раскажу… — задыханы, праказаў, падбягаючы, маладзён.

— Што? — перапытаў Стасік.

— Мо, кажу, у паніча тытунь ёсць. Ніц не раскажу, як дасцё засмылець.

— Каб на табе шэрсць смылела, — агрызнуўся Стасік. — Гэта я бацьку твайму раскажу, што тытунь паліце…

Яўхім зніякавеў і пайшоў прэч.

Вечарам таго ж дня на сядзібу Буевічаў завітаў Максім Дзяркач. Стасік адразу зразумеў, з якой мэтай прыйшоў царкоўны стараста. Бацька спаў, а Артур, які мог дапамагчы, ездзіў з агітацыяй па шляхце. Будзіць бацьку пабаяліся, і Дзяркач сказаў Стасіку:

— Тое, панічу, што вы гаварылі майму сыну, — бунт, польскае пад'юджванне. Выбачайце, мушу далажыць, каму належна.

— Дачакайцеся, калі бацька прачнецца, — стаў прасіцца Стасік. — У нас будзе свая дзяржава, свае грошы, свая мова…

— І гэта вы, паны, загаворыце па-мужычаму? — Дзяркач паціснуў плячыма. — Не ведаю, па каго ехаць — ці па дохтура, ці ў паліцыю.

Хутка ўжо Дзеркача бачылі на кані — паехаў у мястэчка дакладваць прыставу ці спраўніку — у гэтым можна не сумнявацца.

Стасік замкнуўся ў сваім пакоі і абхапіў галаву рукамі — што ён нарабіў!

5. Хваробу прасцей папярэдзіць

Спраўніку было даложана. Ён перастрэў Фогеля і паведаміў яму, што так і так, панскі сын бунтуе народ. Жандар пажаваў губамі, махнуў рукой. Нешта належала рабіць, ён гэта адчуваў, але арыштоўваць гімназістаў занадта. Асабліва пасля сядзення пад «гарэхам», пасля такой пышнай пачосткі ад Урбановіча. Не, з тутэйшай шляхтай лепей жыць мірна. Ніякіх такіх асабліва варожых настрояў супраць уладаў не заўважалася.

— Думаю, гэтага маладзёна варта напужаць так, каб дзесятаму заказаў, — ці то параіў, ці то проста паразважаў спраўнік.

— Згодзен, — адказаў Фогель. — Хваробу прасцей папярэдзіць… Але, выбачайце, ці не справакуем мы дваран да, скажам, непрыязнасці ў наш бок? Тады горай будзе.

Спраўнік спаслаўся на занятасць, сказаў, што ў яго пільная справа ў Менску, губернскім горадзе. Фогель зразумеў — вельмі не хацелася спраўніку звязвацца з сям'ёй Буевічаў.

Назаўтра, пад абед, капітан Фогель ехаў да маёнтка памешчыка Буевіча.

Стаяла сярэдзіна жніўня, было яшчэ горача, і нават надта горача. У вершалінах бярэзін пракідаліся жоўтыя галінкі — першыя вястункі блізкай восені. Ад гарачыні, ад золкіх раніц трава на лужках сохла, рыжэла, але ў ёй яшчэ па-ранейшаму раз'ятрана стракаталі разнамаітыя кузуркі. У лясах і хмызняках пераклікаліся сытыя дразды, а пад вечар у полі можна яшчэ было пачуць перапёлку.

Капітан Фогель пусціў жарабца па дарозе з мэтай завярнуць да бліжэйшага жытла — ад гарачыні, а болей ад смачнага снядання, якім начаставала гаспадыня дома, дзе ён стаяў, яго мучыла смага. Наступаць, наскокваць і арыштоўваць некага ў сонечны, шчаслівы, такі мірны дзень, ды яшчэ на поўны страўнік, жандару не хацелася. Зрэшты, усё роўна лепей абдумаць любыя дзеянні. Хваробу, у тым ліку і грамадскую, палітычную, прасцей папярэдзіць, чым лячыць.

6. Жандар просіць квасу

Праз вярсты дзве дарогі капітан убачыў пад старымі вузлаватымі яблынямі вялізную хату з павапнаванымі аканіцамі. На вільчыку вецер ледзь варушыць забітую сароку. Пад вокнамі хаты зацвітаюць вяргіні. Недалёка ад хаты воз, высока накіданы гноем, а босы шыракаплечы вусач скідае гной на граду.

«Багатая сядзіба, добры квас будзе», — падумаў жандар і гучна праказаў:

— Мужык, ці не будзе квасу?

Селянін не звярнуў на жандара аніякае ўвагі.

«Глухаваты, ці што?» — падумаў Фогель і гукнуў:

— Гаспадар, ці ёсць квас?

Вусаты і вухам не паводзіў — працаваў сабе. Фогель папрыглядаўся і надумаў пад'ехаць бліжэй. Для гэтага належала аб'ехаць равок, на дне якога блішчэла вада. Жандар паехаў уздоўж раўка, завярнуў за купу алешын і выехаў да мастка. На мастку яго чакала неспадзяванка. Зрэшты, сам масток быў дзіўнай пабудовай — у выглядзе аркі, са свежымі, а галоўнае — пафарбаванымі парэнчамі. Акрамя гэтага, на мастку, карцінна абапёршыся на парэнчы, стаяла самая сапраўдная паненка. Светлая прыталеная сукенка, жакецік, чаравікі, кніжка ў руцэ, задумёная міна на твары. А твар які прыгожы: чысты, ясны. Жандар нават вочы працёр, ці не мярэсціцца яму ад спёкі. Не, паненка існавала наяве. Яна стаяла і глядзела ў равок, як плыве раска. Вакол дзяўчыны гулялі стракозы. Каб не спужаць яе, Фогель скочыў з каня і, пакуль выводзіў яго да мастка, не ўбачыў, прыкрыты канём, куды паненка знікла. Адвёў вочы ўбок — а яе няма. Фогель хмыкнуў, прывязаў каня да парэнчы мастка, пайшоў да селяніна.

— Мужык, квас ёсць напіцца?

Нуль увагі. Толькі працаваў селянін ужо неяк шалёна. Замахваўся скапачом з-за вуха і з усяе сілы ўбіваў прыладу ў гной, рыўком сцягваў пласт, зноў узмахваў і апускаў скапач.

Раззлаваны, Фогель вярнуўся да каня, сеў на яго і пад'ехаў на кані. Жарабец пад жандарам, сціснуты каленямі, нервова заперабіраў нагамі.

Ані знаку. Гэта была яўная дэманстрацыя няўвагі.

— Ці ёсць напіцца? — крыкнуў раз'юшаны жандар.

Калі б селянін быў нават глухі, то не заўважыць чужынца проста не мог. Тады капітан Фогель дастаў з саквы рэвальвер, дэманстратыўна падзьмухаў на яго, узвёў курок, падцягнуў повад, каб ад стрэлу не апудзіўся конь, і стрэльнуў у паветра.

Селянін уздрыгнуў. Кабылка ў возе, нагружаным гноем, аж прысела ад гуку стрэлу. Селянін павярнуў галаву, абгладзіў павіслыя вусы. Вочы ягоныя свіціліся нядобра. Здавалася, толькі стрэл змусіў яго зірнуць на жандара.

— Прынясі, кажу табе, напіцца! — цяпер спакойна, з цяжкасцю стрымліваючыся, каб не аблаяць хлопа, сказаў Фогель.

Чалавек кінуў скапач, не зірнуўшы на жандара, пашыбаваў у хату. Фогель ужо не спадзяваўся, што нап'ецца квасу, хапіла б і вады, але ён памыліўся. З хаты выйшаў… той самы селянін, але ў… блакітным кунтушы, аперазаны рамянём, на якім блыталася шабля. На галаве высілася баранчыкавая шапка з чырвонай, праўда, зашмальцаванай, атласнай лентай.

«Хм, — падумаў Фогель, — што за маскарад?!»

Тым часам гэтак дзіўна ўвабраны чалавек падышоў пад жандара, выкаціў грудзі бочкай і гучна, басам, прамовіў:

— Панцырны баярын роду Налётак, шляхціц Рыгор Налётка-Чарняўскі. Маю гонар, васпане афіцэру, прапанаваць зайсці ў мае сціплыя апартаменты!

І наваяўлены шляхціц галантна схіліў галаву. Ад уражання Фогель аж прысвіснуў.

«Адкуль з'явіўся? — падумаў ён. — Гэта ж той самы чалавек, што раскідаў гной, вунь яшчэ і босы?!»

Жандар скочыў з сядла, угледзеўся. Сумненняў не было, перад ім стаяў той самы селянін, які толькі што скапачваў гной з воза. Але цяпер ягоная рука трымалася за эфес шаблі, вочы глядзелі напружана, недаверліва, шалёныя і злосныя.

— Капітан Фогель, — адрэкамендаваўся жандар і слаба прышчоўкнуў абцасамі.

Некалькі секундаў яны стаялі адзін супраць другога, не ведаючы, што рабіць. Адзін — царскі жандар, у прапацелых кіцелі і фуражцы, запыленых ботах; другі — босы, у старадаўніх трантах, пры халоднай зброі. Сонца грала на дробненькіх смарагдавых пацерках на похве шаблі.

Шляхціц чакаў, пэўна, хоць якой сатысфакцыі за тое, што яго абразілі «мужыком». Жандар не ведаў: ці прасіць прабачэння, ці проста нічога не гаварыць, абысці гэтае тонкае пытанне. Рыгор Налётка выглядаў цалкам аперэтачна. Нават на кунтушы моль патраціла куніцавую апушку. Але шляхціц быў босы, і гэта ніяк не падыходзіла да аперэтачнасці. Гэта было праўдай, рэальнасцю. Акрамя таго, рука шляхціца Налёткі ўсё яшчэ моцна сціскала рукаяць шаблі, і гэта, адзначыў сабе жандарскі афіцэр, было даволі небяспечна. Ён ужо добра начуты пра пыху тутэйшага дваранства, якое ледзь што кідалася бараніць свой гонар. Фогель ведаў, што такое абражаны гонар беднякоў. Такі секане па галаве, а потым даказвай, што ты яго не называў мужыком.

— Горача сёння, — сказаў жандар, здымаючы фуражку. — Сонца галаву напякло. Аж млосна. А пот, перапрашаю, вочы выеў… Так што прабачце, калі што…

Прамова жандара была не простым прабачэннем, але з загагулінай. Маўляў, абазнаўся, не ўбачыў. І з галавою ад гарачыні не тое.

— Зрабіце гонар зайсці ў дом, родавое, так сказаць, гняздо. Бэндон бясконца шчаслівы! — прагучэла прапанова. У вачах шляхціца Налёткі свіцілася ўжо ліслівасць, якая бывае ў ганарыстых, але бедных дваран.

Жандар надумаў нікуды не йсці, папіць вады ці чаго дадуць на надворку і адразу ехаць далей. Але тут убачыў, як па надворку, падымаючы край сукенкі, хутка прайшла… тая самая паненка, якую нядаўна бачыў на арачным мосціку. Што за галюцынацыі! Дзяўчына, апусціўшы галаву, шмыгнула ў хату. Жандарскі афіцэр аддаў вуздэчку гаспадару і пакіраваўся да дома.

Раздзел XI. Інсургент

1. Родавае гняздо Налётак-Чарняўскіх

Дом, а хутчэй звычайная сялянская хата, толькі вялікая, раздзеленая на некалькі частак, меў у большым пакоі бліжэй да абразоў непакрыты абрусам стол з тоўстых дубовых дошак і з такімі тоўстымі нагамі, быццам майстар браў за ўзор ногі, прынамсі, мядзведзя. Да сцен прытуляліся звычайныя драўляныя лавы са спінкамі, у прасценках стаялі зэдлікі з накінутымі даматканымі дзяружкамі. Па кутах туліліся старасвецкія куфры. Моцна пахла свежым аерам, які быў параскіданы не толькі на падлозе, але і на лавах і нават ложках. Сцены дома атынкованы і ўвешаны карцінкамі, партрэтамі і дагератыпамі ў не вельмі выштукаваных рамах. На адным са здымкаў Фогель пазнаў тую самую паненку, дзеля якой і зайшоў у хату. Каля абразоў віселі намаляваныя на дзвюх дошках партрэты, мусіць, продкаў, стылізаваныя пад абразы: выява мужчыны з ліловай бародаўкай на павеку і выява жанчыны з такімі вялікімі вачыма, рыхтык мастаку пазіраваў алень, а не чалавек. Шчокі жанчыны былі густа ўмазаны бурачковым колерам, бо, мусіць, мастак не меў ружовай ці, на крайні выпадак, малінавай фарбы. Затое вусікі ў жанчыны мастаку ўдаліся.

— Продкі… — патлумачыў гаспадар, не хаваючы задавальнення і замілавання. — Прашу ганаровага госця ўмыцца, — сказаў Налётка-Чарняўскі. — Гэй, Вольга, прынясі пану вады і ручнік.

Фогель выйшаў на вуліцу. Маладзенькая дзяўчына ў вылінялай цеснаватай сукеначцы прынесла мядніцу, гарлач і вялікі ручнік з махрамі. Капітан мыўся і глядзеў на босыя, загарэлыя і ўкарэлыя ногі дзяўчыны, якая адчувала гэта, саромелася, чырванела і адварочвалася, калі Фогель хацеў зіркнуць ёй у твар. Афіцэр прывёў сябе ў парадак, і тады сам гаспадар паднёс узелянелы ад часу, пэўна, ніколі не чышчаны сярэбраны спод, на якім стаялі на выбар і журавінны морс, і яблычны кампот, і грушавы ўзвар, і проста бруснічная вада.

— Толькі што з лядоўні, пане Фогелю. Бачыце, аж успацела… Абедаць не жадаеце?!

— Не, — хітнуў галавой афіцэр. — Дзякуй вялікі, служба.

— А што служба? Служба нікуды не ўцячэ. Без абеду вы ў мяне нікуды не паедзеце.

— Гм, сардэчна ўдзячны за гонар, але мяне чакаюць.

— Пакрыўджуся, калі не ўкусіце ад хлеба маяго, — надзьмуўся пан Налётка. — Доўга не затрымаецеся… Калі што, пашлём каго, каб вас не чакалі…

Пан афіцэр адмоўна пахітаў галавой. Але тут ён убачыў тую самую дзяўчыну, якая падавала яму ўмыцца. Убачыў яе твар, лёгкі пушок на верхняй губе. Няўжо дзяўчына не наймічка? Пэўна, якая сваячка гаспадара. А дзе тая кралечка, якую бачыў на мастку? Сэрца пана маладога афіцэра дрыгнула — калі гэтая во дзяўчына падалася яму прывабнай, прыгожай, то што ўжо чакаць ад «той»…

«Пабуду крыху, — падумалася яму. — Вунь якая кралечка… Чаму босая? Дачакаюся, як выйдзе тая, якая стаяла на масточку!»

У хаце на стале з'явіўся шараваты настольнік, на які ўсё тая сарамлівая дзяўчына расстаўляла посуд. Яна так спадабалася жандару, што ён улучыў момант, узяў дзяўчыну за локаць і хацеў зазірнуць ёй у вочы. Дзяўчына выкрутнулася і, мякка ступаючы босымі нагамі па падлозе, уцякла.

«Хто яны? — падумаў Фогель. — Калі гэта шляхта, дваране, пэўна, гэта ім прыслужвае якая-небудзь наймічка… Дзе ж, дзе тая паненка? Чаму яны хаваюць яе?!»

2. Вусатыя нявесты

Урэшце, афіцэру прадставілі пані Аўдоццю Чарняўскую, асобу з тонкімі рысамі твару, засамочаную клопатамі. Выйшлі і дзве малалетнія дачкі, Крыся і Палашка. У абедзвюх, спехам абутых і адзетых, таксама чарнеў ледзь відны пушок на верхняй губе.

— Гэта не ўсе, у мяне іх чацвёра, — ганарыста сказаў гаспадар. — Вольга?! Дзе Марыся? Зрэшты, пан ведае Вольгу, ручнік падавала…

У той жа момант увайшла… тая самая дзяўчына, якую Фогель бачыў. Увайшла яна ў тым самым уборы, у якім яе бачыў Фогель на мастку. Зблізку гэты ўбор аказаўся бедным, але святочным. І што важна, у Марысі былі на нагах чаравічкі. Ножка ступала цвёрда, некалькі ганарыста. Высакародна-малінавыя плямы на мармурова-белай шыі нібыта пераліваліся: то з'яўляліся, то знікалі. Марыся глядзела ў вочы смела, крыху сціснуўшы вусны.

— Яна ў нас у Пецярбургу вучаная, — сказаў Налётка. — Прыехала на лета дахаты. Восенню паедзе месца шукаць, бо ў нашым балоце адныя чэрці водзяцца.

— Рыгор! — сурова паглядзела на мужа пані Чарняўская. — Сёння ты ўдруга чорта спамінаеш. Калі ласка, проша да столу. Выбачайце, калі што не так, у нас па-простаму.

«Марыся! Яе завуць Марыся, Марыя значыць, — думаў пра сваё Фогель. — І якая прыгожая… Шляхцянка…»

Прыбораў на стале аказалася тры — толькі дарослым. Адкуль мог афіцэр расейскай жандармерыі ведаць, што ў пана Налёткі ва ўжытку прадметаў засталося толькі на тры поўныя асобы. Мала таго, пасярэбраных відэльцаў было толькі два. І былі яны не надта каб вычышчаныя, бо, па ўсім было відаць, ужываліся рэдка.

Падавалі, а падавала ўсё тая ж Вольга, лізуху — вару з капуснага расолу і тоўчанага льнянога семені. Потым яна прынесла тушаную качку, далей — смажаныя карасі, потым прынеслі нешта ў гаршчэчках, але жандар папрасіў яшчэ лізухі. Спадабалася яму тая лізуха. Якраз гэта было тое, чаго яму хацелася. Еў і не мог наесціся. Як не мог наглядзецца на твар старэйшай дачкі.

— Як кажуць хлопы, пане афіцэр, гушча з хаты дзяцей не разганяе… — задаволена казаў гаспадар. — Дзякуй Богу, усяго досыць.

Нечакана пачуўся вокліч, у дзверы загрукалі. То прыйшоў адзін з падначаленых Фогеля, чымсьці моцна заклапочаны паручнік Скалабанаў. Фогель загадаў яму сесці побач, наліў чарку. Праўда, чацвёртага прыбора не хапіла. Паручніку налілі ў гліняную місу і падалі звычайную сялянскую драўляную лыжку. Паручнік нават не пасміхнуўся як чалавек выхаваны. Да ўсяго ж вачэй не спускаў з Марысі. Ён быў маладзейшы, і яна яму некалькі раз усміхнулася. Гэта закранула Фогеля за жывое — яму яна не пасміхалася, наадварот, ён адчуваў ад дзяўчыны нейкую варожасць. Некалькі разоў капітан спрабаваў прыцягнуць увагу дзяўчыны размовай, але без поспеху. Марыся і Скалабанаў балбаталі пра Тургенева, пра французскія раманы. Скалабанаў нават умудрыўся некалькі раз узяць дзяўчыну за ручку. Фогель чамусьці моцна, ледзь не да корчаў сашчапіў сківіцы, потым стаў частавацца гарэлкай розных гатункаў. Але гарэлка яго не брала.

Паколькі было вельмі горача, праз расчыненыя дзверы і вокны ў хату наляцела поўна мух. Гаспадар прапанаваў выйсці.

Пад старой грушай пасцялілі дзяружку, нанеслі бутэлек квадратовай формы.

— Панове, — казаў пан Налётка, — гарэлкі хопіць, а закусіць і хлебам закусім. Хлеб ёсць! Во гэтымі, выбачайце, уласнымі рукамі здабываю, хлебаробнічаю…

— Гм, нічога, мы разумеем, — казаў Фогель, пакручваючы галавой, бо не бачыў ні Скалабанава, ні Марысі, якія засталіся ў хаце.

— Не маю выгодаў вялікіх, валоку зямлі, і тую няпоўную. А каго наймаць, дык плаці, дзяліся ўраджаем… Дык я, панове, усё сам.

Фогель азадачыўся: нейкая няясная трывога расла ў ягоных грудзях.

— Вам скажуць у мястэчку, што які Налётка пан? — балбатаў тым часам гаспадар. — Што лугу ў мяне трэць валокі ды лесу няма. Дык не верце, мы самая сапраўдная шляхта. Пра род Налётак запісана ва ўсіх хроніках, паверце…

Пад грушкай Фогель месца не знаходзіў. Клікнуў Скалабанава. Той выскачыў з хаты, аблізваючыся і азіраючыся. Падзякавалі гаспадарам, паселі на коні, паехалі.

Было далёка за поўдзень. Ад стажкоў паабапал грунтовай вільготнай дарогі сонца адкідвала доўгія цені. Перад вачыма ў Фогеля стаяў спакуслівы тварык з лёгкім пушком на верхняй губе. Успомніліся словы старога Налёткі: «Яна ў мяне вучоная. Бяда — не хапіла грошай давучыць. Прыехала з таго Пецярбурга — засумавала. Я і мост перакінуў праз равок. Як у тым Пецярбургу, каб не бедавала. Дык яна возьме парасон, паходзіць па тым мосціку і павесялее, крывінка мая…»

Гм, трэба ж. Яшчэ нядаўна капітан Фогель не мог адарваць вачэй ад полькі і зацаніў яе найпярвейшай красуняй, якую бачыў у жыцці. Цішком пазіраў на зваблівы тварык маладой жонкі пана аканома — і яна яму здавалася таксама бясконца прыгожай. Нават тут, калі пазіркваў на дзяўчат, якія былі падобныя адна на другую, як гэтыя во духмяныя грушы ў вазе, яму здавалася, што прыгажэйшых не можа быць. Але ў кожнай Фогелю падабалася нешта адно: вочы, усмешка, прыязны позірк, вусны. А вось Марыся… Цяпер ён знайшоў, убачыў Божае стварэнне, у якім усе вабноты спалучыліся ў адно — і гэтае спалучэнне цапнула яго за сэрца і не адпускала.

Скалабанаў тлумачыў, чаго ён так спешна прыехаў. Пану Буевічу далажылі пра жандараў, і той патрабуе тлумачэнняў.

Фогель не слухаў падначаленага. У яго соладка ныла сэрца. Яму хацелася павярнуць каня, каб ехаць да сядзібы шляхцюка-аднадворца. Прыехаць і што сказаць?

Афіцэр расейскай жандармерыі зразумеў, што закахаўся. І гэта было невыносна балючае і радаснае пачуццё. Балючае, бо той чалавек, да якога так нечакана прыкіпела сэрца, дачка не генерал-губернатара ці якога магната, а ўсяго толькі «крывінка» аднадворца, які сам возіць гной і есць драўлянай лыжкай. Радаснае — што яна была, і не важна, чыя яна дачка і колькі тысячаў пасагу можна ўзяць за ёю.

3. Прапажа

Артур прыехаў дахаты вечарам і быў здзіўлены вэрхалам, які тварыўся ў доме, — бацька паварочаў усю мэблю.

— Гэта ты вінаваты, антыхрыст! — закрычаў ён, як убачыў Артура. — Рэвалюцыю табе падавай, паўстанне. Супраць асноў! Ды вы не паспелі толькі падумаць, як вас за шкірку ўхапілі. Добра, ты мондры! А гэтага дурня малога навошта ўблытаў? У яго ж яшчэ кісель у галаве!

Аказалася — жандары арыштавалі і некуды павезлі Стасіка. Не дабіўшыся толку ад бацькі з роспытамі, Артур выслухаў Цімоха. Той і расказаў, што пад абед наехалі жандары, прывялі царкоўнага старасту Дзеркача і ягонага сына, якія пасведчылі, што Стасік падбухторваў супраць уладаў, казаў самыя што ні ёсць зневажальныя словы на цара-імператара. Як Стась ні адпіраўся, яго забралі.

— А чаго мэбля паварочана?

— Дык жа вобыск. Жандары кніжкі шукалі. Яны, таго, акуратна, а гэта ваш тата параскідаў усё…

У вачах Цімоха быў і страх, і шкадаванне сваіх гаспадароў. Нават ён разумеў, што над Буевічамі навісла пагроза.

Артур нахмурыўся. Ён ведаў свайго брата і не сумняваўся, што ў самы бліжэйшы час Стасік прызнаецца пра зброю. Хутчэй ехаць на стары млын і перахоўваць скрынку са штуцэрамі. І збіраўся ж гэта зрабіць, нават з'ездзіў туды, але толькі пераканаўся, што ўсё на месцы.

Ускочыў на яшчэ не рассядланага каня і пакіраваўся да гаці, на якой стаяў млын. Яшчэ здалёк заўважыў верхнікаў, якія ад'язджалі ад парэшткаў млына. На падводзе сядзеў унураны чалавек, і Артур без цяжкасцей пазнаў брата.

Першым жаданнем было завярнуць каня і падацца чым хутчэй прэч. Але стрымлівала шкадоба брата, якога вось гэтак недарэчна ўхапілі жандары і цяпер не тое што з гімназіі турнуць — маглі судзіць, як дзяржаўнага злачынцу.

Артур уздыхнуў. Вінаваты, ён адзін кругом вінаваты. Прыехаў сюды, на радзіму, спачатку інкогніта, пад выглядам хатняга настаўніка, скарыстаўшыся тым, што праз знаёмых даведаўся пра планы аканома Ўрбановіча завесці свойскага педагога; выведаў усё тут, настроіў адпаведных людзей. Потым гэты візіт аднадумца, скрынка зброі. І гэтак неасцярожна з хлопцамі.

І гэта ж яшчэ ўхопяць, — а Стасік абавязкова выдасць, — Людовіка Бароўскага і Яся Кавальца. Мо хоць іх папярэдзіць?! Не, яго ўжо заўважылі, вунь, здаецца, сам капітан Фогель прышпорвае свайго жарэбчыка насустрач яму…

І гэтак бяздарна праваліцца на самым пачатку?! Ну, на ўсё воля Божая. Хто ведаў, што па краі гойсаюць гэтыя жандары.

Фогель нацягнуў повад, чамусьці весела закрычаў:

— Ну, што гэта за фантазія ў вашага братачкі?

— А што здарылася, спадар капітан?

— Намерыўся выдаць цэлы арсенал, а насамрэч нічога не аказалася. Пуста, кукіш.

— Хворы ён на галаву, спадар капітан, — сказаў Артур. Слабое спадзяванне, што ўсё неяк абыдзецца, варухнулася ў душы.

— Я ў курсе, што ён натварыў, — працягнуў далей Артур. — Ведаеце, гэтая сучасная моладзь такая няўрымслівая. Начытаюцца рознай дрэні і, маральна нямоцныя, пачынаюць пражэкты будаваць…

— Спадзяюся, што вы, спадар Буевіч, не станеце адмаўляць, што самі і прывозілі ім гэтую дрэнь? З Пецярбурга?

— Аднаго Дарвіна, — адказаў Артур. — Прашу, спадар капітан, вярнуць мне яго.

«Дык дзе ж зброя? — круцілася думка. — Што здарылася…»

Пад'ехала падвода. Стась падняў галаву, крыва пасміхнуўся.

— Ну што, герой, дагуляўся? — спытаўся Артур. — Можа, і мяне генералам паўстанцкім зрабіў?

Фогель саскочыў з сядла, падышоў да Артура.

— Спешцеся, спадар Буевіч. Ёсць размова…

4. «Знік у невядомым напрамку…»

Падвода і з ёю кавалькада верхавых жандараў паехала. Капітан Фогель дачакаўся, калі Артур злезе з каня, дастаў папяроску.

— Будзем начыстату, ці як? — сказаў ён, пускаючы дым убок.

— Можна і начыстату, — згадзіўся Артур.

— Мне тут ворагі, у гэтым краі, не патрэбны, разумееце, пра што я?

— Выдатна, — зноў згадзіўся Буевіч.

— Калі зусім начыстату… — Жандарскі афіцэр зацягнуўся дымам, выпусціў яго і працягнуў: — Я не бачу ў вашай асобе, у вас саміх таго падрыўнога польскага элемента, які ёсць небяспечны вораг расейскага самадзяржаўя, разумееце?!

— Цалкам, — зноў-такі згадзіўся Артур, не падазраючы, куды гэта хіліць Фогель.

— Можна марыць пра ўсё. Можна нават агучваць гэтыя мары, нават і за бяседным сталом, нават і ў прысутнасці ўладных асобаў. З гэтым я згодзен, але…

— Кажыце, спадар афіцэр, прасцей, — перабіў жандара Артур. — Калі хочаце мяне арыштаваць — арыштоўвайце. Калі не хочаце, кажыце, чым абавязаны?

Вочы Фогеля холадна бліснулі.

— Абсалютна нічым! Хачу, каб усе тутэйшыя насельнікі: і вышэйшыя класы, і просты люд жылі ціха і мірна. Ніякіх рухаў, ніякіх варушэнняў… Зразумейце — тут не Польшча. Вы ж гэта самі даказвалі, так?!

— Даказваў, — згадзіўся Артур.

Ён ужо пачаў разумець, што мерыўся рабіць капітан Фогель. Ён проста заплюшчыць вочы. Ну, Стася выключаць з гімназіі. І то на год. Усё астатняе — будзе забыта. Маўляў — я вам прабачыў, паслухаўся на вашыя просьбы, а вы ў будучым мяне падтрымайце, паслухайце — сядзіце як мышы пад венікам, калі нават у Польшчы пачнуцца бунты. А яны там пачнуцца, Варшава ўзарвецца ад накіпелага болю гістарычнай знявагі.

— Арыштуйце мяне, спадар капітан, — ціха папрасіў Артур.

— А нашто мне вас арыштоўваць? Героя з вас рабіць?

— Я ва ўсім вінаваты.

— Як толькі я арыштую вас, гэта адразу зробіць дваццаць-трыццаць маладых людзей, сынкоў тутэйшай шляхты, патэнцыйнымі дзяржаўнымі злачынцамі. Гм, інсургентамі.

Артур заўважыў, што кабура ў жандара расшпілена. Гэта азначала, што, пэўна, Фогель гуляў у нейкую вызначаную, прадуманую, але Артуру да канца не зразумелую гульню.

— Прашу вас, арыштуйце мяне і не чапайце брата, — папрасіўся Артур.

— Ага. Гм… Так і арыштую. Ведаеце, малады чалавек, а я маю права да вас так звяртацца, — сказаў капітан. — Я, мусіць, на гады тры ці болей старэйшы ад вас. Калі вы не можаце жыць без вашых перакананняў, — усялякага там адраджэння славянскіх народаў, — адзіны выхад — знікнуць.

Капітан глядзеў проста, без хітрыкаў. У ягоную шчырасць нельга было не верыць.

«Вораг, гэта — вораг, — падумаў Артур. — І не дурны, з азіятчынай, а па-нямецку разумны…»

— Папярэджваю вас, калі будзеце затрыманы пры іншых абставінах, прыкладзецца ўсё ранейшае. Так што выбачайце. Будзем жыць, — сказаў Фогель, умацаваў нагу ў стрэмя, молада, бадзёра ўзвіўся на жарэбчыка. — Ведаеце, я сёння страляў з рэвальвера. Не думайце, што, скажам, вашага брата пужаў. Дарэчы, ён у вас не такі і дурны. Малады яшчэ. Ну і, адпаведна, неразумны, кажуць жа ў вас — як сабака да году. Дык вось, страляў я сёння. Але гэты стрэл быў, ведаеце… Як бы гэта сказаць? Ну, мілосны, ці што…

Ногі жандара ўпіліся ў бакі жарэбчыка, і ён кінуў яго з месца ў цяжкі галоп.

— Бывайце шчаслівымі… — толькі і данеслася да Артура пад тупат конскіх капытоў.

Некаторы час малады Буевіч стаяў як утрапянелы. Потым сарваў з сябе куртку і шлапануў яе вобзем. Хацеў патаптаць нагамі, але стрымаўся. Ну, не Цімох жа ён. Гэтак Цімох робіць, як возьме лішку.

Дзе зброя? Спачатку дазнацца, куды падзелася зброя, а там будзе відаць, што рабіць.

5. А вось урэшце і герой

Куды падзелася зброя са старога млына, Артур Буевіч так і не даведаўся. Увогуле пасля арышту і допыту Стасіка і Артура больш не бачылі. Хто пытаўся ў старога Буевіча пра сыноў, даведваўся, што Артур падаўся да месца службы палкавым лекарам на Каўказ, а Стасік гасцюе недзе ў губернскім Менску ў сваякоў. Зніклі ангелец, пані Валеўская паехала па сваім маршруце ў Кіеў. Жыццё зноў зрабілася бясхмарным, звыклым, аднастайным, як бег воблакаў, як узыход і заход сонца. І тут самы момант успомніць пра нашага галоўнага героя, дзеля чаго і пачыналася пісаніна. Менавіта ён сапраўдны герой рамана — воўк, а на той час — ваўчаня. Прыпёр яго спачатку Цэцыліным дзяўчатам Ясь Кавальцоў. На пачатку лета ў адной лясной вёсачцы сяляне знайшлі на мясцовых могілках ваўчыны вывадак. Прыйшлі да бліжэйшага пана паказаць пабраных ваўчанят, каб атрымаць на гарэлку. Пан не даў, маўляў, ваўкі казённыя, што я за казённых ваўчукоў буду вам на чарку даваць. Ваўчанят аддалі сабакам, каб парвалі. Усіх разарвалі, а аднаго не кранулі. Пашкуматалі, праўда, але ацалеў, выжыў. Якраз Ясю надарылася быць паблізу. Пашкадаваў, засунуў за пазуху ледзь жывое стварэнне, прынёс дахаты, важдаўся з ім, паіў з рота, хукаў на яго і спаць на грудзёх клаў. Неяк прыносіў у маёнтак пані Цэцылі дзічыну, расказаў дзяўчатам, што ў яго жыве сапраўдны воўк, толькі маленькі. Пры гэтым расказаў гісторыю, крыху прыплёўшы, каб выклікаць журлівую слязу, пра тое, як ваўчук у яго з'явіўся. Цэцыліхі аж запішчалі, патрабуючы аддаць ваўчынага шчанюка. Аддаў, шкада, ці што?

Дзяўчаты кармілі ваўчука з ражка, клалі яго ў пасцелю, як коціка, разбэсцілі да нясхочу на сваіх пярынах. Пакуль яно, малое і слабое, ледзь цёпалася само, асаблівага клопату з ім не было. Але як толькі стала хадзіць, адразу паказала свой звярыны нораў.

Ваўчаня, яшчэ слаба трымаючыся на лапах, аднойчы ўбачыла коціка, якіх у доме цёткі Цэцылі было, як кажуць, воз і каляска. У ваўчука ў самога ногі запляталіся, але сын ляснога драпежніка цапнуў пашчай тое кацяня за шыю і не адпускаў, пакуль коцік і не задохся. Колькі слёз было праліта! Жаласлівыя Цэцыліхі надумалі пазбыцца ад ліхадзея. А тут акурат пана аканома Бог прыслаў. Паказалі яму ваўчука, сказалі, маўляў, пані Аксана сумуе без дзетак, няхай вось шчанючка гадуе. Абрадаваны адсутнасцю галоўнага інсургента — Артура Буевіча — аканом і сам шукаў якую-небудзь забаву жонцы, каб надта не забірала да галавы паўстанне. Выгляд смешнага галаватага шчанюка зацікавіў і здаволіў і самога пана Ўрбановіча. Аканому не прызналіся, што ваўчаня задушыла коціка. Баяліся, што строгі пан аканом не захоча браць. Шчаня і насамрэч не надта каб выдавала ў сабе нешта ваўчынае, толькі вопытны лесавік мог здагадацца, што з яго можа вырасці адзін з тых лясных шэрых бандзюкоў, які мог навесці жах на ваколіцы. Ды і маленькае яно нейкае было: вочы яшчэ слязіліся, позірк плаваў. І такі ласкавы: не паспеў пан Ежы ўзяць ваўчаня ў рукі, як яно стала шукаць цяпла, ціхенька паскавытвала, лезла ў рукаво.

— Бач ты, цяпла шукае… — сказаў пан Урбановіч. — Толькі вы мяне не падманвайце, што яно рахманае. Зрэшты, Аксане будзе цікавей… Вы далі яму мянушку?

— А як жа, пан Ежы, далі, — адказала адна з Цэцыліх.

Вочы ў яе гарэзліва заблішчалі. Яна зірнула на сястру, каб тая выдумала з лёту што арыгінальнае.

— Мы… Мы назвалі яго Інсургентам! — зразумела позірк сястры тая.

— Хм, — здзівіўся пан Урбановіч і пагладзіў ваўчаня па галоўцы. — Інсургент!

Пан запхнуў падарунак за пазуху, як робяць гэта з шчанюкамі і кацянятамі хлопы, і падаўся дахаты.

Урбановіч меркаваў, што калі ён прынясе ваўчаня Аксане, ды яшчэ за пазухай, яна абрадуецца, перастане сумаваць па маладому Буевічу, завадатару небяспечнай справы, якая азначала вайну і смерць. Здаралася, часам уночы Аксане здавалася, што яе клічуць, што яна патрэбна недзе на нейкім пабаявіску, недзе там, дзе яна мусіць спыняць кроў ад маскалёўскіх куль і багнетных удараў, разрываць сваю сарочку на кавалкі, каб гэтую кроў спыніць. Яна стагнала праз сон, а аканом будзіў яе, паіў валяр'янавымі кроплямі, ласкава выгаворваў, што яна занадта ўзяла да галавы інсурэкцыю.

Зрэшты, надта яна падазрона ўбілася ў гэтыя хваравітыя ідэі волі і незалежнасці. Ці не было тут іншага?! «Эх, пайшлі б дзеткі, — гаротна думаў пан аканом. — Нічога, гэтая істота, — рука аканома беражна прыціснула ваўчука, — на нейкі час паслужыць своеасаблівай заменай…»

Але выйшла па-іншаму. Аксана не абрадавалася падарунку. Нават зморшчылася, калі ўбачыла, што пастаўлены на ногі ваўчук напусціў лужынку.

— Гэта Інсургент, душачка, — сказаў Урбановіч.

— Інсургент?

— Так, Аксанка.

І толькі пасля гэтага слова ўбачыў, як загарэліся цікаўнасцю жончыны вочы, як яна беражна, як дзіцятка, узяла ваўчука на рукі, не гідзячыся, не грэбуючы ім.

«Няхай праяўляе клопат, — задаволена падумаў аканом. — Можа, не будзе гэтых заскокаў пра незалежнасць. Праўда, хто ведае, ці мог Буевіч гэтак нягжэчна знікнуць без развітання?..»

Ваўчаня і насамрэч аказалася чароўнай у сваёй пацешнасці істотай. Не адыходзіла ад чалавека ні на крок, блыталася ў нагах, спаць магло толькі тады, калі яго сагравалі ў руках, на грудзях, бо было нейкім мерзляком. Нават пачалі сумнявацца, ці ваўчаня гэта?!

Інсургент жыў у Аксаніным пакоі на старым кажусе, нанач зашываўся ў рукаў і выстаўляў толькі бліскучы чорны нос. Баязлівы, уздрыгваў ад кожнага новага гуку, баяўся пакінуць Аксанін пакой, палохаўся новых людзей… Але дзень ішоў за днём, ваўчаня спраўна ела, расло, дужэла, рабілася больш жвавым, абнюхвала пакой, стала гуляць з Аксанінымі пантофлямі, потым стала цягаць палавічкі; калі рабілася галодным, голасна паскугольвала. Кармілі яго малаком, давалі кавалачкі сырога мяса.

— Будзеце мяса даваць, — сказаў аднойчы Мондрык, — адгрызе, выбачайце, руку. Не карміце мясам…

Напраўду, калі Інсургент адчуваў пах мяса, пачынаў гырчэць і скаліў зубы. Мяса глытаў не перажоўваючы. Аксана не слухалася Мондрыка, карміла ўсім: і мясам, і яйкі сырыя давала. Няхай хутчэй расце. Хутка восень, а ён такі маленькі. Ягоныя суродзічы, народжаныя і выгадаваныя ў дзікай прыродзе, даўно бегаюць з маці, вучацца паляваць, а гэты з пакоя баіцца выйсці. Вядома — пабываў у сабачых зубах.

Раніцай ваўчук тросся ад холаду, паскавытваў, просячыся ў цяпло. Аксана брала яго да сябе. Потым навучыўся падскокваць, учэпвацца зубамі ў посцілку і залазіць на ложак. Тут, на ложку, ён пачуваўся гаспадаром, адлежваўся, адаграваўся, пачынаў дурэць і сваволіць, усё часцей і часцей хапаць у пашчу Аксаніну руку, ніколькі не шкадуючы, сціскаць зубамі. Даводзілася саштурхваць нягодніка на падлогу. Інсургент зноў ператвараўся ў жаласлівенькага шчанючка, які тоненька прасіўся на рукі. Але як толькі апынаўся на ложку, зноў рабіўся героем.

6. Ваўчаня расце

Дні ішлі за днямі, пра Артура Буевіча не было ніякіх звестак. Аксана цалкам аддалася выхаванню свайго пестунка — Інсургента. Ваўчаня з цельпукаватага цурбалка ператварылася ў даўгалапага свавольніка. Першым «подзвігам» ваўчаняці было тое, што ён разадраў, як кажуць, у пух і пер'е, падушку. Карціна выклікала і гнеў, і адначасова замілаванне: Аксана выйшла з пакоя, а як вярнулася, то ўбачыла, што Інсургент сцягнуў падушку на падлогу, разарваў зубамі наўлечку, занурыўся галавой у пер'е, зачмыхаў, засоп. Пэўна, пер'е здавалася яму здабычай. Ён гірчэў, забіваў пер'ем пашчу, кашляў, пырхаў і з раз'ятраным выглядам шукаў сярод пер'я ці то мыш, ці то птушку. Адабраць у яго разарваную наўлечку з парэшткамі пер'я было немагчыма — гірчэў і спрабаваў укусіць. Калі Аксана адпускала наўлечку, Інсургент клаўся на яе жыватом і выдаваў сваім выглядам найвялікшае задавальненне і шчасце.

Потым, як нацешыўся, падвалок наўлечку да ног сваёй гаспадыні, маўляў, на табе, вось я знайшоў здабычу, перамог яе, прынёс табе. Аксана ўзяла ваўчука за шкірку, доўга трэсла, выгаворваючы, што так рабіць нельга, потым шпурнула на кажух. Ваўчаня нічога не разумела, выглядала пакрыўджаным, схавалася пад крысо кажуха і баязліва адтуль пазірала.

Аксана клікнула Ганну, замянілі падраны напернік на новы, сталі збіраць пер'е. Ваўчаня падышло да Аксаны, прыткнулася да нагі, але Аксана адштурхнула яго.

— Ідзі, раздуронец, ці можна ж падушкі рваць?!

Прыбралі ў пакоі, выйшлі, каб вынесці пер'е, і тут Аксана абярнулася і ўбачыла, як ваўчук сігануў да ложка. Няўжо навука прайшла дарэмна?!

— Ах ты, няўрымснік! — ускрыкнула Аксана і размахнулася венікам.

Ваўчаня схавалася пад ложак, з вінаватай мордай вызірала адтуль.

— Трэ дабрэй адперыць, — параіла Ганна.

— Не, — сказала Аксана. — Ён думае, што гэта падушка вінаватая, што я трэсла яго за шкірку. Вось і захацеў паквітацца з ёю… Эх ты, — звярнулася яна да ваўчаняці павучальным тонам, рыхтык звер мог яе разумець. — Падушка не вінаватая, пакінь яе ў спакоі.

Яна накрыла пасцель цяжкай капай, і яны з Ганнай выйшлі. Да вечара ваўчаня касілася на Аксану, рабіла пакрыўджаны выгляд, сядзела то на кажусе, то абнюхвала куткі з такім выглядам, быццам ложак яго абсалютна не цікавіў. Інсургент расправіўся з падушкай на другі дзень, калі Аксана завінулася варыць варэнне. Не ўратавалі бедную падушку ні капа, ні коўдра. Паслала Ганну па рэцэпт, а тая раптам падняла крык. Прыбегла Аксана ў пакой, глянула, а ваўчук усё тым займаецца: раздзёр наўлечку, улез у пер'е і сядзіць, задаволены, рыхтык перамог звера. Тут ужо ў ход пайшоў венік. Лупцавала Інсургента Ганна, прычым так моцна, што Аксана адабрала няшчаснае шчанё, узяла на рукі. Ваўчука трэсла, ён так і не зразумеў, за што яго білі.

