Францішак Багушэвіч

Творы

Чароўная дудка. Прадмова да выдання

Збіраючыся ў няблізкую вандроўку, апроч рэчаў побытавых чалавек іншым разам бярэ з сабою нешта для душы: пачытаць у прынагодную часіну. Гэткім спажыткам для свядомага беларуса бясспрэчна можна лічыць "Дудку беларускую" Мацея Бурачка vel Францішка Багушэвіча.

Францішак Багушэвіч — наш самы яркі нацыянальны паэт XIX ст. Менавіта творчасць Мацея Бурачка і Сымона Рэўкі з-пад Барысава ў адной асобе — ягоная хай сабе і невялікая (нават па мерках XIX ст.), аднак яркая літаратурная спадчына адназначна сцвердзіла: беларуская літаратура была, яна ёсць, а значыць, у яе будзе і годны працяг.

Францішак Бенядзікт, сын Казіміра Багушэвіча, нарадзіўся 21 (9) сакавіка 1840 г. "у двары Свіранах" (цяпер у Летуве, пад Вільняй). Гадаваўся будучы паэт у маёнтку Кушляны (34 сялянскія душы). Там мінула маленства Францішка. Адтуль пацягнуліся сыны кушлянскага гаспадара ў Вільню, па навуку. Пасля заканчэння Віленскай гімназіі (1861) здольны юнак паступіў у Пецярбургскі ўніверсітэт, але вучобу так і не пачаў: вымушана вярнуўся ў родны край, дзе працаваў у школцы, адкрытай на Лідчыне ўладальнікам маёнтка Доцішкі Аляксандрам Звяровічам. Тут, на Лідчыне, у Доцішках, заспела Францішка паўстанне 1863 году. Год, які застаўся ў гісторыі станаўлення і развіцця новай беларускай літаратуры і новай беларускай нацыі. Там, у маладосці паэта, належыць шукаць першаспеў Багушэвічавай музы? Ці ён абудзіўся тут, на радзіме, і прагучэў на роднай мове? Ці ўпершыню муза ягоная прамовіла па-польску на ўкраінскай зямлі, дзе пасля паўстання, адвучыўшыся ў Нежынскім юрыдычным ліцэі (1865–1868), Багушэвіч пражыў, бадай, дваццаць гадоў? Ці, можа, маюць рацыю тыя ўкраінскія даследчыкі, што сцвярджаюць: першыя свае творы Ф. Багушэвіч напісаў па-ўкраінску?

Пакутная вучоба скончылася 26 ліпеня 1868 г., а 17 жніўня, калі Багушэвічу выпісвалі атэстат, ён ужо "состоял на службе" ў г. Чарнігаве, адкуль у 1869 г. перавёўся ў Кралявецкі павет судовым следчым. Праз два гады (за гэты час ён папрацаваў у Старадубскім павеце) мы зноў бачым Багушэвіча ў Чарнігаве. Але і тут 30-гадовы следчы не затрымаўся надоўга, яшчэ раз змяніўшы месца працы: 21 ліпеня 1871 г. загадам Міністэрства юстыцыі прызначаны судовым следчым у Гразявецкі павет Валагодскай губерні. Дзіўны парадокс: туды, куды Багушэвічавых паплечнікаў-паўстанцаў гналі пад канвоем, ён падаўся, можна сказаць, самахоць. Наогул, калі разважаеш над працоўнай адысеяй выпускніка Нежынскага юрыдычнага ліцэя (праз год ён вернецца на Украіну, каб 7 месяцаў папрацаваць старшым следчым Барзнянскага павета і перайсці на службу ў Канатоп), заўважаеш адно: на радзіму будучы паэт не вяртаўся, пераводу па службе туды не прасіў. Не дзіва, бо мясцовыя губеранскія ведамасці яшчэ друкавалі абвесткі пра канфіскацыю маёмасці паўстанцаў 1863 г. Толькі ў 1876 г. на Беларусі скасуюць асаднае становішча, уведзенае пасля задушэння паўстання Каліноўскага; у 1883 г. (27 траўня) каранацыя Аляксандра III, новага цара (імператарам Аляксандр стаў у 1881 г.), суправаджалася, па традыцыі, амністыяй палітычных злачынцаў: тысячы паўстанцаў, "виновных в польском мятеже 1863 года", з Захаду і з Усходу пацягнуліся на радзіму.