— Няможна біць, належыць толькі словам, ласкай… — сказала Ганне Аксана, ашчаперыла Інсургента за карак, пачала тыцкаць у пер'е.

— Во табе, во… Няможна чапаць падушкі, няможна…

Ваўчук упіраўся лапамі, гырчэў, урэшце паспрабаваў агрызнуцца. Як толькі Аксана выпусціла звера, ён з месца рвануў і не каб сігануць пад ложак, але напаследак даў нырца ў гурбу пер'я, якое так цудоўна пахла дзічынай. Выгляд меў ваўчук такі: маўляў, біце мяне, трасіце за шкірку, таўчыце, а я жыць не магу без гэтага пер'я.

— Звяруга, ён толькі дрын і разумее, — з уздыхам сказала Ганна, падступаючыся да ваўчаняці. — Зараз я адперу яго венікам, будзе ведаць. Дзесятаму закажа.

— Ты паглядзі, чаранок веніка таўсцейшы за ягоную шыйку, як можна яго біць?

— Усё роўна даць лупня трэ, — сказала Ганна і паспрабавала дастаць ваўчука венікам з-пад ложка.

Той люнуў з-пад ложка пад стол, ды так спрытна, што Ганна не паспела выцяць нягодніка.

На валтузню з'явіўся Ўрбановіч. Ён выслухаў, што да чаго, і важна, і ў той жа час ціха, нягучным голасам сказаў:

— Памыслім катэгорыямі гэтага стварэння. Ён бачыць у падушцы здабычу. Біць яго напраўду нельга. Катам, каб не дралі шпалераў, ставяць часалку для кіпцюроў, шчанюку ваўка, які вырас не ў лесе, а ў пакоі, варта даць мажлівіну выявіцца ягонай паляўнічай жарсці.

Пан аканом выйшаў і неўзабаве прынёс сваю старую паляўнічую кайстру, пашытую з барсуковых выпаўзкаў — хваста, адрэзкаў скуры на лапах. Першыя хвіліны Інсургент, нюхнуўшы кайстру, спалохаўся, настыбурчыўся, некаторы час хадзіў вакол яе, потым атакаваў тую кайстру, як жывую істоту, ухапіў у зубы, пачаў з заядлым гірчэннем трыбушыць.

— Бачыце, вось яму і занятак, — сказаў аканом.

Дзяўчаты запляскалі ў ладкі. Урбановіч толькі пасмейваўся, хоць у галаве важка і няхораша круцілася: «Былі б дзеткі…» Яму і сны нехарошыя сніліся: быццам ён падкрадваецца да жончынага пакоя, каб падгледзець, што яна робіць. Аксана сядзіць і прыкладае да грудзей гэтага ваўчука — корміць. Нехарошыя сніў сны, нядобрыя.

Раздзел XII. Звярынае і людскае

1. Абуджэнне паляўнічага азарту

Паляўнічай кайстры Інсургенту хапіла ненадоўга. Ён шкалупаў яе зубамі, валачыў па падлозе, адкідваў, наскокваў на яе, як на жывую істоту. Стаміўшыся, клаў кайстру паміж пярэдніх лапаў, лізаў, заплюшчваў вочы і нюхаў, немаведама што ўяўляючы. Але кайстра ляжала нежывым шматам. Інстынкт патрабаваў жывой, рухомай здабычы.

Яшчэ на пачатку лета на падаконне да Аксаны прыляталі голуб і галубка. Яны грэліся пад промнямі ласкавага сонейка, буркаталі песні кахання. Потым на нейкі час зніклі, бо, пэўна, выводзілі дзетак. Аксана любіла чытаць, седзячы пры акне, пад паэтычнае буркатанне закаханых галубоў. Гэтулькі спадзяванняў будзілі шызыя птушкі, іхныя замілаваныя галасы. Пад восень, калі залатое сонейка рыхтык у апошні раз шчодра лашчыла зямлю цёплымі, пяшчотнымі промнямі, птушкі з'явіліся зноў. Гэтым днём, па-летняму гарачым, акно было расчынена. Ваўчук наструніў вушы на незнаёмы гук, зірнуў на акно, убачыў птушак і… Іншае на свеце для яго перастала існаваць, акрамя гэтых двух галубоў. Аксана ўзяла ваўчаня на рукі, але яно ўпарта глядзела на птушак. Вачэй не спускала. Як зачараванае.

Аксана выпусціла Інсургента на падлогу, стала сачыць, што будзе далей. Пэўна, ён і раней слухаў галубоў, але праз шыбы не праходзілі ясныя, выразныя гукі буркатання.

Інсургент замёр на тым месцы, на якое яго паставілі. Не варушыўся, здавалася, не дыхаў. Быццам ператварыўся ў нежывы прадмет. Аксана міжволі залюбавалася ім. Ваўчук падрос за апошні час, ведама, гэтак карміць. Вочкі яго пільна сачылі за падаконнем. Не бачыў галубоў, але чуў іхняе буркатанне. Ведаў, каму належала песня. Скеміў, што з падлогі галубоў не дастане — уцякуць.

Ваўчаня глянула на Аксану, і ў вачах яго прачыталася просьба, маўляў, ты толькі мне не перашкаджай. Вось ваўчук ціхенька павярнуўся, пайшоў прэч паўз сцяну, завярнуў пад ложак і стаў паўзці да акна, прыпадаючы да плінтуса. Галубы не бачылі небяспекі, не чулі — буркаталі сабе.

«Ну, драпежнік, — падумала Аксана. — Адкуль у яго гэта? Хто навучыў… На вуліцу не выпусціць, баіцца…»

Напраўду, ваўчук страшэнна баяўся вуліцы, дрыжэў, калі Мондрык выносіў на падворак. А калі чуў віскатлівы брэх хартоў, проста абміраў. Мондрык тады казаў, што з ваўчаняці нічога не будзе. Маўляў, запалоханы насмерць, бо пабываў у сабачых зубах.

Аканом тлумачыў паводзіны ваўчука інакш. Казаў, што звер ёсць звер і ўспрымае дом, пакой Аксаны як сховішча, нару. Усе ваўчукі з нары да пары да часу баяцца вылазіць.

Тым часам Інсургент падпоўз да падаконня. Аксану забрала цікавасць: што далей? Далей належала разганяцца, каб скочыць на акно. Але калі разганяцца, значыць, паказваць сябе птушкам. Ваўчук пасядзеў пад акном, пакруціў галавой і раптам папоўз назад, па-змоўніцку пазіркваючы на Аксану, абышоў ложак, занурыўся галавой пад звіслы край капы і стаў спрабаваць падлезці пад яе.

«Ах, які разумнік!» — здзівілася Аксана. Ваўчук не мог сам узлезці на ложак пад капу, таму вызірнуў, умольна глянуў на Аксану, маўляў, падсадзі, чаго стаіш, мы ж з табой у адным хаўрусе?! Аксана ціхенька, каб не спудзіць галубоў, падсадзіла Інсургента на ложак. Той падлез пад капу і стаў марудна падпаўзаць да падаконня пад капай. Вось і ўзгаловак. Тут ваўчук стаў кешкацца, каб заняць зручную для нападу пазіцыю. Паміж галубамі і ім заставалася толькі фіранка ў дзірачках, край якой час ад часу варушыў ветрык. Чакаць доўга не прыйшлося. Скокнуў! Галубы лапатнулі крыламі і зніклі. Ваўчаня не ўтрымалася і вывалілася з пакоя.

Аксана вызірнула. Інсургент адплёўваўся ад пер'я. Усё ж у ягонай пашчы пабывала галубовае крыло ці хвост.

— Дурань! Аднаго трэба хапаць, а не адразу дваіх, — сказала Аксана.

Падумала яшчэ, што з ваўчуком належала нешта рабіць. Расце драпежнік, звер. У лес выпусціць, ці што?

2. На свабодзе

Інсургент вываліўся з акна і ўпершыню па ўласнай волі апынуўся на свежым і гэткім зманлівым паветры. Адзін. Раней ён туліўся да Аксаніных ці Мондрыкавых ног, баяўся кроку ступіць. Малы быў, зусім малы. А цяпер ён шмат чаго разумее, вопыту прыбавілася, сілаў.

Акно з Аксанінай спальні выходзіла ў агародчык, на вялікую клумбу з купамі восеньскіх кветак, кустамі дагледжаных ружаў. Ваўчук, як толькі падняўся на лапы, удыхнуў паветра. П'янкі водар кветніку ўскружыў галаву. І колькі іншых пахаў — і кожны пах — новы! Гудуць пчолы, недзе людзі гавораць, недзе на кухні бразгаюць посудам, стукаюць нажамі.

Першым чынам Інсургент абнюхаў ружу, накалоўся носам на шып, але ўсё ж яму захацелася пакаштаваць яе пялёсткаў. Выцягнуў з пупіха пук пялёсткаў і смачна счвякаў. Нічога вартага, так сабе. Вунь слімак рожкі наставіў. Ваўчаня лізнула ягоную хатку. Рожкі схаваліся. Падабраў слімака языком, хрумснуў, пакалоўся, выплюнуў, паварочаў лапай раздушанага слімака. Зноў ухапіў у пашчу, паспрабаваў расціснуць. Не, колецца. Зноў пакратаў лапай. Кінуць? Прыхаваць да наступнага разу, калі будзе галодны? Прыбіў лапай, пайшоў далей.

Сонца бліскучае і цёплае. Паветра, як бальсан, лёгкае і такое смачнае. І колькі пахаў! Ён і не падазраваў, што на свеце ёсць неабсяжная прастора, запоўненая тысячамі пахаў. Кожны мае свой настрой, нясе пагрозу, папярэджанне, напамін пра спажыву.

А гэта што за істота з дзіўным хвастом-веерам? Як падкрасціся ды ўхапіць за нагу? Здабыча! Схавацца, падкрасціся як мага бліжэй, а потым атакаваць.

Ваўчаня не разлічыла сілы. Калі падабралася да індычкі, якая прагульвалася каля агародчыка, падскочыла да яе і цапнула за лапу, індычка так дзюбанула ў лоб беднаму Інсургенту, што ў таго аж пацямнела ўваччу. Ён завішчаў, але лапы з пашчы не выпусціў. Індычка залапатала крыллем, пранізліва закрычала, пачала дзяўбці і драпаць свабоднай нагой нахабніка, каб вызваліцца.

Загаманілі, закрычалі людзі. Нехта з дворні свіснуў сабак. З'явіліся харты. Унюшкавалі ваўчаня, наляцелі, пагналі. Завішчаў ад страху, прытуліў хвост між нагамі, забіўся пад куст ружы. Хорт усунуў доўгую пашчу-шчыпец у куст, хацеў ухапіць ікламі, але Інсургент раз'ятрана ашчэрыўся, загірчэў, гатовы біцца. Хорт паспрабаваў ухапіць ваўчука вузкім шчыпцом, i ўхапіў бы, каб не Мондрык. Адагнаў хартоў, ухапіў ваўчаня за загрывак, аднёс да Аксаны. У гэты час у спальню ўскочыў разгневаны пан аканом. Яму далажылі, што пакусаная індычка кульгае. Ён хмурыўся, заікаўся, дакараў Аксану, прасіў, каб была больш асцярожная.

— Не ведаю, што мне з гэтым стварэннем рабіць? — развяла рукамі Аксана. — Не я лавіла ваўчанят, і не я прынесла яго сюды, васпан мне прынёс.

— Аднясі ў лес, — загадаў пан аканом Мондрыку. — Занясі і выпусці.

— Яно адразу прыбяжыць да людзей, — адказаў той. — Сабакі прыдушаць адразу. Давайце трэсну галавой аб вушак, каб не…

— Ты што! — Маладая пані выхапіла Інсургента ў Мондрыка.

Служка толькі ашчэрыўся.

— Добра, я загадаю не выпускаць свойскай птушкі, — сказаў аканом.

— А харты?

— А хартоў таксама патрымаем у псярні. Пакуль што. А там, глядзі, сам пачне гэтых старых псяюх ганяць.

— Гэты — пачне, — згадзіўся Мондрык.

3. Першыя крокі самастойнага жыцця

Ваўчаня, якое Аксана трымала пакуль што ў сваёй спальні, расло і дужэла проста на вачах. Адпаведна яно стала несуразмерна з ранейшым больш есці. Рабілася кемлівым, спрытнела на вачах і ўсё часцей праяўляла сваю стыхію неўтаймоўнага драпежніка. Рабіла прыкрасці кожны дзень: то фіранкі парве, то разарве на шматкі Аксаніны пантофлікі. Пасля таго як паварочала і пашкамутала вазоны, Аксана распарадзілася вытурыць Інсургента са спальні.

Ваўчаня было аддадзена пад апеку Мондрыка. Аканомаў памочнік змайстраваў каля стайні будку з невялікім пралазам, каб на выпадак чаго ваўчаня магло схавацца ад хартоў ці іншых сабак, якія маглі забегчы сюды. Наслаў саломы, Аксана прынесла стары паўкажушак. Быў верасень, і ночы стаялі свежыя, часам ранішнікі пакрывалі траву марозам.

Ваўчаня апынулася на свабодзе. Велізарны свет адкрыўся перад ім. Тысячы аб'ектаў для палявання. Але ты сам — таксама здабыча. Харты, калі іх часам пасля кармлення забывалі зачыніць, дружнай гайнёй палявалі на ваўчаня, але яно стала настолькі шпаркае, што паспявала ўцячы ў кусты ружаў, куды харты не адважваліся з-за калючак уплішчыцца, ці запаўзала пад свіран, а харты пільнавалі яго. Урэшце Інсургент нарабіў шкоды і на вуліцы — аб'еў ружы. Цудоўны гатунак ружаў, купленых за вялікія грошы. Садоўнік шуфлем ганяў ваўчаня па ўсім парку. Мондрыку даручылі пасадзіць ваўчука на прывязь, што Мондрык і зрабіў.

Трэба было чуць, як ваўчаня выла і скуголіла, пазбыўшыся свабоды. Сам пан аканом распарадзіўся спусціць беднае ваўчаня з прывязі. Спакайней пільнаваць, каб штодня зачыняліся старыя харты.

Чым большы рабіўся Інсургент, тым меней быў ён падобны на ваўка. Чамусьці худы, скура ды косці, жывот разбіты аб'едкамі ад панскага стала, зусім не тоўстыя лапы, крыху аблавухі і хітрыя, пранырлівістыя вочкі — вось партрэт шчанюка, які не зусім адпавядаў вобліку сапраўднага ваўка.

Ён дужэў з дня ў дзень, шыя таўсцела, праз рудавата-чорную шчанюковую поўсць бралася расці шэрае воўчае адзенне. І што было цікавым — ваўчук пазнаваў і адрозніваў людзей. Асабліва любіў, відаць, памятаў, Цэцыліных дзяўчат. Калі яны з'яўляліся ў маёнтку, па старой звычцы падскокваў да іх на рукі, лізаў, цалаваў твар — гэтак вітаўся. Хоць то было не зусім прыемна, бо ад Інсургента смярдзела немаведама чым, падбіраў на сметніку недаедкі, але дзяўчаты аж млелі ад такіх пяшчотаў. Любіў Інсургент і Аксану, а вось Ганну, пана аканома і Мондрыка не тое што недалюбліваў, неяк не паважаў. Лашчыцца падпускаў толькі Аксану, ад аканома адскокваў, як дзікі. Мондрыка на дух не пераносіў. Як бачыў, даваў лататы.

Было з ім клопату. Увесь час Ганна толькі і пільнавала, каб не ўлез у дом, не прашмыгнуў на кухню, дзе еў усё ядомае: крупы, муку, не кажучы пра мяса, рыбу ці яйкі. Калі дападаў да мяса, хапаў за цэлае сцягно і спрабаваў валачы. За што, зразумела, атрымліваў лупцоўку. На спіне ў яго нават выраслі гузакі, рыхтык мазалі. Але ніколі пры лупцоўцы не агрызаўся, адчуваў за сабой віну. Кеміў нешта.

4. Пачатак буры

Час ішоў, прайшла восень, адсвяткавалі Каляды, Раздво, Хрышчэнне, і тут пачалі даходзіць страшныя весткі. Адна страшней другой.

Тыя, хто чытаў газеты ці меў сустрэчы з рэдкімі праезджымі з Варшавы, расказвалі, што ў Польшчы абвесцілі рэкруцкі набор, каб апрануць у шэрыя салдацкія шынялі найбольш рэвалюцыйную польскую моладзь. Бралі да войска тых, каго падазравалі ў змове. Моладзь тысячамі ўцякала ў лес. Аднекуль у іх з'явілася зброя, і яны ўваходзілі ў мястэчкі, здзіралі двухгаловыя расейскія арлы і на іх месца прыбівалі шыльды з белым польскім арлом разам з Пагоняй і ўкраінскім архангелам Міхаілам.

Тут, у аддаленым ад сталіц краі, было ціха, мірна, спакойна, і не верылася, што ўсяго некалькі месяцаў назад знайшліся падбухторшчыкі, якія мітрэнжылі людзей, падбівалі на працівенства ўладам. З Менска пісалі, што чыгунка запруджана войскамі, па шляхах этапамі ідуць кавалерыйскія запасныя палкі, казацкія сотні, цягнуць на Польшчу палявую артылерыю, тысячамі ідуць рэзервовыя пехацінцы. У менскіх і адпаведна ва ўсіх губернскіх касцёлах у званы не б'юць і арганы не граюць — у знак нацыянальнай жалобы.

Прайшло яшчэ некалькі тыдняў. Ужо даходзілі чуткі, што ў Польшчы сапраўдная вайна, карныя маскоўскія роты люта распраўляюцца з паўстанцамі. Эўропа салідарызуецца з польскім народам, і Францыя збірае войскі, каб дапамагчы палякам ваяваць супраць расейскага ўзурпатара.

Жыды, якія ездзілі з гандлем да Гдыні, расказвалі, што на ўласныя вочы бачылі мерцвякоў, павешаных на тэлеграфных слупах. Відаць, у Польшчы паўстанне ішло поўным ходам. У доказ сваіх словаў гандляры паказвалі абарваную пашарпаную паперку з польскім арлом, у якой было дакляравана ўцякаць з Варшавы адзінкамі або партыямі, ісці ў бліжэйшыя пушчы і там чакаць наступных загадаў.

Неўзабаве тыя ж гандляры прывязлі і сталі паказваць па мястэчку друкаваны адбітак маніфеста, датаваны 22 студзенем. У ім народы Польшчы, Літвы і Ўкраіны заклікаліся да астатняй бітвы «эўрапейскай цывілізацыі з варварствам Азіі», увесь абшар ад Балтыкі да Чорнага мора паўстанчым урадам абвяшчаўся ў стане вайны, нацыянальнай інсурэкцыі. Акрамя закліку да зброі было абвешчана пра самавызваленне сялян і магчымасць атрымання імі праз рэвалюцыйны ўрад зямлі.

Аканому Ўрбановічу паказаў гэты адбітак з пячаткай арла і Пагоні прыстаў. Ведаў, што за падобны паказ можа атрымаць пачастунак. І не памыліўся. Мала таго, Урбановіч папрасіў прыстава аддаць яму гэты адбітак. Вусаціха насцярожыўся.

— Я заплачу вам за гэты дакумент пяць рублёў, — прашаптаў Урбановіч.

— А… Навошта васпану? — здзівіўся прыстаў.

— Мне? Я спалю яго на вашых вачах.

— Ну што вы, — стаў аднеквацца прыстаў. — Пяць рублёў за гурбачку попелу вялікія грошы. Хопіць і рубля.

Але грошы ўзяў. Прыставу нават было ўсё роўна, ці спаліць аканом паперку з маніфестам, ці не. Прыстаў не сумняваўся, што хутка гэтых друкаваных маніфестаў навязуць з захаду тысячы.

Аканом спаліў паперку і нават расцёр пальцамі попел — каб не засталося і знаку. Ён і ў страшным сне не мог сасніць, як сяляне кінуцца захопліваць найлепшыя землі Манкевіцкай эканоміі. Зрэшты, уявіць гэтае лёгка. Цяжка жыць з такой візіяй.

Што з таго, што палякі паўцякалі ў лясы і распачалі сапраўдную партызанскую, на чэркескі манер, вайну супраць царскіх войскаў? Нават няхай Эўропа дапаможа ім. Але што будзе тут, на балотах Палесся? Над краем завісла падманлівая цішыня, якая прарочыла шмат падзей. Ведаў манкевіцкі аканом, што ёсць даволі гарачых галоваў і сярод тутэйшай шляхты, асабліва сярод маладых. Не хапае толькі іскрынкі, лёгенькага штуршка, каб падняліся і тут бура і навальніца.

5. Апошняя кропля

Інсургенту было ўтульна ў сваёй будачцы, не мёрз, бо гэтая зіма стаяла адліжна-цёплая. На вуліцы, на свежасці аброс чарнавата-шэрай густой поўсцю і толькі цяпер вырабіўся на сапраўднага ваўка. Паджары, нават худзезны, з хвастом, вечна заціснутым паміж нагамі, адным толькі выглядам пужаў гасцей, якія часам завітвалі да аканома. Але асаблівых клопатаў з ім не было — хіба што належала своечасова карміць, каб не ўлез куды і не атрымаў кала ў рэбры.

Аднаго разу да Ўрбановічаў прыйшоў Бароўскі са свежымі навінамі — атрымаў з Варшавы ліст. У лісце паведамлялася, што вуліцы польскай сталіцы вартуюць падвойныя казацкія патрулі, у горадзе поўна паліцыі, жандармерыі. Начамі ў Аляксандраўскай цытадэлі чутны стрэлы. Усе варшавяне гуляюць у нейкі фантастычны маскарад дзеля канспірацыі: прыклейваюць бароды і вусы, носяць тэатральныя парыкі. Кожны малады чалавек лічыць за гонар мець у кішэні цывільнага палітона рэвальвер або схаваны пад камізэлькай стылет. І гэтая мера перасцярогі не лішняя — людзі знікаюць без следу.

— Гэта ў Варшаве, а правінцыя што? — папрасіў удакладнення Ўрбановіч.

— У мястэчках і весях аб'яўляюць мясцовыя жонды, — адказаў Бароўскі. У ягоным голасе гучэў намёк, маўляў, і мы нешта павінны рабіць, а не сядзець склаўшы рукі.

Аксана з прагнасцю слухала Бароўскага. Вочы яе гарэлі, рыхтык яна была гатова бегчы на дапамогу аднадумцам. Яна ледзь не страціла прытомнасць, калі даведалася, што часам і паўстанцы робяць палонным маскалям «чырвоныя боты».

— Гэта як? — пацікавілася Аксана.

Бароўскі маўчаў, не адважваўся патлумачыць, зірнуў на аканома. Урбановіч хутчэй здагадаўся, чым ведаў, што ж ёсць такое — «чырвоныя боты».

Узяў і сказаў:

— А гэта, душачка, калі скуру з ног здзіраюць. Гэта і ёсць «чырвоныя боты».

У тым жа лісце паведамлялася, што быццам да палкоўніка Мар'яна Лангевіча, камандзіра буйнога паўстанцкага атрада, які атабарыўся ў Сандамірскіх лясах, прыехалі кракаўскія багацеі гандляры. Яны прапанавалі палкоўніку шалёныя грошы, каб той распусціў сваё войска. Былы афіцэр прускай артылерыі, былы выкладчык вайсковай польскай школы ў Генуі выгнаў таўстасумаў.

— Ведаеце, што ён сказаў? — прыцішана расказваў Бароўскі. — «Я радзімай не гандлюю».

У дзверы вітальні, дзе сядзелі, нешта зашкраблося. Аксана паднялася, прачыніла дзверы. У вітальню ўлез Інсургент, уюном закруціўся ў Аксаніных нагах.

Незадаволены аканом выйшаў у чалядню, пачуўся яго строгі голас:

— Хто пусціў пса ў дом?!

Не дабіўся прызнання, вярнуўся. Па рашучым настроі Аксана здагадалася, што аканом збіраецца вытурыць маладога ваўка прэч. Яна ўмольна зірнула на мужа. Той развёў рукамі, сеў у фатэль, паказаў на Інсургента:

— У яго морда ў крыві, глядзі, Аксана, не вымажся. Зноў некага прыдушыў…

Аксана прымусіла ваўка сядзець. Бароўскі дастаў з кішэні газетку.

— Вось з Прусіі жыды знаёмыя давезлі. І ведаеце, што ў ёй пішацца? Так, дзе гэта, ага… Прускі старшыня Рады міністраў, міністр замежных спраў Ота фон Бісмарк у размове з ангельскім амбасадарам Баханэнам заявіў наступнае: «Прусія ніколі не пацерпіць незалежнай Польшчы. Калі палякам нават і ўдасца выгнаць расейцаў, тады Прусія зробіць усё залежнае ад яе, каб спыніць узнікненне варожай нам дзяржавы…»

— Ого, — усклікнуў Урбановіч. — Гэта сур'ёзная заява.

— Гэта яшчэ не ўсё, — дадаў Бароўскі. — Слухайце: «Пытанне польскага паўстання для Прусіі ёсць пытаннем жыцця ці смерці…»

— Тут пахне вялікай эўрапейскай вайной, панове, — шматзначна заявіў аканом і крадком глянуў на Аксану.

Жончын твар быў нібы скамянелы.

— Тут яшчэ вынікі галасавання ў прускім сейме за Канвенцыю супраць паўстання ў Польскім Каралеўстве. За выступілі 246 дэпутатаў, супраць — усяго 57.

— Вось прусакі! — роблена ўсклікнуў Урбановіч.

Нечакана знадвору пачуліся шумны вокліч і божканне Ганны. Аксана выйшла.

— Марата нехта задушыў, — паведаміла Ганна.

Марат быў самым вялікім, яшчэ і не надта каб старым хартом. Ганна завяла пані ў ружоўнік, у аранжарэю. Сярод абламаных ружаў, што сведчылі пра зацятую бойку, ляжаў яшчэ не адубянелы хорт. Галава яго была ненатуральна завернута набок. Па ўсім было відаць, што сабака задушаны. Аксана ўспомніла пра кроў на мордзе Інсургента.

— Скажам, што здох сам па сабе, ад старасці, — сказала яна Ганне. — Іначай муж загадае застрэліць Інсургента.

— Марат тут грэўся, у аранжарэі… — захліпала Ганна. — А гэты смярдзюх пракраўся і…

Паведамілі аканому. Цукровы, рафінаваны твар аканома перасмыкнула. Ён хацеў ласкі ад жанчыны, якая апекавала звера, гладзіла яго і песціла. Ласкі і іншыя ўцехі гэтай жанчыны мусілі належаць толькі яму, ейнаму мужу, а не іншаму чалавеку ці нават зверу.

Пан Урбановіч спакойна, вельмі спакойна, без ценю раздражнення распарадзіўся харта закапаць на сабачых могілках, а Інсургента пасадзіць на ланцуг да вырашэння ягонага лёсу.

Уночы малады воўк вылузнуўся з нашыйніка і збег з эканоміі.

6. Спляжаныя спадзяванні

Неўзабаве пасля знікнення Інсургента, ужо зусім напрадвесні, у Манкевічах з'явіліся невядомыя маладыя людзі, адзетыя па-гарадскому — у доўгіх чорных сурдутах і шэрых нагавіцах, у кароткіх футрах. З-пад нізкіх капелюшоў з цёмнага сукна пазіралі запалыя вочы. Выраз хваравітай летуценнасці на тварах выдаваў у іх прафесійных падбухторшчыкаў. З кайстраў тырчэла рознага роду літаратура. Вялікага поспеху аратары не мелі — з некаторых вёсак сяляне пагналі іх дубаўём. Яны зніклі нечакана, як і з'явіліся, пакінуўшы пасля сябе друкарскія адбіткі з пратэрмінаванымі, рознага роду пракламацыямі, адозвамі і маніфестамі.

Не прамінулі яны і Манкевіцкую эканомію. Прасілі грошай, і пан Урбановіч, нават не спытаўшы мандат, які даваў права на збіранне сродкаў, адкупіўся невялікай сумай. Госці ад удзячнасці расказалі пра студзеньскія баі пад Брэст-Літоўскам, як партыя Рамана Рагінскага авалодала Пружанай. На пытанне, дзе цяпер Рагінскі і ягоныя прыхільнікі, прыхадні адказаць не змаглі ці не захацелі.

Надышла ўрэшце і вясна. Яшчэ ўчора, здаецца, плавіліся на люстраных плашчаніцах лютаўскага снегу адбіткі сонца-шчокагрэйніка, кунежыліся крумкачы ў небе, срабрыстыя коцікі ледзь вылезлі на галінкі лазы, а глядзіш, ужо галкі скупаліся ў лужынах, падзьмуў цёплы вецер-валынец, і празрыстыя, голыя кусты ляшчыны пакрыліся жоўта-зялёнымі вісюлькамі кветак. Зашчоўкалі жоўтымі дзюбкамі шпакі, а вечарамі крыкі дзікіх качараў ужо бунтуюць кроў свойскіх крыжанак у гаспадарскіх загарадках.

Сакавік быў сухі і сонечны. А вось у красавіку задажджыла, ці не штодня крапаў марослівы дождж.

На паштовым тракце Пінск — Мазыр з'явіліся першыя этапы з асуджанымі польскімі мяцежнікамі. Іх, скараных на Сібір, везлі вазамі, частка з іх ішла пешшу. У вазах сядзела шляхта, пешшу ішоў просты люд. Першых асуджаных, якіх аканом наўмысна выязджаў глядзець, апраналі ў арыштанцкія шынялі, закоўвалі ў кайданы, на галовы надзявалі суконныя, без брылёў шапкі. Пазней, калі пачала зелянець трава і заклекаталі буслы, арыштанты валакліся бязладнымі натоўпамі, у цывільным, часта парваным адзенні.

Урбановіч адзначыў, што, пэўна, арыштанцкіх шынялёў не хапае на ўсіх асуджаных. Колькі ж іх было, калі велізарная і багатая Расея не магла забяспечыць вязняў неабходным?

— А дзе ж вашыя тры каралі? — са здзекамі пыталіся ў арыштантаў сяляне. — Чаму вам не прыйшлі на дапамогу? Не, нашага цара ніякія каралі не пабарукаюць.

Пытацца пыталіся, але з дазволу канвойных давалі галодным мяцежнікам і хлеба, і да хлеба. Надта ж нэндзнымі выглядалі пабітыя, адубянелыя на вуліцы, мокрыя пад халоднымі дажджамі паўстанцы. У вачах іх ужо не было ні надзеі, ні жыцця. Яны не прасілі хлеба, яны прасілі тытуню. Перад імі маячыла страшная, невядомая Сібір.

Раздзел XIII. Навальніца насоўваецца

1. Самавольны памочнік

Вясна руплівай гаспадыняй увайшла на балотныя абшары Палесся. Пралётныя зяблікі і шчыглы хмарамі аточвалі просекі, вільготнымі начамі ў прамежках паміж хмар цугам некуды на поўнач цягнуліся гусі. На досвітку на ўзлесках цецерукі пачыналі свае зацятыя бойкі.

Ясь не лічыў паляванне на гэтых лясных пеўняў з чырвонымі, як журавіны, бровамі дастойным сапраўднага паляўнічага. Ашалелых ад вясны цецерукоў можна лавіць рукамі. Навошта спатрачваць шрот і порах, калі пастаў сеткі, заблытаецца з дзесятак — скручвай галовы і кідай у мех. Ведае мясціны, дзе цецерукі адчуваюць сябе, быццам яны адныя на зямлі.

Вось глушца ўпаляваць — гэта дастойны прыз і вопытнаму паляўнічаму. Яны, праўда, таксама непрытомныя ў сваіх любоўных спевах, але да іх дабярыся яшчэ. Уночы выйсці, боўтацца ледзь не па грудзі ў вадзе па мокрым лесе, потым заняць на шарай гадзіне пазіцыю, ведаючы, што глушцы-пеўні прыляцяць сюды, на высачэзныя чорныя вольхі, і пачнуць паволі, ціха, з ледзь чутнага шчоўкання, скіргітання, потым што раз хутчэй, нервова, з неўстрыманай жарсцю ўваходзіць у шал, каб потым гучна, па ўсім рэхістым лесе паліўся шчодры струмень глушцовай песні, ашалелы, непрытомны вал гукаў.

А ўжо бляднець неба пачне, і сілуэты пеўняў відаць, бяры каторага на мушку, бахай, ды так, каб і іншыя ў момант стрэлу спявалі, тады не палятуць, не сарвуцца з месцаў і можна яшчэ аднаго зняць з вершаліны. Праўда, забітыя, падаюць у ваду, у зараснікі, шукай тады.

Добра знайсці паляну, куды глушцы злятаюцца біцца. Дзе яны распускаюць свае хвасты, рыхтык ліры, апускаюць крылы, скрабуць імі зямлю, пускаюцца ў шалёныя скокі, круцяцца, як ваўчкі, ашалелыя, раз'ятраныя юрам ад прысутнасці незавідных шэрых самачак, якія ціха сядзяць у хмызах ці на купінах і чакаюць пераможцаў. Вось тады набіць добра стрэльбу і палажыць адразу двух… Але гэта — мара, відмо, а значыць — глупства. Сёння, як выбраўся, адчуў, што надвор'е не надта спрыяе — ветрык, хмары нясуцца ў небе. Набяжыць дождж, тады пеўні ўвогуле не прыляцяць.

Апошнімі днямі Яся не пакідала пачуццё, што нехта за ім сочыць. Мала таго, і раней, калі напрыканцы зімы хадзіў на рабчыкаў у Графскую пушчу, адчуваў нешта падобнае.

Вось і сёння Ясь адчуваў, што нехта проста вачэй з яго не зводзіць. Ідучы да месца засідкі, ён нават пачуў, як нешта пялёхкае па вадзе то ззаду, то спераду. Так лёгка і апудзіцца, прызнаць, што цябе водзіць які-небудзь карчавік, лясун ці балацянік. Але Ясь не верыў у гэтыя забабоны — акрамя Бога, звышнатуральнай сілы не існавала. Да ўсяго меў у руках выдатную зброю вайсковага ўзору. Пашкадаваў адзін штуцэр, калі звалок у буч каля млына скрынкі са зброяй. Тады насмеліўся гэта зрабіць, бо адчуў, што не зможа жыць. Жыць згодна са сваімі перакананнямі. Зброя несла смерць, была прыладай смерці, і ад гэтых прылад належала пазбавіцца. Што і зрабіў. Нават палічыў, што выратаваў ад смерці не меней сотні чалавек. Хто яны: ці маскалі, якіх забілі б інсургенты, ці свае нейкія здраднікі, Яся мала турбавала. Усе яны людзі, роўныя перад Богам.

А вось жа і не ўцярпеў, пакінуў адну стрэльбачку. І не дзеля зброі супраць людзей, а дзеля палявання, дзеля здабычы, спажытку. Адчуваў, што нешта пакуль дазваляе яму страляць птушак, звяроў. Але ўсё часцей і часцей зазіраў у вочы застрэленых ім істот — і рабілася не па сабе. Яшчэ раней, у семінарыі, дзе вучыўся крыху, распытаў настаўнікаў, і аказалася, што душа ёсць у кожнай жывой істоты. Нават у рыбін. А вось кузуркі душаў не мелі.

Штуцэр страляў выдатна: трапна, моцна, гучна. Падчас стрэлу ледзь рукі не выкручвала — свінцовая куля пад шалёным ціскам парахавога газу лезла па нарэзцы ў ствале, а сам ствол і, адпаведна, ложу круціла. Затое закручаная нарэзамі куля прабівала за сто сажняў дваццацігадовую сасну навылёт.

Ясь разумеў, што стрэлы са штуцэра могуць пачуць жандары ці проста людзі, перадаць, каму трэба, а тады бяды не абярэшся. Потым даведаюцца ці Людовік Бароўскі, ці той жа Стасік. Скемяць, што скрынку ў буч сцягнуў ён, Кавалец. Ды яны і так адчуваюць — даказаць не могуць. Артур таксама прыязджаў, прасіў аддаць зброю, ды добра, бацька выгнаў Буевіча, чаго, маўляў, да дзіцяці прычапіўся.

Ясь з мілатой пагладзіў штуцэр. Харошая зброя, праўда, цяжкаватая цягаць па лесе. Пістонаўка лёгенькая.

Дзе ж тыя глушцы, ужо добра развідняла, а ні гуку, ні стуку. Імжыць, праўда, з хмарак, але што паробіш. Божа, якое хараство — у вадзе лотаць цвіце. Відаць пялёсткі яе, усялякія тычыначкі, слупочкі…

Крыху пасвятлела. Потым хмары адпаўзлі ўбок і касыя промні сонца зайгралі на паверхні падтопленага павадкам лесу. І пад вадой гарэлі жоўтыя агеньчыкі лотаці. Ясь заплюшчыў вочы. Як хораша, як добра, як прыгожа: сонца, лотаць пад вадой, на душы лагода і супакаенне… Божа, дзякуй, што даеш паветра дыхаць, а вачам бачыць такі прыгожы, чароўны свет. Ёсць мноства краін, земляў, дзе жывуць розныя людзі, дзе горы, цясніны, непралазныя нетры з рознымі дзівоснымі птушкамі і звярамі, а вось такога краю, дзе так радасна, так прыветла цвітуць лотаці пад вадой, — няма нідзе на Зямлі.

Сонца бліснула промнямі, нібы прывіталася, і зноў схавалася за хмары, зноў заімжэў халодны дожджык. Нібы абуджаны сонцам, над вершалінамі альхі зазвінеў лясны жаваранак. І ягоная песня лілася гаючым бальсанам на душу.

«Божа, дзякуй… О Ўсёмагутны, бясконцая міласць твая да мяне, грэшнага… — сама сабой нараджалася малітва. — Не, немагчыма насіць гэткую мілату да свету ў душы… Трэба пісаць, пісаць…»

Глушца ў тое паляванне Ясь так і не ўпаляваў. Як добра развіднела, падстрэліў на ляту качку, якая — вось не шанцуе — упала ў ваду. Доўга разбіраўся, як дастаць з вады. Пашкадаваў — меў бы сабаку! Ісці шукаць сярод лазы — уброхацца па пояс. Потым мокраму ісці дахаты. А ісці — няблізкі свет. Потым яшчэ на чоўне плысці. Можна і прастудзіцца.

І раптам убачыў перад сабой ваўка, які плыў пасярод падтопленых вадой купін з качкай у пашчы. Прычым плыў проста на Яся. Адкуль узяўся гэты ваўчыдла?

Спрытна, завучана, у некалькі прыёмаў зарадзіў стрэльбу. Але страляць Ясь не збіраўся, бо пазнаў у ваўку… Інсургента. Вось ён вылез з вады, прыгнуўшыся, паднёс качку пад самыя ногі маладому паляўнічаму. Выглядала на тое, што воўк прымаў яго за гаспадара. Відаць, надакучыла вольніца пасля таго, як збег з эканоміі.

З гэтага дня Ясь і Інсургент зрабіліся неразлучнымі таварышамі. Воўк не пакідаў свайго новага гаспадара ні на хвіліну, а Ясь плаціў адпаведна — клапаціўся пра ваўчыны спажытак, а таксама не даваў ваўка ў крыўду. Усё ж не сабака — лясны звер.

2. Пра пачуццё самапавагі

У сярэдзіне красавіка ў мястэчку з'явіўся невялікі конны атрад шляхты, узброенай да зубоў. Уся шляхта належала да роду Палюховічаў. Мелі зямлю, адрэзаную балотамі, добра не ведалі, што дзеецца на свеце, а як пачулі, што Варшава паўстала, перабраліся на дарогі, гойсалі па лясах. Шаблі і пістонаўкі, якімі былі ўзброены, неўзабаве дапоўніліся расейскімі карабінамі вайсковага ўзору. Вядома, адкуль яны ўзяліся. Здавалася, усё ішло да таго, каб падбухторанае тутэйшае жыхарства паўстала супраць цара, але менавіта гэтыя карабіны ў руках Палюховічаў чамусьці гасілі ўсялякі бунтарскі дух.

Палюховічы першым чынам пабілі прыстава. Ледзь жывога адпусцілі яго, і ён знік невядома куды. Мяцежнікі конна галёкалі па местачковых вуліцах, ажно ляцела з-пад конскіх капытоў гразь, разбілі пошту, папалілі павятовыя паперы. Людзі пераказвалі, што на той пошце завалодалі немалымі грашыма, але гэта былі толькі чуткі.

На чале паўстанцкай збродні стаяў Лявон Палюховіч. Ён меў свае разрахункі, як ён казаў, з Расеяй-матухнай. Лявон назваў сябе генералам паўстанцкага войска і аб'явіў запіс у шэрагі паўстанцаў. Запісаць мала каго запісаў, але тым не меней атрад Палюховіча маршыраваў па мястэчку, спяваў патрыятычныя польскія песні, вербаваў новых прыхільнікаў. І вось што дзівіла — чамусьці прыхільнікаў гэтых было няшмат. Тыя, хто і прыходзілі, — лабары-няўдакі, вольныя, гэта значыць дзяржаўныя, сяляне, аматары гуртаўшчыны і зборні з беззямельнай шляхты, якім было ўсё роўна, дзе быць і што рабіць, — не мелі ніякай зброі і добра не разумелі, што дзеецца. «Генерал» жартам паабяцаў адразу вядро гарэлкі таму, хто ўступіць у ягоны атрад. Гэтым прывабіў усіх местачковых лайдакоў і аматараў выпіць нашармачка. Далучыліся да табару паўстанцаў і жабракі са сваімі торбамі. Іх упарта праганялі, але нябогі гэтак жа ўпарта далучаліся да гурмаў людзей, ці то ўзброеных, ці то не.

Аканом Урбановіч ужо радаваўся таму, што яго не чапаюць. Потым асмеліўся зрабіць захады, каб хоць неяк утаймаваць стыхію. Напачатку запрасіў да сябе самога «генерала» Лявона Палюховіча. Пагаварыць, патлумачыцца, магчыма, супакоіць старога няўрымсніка, у якога пад старасць засвярбела спіна па бізуну. Калі што, нават грошы паабяцаць. З галавы не выходзіла прапанова кракаўскіх купцоў палкоўніку Лангевічу. Праўда, даходзілі чуткі, што ў Лангевіча ўжо каля пяці тысяч войска. І ўсе добра ўзброеныя, бо паспелі набраць ружжаў у пабітых расейскіх ваякаў.

Палюховіч з'явіўся ў афіцыне, поўны фанабэрыі. У нашмараваных ботах, пры шаблі, з вусамі, якія ваяўніча тырчэлі ў бакі.

«Гэтага супыніць нядорага будзе каштаваць, — прыкінуў аканом. — Даведаюся, адкуль у іх вайсковая зброя, прыпужну. Ці не Буевічавага Артура гэта рук справа… Ну не сядзіць жа ён склаўшы рукі…»

Але Ўрбановіч і слова не паспеў сказаць.

— Хто вам даў права выступаць? — зусім нечакана накінулася Аксана на новаспечанага генерала. — Якія вашы паўнамоцтвы? Хто ваш вышэйпастаўлены кіраўнік?

Палюховіч ашалела глядзеў на Аксану.

— Пакажыце мне мандат, які вам дае права рабіць рэквізіцыі і збіраць складкі?

— Мы самі далі сабе такое права!

— Хто вас выбіраў? Якую паўстанцкую арганізацыю вы прадстаўляеце?

— Ды мы ж… Прыстава арыштавалі… Мы — за Польшчу! — спрабаваў апраўдвацца Палюховіч. Такога ён не чакаў. Жанчына, ды яшчэ жонка Ўрбановіча, ды яшчэ такімі страшнымі рэвалюцыйнымі словамі сыпле: мандат, арганізацыя…

— Вы — банда нягоднікаў. Вашыя нясвоечасовыя дзеянні прывядуць да краху справу вызвалення краю ад Масковіі!

Зняможаны такім палкім наступам, Лявон Палюховіч апусціўся ў фатэль, стаў апраўдвацца:

— Мы — не, мы — не так. У нас ёсць звесткі… Мы… Слухайце, я не майстар гуляць у канспірацыі…

— …Апантанасці проціпаставіць арганізацыю! — давала ў косці Аксана старому няўрымсніку.

— …Не ахвотнік я, выбачайце, па начох насіць плашчы і кінжалы. Я вашых раманаў не чытаў. — Палюховіч крыху ачомаўся, прыходзіў у сябе. — Вы паклічце майго сына Едруся. Ён вам усё чыста раскажа.

Паклікалі Едруся. З'явіўся высокі, худы, з белым, як крэйда, тварам юнак.

— Пачатак паўстання на Літве аб'яўлены на канец красавіка, — няўпэўнены, што тут, у эканоміі пана Ўрбановіча, ды яшчэ перад ягонай жонкай, можна агучваць падобныя навіны, — сказаў ён.

— Кім аб'яўлены? — строга спыталася Аксана.

Аканом нават залюбаваўся жонкай.

— Віленскім аддзелам, які кіруе правінцыямі ўсёй Літвы…

— А мы ў якой губерні жывём? У Менскай?! — гнеўна бліснула вачамі Аксана. — Вам ясна?

— Не! — сурова прамовіў юнак. — Я толькі што з Варшавы. На свае вочы бачыў лясныя равы, у якіх з-пад снегу відаць трупы маскалёў у абдымку з трупамі паўстанцаў. Вы жанчына і…

— Перастаньце… Што з таго, што я жанчына. Вы збіраецеся палохаць мяне трупамі? — збялелымі вуснамі праказала Аксана. — Ад імя камісара Менскага паўстанцкага камітэта патрабую тэрмінова спыніць усялякія несвоечасовыя дзеянні, распусціць атрад да наступных загадаў. Цяпер вам ясна? Вы прыехалі на ўсё гатовенькае і хочаце камандаваць?

Стары Палюховіч зірнуў на Ўрбановіча. Муж таксама меў бясконца здзіўлены выгляд ад прызнання Аксаны.

— Праўда? — перасохлым горлам спытаў «генерал», не зводзячы вачэй з аканома.

— Праўда, праўда, — толькі і адказаў Урбановіч.

— Але ж Польшча кіпіць, там вайна! Мы павінны выступіць!

— Усё ў свой час. Сябе паважайце. Генерала мы яшчэ вам дамо, — больш спакойна сказала Аксана. — Пакуль сядзіце на сваім балоце і чакайце загаду. Зброю мусова прыхаваць у надзейным месцы. Галоўнае, паўтараю, сябе паважайце, а не на Варшаву азірайцеся.

3. Ператрус

— Я… сыграла ролю… — толькі і сказала Аксана, калі яны засталіся сам-насам з мужам. — Ніякай арганізацыі няма. Я толькі чула, што ёсць паўстанцкі камітэт па Менскай губерні.

— Ад каго, душачка, чула? — Аканом ледзь-ледзь прыходзіў да свайго звычайнага, спакойнага і разважлівага, стану.

— Ад… — Аксана адвяла позірк. — Ад Бароўскіх.

— Ад Бароўскіх? Ад бацькі ці сына?

— Ад сына, — больш упэўнена адказала жонка. — Людовік мне неяк расказаў.

«Ілжэ! — адчуваў аканом. — Калі яна таго Людовіка бачыла?! Людовік у Пінску, заканчвае гімназію. Калі ён прыязджаў дахаты? Цяпер, па раскіслых дарогах, не наездзішся…»

Вечарам таго ж дня аканом Манкевіцкай узорнай гаспадаркі пан Ежы Ўрбановіч, скарыстаўшыся тым, што жонка паехала за Гарынь да пані Цэцылі, зрабіў найпільнейшы вобыск у пакоі ўласнай жонкі. Тое, што жонка схлусіла, калі гаварыла пра Людовіка, ён не сумняваўся. Гэта надавала імпэту ў пошуках крыміналу.

«А што магло быць крыміналам? — задаваўся думкай аканом, перамацваючы пярыны, зазіраючы пад ложак і сталы. — Ну, няхай будуць дакументы паўстанцкай арганізацыі, рознага роду падбухторніцкія ўлёткі, лісты з тайнапісам, але ж толькі не… не лісты жанчыны, закаханай у невядомага…»

Калі б аканом знайшоў такі ліст, ён тады б… Не, Урбановіч не ведаў нават, што з ім зрабілася б, каб такі ліст трапіў яму ў рукі. Перад вачамі паўставаў Артур Буевіч у паўстанцкай адзежы, з шабляй, прыгожы, плячысты, самаўпэўнены… Няўжо яна нешта мае да гэтага няўдакі, які так захапіўся паўстаннем, што прагарэў на самым пачатку?

Чым болей аканом шнарыў у паперах жонкі, тым болей яму рабілася зразумелым, што ён нічога не знойдзе. Уся пошта праходзіла праз ягоныя рукі. Калі хто і мог прыносіць жонцы лісты ці цыдулкі — гэта была Ганна. Стары хаўрус. А то яшчэ і Мондрык з імі, жанчынамі, у змове. Як злавіць, як праверыць?

«Але ж я нічога не знайшоў! — дакараў сябе аканом. — Дзеля чаго я падазраю ўласную кабету? Чым яна ўгнявіла мяне? Увярэдзіла змыслы той першай дурнотнай цыдулкай…»

З гэтымі думкамі аканом ашалела перагортваў Аксаніны кніжкі, мерачыся сярод старонак знайсці хоць які след ці то сужэнскай здрады, ці то матэрыяльнага доказу патаемнай, у абход мужа, сувязі жонкі з паўстанцамі.

У той вечар ён так і не знайшоў нічога. Нічагуткі. Але на тое, што жонка нейкім чынам звязана з паўстаннем, якое бушавала ў Польшчы, доказ знайшоўся. Страшны, неверагодны доказ.

Спачатку Ўрбановічу патрапілася невялічкая блакітнаватая паперка, на якой друкарскім чынам былі адціснуты словы на польскай мове:

«Прад'явіцель гэтага (далей ішоў прабел пад прозвішча), ёсць упаўнаважаны збіраць складкі і прымаць усялякія фундушы і прадметы. Выдадзена ў Варшаве, дня 7-га, месяца лютага 1863 года. Нацыянальны ўрад, камендант места Варшавы».

І пячатка была: белы арол і Пагоня. І подпіс каменданта Варшавы. Праўда, уласна прозвішча гаспадара мандата не ўпісана. Відаць, Аксана яшчэ не адважвалася зрабіць гэтага.

Аканому ўспомніліся пэўныя дзіўныя паводзіны і ўчынкі жонкі: часта ездзіла да Цэцыліных дачок, пасябравала, чаго раней не заўважалася, з Мондрыкам. А самае галоўнае — перастала ў адкрытую гаварыць пра палітыку. Маўчала, часам загадкава пасміхаючыся. Толькі ідыёт не зразумее, што яна ў тайнай арганізацыі. Увесь час аканом не мог пазбавіцца адчування, што Буевічаў Артур, які гэтак загадкава знік, недзе блізка і рыхтуе паўстанне. З другога боку, куды ён знік? Няўжо і насамрэч пакіраваўся на Каўказ, да месца сваёй работы, службы?

Урбановіч запомніў нумар старонкі кнігі, у якой закладзена небяспечная паперка, там яе і пакінуў. Пакуль што рана тлумачыцца, трэба пачакаць.

Зірнуў на кнігі, якія яшчэ не перагортваў. Узяў адну, трасянуў. З кнігі выпала паперка. Разгарнуў — і адразу зрабілася горача. Гэта была інструкцыя Літоўскага правінцыйнага камітэта павятовым начальнікам, датаваная 28 кастрычніка 1862 года. Узяў яшчэ адну кнігу. У ёй спачывала інструкцыя акруговым начальнікам. Датаваная таксама 28 кастрычніка 1862 года. Стаў разгортваць і вытрэсваць іншыя кнігі. З іх пасыпаліся абвесткі ЛПК аб аднаразовым падатку і пячатках, датаваныя снежнем 1862 года, адозва-абвестка пад гучным тытулам «Каралеўства паўстала» з датай 15 студзеня 1863 года. Меўся тут і маніфест Часовага ўрада Літвы і Беларусі ад 1 лютага 1863 года. («Беларусі? — хмыкнуў аканом. — Усё ж дапялі свайго…») Выдабыў нават цыркуляр супраць дэзінфарматараў, датаваны лютым 1863 года.

Ад боязі, што можа раптам вярнуцца жонка, Урбановіч стаў закладваць паперкі назад у кнігі. Рукі трэсліся, паперыны рассыпаліся, і аканом пераблытаў, куды якую ўкладваць. Вось стукнулі на ўваходзе дзверы. Ад перапуду, што гэта можа быць Аксана, Урбановіч загроб паперы ў кішэню сурдута, выскачыў з пакоя, замкнуў яго, прайшоў у свой кабінет. Высмыкнуў адну паперыну. Ага, паўстанцкая інструкцыя, датаваная пачаткам сакавіка. Ага: «Кожны камандзір асобнага паўстанцкага атрада, пакуль не звяжацца з ваенным начальнікам ваяводства, з'яўляецца неабмежаваным уладаром мясцовасці, якую ён займае, панам жыцця і смерці ўсіх сваіх падуладных…»

Мароз пайшоў па скуры. Гэта хто? Артур Буевіч стане такім «неабмежаваным уладаром мясцовасці»? А можа, ён ужо камандзір і ўжо стаў «панам жыцця і смерці ўсіх сваіх падуладных»?

Далей што? «У кожным пільным выпадку камандзір сам цалкам вырашае ўсе пытанні, маючы на ўвазе толькі галоўныя прынцыпы, устаноўленыя Нацыянальным урадам…»

Валасы ў аканома заварушыліся на галаве, ён прашаптаў: «Нацыянальны ўрад…» У вочы лезлі радкі інструкцыі, пункты яе як цвікамі ўбіваліся ў свядомасць:

«Камандзір атрада мае наступныя правы:

1. Забіраць з выдачай адпаведных квіткоў агнястрэльную зброю, якую знойдзе ў прыватных асоб, а таксама косы, коней, прадукты, адзенне і падводы для перавозак.

2. Выносіць неадкладныя прысуды выяўленым здраднікам, шпіёнам, а таксама асобам, што супраціўляюцца яго распараджэнням».

«Божачка! — перахрысціўся Ўрбановіч. — Уратуй! Хоць ты не чытай…» Але вочы ўпарта працягвалі бегаць па радках:

«Камандзір атрада мае наступныя абавязкі:

1. Пакуль не збярэцца дастатковай сілы, павінен пазбягаць рашучых сутыкненняў з войскам, аднак гартаваць сваіх падначаленых пастаяннымі нападамі на меншыя непрыяцельскія атрады, рассыпаныя па краі, і раззбройваць іх.

2. У месцах, занятых паўстанцамі або якія зноў займаюцца, абвясціць і неадкладна прывесці ў выкананне дэкрэт Часовага ўрада пра надзяленне зямлёй сялян.

(«Вось ён! — адзначыў аканом. — Мой канец!»)

3. Знішчаць усе ранейшыя ўлады, а на іх месца ўстанаўліваць улады народныя ва ўсіх мясцовасцях, якімі завалодае, прычым ніхто пад самай суровай адказнасцю не можа ўхіліцца ад ускладзеных на яго часовых абавязкаў.

4. Забараніць пад самай суровай адказнасцю ўплату заборчаму ўраду ранейшых падаткаў, на якія адгэтуль толькі Нацыянальны ўрад мае выключнае права.

5. Даручыць і прасачыць, каб адпаведныя святары прынялі ад усіх жыхароў прысягу на вернасць і падпарадкоўванне Нацыянальнаму ўраду, а таксама заклікаць у паўстанцкія шэрагі ўсіх, здольных насіць зброю.

6. Перарываць, дзе прызнае патрэбным, камунікацыі, тэлеграфныя лініі, перахопліваць дэпешы, затрымліваць кур'ераў і эстафеты, захопліваць і адбіраць сродкі, што знаходзяцца ў руках заборчага ўрада, і, узяўшы з іх тыднёвае жалаванне свайму атраду, лічачы па 2 злотыя ў дзень на чалавека, рэшту, калі будзе мець надзейную сувязь з народнымі ўладамі, павінен апячатаць і неадкладна адаслаць ім.

7. Маскоўскую паліцыю нішчыць усімі спосабамі.

8. Найбольш вядомых прыгнятальнікаў сялян, сабраўшы людзей, судзіць ваенным судом і караць смерцю, не дапускаючы самавольнай расправы…»

— Не, я не прыгнятальнік, — прашаптаў збялелымі губамі аканом. — Я люблю сялян, сваіх работнікаў. Ніхто не паскардзіцца.

Урбановіч выграб з кішэняў паперы, засунуў іх у шуфляду стала.

«Выклікаць спраўніка, жандараў… — мільганула думка. — Прызнацца чэсна, што да чаго…» Але вочы затрымаліся на верхняй паперы, міжволі прачытаў:

«Цыркуляр супраць дэзінфарматараў — 19 лютага 1863 года.

Часовы Правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі даручае ваенным начальнікам і членам Народнай арганізацыі:

1. Сачыць за пашыральнікамі падманных чутак, паколькі моц захопнікаў, пахіснутая ў многіх пунктах моцай паўстання і не здольная ставіць яму перашкоды сілаю, звяртаецца да падману, сеючы фальшывыя звесткі пра паражэнне паўстанцаў, народнай рэакцыі, а прыхільнікі, паспешліва перадаючы гэтыя весткі ўраду, хочуць пагасіць высакародны запал і ўстрывожыць менш свядомых.

2. Людзей, якія сцвярджаюць, што Часовы ўрад устрымлівае паўстанцкія рухі ў нашых правінцыях, называюць імёны мяркуемых дзеячаў і пускаюць іх у ход, а таму шкодных нароўні са шпіёнамі захопнікаў, патрабуе адразу караць з усёй строгасцю ваенных законаў або неадкладна перасылаць іх імёны адпаведным народным уладам, каб належная кара магла спасцігнуць іх усюды».

— Не, ніякіх спраўнікаў… — прамармытаў аканом. — Пагляджу, на чыім баку будзе сіла. Тут круціцца трэба, як таму ўюну на патэльні. Ой падсмажаць яны мяне, ой падсмажаць.

4. «Казакі ідуць!»

У мястэчка найшло мноства пагарэльцаў. Яны сцвярджалі, што іхнія хаты спалілі расейскія жаўнеры. Сярод пагарэльцаў былі і пакалечаныя. Наколькі разбіраўся аканом, пакалечаныя не падчас пажару. Раны выглядалі на шабельныя, багнетныя і нават кулявыя. Пагарэльцы і калекі прасілі хоць кавалак хлеба, хоць бульбінку на насенне ці які рызман прыкрыцца. Расказвалі жахі пра зверствы расейцаў. Ці лгалі, ці праўду казалі — хто праверыць. Гаворка іхняя была мілагучнай, як гавораць сяляне Наваградчыны, Лідчыны, Слонімшчыны.

Хадзілі па вёсках і калі чулі: «Так вам, польскім сабакам, і трэба», пачыналі пад наступнымі вокнамі прасіцца іначай:

— Падайце пацярпелым ад польскіх бандытаў. Аб'елі да ніткі, у свет пусцілі, жабракамі зрабілі.

Як потым расказваў Бароўскі, пагарэльцы адразу, на пачатку вёскі, выпытвалі, хто каталік, а хто праваслаўнай веры, і тады адпаведна прасіліся ў весніках. Калі Ўрбановіч бачыў гэтых пагарэльцаў, яму здавалася, што ў паветры смярдзіць дымам.

Жонцы пра тое, што ён знайшоў у яе кніжках мноства папер, і не проста паперак, але дакументаў, за якія можна не тое што ў Сібір, але на шыбеніцу патрапіць, нічога не сказаў. Як быццам і не бачыў. Усяляк пазбягаў гаворкі на тэму паўстання, хоць у краі даўно пахла не толькі дымам, але і порахам, крывёю.

Аднойчы праз мястэчка прайшло падраздзяленне расейкіх жаўнераў. Роты тры. Моўчкі, прыспехам, са свежымі сіламі. Шынелі звіты ў скаткі, на галовах баранчыкавыя шапкі, рулі вайсковых ружжаў уніз. Афіцэры ехалі конна, са здзіўленнем пазіралі на жыдоўскія крамкі, на сялян, якія прыязна, але няшчыра пасміхаліся. Жаўнеры пратупалі, не спыніўшыся, нікога не закрануўшы. Падаліся на захад, на Пінск, на Берасце — хто іх ведае.

З'явіўся і прыстаў Вусаціха. Не адзін — з дзесяткам-другім казакаў. Казакі зухвала праскакалі па вуліцы некалькі разоў узад-уперад, спешыліся, з аголенымі шаблямі заходзілі ў жыдоўскія крамкі, бралі ў кішэні разынкі, нюхалі каву і гарбату. Потым гэтак жа нечакана зніклі, як і наляцелі. Нехта бачыў, што Вусаціха павёў іх на балота. Чаго, да каго?

Потым высветлілася — да Палюховічаў. Як расказвалі потым дваровыя, казакі наскочылі на сядзібу нядаўняга «генерала» з усіх бакоў, каб стварыць уражанне шматлікасці, з дзікім гіканнем уварваліся на двор, сагналі мужчын у адрыну, Палюховічу падставілі пад нос рэвальвер і аб'явілі, што будуць праводзіць рэвізію-вобыск. Шукалі зброю. Перакапалі гной у хлявах, паднімалі падлогі і ў чаляднях, і ў панскіх пакоях. Грабліся ва ўсіх шуфлядах, пабілі ў буфетах посуд, расшкуматалі кнігі ў бібліятэцы. Нічога не знайшлі, ад злосці адлупцавалі нагайкамі Едруся, які рыпаўся ці то бараніцца, ці то проста рот раскрыў. Пад канец налавілі курэй, набралі гарэлкі, згвалцілі ў пуні касавокую дваровую дзеўку, паселі на свае маленькія коні і падаліся прэч.

Людзі бачылі, што недалёка ад сядзібы хаваўся ў карчах прыстаў Вусаціха. Пэўна, спадзяваўся, што казакі знойдуць зброю. Калі б у Палюховічаў знайшлі хоць адзін вайсковы карабін, ён, пэўна б, вылез з карчоў, каб без страху, з доказам на руках — зброя! — абвінаваціць Палюховічаў.

У тыя ж дні сядзіба Палюховічаў апусцела. Палюховічы выкапалі зброю, распусцілі людзей, паселі на коні і падаліся на захад. Старая пані Палюховіч не змагла стрымаць свайго Лявона, адной было страшна заставацца, і яна ў вазку з невялікім скарбам падалася на Гарадзеншчыну да замужняй дачкі.

Ці ведала яна, што едзе ў сапраўднае пекла?

5. Апошні шанец каханню

А неўзабаве ваколіцу абляцела першая ашаламляльная вестка — сын Бароўскага Людовік, гімназісты яшчэ, узяты пад арышт. Арыштавалі яго нейкія наезджыя жандары. Наляцелі на сядзібу, ператрэслі пакоі — усё шукалі зброю. Шляхта пагаворвала, што без падказкі капітана Фогеля, які гойсаў недзе па Піншчыне, не абышлося.

Малога Бароўскага правялі па мястэчку са звязанымі спераду рукамі, у парваным пад пашкамі студэнцкім кіцелі з абарванымі «з мясам» гузікамі. Правялі наўмысна, каб усе бачылі, што чакае кожнага, хто адважыцца выступіць супраць уладаў. Жандары нешта мелі ў галаве сваё. Немінучасць пакарання, на іхнюю думку, мусіла застрашыць абываталяў, прымусіць іх сядзець ціха. Надзіва, здзек, больш маральны, чым фізічны, зрабіў адваротнае.

Імгненна ўзніклі купкі людзей, якія пазірквалі на жандараў не сказаць, каб варожа, але смела. Запужаць можна селяніна, знуджанага работай, які сядзіць у пазыках, часам галодны, галодны сам і яшчэ горай — з галоднымі дзецьмі. А местачкоўцаў, ды яшчэ — шляхту, ды яшчэ шарачковую шляхту, застрашыць немагчыма. Небагаты шляхцюк-местачковец і не галодны, і губляць няма чаго, як магнату якому. Сёння ўхапілі Людовіка — ні за што, паводле даносу, заўтра брэхне які Дзяркач (памяталі, не забылі) — і цябе ж гэтак павядуць, як злачынцу. Не, тут нешта не так. Тут падсушвай порах ды гастры шаблі і сякеры.

У эканоміі пра арышт маладога Бароўскага даведаліся ад Мондрыка, які нечага хадзіў у мястэчка. Ён і расказаў пра ўбачанае. Жандары паехалі на Пінск, а Людовіка пакінулі пад вартай унутранай аховы, якая з'явілася нядаўна, з сярэдзіны красавіка, пасля нечаканага выступлення Палюховічаў і такога недарэчнага арышту Вусаціхай. Ахова складалася з дзесятка жаўнераў, якія большай часткай бязмэтна бадзяліся па мястэчку. Яны ўсе на жыццё не наракалі — у мястэчку цішыня, жывуць амаль адныя жыды, якія заняты сваімі справамі: у падбухторшчыкі не лезуць і да іх ніхто не прыстае з падбухторшчыкаў. Іншая справа памешчыкі, тутэйшая шляхта. Асабліва з бедных, з маладых, з ганарыстых. Але апошнія з'яўляліся ў мястэчку рэдка.

Жаўнеры, каб меней мець клопату з арыштаваным, і запраторылі яго ў вязніцу — саляны склеп з вечна вільготнымі сценамі. Добра, што хоць ні пацукоў, ні мышэй у ім не вадзілася.

Аксана, як даведалася пра арышт, стала збірацца пагаварыць з жаўнерамі, урэшце — з прыставам. Яна не траціла спадзявання, што можа паўздзейнічаць на прадстаўнікоў улады, каб яны адпусцілі няшчаснага юнака хоць бы пад дамашні арышт.

Маладая жанчына апранула лепшае, што мела, нават прыпудрылася, што рабіла рэдка. Аканом хацеў ехаць з жонкай, але яна папрасіла яго застацца. Адной ёй будзе зручней угаворваць прыстава і жаўнераў унутранай аховы.

У свой час, каб жонка так клапацілася пра якога-небудзь арыштанта, Урбановіч абрадаваўся б. Нават і цяпер, калі глядзеў, як ягоная жонка Аксана перажывае за арыштаванага Людовіка, адчуў нешта падобнае на радасць. Бо гэтае перажыванне яскрава сведчыла — каханка ў жонкі няма, яна клапоціцца так, з любоўю, з мілатой, пра кожнага. Але прыйшоў час, калі гэткія і любоў, і мілата маглі саслужыць кепскую службу.

У той дзень, як Аксана паехала ў мястэчка, аканом стаў чытаць, але нічога ад узрушанасці не лезла ў галаву. Чакаў-чакаў жонку і, не дачакаўшыся, не ўцярпеў. Тое, чаго так баяўся манкевіцкі аканом, надышло. І ад гэтага нельга схавацца нідзе: ні ў Вільні, ні ў Маскве. Арыштаваць маглі ў любы дзень. І было ж за што! Ён муж жанчыны, якая трымала страшныя, забароненыя паперы!

Выйшаў на вуліцу, сеў у брычку і пакалываўся ў мястэчка. Першае, што ён убачыў на пад'ездзе да мястэчка, непрыемна яго ўразіла.

Шыльда з царскім двухгаловым арлом была збіта, а на яе месцы нейкія няўрымснікі пачапілі іншую, на якой харашыўся польскі белы арол і… старая літоўская Пагоня.

Мурашы забегалі па спіне ў аканома. Што за свавольствы? Добра, калі наедуць казакі і ўсыплюць катораму нягодніку бізуна. А калі румнуць у эканомію з вобыскам? Тут пабітым посудам, як у Палюховічаў, не абыдзешся.

Пад'ехаў да ўправы і… вачам не паверыў. Каля прысутнага месца стаяла некалькі аседланых коней, на лавачцы сядзеў зняможаны Людовік Бароўскі, а каля яго… Буевічаў Артур. Адкуль узяўся?! Побач з ім стаяла і ягоная жонка Аксана.

«Забяру з сабой. Скажу, каб ехала дахаты…» — мільганула ў галаве. Але ні забраць, ні загадаць жонцы ехаць дахаты Ўрбановіч не адважыўся. Ужо потым аканом даведаўся, што ні да якіх жаўнераў, ні да прыстава Аксана і не ездзіла. Ці сама выклікала, ці паслала ганца да Артура, а той прывёў недзе з лесу паўстанцаў. Па дарозе да іх далучыліся сяляне з віламі і косамі. Жаўнеры, якія вартавалі Бароўскага, не аказалі ніякага супраціву. Убачылі такую процьму людзей, узброеных дубальтоўкамі, косамі, віламі, а шляхта яшчэ пры шаблях — самі аддалі ружжы. З рук нават не вырывалі. Словам, абышлося без крыві. Іх нават не сталі арыштоўваць — разышліся па хатах, у каго жылі.

Аканом пад'ехаў да кампаніі. У галаве круцілася: «Мураўёў, Вільня…» Ён, манкевіцкі гаспадар, мусіў выбіраць: або застацца ў цяні — і тады назаўжды страціць Аксану, або падтрымаць паўстанцаў — і тады ў яго застанецца нейкі шанец.

6. Сваё войска!

— Во хто зоймецца матэрыяльным забеспячэннем войска! — бадзёра, весела праказаў заміж прывітання Артур Буевіч. Адзеты ў зялёную суконную куртку, шытую чорнымі шнурамі, і падшытыя скурай кавалерыйскія рэйтузы, якія аканом бачыў на конных жандарах, выгляд меў самы ваяўнічы. А з-за паса яшчэ тырчэлі і рэвальверы.

— Нашых людзей, грамадзянін Урбановіч, трэба як след апрануць, абуць, зразумела, забяспечыць правіянтам. Узбраенне я бяру на сябе.

— Гэта… загад? — спытаўся аканом.

— Успрымайце як хочаце, — ужо амаль сурова сказаў Артур. — Памочніцай вам будзе ваша жонка.

— Чыя… жонка? — ледзь выціснуў з сябе Ўрбановіч, міжволі строячы з сябе дурня.

— Ваша жонка, пані Аксана. Яна даказала сваю прыхільнасць справе паўстання. І мае паўнамоцтвы…

Буевіч, калі гаварыў гэтыя словы, глядзеў убок.

«Яны каханкі?! — пакутліва крутанулася ў галаве Ўрбановіча. — Ці не?!»

Урбановіч зіркнуў на Аксану. Жонка мела прамяністы позірк, вачэй не спускала з новааб'яўленага камандзіра паўстанцаў. Яна з захапленнем глядзела на Артура. У аканома сціснулася сэрца.

— Прыступайце да справы. Неадкладна, — ужо зусім суха прамовіў Буевіч. — Вечарам сустрэнемся. А мне яшчэ належыць знайсці зброю… Шмат зброі…

Аксана нечакана падышла да мужа і прылюдна, парывіста абняла яго і моцна пацалавала. Сэрца аканома забілася мацней.

— О, птушка мая! — толькі і выціснуў ён і палез за хустачкай выціраць слязіну. — З чаго… пачнём?

— У першую чаргу нашых ваякаў як след адзенем і абуем, — заклапочана прамовіла жонка.

Урбановічы селі ў брычку, і аканом настаяў, што спачатку варта разабрацца з той зброяй, якая мелася ў эканоміі. Сёе-тое можна было нашкрэбці. Бо кожны з навабранцаў патрабаваў паперш зброю. Вопратка і правіянт маглі пачакаць.

— Яшчэ, Ежы, нам трэба грошы, трэба шмат грошай, — гаварыла ў брычцы Аксана. — Я і не падазравала, што наша тутэйшая шляхта, нават патрыятычна настроеная, з заможных, такая сквапная. Трасуцца над кожным грошам.

— О, маё сэрцайка, хто ахвотнік выпускаць з рук грошы ці нават правіянт, — згаджаўся з жонкай бясконца шчаслівы аканом. Яму верылася, што шанец, які быў дадзены яму, шанец вярнуць, узмацніць каханне, ён не прапусціў, не прамінуў — выкарыстаў.

Неўзабаве ў эканомію, пад афіцыну, сабраліся сяляне з ваколіц. Сюды ж пад'ехалі і незнаёмцы, якія таўкліся каля Артура Буевіча. Гэтыя былі за агітатараў: словы і заклікі ліліся рэкамі. Мужчыны з сямейных, талковых на заклікі падбухторшчыкаў выказваліся, што толку з паўстання не будзе, бо паўстанцаў мала, а зброі зусім няма, што ў расейскага цара войска больш, што зброя ў царскіх жаўнераў вайсковая, сапраўдная, а пістонаўкамі ды сякерамі не паваюеш.

— Вільня дапаможа, Варшава зброю прышле, — чуліся пярэчанні. — Вось-вось выступіць супраць цара Францыя.

— Што нам тая Вільна? Што нам Варшава?! Мы самі сабе і Вільна, і Варшава, і Масква разам узятыя, — казалі сяляне. — Дайце нам заміж касы стрэльбачку. Хоць якую…

Калі агітавалі шляхту, то казалі пра заваяванне вольнасці, сцвярджалі, што адбудуем край, як было колісь.

— А галоўнае — усе будуць роўныя. Ніякай табе ні шляхты, ні мужыкоў… Кожнаму будзе дадзена зямлі, колькі хто захоча.

— Не выдумляйце, — пярэчылі сяляне. — Не хочам мы станавіцца шляхтай… Мы жывём з мазаля, а мазоль, браткі, скажу табе, гэта такая штука, што любога сцягне з неба… Не вольнасць нам патрэбна, не шляхецтва, але зямля.

— Ды не можа быць зямлі без вольнасці! — гарачыліся агітатары.

У атрад набралася чалавек за сотню. Карміў, апранаў, абуваў усіх, зразумела, пан Урбановіч. Ён ужо каяўся, што так, на скрут галавы, згадзіўся заняць пасаду інсургенцкага інтэнданта. Прасцей было б адкупіцца грашыма. Але Аксане падабаўся гэты штодзённы ваяўнічы, рэвалюцыйны вэрхал у эканоміі, натоўп узброеных людзей каля афіцыны. Яна пасылала ганцоў да Артура Буевіча ледзь не штогадзінна. Што б ні рабіў аканом, то рабіў з аглядкай на Аксану. Ягоная ж жонка проста расцвіла! Яна так актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі войска, што яе выбралі нават у вайсковую раду, галоўны орган па кіраванню ўсім тым, што адбывалася ў наваколлі. Інсургенты нават хацелі атабарыцца ў старасвецкім парку пры маёнтку, але аканом запратэставаў і вывеў атрад па-за межы фальварка.

Інсургенты на выгане каля мястэчка, дзе звычайна спыняліся цыганы, саставілі пабраныя з вёсак падводы, выставілі ахову. Зрэшты, гэтае войска і выглядала, як табар цыган, але на гэтую акалічнасць ніхто не звяртаў увагі. Гэта было сваё войска.

Раздзел XIV. Збройнае рушанне

1. Святун у вязніцы

Пачалося новае, бурлівае жыццё. Чутка пра збройнае рушанне абляцела ваколіцы. Шляхта збіралася ў мястэчку ці прыязджала ў эканомію, каб даведацца пра апошнія навіны і прыняць рашэнне: ці далучацца да паўстання, ці заставацца дома. Некаторыя нават выказвалі рашучую нязгоду з дзеяннямі самаабвешчанага вайсковага начальніка — Артура Буевіча, і збіраліся яго скінуць.

Як там ні было, войска памалу ўзбройвалася, апраналася, забяспечвалася правіянтам. Выбіраліся камандзіры дробных падраздзяленняў, іх намеснікі. Дайшла справа і да вайсковых вучэнняў.

Жыццё ішло сваёй каляінаю. Адным днём злавілі прыстава Вусаціху. У першы дзень збройнага рушання ён схаваўся і, пэўна, адседжваўся ў некага на вышках, але не ўцярпеў, вылез і быў схоплены. Яго хацелі аддаць сялянам і мяшчанам з пакрыўджаных на расправу. Вусаціха кляўся і бажыўся, што ён чыстай вады ліцвін, але служыць цару яго вымусілі жыццёвыя абставіны. Мала таго, ён даказваў, што ён таксама са старой шляхты, а ніякі не расеец, не маскаль і нават партрэт ягоных продкаў знаходзіцца ў вядомай калекцыі карцін Радзівілаў у Нясвіжы. Нехта са студэнтаў, адукаваны, спытаў, канкрэтна які партрэт прыстаў мае на ўвазе.

— Партрэт невядомага, — не міргнуўшы вокам сказаў прыстаў. — Зроблены ў сярэдзіне мінулага, гэта значыць яшчэ XVIII стагоддзя.

Студэнт зморшчыўся, не прыпамінаючы такі партрэт. Летась падрабляў памочнікам бібліятэкара ў Радзівілаў, крыху азнаёміўся з калекцыяй. Пачалі шукаць са старэйшых, з шляхты, хто гасцяваў у магнацкіх палацах і бачыў той партрэт. Знайшоўся стары Шаламіцкі, які за колішнімі часамі насамрэч быў у Нясвіжы, бачыў і добра памятае тую калекцыю. Прадставілі прыстава перад Шаламіцкім. Той агледзеў высокі шышкаваты лоб, ледзь не ідыёцкай велічыні, чырвоныя губы прыстава.

— Нешта ёсць, — сказаў Шаламіцкі, — падобны. Не хапае толькі булавы ў руку ды сіняй ядвабнай ленты праз грудзі. А так рыхтык той самы шляхцюк з партрэта. Але ж і вырадак: хто б падумаў, што нашчадак слаўнага роду зробіцца царскім слугой?!

Прыстава хацелі судзіць судом гонару, раз ён шляхта. Прызначылі грамадзянскі суд, але нейкі няўрымслівы шляхцюк, якому Вусаціха ўпёкся ў пячонкі, навёў на бедачыну сялян, і тыя сталі частаваць спадара прыстава кухталямі. Каб не местачкоўцы, якія адабралі небараку, натаўклі б прыставу пысу да нясхочу.

— Га! Зух з калом на мух! — атурзвалі мяшчане шляхцюка. — Га! На пахілае дрэва і козы скачуць! У якой канаве ты, шляхецкая костка, спаў, калі Вусаціха на кані галёкаў?!

Каб прыстаў не ўцёк ці з ім не нарабілі бяды пакрыўджаныя зламыснікі, прыстава схавалі ў салявы склеп. Нічога лепшага не прыдумалі.

На другі дзень, памяты і пабіты, прыстаў стаў перад судом. На тым судзе прыстаў нечакана прызнаўся, што ведае, дзе шукаць зброю — скрынку са штуцэрамі.

— Гэнага Кавальца сын, Ясь, збаёдаў штуцэры.

— Як табе веры даць? — спыталіся ў прыстава.

— Чуў, як у пушчы страляў. Пістонаўка так не страляе.

Далажылі Артуру Буевічу. Той і сам нешта падазраваў няладнае. Паслалі людзей да Кавальцоў, прыцягнулі Яся. Хлопец упіраўся, бажыўся, што нічога не ведае. Зрабілі вочную стаўку з Вусаціхай. Ясь перастаў бажыцца, але па-ранейшаму адмаўляў, што чапаў тыя штуцэры.

— У склеп! — коратка загадаў Артур. — Думаеце, чыкацца з ім буду.

Вусаціху адпусцілі. Каб выслужыцца, прыстаў заявіў, што можа быць карысны паўстанцам як вайсковы чалавек. Навучыць, дзе ар'ергард, дзе авангард, што такое дазор, сакрэт. Яго слухалі і нават падпарадкоўваліся. Прыстаў разам са сваім атрадам паехалі на сядзібу Кавальцоў і зрабілі ператрус, каб знайсці штуцэры. Безвынікова.

Ясь сядзеў у склепе і ўпарта настойваў, што нічога не ведае. І безупынна маліўся.

З яго толькі пасмейваліся.

— Святун, — казалі, — моліцца. Дзірку ў небе прамоліць.

У мястэчку заўважылі маладога ваўка з нашыйнікам. Ён лазіў пазавуголлем, працяжна і пранізліва скавытаў. У гэтым скавытанні адчуваўся бясконцы сум па зніклым, увязненым гаспадару.

Каб Інсургент не скуголіў пад вокнамі, яго таксама запраторылі ў склеп. Адчынілі дзверы і разышліся. Воўк доўга не адважваўся падысці да ўвахода. Але як толькі Ясь ціхенька свіснуў, Інсургент на скрут галавы памчаўся да яго, ледзь з ног не збіў, стаў аблізваць, вішчэў ад радасці, а ў вачах свіціліся бясконцая мілата і адданасць.

— Акурат пбра, — казалі вартавыя. — Святун і воўк. Эй, Кавалец, аддай штуцэры!

— Не браў я вашыя штуцэры.

Вартавыя зазіралі ў шчыліну дзвярэй і кпілі:

— Святулька, аддай стрэльбы!

— Я чужога не бяру… Не жадай ні дабра брата твайго, ні авечкі, ні жаны…

— Як жа не браў, калі стрэлы ў пушчы людзі чулі? Молішся, а ілжэш, брахадла!

— Дзякуй вам і за такія словы, — адказваў Ясь, — бо я вас люблю і ўсё вам прабачаю…

— Во, манюка, лёстачкі падпускае… — абураліся вартавыя.

— Хто любіць брата сваяго, той у святле ходзіць, і спакусы ў ім няма… — неслася са склепа.

— Усыпаць добра бізуна — адразу прызнаешся, куды цэлую скрынку штуцэраў схаваў, нахаба. Праваслаўнік знайшоўся.

— А хто ненавідзіць брата сваяго, той у цемры ёсць і ў мораку ходзіць… — чулася з вязніцы.

— Цьху ты, святун і ёсць святун…

2. Вайсковая рада

Калі ўся ваколічная шляхта больш-менш вызначылася: падтрымаць або не падтрымаць паўстанне, склікалі сход — абмеркаваць, што рабіць, сабраўшы войска. Пакуль што непрыяцеля нідзе не назіралася. Сядзець і чакаць маскоўскія роты не з рукі. Таксама патрабавалі вырашэння некалькі арганізацыйных, як казаў Артур Буевіч, пытанняў.

Шляхты сабралася шмат, але ўсё драбнякі, яны нават не адважваліся заходзіць да Ўрбановіча ў дом, куды гаспадар запрашаў радцаў, — сядзелі на вуліцы ці жартавалі праз расчыненыя дзверы з людзьмі чалядні. З'явіўся Артур Буевіч у куртцы наапашкі. Яго як намеснікі ці ардынарцы суправаджалі маладыя шляхцюкі. Пачалася гаворка пра зброю, дысцыпліну, планы. Шляхта выкрыквала словы да месца і не да месца. Ледзь што, пачыналі высвятляць адносіны, узнімаўся гармідар. Таўкліся добрую гадзіну, а ні да якіх вынікаў не дагаварыліся. Надумалі тады сабрацца і параіцца вузейшым колам.

У кабінет, дзе і прызначылі раду, зайшлі абое Бароўскіх: сын і бацька, стары Магнусь Палюховіч, неўміруха пад дзевяноста гадоў, бацька Лявона Палюховіча, які ўжо недзе ваяваў супраць маскалёў, а таксама чалавек пяць-шэсць смялейшай і дысцыплінаванейшай шляхты. Прысутнічалі на гэтай радзе і аканом з жонкай, уласна, і як гаспадары, і як чынныя ўдзельнікі інсурэкцыі.

Сталі абмяркоўваць, што робіцца ў краі. Абстаноўка мянялася кожны тыдзень, а пошта даходзіла са спазненнем, бо шмат дзе паўстанцы паразбівалі паштовыя станцыі. Праезджыя гандляры прывозілі навіны процілеглага зместу. Арганізаваная некалькі дзён назад выведка нічога не дала. Пасланыя надзейныя людзі вярнуліся ні з чым — на ўсходзе і на захадзе натыкаліся на моцныя казачыя раз'езды, на жандарскія патрулі або на цэлыя табары рэгулярнага расейскага войска.

Артур даказваў, што трэба ісці на злучэнне з асноўнымі сіламі паўстанцаў, гэта значыць падавацца на Пінск, на Кобрын, на Слонім. Калі злучыцца з якім буйным атрадам, тады пра каардынацыю дзеянняў падумаюць вышэйшыя начальнікі. Стары Бароўскі сцвярджаў, што паход — рэч неабдуманая. Паход сам па сабе вымушае страту сілаў, сродкаў. Калі ж заставацца ў мястэчку, то ніякіх стратаў ні сілы, ні сродкаў не будзе.

— Што дасць гэтае сядзенне? — гарачыўся Артур. — Мы толькі губляем час і энергію. Калі мы пасядзім яшчэ тыдзень, людзі стануць разбягацца.

— Прашу пачакаць новых паведамленняў, — гаварыў Бароўскі. — Цаню такую думку: чорт абарону любіць.

— Якая абарона! — абурыўся Артур. — Наша сіла — у яднанні. Вы, я бачу, абсалютна невайсковы чалавек.

— Дайце сабе ўпыну зневажаць старэйшых, — казаў Бароўскі. — Я пацярпеў — мой сын ледзь не апынуўся ў Сібіры. А з-за чаго? З-за глупства!

Пасля арышту і вызвалення сына старога Бароўскага быццам падмянілі. З рахманага, ціхага чалавека ён пераўтварыўся ў ваяўнічага паўстанца. Каб быў тут спраўнік ці жандарскі афіцэр Фогель, яны здзівіліся б такой перамене. Праўда, ранейшыя рысы характару — асцярожнасць, абдуманасць кожнага кроку, абумоўлівалі паводзіны Бароўскага і цяпер.

— Ды вы, прашу прабачыць, не чыталі, пэўна, ніводнай працы па стратэгіі. Ваша спецыяльнасць, не крыўдзіцеся — арніталогія, гітара, ксёнжачкі, — не адказваў на канкрэтнае пытанне Буевіч.

Бароўскага кінула ў барву. Ён шумна дыхаў, але трываў, аж сціснуў рукі ў кулачкі.

— Вы, Артур, кажаце, што я не чытаў ваенных работ? Чытаў… Вывучаў… Не думайце, — спакойна гаварыў Бароўскі. — Акрамя таго, я маю ўяўленне пра вайсковыя дзеянні з нядаўняй гісторыі.

— Вы маеце на ўвазе вайну дванаццатага года? — з ухмылкай прамовіў Артур.

— Так. Тады абсэрвацыйная армія расейскага генерала ад кавалерыі Аляксандра Пятровіча Тармасава супрацьстаяла войску, у якім лёс сабраў многа нашых землякоў, а ў прыватнасці — быў там і мой дзед.

— Так, згодны, — кіўнуў галавой стары Магнусь Палюховіч. — Помню. І я там быў… І скажу вам, харошыя людзі пранцузы, ліха іх матары, але слімакі, жабіны ногі і іншая дрэнь бон апетыт не прыбаўляе, халера на іх…

Прысутныя засмяяліся.

— Дык вось, — прадоўжыў, абрадаваны нечаканай падтрымкай, Бароўскі. — З дзядулевых расказаў я шмат чаго даведаўся пра тыя вайсковыя падзеі.

— Армія Тармасава стаяла на Ўкраіне, яна не вырашала падзей… — надумаў паспрачацца і па гэтым пункце Артур.

— Не скажыце. Тармасаў яшчэ ў ліпені 1812 года атрымаў ад Аляксандра I загад рухацца на поўнач, гэта значыць праз балоты Палесся на злучэнне з 12-тысячным корпусам генерал-лейтэнанта Эртэля, што стаяў у Мазыры, а таксама з 5-тысячным гарнізонам Бабруйскай крэпасці генерал-маёра Ігнацьева.

— Адкуль, проша пана, такая рыхтычнасць? — спытаўся Буевіч, строга насупіўшыся.

— Як, як?

— Дакладнасць у лічбах? — паправіўся Артур.

— Гэта па-новаму, па-ліцвінску, — заўважыў аканом Урбановіч. Не без з'едлівасці.

— Я ж кажу, што я займаўся гісторыяй вайны дванаццатага года, — прадоўжыў Бароўскі. — Дык вось, саюзных войскаў налічвалася 46 тысяч. Гэта ў першую чаргу саксонцы генерала графа Рэнье, аўстрыйцы генерала Шварцэнберга…

— Ге, ге, — паківаў галавой стары Магнусь Палюховіч. — Саксонцы і аўстрыякі…

— Рускіх было ажно 63 тысячы, — прадоўжыў Бароўскі свой гістарычны экскурс. — Вы ж ведаеце, што расейцы ў тую кампанію ў канцы ліпеня нечакана захапілі Берасце і Кобрынь. І гэта ў той час, калі войска Барклая пакінула Віцебск.

— Што вы хочаце гэтым сказаць? — насупіўся Артур.

— Маштаб Расеі не дае правільнага разумення тых ці іншых вайсковых дыспазіцый. Мы не можам весці правільных вайсковых аперацый, вось што. Толькі партызанская вайна… У той час, калі рыхтавалася Барадзінская бітва, армія генерала Тармасава пераследавала саксонцаў і аўстрыякаў, гнала іх на захад. Вы гэта разумееце? Татарскія і казачыя сотні зрабілі інвазію ў Польшчу, польскае апалчэнне кідала зброю і ўцякала хто куды…

— Так, пацвярджаю, было, — згодна кіўнуў стары Магнусь Палюховіч. — Магнаты абівалі парогі французскіх казармаў: ратуйце! Нават генерал Луазон, які стаяў у Круляўцы, быў змушаны выступіць у паход да Варшавы, бо баяліся, што Тармасаў захопіць сталіцу.

— Чулі? — пераможна абвясціў Бароўскі. — Расейцы трымалі край у сваіх руках нават тады, калі сэрца Расеі, Масква, было ўхоплена рукой карсіканца-падманшчыка.

— Часова. Шварцэнберг і Рэнье сваімі 40 тысячамі войска адкінулі Тармасава, — сказаў Артур, ківаючы пальцам. — Не думайце, што мы не чыталі гістарычных прац. Гэта — па-першае, па-другое, вельмі тыя аўстрыякі і саксонцы хацелі ваяваць. У нас іншая сітуацыя, у нас народ падымецца магутнай хваляй і змяце царскі трон.

— Змяце… Аж пыл пойдзе, — уставіў свой грош аканом. — Спачатку ён змяце нас. Зрабуе эканомію дашчэнту, пане Буевіч. Вы гэта разумееце?

— Таму важна як след накіроўваць энергію бунту, — дакляраваў Артур. — Давайце гаварыць пра надзённае, а не пра колішнюю вайну.

— Э-э не, пачакайце, — падняўся Бароўскі. Дагэтуль ён сядзеў. — Дайце дагаварыць да канца. Войска Тармасава не адкінулі, яно адышло ў палескія балоты, спынілася ў Ратна, тут непадалёку.

— Можа, хопіць? — Гаспадыня дома, пані Аксана, асцярожна пакратала старога Бароўскага за плячо.

— Тармасаў меў пад ружжом 28 тысяч жаўнераў, — не здаваўся Бароўскі. — Аўстрыякі сядзелі ў Кобрыне, саксонцы занялі Берасце. Вось і ўсё, на што яны маглі разлічваць: сядзець і не рыпацца.

— Але ж генерал Дамброўскі з дывізіяй па загаду Напалеона вярнуўся ў край з-пад Смаленска і… — урачыста абвясціў Артур.

— Адкіньце ваш пафас, — скрывіўся Бароўскі, перабіваючы Буевіча. — Вярнуўся?! Так, вярнуўся, каб сачыць за дзеяннямі корпуса Эртэля, які сядзеў у Мазыры, і Ігнацьева ў Бабруйскім гарнізоне. Расейцаў было 17 тысяч супраць 8 тысяч нашых.

— Рыхтык ге! — усклікнуў стары Палюховіч. — Нас было мала, але мы былі маладыя… Эх, колькі дзяўчат нам усміхалася, панове.

Грымнуў рогат. Але не да рогату зрабілася Артуру. Ён стаў падазраваць, што на гэтай радзе яго наўмысна цягнуць у нейкае балота.

3. Зразумець маштаб Расеі

— Дамброўскі меў нават артылерыю — 20 гармат. Нічога лепшага не прыдумаў, як рассяродзіць сілы: пакінуў батальёны ў Магілеве, Глуску, Свіслачы. Эртэль разагнаў гэтыя батальёны. Сотні забітых, палонныя… Потым Эртэль паслаў генерал-маёра Запольскага ў Пінск. І выгналі аўстрыякаў з горада… Вось што рабілася. Напалеон сядзеў у Маскве, галоўныя сілы расейцаў стаялі пад Таруціна, а ў палескіх балотах і лясах вайна не заціхала ні на дзень. Во дзе, выбачайце, кавалася расейская перамога. Тут, у нас…

Наступіла хвіліна маўчання.

— Хм, дык што вы прапануеце? — спытаўся Артур. — Сядзець і чакаць, калі прыйдуць казачыя сотні?

— А які ў нас стратэгічны рэсурс! — працягваў сваю думку Бароўскі. — Наша задача зразумець, якімі рэсурсамі мы валодаем, каб змагацца супраць ворага, які нечакана з'явіўся перад намі.

— Якога ворага вы маеце на ўвазе? — спытаўся пан аканом.

— Якога? Расею! — выгукнуў Артур.

Пан Урбановіч пабялеў. «Расею мець ворагам? Барані Божа… — падумаў ён. — Што яны гавораць… Чаму, чаго я тут сяджу?»

— Панове, — спалохана прагаварыў ён, — вы хоць уяўляеце, што такое Расея?

— Уяўляем, — смела адазваўся Артур. — Гэта нязмераны па тэрыторыі край з дзікім, азіяцкім урадам, які нясе нам абрусенне, забыццё мінуўшчыны, знявагу нашай мовы, культуры, рэлігіі. Улада Масквы апіраецца на багнетах і рамёнах жаўнераў, учарашніх цёмных і затурканых барадатых мужыкоў.

— Во-во, — сказаў Бароўскі, — правільная думка. І багнетаў гэтых будзе не сто, як, скажам, у нас, і не тысячы, а дзесяткі тысяч, а можа, як прыпячэ, і ўсе сто тысяч.

— Ну, ужо сто тысяч? Адкуль яны возьмуць гэтулькі зброі…

— Нельга лічыць, што Расея прадстаўлена злосным, але па сутнасці даволі бяскрыўдным прыставам ці спраўнікам… Паслухайце, я мушу скончыць маю гістарычную лекцыйку. — Бароўскі падняў палец. — Восенню 1912 года маларасейскія губернатары набралі, узброілі, экіпавалі і забяспечылі правіянтам 15 конных палкоў колькасцю 18 тысяч шабель! Гэта ж новая армія!

— І ў нас па Менскай ды Гарадзенскай вобласці набярэцца не меней, — перабіў старэйшага Артур.

— А тут яшчэ з Малдавіі падаспела 35-тысячная Дунайская армія адмірала Чычагава. — Бароўскі падняў руку, даючы знак памаўчаць. — Мелі 200 гармат. Вы ўяўляеце, якая гэта сіла? Каб не звычайная расейская бесталкоўшчына…

— Якую бесталкоўшчыну вы маеце на ўвазе? — спыталася пані Аксана.

— А хоць бы такую: раптам Аляксандар I назначыў Тармасава галоўнакамандуючым 2-й Заходняй арміяй пасля смерці Баграціёна на Барадзінскім полі. Сумятня, адным словам. Тым не меней расейцы наступалі з поўдня. Аўстрыйцы і саксонцы ўцякалі так, што расейская пяхота не паспявала за імі. Тут, у краі, які называюць Беларуссю, Літвой, як хочаце, і быў пачатак канца Наполеона, а не пад Масквой! Тут, пад Берасцем, саюзнікі мелі 40 тысяч штыкоў, расейцы — 50. Аўстрыякі і саксонцы не адважыліся даць бой, уцяклі ў глыбіню Польшчы, пад польскі Драгічын. Ведаеце, што нарабілася… Рэквізіцыі, напад расейцаў на Слонім, дзе сядзеў наш генерал Канопка.

— Так, Канопка, — пагадзіўся Магнусь Палюховіч. — Было, панове, было. Палонныя, сорам…

— Саксонцы і аўстрыякі паспрабавалі адцягнуць сілы Чычагава, але… — няўмольна працягваў Бароўскі. — Але жаўнеры расейскага генерал-лейтэнанта князя Сакена атакавалі Ваўкавыск, дзе нанеслі страшэнную паразу саюзнікам. Рэнье ўцёк праз акно, а саксонцы згубілі палкавы сцяг. Сорам і ганьба, панове.

Стары Магнусь моўчкі толькі ківаў галавой.

Артур не вытрываў. Падняўся, хадзіў. Ён, здаецца, здагадаўся, куды хіліць стары Бароўскі і што ён зараз прапануе. Хітры стары.

— Слухайце далей, — сказаў Бароўскі. — Аўстрыякі і саксонцы, нягледзячы на заклікі з штаба Напалеона, не змаглі ні дагнаць армію Чычагава, ні знішчыць корпус Сакена. — Бароўскі зрабіў перапынак, уздыхнуў і з неўласцівай яму патэтыкай вымавіў: — А прычына, панове, простая — яны не хацелі пакідаць Палессе! Куды ісці? Адчуць на ўласнай скуры ўсе радасці адступлення напалеонаўскай арміі ад Масквы?

— Расказвайце! — нецярплівілася пані Аксана. — Я і не ведала, як гэта ўсё цікава.

Артур незадаволена зіркнуў на Аксану, што не прамінуў заўважыць аканом.

4. Палескі авёс як чыннік выгнання карсіканца

— Далей усё даволі празаічна, — сурова, глухім голасам прамовіў Бароўскі. — Чычагаў выступіў пад Менск, дзе яго сустрэў 3-тысячны атрад генерала Касецкага.

— Правільна, Касецкага, — уставіў Магнусь.

— Ну і што тыя тры тысячы? Расейцы акружылі і вынудзілі Касецкага здацца ў палон. Напалі на Мір, на Койданава, на Нясвіж. Тактыка простая — акружалі пераважальнай колькасцю войска і прапаноўвалі здацца. Не, пане Палюховічу? Вы ж непасрэдны ўдзельнік тых баталій.

— Так, панове, быў. Чыхвосцілі нашага брата, як кажуць мужыкі, у хвост і ў грыву. Пад адным Мірам 500 чалавек забілі, а больш 700 у палон узялі. Пад Койданавам — 2 тысячы палонных, пад Радашкавічамі — 2 тысячы палонных. Калі расейцы падышлі да Барысава, дзе стаяў Дамброўскі, пастка зашчоўкнулася. Кажуць, што менавіта ў гэты дзень карсіканец бегаў узад-уперад, зазіраў на мапу і ў разгубленасці шаптаў: «Палтава! Палтава!»

Некалькі хвілін невясёлай цішыні далі магчымасць прысутным абдумаць, што расказаў Бароўскі і дапоўніў стары Магнусь Палюховіч.

— Дык што, — парушыў цішыню гаспадар кабінета, — палескі авёс спрычыніўся да перамогі расейскай зброі?

— І палескі таксама, — стомлена вымавіў пан Бароўскі. — Ёсць звесткі, што дзесяцідзённы запас правіянту для арміі Чычагава сабралі ў раёне Пружан, а гэта, заўважце, 160 тон сухароў і 160 тон круп.

Зноў наступіла гнятлівая цішыня.

— Нас падтрымае Эўропа, — раптам сказаў Артур. — Мы развіваемся ў эўрапейскім рэчышчы.

— Ну-ну, — адказаў Бароўскі. — Думаю, нас у хуткім часе чакае сустрэча з капітанам Фогелем, а не з Эўропай. Менавіта ён прывядзе сюды, у наш край, роты тры рэгулярнага расейскага войска. Пра гэта дбаць, а не пра Эўропу мроіць. Нам тут жыць, і жыць не з Эўропай, а з Расеяй, калі нават мы і пераможам. Трэба навучыцца дамаўляцца.

— Тры роты? — не зважаючы на апошнія словы, выгукнуў аканом. — Мы не зможам супрацьстаяць тром ротам! У нас усяго некалькі дзесяткаў надзейных людзей, якія не баяцца стрэлаў. Я маю на ўвазе нармальных, рэшта, гэта, выбачайце, нейкі зброд. Яны кожны вечар упіваюцца.

— Нічога, мы навядзём дысцыпліну, — сказаў Артур. — Праўда, пане Палюховіч?!

Стары Палюховіч хітнуў галавой. Ён крыху дзюбнуў — пачаставаўся ў чалядні.

— Заўважце, процістаяць добра абучаным, узброеным па апошнім слове вайсковай навукі жаўнерам, — дадаў Бароўскі. — Майце на ўвазе, экіпіроўку паўстанца і салдата расейскай арміі не параўнаць.

— Але затое на нашым баку веданне мясцовасці, раптоўнасць і… імпэт, — не здаваўся Артур. — Як у нас кажуць — мыш капы не баіцца.

— Ну, за імпэтам і ў расейцаў не стане. Яны ваякі адмысловыя. Як падцягнуць артылерыю ды дадуць залп карцеччу, вы… мы паразбягаемся хто куды, — сказаў Людовік, які нечакана, відаць, пасля гістарычнага экскурсу, стаў на бок бацькі.

Ці не дзеля сына гэтак стараўся Бароўскі?

— Дык чаго мы ўвогуле тут сабраліся? — нечакана ўскіпеў Артур. — Там, і там, і там, — паказваў рукой на захад, поўнач, усход, — паўстанцы змагаюцца з заклятым ворагам, а мы тут гістарычныя лекцыі слухаем. Маё рашэнне — выступаць неадкладна, шукаць ворага па ўсім краі і біць яго, біць, біць… Каб зямля пад ягонымі нагамі гарэла…

Урбановіч апусціў вочкі. Зрабіў гэта і стары Бароўскі. Толькі яшчэ і ўздыхнуў.

— А я ведаю, куды вы дугу гнулі. Сядзець ціха, каб ніхто не загінуў, — голасна выгаворваў Артур. Ноздры ягоныя раздзімаліся ад гневу. — Нас не чапаюць, і мы нікуды не рушым. Мо адразу адрас цару-імператару падпішам? У вернападданстве? І будзем поўзаць у нагах гэтай маскалёўскай набрыдзі, як той Інсургент поўзае ў нагах малога Кавальца? За тое, што прыгарнуў, у лес не выгнаў… А прыйдзе час, яшчэ і цалавацца будзем. «Милости просим…»

Прысутныя маўчалі. Толькі пані Аксана глядзела на Артура смела, вачэй не хавала.

— Што вы ўсё мяне палохаеце: маштабы Расеі, маштабы Расеі! — не мог супакоіцца Артур. — Думаеце, я сам не баюся? Не ведаю, супраць каго іду? Можа, і мне хочацца ўзяць тоўстую бабу, нарадзіць дзяцей і жыць сабе спакойна, вучыць гэтых дзяцей, адукацыю даваць.

Урбановіч нядобра пасміхнуўся. У ягонай галаве варылася свая каша. Ведаў, ведаў пра няшчаснае каханне Буевічавага сына да наймічкі Хрысці.

— Дык у тым то і бяда, што вучыць стануць не так, як хачу, а як захоча нейкі маскоўскі начальнік, які прыедзе сюды, — працягваў свой гнеўны маналог Артур, — і стане распараджацца намі, як сваімі халопамі. Або свае халопы знойдуцца і ў дагодлівасці стануць лізаць, прабачайце, адно месца…

Урбановіч у знак пратэсту супраць грубага слова падняў руку.

— Расея, Расея… Ведаю, на што іду. На сподачку ніхто нам вольнасцей ніякіх не дасць. Воля, гэта вам, выбачайце, не баба, — не звярнуў увагі на жэст гаспадара кабінета Артур. — Яе бяруць не беленькай, а часцей, перапрашаю, крывавай рукой.

5. Камісар на пяць хвілін

— Давайце не разважаць на гістарычныя тэмы, але рабіць канкрэтную справу, — сказаў Артур пасля некаторага роздыху, калі ўсе памаўчалі і абдумалі ягоную пагрозлівую філіпіку.

— Увогуле, мне здаецца, мы не з таго пачалі, — праказала Аксана. — Мы пратаўкліся, выбачайце, на вуліцы з добрую гадзіну, дзе шляхта ледзь не хапалася за чубы. Вось што: спачатку мы павінны выбраць павятовага камісара.

— Спадзяюся, што пярэчанняў не будзе, калі мы зацвердзім на гэтую пасаду, — Буевіч зірнуў на аканома, — нашага паважанага гаспадара, васпана Ўрбановіча.

Урбановіч адчуў, як кроў ударыла яму ў галаву. Ён не верыў сваім вушам.

— Таксама лічу найлепшай кандыдатурай свайго мужа, — данёсся, як з лёху, голас Аксаны.

Аканом зірнуў на жонку. У яе вачах прачытаў давер, замілаванне.

— Я — павятовы камісар? — разгублена прамармытаў Урбановіч.

Ён падняўся з крэсла, але адчуў, што калені ягоныя затрэсліся. Таму бухнуўся назад у крэсла і стаў церці твар рукой, каб не было відаць, што ён бялее на вачах.

«Вось яно, вось… Рашучая хвіліна. Або — або!» — праносілася ў галаве.

— Пярэчанняў няма, — праказаў Артур. — Павінен зачытаць нешта накшталт інструкцыі павятовым камісарам. — Артур разгарнуў паперыну: — Такім чынам, хто стане павятовым камісарам, першае, павінен ведаць спосаб думак усіх жыхароў у павеце. Другое, пра шкадлівых народнай справе паведамляць ваяводскім камісарам. Трэцяе, сачыць за дакладным выкананнем законаў і дэкрэтаў, выдадзеных Нацыянальным урадам і Выканаўчым аддзелам.

— Пастойце, але я не… згодны, — ціха прамармытаў Урбановіч.

Надзіва, ягоны голас ніхто не пачуў.

— Чацвёртае. Звяртаць пільную ўвагу, каб вёскі, у якіх сяляне надзелены зямлёй, не вярталіся да сістэмы захопніцкага ўрада. Пятае. Патрабаваць ад службовых асоб народнай арганізацыі, каб як найхутчэй стварылі з адказных грамадзян пошту ў розных кірунках павета. Шостае…

— Артур… Пан вайсковы начальнік, — гучней, каб ужо ўсе добра пачулі, праказаў аканом. — Дазвольце…

— Не дазваляю, — абарваў аканома захоплены ўрачыстым момантам абвяшчэння паўнамоцтваў новай улады Буевіч. — Ага, шостае. Службовыя асобы народнай арганізацыі ў павеце павінны быць энергічнымі і самаахвярна займацца абавязкамі, даручанымі ім уладай. Калі акружныя і парафіяльныя начальнікі пазбаўлены гэтых якасцяў, павятовы ўрадавы камісар абавязаны звярнуцца да цывільнага начальніка павета, каб на працягу трох дзён замяніць іх іншымі; адначасова ён павінен паведаміць пра гэта ўрадаваму камісару ваяводства для далейшых захадаў.

Артур на хвілінку змоўк, каб перавесці дыханне, сказаў як бы між іншым:

— Бачыце, спадар Урбановіч, колькі абавязкаў, колькі работы. Я сёе-тое паспеў зрабіць, ёсць прызначаныя людзі, потым усё раскажу.

— Мне ў галаву не ўкладваецца, што… — гучна, амаль абурана прамовіў аканом, але тут да яго нахілілася жонка, якая стаяла недалёка, і прашаптала:

— Гэтая інструкцыя ў нас застанецца. Мы яшчэ раз уважліва прачытаем… Я дапамагу…

Аканом глынуў сліну, але яна не глыталася — у роце язык быў як трэска.

— …Назіраць, каб у памешчыцкіх маёнтках меліся запасы прадуктаў, адзення, зброі і рыштунку, — гучэў узнёслы голас Артура, — паводле нормы, устаноўленай павятовым камітэтам, з тым, каб зручна забеспячваць атрад. Восьмае. Рупліва сачыць за спагнаннем нацыянальнага падатку, а таксама — ці ахвотна гэты падатак жыхары сплачваюць. Дзевятае. Назіраць за ўтварэннем, развіццём і дзеяннямі камітэтаў апекі з паўстанцкіх жанчын.

— Гэтым я займуся, — зноў шапнула жонка Ўрбановічу.

«Нешта не тое робіцца, — круцілася ў галаве аканома. — Яны не туды гнуць… Яны мяне… у яму хочуць завесці. У воўчую яму… Я не хачу быць ні павятовым, ні якім-небудзь іншым камісарам… Не, не буду я сядзець, маўчаць і пазіраць, як вол з-пад абуха…»

— Калі селянін, натхнёны патрыятызмам, зробіць са сваіх бедных даходаў дабравольную ахвяру на справу вайны з Масквой, павятовы камісар павінен паведаміць пра гэта камісару ваяводства з указаннем імя і прозвішча ахвяравальніка, а таксама месца яго жыхарства, — грымеў урачысты голас Артура Буевіча. — Павятоваму камісару належыць паставіць на пасады сялян…

— Мужыкоў? — не вытрымаў адзін са шляхцюкоў. — Мужыкоў на пасаду?! Гэта, выбачайце, нешта не тое…

— Не тое! — паўтарыў, амаль выкрыкнуў аканом. Яго раз'ядала, раздзімала крыўда, што з яго хочуць зрабіць павятовага камісара без ягонай жа згоды. Аканом адчуваў, што калі ён зараз не пачне крычаць, не пачне пратэставаць, ніколі сабе не даруе такога здзеку са сваёй асобы.

— Дайце я ўжо дачытаю, тут ужо мала засталося, — дзелавітым тонам сказаў Артур і скорагаворкай, як мітуслівы поп на хаўтурах, зачасціў: — Павятовы камісар мае права прызначыць памочнікаў, за якіх асабіста адказвае… Як павятовы камісар, так і ягоныя памочнікі абавязаны быць у пастаянным руху — не злазіць з брычкі… Сродкі на паездкі і асабістае ўтрыманне будзе атрымліваць ад ваяводскага камісара… Вось што, пане Ўрбановіч, важна… Пункт пятнаццаты: павятовы камісар павінен прысутнічаць пры фарміраванні атрада і назіраць: а — каб зброя была як мага лепшай, наколькі гэта дазваляюць мясцовыя ўмовы; бэ — каб кожны жаўнер меў пры сабе сама меней 50 зарадаў.

— А я не хачу быць павятовым камісарам! — гучна, каб усе чулі, прамовіў Урбановіч.

— Цэ — каб быў добра адзеты, — тарочыў сваё Буевіч, — дэ — начальнік атрада павінен добра інструктаваць адносна дысцыпліны; е — каб не было п'янства і дэмаралізацыі; эф — прымаць захады, каб пры атрадзе быў хірург, інструменты і медыкаменты… — Буевіч замармытаў: — Ну, гэта не важна… абозная паклажа, запасны рыштунак, сухі паёк… А во, сухога пайка павінна быць на 4–5 дзён.

— Я не буду камісарам, — ужо ледзь не крыкнуў Урбановіч.

Усім зрабілася ясна, што Артур Буевіч пачуў словы аканома, але не ведае, што рабіць, як рэагаваць. Ён нават зірнуў на збялелую ад словаў мужа Аксану.

— Ну, гэта так… Далей, во, пане Ўрбановіч, цікава: камісар павета павінен самым пільным чынам сачыць, каб ва ўсіх маёнтках, дзе праходзіць атрад, абвяшчаўся дэкрэт Нацыянальнага ўрада пра надзяленне зямлёй сялян.

«Яны — Буевіч і мая жонка — хочуць мяне звесці са свету, — падумаў аканом. — Яны — палюбоўнікі. Яны зробяць мяне камісарам, Фогель вернецца, арыштуе і, чаго добрага, павесіць. А яны — Буевічаў сынок і гэтая во… краля, стануць раскашаваць на маім дабры. Не-е-е…»

— Гэты дэкрэт павінен абвяшчацца і акт надзялення зямлёй складацца ў трох аднолькавых экземплярах, — гаварыў Буевіч, зацяты ў чытанне.

«Або стануць, як палюбоўніца таго Лангевіча, дачка расейскага генерала, жыць з ім у вайсковым табары…» — віхурыліся думкі ў галаве аканома.

— Адзін з актаў застаецца ў сялян, другі перадаецца начальніку павета, а трэці павінен быць…

— Прэч! Прэч адсюль! — раптам нема зароў заўжды выхаваны і стрыманы аканом Манкевіцкай узорнай гаспадаркі Ежы Ўрбановіч.

Ён ускочыў з месца і паказваў рукой Буевічу на дзверы.

— Ідзіце прэч! Я не хачу быць ніякім камісарам! Ні павятовым, ні валасным — ніякім! Дзеці! Вам гульні трэба! Вы ў кроў хочаце, у смерць пагуляць хочаце!

Урбановічыха пляснула рукамі і выбегла прэч з кабінета, Бароўскія — сын і бацька — знямелі ад здзіўлення.

— А трэці, трэці акт адсылаць ваяводскаму камісару, — па інерцыі скончыў Артур Буевіч.

Шляхцюкі адзін за адным праз дзверы, якія вялі з кабінета ў чалядню, сталі ўцякаць. У кабінеце засталіся двое Бароўскіх, стары Магнусь Палюховіч, які круціў галавой, не разумеючы, што адбылося, і, уласна, два праціўнікі — Артур Буевіч і Ежы Ўрбановіч.

Буевіч акуратна склаў паперыну, якую толькі што чытаў, засунуў яе ў нагрудную кішэню курткі і, чырвоны ад гневу ці ад сораму, выйшаў прэч.

Вайсковая рада на гэтым і скончылася.

6. Мужны ўчынак жанчыны

Неўзабаве пакінулі кабінет Бароўскія, выйшаў з крэхтам і стары Магнусь. Аканом застаўся адзін. І дзіва! Толькі што ў ім усё кіпела і бушавала, а цяпер зрабілася лёгка і пуста. На душы і ў галаве. Цяпер — усё роўна, што будзе. Жонка? Няхай кідае яго і едзе, куды хоча. Хоць з Буевічам, хоць дахаты, да бацькі. Галоўнае, у яго, Урбановіча, засталося чыстае сумленне. У адносінах да самога сябе. Не захацеў стаць павятовым камісарам і не стаў. Не здрадзіў сабе.

А каханне… Што каханне? Каханне — пакута, пакутай і застанецца. А цяпер ён вызваліўся і ад кахання, і ад усіх іншых праблем.

Стукнулі дзверы, зашалясцела адзенне — то ішла жонка. Урбановіч падняў галаву. Жонка мела заплаканы, нават апухлы твар.

— Што? — суха спытаўся аканом.

— Яны зараз прыйдуць, арыштуюць і пасадзяць у склеп.

— У склеп? Разам з Ясем Кавальцом? — зіркнуў Урбановіч. Яму чамусьці зрабілася смешна.

— І будуць судзіць як здрадніка… Як здрадніка і калабаранта…

Аканом скуксіўся. Ага, праўду кажуць: не радзіся, а ўдайся. Баяўся патрапіць у кіпцюры царскага двухгаловага арла, а ўскочыў пад капыты… Пагоні. Стопча, знішчыць. Ягоны твар прыняў плаксівы выгляд.

Каб схаваць гэта перад жанчынай, ён крыва пасміхнуўся:

— І што? Мо яшчэ і павесяць?

Аксана адвярнулася да акна.

— Я гэтулькі ўбухаў… грошай на гэтых галадранцаў… Нешта, дарагая, тут не гэтак. Тут Буевіч гэты нешта круціць. У яго і выхілкі ўсе бацькавы.

Аксана маўчала.

— Ну, няхай арыштуюць мяне… А як жа, як жа наша жанімства? — прамармытаў Урбановіч.

І тут ягоная жонка зрабіла тое, чаго аканом ніколі ад яе не чакаў. Канечне, у думках марыў пра гэта, але наяве — не чакаў. Аксана адвярнулася ад акна, рашуча сягнула да мужа і парывіста абняла яго. Паколькі ён сядзеў на крэсле, абняла за галаву і прыціснула яе да жывата.

— Бедны мой, любы, няшчасны Ўрбановіч… Ты не разумееш, што гэта — сур'ёзна. Што гэта — не гульня. Яны зараз прыйдуць арыштоўваць цябе…

— Яны?! Хто яны! — Урбановіч крутануў галавой, бо задыхаўся, адняў жончыны рукі.

Нечаканая сіла абудзілася ў ім. Ён адчуў сябе моцным-моцным. Ну і дурань жа ён, што раней не даваў ніякага адпору гэтаму Артуру. Цяпер — позна. Што рабіць?

— Я… Я буду бараніцца… Хто яны такія, урэшце?

Аканом падскочыў да стала. Там яшчэ з мінулага лета ляжалі зараджаныя пісталеты.

— Пакліч Мондрыка. Мы забарыкадуемся…

— Не трэба нічога рабіць, гэта — лёс, — сказала Аксана і зняможана апусцілася на канапу.

Мо праз якую гадзіну да афіцыны Манкевіцкай эканоміі напраўду пад'ехалі паўстанцы. Яны паскоквалі з коней, наставілі зброю напагатоў і сталі насцярожана падыходзіць да ўвахода ў дом. Нідзе ні душы, як вымерлі. Самыя зоркія бачылі, што ў афіцыне каля вокнаў стаяць узброеныя людзі. Гэта было сур'ёзна.

— Гэй, — крыкнуў адзін з паўстанцаў. — Камандзір Буевіч загадаў арыштаваць вашага пана.

У адказ ні гуку.

— У нас і загад ёсць на арышт. Няхай васпан Урбановіч выходзіць. З паднятымі рукамі…

Маўчанне.

— Тады мы пачынаем страляць і паліць афіцыну. Падпалім з усіх бакоў! Маскоўскіх падбрэхічаў нам не трэба…

— Гэй, — пачуўся глухі, але дастаткова выразны крык з афіцыны. Гэта не вытрымаў маўчання Мондрык. — Галадранцы! На назе саф'ян рыпіць, а ў баршчы трасца кіпіць! Чужога нашармачка захацелася. Наце, атрымайце!

Раптам шыба аднаго з вокнаў гучна раскалолася, у праёме паказалася стрэльба і рэзкі гук стрэлу раскалоў паветра. Па надворку залётала кудзеля набою. У адказ на стрэл Мондрыка паўстанцы далі магутны залп. Білі па вокнах і дзвярах. Ад дрэва трэскі толькі адляталі.

— Апошні раз папярэджваю! — закрычаў паўстанец, які агучваў загад Буевіча. — Даю вам пяць хвілін і — пачынаем паліць.

Паўстанцы замітусіліся, хаваючыся ад магчымых стрэлаў з афіцыны, пабеглі да дваровых пабудоў і сталі круціць жмуты саломы.

Раптам дзверы афіцыны расчыніліся. На ганачак выйшла… пані Аксана.

— Чаго раскрычаліся? — гучна прамовіла яна.

Некаторы момант паўстанцы са здзіўленнем пазіралі на жанчыну, якая выйшла з абложанага дома і смела стаяла пад рулямі стрэльбаў. І ведала, што стрэльбы зараджаны не вішнёвымі костачкамі.

— Аб'яўляю, — гучна, урачыста прамовіла Аксана. — У імя любові да айчыны, добраахвотна і без прымусу ўскладваю на сябе абавязкі павятовага камісара.

Твары паўстанцаў выцягнуліся. Нехта прысвіснуў.

— Прашу тэрмінова паведаміць гэта вашаму вайсковаму начальніку.

Раздзел XV. Мары і ява

1. Допыт з «пристрастием»

Урбановіча больш ніхто не чапаў. Буевічава нага таксама болей не ступала ў эканомію. Зносіны паміж павятовым камісарам, пані Аксанай Урбановіч, і Артурам Буевічам, вайсковым начальнікам узброенага атрада, ажыццяўляліся пры дапамозе веставых.

Буевіч як вайсковы начальнік, камандзір прыняў рашэнне выбраць самых надзейных, добра ўзброеных і экіпаваных паўстанцаў і рушыць на злучэнне з баяздольнымі атрадамі, якія ўжо мелі сутычкі з непрыяцелем. Высланыя дазоры і выведка шукалі такія атрады.

Напярэдадні выступлення Артур Буевіч з'явіўся перад саляным склепам, дзе ўсё сядзеў арыштант — Ясь Кавалец. Камандзір быў як звыкла — у куртцы наапашкі. У руках трымаў звычайнае крэсла, якое пазычыў у прысутным месцы.

— Адмыкайце, будзем рабіць допыт, — сказаў ён вартавым. — І, як кажуць расейцы, — з «пристрастием».

Вартавыя перазірнуліся.

— Як ён там? — ціха спытаў Артур, калі вартавы круціў ключом у замку.

— Ды маўчыць. Кажух на ноч прыносілі, — не бярэ, не хоча. Пакутніка з сябе строіць…

Артур спусціўся па прыступках, трымаючы крэсла перад сабой. У прыцемку, пакуль вочы не прывыклі, бачыў невыразны цень у кутку, дзе на падлозе наслана салома і накідана рыззё. Інсургент, які ляжаў побач, пільна глядзеў на прыхадня, сачыў за кожным ягоным рухам. Ясь нават не падняў галавы.

«Добра, што хлопец нічога не ведае пра мае мітрэнгі з гэтым паршыўцам аканомам», — падумаў Артур і ўздыхнуў. Уздых атрымаўся нечакана цяжкі.

— Добры дзень, Яська-затворнік, — з жартам прывітаўся ён. Паставіў крэсла пасярод склепа, сеў і заклаў нагу за нагу. — Ну, зараз рабіцьмем допыт. Ты хоць бы ўстаў, га?

Ясь заварушыўся, падняў ускудлачаную галаву.

— Цябе кормяць? І твайго сябра? — добразычліва спытаўся Артур.

Воўк нібы адчуў настрой камандзіра, стукнуў два разы хвастом, але глядзеў усё роўна насцярожана, нібы баючыся падвоху.

Ясь падняўся, воўк — таксама. Ясь ацёпаўся ад саломы, устрыбушнуўся і шырока пазяхнуў і воўк. Пільна, з-пад брывоў, крыху скоса глядзеў на Артура.

— Што, маўчаць будзеш? Я ж спытаў, мо галодныя?

— Не галодныя, — прабурчэў Ясь. — Маці носіць…

— Думаеш, я прыйшоў пра зброю выпытваць? — з уздыхам прамовіў Артур. — Не, братка. У мяне да цябе іншая, больш важная і пільная справа.

Ясь абыякава глядзеў на Артура.

— Ты ўжо тут каторы дзень?

— Хапіла, — адказаў Ясь. — Змарнеў ужо… Удзень яшчэ нічога, а ўночы маркота. Каб не Інсургент, кепска было б.

— Не прызнаешся, куды падзеў скрынкі, твая справа. Далёка ты іх не мог панесці, праўда? Лепшае, што ты змог, — гэта звалачы зброю ў буч. Мае хлопцы ўжо абшукалі рэчышча ніжэй гаці. Не знайшлі. Заўтра стануць шукаць вышэй гаці. Там хоць мулка, усё роўна знойдуць. Нам без зброі аніяк, Яська, нельга. Зрэшты, у руках рэвалюцыянера і гаршчок страшная зброя…[6]

Ясь зморшчыў нос, схаваў рукой крывую ўсмешку, шумна выдыхнуў.

— Разумееш, край у агні. Пачынаць змаганне без веры ў перамогу немагчыма… — Артур адкінуўся на спінку крэсла. — Галоўная зброя — не косы і не вілы, нават не стрэльбы, не штуцэры. Галоўная зброя — наша перакананасць у перамозе нашай ідэі. Разумееш?

— А якая ваша ідэя? — насцярожыўся Ясь.

— Незалежнасць… Свабода… Ты яшчэ пытаеш? — здзівіўся такому пытанню Артур. — Зрэшты, роўнасць паміж людзьмі… Няхай нават нас размятуць з палявых гармат — прыйдзе час, і ўсё адродзіцца. Бо так устаноўлена Богам: кожны жыве на сваёй зямлі, мае сваю мову…

Ясь маўчаў. Здавалася, што Артура ўважліва слухае толькі Інсургент, які глядзеў на паўстанцкага камандзіра спакойна і пільна — вачэй не спускаў. Здавалася яшчэ, варухні Ясь толькі мезенцам, і воўк імгненна рынецца ў атаку на гэтага маладога дзядзьку, які начальніцкім тонам павучае нечага ягонага гаспадара.

— Каб не губляць часу, — працягнуў сваю размову Артур, — скажу коратка. Жыў такі разумны чалавек, немец. Звалі яго Георг Крысціян Ліхтэнберг. Памёр напрыканцы XVIII стагоддзя. Ён сказаў: «Больш чым золата змяніў свет свінец, і найболей — той, які ў друкарскіх літарах, чым той, які ў кулях…»

Першы раз за прыход камандзіра паўстанцаў Ясь зірнуў на яго. Выцягнуў шыю і воўк.

— Чытаў я твае вершыкі, Ясю, — сказаў Артур. — Нічога не скажу, не адмысловец у паэзіі. Не паэт мне трэба, але друкар. Разумееш? Граматны, разумны і які любіць нашу мову…

— Аксана перадала? Негадзяшчая якая…

Артур узмахнуў рукой і, мабыць, зарэзка, бо Інсургент дрыгнуў, наструніўся.

— Пры чым тут пані Аксана? — праказаў Артур, са здзіўленнем зіркнуўшы на ваўка. — Карацей. У мяне няма нікога, хто б змог быць друкаром. У нас, у краёвай арганізацыі, ёсць друкарня, але адна. Пад Беластокам. Будзе і тут. Абсталяванне ёсць. Зрэшты, табе пані Аксана ўсё раскажа і пакажа. Ну, згода?

Ясь у нерашучасці пацёр лоб. Нейкі светлы праменьчык бліснуў у ягоных вачах.

— Я… згодзен, — усё яшчэ нерашуча, але ўжо з надзеяй, з бадзёрасцю прамовіў хлопец.

— Тады давай руку.

Яны абмяняліся поціскамі рук. Інсургент пачаў аблізвацца і замахаў хвастом.

— Ён воўк ці сабака? — спытаўся з недаверам Артур.

— Ён — мой сябра. Цяпер — і ваш. Ён добрых любіць…

— Добрых? Я не добры… Нельга цяпер быць добрым. Усё, ты — свабодны. Можаш ісці. Спачатку дахаты — адаспіся, адпачні. Потым знайдзі спосаб звязацца з пані Аксанай. Ніхто не павінен ведаць, што вас звязвае. Ты ўпарты: паказаў на справе з гэтымі штуцэрамі, мне такі чалавек якраз і патрэбны. Усё далейшае будзе залежаць толькі ад цябе.

Ужо на вуліцы, калі вочы самі зажмурыліся ад сляпучага сонца, Ясь сказаў Артуру:

— Скрынкі пад вярбою. У бучы… Там глыбока…

Артур толькі пасміхнуўся, сказаў вартавым:

— Варта здымаецца…

— Дзіўныя рэчы, — сказаў адзін са знятых вартавых, калі Ясь і Артур пайшлі кожны сам па сабе. — І крэсла цэлае, і вязень «раскалоўся»…

2. Выправа

Урэшце надышоў дзень, калі адслужылі малебен і рушылі на захад, дзе адбываліся ваенныя падзеі. На асвячэнне зброі ксёндз прыйшоў сам, а бацюшка ўпіраўся, ледзь не сілком прывялі.

Аканома на ўрачыстым малебне не было. Не было і пані аканомавай. Адзінае, што яна змагла вымаліць у мужа, — праводзіць паўстанцаў па дарозе на захад.

Урбановічу карцела паглядзець, як яна будзе развітвацца з Артурам. Але яму не хацелася паказвацца паўстанцам на вочы, паслаў Мондрыка.

Інсургентаў назбіралася сорак чалавек конных і больш сотні пяхоты. Пяхотай паўстанцаў можна было назваць умоўна. У некаторых не было аніякай зброі, калі не лічыць косаў.

Пад вясёлыя крыкі, бязладныя песні і лунанне самаробных штандараў вырушылі за мястэчка. Буевічаў Стасік, які страшэнна задзёр нос за брата-камандзіра, расказваў пра тое новае жыццё, якім зажывуць, калі адваююць свабоду.

— У нас будзе свая дзяржава, і мы назавём яе Беларуссю. У нас будуць свае школы, свае грошы… Як то было колісь…

— А свая паліцыя будзе? — пыталіся сяляне, якім было абы пацвеліць з маладзёна.

— А то як жа, абавязкова будзе. Толькі назавём яе не паліцыяй, а як-небудзь інакш, скажам, міліцыяй.

— І такі ж міліцыянт, як Вусаціха, будзе?

— А ён і зараз ёсць міліцыя…

Гучны рогат гаварыў пра ўздым і добры настрой інсургентаў.

Калі дзяўчаты сталі кідацца ў абдымкі і цалавацца-развітвацца з паўстанцамі, і гэта было натуральна, Аксана таксама абняла і пацалавала і Артура, і Стасіка. Пра гэтыя пацалункі аканому было данесена. Не мусіла яна рабіць гэтага, адзначыў потым аканом, як гжэчная, выхаваная, замужняя пані. Яна мусіла развітацца без пацалункаў. Але аканомава пацалавала спачатку Стасіка, потым Людовіка, і вось чарга дайшла да камандзіра. Ён і нахіліўся, паколькі быў конна. Нахіліўся, іх вусны зліліся.

«Адзін, два, тры, чатыры… — стаў лічыць «шпіён» — аканомаў даносчык Мондрык. — Можа, досыць! Гэтак на развітанне не цалуюцца. Нешта ёсць, мае рацыю аканом. Сем, восем… Божа, злітуйся!»

Аксана адарвалася ад Артура, прамакнула вочы хустачкай і пайшла да брычкі. Мондрык вывернуў запрэжку, Аксана яшчэ памахала хустачкай услед паўстанцам. Неўзабаве крыкі і песні сціхлі, чуцен быў толькі шоргат сотняў ног. Мужчыны ішлі бараніць волю. Кожны думаў пра тых, каго ён пакінуў дома.

3. Дурындала

Мястэчка апусцела. Здавалася, вымерла. Жыхары напружана чакалі, калі з'явяцца расейцы: паліцыя, жандары, казацкія раз'езды. Але маскоўцы ўсё не з'яўляліся. Па Пінска-Мазырскім тракце, за Прыпяццю, прайшло некалькі канвояў на ўсход. Пад надзвычай моцнай аховай, кожная падвода была літаральна аточана жандарамі і казакамі.

Трывожнае чаканне неяк само перайшло ў спакой, нават раўнадушша. Час ад часу падарожныя людзі, якія прыязджалі з Пінска, расказвалі, што сустракалі атрад з Манкевічаў; сваякам перадаваліся лісты, прывітанні. Падзеі, якія адбываліся ў краі — у Вільні, на ўсходзе, на Гарадзеншчыне, — не цешылі. А потым пачалі прыходзіць зусім нехарошыя весткі. То там разбілі атрад паўстанцаў, то там вёску маскалі спалілі. Хадзілі чуткі, што расейцамі па ўсім краі ўтвораны вайскова-палявыя суды, якія караюць бунтаўшчыкоў павешаннем, і што распраўляюцца нават з параненымі. Але дзе гэта было, якія вёскі папалілі, ніхто не маг сказаць дакладна.

Ясь Кавалец некалькі разоў спрабаваў пагаварыць з аканомавай пра друкарства, але Аксана рабіла выгляд, што нічога не разумее. Відаць, варта было вычакаць. Ды і часу асабліва не было — прападаў днямі на паляванні. Разам з ваўком. Заўважыў за Інсургентам асаблівасць: галодны не цацкаўся з падстрэленай здабычай — хапаў, ірваў зубамі, каб хутчэй праглынуць, насыціцца. Колькі ні біў па мордзе, каб адвучыць, — не дапамагала. Уцякаў і прападаў па два-тры дні немаведама дзе. Усё ж гэта быў воўк. Пасля вяртаўся, прывалакаў з сабой качку з адгрызенай галавой. Прыносіў гаспадару ў знак замірэнння. І добра, калі гэта качка была дзікай. Часам здаралася, што і свойскай. Куды ваўку, неразумнай істоце, разабрацца, што прыручаныя крыжанкі палешукоў, якія пялёхкаюцца ў лужынах пры сядзібах, а начуюць пад плотам, — абсалютная недатыкальнасць. Ужо і пагалоска пайшла, што воўк Кавальца Яся, якога ён трымае за сабаку, вялікі шкоднік. Калі і тхор убіваўся каму ў куратнік, прыходзілі да Кавальцоў, прыносілі мёртвых курэй і патрабавалі пакараць Інсургента. Дакажы, што Інсургент сядзеў дома на прывязі.

Паляванне было работай, і работай не з лёгкіх. Ад дзічыны трэба як мага хутчэй пазбаўляцца, а гэта значыць снаваць на чаўне вёрстамі.

Вечарамі, калі начавалі на сядзібе, Інсургент пачынаў выць і скуголіць у клуні. Не любіў быць адзін, сумаваў. А ў дадатак да ўсяго страшэнна любіў цяпло. Не як звер, нават і не як сабака. Сціхаў толькі тады, калі пускалі ў хату. Упарта лез на ложак, каб зашыцца пад коўдру. А ў яго ўжо, як у кожнага стварэння сабачага роду-племені, і блыха завялася. Стары Кавалец браў тады лапату, якой саджаюць хлеб, і гнаў ваўка з хаты. Ясь нацягаў у бочку-будку саломы, заканапаціў дзіркі, закрываў адтуліну старым кажухам, каб мерзляку было крыху вусцішней.

«Што з яго вырасла? — усё часцей думаў Ясь. — Разбэшчаны… Не выжыве, калі кінуць у лесе. Пабяжыць да людзей, а там яго чакае доўбня…»

Зрэшты, ваўка і нельга было кінуць ці пакінуць у лесе — Ясь спрабаваў. Звер вяртаўся па слядах. Нават не разумеў, што ад яго хацелі пазбыцца. Відаць, думаў, што гэта такая гульня. Вінаватымі вачыма глядзеў на Яся, вінаватымі і поўнымі бязмежнага даверу.

Калі даводзілася на паляванні атабарвацца і начаваць, Інсургент грэўся каля кастра, як чалавек. Падстаўляў жывот, на якім чамусьці слабавата расла поўсць.

Калі Ясь прачынаўся, Інсургент драмаў каля самых шызых вуголляў, нос да жывата, ды яшчэ і дрыжэў, тросся, як худы конь пад дажджом. Пад раніцу Інсургент не вытрымліваў золі, лез Ясю пад кажух.

— Пайшоў прэч! — Ясь моцна таўхаў ваўка лапцем.

Сонца ўзыходзіла вышэй, пачынала ўжо грэць; скупа, нярадасна — раніца была золкай. Ясь прачынаўся ад холаду, і на яго таксама нападала трасучка нават пад кажухом. І ён ускокваў, браўся распальваць агонь.

Воўк слязлівымі, пакрыўджанымі вачыма сонна, зморана паглядаў на Яся, і ўвесь ягоны выгляд быццам гаварыў: «Бачыш, ты пакінуў мяне аднаго, мне холадна, я захварэў, я ледзь жывы, увесь дрыжу…»

Ясь пасміхаўся, адыходзіўся па дровы. Калі прыходзіў, Інсургента не было, некуды знік. Ясь нешта задумаўся… Агонь весела затрашчаў. Ясь прысеў, локцем абапёрся на кажух… і падскочыў, як ашпараны. Пад кажухом было нешта жывое!

— Інсургент! Зараза!

Воўк зашыўся пад кажух, у захаванае цяпло, і пазіраў з такім выглядам, быццам кажух належаў яму. Пагляд меў вясёлы, ужо задаволены.

Раніцай, на сядзібе, Інсургента паспрабуй раскатурхаць, каб скінуць з яго рэшткі сну. Быў у гэтым пытанні як які чалавек з ленаватых.

Часам Інсургент знікаў, а калі вяртаўся, прыносіў у пашчы ката. Мёртвага. Колькі ён тых катоў перадушыў! Відаць, на дух не мог пераносіць кацінага племені. Ну і, зразумела, з'яўляліся пакрыўджаныя гаспадары. Усчыналіся сваркі, папрокі, пагрозы. Каб Інсургент сядзеў дома, Ясь змайстраваў адмысловы нашыйнік, нешта накшталт набэдрыкаў, а замест вяроўчынкі-прывязі выкарыстаў ланцуг. Воўк моўчкі барукаўся з аброццю. Круціўся, ашчэрваўся, каб падчапіць лямцавыя паскі, браўся грызці жалезны ланцуг. Ніякага поспеху. Тады пачынаў выць, і так страшна, што Ясь прыбягаў у пуню, супакойваў свайго сябра, але ненадоўга. Тады закідваў бочку саломай, каб не было чуваць знадворку, у хаце.

Інсургент не вытрымаў катавання аброццю, несвабодай. Выдзер прабой, загачаны паміж клёпкамі, і знік. Знайшоў яго Ясь праз некалькі дзён на балоце. Ляжаў, небарака, на купіне акрываўлены, над ім роем віліся зялёныя мухі. Відаць, палез да некага ў куратнік і там яго і ўлавілі. Адвялі, што называецца, душу. Пэўна, трымалі за ланцуг і дубасілі, колькі ўлезе. Улезла да нясхочу.

Спачатку Інсургент не падпускаў да сябе, гірчэў. У вачах блішчэлі і злосць, і дакор. Маўляў, гэта ты зрабіў аброць, жалезную почапку, ты, чалавек, і вінаваты, што ўсё цела баліць, косці ці цэлыя. Мала-памалу перастаў гірчэць, даўся зняць аброць, пачаў есці. Праз некалькі дзён стаў уставаць, накульгваючы, хадзіць. Малады — год толькі. Балячкі зараслі, выправіўся, павесялеў. Даваўся і гладзіць, але глядзеў з недаверам, з дакорам.

— Дурындала ты мой, — чухаў між вушэй ваўка Ясь, — падавай табе волю — і ўсё тут. Як тым палякам. Іх б'юць, таўкуць, у Сібір валакуць, а ім — не-под-лег-лосьць! Чаго не хапае?

З таго здарэння хлопец не разлучаўся з Інсургентам. Куды б ні ішоў, браў з сабой і ваўка. Знайшліся ахвотнікі, наказалі-перадалі — убачаць, як дзе воўк стане бадзяцца без нагляду, — застрэляць.

4. «Мордуй ляхів!»

З блізкай Валыні дайшла страшная вестка — украінскія сяляне парэзалі косамі студэнтаў Кіеўскага ўніверсітэта. Апошнія выправіліся на фурманках падбухторваць сялян да ўдзелу ў паўстанні. Планы заявілі чыста напалеонаўскія: ударыць з Чорнага мора пры падтрымцы італьянскіх гарыбальдзійцаў-добраахвотнікаў і турэцкіх штыкоў і ісці на злучэнне з паўстанцкімі атрадамі, якія дзейнічаюць на Валыні. Але галоўнае — падбіць украінскіх хлопаў на татальны бунт супраць цара, урадоўцаў, маскалёў-жаўнераў у імя лозунга «зямлі і волі». Пад Белай Царквою «няўдзячныя» хлопы напалі на фурманкі з дзікімі крыкамі: «Мордуй ляхів!» Гістарычная крыўда ўкраінцаў на ляхаў з'явілася больш істотным чыннікам, чым зямля і воля.

Урбановічу прыпомніўся выпадак, як пару гадоў таму ў Кіеве на святкаванні ўніверсітэцкага юбілею купка расейскіх студэнтаў разам з украінцамі, самыя раздземакраты, усчынілі дзікую бойку з польскімі студыёзусамі, якія неасцярожна абразілі рэліквію — указ Кацярыны ІІ пра заснаванне Кіеўскага ўніверсітэта. На Ўкраіне зямля была порахам, палітым рэкамі польскай і ўкраінскай крыві. Прайшлі гады — порах падсох. Можа здарыцца і так, што натоўпы ўзбунтаваных украінскіх сялян абрынуцца сюды, на берагі Прыпяці. Куды тады ўцякаць ад іхных вілаў і косаў? У Пецярбург, Маскву, Варшаву?

Урбановіч падумаў, што, �эўна, найбольш спакойна ў Вільні. Там замест лагоднага Назімава генерал-губернатарам прызначылі Мураўёва. Гэты ў крыўду не дасць. Толькі як давесці начальству, што ты супраць усялякага бунтарства?

5. Стасік купляе новыя боты

Тыдзень ішоў за тыднем, вось і месяц прайшоў, пачаўся чэрвень, а атрад паўстанцаў як у ваду булькнуў. Ніхто ўжо не атрымліваў ні лістоў, ні прывітанняў. Не было ніякіх канкрэтных звестак ні ад Артура, які ўзначальваў атрад, ні ад Людовіка Бароўскага, якога прызначылі цывільным начальнікам атрада, і ён адказваў за сувязь з павятовым камісарам — Аксанай.

Толькі больш чым праз месяц дайшло ў Манкевіцкую эканомію на імя Аксаны Ўрбановіч данясенне. То быў просты, звычайны ліст, у якім Артур паведамляў, што паездка ідзе цудоўна, без асаблівых прыгод, дзеці — здаровыя, але надвор'е не спрыяе — ідуць дажджы з навальніцамі. Ліст адмыслова пісаўся такой мовай, каб на выпадак, калі яго перахопяць, нельга было скампраметаваць пані аканомаву.

Аксана і цешылася вестачкай, але і насцярожылася. Што ж здарылася, што Артур не палічыў лішнімі такія меры перасцярогі? Можа, атрад напароўся на вайсковую групу рэгулярнага расейскага войска і быў бой — навальніца? Можа, здарылася нешта іншае? Хто мог паведаміць, расказаць?

Пайшоў другі месяц пасля таго, як інсургенты з песнямі і штандарамі пакінулі мястэчка, і другі тыдзень, як атрымалі ліст ад Артура. І тут раптам Ганна, якая хадзіла аднаго дня на кірмаш, натыкнулася там на… Стасіка. Хадзіў па кірмашы ў нейкім паношаным сінім сурдуце, аперазаны простай вяроўкай. На яго ніхто з мяшчан не звяртаў увагі, а маладзён як ні ў чым не бывала купляў сабе новыя боты: стаяў каля давыд-гарадоцкага шаўца і адчайна гандляваўся, просячы ўступіць яму хоць бы дзесяць капеек. І гэта брат таго Буевіча, які выправіўся на бітву з захопнікамі краю!

Ганна падышла да Стасіка збоку, каб упэўніцца, што гэта менавіта той самы Буевічаў малодшы сын. Яна штурханула яго ў плячо і сказала «дабрыдзень». Стасік хмура павітаўся, разлічыўся, ужо не гандлюючыся, перавесіў пакупку цераз плячо і цішком падаўся прэч.

— Ты куды? — аклікнула яго Ганна.

— Дахаты… — прабурчэў юнак, не паварочваючы галавы.

— Дахаты? А як там? — спыталася Ганна, ідучы следам.

Стась ваўкавата зірнуў на яе, прабурчэў:

— А ніяк.

— Як ніяк? Што здарылася? Ты… Ты ўцёк?

Стася перасмыкнула, як выцялі дрынам.

Ён зайграў сківіцамі, азірнуўся, убачыў, што падазроных і непажаданых асобаў быццам няма, і сказаў:

— Якое табе дзела да мужчынскіх спраў?

— Якое маё дзела? — аж задыхнулася ад гневу Ганна.

Яна стрымала першы парыў гневу. Пастаяла, паглядзела, як Стась пайшоў сабе, таўчэцца каля гандляроў. Потым рашуча папраставала да юнака, пацягнула яго за новыя боты.

— Табе чаго? — прашыпеў Стась. Чырванашчокі, з далікатнымі юначымі вусікамі, з вялікімі, як у дзеўкі, вачамі, выглядаў на прыгажуна.

— Пакажы боты.

Зняў. Ганна зрабіла выгляд, што ўважліва разглядае Стасеў набытак. І раптам дзеўчына размахнулася і як урэзала маладзёну тымі ботамі ў спіну.

— Я пакажу, якое наша дзела! Вырадак! — закрычала яна. — Мы вас шанавалі, адзелі, зброю далі, выправілі ў дарогу, а ты… Ты збег, кінуў таварышаў ды па кірмашах расхаджваеш?! Прызнавайся, уцёк?!

Аперазаны тымі ботамі, Стась на момант разгубіўся, потым раз'юшыўся, ухапіў боты, ірвануў да сябе.

— Аддай!

— Баязлівец! Мамчын сынок! Кінуў таварышаў і прыбег цыцку ссаць! — крычала Ганна. І крычала наўмысна гучна і пранізліва, каб усе чулі.

Яе разлік спраўдзіўся — імгненна сабраўся натоўп. Акрамя разявак таўкліся тут і сур'ёзныя людзі. Разявакам радасць: шляхта б'ецца! Лепшай пацехі быць не можа! Ну а сур'ёзныя няхай уведаюць — хто ўцякач, баязлівец.

А тут яшчэ з натоўпу выйшаў… прыстаў Вусаціха. У сваім звыклым мундуры.

— Панове, што робіцца, што за беспарадак, гармідар? — аўтарытэтным голасам спытаўся ён.

І быццам нічога не было: хавання па закутках, туляння, мар пра будучыню, быццам не было патрыятычнага ўздыму, песень, агульнага рушання. Быццам як была, так і ёсць Расейская імперыя; як была, так і ёсць шляхта, якая пабілася на кірмашы, і гэты во Вусаціха прыйшоў разбірацца. І ад адных хабару возьме, і ў другіх лізне гарэлкі. Зрэшты, прыстаў! Ён жа паехаў разам з паўстанцамі ў якасці вайсковага інструктара. Што здарылася?!

Ганна выпусціла аслабелымі рукамі боты, падабрала сукенку і бегма паляцела ў эканомію.

6. Вінаватыя хаваюць вочы

Ганна расказала Аксане, што здарылася на кірмашы. Тая пайшла раіцца з мужам: чаму малы Буевіч не з'явіўся ў эканомію на даклад. І чаму прыстаў як ні ў чым не бывала выконвае свае службовыя абавязкі?

— Чаго табе турбавацца, любачка?! Ты што, не бачыш, што творыцца ў краі?

— Бачу, ведаю, — адказала Аксана. — Шляхта падпісвае вернападданніцкі адрас на імя гасудара. Але гэта яшчэ не азначае крах паўстання.

— Вось так. Усё ідзе да свайго лагічнага завяршэння. Пакрычалі, памахалі штандарамі і назад… у ярмо. Не так належала дзейнічаць, не так…

— Няўжо Стасіку цяжка прыйсці і расказаць праўду? Няўжо ён не разумее, што мы тут як на іголках сядзім? — абуралася Аксана. — Можа, яшчэ хто вярнуўся? Можа, яны ўсе паварочаліся, пакінулі камандзіра аднаго?

Пана аканома перакрывіла. Зноў узнікае Артур. Куды ні кінь — паўсюль Буевічаў вырадак. Гэта ўжо надакучвала.

— А калі і вярнуліся, любачка? — казаў пан Ежы. — Дык што кепскага? Абставіны прымусілі… Яшчэ пасядзіць крыху так званае інсургенцкае войска ў лесе — і прыйдуць дахаты… З косамі супраць палявых гармат не пойдзеш… Прызнаюся, ясачка, што сёй-той з нашых людзей таксама вярнуўся…

— Хто? — усклікнула Аксана.

— Я загадаў ім пакуль на вочы табе не паказвацца, — спакойна, цалкам валодаючы сабой, гаварыў аканом.

— Але чаму? — з нецярпеннем выкрыкнула Аксана. — Хто вярнуўся? Дзе яны…

— Бачыш, любачка, яны не сюды прыйшлі, а ў лесе сядзелі. Гневу баяліся і твайго, і майго. Раз я іх выпраўляў: даў зброю, адзеў, абуў, торбу наладаваў з харчамі, дык і адказ павінны даць. Яны, мусіць, даўно вярнуліся, але знаку не паказвалі. Ім жонкі ў лес паесці насілі. Пакуль Мондрык не заўважыў…

— А цяпер яны дзе? Калі ласка, прывядзі каторага сюды…

— Яны расказваць не надта ахвочыя. Маўчаць, як сабакі пабітыя.

— Што ж здарылася? Бітва была?

— Ну, скажам, не бітва, сутычка. З невялікім урадавым войскам.

— Яны… цэлыя?

— Не хвалюйся, любачка. Усё ў парадку. А то аж збялела. — Аканома аж перасмыкнула, калі ўбачыў, як Аксанін твар змяніўся ў колеры.

Ну не магла ж яна пабялець толькі ад «любові да радзімы». Пэўна, яе сэрца ўсё-ткі акруціў нехта. Калі не Артур, то нейкі агламэзднік з гэтых інсургентаў. Толькі вось бяда, невядома хто. Чаму яна так перажывае? Што ёй тая Літва, што ёй тая Беларусь?

— Не думай, любачка, не перажывай.

— Як так? — ускрыкнула Аксана. — А Артур? А Бароўскі? Што з імі?

«Вось, вось, — непрыемна казытнула ўсярэдзіне. — Зноў Артур. Нават не сароміцца адкрыта вымаўляць гэтае імя… Бароўскага дзеля прымітыўнага прыліку спамінае…»

Жонка падазрона зіркнула на яго.

— А вы… З імі гаварылі?

— Любачка, гаварыў. З конюхам нашым, да прыкладу.

— З Хведасам? Хведас вярнуўся?

— Папёр яго нячысцік у такую звадку, браты маладзейшыя звялі. Пытаюся, чаму ж ты маўчыш, расскажы, як яно там. Ён і кажа, паўстанне, кажа, як паўстанне, і адмахнуўся.

— Даўно ён дома?

— З паўмесяца.

— Паўмесяца? І вы, ты… маўчалі дагэтуль?

— А пра што расказваць? Як уцёк ад расейцаў пасля першага стрэлу?

Аксана абхапіла твар рукамі.

— Дзе ён? — выкрыкнула яна. — Дзе гэты баязлівец?

— Мо тут, па хатах, дзе служба жыве, туляецца, а мо дзе ў лесе…

Аксана ўжо выскачыла з афіцыны. Клікнула Ганну, і пабеглі па службах у пошуках конюха. У адной з хатаў, уласна, на той палавіне, дзе жыў Хведас з жонкай і трыма дзеткамі, было расчынена акно — не паспелі зачыніць. Хведас уцёк, выскачыў праз акно. Каб не паказвацца на вочы суровай гаспадыні. Відаць, адчуваў за сабой нейкую віну.

Тады Аксана і Ганна пабеглі разам праз парк да мястэчка. Сталі хадзіць па тых дамах, гаспадары якіх ці хто з сям'і ўдзельнічалі ў інсурэкцыі. І ўбачылі некаторых з іх. Маўклівыя, негаваркія, яны хавалі вочы і на ўсе роспыты адгаворваліся, што нічога не ведаюць. На пытанне, што з атрадам, крыва пасміхаліся. Пра Стасіка толькі расказалі — заснуў і боты спаліў пры агні, ваяка. Таму новыя спатрэбіліся.

7. Роспыты пана Бароўскага

Уражаная, Аксана некалькі дзён не выходзіла з пакоя. Аканом баяўся, каб не прычапілася да жонкі якая хвароба.

У нядзелю яшчэ адну навіну прынёс стары Бароўскі, які часам прыходзіў памузіцыраваць. Праўда, і ён пра тое, што сын вярнуўся, сказаў не адразу. Шапнуў аканому. Той, зразумела, адразу кінуўся ў роспыты. І трэба было Ганне пачуць. Тут жа далажыла Аксане. Аксана выйшла да госця, прывіталася, села ў фатэль. Выглядала кепскавата: бледная, прычасаная прыхапкам. Вочы свяціліся рашучасцю і трывогай. І гэта зноў непрыемна ўразіла Ўрбановіча. Так нецярпліва чакаць навін можна толькі вядома ад каго.

Бароўскі піў каву, расказваў пра свае гаспадарчыя клопаты, пра літаратуру. Потым узяўся расказваць пра птушак. Ну, цяпер, калі пан Бароўскі сядзе на ўлюбёнага коніка, не злезе, пакуль яго не спыніць. Таму Аксана спыталася:

— Чаму вы нічога не гаворыце пра Людовіка? Вы што, не бачыце, што са мной творыцца?

— А што, уласна, здарылася? — роблена здзівіўся Бароўскі.

— Ваш сын вярнуўся?

— Так, вярнуўся, — згадзіўся Бароўскі, быццам сын кожны месяц сыходзіў на смяротны бой і вяртаўся назад як ні ў чым не бывала. Як казачны герой. — Вярнуўся, і што з гэтага? — паўтарыў Бароўскі.

— Раскажыце, раскажыце, калі ласка, як яны там… Мы ж так чакалі іх… Ці хоць… цэлы ён? Як яны змагаліся?

— Ён-то цэлы… Хіба што старая хвароба разгулялася… — неахвотна стаў расказваць Бароўскі. Ён пазіркваў на гаспадара, урэшце адважыўся: — Усё адбылося так, як я і казаў. Маскалі далі залп, і нашыя хвалёныя інсургенты паўцякалі хто куды.

— Няўжо так і было? — усклікнула Аксана.

— А як яно іначай магло быць? — уступіў у размову аканом. — Няўжо табе, сэрцайка, хочацца разні, крыві, трупаў? Нейкія нялюдскія, звярыныя інстынкты ў цябе, любачка, выбачай, абуджаюцца…

— А воля, а незалежнасць? Няўжо марам нашага народа аб вяртанні да цывілізаванага, эўрапейскага шляху развіцця не дадзена ажыццявіцца?

Пан Урбановіч і пан Бароўскі перазірнуліся.

— Урэшце, як павятовы камісар я маю права на справаздачу, — суха сказала Аксана.

Твар аканома перакрывіла.

— Забудзь, ясачка, ты гэтыя словы… — прашаптаў ён. — Паслухай, што раскажа васпан Бароўскі, ды выкінь усё гэта з галавы. І каб ніхто не ўспамінаў нават, што ў нас тут было нейкае камісарства.

Бароўскі ціха, нягучна, гледзячы на вокны, пачаў расказваць:

— Нашыя не паспелі далучыцца да баяздольнага атрада паўстанцаў. Расейцы зграмаздзілі нечуваныя сілы. Цэлы вайсковы корпус падышоў з боку Менска. Тысячы вайсковых падвод, артылерыя, уланы, драгуны, некалькі тысяч пяхоты. Страшна ўявіць гэткую процьму войскаў.

— Я вам не веру, — з апушчанымі вачыма прамовіла Аксана. — Я еду да Людовіка.

У голасе Аксаны было гэтулькі рашучасці, што аканом не стаў пярэчыць. Зрэшты, у тым, што жонка з'ездзіць да Людовіка, быў і свой разлік. Няхай пачуе на ўласныя вушы, што мары не заўсёды стыкуюцца з жыццём, з жорсткімі рэаліямі, з явай.

Раздзел XVI. Акцыі і контракцыі

1. Міраж

Пані Бароўская спачатку зусім не хацела пускаць Аксану да сына нават на адну хвіліну.

— Не чапалі б вы яго. Начамі плача ў падушку, — тлумачыла сваю строгасць.

— Мілая васпані, — у сваю чаргу тлумачыла Аксана, — і я сама не свая… Дазвольце толькі прывітацца.

Старая пані не стала пярэчыць, вытурваць аканомаву жонку.

Людовік быў знуджаны, маўклівы, злосны. Ён ляжаў у сваім пакойчыку з жоўтым, нездароўчым тварам. На невысокіх вокнах віселі шчыльныя куртыны, быццам гаспадар пакоя баяўся сонечнага святла. Ён сумнымі вачамі зірнуў на Аксану і ледзь шапнуў слова прывітання. Аксана выйшла.

— Пракоп раскажа, — падказала Бароўская. — Ён быў з Людовікам, з Людовікам і вярнуўся. Прывёз ледзь жывога.

Пракоп хадзіў за Людовікам з маленства і, вядома, не без клопату старога Бароўскага паехаў з ім. Аксана не стала чакаць, калі дзядзьку паклічуць, знайшла яго ў клуні, у каморцы, дзе сядзеў на зэдліку з кавалкам дратвы за губой.

— О, пані Гурбановіч! — з робленай павагай прамовіў стары. — Маё шанаванне вашай ягамосці.

Ён падхапіўся і нізка пакланіўся. Хоць служыў у Бароўскіх, хата ягоная была недалёка ад мястэчка, ад тых хутароў, дзе жылі Вабішчэвічы. Заўсёды сябраваў з Аксанай, Ганнай, бо дочкі ягоныя раслі разам з шляхцянкамі, пераймалі добрае. Перастаў калегаваць з Аксанай пасля таго, як пайшла за аканома.

— Ну, расказвай, — выдыхнула Аксана.

— А што расказваць? — развёў рукамі Пракоп. — Як скваркі елі па лясох? Мы елі скваркі, а жамяра ела нас.

— Расказвай усё па парадку. З самага пачатку…

— Ну, як выехалі мы з мястэчка?

— Як выехалі, я і сама ведаю… Што было пасля?

— А нічога. Абышлі Пінск лясамі, бо ў Пінску, жыды перадалі, поўна расейцаў было. Лясамі падаліся на Слонім. Тады і сустрэліся з казачым раз'ездам, — пасур'ёзнела вымавіў Пракоп, — мы… кінуліся на іх, усе разам, без каманды. Думалі, казакі пачнуць уцякаць. Ну, так яно і выйшла напачатку. А яны нашых смелякоў, у каго коні лепшыя, адцягнулі ад асноўных сілаў ды як далі залп з кавалерыйскіх карабінаў…

— Колькі іх было?

— Казакаў? Ды чалавек дзесяць, не болей. Але вайсковыя людзі, спрактыкаваныя, на сапраўдных кавалерыйскіх конях…

— А вы… стралялі?

— Я ж кажу, павярнулі ды як далі залп!

— Маю на ўвазе: нашыя стралялі? — Аксана ад нецярплівасці аж прытупнула нагой.

— У Людовіка хвалёны ангельскі штуцэр заела, не стрэльнуў… А хто стрэльнуў з пістонаўкі, потым доўга шкадаваў, бо казакі на тых, хто страляў, наляцелі з шаблямі…

— Пасеклі? — з жахам спыталася Аксана.

— Пытаешся… — адказаў Пракоп.

Ён перасмыкнуў дратву з аднаго кутка рота ў другі. Гэта выглядала на тое, што ён цягне час, разважае: ці варта гаварыць пані аканомавай праўду. Аксана зразумела, што нешта тут не тое.

— Далей што?

— Далей? А што далей? — скрывіўся Пракоп, быццам у яго была рана ад тых шабельных удараў. — Як убачылі, што імчаць на нас… на іх… цэлая гурма вышкаленых казакаў, — пікі тырчаць, шаблі блішчаць, — дык сталі заварочваць сваіх коней… Я ж кажу, без каманды. Зрэшты, каманда мо і была, ды хто яе слухаў. А дарога вузкая. Заднія напіралі на пярэдніх… Выйшла сумятня…

— А колькі ж вас было? Я маю на ўвазе конных.

— Колькі? Шабляў дзесяць… Нашых дзесяць, ды з дзесятак вершнікаў да нас прысталі па дарозе…

— Дзесяць? А куды падзеліся астатнія?

— Якія астатнія? Нашых конных і было з дзесятак.

— Як з дзесятак? — здзівілася і раззлавалася Аксана. — З мястэчка выехала конных сорак чалавек.

— Правільна, сорак. Але ўжо да Пінска з дзесяткаў два коней адсеялася…

— Што значыць — адсеялася? Яны што, паўцякалі?

— Паўцякалі. Самі коні паўцякалі… Можа, хто і не путаў. Сумысля, — пажаваўшы дратву, сказаў Пракоп. — Хто яго ведае… Прачынаюцца рана, ідуць шукаць каня, а каня няма.

— Ну, ваякі, — толькі і сказала Аксана.

— Па большасці коні не тыя, не кавалерысцкія. А яшчэ хворых колькі было…

— Хворых? Хворых каго: коней ці людзей?

— І коней, і людзей. І хвароба каго пабрала, і так…

— Што значыць «так»?

— Яшчэ да Пінска добры тузін людзей у новых ботах, што пані расстаралася, ногі абрэзалі.

— І што?

— А то, што босыя ішлі. Або вярталіся… Да Пінска з пяхоты добрая траціна адсеялася.

— Значыць, атрымалі новыя боты і паўцякалі?

— Не ведаю, пані Аксана. Не мучайце вы мяне…

Пракоп уздыхнуў, вынуў дратву з рота.

— Так я і кажу, што ў каго конь закаваны, у каго хвароба, жывот там, ці што. Вунь у Людовікавага Атраманта, жарэбчыка чорнага, нешта цырымбалка распухла… Давялося з кавалерыі пераходзіць у стралкі, у пяхоту, значыцца.

Пракоп змоўк.

— Гаварыце, што было далей.

— А нічога не было, — насупіўся Пракоп. — Паўцякалі, вось што я вам скажу.

Аксана зразумела, чаму Людовік не хацеў гаварыць. Вяртаючыся дахаты, перастрэла недалёка ад мястэчка знаёмага рыбака Рыгора, з местачкоўцаў. Высокі, відны мужчына вельмі рады быў, калі ўступіў у інсургенцкае войска і атрымаў новыя давыд-гарадоцкія боты з фарсістымі халявамі. Вось і ён уцёк, дома. Аксана спыніла брычку, стала распытваць.

— А што тут, пані, расказваць, — чамусьці весела, нават неяк задзірыста сказаў Рыгор. — Не пусцілі нас.

— Хто не пусціў? Куды не пусцілі?

— Людзі не пусцілі. Ваяваць, біцца. Як пайшлі вёскамі за Пінскам, то як праваслаўныя, ваўкамі глядзяць, а як каталікі, дык і масла нясуць, бласлаўляюць. У адной вёсцы сабралася тутэйшых гурма ды кажуць: «Мы вас павяжам і паліцыю выклічам». Гары яна гарам, такая інсурэкцыя.

— Дык што, і ты за цара?

— А што мне цар кепскага зрабіў? Цар рускі, наш цар, пані Аксана, тут як ні круці. Гэтак людзі казалі. Мы рускія, цар рускі, што вам, казалі, за палякаў ваяваць.

— Але ж мы — беларусы, ліцвіны… — нецярпліва, гатовая ўзарвацца, праказала Аксана.

— Яно-то так, ліцвіны, калі дзяды ліцвінамі былі, але веры рускай. Я сам казаў ім, што мы — гэтыя во, як вы кажаце, беларусы. А яны, загародскія сяляне, за Пінскам, не, кажуць, мы рускія, рускай веры. І хоць стрэль ты ім у лоб. Ды што: вады з калодзежа не даюць выкруціць, хоць з канавы пі. Ды і пілі!

— Ды вы ж не на шпацыр пайшлі.

— Пані Аксана, вы хоць раз у жыцці начавалі ў полі? Добра, калі пагода, а калі зверху капае, га?

Аксана сціснула вусны і сцебанула каня. Мара пра незалежную Белую Русь, ці Літву; тую, колішнюю, кедышнюю[7] эўрапейскую дзяржаву, ператваралася ў міраж… Яна і была міражом, відмом мінуўшчыны, толькі з'явілася надзея, рамантычнае спадзяванне, што гэты міраж зробіцца рэчаіснасцю. Не зрабіўся. Пакуль.

2. На кручку

Прайшоў і другі месяц з моманту, калі ўзброены атрад пакінуў мястэчка. Вярнуліся за рэдкім выключэннем амаль усе так званыя паўстанцы. Не было толькі Артура і яшчэ некалькіх. На ўсе роспыты інсургенты — а да іх местачкоўцы цяпер толькі так і звярталіся — або адмоўчваліся, або пачыналі казаць лухту. Аксана ўсё ніяк не магла распытаць маладога Бароўскага — той не стаў бы выдумляць, але пані Бароўская перадала цыдулку, каб Аксана не прыязджала, бо Людовіка быццам бы павезлі ў Пінск да лекара і ён пакуль там лечыцца.

У мястэчка ўжо месяц як увайшла рота расейскіх жаўнераў. Разам з імі прыехаў са сваімі падначаленымі і капітан жандармерыі Фогель. Прыстаў Вусаціха зусім пасмялеў. Праўда, ні сялян, ні шляхту, нават самую дробную, прыстаў не чапаў.

Расейскіх жаўнераў спачатку пабойваліся, але праз некалькі дзён прыгледзеліся і прывыклі. Яны былі звычайныя, падняволеныя людзі. Шчырыя і бяскрыўдныя. Асабліва прыхільна да іх ставіліся ўдовы і меншыя з дзяцей. Як жа ж — гэта былі тыя самыя маскалі, якімі гэтулькі страшылі: «Чаму не закрыў нанач хату? Маскаль, чаго добрага, прыпрэцца…»

Неяк у эканомію завітаў капітан Фогель. Ён быў надзіва ветлівы, усё распытваў пра радзіну Налётак-Чарняўскіх. Гаварыў, што проста закаханы ў адну з дачок пана-аднадворца. У якую — не прызнаўся. У ягоных вачах аканом чытаў, што ён ведае ўсё, але проста да пары да часу не хоча раскрывацца. На развітанне пакінуў нейкую паўстанцкую інструкцыю, якую знайшлі нядаўна пры вобыску праезджых.

— Прачытайце, васпан такога яшчэ не чытаў. — Жандар падаў гаспадару эканоміі лісціну паперы.

Аканом тупа ўставіўся ў радкі.

«Пастанова Рэвалюцыйнага трыбунала з абвяшчэннем маршалка А. Дамейкі па-за законам. 25 чэрвеня 1863 года…»

— Навошта мне гэта? — спалохана прамовіў Урбановіч.

— Чытайце, чытайце… Уголас чытайце…

— «Рэвалюцыйны трыбунал Віленскага павета, зважыўшы, што грамадзянін Аляксандар Дамейка, спаўняючы пасаду маршалка Віленскага ваяводства, выказваў стала на працягу апошніх чатырох гадоў рэакцыйныя памкненні… — мармытаў Урбановіч, — што… пад націскам Масквы, з-за нікчэмнай слабасці… нягледзячы на папярэджанне пра завочны прысуд, не даў тлумачэнняў і такім чынам адкрыта адмовіўся падпарадкоўвацца законнай уладзе…» Не, не магу… Літары расплываюцца…

— Тады давай я прачытаю. — Жандар забраў паперыну, стаў чытаць: — «Што, прыняўшы зноў пасаду маршалка, імкнецца цяпер скласці ад імя шляхты незаконны вернападданніцкі адрас цару і зрабіўся праз гэта поўным адступнікам народнай справы, на моцы артыкула другога крымінальнага права ад 2 чэрвеня 1863 года аб'яўляе грамадзяніна Аляксандра Дамейку здраднікам айчыны і таму вынятым з-пад аховы закона. Дано ў Вільні 25 чэрвеня 1863 года…»

— На што вы намякаеце, спадар афіцэр? — трывожна спытаўся аканом.

— Прыйшоў час вызначыцца, — ужо ў дзвярах сказаў жандар. — Я вас не падганяю, ёсць час падумаць.

Аканом падняўся з крэсла. «Варта неяк залагодзіць гэтага службістага… Але якім чынам?»

— Пане афіцэр, спадар Фогель, — на мяжы ліслівасці праказаў Урбановіч. — Вы анёл-захавальнік маёй радзіны. Вы ўжо зрабілі нам гэтулькі ласкі…

— Во, во. Паперку я вам пакіну. У напамінак. І дайце пачытаць вашай пані.

«Ці не вымагае ён хабару, — падумаў аканом, калі жандар пайшоў. — Але як яму даць? Адкрыта не возьме, афіцэр усё-ткі… Пра Аксаніна камісарства таксама ведае…. Ой, узяў на кручок, дык узяў. І не за губу, калі можна абарваць, а ў горла ўсадзіў…»

Становішча аканома рабілася двухсэнсоўным: з аднаго боку — ягоная жонка магла быць арыштавана ў любы момант; з другога — ён, Урбановіч, мусіў падпісаць вернападданніцкі адрас, каб гэткім своеасаблівым чынам загладзіць віну жонкі. На гэта і намякаў Фогель.

— Радасць мая… Што з табой будзе? — шаптаў аканом, думаючы пра Аксану.

Часам да аканомавай заходзіў Ясь Кавалец. Памяняць кніжкі, якія браў чытаць. Прыходзіў з Інсургентам. Цяпер воўк настолькі падужэў, што не ён ад сабак, а яны ад яго ўцякалі. Праўда, Ясь пакідаў свайго ўлюбёнца за брамай эканоміі — не дай Бог улезе куды. Але перасцярога не дапамагла. Аднойчы ўскочыў у парк і задушыў ажно двух хартоў. Быццам памятаў былыя крыўды.

Выклікалі Яся. Той прызнаўся, што Інсургент уцёк і ад яго. Відаць, баіцца кары. Кавальца папярэдзілі, што будуць пільнаваць сабак са стрэльбамі. Мондрык і напраўду хадзіў да апоўначы са стрэльбай, але хартоў не ўпільнаваў — воўк загрыз двух апошніх. Праўда, сучку са шчанятамі не крануў.

3. Апантанасць

Аднойчы Аксане прынеслі цыдулку. У ёй рукой Людовіка было напісана: «Трэба пагаварыць». Пакуль ехала ў брычцы да Бароўскіх, думала пра задушаных хартоў. Выходзіла, што аблезлыя харты — то паны, а воўк-пройда — звыродак зямлі, істота ад зямлі, мужык, хлоп, селянін, які знішчае ўсё панскае, выкшталцонае, няздатнае для суворага жыцця. Гэтая думка прыгнятала Аксану. Яна бачыла, адчувала і разумела, што паўстанне згасае. Асабліва балюча было ўсведамляць, што тыя людзі, якіх яна ведала, аказаліся такімі бездапаможнымі ў вайсковай справе.

Ехала праз мястэчка і ўбачыла каля карчмы некалькі расейскіх жаўнераў. Глянула на іх проста, без ганарлівасці. Яна лавіла сябе на тым, што гэтыя людзі ёй ненавісныя, але ці былі яны вінаватыя? Ці вінаваты былі сам жандар Фогель, прыстаў, спраўнік? Калі так думаць, то не вінаваты быў і цар і ніхто не вінаваты. Такім было жыццё: мацнейшы, дужэйшы топча слабейшага.

Яна чакала сустрэць Людовіка бледным, знядужаным, як і павінна быць пасля хваробы ці ранення, але, надзіва, убачыла яго здаровым і нават вясёлым. Толькі вочы як запаліў.

— Там такая мясціна была, Гантарня называецца, — пачаў ён без прадмовы, калі яны зачыніліся ў ягоным пакоі. — Там усё і адбылося. Цяпер я ведаю, што супраць нас выступіў маёр Крэмер — пружанскі ваенны начальнік. Выступіў з сваім войскам на адшуканне паўстанцкіх атрадаў. Манюкін — галоўнакамандуючы расейскімі войскамі ў Гарадзенскай губерні — загадаў яму не цырымоніцца. Аксанка, каб ты ведала, да чаго ўсё было неарганізавана…

— Колькі вас было?

— Дванаццацёра…

— Усяго?

— Я лічу конных. Пешых было дзесяткаў тры-чатыры. З іх стралкоў дзесяткі два.

— А куды ж падзеліся астатнія?

— Куды? — Людовік зіркнуў на Аксану. — Скажам так — адсталі. У абозе шмат было. Мы выйшлі на кіраўніка інсургентаў, камісара ваяводства Гарадзенскай губерні Ануфрыя Духінскага. Ён з адстаўных. Палкоўнік, прыбыў з Парыжа. А камандзірам быў Валеры Ўрублеўскі… Сябра Каліноўскага, ягоны бліжэйшы паплечнік. Мы выставілі ў лесе конны пікет, бо ведалі, што супраць нас выступілі жаўнеры. А тут прыляцелі выведнікі, дакладваюць, што наш конны пікет разбегся. Як? А так! Казакі аднаго захапілі ў палон. Тады мы выставілі стралковы ланцуг. Некаторыя залезлі на дрэвы. Бачым, ідуць. Мы падпусцілі іх на пяцьдзесят крокаў і далі залп. Крыкі, гвалт, енкі паміраючых… Нам падалося, што расейцы адступілі. Адразу такое натхненне з'явілася… Адзін з слонімцаў, памятаю, усё крычаў: «Панове, храбрэй, іх бардзо мало, адна рота стрэльцаў. Мы іх вшысцкіх паб'ём!» Мы сядзелі ў даволі густым лесе, а тыя нападалі па рэдкаватым. Пасля першых стрэлаў бачым, напраўду адступаюць маскалі. Вось была радасць! Інсургенты без каманды кінуліся наперад. І адразу трапілі пад кулі. Пасыпаліся, як абмалочаныя снапы, сталі падаць… У іх не нашы пістонаўкі — як дзерануць залпам, дык толькі трэскі ад дрэваў адскокваюць, не ведаеш, куды хавацца. І не відаць нічога, не чуваць камандаў… Дым, лямант, неразбярыха. Расейцы, узбадзёраныя, у сваю чаргу кінуліся ў атаку, ды так раз'юшана, бягом, штыкамі размахваюць, страляюць, крычаць шалёна. Нашы, якія ў атаку пайшлі, уцякалі па тым лесе хто куды. Дабеглі да касінераў, спыніліся, але тут таксама — адкуль толькі ўзяліся? — расейцы атакуюць. З флангаў абышлі. Артур зразумеў, што настаў час самых рашучых дзеянняў. На каня і ўсіх нашых конных павёў у абход, каб ударыць расейцам у фланг, з левага боку. Але ў гэтай неразбярысе ўсё перамяшалася, пераблыталася… Пакуль Артур аб'язджаў сваіх жа, якія мітусіліся ў паніцы і вэрхале, расейцы ўмацавалі фланг. Была флангавая сутычка, якая фактычна не прынесла поспеху, бо фланг расейцаў прарваць не ўдалося. Нашыя спешыліся, сталі страляць. А расейцы па цэнтры вядуць метадычны абстрэл і падступаюцца да абозу ўсё бліжэй і бліжэй. Мы кідаліся ў атаку разоў шэсць… Не, болей… Падымаліся з крыкам: «За радзіму, за айчыну, за волю, за Бацькаўшчыну, за Беларусь, у рэшце рэшт…»

— Так і крычалі?

— Але, крычалі. Ды расейскі кулявы агонь быў такі шчыльны, што нашыя падалі адзін за адным. Сапраўдная бойня. Кроў хлішча…

— Але і вы стралялі? І некага забілі?

— Канечне! Да вечара столькі трупаў валялася, і нашых, і расейцаў, па ўсім лесе… Пад ногі глядзелі, каб не наступіць на чалавека. Карацей, як сонца добра схілілася, гляджу, інсургенты па два-тры чалавекі сталі пакідаць пазіцыі… Прасцей кажучы, разбягацца.

— Разбягацца?

— Так, разбягацца. Кідалі зброю, зрывалі камандзірскія адзнакі і ўцякалі. І ніхто не мог стрымаць іх… Што ты хочаш, цывільныя людзі… Аднаго натхнення, каб ваяваць, мала. Разумееш, ваяваць — гэта забіваць людзей. А гэтаму трэба ву-чыц-ца!

Аксана зіркнула на Людовіка, нічога не сказала.

— Як сонца схілілася яшчэ ніжэй, стала зразумела, што расейцам удалося зрабіць флангавыя абхваты — справа і злева. Узнікла пагроза акружэння. Сітуацыя вырабілася на панічную. Ды што тут гаварыць, гэта і была самая сапраўдная паніка. Пабеглі і мы… І зброю давялося кінуць, і ў дрыгву лезці, каб у палон не трапіць. А там возера такое, далей вёска Ласосна… Усе туды ўцякалі. А расейцы ўжо і не атакуюць, толькі зрэдку пастрэльваюць. Казалі потым палонныя, што расейцы сваіх параненых і забітых збіралі. Потым адышлі ў Ружаны, пахавалі. Усё больш ніжніх чыноў.

— А колькі нашых загінула?

— Многа, Аксана. Больш сотні. А ў палон колькі трапіла! Адразу ўхапілі Рафаіла Карыцкага. Ён з Беластока аднекуль… Былі чыноўнікі, мяшчане, шмат леснікоў… Такія, як я, гімназісты з Беластока, Гародні, Свіслачы. Адстаўныя салдаты былі. Сялян крыху, з дзяржаўных… Добры натоўп. — Людовік прыклаў хустачку да вачэй, на хвіліну змоўк. — Так, натоўп, не войска.

— Дык, выходзіць, вы такім натоўпам і ваявалі?

— Не, мы зрабілі правільную арганізацыю, пабіліся на роты — плутоны.

Людовік зноў змоўк, нешта думаў пра сваё.

— Дык пра што ты пыталася? — ачомаўся ён. — Пра загінулых? Цяжка сказаць… Маёр Крэмер данёс у рапарце, што пабітых было больш, чым дзве сотні. А цяпер вядома, што застрэленых усяго сорак чалавек.

— Ну а вы?

— Каб не трапіць у палон, сядзелі ў дрыгве. Потым выбіліся да маёнтка ў той Ласосне, схаваліся ў стозе саломы. Чуем, пад'ехалі казакі, сталі пратыкаць пікамі і шаблямі салому. Тут мяне і зачапіла.

— Дык ты паранены? — ускрыкнула Аксана, бялеючы. — А казалі, з каня ўпаў і рабрыну зламаў.

— Было і такое. А ў тым стозе зачапіла. Убілі шаблі ў нагу, ледзь не зароў ад болю. Але каб закрычаў, то забралі б. Бачыш, я перад табой… — Людовік вінавата пасміхнуўся.

— А што Артур?!

— Я што, я паранены. Куды мне падзецца? — Людовік усё расказваў пра сябе. — Далучацца да якога атрада, каб змагацца зноў, немагчыма… Артур давёў мяне да Пінска, перадаў знаёмым людзям, а сам вярнуўся.

— Дык ён з табой быў. І дзе цяпер ён?

— Хаваецца. Па лясох. Разам з такімі, як сам. А на тых, якія паўцякалі раней, злы, як сабака. Цяпер разумееш, чаму тыя, як вярнуліся, не надта ахвочыя паказвацца на вочы. Баяцца не столькі расейцаў, колькі сваіх, у першую чаргу Артура. Э-э, ды ці вінаватыя яны?! Ці ведаеш, што цар кінуў 200 тысяч войска на адну толькі Беларусь. А нас колькі было? А дзе агульнае кіраванне, дзе наш Касцюшка?

— А што зараз думаеш рабіць? — прамовіла Аксана, не хаваючы свайго расчаравання.

— Страшная сіла — расейцы, — працягваў сваё Людовік. — Што нашыя паляўнічыя стрэльбачкі супраць іхніх ружжаў. І гэта яшчэ ў лесе ваявалі, а каб дзе ў чыстым полі, ды супраць гармат?

— Дык вы ж… мужчыны.

— Ну, скажы яшчэ, што голымі рукамі падушыла б іх… Тут варта ўжыць іншыя спосабы…

Вочы ў Людовіка гарэлі. Было зразумела, што склаўшы рукі ён сядзець не будзе.

4. Першая вылазка

Партызанскай акцыі не задоўжыліся чакаць. Літаральна праз пару дзён па лініі паштовага тракту Пінск — Мазыр невядомыя напалі на канвойны абоз, які гнаў этапам з Царства Польскага палонных паўстанцаў ці арыштаваных варшаўскіх падпольшчыкаў.

Налёт не зусім каб удаўся: на выручку канвою паспяшаўся конны раз'езд жандараў пад кіраўніцтвам капітана Фогеля. Жандары кучнымі залпамі рассеялі нападнікаў, дапамаглі вярнуць уцекачоў, якія і хадзіць добра не маглі, не тое што разбягацца. Хто і ўцёк, схаваўся ў лазу, у багну, праз дзень-другі вылезлі, абгрызеныя машкарэчай, каб самахоць здацца ўладам.

Фогель ламаў галаву: хто арганізаваў напад? З камунікатаў ён ведаў, што ў ваколіцах залётных бандаў наўрад ці было. Тутэйшыя сяляне, большасцю праваслаўныя, у сімпатыях да польскага закалату не былі заўважаны. Наадварот, знайшліся і памочнікі, якія лавілі «польскіх бандытаў» па лесе з тых, каму ўдалося ўцячы. Шляхта, асабліва шарачковая, не вызначалася мяцежніцтвам. Але ж знайшоўся нехта, відаць, з апалячанай шляхты, хто адважыўся пагуляць у Гарыбальдзі. Напад на канвой быў мясцовай самадзейнасцю, капітан жандармерыі не сумняваўся.

Фогель выклікаў спраўніка, прыстава. Яны лепей ведаюць тутэйшых. Пагаварылі пра кожнага з памешчыкаў, пра іх дзяцей. Правялі адпаведнае следства з сялянамі. І гэта дало нечаканы вынік. Знайшоўся адзін, які мог пацвердзіць удзел у збройным нападзе, як мінімум, аднаго чалавека.

Фогель намысліў, што язву трэба выразаць, і выразаць з коранем. Запрасіў і атрымаў адпаведную падтрымку — пяхотную роту рэгулярнага расейскага войска, якая спынілася на пастой у Манкевічах.

Не прайшло і тыдня пасля нападу, як да сядзібы пана Бароўскага скрытна, тройкамі, пяцёркамі падышлі жаўнеры. Фогель з некалькімі сваімі падначаленымі, таксама са спраўнікам у якасці цывільнага следчага і селянінам-сведкам паехалі дарогай не хаваючыся.

Стаяла гарачыня, задуха. У спякотным мроіве плавілася паветра, аблокі высіліся вычапурыстымі слупамі. Мясцовасць абапал дарогі выглядала бязлюднай, цішыня рэзала вушы. Там-сям пракідаліся стажэчкі «майскага», яшчэ незрудзелага сена з пачарнелым лісцем маладога шчаўюху.

Селянін, які ішоў пешшу, ледзь паспяваў за коннымі. Вязнуў у сыпкім дарожным пяску ў скураных перасохлых поршнях, абутых «дзеля людзей» — у такую пагоду ён хадзіў босы, і раз ад разу бажыўся, што Людовіка Бароўскага пазнае і за вярсту, бо ведаў яго змалку.

Гойдаліся на конях гадзіны дзве, пакуль урэшце паказалася доўгая драўляная будыніна пад умшэлай і пазелянелай гонтай, акружаная старымі каржакаватымі ліпамі. Людзей, панскіх работнікаў, нідзе не відаць. І дом Бароўскага, і фальварак выглядалі запушчанымі.

Бароўскі, а менавіта да яго сядзібы і выехалі следчыя, выскачыў насустрач нечаканым гасцям без шапкі, у незашпіленай камізэльцы.

— Рады бачыць высокія персоны на маім забытым Богам хутары… — разгублена загаварыў, вінавата пасміхаўся.

— Мы не ў госці, па справе, пане Бароўскі, — таксама вінаватым, але цвёрдым голасам праказаў спраўнік. — І па справе не зусім вясёлай.

— Што здарылася, панове? — па-жаночаму ўспляснуў рукамі Бароўскі.

— Пэўна, вы ведаеце, што робіцца ў суседніх губернях, — сказаў спраўнік. — Бунт паспяхова падаўляецца. Самыя адчайныя галовы, я маю на ўвазе Серакоўскага…

— Серакоўскі?! — усклікнуў гаспадар. У вачах ягоных мільганула трывога.

— Ён павешаны, не турбуйцеся… Дык вось. Вы чулі пра збройны напад… — сказаў спраўнік.

Бароўскі подняў бровы, забожкаў.

— Ёсць звесткі, што ваш сын Людовік… — спраўнік змоўк, каб падшукаць больш далікатныя словы. — Быў сярод… грабежнікаў.

— Сярод польскіх бандытаў, — удакладніў Фогель і зняў з блакітнага кіцеля смяцінку.

Бароўскі збялеў. Рукі перасталі зашпільваць камізэльку. Урэшце апанаваўся.

— Панове, вы што, панове, выбачайце, блёкату аб'еліся? Я скардзіцца буду, губернатару…

— Пане Бароўскі, — спакойна сказаў Фогель. — Па-першае, выбірайце словы. Перад вамі афіцэр. А па-другое, вашага сына там бачылі.

— Гэта няпраўда. Мой сын ніколі… — заабураўся Бароўскі, але жандар абарваў яго:

— Перастаньце. Ёсць сведка.

Фогель паказаў нагайкай на селяніна, які стаяў з кучомкай у руках і глядзеў убок. У селяніне Бароўскі пазнаў старасту тутэйшай царквы Максіма Дзеркача.

— Хто мог падумаць, што каталікі могуць схавацца ў праваслаўнай царкве? Гэты чалавек — стараста той царквы, кцітар. Ён іх і хаваў. Але… пачуццё вернападданасці перамагло. Нам належыць бачыць вашага сына, пане Бароўскі.

— Гэта не ўласціва майму сыну — нападаць на дзяржаўныя канвоі… — разгублена мармытаў гаспадар маёнтачка.

— У сувязі з нападам на канвой мушу ўчыніць дазнанне вашага сына, — дзелавіта заявіў спраўнік.

— Яго… няма дома. Паехаў… Паехаў у Пінск… — замітусіўся пан Бароўскі, але па вачах, позірк якіх хаваў, адчувалася, што ён гаворыць няпраўду.

Фогель неўпрыкмет кіўнуў спраўніку: маўляў, паглядзі, што з панам Бароўскім зрабілася — пабялеў; рукі, каб не трэсліся, адну за камізэльку засунуў, другой увішна расціраў твар. Ясна, што сын Бароўскага Людовік удома, і справа часу, каб яго арыштаваць. Без гвалту, далікатна.

— Няма? — разгублена праказаў спраўнік, але Фогелю міргнуў, маўляў, разумею, што да чаго. — Ці не запросіце на філіжанку кавы?

Бароўскі разгублена пасміхнуўся. Яму нічога не заставалася рабіць, як паказаць рукой на ганак:

— Проша.

Бароўскі правёў гасцей у вітальню, выйшаў распарадзіцца прынесці кавы.

Максім Дзяркач застаўся на вуліцы.

5. Кроў на шаблі

Палавіну вітальні на адно акно, у якой апынуліся Фогель і спраўнік, займалі абдзёртая канапа, адно крэсла і некалькі этажэрак з кнігамі. Пад столлю вісела сплеценая з тонкіх лазовых дубчыкаў клетка з птушкай. На нефарбаванай падлозе ляжаў даматканы ходнік. Сцены густа ўлеплены карцінкамі ў рамках і рамачках, дагератыпамі вусатых і невусатых асобаў. З багетнай, узелянелай ад часу рамы адрачона і неяк зусім рахмана пазіраў вусаты продак роду Бароўскіх. Вусы на партрэце былі так прамалёваны, што здаваліся наклеенымі на палатно. Пад партрэтам на невялічкім дыванку вісела шабелька. Паветра ў вітальні было густое, пахла нечым незразумелым і нават нясвежым, як пахне ў пакоях старасвецкіх людзей.

Фогель глянуў на клетку, падчэпленую пад столь. У клетцы сядзела птушачка. Яна насцярожана глядзела на чалавека.

— І што то за птушка? — пацікавіўся жандар, адрасуючы пытанне спраўніку.

Спраўнік падышоў да клеткі, пашкробаў яе пазногцем, прыгледзеўся.

— Шчыгел нейкі. Але, выбачайце, і духавіта тут.

— Гэта ёдаформ, васпане. Так што віншую — канцэрт удаўся.

— Каб толькі без шуму, толькі без гэтых енкаў, гвалтаў, — перахрысціўся спраўнік. — Ведаеце, я не вайсковы чалавек. На службе апошні труп бачыў тры гады назад, і то тапельца.

Дзверы прачыніліся, у іх праслізгнула беленькая котка з чорнай плямай на воку. Яна закруціла хвосцік пытальнікам, зірнула на чужых людзей.

Фогель пакіцікаў, прывабліваючы котку. Котка падбегла да жандаравых рук, панюхала, пакрыўджана адвярнулася.

— Шляхта, у іх каты і тыя з гонарам, — праказаў спраўнік. — Наглядзеўся я гэтых так званых дваран. Слухайце, пан Фогель. Што будзем рабіць са старастам?

Фогель запытальна зірнуў на спраўніка.

— Вы абяцалі яму грошы?!

Жандар пацёр коратка падстрыжаныя вусікі, задумліва вымавіў:

— У гэтага, выбачайце, сына балота язык развязаўся толькі тады, калі я намякнуў на грошы… Але толькі намякнуў…

— Нядобрыя грошы атрымліваюцца, як Юдавы сярэбранікі…

Гаспадара ўсё не было. Фогель выскубваў з кіцеля асцюкі.

Спраўнік выціраў насоўкай спацелы твар і корпаўся ў кнігах на паліцах, буркочучы:

— Польшча, усё Польшча… Хоць бы адна кніжачка па-расейску. Ага, ёсць… Яшчэ адна, а вось і яшчэ…

Падышоў да партрэта, дакрануўся да шаблі, зацікавіўся ёю, зняў са сцяны, высунуў з похвы. І раптам прысвіснуў:

— Уга, капітан, паглядзіце.

Фогель зірнуў на шаблю.

— Гэта ржа… — няўпэўнена вымавіў.

— Гэта засохлая кроў, капітан, — ціха праказаў спраўнік. — Не думаю, каб дзедаўскімі шаблямі тут, на сядзібе, секлі пеўняў.

6. У пастцы

Калі ў пакой уляцеў устрывожаны бацька, Людовік прыўзняўся на ложку, апёрся на локці.

— Сыне, ты падмануў нас, ты сказаў няпраўду, — гарачым шэптам разліўся стары Бароўскі. — Прызнайся, ты адбіваў у жандараў паўстанцаў?

Людовік падціснуў вусны, вінавата кіўнуў.

— Яны арыштуюць цябе, сыне, што рабіць? — разгублена прамовіў бацька.

— Колькі іх, хто яны?

— Жандар… Той Фогель, капітан і пан спраўнік… Скачы, сыне, праз акно, уцякай, родны. Не, яны падстрэляць цябе…

— На вуліцы жаўнеры ёсць?

— Ёсць, сыне, пэўна ёсць… Максім Дзяркач, стараста буевіцкай царквы, прывёў іх… О Матка Найсвентша, дажылі, дзіця мусіць уцякаць з роднага дому праз вокны.

— Пад Расеяй, татусь, нас яшчэ і не такое чакае, — праказаў Людовік, узводзячыся. Твар яго перасмыкнула ад болю, але ён асіліў яго, падняўся.

— Ты паранены! Ты казаў — звіхнуў нагу. Ды ты ж паранены! А я думаю, чаго гэта так ёдаформам смярдзіць!

— Дробязь, тата. Я магу хадзіць.

— Тады хуценька, сыне, хуценька, — шаптаў бацька. — Іначай — шыбеніца. Я паспрабую затрымаць іх, адцягнуць увагу, наколькі змагу. Іначай Сібір, іркуцкія капальні, о Матка Найсвентша, змілуйся над намі. Глядзі толькі, сыне, дом, пэўна, акружаны. Можа, і казакі на дарогах… Глядзі, сынку… О! Не, лепей здацца… На ўсё воля Боская… Я прывяду іх сюды…

— Не, тата. Ёсць шанец. Не адбірай яго ў мяне.

Бацька разгублена развёў рукамі, выйшаў. Людовік прайшоў да стала, сабраў паперы, засунуў за пазуху. Ён кульгаў, рана была напраўду неглыбокай, але балючай. Дастаў з-пад ложка скрынку, з яе — зараджаны рэвальвер. Адхінуў фіранку і рэзка адхіліўся сам — пад акном стаяў расейскі жаўнер. Праз дзірачкі фіранкі стаў сачыць за жаўнерам. Упэўнены, што яго ніхто не бачыць, маскаль збіў штыком яблык-цукроўку, амаль што завязь, зусім не зваблівы на выгляд. Укусіў, скрывіўся, выплюнуў.

Людовік прайшоў у іншы пакой — бацькоўскую спальню… І там жаўнер пад акном тырчыць. Людовік перайшоў у матчын пакой. Маці з выразам жаху і адчаю замахала на яго рукамі: сюды нельга. На мігах паказала, што на ганку ажно два жандары. Уцячы, выскачыць з дому не было ніякай магчымасці. Хіба што падацца на гарышча, а адтуль саскочыць праз слыхавое акно ў сад? Там якраз глухая сцяна, вокны з залы закрыты аканіцамі і жаўнераў не павінна быць.

Людовік прайшоў у свой пакой, сеў на ложак, абхапіў рукамі галаву. Чаму не пайшоў у лес раней? Чаго чакаў? Шкадаваў матку? Выходзіць, што сам палез у кіпцюры жандараў. Няўжо, як і тысячам паўстанцам, Сібір? А можа, і напраўду шыбеніца, як кажа бацька. Тады лепш паспрабаваць уцячы, прабівацца да інсургентаў, паваяваць яшчэ.

7. Хобі пана Бароўскага

Бароўскі выскачыў ад сына і ўбег у адзін з пакояў. З фатэля паднялася ўстрывожаная жанчына.

— Якія ў іх намеры? — спыталася яна. — Што яны кажуць?

— Дамісю, родная, бяда, — прашаптаў Бароўскі. — То прыехалі забіраць нашага Людовіка. Паспрабую затрымаць, забалбатаць жандара і спраўніка. Лёдзя ў варыўні? Няхай нясе наліўкі. Я стану частаваць гасцей кавай, паспрабую падпаіць, буду цягнуць час, як можна…

Жонка спуджана кіўнула, Бароўскі пабег шукаць пакаёўку Лёдзю.

А тым часам у вітальні ўстрывожаныя Фогель і спраўнік пачапілі шаблю на месца і з нецярпеннем чакалі гаспадара. Бароўскага ўсё не было. Спраўнік пазіркваў на партрэт. Яму здавалася, што вусаты ягамосць не зводзіць з яго пільных вачэй.

— Стары род, — адзначыў ён. — Стары і прыгожы. Шкада, што ўсе палякамі парабіліся.

— Яны такія палякі, — адказаў яму на гэта Фогель, — як і мы з вамі. Яны тутэйшыя, ліцвінамі ўсё жыццё сябе лічылі. Толькі што каталікі. Паслухайце, а ці зручна тую каву нам тут піць, — стаў сумнявацца Фогель. — Вып'ем каву і арыштуем сына?!

— Хм, сапраўды нядобра… — хмыкнуў спраўнік. — А нападаць на канвой добра?! Гэтак званая польская гжэчнасць. Да ўсяго — абавязак ёсць абавязак, пане Фогель. Калі дбаць пра гжэчнасць, то трэба выводзіць з гэтага краю войска, даваць тутэйшай шляхце канстытуцыю ці свайго караля няхай выбіраюць. Можа, вас і сумленне яшчэ будзе мучыць, што вы адправіце бунтаўшчыка, крушыцеля дзяржаўнага парадку, ворага імперыі ў Сібір?!

— Не, — варухнуў плячом Фогель, памацаў гузік. — Я прысягаў цару, але непрыгожа, згадзіцеся: гаспадар вас частуе ад шчырага сэрца, а вы ягонага сына за шкірку ды ў каталажку.

— Вы, капітан, малады чалавек… Вас мучыць пачуццё абавязку… Не думайце, што вы ліцвін ці нейкі там кімсьці выдуманы беларус. Думайце, што вы рускі. Нават не расеец, але рускі. Вы ж рускага веравызнання, так?

— Так, — згадзіўся жандар.

— Калі думаць, што вы рускі, то гэта значыць Расея — ваша… наша айчына. Адчуйце, як соладка гэта гучыць — Расейская імперыя. Ад Варшавы да Японскага мора. Шостая частка Зямлі. Такіх імперый не было і ніколі не будзе.

Фогель недаверліва зірнуў на спраўніка.

— Дапусцім, — сказаў ён, — я стану думаць, што я рускі, маральна мне будзе лягчэй піць чужую каву, а потым арыштоўваць сына гасціннага гаспадара?

Спраўнік быццам не слухаў яго.

— Імперыю збіралі таксама і выхадцы з нашага краю, з Літвы. Збіралі кавалак да кавалка, цагліна да цагліны, служылі Раманавым як мае быць. Усе служылі і служаць: і ліцвіны, і палякі. Каўказ, Азія, Далёкі Ўсход — усё заваявана нашымі, падкрэсліваю, нашымі продкамі: і ліцвінамі, і палякамі ў тым ліку. А гэта, выбачайце за ўтылітарызм, гэтулькі паліцэйскіх акалоткаў нашым нашчадкам…

— Бачу, у вас сапраўднае імперскае мысленне… А наконт нашчадкаў… Выбачайце, баюся, каб на тым жа Далёкім Усходзе так званыя нашы нашчадкі па-кітайску не загаварылі.

Увайшоў Бароўскі са сподам, над якім з філіжанак кулдыячкамі вілася пара.

— Што гэта, пане Бароўскі, у вас такая за птушка, — каб не маўчаць, спытаўся Фогель і даў лёгенькую пстрычку ў дно клеткі.

— Ціха вы, ціха, не стукайце, — замітусіўся Бароўскі. — Шчыглы баяцца стукату. Асабліва вучоныя…

— Вучоныя? — здзівіўся спраўнік.

— Дзёндзік, — ласкава паклікаў Бароўскі, — ану пакажы, як ты ўмееш насіць ваду.

Гаспадар прасунуў паміж прутамі клеткі маленькае, з напарстак, сярэбранае вядзерца, якое вісела дагэтуль збоку клеткі, падліў з бутэлькі, якая стаяла пад этажэркай, вады ў адно з карытцаў у клетцы.

Шчыгол паглядзеў адным вокам на гаспадара, ухапіў дзюбай дужку вядзерца, набраў вады з карытца і, высока падымаючы вядзерца, перанёс яго ў другое карытца.

— Брава! — ціха паляскаў у далоні Фогель.

— Я адсадзіў сюды гэтага шчыгла, бо ён у мяне са здольнасцямі. У вялікай, панове, залі ў мяне шмат яшчэ птушак, але малінаўкі задзірлівыя. Ведаеце малінавак, панове? Мусіць, ведаеце, хто не ведае спеваў малінаўкі вясною, калі пасля дзённай утомы сядзеш спачыць, а бярозавыя пупіхі толькі што здымаюць з сябе смалістыя каптурыкі…

Спраўнік і жандар пабралі філіжанкі, пілі каву і пасміхаліся. Бароўскі заўважыў усмешкі.

— Вы, панове, выбачайце, тут такі пах, бо птушак шмат у мяне, я зараз пакажу, — стаў апраўдвацца пан Бароўскі. — Вунь фортку прачыню.

Спраўнік незаўважна падміргнуў Фогелю — сапраўды Бароўскі хоча ўтаіць, што ў доме пахне ёдаформам.

Гаспадар адчыніў фортку, і адразу на яе села маленькая птушачка з іржава-чырвонай грудкай, з чорным горлечкам і белым лобікам.

— Рудахвостка, — ціха і замілавана сказаў Бароўскі. Дастаў з кішэні пушачку, адкрыў яе, узяў шчопаць нечага белага, рассыпістага. — Гэта мурашыныя яйкі, панове, — патлумачыў ён і працягнуў руку да птушачкі.

Тая нейкі час недаверліва глядзела на руку, потым скокнула на яе і пачала хапаць і прагна глытаць яйкі.

— Рудахвосткі, панове, распаўсюджаныя птушкі, але скрытныя. Яны перасмешнікі, тэк-тэкаюць, пасвістваюць, хвастом не ўзмахваюць, а патрэсваюць. Яйкі ў іх бледна-блакітна-зялёныя…

— Дык злавіце яе, — прашаптаў спраўнік, каб не апудзіць птушку, — ды ў клетку.

— У клетках рудахвостак трымаюць мала, бо надакучваюць сваім «фьюць». Ліцвіны яе яшчэ лысушкай называюць.

— Ліцвіны?! — з выклікам перапытаў спраўнік. — Рускія цяпер тут усе, раней былі ліцвіны, а цяпер рускія. Ліцвіны — гэта з лексікі мінулых стагоддзяў. Калі былі маскавіты, былі і ліцвіны, згодзен. А цяпер — усе рускага роду-племені. Ці не спаконвечная тут Русь была? Станеце спрачацца, што Полацак, Тураў, Пінск — рускія гарады, калі яны і ў летапісах рускімі названы?

Бароўскі маўчаў.

— І птушкі ў нас аднолькава называюцца. Варона — і па-тутэйшаму варона, і па-руску варона, — каб змякчыць рэзкасць, з жартам падтрымаў спраўніка Фогель.

— Вазьміце таксама сароку, — дадаў спраўнік. — Яна і па-расейску сарока. Або верабей. Вялікая хіба розніца — «воробей» ці «верабей».

І Фогель, і спраўнік ледзь не ў адкрытую кпілі з гаспадара.

— Не скажыце, — праказаў нарэшце Бароўскі. — На вераб'я ліцвіны кажуць яшчэ і шворабель.

— Гэта дыялекты… — адзначыў спраўнік. — У кожнай губерні Расеі на адну і тую ж птушку могуць казаць па-рознаму.

— А скажыце, — прымружыўся Бароўскі, — як па-нямецку будзе шчыгол? Не ведаеце? Дык я вам напомню, калі забыліся на нямецкую мову, — Stigliz. Гучыць амаль аднолькава. Германія даволі далёка ад расейскіх губерняў. Або, скажам, у рускіх, расейцаў значыць, ёсць птушка варакушка, а ў нас яна называецца кралька, або бохаўка.

— Варакэшка? — здзіўлена прамовіў жандар.

— Варбкушка, — паправіў націск Бароўскі. — Яны, праўда, рэдка сустракаюцца… А птушка разумная, бадзёрая, спявае цэлы дзень. А ўзяць славак? — Бароўскі зрабіў энергічны жэст. — Яны ў нас і валасянкамі называюцца, і таксама завірушкамі. У расейцаў завірушкай называюць іншую птушку… Цікава, што птушаняты валасянак не вытрымліваюць позірку чалавека і выкідваюцца на зямлю.

— Гм, — падаў гук жандар. — А як яна спявае?

— Ды чулі вы яе песню. Пераліўчатая, спачатку ціхая, а скончваецца гучным каленам. Валасянкі пераймаюць салаўя, ды так, што можна зблытаць. Валасянка спявае нават у дождж. Цікава, панове, за імі назіраць. Ці ведаеце вы, што пакуль самка не выбрала месца пад гняздо, самец будуе пробныя. Сядзіць такі спявак у недабудаваным гняздзечку і свішча.

Рыпнулі дзверы, увайшла Лёдзя, дзяўчына, што называецца, кроў з малаком. Хіба што босая. Трымала нагружаны рознакалібернымі бутэлькамі спод, значна большы, чым той, на якім прынёс каву гаспадар.

Дзяўчына крыху апусціла вочы, капітан Фогель зашчыпаў вусікі.

— Я, панове, вялікі аматар птушак. Гэта маё хобі. Прашу, панове, адведаць наліўкі, — прапанаваў Бароўскі.

Фогель з запытаннем зірнуў на спраўніка, той ледзь заўважна хітнуў галавой, маўляў, можна, чаго там саромецца.

Лёдзя выставіла на стол бутэлькі і чаркі, загадкава і з выклікам зірнула на капітана і выйшла.

— Вось, панове, рэкамендую смародзінавую… — Гаспадар спрытна наліў па малюсенькіх чарачках наліўкі. — Дарэчы, панове, сярод валасянак ёсць таксама смародзінкі. Так іх і называюць. Ведаеце, панове, птушаняты гэтага віду птушак любяць сядзець на галінах шчыльна адно каля аднаго. Выгляд дружнай сямейкі сярод прасветленай на сонцы лістоты ёсць надзвычай мілае відовішча, панове…

Пан Бароўскі перапыніў сваю гаворку, уважліва прасачыў, як госці выпілі.

— Панове, яшчэ налівачкі? Бжасквінявай.

— Якой? Абрыкосавай? — перапытаў спраўнік.

— Так, уласнай гадоўлі бжасквіні. Хоць клімат не спрыяе, але ўдаецца ратаваць ад марозу…

— Не, — жандар рашуча падняўся. — Ці не пакажаце нам свае пакоі? Цікава, як вы тут уладкаваліся?

— Чаму не пакажу, — з радасцю і разам з тым з трывогай сказаў Бароўскі і расчыніў дзверы, якія вялі ў вялікую залу. — Калі ласка, панове, проша сюды, у халодную.

Раздзел XVII. На сядзібе птушкалюба

1. Халодная зала

Прапанова жандара агледзець пакоі была фармальнай зачэпкай, каб упэўніцца, што Людовіка ў доме няма і яго лепей пашукаць дзе-небудзь па гумнах. Гаспадар не мог запярэчыць, а жандар і спраўнік не рабілі вобыску гвалтам.

Зала, у якую ўвёў Бароўскі прадстаўнікоў улады, была без падлогі: дошкі ў выглядзе ходнікаў перакідваліся ад адной легары да другой. Але не гэта ўразіла спраўніка і жандара. Зала займала амаль палавіну і без таго малога дома і была ўвешана незлічонай колькасцю клетак: вялікіх, сярэдніх, маленькіх. Зробленых з дроту, сплеценых з лазы, звітых з канапляных вяровачак з устаўленымі драўлянымі калочкамі. І ў гэтых клетках свісцелі, чачакалі, ценькалі, заліваліся на ўсе галасы дзесяткі рознамаітых птушак: вялікіх, сярэдніх, малых, зусім дробненькіх. Некаторыя птушкі павылазілі ці былі выпушчаны з клетак сумысля і пырхалі праз залу, грабліся ў пяску, лёталі пад столлю, скакалі па легарах. І што самае цікавае, не фортка, а нават акно было адчынена, расхлістана насцеж, і некаторыя птушкі то выляталі, то зноў заляталі ў залу… Птушак аж кішэла. Да ўсяго столь у залі непадбітая — звычайны чарнапол, а ў кутку адчынены лаз на гарышча, праз які раз-пораз то заляталі, то выляталі адтуль сініцы, попаўзні, пішчухі, снегіры, чачоткі.

— Вось, панове, і маё шчасце, мая радасць, — з заімглёнымі вачыма пан Бароўскі абвёў рукою залю.

На яе адразу села птушачка, дзюбнула пустую далонь.

— Вось і яна, панове, стракатагрудка. Гэта найбольшая са славак.

Жандар і спраўнік спыніліся ад уражання пры дзвярах. Спраўнік не вытрымаў таптання на месцы, ступіў на сухенькі пясок, усеяны чарвячкамі птушынага памёту. Жандар дастаў насоўку і паднёс яе да носа.

— Вунь, панове, слаўка-гаварунчык, — паказаў Бароўскі на шэра-бурую птушачку з белым горлам. — Прылятае з салаўём, жыве ў жываплотах. Такая вяртлявая. Спявае без флейтавых гукаў, таму і гаварунчыкам празвалі. Гняздуе ў гурбах галля. А ёсць яшчэ, панове, слаўка-млынок. Гэтая птушачка ўпрыгожана самай сапраўднай вуздэчкай — мае плямкі на абедзвюх шчочках. Трымаецца па ельніку, лясных палянах. Шныпарыць па хмазах і часта клёкае, што той млынок. Таму немцы празвалі яе Mülerchen. А вунь, панове, завірушка, яна ж крапіўнік, тынаўка, альшанка. Па-латыні — Accentor modularis. Рыхтык палявы верабейка, ці не праўда? Бачыце, галоўка цёмна-шэрая, хвост кароткі. Падрыгвае хвастом, як верабей, у бакі.

Спраўнік утаропіўся ў завірушку і маўчаў, а жандар сачыў за тым, каб, крый Божа, якое са стварэнняў не капнула яму на блакітны кіцель.

— Там, каля той сцяны, панове, — паказаў Бароўскі, — у мяне пеначкі, або, як у нас на іх кажуць, раплючкі, ці пячураўкі. Пра іх можна гаварыць усё тое, што і пра альшанак. Ёсць раплючкі-вяснічкі, трашчоткі. Усе яны маленькія, зеленавата-шэранькія зверху, белаватыя знізу, з тонкімі, бачыце, панове, просценькімі дзюбкамі і жоўценькай броўкай над маленькімі, харошанькімі і чорненькімі вочкамі. У іх гнёзды з каптурыкам, з бакавым лятком. Адсюль і назоў — пячураўка…

Жандар перасмыкнуў плячыма. Расповеды гаспадара сталі яму надакучаць. Але даводзілася цярпець.

— Адрозніць падвіды раплюкоў цяжка, панове, — як ні ў чым не бывала казаў пан Бароўскі. — Увосень розныя падвіды іх збіраюцца ў чароды і мігруюць на поўдзень. Раплючкоў, як і іншых дробных пеюноў, трымаючы ў клетках, належыць асвятляць лямпай. Бачыце, я не шкадую газы дзеля гэтага. Калі едзеш дадому адкуль здалёк, то якая цудоўная карціна адкрываецца: родны дом, панове, клеткі з птушкамі, побач гарыць лямпа. Вам не сумна, панове?

— Не, — насуплена адказаў спраўнік.

Жандар толькі перасмыкнуў плячамі.

— Хвілінку пачакаем тут, — сказаў гаспадар. — Жанчыны збіраюць на стол, а мы пакуль тут пабавімся, так, панове?!

Пан Бароўскі падышоў да наступнай клеткі. Тут ягоны позірк спыніўся на акне. У ягоным праёме ўбачыў жаўнера. Той стаяў, абапёршыся на стрэльбу, і глядзеў у акно. Бароўскі на некалькі секунд змоўк. Ён зразумеў, што дом абкружаны і ўцячы сыну наўрад ці ўдасца. У галаве ліхаманкава закруцілася — як быць, што рабіць?

2. Адзінае выйсце

Людовік раней бацькі зразумеў, што дом акружаны. Уцячы можна толькі з гарышча на глухую, без вокнаў, сцяну. На гарышча вёў лаз з халоднай залі. Але як зайсці туды, калі там спраўнік і жандар?

Людовік прайшоў у калідорчык перад залай, прыслухаўся да голасу бацькі.

— А ці ведаеце, панове, што ў мяне жыве і нястомная лятуння, што лётам сваім дае насалоду воку далікатнай прыгажосцю сваіх паветраных рухаў, — салаўём заліваўся бацька. — Сапраўдная чараўніца, несумненна, найблізкае сэрцу сялян стварэнне… Ды не толькі сялян…

Як даць зразумець бацьку, каб той вывеў царскіх служкаў прэч?

Дзверы рыпнулі. Людовік азірнуўся — у калідорчык увайшла маці.

— Сыне, навошта табе пісталет?! — спалохана зашаптала яна, убачыўшы ў руцэ сына зброю.

— Ціха, матуля, дзеля Бога, ціха… — Людовік на мігах паказаў, што ворагі побач. — Шапні бацьку, каб вывеў іх з залі… Я пакуль схаваюся…

— Дзе ты, сыне, схаваешся?! — ледзь прытомна прашаптала маці.

— Знайду…

Спалоханая матка пастаяла хвіліну, падумала, зайшла ў залу.

— Прашу прабачэння, панове, — пачуў Людовік ейны голас. — Можна мужа на хвілечку?!

Двух ці трох словаў ёй хопіць, каб бацька зразумеў, што ад яго патрабуецца. Вось маці выйшла, кіўнула сыну, маўляў, перадала. Людовік прыслухаўся да голасу бацькі.

— А на гарышчы, панове, у мяне жыве пячураўка-трашчотка. Яе яшчэ называюць цюкалка. Гэтым летам яна ўпершыню ў мяне адклала яйкі. Пазнавата, праўда. Панове, проша да лесвіцы…

Бацька свядома паказваў гарышча, вёў туды спраўніка і жандара, каб тыя пераканаліся, што на гарышчы нікога няма. Добра, татусь, добра. Тады можна будзе, як жандар і спраўнік выйдуць, пераседзець на гарышчы, нікуды не ўцякаць. Толькі каб пашэнціла.

— Давайце, панове, смялей, лесвіца моцная.

Ага, палезлі. Пэўна, у планы спраўніка і жандара акурат уваходзіла абшукаць і гарышча. Але як знайсці прычыну, каб туды залезці. А тут і галавы не трэба ламаць — гаспадар сам туды вядзе. Людовік пачуў, як над галавой затупалі, бацькаў голас зрабіўся прыглушаным. Цяпер бацька патрымае «гасцей» гэтулькі, што рады будуць уцячы адтуль.

3. На гарышчы

— Я не забаўлю вас, панове, — сказаў Бароўскі, калі спраўнік і Фогель апынуліся пад дахам. — Зазірніце сюды, у гняздзечка. Палюбуйцеся, калі ласка, як па белым тле пушчаны кравяна-чырвоныя, месцамі фіялетавыя плямкі. Гэта яйкі чарацянкі. Яна перасмешка. У ціхія цёплыя ночы другой палавіны чэрвеня і пачатку ліпеня, панове, калі змоўкнуць раскацістыя песні салаўя, панове, чуйнае вуха чалавека, што прывык прыслухоўвацца да галасоў прыроды, з любоўю спыніцца на гуках таямнічых спевакоў, што быццам сабраліся на начны канцэрт: то адна заспявае, то другая. А гэта, панове, усяго адна чарацяначка выспеўвае. Падрабляе слаўку-гаварунчыка, вялікую сініцу, зябліка. Усё ў адной чарацянцы-перасмешніку. Паглядзіце, панове, птушачка сціплая: зверху аліўкава-бураватая, знізу жаўтавата-белая. Мае светлыя палоскі над вачамі. Падобна на пеначак. Але ў іх, панове, выцягнутая ўперад галоўка і хвосцік кліночкам, панове. У пеначак хвост злёгку выразаны…

Спраўнік ні на птушак, ні на яйкі не глядзеў. Зазірнуў за стаякі комінаў, а жандарскі капітан рабіў выгляд, што ўважліва слухае.

— Я вас стаміў, прашу прабачэння, але проста вымушаны паказаць вам яшчэ адзін цуд прыроды. Згадзіцеся, што ў назове «лас-таў-ка» — сама пяшчота і любоў. У ім і сімпатыя і дабрыня, з якой адносіцца просты люд да гэтага мілага стварэння. Беларусы…

— Рускія… — хмура буркнуў Фогель.

— Няхай рускія, — ахвотна згадзіўся Бароўскі, — словам, тутэйшыя кажуць: хто раскідае гняздо ластаўкі, таго паб'е на рабацінне. Так бароняць гэта дзіця прыроды ад няўрымснікаў, якія могуць па неразуменню браць яйкі.

Пачуўся грукат, жандар, спраўнік і бацька злазілі з гарышча.

Бацька не спыняў сваёй мітуслівай гаворкі ні на секунду:

— Ластаўка, панове, любіць гнездаваць у хлявах, стайнях, прылепвае кубачкі гнёздаў да шчытоў, крокваў. Яна так лоўка прашмыгвае праз выбітую шыбу ў шчыце, праўда?

Ціха стукнулі дзверы. Жандар, спраўнік і бацька спыніліся ў калідорчыку. Тут, за шафай, прыкрыты скручаным у трубу старым дываном, сціскаў абедзвюма рукамі зараджаны пісталет Людовік.

— Ці ведаеце вы, панове, што нашая звычайная ліцвінская ластаўка… — пачуўся выразны голас бацькі.

— Руская, — упарта настойваў на сваім Фогель.

— …руская ластаўка, — паправіўся Бароўскі, — зімуе ў Цэнтральнай Афрыцы? Як гэта міла, што ластаўкі, якія жылі ўсё дзяцінства пад саламяным дахам якога-небудзь селяніна, зімавалі сярод чорных мурынаў? У вачах гэтых Божых стварэнняў ёсць, гэтак сказаць, адбіткі жырафаў, сланоў, ільвоў… Не, панове, ідземце на вуліцу. Вы абавязкова павінны паглядзець на ластавак. Увогуле, панове, я сэнс жыцця ў птушках бачу, яны — маё замілаванне, аздоба сэрцу. Як можна жыць без радасці ў душы, панове?

Людовік у напружанні чакаў, калі спраўнік і жандар пойдуць. І тады адкрыецца шлях на гарышча. Першы страх перад прыхаднямі прайшоў. Цяпер Людовік цалкам валодаў сабой, ведаў, што яму рабіць, ацэньваў небяспечнасць свайго становішча. І страху за жыццё не было.

— Птушкі саграваюць душу, лагодзяць, паверце, нават суцішаюць у цяжкую часіну, — аж распінаўся бацька. — Жыць разам з імі лягчэй. Чаму, да прыкладу, садзяць злачынцаў у турмы? Каб не бачылі неба, травы, птушак…

«Бацька, бацька… — падумаў Людовік. — Колькі замілавання і радасці прыносяць табе гэтыя стварэнні. Не туды пульсуе, ляціць твая, тата, энергія. Пра людзей трэба дбаць, пра незалежнасць краю… А то прыйдзе час, і свае ж, тутэйшыя, выракуцца мовы, і кнігаўкі стануць «чибисами», зязюлі — «кукушками», крыжадзюбы — «клестами». А на плісак стануць казаць «трясогузки». Не рускія, не расейцы, а свае янычары зробяць так, каб ніхто і не ведаў, што за птушка гівал ці задзярыхвост, забудуць назвы — цыранка, свіслук, хахатва… А з таго, хто чайку назаве кірляй, стануць смяяцца».

Высока над домам, у густой вяршыні ясеня пяяла туркаўка. Пяяла яна сумна, надрыўна, што аж хацелася плакаць.

Людовік кончыкам пісталета выцер слязіну. Дзверы стукнулі: адны, другія… Пайшлі.

Людовік увайшоў у залю, прысеў, каб яго не заўважыў жаўнер з вуліцы, дайшоў наўскарачкі да лесвіцы. Вычакаў момант, калі жаўнер сышоў з акна — гэта было відаць па штыку ружжа, — узлез па прыступках лесвіцы на гарышча.

Палавіна справы зроблена, але толькі — палавіна. Цяпер дзейнічаць у залежнасці ад абставін: або сядзець як мыш пад венікам на гарышчы, або вылазіць праз слыхавое акенца, скакаць у сад і праз кусты парэчак спрабаваць прабівацца ў лес.

4. Крык ластаўкі

На вуліцы пан Бароўскі на хвіліну замёр, быццам нешта абдумваючы, потым дастаў насоўку, выцер мокры лоб і зноў пачаў расказваць:

— Гляньце, панове, на шчыт. Ластаўка клеіць гняздо з гліны, робіць яго як невялічкую дыньку, шарыкам, з дзіркай у якасці ўвахода. Гэта, панове, гарадская ластаўка.

Фогель і спраўнік недаверліва зірнулі на гаспадара-птушатніка. Арніталагічная лекцыя відавочна зацягвалася.

— Не дзівіцеся, панове. Гарадскім ластаўкам не абавязкова жыць у горадзе, у месце. Ім проста патрэбны сцены, кручы, стромы. Нават на соснах лепяць свае гнёзды, не бачылі? Тут, на франтоне, у мяне вясковыя і гарадскія ластаўкі жывуць разам.

Ластаўкі, як гарадскія, так і вясковыя, якія заляталі праз адчыненае акенца, раптам выскачылі адтуль з трывожным крыкам. Жандар і спраўнік заклапочана перазірнуліся.

— Ведаеце што, панове, давайце паглядзім берагавых ластавак, — занадта паспешліва прапанаваў пан Бароўскі, але капітан Фогель падхапіў шаблю рукой і, не кажучы ні слова, рынуўся ў дом. Пэўна, яшчэ раз праверыць гарышча.

Гаспадар хацеў быў бегчы за ім, але спраўнік падхапіў яго пад руку.

— Пачакайце, — сказаў ён. — Ідзем, паглядзім вашых берагавулек.

У гэты час з акенца зноў з крыкам вылецелі ластаўкі. Потым праз хвіліну са слыхавога акенца, якое выходзіла ў двор, вызірнуў заклапочаны Фогель. Твар у яго выглядаў разгубленым. Неўзабаве ён вярнуўся. Вярнуўся ні з чым.

— Дык што, панове, паглядзім берагавулек? — спытаўся Бароўскі, калі Фогель вярнуўся з гарышча. — Рэчка недалёка… Там ёсць абрывісты беражок. Яны там жывуць — берагавулькі. Берагавулька адрозніваецца ад ластавак тым, што ў яе няма белага надхвосця. Што, панове, цікава, чым далей на ўсход, тым болей берагавулек. У Сібіры іх шмат.

— На што васпан намякае?.. — вырачыўся на Бароўскага Фогель.

— А ёсць яшчэ птушка свіргуль, — пачулася заміж адказу. — Свіргуль па-нашаму па…

— Па-руску, — ледзь не гыркнуў спраўнік.

Яны з Фогелем падпраўлялі гаспадара па чарзе.

— Свіргуль увесь чорны, як умазаны сажай, за выключэннем белаватага горлечка, крылы выгнуты сярпом. Яшчэ свіргуль пранізліва вішчыць, хоць вушы затыкай.

— Свіргуль гэта «стриж»? — спытаўся спраўнік.

— Так. Палёт ягоны своеасаблівы, — распавядаў, быццам чытаў лекцыю, Бароўскі. — Высока лунае, апісвае дугі. А калі нізка ляціць, то нясецца, як учадзелы. Свіргуль найлепшы лятун сярод ліцвінскага птаства…

— Рускага, — ляніва прамармытаў Фогель.

Яму надакучыла рабіць заўвагі. А Бароўскі ўжо і не папраўляўся.

— Ён не можа ўзляцець з зямлі, бо не дазваляюць пальцы. Узлятае толькі тады, як кінецца з якога прадмета ўніз. Ну, панове, калі не хочаце на бераг, тады зойдзем у клуню. Тут у мяне ляляк жыве і, самае галоўнае, — пугач! Па-маскоўску, па-руску — хвілін.

— Гм… Ф-ф-филин, — ледзь не прысвіснуў Фогель. Што-што, а ўласнае прозвішча з пачатковым «ф» ён па-руску ўмеў вымаўляць.

— Пугач, панове, — дзівосная драпежная начная птушка… — працягваў лекцыю гаспадар.

Выраз твару ў Фогеля з раўнадушна-скамянелага памяняўся на змрочна-ўнурысты. Амаль атупелы.

5. Уцёкі

Людовік праз шчылінку глядзеў з гарышча, як бацька завіхаецца каля жандара і спраўніка. А ці ходзіць жаўнер каля глухой сцяны? Людовік пайшоў да процілеглага франтона, нечакана страціў раўнавагу, пахіснуўся, узмахнуў рукамі. Апуджаныя лаўстаўкі закрычалі і з пранізлівым шчэбетам паляцелі прэч. Людовік прысеў.

«Прымчаць сюды…» — мільганула думка. Стараючыся не грукаць, Людовік сягнуў да слыхавога акенца, якое выходзіла ў сад, глянуў уніз… Жаўнер якраз пры вугле дома стаіць. Чаго не ідзе? Унізе, у доме, нехта стукае дзвярамі. Ці не дабіраецца жандарскі афіцэр да залы? Чаго ты стаіш, жаўнер, ідзі прэч. Вось нехта ўвайшоў у залу, дайшоў да лесвіцы, яна дрыгнула пад цяжарам ягонага цела. Штык жаўнера бліснуў на сонцы і знік за вуглом дома. Людовік засунуў рэвальвер за пазуху, шырэй расчыніў створкі франтоннага акенца, перакінуўся праз яго, прысеў, каб не было відаць з гарышча, зачыніў створкі. Цяпер скакаць! Высакавата… З параненай нагой не скокнеш. Але выхаду няма. Людовік лёг на паддашак жыватом, спусціў ногі, з'ехаў уніз, учапіўся рукамі ў паддашак… рукі саслізгнулі, паляцеў і цяжка гэпнуўся. Так цяжка, што не ведаў, ці ўстане. Але нельга было затрымацца ні на міг, бо на шум вызірне жаўнер… Ускочыў, адчуў, як кальнула ў ране, змог зрабіць дзесяткі два крокаў, каб забегчы за кусты парэчак.

І як толькі схаваўся, зірнуў на франтон. У акенцы з'явіліся вусікі Фогеля. Эйш, даходлівы!.. Капітан пакруціў галавой, знік, потом зноў высунуўся. З-за вугла паказаўся жаўнер.

— Не было тут нікога? — спытаўся капітан.

— Січас нет, ваша благародзь, кто тут будзя?! — адрывіста, весела адказаў жаўнер.

Спацелы твар капітана знік, жаўнер прайшоўся паўз сцяну, пастаяў каля вугла, пайшоў назад, на сярэдзіне сцяны спыніўся і стаў глядзець на кусты парэчак, за якімі хаваўся Людовік.

«Чаго стаў? Няўжо прыйдзецца страляць?» — мільганула думка. Жаўнер мог і не бачыць Людовіка, пэўна, яго ўвагу прыцягнулі светла-чырвоныя гронкі яшчэ зусім няспелых парэчак. Вось ён падышоў да першага, бліжэйшага куста, стаў абіраць ягады, закідваць у рот, з задавальненнем чвякаць. Рабіў гэта ён так доўга, аж у Людовіка набегла ў рот сліны. Людовік асцярожна памацаў рэвальвер, бязгучна дастаў яго з-за пазухі.

Раз-пораз жаўнер азіраўся, каб не засталі знянацку. Ад яго да Людовіка было не больш пяці метраў. Зараз ён пойдзе, здаволіцца і пойдзе, не будзе ж ён абіраць усе парэчкі?

Нечакана жаўнер знерухомеў. Ён глядзеў у глыбіню кустоў парэчак і, пэўна, бачыў Людовіка. Нават жаваць перастаў. Вось ягоная рука папаўзла па ружжы, каб у выпадку чаго зручней перахапіць яго, наставіць на незнаёмца, а гэта значыць — ворага.

Людовік улавіў гэты рух, падняўся на каленях, наставіў рэвальвер на жаўнера і гучна прашаптаў:

— Стой і не рухайся.

Жаўнер перахапіў ружжо.

— Каму кажу! Варухнешся, стрэльну! Уб'ю!

Жаўнер застыў. Немалады, з шырокім, пляскатым славянскім тварам, плячысты і высокі, ён стаяў пад рэвальверам, разгублены, прыгорблены, лыпаў, не ведаючы, што рабіць.

— Стой і не рухайся, разумееш? Не шавяліся, а то стрэльну.

Людовік стаў адыходзіць, выцягваючы ў бок жаўнера рэвальвер, не зводзячы з яго вачэй. Варта было страціць ягоны позірк, як ваяка падасць сігнал сваім. Вось за адну яблыню зайшоў, вось другая… Калі ж будзе плот, за які можна заскочыць, каб схавацца, не стаць мішэнню?! Вось нарэшце і плот, які адгароджвае сад ад невялікай пусткі, за якой дарога, а там густы хмызняк — бярозкі, асінкі і ракіта да балотца. А за балотцам — лес. Людовік пераскочыў плот, азірнуўся. Жаўнер усё яшчэ разгублена стаяў, потым ускінуў ружжо наперавес і рынуўся наперад. Людовік кінуўся бегчы. Жаўнер нешта крыкнуў, але так слаба, што голас яго ледзь чуваць. Вось і дарога, за прыдарожным ровам — хмызняк, там балотца, а там — лес-ратаўнік! Але раптам з прыдарожнага рова паказаліся дзве галавы. І два штыкі тырчаць. Жаўнеры! Божа, сядзіба акружана! Ды яшчэ двойчы — двума ланцугамі.

Кінуўся ўбок, пабег проста па дарозе. Але з-за дрэва, здалёк яшчэ, выйшаў жаўнер. Людовік ускінуў руку з рэвальверам, накіраваў яго на чалавека і, разумеючы, што робіць глупства, і глупства непапраўнае, — яго ўсё-роўна дагоняць і арыштуюць, — націснуў на спускавы цынгель. Не націснуць не мог — невядомая сіла, быццам наканаваны на гэта, — кіравала ім.

6. Райскі падарунак

Глядзець пугача ні спраўнік, ні жандар не пайшлі. Адышлі ўбок і сталі нешта раіцца. Тады Бароўскі распарадзіўся, каб прынеслі на вуліцу тацу з пачастункам. Прыйшла са сподам Лёдзя. Цяпер яна абутая ў старых чаравіках.

— Панове, — гаспадар падняў малюсенькую чарку, — а ці ведаеце, што шпакі зімуюць у Італіі і на поўдні Францыі? Уяўляеце?! Нашыя шпакі зімуюць у гэтых краінах.

— Ці не намякаеце вы на польскую эміграцыю? — з усмешкай сказаў капітан. — І што туды ўцячэ ваш сын…

Бароўскі спалохана адхіснуўся ад Фогеля.

— Якія палякі, васпане, якая эміграцыя?! Мы — каталікі, гэта так, але да палякаў, гэтых спаконвечных бунтаўшчыкоў і ўзмуціцеляў дзяржаўных асноў, не маем аніякага дачынення. Ведаеце што, панове, запрашаю восенню на вальдшнэпавую цягу…

— А хіба на вальдшнэпа палююць восенню? — здзівіўся Фогель.

— Здараецца, што і восенню, — сказаў гаспадар. — Вальдшнэп, ён жа слука, вальшня, яшчэ і слонка. На слонак, панове, самае паэтычнае і хазардовае паляванне.

— Во, зноў польскае слова праскочыла… — адзначыў спраўнік і безнадзейна махнуў рукой.

— Вясной паляваць на слонак лепей. Але і восенню, бывае, слонкі высыпаюць у якім-небудзь лесе, сядзяць, жыруюць. Можна тады са стрэльбачкай і пахадзіць…

У гэты час прагучэў дзіўны гук. Быццам нешта гучна лопнула. Спраўнік і жандар перазірнуліся. Ці падобны гук на прыглушаны стрэл? Не з армейскага ружжа, але з рэвальвера. Бароўскі не падаў выгляду, што нешта пачуў. Толькі ў каторы раз пабялеў.

— У нас, на Магілеўшчыне, — сказаў Фогель, каб разрадзіць напружанасць, — шмат казадояў.

— Казадой, панове, гэта па-руску. Тут я спрачацца не буду. Па-нашаму, скажам так, — лагодна гаварыў тым часам пан Бароўскі, — па-нашаму, па-ліцвінску, ляляк, або лежань. Я ж казаў вам… У клуні ёсць… Ляляк і пугач… Птушка гэтая, панове, велічынёй з зязюлю. Мякка так лётае, слізгае і гуляе ў паветры, быццам ластаўка. У немцаў нават называюць начной ластаўкай — Nachtschwalbe. Рот, панове, у леляка да вушэй, з жорсткімі шчацінкамі. Хапае бамбавозаў, хрушчоў і ўсялякіх начных матылькоў.

— Мы паедзем, — раптам сказаў чымсьці абрадаваны Фогель.

— Выпіце на дарожку і едзьце, панове, — сказаў Бароўскі і прадоўжыў, ад нервовасці не могучы стрымацца, сваё гаварэнне пра птушак: — Ляляк адлятае ў вырай у верасні. Само сабой, ляціць толькі вечарам. Птушка карысная. Але, на жаль, маладыя і дурнаватыя паляўнічыя любяць стрэльнуць па леляку. Ці ж гэта вялікая атэстацыя стралка?

— Згодныя і мы, што не вялікая, — сказаў Фогель. — Дзякуй, васпане, за гасціннасць. Паедзем, час. Дык, пане Бароўскі, кажаце, няма вашага сына ўдома?

— Не, што вы. Казаў яму і казаць буду: навошта табе, сыне, тая Польшча, тая свабода, тая Беларусь ці тая Літва? Жыві спакойна. Ці варта жыццё класці дзеля нейкага дзяржаваўкладання… На гэта Бог ёсць! Адумайцеся, казаў, ачомайцеся… Расея такая вялізазная, гэтулькі жаўнераў мае. Але, ведаеце, панове, молада-зелена. Ім адразу ўсяго хочацца… Эўропы, незалежнасці, хлопам волю даць. Словам, ім захацелася пагуляць у Гарыбальдзі. І калі ён, панове, мой сын, там нешта нарабіў, то ёсць губернатар, на літасць якога можна спадзявацца.

Фогель і спраўнік падышлі да коней, узлезлі ў сёдлы.

— А ці ведаеце, панове, што слонкі, вальдшнэпы значыцца, вельмі любяць птушанят, — сказаў, як бы не да месца, Бароўскі, трымаючыся за стрэмя каня, на якім сядзеў спраўнік. — Слонкі нават носяць дзетак сваіх у дзюбах або зашчэмліваюць паміж нагамі.

— Ды ну? — здзівіўся спраўнік.

Яму ўжо некалькі разоў падміргваў Фогель, даючы зразумець, што ўсё ў парадку, сын Бароўскага злоўлены.

Спраўнік нокнуў на каня.

— Панове, — раптам ледзь не ўзмаліўся Бароўскі, — вазьміце па птушцы. Нельга без падарунка. Вазьміце.

Спраўнік узяў вучонага шчыгла. Жандар адмовіўся.

— Я вам падару, пане капітан, самае дарагое, што ў мяне ёсць… Ведаеце залацістую шчурку? Мне адзін ахвотнік злавіў нядаўна перамётам… Настолькі рэдка сустракаецца… Сваячка райскай птушкі. Зрэшты, гэта і ёсць райская птушка, бо зімуе аж у Індыі. Звычайна паўночней лініі Кіеў — Пулавы не залятае. Сустракаюцца адзінкавыя экземпляры. Вельмі прыгожыя… Палётам падобныя на ластаўку, а з выгляду — маленькі ястрабок. Ну такая прыгожая. Па-наску яшчэ называюць пчалаедкай. Спявае «юр-р», «юр-р»… Вазьміце, прашу вас…

Каб не крыўдзіць гаспадара, жандар змілажаліўся і загадаў аднаму з падначаленых узяць клетку з жоўценькай птушачкай.

7. Шлях на волю

У вярсце ад маёнтка на дарозе стаялі жаўнеры з ачаплення і чакалі начальства. Паўротны падбег да Фогеля, адрапартаваў, што небяспечны бандыт злоўлены і арыштаваны.

— Дзе ён? — спытаўся Фогель.

Паўротны ўзмахнуў рукой у бок купы жаўнераў. Там, абступлены жаўнерамі, у густым цяні прыдарожнай алешыны сядзеў на зямлі малады чалавек у распоратым па шву сурдуце. Фогель глянуў на ягоны скрыўлены, незадаволены твар. Так, гэта сын Бароўскага — Людовік.

— Ён? — паказаў нагайкай на Людовіка спраўнік, пытаючыся ў задыханага Максіма Дзеркача.

Селянін моўчкі кіўнуў.

— Ён страляў? — зіркнуў Фогель на паўротнага.

— Так точна, палячок стрэльнуў. Вось зброя гэтага бандыта. — Паўротны падаў рэвальвер. — У Гулевіча ледзь не патрапіў…

Сярод жаўнераў адзін, голы па пояс, трымаў кашулю ў руках. Пэўна, гэта і быў Гулевіч, бо засоўваў у дзірку ў палатне палец і казаў:

— Палячок стрэльнуў, кашулю прабіла, а я цэленькі, цэленькі, як маці нарадзіла.

— Дайце яму гарэлкі, — загадаў Фогель, паказваючы вачыма на Гулевіча.

— Ваша благародзь, — ажывіўся небарака, — нашыя палячка разы са тры лавілі. Зловяць і адпусцяць. Каб, значыцца, потым зноў злавіць… А як зловяць, то ўжо і прыкладуцца як след… Тры разы лавілі: палячок у жывога мяне страляў, а я цэленькі, цэленькі; толькі кашульку латаць давядзецца…

Жаўнеры паднялі схопленага за звязаныя за спінай рукі. Падштурхнулі, маўляў, ідзі. Людовік выйшаў на святло з ценю алешыны. Ускудлачаны, умазаны ў пясок, памяты, з падбітым вокам, якое набрыньвала ліловай крывёй, аблізваў перасохлыя, разбітыя на грыбы вусны.

Фогель і спраўнік разглядвалі арыштанта.

Людовік нягучна, слабым голасам, як быццам баючыся, што яго за гэтыя словы ўдараць, выкрыкнуў:

— Жыве вольнасць, жыве свабода!

Жандар і спраўнік паморшчыліся, капітан махнуў рукой, даючы знак ісці.

— Тыповая польская фанатычнасць… — ціха праказаў спраўнік, але юнак пачуў, павярнуў твар ужо з амаль чорным вокам і сказаў:

— Я не паляк… Мы — не палякі!

— Ага, ліцвіны ці мо — беларус? — не хаваючы сарказму, праказаў Фогель. — Чулі, ведаем… Тут была і будзе Расея! І дзесяць, і дваццаць, і пяцьдзесят гадоў…

— А хоць і сто! Усё роўна народ, які тут жыве, пераможа!

— Не пры нас, не пры нас. А вы, малады чалавек, з вашай зацятасцю і да Сібіры не дацягнеце… Прывяжыце яго да ружжаў!

Фогель нацягнуў повад, спыніў каня, павярнуўся да спраўніка.

— Што з птушкамі рабіць будзем? Не хацеў я браць. Непрыгожа.

Спраўнік нічога не адказаў. Рота з арыштаваным рушыла па дарозе наперад.

Спраўнік цяжка ўздыхнуў, адчыніў клетку і кінуў яе разам з птушкай на абочыну. Жандар загадаў жаўнеру, які нёс ягоны падарунак, паставіць клетку пры дарозе і расчыніць дзверцы.

Залацістая шчурка, або пчалаедка, якую пан Бароўскі атэставаў ледзь не як райскую, як толькі жаўнер адчыніў дзверцы, адразу выпырхнула, узнялася высока ў неба, зрабіла невялікі, нібы развітальны, круг і роўненька, як па шнурку, падалася на поўдзень.

Вучоны шчыгол не хацеў вылазіць з кінутай клеткі. Жаўнер засунуў руку ўсярэдзіну і спрабаваў злавіць птушку. Шчыгол балюча ўшчыпнуў жаўнера за палец. Фогель загадаў бегчы да сваіх.

Рота пайшла далёка наперад, жандар і спраўнік падаліся следам. Вучоны шчыгол насіў пустое вядзерца, чэрпаў і чэрпаў з пустога карытца, пераносіў і пераносіў паветра з аднаго кутка клеткі ў другі, хоць дзверцы на волю былі адчыненымі.

Раздзел XVIII. «Апошні наезд»

1. Калоднае

Людовіка судзілі ваенна-палявым судом і прысудзілі катаргу. Стары Бароўскі рады ўжо быў таму, што не павесілі.

З Польшчы прыходзілі неверагодныя навіны. Казалі, што паўстанцы стваралі аддзелы ўласнай палявой жандармерыі. За шпегства, даносы і супрацоўніцтва з расейскімі ўладамі сваіх жа вешалі на тэлеграфных слупах.

У Расеі, наадварот, пачаліся маніфестацыі антыпольскіх настрояў — быць палякам рабілася небяспечным.

Стала вядома, што аднекуль з Валыні прабіваецца на ўсход партыя нейкага Кракаўскага. Царскія войскі пераследуюць паўстанцаў след у след. У мястэчка наехала казакаў, прыбылі дзве роты стралкоў. Берагі Гарыні патруляваліся казачымі раз'ездамі, а два паромы праз раку — у самім мястэчку і ў блізкай Дубровіцы — ахоўваліся ўзмоцненымі атрадамі расейцаў.

Папаўзлі страшныя чуткі — вёскі, жыхары якіх падазраваліся ў падтрымцы паўстанцаў, палілі дашчэнту, а сялян разам з сем'ямі і маёмасцю гналі ў туркестанскія стэпы. З панамі, шляхтай рабілі іншае — арыштоўвалі маладых людзей, абвінавачвалі ва ўдзеле ў інсурэкцыі, а потым патрабавалі хабар за вызваленне.

«Вось ён, расейскі інстынкт», — спамінаючы пра паводзіны Фогеля, думаў Урбановіч.

Нечакана зусім блізка ад мястэчка па балотах з'явіліся паўстанцы Кракаўскага, насамрэч, як стала вядома ад расейскіх афіцэраў, якія часам наведвалі эканомію, гэта і была партыя таго самога Траўгута, які слыў за адважнага і ўдалага камандзіра. Дзіва што, сам вайсковец, удзельнічаў у нядаўняй Севастопальскай кампаніі, кобрынскі абываталь Рамуальд Траўгут ведаў слабыя месцы вайсковай арганізацыі расейцаў, і гэта абумоўлівала ягоныя поспехі. Але, пэўна, не гэта рабіла былога падпалкоўніка расейскіх інжынерных войскаў зманлівай здабычай царскіх сатрапаў. Траўгут за жонку меў унучатую пляменніцу самога Касцюшкі. А гэта ўжо вялікая палітыка.

У мястэчка і ваколіцы прыбывалі ўсё новыя роты расейскіх жаўнераў. З кожным днём іх рабілася болей і болей, і неўзабаве стварылася ўражанне, што ўся Расея атабарылася ў павеце. Пяхота, казакі, жандары, артылерысты, абозы, медычныя фургоны запаланілі дарогі, стаялі ў вёсках, на хутарах. Па лясах безупынна стралялі, штодня ў мястэчка прывозілі на сялянскіх падводах забітых ці параненых расейцаў. Урэшце пад Калодным, зусім блізка ад маёнтка Буевічаў, аблажылі самога Траўгута. У паветры стаяў безупынны трэск стрэлаў, чулася басавае гаханне гармат. Траўгут змог вырвацца з аблогі. У палон расейцы захапілі толькі параненых, якія не маглі самастойна рухацца. Астатнія разбіткі хаваліся ў багнах непралазных Пінскіх балот, у затопленай альховай альсе, сярод мора прыпрыпяцкіх лазовых хмызнякоў.

Урбановіч бачыў, што ягоная жонка прыгнечана самім толькі выглядам расейскіх багнетаў, шабляў, коней, фурманак, афіцэраў, кавалерыстаў, фуражыраў, кварцір'ераў. Ён і сам быў уражаны такой процьмай царскага войска. Здавалася, за кожнай бярозай ці алешынай стаіць узброены да зубоў расеец, як след апрануты і накормлены. Стаіць і ўхмыляецца. Маўляў, якой бы вам, ліцвінам, свабоды ні хацелася, нас, расейцаў, гэтулькі, як кедраў у Сібіры, як вады ў Волзе, — і мы змусім вас рабіць тое, што хочацца нашаму цару-бацюхну, а не вам самім паводле «польских мечтаний».

Адгрымела Калоднае, і войска паменела. Пяхотныя роты расейцаў пайшлі калонамі на захад. Па лясах ужо і не стралялі, толькі зрэдку рэха даносіла аддаленыя, заглушаныя, як бы аслабленыя стрэлы ці то паўстанцаў, што ўсё яшчэ бараніліся, ці то расейскіх жаўнераў, якія палявалі на ўцекачоў.

Аднойчы Аксана ездзіла да бацькоў і вярталася ў эканомію праз мястэчка. Каля карчмы пачула крык, убачыла Яся Кавальца. Юнак нечага цягаў на пастронку свайго ваўка. Уздоўж вуліцы стаялі высокія, у рост чалавека, вазы, у якіх гарадзенскія ганчары звычайна вазілі ўласную прадукцыю: гаршкі, збанкі, макітры… На зямлі каля аднаго воза на расшкуматанай саломе ляжалі пабітыя гаршкі.

Гаспадар, гарадзенец, стаяў на каленках, збіраў чарапок да чарапка і плакаў, прыгаворваючы:

— Я гэтулькі роботы робыв… Гліну копав, морозыв, возыв дохаты, потым мысыв, потым лыпыв, потым в піч ставыв, палыв, кожны горшчочэк выдьмухвав, абгладьвав… А воны?! Воны моі збаночкі павыкыдалы, побылы, патрушчылы… Коб на вас нэмоч, коб вам смолою вочы прочыстыло…

Аксана спыніла брычку. Кіўнула Кавальцу, каб падышоў. Бледны, сам не свой хлопец лупянуў пастронкам Інсургента, падцягнуў яго да брычкі. Воўк, таксама нечым перапалоханы, хаваўся Ясю ў ногі. Ясь так шчыльна заціскаў пастронак, на якім быў навязаны воўк, што той хрыпеў, высалапіўшы доўгі ружовы язык.

— Што тут здарылася? — спыталася Аксана.

— А то і здарылася, — злосна буркнуў Ясь. — А гэтага, — хлопец торкнуў за пастронак, — утаплю. Пачаплю камень на шыю і ў Гарынь…

— Ды што тут адбылося?

— Зайшоў купіць солі, — сказаў Ясь, заікаючыся, — а гэтага, — таўхануў нагой ваўка, — прывязаў да калодкі. Пакуль я тую соль купляў, на халеру яна мне здалася, гэты, — Ясь зноў таўхануў нагой ваўка, — неяк адблутаўся, падбег да воза і давай салому дзерці ў возе з гаршкамі. Яго і тычкай па спіне збабоўчылі, прагналі, а ён праз хвіліну з другога боку прыстроіўся. Тут ужо і дурному ясна, што нешта ў возе ёсць, калі туды лезуць-дабіраюцца. І якраз расейцы былі…

Ясь перадыхнуў, у твары было вялікае шкадаванне.

— І што далей?

— А што далей?! Жаўнеры раскідалі гаршчкі… А пад гаршкамі аж некалькі параненых… І сярод іх Артур…

— Артур? — выдыхнула аканомава.

Яна так уразілася навіной, што доўга не магла агойтацца.

— Дзе ён? Што з ім? — урэшце апанавалася аканомава. — Ён… здаровы?

— А то не… Жывы.

— Дзе ён? Куды яго павялі? — Уся пастава Аксаны паказвала вышэйшую ступень хвалявання.

— Забралі… У каманду ўнутранай аховы павялі… Фогель там, спраўнік… Ён, каб проста ехаў ці ішоў, і прайшоў бы. Не кранулі б… А то ўздумаў хавацца. Як той Тарас Бульба. Гэтая падла і выдала.

Ясь выцяў Інсургента пад зад нагой.

Аксана нацягнула лейцы, крыкнула на каня, стала выварочваць, каб ехаць да будынка, у якім змяшчалася каманда ўнутранай аховы, але спынілася, зноў паклікала Яся. Той падышоў да яе, валочачы Інсургента на вяроўцы, які ўпіраўся ўсімі лапамі.

— Я павешу яго… — ледзь не плачучы, сказаў Ясь. — Завалаку ў бліжэйшы лясок і павешу, гадзіну, здрадніка…

— Не чапай, — спакойна і сурова сказала Аксана. — Ты гэтага не зробіш. Ён не вінаваты. Ён помніць людзей. А цяпер слухай. Нашыя справы застаюцца нашымі справамі. Разумееш?

Ясь цяжка ўздыхнуў:

— Разумею.

— Наша сіла не ў колькасці. Наша сіла — у душы. Разумееш… Слухай далей, я паспрабую ўгаварыць Фогеля… Ведаю, што не адпусцяць, не той час, але пагавару. Ты ж накажы старому Буевічу. Няхай як хутчэй едзе сюды. Мы павінны вызваліць Артура. А Інсургента не чапай.

Аксана сцёбнула каня пужкай.

Ясь падняў Інсургента на вяроўцы, паказаў яму кулак і прамармытаў:

— Доўбень! Не разумееш, што кругом ворагі?

Воўк вінавата махнуў хвастом, міргнуў апуджанымі вочкамі, потым даверліва лізнуў Ясеву руку, маўляў, выбачай, братка, што я ў вашых людскіх справах разбіраюся?!

2. Наўкол вінаваты

Ні ўтапіць, ні задавіць вяроўчынай ваўка Ясь, зразумела, і не збіраўся. Ці можна пазбаўляць жывую істоту жыцця? Тым больш такую даверлівую. Пасля таго як расказаў Буевічу пра тое, што здарылася, стары пан адразу ж загарэўся застрэліць Інсургента. Вінаватага знайшоў! Ясь даў ходу, а дома замкнуў ваўка ў пуні, каб нідзе не бегаў.

Прайшло некалькі дзён. Ні просьбы Аксаны і пана аканома, ні захады бацькі Буевіча, каб вызваліць сына, не дапамаглі. Стары пан загуляў.

Артур тым часам сядзеў пад штыкамі расейскіх жаўнераў у камандзе ўнутранай аховы. За вязніцу быў усё той жа саляны склеп, толькі каля дзвярэй стаяла варта.

Урбановічы — і пан аканом, і Аксана, і нават старая цётка Ўрбановічыха, угаворвалі Фогеля. Нічога не выходзіла. Дабіліся толькі таго, што Фогель не спяшаўся адсылаць арыштанта ў Пінск, быццам вёў следства, допыты.

Ясь, каб нікому не мазоліць з ваўком вочы, хадзіў на балоты паляваць. Звычайна спачатку плыў на чоўне, потым скакаў з купіны на купіну, заходзіў у далёкія, глухія мясціны, дзе, здавалася, не ступала чалавечая нага. Качак тут было мора, і яны зусім не баяліся ні стрэлаў, ні выгляду чалавека. Хмарамі ўздымаліся, хмарамі і садзіліся назад. Гэта тыя, якія маглі лётаць. А колькі іх сядзела без пёраў па хмызах?! Якраз лінялі.

Інсургент, нібы адчуваючы за сабой віну, паказваў сябе спрытным і кемлівым памочнікам. Лепшай паляўнічай сабакі не прыдумаць! Нюх выключны, слых — пазайздросціць.

Як толькі Ясь ускідваў пістонаўку, воўк наструньваўся, каб кінуцца ў той бок, куды ён цэліў стрэльбай. Ведаў, што там абавязкова ў траве будзе акрываўленая здабыча. Праўда, Інсургент ніяк не мог прывыкнуць аддаваць качку цэлай — абавязкова адгрызаў галаву.

Аднойчы на сядзібе Кавальцоў з'явіўся стары Буевіч уласнаю персонай. Ён запатрабаваў аддаць яму Інсургента.

— Воўк здрадліва выдзер майго сына з воза гаршэчнікаў… Мушу паквітацца.

— Няма, пане Буевічу, — зманіў Ясь, адчуваючы, што ўсярэдзіне ўсё пахаладзела, бо Інсургент сядзеў з высалапленым ад гарачыні языком у бочцы ў пуні.

— Дзе ён? — глуха спытаўся пан.

— Я ж кажу, пане, няма, уцёк…

Буевіч цяжка злез з каня, прайшоўся па надворку.

— Цябе бачылі з ім на балотах. І не адзін раз. Ану адчыні пуню, — загадаў свайму чалавеку, які прыехаў з ім.

Пуню адчынілі. Буевіч зазірнуў усярэдзіну, пахадзіў па той пуні, убачыў бочку ў саломе, зазірнуў і ў бочку. Пастаяў, памацаў подсцілку, нечакана рэзка свіснуў. Цішыня.

— Твой воўк будзе застрэлены пры любых абставінах, — сказаў Буевіч, калі выйшаў з пуні. — Я з яго шкуру здзяру!

Убачыў старога Кавальца.

— Калі не выдасце мне ваўка, будзе яму кепска, — яшчэ больш глухім голасам прамовіў пан, тыцкаючы пальцам у Яся.

— Васпане, а пры чым тут Ясь?

— Навошта прыкарміў звера? Воўк і ёсць воўк…

— Злітуйцеся, паночку, — спалохана вымавіў стары Кавалец.

У бацьку накіпала злосць, але сварыцца з панам, тым болей з нейкім яшчэ сваяком не выпадала.

— Будзе так, як я сказаў, — прабурчэў Буевіч.

— Воля ваша, паночку. — Кавалец звыкла ўтупіў вочы ў зямлю.

— Га?! Паламайце граблі! Па лобе б'юцца… — невыразна прамармытаў Ясь.

І яго ятрыла несправядлівасць. Артур такую бучу ўскалаціў, мо і людзей забіваў, а тут вінаваты Інсургент. Крайняга знайшлі.

Пан рэзка абярнуўся.

— Што ты сказаў?

— Гладкай, пане, дарогі…

Буевіч чмыхнуў, тузануў каня. Чалавек дапамог узлезці яму ў сядло.

Як толькі пан паехаў, пайшлі шукаць Інсургента. Адчуваючы небяспеку, воўк пакінуў бочку і глыбока зашыўся ў салому. Ясь пагладзіў Інсургента па лбе.

— Ну, брат, уліплі мы з табой.

Юнак узяў паляўнічую кайстру, пашытую з ласінай шкуры, свае пістонаўку і крамзэлю — крамянёвую стрэльбу, набраў у кашэль хлеба, солі. Па ўсім было відаць, што сабраўся надалёка і надоўга.

— Ты куды, Ясю? — спалохана спытала маці.

— У свет. Далей ад людзей…

— Сынку… — падняла рукі маці. — У лесе поўна жаўнераў. Паўстанцаў шукаюць…

— Я не туды, — махнуў рукой Ясь у бок Калоднага. — Я… на Волхаўскія балоты…

— Глядзі толькі, каб не падстрэлілі і цябе, — прамовіў сваё слова стары Кавалец. — Пакажы, што ты ўзяў?

Ясь раскрыў кайстру. Бацька ўзяў шратоўню, зробленую з бараняга мяшэчка.

— Дзе кулі? Колькі ў цябе куляў?

— Усяго дзве, тата.

— Значыць, крамянёўку бярэш?

— Пістоны ненадзейныя, а я ў лес іду. З крамзэляй надзейней.

— Ты, Ясю, з бунтаўшчыкамі не звязвайся. Ну іх да халеры. Паловяць іх, як рудых мышэй. Яшчэ, сынку, у мяне да цябе просьба: перадай грошы Налёткавым. Збіраюць дачку ў Пецярбург.

У Яся соладка заныла сэрца. Падабаліся яму дзяўчаты аднадворца. Выбірай любую. А тут такая нагода сустрэцца. Асабліва панаравіў Марысю, старэйшую. Разумная, начытаная. Гэтулькі часопісаў прывезла з далёкай сталіцы.

Тое, што ўбачыў на сядзібе Налётак-Чарняўскіх, непрыемна ўразіла яго. Марыся стаяла на мосціку праз равок і нешта весела расказвала… жандарскаму капітану Фогелю.

«Фогель тут. Значыць, праўду людзі кажуць, што ён лёстачкі да яе падпускае… Вось гэта неспадзяванка…»

Ясь падышоў, прывітаўся. Фогель злёгку кіўнуў. Ясь перадаў Марысі ўвязаныя ў хустачку грошы. Дзяўчына ўзяла грошы, злёгку пачырванела. Пастаялі, пагаварылі. Ясь пажаліўся, што змушаны нейкі час жыць у лесе, бо пан Буевіч пагражаў застрэліць Інсургента. Гаварыў ён гэта з тым намерам, каб у будучым не выклікаць у жандарскага начальніка падазрэнняў.

— Навошта табе гэты воўк? — сказаў Фогель, узіраючыся ў Інсургента. — Гэта ж звер… Прагані яго.

— Загіне адзін, зацкуюць сабакамі.

— Выгадаваў на сваю галаву, — уздыхнула Марыся. — Колькі часу ты будзеш у лесе?

— Спадзяюся, ты не паспееш выйсці за каго-небудзь замуж! — пажартаваў юнак з намёкам у адрас Фогеля.

Той зразумеў, крыва пасміхнуўся.

— Замуж? — спачатку здзівілася Марыся. — Не збіраюся… — Потым таксама пажартавала: — Вось ты не ідзі ў лес ваўка пільнаваць, а бяры мяне замуж. Возьмеш?

Ясь збянтэжыўся:

— І вазьму… Але ж ты ў Пецярбург збіраешся.

Фогель, як пачуў гэтыя словы, трывожна зіркнуў на Марысю. Тут недзе пырхнуў конь. Павярнуліся, убачылі жандараў. Яны з'ехалі з дарогі, спыніліся каля маладых людзей, прывіталіся з дзяўчынай — паненка ўсё ж, а на Яся не звярнулі ўвагі.

Фогель жа нечакана глухім, нядобрым голасам сказаў:

— Прынясеш у мястэчка ўсю зброю, якую маеш…

— Прабачайце, васпане, — збянтэжыўся Ясь. — А есці што будзем?

— У цябе шмат стрэльбаў. Кажуць, нават і вайсковая ёсць…

— Крыху ёсць, — сумеўся юнак. — Гэтага дабра па лесе хапае.

— Дык ты збіраеш? А потым перадаеш мяцежнікам?

— Не, пане, што вы, — шчыра сказаў Ясь. — Я ў панскія гульні не гуляю.

У гэты час здарылася наступнае. Нечакана каля мосціка з'явіўся Інсургент. Быў недзе прапаў, а тут прыбег, падстаўляўся на вочы. Ясь глянуў на яго. Божачкі, малады воўк трымаў у пашчы… кацяня. Прыдушанае, яно яшчэ варушылася. Воўк з шчырым, даверлівым выглядам падаваў Ясю здабычу, чакаючы адабрэння, чакаючы, што яго пахваляць.

Марыся ўбачыла кацяня, закрычала:

— О, які жах! Гэта маё любімае!

Ясь вынуў з пашчы ваўка кацянё, пахукаў на яго, яно слаба піскнула. Фогель хацеў выцяць нагой ваўка, але Інсургент адскочыў. Тады жандар выхапіў з кабуры рэвальвер, узвёў курок, наставіў на Інсургента. Той прыціснуў вушы, адчайна скокнуў убок. Бахнуў стрэл! Інсургент скавытнуў, кінуўся праз равок прэч. Марыся пляснула рукамі і закрыла імі твар. Жандар хацеў стрэльнуць яшчэ раз, але Ясь падскочыў, тузануў яго за руку.

— Пане жандару, не чапайце. Гэта ж воўк, каты ў яго — хвароба…

— Хвароба? Якая дрэнь! — закрычаў Фогель. — Душыцель, драпежнік. Дажывешся, людзей пачне душыць… Адпусці руку, каму кажу! Не дакранайся да мяне…

— Паночку, не страляйце… Я з ім у лес, у лес пайду…

— Адыдзіся, кажу, — крычаў раз'юшаны Фогель.

Ясь адышоўся, збялелы, пакрыўджаны. Марыся, прыціскаючы прыдушанае кацянё да грудзей, пабегла дахаты.

— Ідзі адсюль, — пагрозліва прабурчэў жандар на Яся. — Ідзі, і каб больш я цябе тут не бачыў…

Фогель ненавідзеў у гэты момант самога сябе, што ўсё тут так здарылася. Ехаў сустрэцца з дзяўчынай, пагаварыць, неяк зачапіцца. І вось такое здарылася. Прыперла гэтага смаркача, ды яшчэ з ваўком!

3. Умець дараваць

Намер Яся падацца на Волхаўскія балоты губляў усялякі сэнс, бо належала шукаць Інсургента. Воўк пасля жандармавага стрэлу знік, і знік бясследна. Ясь абшукаў усё наваколле каля Налёткавай сядзібы, хадзіў усё шырэйшымі кругамі, баючыся натрапіць на ўтрупянелага чатырохлапага сябра. Потым шукаў па тых лясных сцежках, па якіх нядаўна блукалі разам з ваўком, клікаў, свістаў, нават браў вабу і падвываў, каб Інсургент адклікнуўся. Не, хмызнякі, чараты, дубнякі маўчалі.

Вяртаўся дахаты са спадзяваннем, што Інсургент, няхай паранены, падстрэлены, ужо вярнуўся, ляжыць у сваёй бочцы. Прыходзіў, зазіраў у бочку, але бочка была пустой.

Ноччу хлопец чуў, як нешта скрэблася ў сцены, мроілася сумнае скавытанне…

Аднойчы пані аканомава перадала, што хоча бачыцца з ім. Прыйшоў. Сказала, што ў маёнтку з птушніка прапаў улюбёнец пана Ўрбановіча — галандскі когут. Усе ўпэўненыя, што гэта — штукі ваўка. Пан аканом і Мондрык дзяжураць са стрэльбамі і сабакамі, мерацца застрэліць Інсургента.

Ясь не падаў выгляду, што абрадаваўся. Значыць, жывы, значыць, жандарава куля не дастала Інсургента.

— Уночы бегае вакол маёнтка, вые, скуголіць, просіцца да мяне. Адчувае, што яго могуць застрэліць… Забраў бы ты яго неяк, га?

— І што я з ім буду рабіць? — праказаў Ясь. — Ён — звер.

— Так, ён вырас, звярынае ў ім прачнулася. Але… — Аксана ўзрушана прыціснула рукі да грудзей. — Пазаўчора, калі месяц узышоў, прыбег пад самае акно, шкробся… Тут сабакі ляцяць, гляджу, а ён вялікі, і не баіцца сабак, спакойна гэтак уразвалачку патрусіў. Сабакі нават не гаўкаюць. Баялася, што муж яго застрэліць. Добра, што не прачнуўся гэтай ночы. Падыдзі вечарам, ён абавязкова прыбяжыць. Такое ўражанне, што гэта ніякі не воўк, а проста сабака.

Тым жа вечарам Аксана каля старых муроў падманіла Інсургента, начапіла на яго нашыйнік і спрабавала перадаць Ясю. Звер заўпіраўся, вырваўся з Аксаніных рук, адбегся. Памяць ягоная запомніла і дабро, і зло. Не хацеў скарыцца Ясю, не мог дараваць стрэл жандара.

— Інсургент, — злосна прашаптала аканомава, — ідзі да яго, — паказала на Яся. — Ён твой гаспадар. Ідзі…

Воўк апусціў галаву, нерашуча ступіў крок.

— Ідзі, ідзі, — ласкавей праказала Аксана.

Воўк стаў падыходзіць. І ўрэшце ўткнуўся мордай Ясю ў ступакі. У Яся быццам камень з сэрца зляцеў. Потым, днём, пры святле, Ясь агледзеў ваўка. Раны ад кулі, пушчанай з жандаравага рэвальвера, не было. Але вось пярэпалах застаўся.

— Ну, Інсургент, — уздыхнуў Ясь, — давядзецца нам зрабіцца запраўскімі звераловамі, як пішацца ў адной кніжцы, будзем тутэйшымі чырванаскурымі, як у Фенімора Купера. Эх, шкада, што ты не чытаеш… Умееш жа дараваць. Тут не кожны чалавек можа прабачыць, забыць крыўду…

4. Зноў інсурэкцыя?

Праз вёску ляцеў коннік: у высокіх ботах, з шабляй пры баку, на галаве ківер са зламаным плюмажам, пад локцем штандар невядомага войска…

Ляцеў і крычаў:

— Інсурэкцыя! Інсурэкцыя! Матко Ойчызна! За правы, за волю, людзі, — на інсурэкцыю!

Сяляне пазіралі ў акенцы, хрысціліся і шапталіся:

— А Божухна! Зноў старога Буевіча чэрці забралі.

Напраўду, гэта быў бацька забранага Артура Буевіча, пан Купрыян Буевіч. Адбыўся ў ягонай галаве зрух пасля таго, як сына забралі жандары. Спачатку Буевіч фанабэрыўся, памчаўся аж у губерню, да губернатара, а яго нават не пусцілі на парог там, у тым Менску, да ягонага сіяцельства. Пагражаў ехаць на Вільню, да самога Мураўёва, але прапіўся ў нейкай ракаўскай карчме. Мусіў вярнуцца. Добрыя людзі падказалі, што можна адкупіцца. Нават сказалі, колькі пойдзе на гэта грошай. Ды дзе Буевіч возьме тыя грошы, калі панава гаспадарка двойчы ці тройчы закладзеная. Хадзіў, казалі, да манкевіцкага аканома, а той не даў ні гроша. Буевіч, як звыкла, зачаркаваўся з горам-бядою, вось і стаў губляць апошнія глузды. Хапаўся за зброю, садзіўся на каня, аблётваў вёску з канца ў канец, потым, знясілены, вяртаўся. Штандар валачыўся па зямлі, галава апушчана. Праўда, сялян не турбаваў, нікому ні ліха, ні якой крыўды не чыніў, як не робяць гэтага бяскрыўдныя, ціхія вар'яты.

Але ў той дзень убачылі сяляне, што нешта не тое з панам адбываецца. Перад тым як пан загалёкаў па вёсцы, заўважылі сяляне, што ад дома Буевіча ў розныя бакі конна і скараходна разбегліся ганцы: да Бароўскіх, да Пратасавіцкіх, на дальнія двары-хутары да аднадворцаў, якія былі і сваякі і прыяцелі Буевіча. Ці не задумаў што пан больш сур'ёзнае, чым проста гарладзёрнае бушаванне? І насамсправе інсурэкцыя якая, ці што? Мо надумаў наляцець збройна на мястэчка, выдзерці з лапаў жандараў свайго сына? Тут ужо трымайся, глядзі, каб не сталі склікаць і саміх сялян у хеўру.

Так яно і адбылося: Буевіч пачаў выклікаць сялян з хатаў і казаць ісці на фальварак. З сабой браць сякеры і косы.

Пад абед з'явіліся паны — ваколічная шляхта: бацька і сын Вярэнічы, пан Некрашэвіч з тузінам дваровых, браты Вабішчэвічы, браты Апанасовічы, усе Бароўскія — дзядзькі з пляменнікамі, пан Казлякоўскі, Пратасавіцкія, Квяткоўскія, Налётка… Прыбыў нават здаля адзін з апошніх Палюховічаў, стары дзед Магнусь.

Пад'ехалі да маёнтка Буевіча, спешыліся, стаялі, нечага чакалі. Раптам загудзела ці то дуда, ці то рог. Усе абярнуліся, доўга прыглядаліся, адкуль ідзе гук, а потым пачалі смяяцца. З-за павароту паказаўся гарбаты конь, стары, як шкілет. На кані, у праржавелай кірасе, сядзеў пан Шаламіцкі. Пану Шаламіцкаму было мо пад дзевяноста гадоў. Пачуў, што шляхта ідзе на вайну, таму, згодна звычаёваму праву, і ён вылез. За старым панам ехаў на коніку ягоны палясоўшчык Ахрэм і дудзеў у паляўнічы рог.

— Эй, — закрычаў Шаламіцкі, — чаго, панове, сабраліся? Польшчу ці Расею ваяваці?! Ці між сабой біцца?

Зноў зарагаталі. Тут з дому паказаўся Буевіч. Паголены, у паляўнічым казакіне, шчытна аперазаны, пры шаблі, з дубальтоўкай. Яму падвялі каня. З непрывычнай для таўстуна жвавасцю ўзляцеў у сядло, крануў каня, пад'ехаў да шляхты.

— Панове, — сказаў нягучна. — Чаго я вас склікаў?! Вас, панове, чакае вельмі далікатная справа. Толькі, панове, entre nous — паміж намі. Вы, пэўна, памятаеце, як тры гады назад, калі яшчэ быў прыгон, Бог кінуў нам з неба нябесны камень, метэарыт[8]. Камень упаў у балота на памежнай грані між маёй зямлёй і зямлёй паважанага пана Дубойскага. Удакладняю — упаў у маё балота! Хлопы пана Дубойскага тады прыбралі гэты камень з балота і паклалі яго роўна на мяжу. Затым пан Дубойскі зацёг метэарыт у свае харомы, хваліўся ўсім, паказваў, сцвярджаючы, што камень упаў на ягонай зямлі. Але гэта не так, бо нябесны камень, або, як яшчэ кажуць, перуновік, упаў, паўтараю, у маё балота!

Буевіч перавёў дых.

— Дык вось, панове, нядаўна прыязджалі запрошаныя панам Дубойскім вучоныя. Яны раскалолі метэарыт на дзве палавіны. Адну забралі ў Віленскі музеюм. Адпаведна, панове, другая палавіна засталася. Яна ляжыць у кабінеце пана Дубойскага…

І шляхта, і сяляне слухалі як зачараваныя. Зразумела, усе памяталі, як з грукатам і громам сярод яснага дня з чыстага неба ў балота ўпаў той нябесны камень. Гэтулькі пярэпалаху тады нарабілася! А потым той камень ляжаў сабе на мяжы, нікому не патрэбны. Да пары да часу.

— Панове, я лічу, панове, што тая палавіна метэарыта належыць мне. Па справядлівасці, панове.

І ўжо бочачку з гарэлкай насіў паміж паноў Цімох, наліваў, хто хацеў пачаставацца. За Цімохам хадзіла Хрысця са сподам, каб паны закусвалі.

— А што? Пан Дубойскі не аддае? — спытаўся стары Шаламіцкі.

— Я цаню высокія маральныя якасці свайго суседа, але сабраў вас, каб адбіць той камень, той пяруннік, у пана Дубойскага збройна, бо, зараза касмалобая, не аддае.

— Навошта, пане Буевіч, вам тая камянюка? — спытаўся пан Пратасавіцкі.

Ён пільна сачыў, як Цімох абходзіць шляхту — спачатку да больш паважаных, потым — да меней. Пратасавіцкаму выпадала частавацца апошняму. Гэта яго, зразумела, крыўдзіла, але што паробіш?

— Сапраўды, — падтакнуў пан Кудліцкі, — думаю галавой, а на халеру вам той камень?

Кудліцкі таксама сачыў на Цімохам. Яго цікавіла адна думка — да каго першым прыйдзе прыслугач — да яго ці да пана Пратасавіцкага.

— Кажуць, што пану Дубойскаму за тую палавіну заплацілі немалыя грошы, — сказаў на гэта Налётка-Чарняўскі.

— Іменна так, — кіўнуў галавой Буевіч. — У Віленскім музеюме камень паказваюць за грошы… Але грошы тут ні пры чым. Гонар, панове, у першую чаргу.

— А ці не прасцей дамовіцца? — паныла спытаў пан Вабішчэвіч.

Аксаніна вяселле ў свой час абабрала яго да ніткі, і ён вінен усім, у тым ліку і Буевічу, і ніяк не мог разлічыцца з даўгамі, хоць ты чорту душу аддавай у заклад.

— Як можна дамовіцца з шайтанам? — абурыўся Буевіч. — Спрабавалі… Нават ваш зяць, пане Вабішчэвіч, манкевіцкі аканом, шаноўны пан Ежы Ўрбановіч, хадзіў да Дубойскага. Прасіў толькі палавіну грошай, якія Дубойскі выручыў за кавалак таго метэарыта. І нічога не выпрасіў.

— Во, жыла, сквапень! — абрадавана казаў пан Пратасавіцкі — да яго нарэшце падышоў Цімох.

— Так што, панове, думаю, наезд непазбежны.

— Непазбежны! — закрычала-загула шляхта, бо пяршак-гарэлка адразу біла ў галаву.

— Зразумела, яшчэ будуць ужыты ўсе сродкі, панове, — казаў далей Буевіч, — каб пазбегнуць… кровапраліцця, але, думаю, не такі пан Дубойскі чалавек, каб аддаваць проста так тое, што прыгрэблі ягоныя, выбачайце, граблі.

— Так, так, — загудзела шляхта.

— Пан Дубойскі змоладу не быў раскідакаю, — сказаў Вабішчэвіч, — і рабіўся з часам усё прыжымісцей ды прыжымісцей, а пад старасць грош не пазычыць…

— Неба паслала нам падарунак, дык то яму адному? — нагнятаў жарсць Буевіч. — Але не гэтае самае крыўднае, панове. Мне расказвалі, панове, што на шыльдачцы ў тым музеюме пазначана — метэарыт з зямлі пана Дубойскага.

— Дык ён і гонар увесь прыбраў сабе? — закрычала шляхта. — Можа, панове, выстарчыць нам балбатаць, пап'ём якога квасу ды паедзем.

— Квас будзе, — адазваўся Буевіч. — Будзе і да квасу. Рушма!

Ён ударыў нагамі ў бокі каня, пусціў вуздэчку. Шляхта палезла на свае коні, трухам прыстроілася за Буевічам.

Некаторы час ехалі моўчкі. На раздарожжах да шляхты далучаліся мужыкі. З доўбнямі, з кіямі.

— Эйш, — сказаў Казлякоўскі, таўсцюрны пан з круглай, як рэпа, галавой. — Памятаеце, як дубойскія і вулька-арыянскія мужыкі за Церахоўскія лужкі біліся? То, панове, выбачайце, з сякерамі адзін на аднаго наскоквалі. А як за панскае біцца, то, выбачайце, з кіямі ідуць.

— Брыдоцце тыя лужкі. Як залье, то нічога не вырасце, а, бывае, засушыць, то косіш, косіш, а з гулу накосіш. Раз у тры гады трава, — стаў гаварыць Налётка-Чарняўскі. — От як гэтым годам. Косіш-косіш, а як высахне — грабці няма чаго. Мая пані сама і зграбе.

— Ты там косіш? — спытаўся Казлякоўскі.

— А дзе ж мне касіць, панове, — адказаў Налётка-Чарняўскі. — Яны, браткі вы мае, нічыйныя, тыя Церахоўскія лужкі. Нават не казённыя! Бо казна лапу на добрае што налажыла, а дрэнь усялякая, выбачайце, на халеру казне, праўда?!

Выехалі на мяжу. Там стаялі коннікі: Бут-Гусаім, Бурда… Плойма паноў Пратасавіцкіх, за імі — усе тутэйшыя Ліпскія. Гэта была партыя пана Дубойскага.

— От род, дык род, гэтыя Пратасавіцкія. Як уюноў, — сказаў Налётка-Чарняўскі. — Так шмат, што адныя Пратасавіцкія за Буевіча, іншыя — за Дубойскага. Адныя — каталікі, другія — праваслаўныя, а трэція ўвогуле ў Бога не вераць, а карчам пакланяюцца… Гэй! Галота, скажыце вашаму пану, што ён злодзей!

— Ты сам злодзей. Пабірушка! Маскаль зубаты, — пачулася ў адказ.

— Палякі надзьмутыя! — выкрыкнуў Кудліцкі. — Аддайце перуновік ды паедзем да Бэрка піва піць…

— Грэц вам! Тут вам не Масковія якая! Тут Эўропа! — закрычаў пан Ліпскі, які гарцаваў на дэрашаватай кабылцы. — Сваволя не пройдзе… Бачыш, сілай хочуць адабраць, маскалі праклятыя… Тут вам і цар ваш не паможа!

— Ён такі наш, як і ваш… Вязіце камень па-добраму! Ён на мяжу, на грань упаў!

— Не аддадзім перуновік! — закрычаў адзін з паноў Пратасавіцкіх — Ян Ксаверы. Быў гарачы і такі свавольны, што на яго, як казалі сяляне, нават не сядалі мухі. — Тут ніякай няма мяжы. Недалёка гарадзішча, дзе трыста гадоў жылі Пратасавіцкія, а таму камень, уласна, належыць роду Пратасавіцкіх…

— Трыста трасцаў тут вы жылі… Тут усе жылі… Колісь, да трыццатага году, як расейцы выпалілі Церахоўскі бор, выкурваючы закалотчыкаў… — закрычаў у сваю чаргу і Налётка-Чарняўскі. — Давайце камень дзяліць. Расколем і палавіну пану Дубойскаму, палавіну — пану Буевічу.

Стаялі, перакрыкваліся, перагукваліся, быццам нечага чакаючы. І тут убачылі, што па дарозе, якая ішла па мяжы зямлі пана Дубойскага і пана Буевіча, з'явіліся коннікі. Шляхта пастаяла, пачакала, калі коннікі, а з імі нейкія вазы пад'едуць бліжэй. Урэшце ўгледзелі, што гэта былі конныя жандары. Яны суправаджалі вазок, у якім сядзела некалькі чалавек.

— Ого, пан Налётка! — крыкнуў нехта з партыі пана Дубойскага. — Зяцёк твой пхаецца.

— Які ён мне зяць, — абурыўся Налётка. — Мая Марыся яму гатова ў любы момант гарбуз вынесці.

Налётка-Чарняўскі казаў няшчыра — яго цешыла, што да ягонай дачкі падбівае лёстачкі начальнік жандараў. Праўда, з гэтага падбівання нічога не выходзіла, Марысю нельга прымусіць быць ласкавейшай — замуства ў яе планы пакуль не ўваходзіла.

Капітан Фогель таксама ўбачыў збройную шляхту, раздзеленую дарогай, натоўпы мужыкоў з аднаго боку мяжы і з другога. Падшпорыў каня, пад'ехаў да партыі Буевіча.

— Што за маніфестацыя? — спытаў. — Навошта зборня?

— Я і спраўніку скардзіўся, і ў вас, пане капітан, прасіў разабрацца як след з маёй скаргай на пана Дубойскага.

— На гэта ёсць суд, пане Буевічу. Суд вырашае. Я гэтым не займаюся… Тут цывільная справа…

— Калі не вы, то мы, згодна звычаёвага права, самі разбярэмся… — У голасе Буевіча прагучэла рашучасць.

— Якое звычаёвае права! — абурыўся жандар. — Калі што здарыцца, будзеце адказваць па ўсёй строгасці ваеннага часу.

— Якога ваеннага? — здзівіўся Буевіч. — Хто з кім ваюе?

— Не прыкідвайцеся, пане Буевічу, дурнем, прашу мяне выбачыць за рэзкае слова. Каб на маім месцы быў больш строгі, больш няродны гэтай зямлі чалавек, я загадаў бы жаўнерам даць залп і расчысціць дарогу.

— А вы паспрабуйце даць залп! — чамусьці ўхмыльнуўся Буевіч. — Паглядзім, што з гэтага выйдзе. Зрэшты, дарога свабодная — едзьце сабе. Вы рабіце сваю работу, а мы будзем рабіць сваю. Не ўмешвайцеся, не ўлазьце.

5. Гуртом і бацьку добра біць

Фогель не ўбачыў, як Буевіч даў знак сваім рушыць на шляхту Дубойскага. Тым часам вазы з асуджанымі ўцягваліся паміж двума коннымі атрадамі шляхты. Сяляне, падбухтораныя сваёй шляхтай, зараўлі, паднялі кіі і, мякка тэпаючы лапцямі па зямлі, кінуліся на такіх, як самі, сялян, толькі належных іншай шляхце. Тыя сяляне таксама ўсхваляваліся, закрычалі і таксама пабеглі ў наступ.

— Спыніце іх, — закрычаў Фогель. — Зараз жа спыніце!

Конь пад ім круціўся, узбуджаны крыкамі і гвалтам. Жандар выхапіў рэвальвер, даў стрэл у паветра. І гэта быў знак атакі ўсутыч.

— Як ты іх спыніш?! Гэта віхура! — крыкнуў Буевіч, падняў плётку. — Выбачайце, пане афіцэр, у нас свае парадкі. Гэй, шляхта, рушма!

Ягоны конь скокнуў, як сабака, з месца. Шляхта зараўла, загігікала, ірванула з месца. Нечы конь апудзіўся, сядок паляцеў старчма.

— Я буду страляць! Я вас арыштую! — ашалела закрычаў Фогель.

Ён размахваў рэвальверам, але было позна — шыхты проціборцаў сышліся. Застукалі, заляскалі ўжо разам з кіямі і шаблі. Шляхта з жарсцю фехтавала; хто быў спрытнейшы, лупіў супраціўніка плазам. Сяляне сцягвалі вершнікаў з коней, адбіралі шаблі. І так выйшла, што вазкі з арыштантамі апынуліся пасярод бойкі, у самай яе гушчыні. А тут яшчэ зусім нечакана пачалася страляніна, усё больш угору. Паваліў дым. Залёталі ў паветры ахлапкі ад набояў. Фогель вачэй не спускаў з арыштантаў — там жа сядзеў сам Артур Буевіч. І тут капітан адчуў, што нечыя дужыя рукі ўхапілі яго ззаду, звалаклі з каня. Глянуў — барадатыя, касматыя, як дзікуны, людзі накінуліся на яго, адабралі рэвальвер, сталі круціць, вязаць рукі, насоўваць на галаву мех. Спрабаваў бараніцца, дык атрымаў такога грымака ў спіну, што ажно ў носе зашчыпала. Нейкі час яго трымалі, потым, звязанага, кінулі. Круціўся на зямлі, поўзаў на каленях, спрабуючы скінуць з галавы смярдзючы мех. Як скінуў — убачыў, што ягоныя падначаленыя люта сякуцца плёткамі з сялянамі, якія насядаюць на іх з косамі і віламі.

— Перамога! — крычалі адны.

— Наша ўзяла! — крычалі другія.

— Усё, кідай дрыны, замірэнне! Замірэнне, — прагучэлі крыкі. — Пан Дубойскі аддае перуновік, аддае! Гэй! Хто там яшчэ дубасіцца?!

Фогель стаў развязвацца, вызваляцца ад вяровак, азірнуўся, аж вазкі — і адзін, і другі, і трэці — пустыя. Некалькі жаўнераў ляжалі, яшчэ аблытаныя вяроўкамі, некаторыя ўжо разблыталіся. Спешаныя жандары бегалі за сваімі коньмі, разганяючы плёткамі сялян, а тыя ўжо і не таўклі адзін аднаго, не насядалі на жандараў, разбягаліся хто куды; хто ўцякаў дахаты, смялейшыя стаялі купамі, глядзелі, як пан Дубойскі абдымаецца з панам Буевічам.

Адзін з Пратасавіцкіх скінуўся з каня і ад радасці пусціўся ўпрысядкі.

— Замірэнне! Згода!

— Стаўлю бочку піва! — закрычаў пан Дубойскі.

— Дзве бочкі піва! — раўнуў пан Буевіч. — Гэй, шляхта, да Бэрка, конна, рушма! Мужыкі — следам! Дармавое саладчэй заробленага!

Фогель кінуўся да фурманак. Ён даўно зразумеў, што да чаго. Тут і дурань зразумее. Сярод арыштантаў не было Артура Буевіча.

Ад злосці стаў біць аднаго з жаўнераў па твары.

— Каго запомнілі? Хто быў? Чаму не стралялі?!

— Пане афіцэр, каго тут запомніш, калі іх гэткая процьма?! У каго страляць? Каманды не было… — адказваў жаўнер, закрываючыся рукамі.

— Куды ўцяклі?

— Туды ўцяклі. — Жаўнер паказаў рукой у бок лесу.

— Хто? У твар запомніў? — роў Фогель.

— Калматыя ўсе, ваша благароддзе, як чэрці!

— Напраўдачкі, як чэрці!

Пускацца ў пагоню было і позна, ды і небяспечна. Але Фогель злавіў свайго каня, узляцеў у сядло, кінуўся наўскапыты да лесу. Потым да яго далучыліся іншыя жандары. Паехалі да лесу, але так нікога і не ўбачылі. Пры лесе — вёсачка. Пад'ехалі, паглядзелі на дарогу — нават слядоў не відаць. Як скрозь зямлю праваліліся. Яно і зразумела — лес вакол. За вёскай, на ўзлеску, царква. Невялікая, капліца, а не царква. Адтуль насустрач селянін прастуе, зняўшы шапку.

Фогель ведаў селяніна. Як не ведаць Максіма Дзеркача! Вось ён паслужліва падбег да стрэмені, прашаптаў:

— Трое… На конях… Вунь туды, па той сцежцы… У лес вядзе… Але, ваша сіяцельства, — селянін зрабіў змоўніцкі выгляд. — Тут на брычцы спраўнік надоечы ездзіў… Ці, паночку, не з імі ён у хаўрусе?

— Не тваё, хлопе, дзела! — замахнуўся на яго капітанскі жандар.

У лес ён не паехаў. У гушчары гэтак лёгка злавіць кулю.

6. Карчма на Пінскім тракце

Калі паважаны чытач лічыць вышэйапісаныя падзеі неверагоднымі, ён не памыляецца. Усе сумненні, што гэта прыдумкі, нацяжкі, незацугляная фантазія аўтара, — абсалютна правільныя. Так не было і не магло быць. Усё было зусім па-іншаму.

Стары пан Буевіч, як дачуўся пра арышт сына, перастаў і кроплю браць. Кінуўся шукаць грошы і сувязі. Напісаў не адзін дзесятак лістоў і прашэнняў. Знайшліся і грошы, знайшліся і сувязі. У Менску яго ў губернатарскі дом напраўду і на парог не пусцілі, але толькі каб пазбегнуць кампраметацыі. Пра карчму ў Ракаве Буевіч сам пусціў чутку. А раптам хто стане вышукваць — было гэтулькі грошай і зніклі. Куды?

Далей. Можа, спраўнік і хацеў атрымаць куку ў руку за Буевічавага сына. І пэўна хацеў. І намёкі рабіў. Але ў ягонай кампетэнцыі было толькі следства, пошук таго самага corpus habeat, гэта значыць складу злачынства, ад якога залежала мера пакарання: вісельня, Сібір ці высылка. Ужо адно тое, што справу Артура Буевіча выдзелілі асобна ад іншых спраў і не перадалі ў ваенна-палявы суд, каштавала неверагодных высілкаў.

Карацей, спраўнік здзівіўся, калі давераныя асобы перадалі яму неафіцыйнае пажаданне вышэйшага начальства: як мага мякчэй абысціся з арыштаваным мяцежнікам па прозвішчу Буевіч — аж да вызвалення яго з-пад варты.

Спраўнік яшчэ болей быў здзіўлены, калі капітан жандармерыі Фогель прызнаўся, што і яму паступіла «негласное указание» як-небудзь вызваліць з-пад следства былога «тутошнего предводителя банды мятежников». Адкуль такія заступнікі? У якія негацыяцыі кінуўся стары Буевіч, каб сабраць грошы і так спрытна падмазаць губернскае чынавенства?

Тлумачэнняў гэтаму не знаходзілася. Але пажаданні начальства належала выконваць. Вось і заселі спраўнік і капітан Фогель у карчме на Пінскім тракце пісаць паперы пра ўцёкі арыштанта. Перад гэтым аб'ехалі ўжо вядомае чытачу поле і ўявілі, як магло здарыцца, што арыштаваны Буевіч выкарыстаў сумятню падчас цывільнай бойкі і бясследна знік.

Рэч была ў тым, што бойка паміж партыямі Буевіча і Дубойскага за метэарыт сапраўды, як кажуць, мела месца. Але гэта даўно было, і судовая справа пакрылася пылам, прыкрытая з-за палюбоўнага замірэння. Спраўнік выцягнуў гэтую справу, атрос яе ад пылу і на ўсялякі выпадак насачыняў розных пратаколаў заднім чыслом. Ды такім чынам, быццам усё адбывалася толькі што.

— Уга, спадар капітан, — казаў ён. — Хабар і жанчыны — вось два асноўныя рухавікі гісторыі. Менавіта яны стымулююць развіццё чалавецтва.

У карчме было поўна людзей, у асноўным той самай шляхты, якая і ўдзельнічала ў «апошнім наездзе». Шляхцюкі падпісвалі адрас расейскаму імператару ў вернападданстве: ездзілі дэлегацыямі па фальварках, не прамінаючы ніводнай карчмы на дарогах.

У гэтай карчме за колца, ушрубаванае ў сцяну, быў прывязаны аблезлы мядзведзь. Яго кармілі размочаным у гарэлцы хлебам, і ён качаўся па падлозе, чым і цешыў публіку. Тут і там чуліся шчырыя гутаркі.

— Што, зноў Бэрку шаблю ў заклад аддасі, пане дабрадзею? — казаў пан Пратасавіцкі, звяртаючыся да Налёткі-Чарняўскага.

Паны зарагаталі. Калі Налётка хацеў выпіць, а пані Чарняўская не давала дома гарэлкі, ехаў з шабляй да Бэрка. Потым жонка выкупляла тую шаблю.

— Ты сваю аддай, — прабурчэў Налётка. — Твая са смарагдам, хто не ведае тваёй шаблі?! За яе Бэрка вядро гарэлкі паставіць… За маю мала дае…

— Маёй шабляй таргавіцкія канфедэраты бітыя былі яшчэ за Кацярынай. Касцюшка…

— Цыц! Пра Касцюшку не ўспамінаць… Глядзі, Фогель вухі наставіў…

Фогель адвярнуўся.

Ад іншага стала данеслася:

— Які ён маскаль! Наш, недзе з-пад Магілева…

— Вядома, пасада… Цар добра плаціць за пасаду. Гэтага не адабраць.

— Параненых хавалі, хто куды прыдумае, бо жандары шукалі. Валасевіч, каб яму праз рэбры козы траву скублі, хадзіў і паказваў, дзе ў каго паранены хаваецца… А свой жа чалавек… Са шляхты, ягоная сястра ў Пінску за каталіка выйшла… Нічога, трэцяе дзіця нарадзіла.

— Кажуць, новая каманда прыйшла… З сабакамі стануць шукаць…

Шляхта п'янела на вачах. Вунь ужо і абдымаюцца, цалуюцца, шапкамі сталі мяняцца.

«Божа мой лістасцівы, — падумаў Фогель. — У якім я стагоддзі? У свеце будуюцца чыгункі, праводзяцца тэлеграфы, а тут, пасярод гэтых балотных пустак, жыццё адстала на сто, ды дзе там, на дзвесце гадоў… Нашто Расеі гэтыя жывыя выкапні? Пра іх жа камедыю пісаць можна…»

— Напішу, што вас з каня сцягнулі? — падняў галаву спраўнік. — Сцягнулі і абяззброілі…

— Пішыце, што хочаце… — адмахнуўся Фогель, выпіў кілішак смярдзючай гарэлкі, захрумстаў гурком.

«А мо падысці да пана Налёткі і папрасіць рукі ягонай дачкі? — узнікла ў капітана зманлівая думка. — Пад чаркай згодзіцца…»

Фогель падняўся, злавіў позірк Налёткі. Той падміргнуў яму.

«Не, рана яшчэ… — варухнулася думка. — А раптам Марыся занатурыцца і не згодзіцца?»

Не пайшоў да шляхціца, падаўся да дзвярэй. Спраўнік увішна перапісваў паперы і нават не падняў галавы, не паглядзеў услед.

На ганку Фогель сутыкнуўся з чалавекам. Нізенькі, плюгавы, ён адразу сарваў шапку, паказваючы вузкі, як у малпы, лоб, хацеў шмыгнуць пад руку, але Фогель цопнуў селяніна за плячо.

— Куды? Чый ты? — спытаўся, пацяшаючыся, што наганяе на селяніна такі страх.

— Паночку, — узмаліўся селянін, — вінаваты, прапіць хацеў не сваё… Чужое…

У працягнутай нямытай руцэ Фогель убачыў медальёнчык на ланцужку.

— Аддаць хацеў, ды саромеўся, паночку… Злітуйцеся…

— Чыё гэта?

— Паніча Артура, арыштаваны ён… Злітуйцеся, паночку…

Фогель, не адпускаючы селяніна, каб не ўцёк, расчыніў вечка медальёна. Усярэдзіне — партрэцік жанчыны.

— Гэта хто?

— Матка ягоная… Нябожчыца жонка васпана Буевіча.

«Добры падарунак маладому Буевічу на развітанне… — падумаў Фогель. — Праз Марысю перадам, ласкавейшая будзе…»

Жандарскі афіцэр адпусціў небараку, пакапаўся ў кішэні:

— На, вазьмі на кручок. Слухай, кажуць, ты ведаеш месца, дзе ў Графскай пушчы звяры збіраюцца. Не пакажаш?

— О не, паночку, не ведаю. Далібог, не ведаю. Грэшны стаў, а грэшнаму не дадзена. Нікому не дадзена, а як пасвяцеюць людзі, то і адкрыецца месца, а пакуль, паночку, грашаць, то закрытае гэта месца, не відаць і знаку… — забалбатаў селянін, абрадаваны, што яго не толькі не б'юць за крадзеж, прысваенне чужога, але яшчэ і капейчыну на гарэлку далі. — Я, паночку, і хацеў бы ўбачыць, і шукаў, ды заблудзіўся. Ледзь не прапаў…

— Ідзі, — махнуў рукой Фогель. — Ідзі і больш не крадзі.

7. Дурны сон аканома

Пан Ежы паціраў рукі — эканомія квітнела. З інсурэкцыяй таксама выйшла гладка. Напачатку пабыў сярод завадатараў, потым — адышоў, адстаў, заняў месца нейтральнай апазіцыі. Дзякуй спраўніку, не выдаў. Цяпер галоўнае — быць заадно з уладай. Надышоў час праявіць сябе. З Аксанай таксама няма асаблівых клопатаў — штодня пераконваў, што лепей, зручней, выгадней жыць ціха-мірна, бо глядзі сама, як усё абярнулася з гэтым паўстаннем. Нічога, акрамя крыві, Сібіры, разарэння цэлых родаў. Хочуць палякі — няхай бунтуюцца. Аксана хадзіла засмучоная, але разумела ўсё, бачыла і паспакайнела. Асабліва пасля таго, як разабраўся з гэтым Артурам. Лічы — выкупіў. Няхай нават стары Буевіч грошы і не верне — а што не верне, аканом не сумняваўся, — усё роўна ёсць выгада толькі ад таго, што гэтага бунтача няма тут. Няхай едзе хоць куды — у Варшаву, у Парыж. А па гэтай зямлі будзе хадзіць разам з Аксанкай ён — пан Ежы Ўрбановіч.

Праўда, пан Урбановіч разумеў, што служыць, як кажуць, і вашым, і нашым, не зусім добра. Яму абрыдла выкручвацца, маніць, падстройвацца то да адных, то да другіх. Але ўсё ягонае жыццё было такое. Мусіў быць слізкім, як лін, іначай даўно прапаў бы. Не, яшчэ не было доўгачаканага спакою ў ягоным жыцці… І сны нейкія дурныя, дзіўныя стаў сніць. І ўсё д'ябла гэтага шэрага сніў, Інсургента. То сасніў, як на паляванні дзік напаў. Ухапіў за нагу, звалок з каня пад куст… Ляжаў пад кустом, а яго не маглі адшукаць. Крычаў, але крыку не было. Конь прыбег у стайню. І тады Інсургент па конскім следзе дапяў да яго, прывёў людзей.

Цётка Цэцыля патлумачыла, што гэта добры сон, бо не было крыві. Крыві ў сне сапраўды не бачыў.

Потым навязліва сніў натоўп хораша апранутых людзей. Нейкія чыноўнікі ў сурдутах, афіцэры пры парадзе, шмат пань і паненак у раскошных уборах. Вакол — сосны з чырвонай карой, нейкі звярынец. У звярынцы каля клеткі з таблічкай: «Lupus vulgaris» — купка паненак. У клетцы, каля задняй сценкі, — воўк. Ляжаў галавой на тоўстых лапах і не звяртаў увагі ні на людзей, ні нават на муху, якая поўзала па носе. Здавалася, што за жалезнымі прэнтамі быў не ён, а людзі, увесь свет. Погляд меў адсутны, без жыцця. І быццам ён, пан Ежы Ўрбановіч, у парадным мундуры, з нейкім бліскучым ордэнам на стужачцы, падыходзіць да той клеткі, прасоўвае руку праз прэнты і гладзіць ваўка па галаве. А людзі наўкола дзівуюцца ягонай смеласці…

Што гэты сон значыў, пан Урбановіч ніяк не разумеў. Жыццё ішло сваім ходам, праз Манкевічы і мястэчка праходзілі рэгулярныя вайсковыя часткі, у госці завітвалі расейскія афіцэры, якія гаварылі па-французску, добра ігралі на гітары і выдатна — у карты. Потым наступілі нудныя асеннія дні, з'яўляліся ўсё новыя і новыя гаспадарчыя клопаты, і нехарошыя сны адышлі, забыліся.

Былі і добрыя навіны. Жандарскі афіцэр Фогель сватаўся да Марысі, дачкі Налёткі-Чарняўскага, і атрымаў згоду. Таксама і Мондрык заручыўся з Ганнай.

Часам, каб развеяцца, аканом прагульваўся на свежым паветры. Асабліва любіў хадзіць па пустым парку, у якім зелянелі яліны. Дубы стаялі ў шэра-жоўтых апранахах, падрыхтаваныя да зімовага сну. Клёны, грабы і вязы распрасціралі свае голыя галіны ў неба. Парк падчышчаны, ружы ў кветніках абкладзены гноем. Бярозавае і кляновае лісце чысценька падгрэблена ў гурбы.

«Так і ў жыцці мусіць быць усё чысценька, падмецена, правільна, — думаў аканом. — Усё на сваіх месцах, да ладу… Любыя рэзкія рухі прыводзяць да беспарадку… Рэвалюцыя, бунт ёсць зменлівая форма хаосу… Эт, глупства. Толькі б здароўе. А то нешта Аксанцы ўсё нездаровіцца…»

Аблушчаныя гіпсавыя і алебастравыя фігуры аголеных наядаў, русалак, рымскіх і грэцкіх міфалагічных персанажаў, здавалася, мерзлі ад дабраватай золі. Хацелася зняць сурдут і накінуць якой бязрукай Венеры на алебастравыя плечы.

Праз некалькі дзён мароз укаваў зямлю, а снегу не было. Пазамярзалі лужыны, сажалкі, раўкі. Аксана выходзіла на сажалку, на якой усё яшчэ заставаліся лебедзі. На лёдзе вялізныя птушкі выглядалі няўклюднымі, хадзілі па лёдзе, спрабавалі яго дзяўбці, глядзелі пад лапы, не разумелі, чаму вада раптам скамянела.

Лёд празрысціўся, промні сонца асвятлялі дно, рэшткі водарасцяў, таямнічых рыбаў. У бацькі на сядзібе таксама была сажалка, у якой трымаў рыбу. Зрэшты, у кожнага з шляхты была свая такая сажалка. Рэдка, але бывала, замярзалі менавіта вось так, калі лёд быў празрысты, без снегу. І тады якая раскоша глядзець на шчупакоў, карасёў або на таўсталобых, з бурачковымі колцамі-абадкамі вачэй чырвона-мядзяных лінёў. Шляхта лічыла, што лінь самая смачная рыба — без тлушчу смажыцца.

І ў гэтай паркавай сажалцы пад лёдам плавалі важныя ліні, хітрыя шчупакі, драбнейшыя і шустрэйшыя акунькі. Усё відаць было, як у акварыуме. Лебедзі тапталіся па лёдзе, падбіралі кавалачкі хлеба, якія кідала ім Аксана.

Прыйшоў Урбановіч, спытаўся пра здароўе, паглядзеў на лёд, на лебедзяў, сказаў, што належыць распарадзіцца высечы палонку, а каля палонкі паставіць карытца з кормам.

Аксана маўчала. Люты холад няволі скаваў край, лёд нядолі. Хто, калі і як высеча ў гэтым лёдзе палонку, растопіць, знішчыць гэты лёд?! Каб была свабода, воля… Знойдуцца людзі, прыйдзе час. Але заўсёды будуць і такія, як яе муж. З тых, хто ведаюць, дзе і калі самы час паставіць карытца…

— Фогель падаў у адстаўку, — раптам сказала яна мужу.

— Вось як! — ажывіўся аканом. — І дарэмна, любачка. За што яны жыць будуць?

— Марыся паставіла такую ўмову… — адказала на гэта Аксана. — Я б таксама не хацела мець мужа-жандара.

Аканом зразумеў намёк.

— Ну, раз гэтак, дык і добра… Маладыя, што-небудзь прыдумаюць, з чаго жыць. Але ўсё роўна неразумна…

— Неразумна лавіць няшчасных, рэзаць, секчы, біць бізунамі, страляць у равах, вешаць на грушах, цэлымі сем'ямі ссылаць у Сібір толькі за тое, што не хочуць жыць пад расейскім арлом, у вэрхале хлестакоўшчыны! — запальчыва ўсклікнула жонка.

Апуджаныя яе голасам, лебедзі замахалі крыламі, разагналіся па лёдзе, пры гэтым смешна коўзаючыся і падаючы белымі грудзінамі на лёд, паляцелі на раку, на балоты і гэтак пару разоў крыкнулі трубна, пранізліва, што ад шчымлівага болю сціснулася сэрца. Вось яны завярнуліся, нібы зрабіць развітальны круг над паркам. Паляцелі над шапаткімі вершалінамі дубоў з засушаным лісцем на галінах, вось звярнулі зноў на раку, закалываліся над прасторай халоднай ракі, якую мароз не здолеў скаваць…

— Паглядзі, якое неба — сінюткае, чыстае, — сказаў пан Ежы. — Пайду клікну людзей з сякерамі… А лебедзям карытца паставім, любачка, і распаранага зерня насыплем…

«Лебедзям… карыта?!» — падумала Аксана і злавіла сябе на гэтай думцы. Так, жыццё было грубым, нізкім; з карытамі, крывёю, здрадай, падлегласцю. Няўжо няма нічога іншага, як змірыцца з такім жыццём, жыць, проста жыць?

Заміж пасляслоўя

І вось, праз паўгода пані Цэцыля Ўрбановіч з Буевічавым Стасікам, пан аканом з жонкай Аксанай апынуліся ў Друскеніках. Добра ім было: ніхто не ведаў іх, лячыся сабе вадой, адпачывай, дзівіся выгодам, якія тут пароблены дзеля курортнікаў.

Кожную раніцу хадзілі піць тую ваду. Аднаго разу пан аканом і Стасік пайшлі глядзець, як кормяць драпежнікаў: рысяў, мядзведзяў, ваўкоў. Ваўкоў было некалькі. Звярнулі ўвагу на ваўка, які, як казалі, з'явіўся ў звярынцы нядаўна. Не надта вялікі, сухарэбры, адно званне, што воўк. Яго прывезлі аднекуль з глыбіні краю, з поўдня. Казалі, воўк прыручаны, але шмат рабіў шкоды, таму запраторылі ў клетку.

— Ваўчыца, паводле чэчэнскага падання, уратавала дзяцей ад буры… — балбатаў Стасік. — Расея заваявала Каўказ… Як і нашу радзіму… Волю забралі, незалежнасць… Так, грамадзянкі?

Зваротак «грамадзянкі» ўзварухне сэрца любой дзяўчыны. Гэтак жа звярталіся адзін да аднаго паўстанцы…

— Стасю, ці варта гэтак казаць? — зрабіў заўвагу аканом.

Напраўду, час гаварыць пра радзіму, пра вольнасць неспрыяльны. Толькі што прыдушана паўстанне, вясной недзе ў віленскіх мурах павешаны Каліноўскі, сотні, калі не тысячы расстраляны, адпраўлены ў Сібір, пазбаўлены маёмасці, правоў шляхецтва, а Стасік распускае язык, каб заваяваць прыхільнасць дэвотак, у якіх невядома што ў галаве. А раптам каторая з іх — дачка дзяржаўнага службістага.

Стасік паслухмяна змоўк, стаў глядзець на звера.

Воўк у клетцы падняўся, не паварочваючы галавы, усім тулавам павярнуўся да паненак. Ноздры яго варухнуліся, ён пацягнуў да сябе паветра.

І раптам пан аканом збянтэжыўся. Яму падалося, што воўк у клетцы — той самы, якога восенню назад аддалі фактару Ёселю. Ды яшчэ трыма рублямі грошай падмазалі, абы каб толькі забраў нягоднага звера.

— О! Ён чуе, ён разумее, што мы пра яго гаворым! — усклікнуў Стасік.

Воўк тым часам матлянуў хвастом.

— Пан Ежы! — усклікнуў маладзейшы Ўрбановіч, зварочваючыся да пана аканома. — Далібог, гэта наш ручны воўк. Паглядзіце, гэта ж выліты Інсургент!

Воўк тым часам яшчэ раз матлянуў хвастом, схіліў, рыхтык сабака, галаву набок. У жоўценькіх, чыстых вачах свяціліся даверлівасць, радасць. Паненкі завойкалі ад здзіўлення: люты драпежнік, пагроза лясоў, зацяты вораг чалавека, ператварыўся — ці не фантастыка — у свойскую, добрую сабачыну.

Стасік падступіўся да прэнтаў.

— Інсургент! — паклікаў ён з выглядам вопытнага сабакара. — Цю-цю, на!

Малады пан яшчэ не адважваўся працягнуць руку за прэнты, але воўк радасна забіў хвастом па баках, рыхтык свойскі сабака. У ягоных вачах мільгнула нешта накшталт радасці пазнавання. Ён глытнуў сліну, аблізаўся.

— Brawo! — запляскалі паненкі ў ладкі. — Brawo panu!

Маладыя, прыгожыя дзяўчаты, самі таго не разумеючы, пад'юдзілі паніча на непапраўнае. Як не адважыцца працягнуць да дзікага звера, ваўка, руку; выступіць гэткім утаймавальнікам, дрэсістаю, каб толькі яшчэ раз сарваць апладысменты…

— Не руш! — усклікнуў пан аканом, але было позна.

Стасік працягнуў руку паміж прэнтаў, дакрануўся да пукатай лабаціны звера, паспеў нават пагладзіць, а воўк вазьмі і цапні яго за руку. Хапянуў яго воўк, немалады пан кінуўся ратаваць маладога, і вось тады воўк выпусціў руку паніча і з жарсцю ўчапіўся ў руку старога пана, нібы помсцячы яму, чалавеку, зрэшты, усяму роду людскому, што вырвалі яго з нетраў прыроды, засунулі ў клетку, пазбавілі волі, свабоды…

Нарабілася вэрхалу, гвалту, адбілі пана ад ваўка; кроў свішча, рука акалечаная, але пан трымаў сябе як мужчына. Збялеў толькі, рыхтык ведаў, што так і трэба, каб было, быццам яго віна, што народжаны свабодным воўк мусіў пухнуць за жалеззем.

2000–2003

Примечания

1

Гэ — гэтак (дыялект.).

2

Пісьменніку (пол.).

3

Аляксандар Лапа (1802–1869), памешчык Бабруйскага павета, з 1859 года менскі губернскі маршалак шляхты; за дэманстрацыйную адмову ад пасады ў 1863 годзе арыштаваны і высланы ў Пермскую губерню.

4

Цацунок — выпестак, распешчанае дзіця.

5

Паміж намі, гэта згублены чалавек (фр.).

6

Палемічны выраз К. Каліноўскага.

7

Кедышнюю — ад (пол.) kiedyś — калісьці (дыялект.).

8

Гутарка ідзе пра так званы Цменскі метэарыт. Упаў ён у жніўні 1858 года каля сяла Цмень (або Жмень) тадышняга Пінскага павета (цяпер в. Цмень Столінскага р-на). Кавалкі гэтага метэарыта захоўваюцца ў Венскім нацыянальным натуразнаўчым музеі, у калекцыі Расейскай акадэміі навук, у Амерыканскім музеі натуразнаўчай гісторыі.

Content

Алесь Наварыч
Літоўскі воўк

Раздзел I. У краі русалак і пярэваратняў

1. Пагрызеная лапа, або Ўсё наадварот

2. Сякія-такія тлумачэнні

3. Гладкая дарога

4. Начлежная візія

5. Ваўкалакі

6. Прошча

Раздзел II. На поўдні

1. А цяпер усё правільна

2. Маладое-неразумнае

3. Помста

4. Прыезд хатняга настаўніка

5. Прынцып натуры

Раздзел III. Ператрус

1. Як было папраўдзе

2. Дарагі крышталь кахання

3. На паштовым тракце

4. Жандары

5. Жаноцкія таямніцы-драбніцы

Раздзел IV. Даю вам волю

1. Бажэсцвенны інструмант

2. Кляцьба

3. Сякія-такія здагадкі

4. Радаводнае дрэва

5. Буяны пан

Раздзел V. Мужычы сын

1. Карчма пры дарозе

2. Бунт

3. Сядзіба Кавальца

4. Сварка

5. Пан Дамінік

Раздзел VI. Няспраўджаны прынцып

1. Падбухторшчыкі

2. Пагоня

3. «Магнацкі» дом

4. Я — ёсць

5. У Аксаны

6. Згрызоты абражанай душы

Раздзел VII. Першы абавязак жанчыны

1. Сонца на захадзе

2. Падкрэслены радок

3. Месца сустрэчы

4. Тайна раскрыта!

5. Госці

Раздзел VIII. Ліцвіны — занадта шчырыя людзі

1. Бессаромны польскі патрыятызм

2. Сёе-тое з радаводу аканома

3. Нашэсце вожыкаў

4. Радавод жандара

5. Каленнае прабачэнне

Раздзел IX. Піва Гінеса

1. Ураган за тонкай сцяной

2. Сустрэча аканома з Артурам

3. Новы народ — новая мова

4. На пастаялым двары

5. «Kastuś»

6. Новыя згрызоты аканома

Раздзел X. Прапагандыстыя

1. «Цар не ад Бога!»

2. Разуменне роўнасці

3. Стасік ідзе ў агітатары

4. Нечаканы паварот справы

5. Хваробу прасцей папярэдзіць

6. Жандар просіць квасу

Раздзел XI. Інсургент

1. Родавае гняздо Налётак-Чарняўскіх

2. Вусатыя нявесты

3. Прапажа

4. «Знік у невядомым напрамку…»

5. А вось урэшце і герой

6. Ваўчаня расце

Раздзел XII. Звярынае і людскае

1. Абуджэнне паляўнічага азарту

2. На свабодзе

3. Першыя крокі самастойнага жыцця

4. Пачатак буры

5. Апошняя кропля

6. Спляжаныя спадзяванні

Раздзел XIII. Навальніца насоўваецца

1. Самавольны памочнік

2. Пра пачуццё самапавагі

3. Ператрус

4. «Казакі ідуць!»

5. Апошні шанец каханню

6. Сваё войска!

Раздзел XIV. Збройнае рушанне

1. Святун у вязніцы

2. Вайсковая рада

3. Зразумець маштаб Расеі

4. Палескі авёс як чыннік выгнання карсіканца

5. Камісар на пяць хвілін

6. Мужны ўчынак жанчыны

Раздзел XV. Мары і ява

1. Допыт з «пристрастием»

2. Выправа

3. Дурындала

4. «Мордуй ляхів!»

5. Стасік купляе новыя боты

6. Вінаватыя хаваюць вочы

7. Роспыты пана Бароўскага

Раздзел XVI. Акцыі і контракцыі

1. Міраж

2. На кручку

3. Апантанасць

4. Першая вылазка

5. Кроў на шаблі

6. У пастцы

7. Хобі пана Бароўскага

Раздзел XVII. На сядзібе птушкалюба

1. Халодная зала

2. Адзінае выйсце

3. На гарышчы

4. Крык ластаўкі

5. Уцёкі

6. Райскі падарунак

7. Шлях на волю

Раздзел XVIII. «Апошні наезд»

1. Калоднае

2. Наўкол вінаваты

3. Умець дараваць

4. Зноў інсурэкцыя?

5. Гуртом і бацьку добра біць

6. Карчма на Пінскім тракце

7. Дурны сон аканома

Заміж пасляслоўя

Примечания