2 лютага 1884 г. ён падаў прашэнне ў Нежынскі акруговы суд з просьбаю звольніць са службы, а 25 сакавіка ступіў на віленскі брук, камяні якога памяталі ягоныя крокі з гімназічных часоў, убачыў горад сваёй маладосці. Быў ужо цяпер ён не адзін, а з жонкаю Габрыэляй з дому Шклёнікаў, мінчанкаю, з якой узяў шлюб у 1874 г. і ад якой меў дачку Канстанцыю (Туньку) і сына Тамаша Вільгельма. Такім чынам, пакідаў Францішак Беларусь у той час, калі на ёй заставаўся самотны Дунін-Марцінкевіч, які знаходзіўся ва "ўнутранай ссылцы". Вярнуўся, калі тут падрасталі Цётка, Ядвігін Ш., калі першыя самастойныя крокі рабілі Купала і Колас.

Царскія маніфесты ды амністыі выдаваліся падчас падзейных (хрост, шлюб, каранаванне манаршых асобаў) ці юбілейных урачыстасцей і распаўсюджваліся на пэўныя катэгорыі "палітычных злачынцаў", але ніколі не адрасаваліся "літвінска-беларускай" літаратуры. Раз не дазвалялася фінансаваць аніякіх тубыльскіх часопісаў, рэдакцый, а тым больш выдавецтваў, значыць, і літаратуры такое не існавала.

Бо калі маўчаць паэты — знямее давеку народ. "Марудна (дужа марудна, бо ад жыццёвых клопатаў застаецца мала вольнага часу і думак) нараджаюцца песні і іншага складу вершы", — скардзіўся Францішак у лістах да Яна Карловіча, спавядальна прызнаючыся ненашмат старэйшаму сябру (апекуну-мецэнату, з дапамогаю якога змаглі пабачыць друкарскі варштат за мяжою прыжыццёвыя Багушэвічавы паэтычныя зборнікі, найперш "Дудка беларуская"), што юрыдычныя талмуды адбіраюць лепшыя хвіліны жыцця.

З беларускага слова тады не было як пражыць анікому на абшарах былога Вялікага Княства, нават будзь ты таленавіцейшым за Байрана, Гётэ альбо за Міцкевіча ці хай сабе за Пушкіна. Рэкруцкі лёс паднявольнага Шаўчэнкі, выкупленага з "кріпацтва" лепшымі прадстаўнікамі расейскай культуры (25 красавіка 1838 г. у пецярбургскай майстэрні К. Брулова паэт В. Жукоўскі ўручыў Тарасу "адпускную"), а потым зноўку здадзенага "ў маскалі" без аніякага права пісаць хоць што-небудзь, сведчыў пра адно: расійскі царызм дэклараваў развіццё толькі "дзяржаўнай" мовы.

Чаму? Апалагеты "адзінай і непадзельнай" пры самым першым з'яўленні зборнічкаў Мацея Бурачка пабачылі "в такого рода сочинениях тенденцию… разбить и ослабить литературное и национальное единство, а вследствие этого и политическое могущество русского народа". Але чаргуючы ўздымы і заняпады (апошняга было для нас куды болей, над сілу), Беларусь праз усё XIX стагоддзе ішла да сябе — вольнай і незалежнай. Таму калі 15 (28) красавіка 1900 г. у сваім маёнтку Кушляны адышоў Францішак Багушэвіч, alias Мацей Бурачок, vel Сымон Рэўка з-пад Барысава — з ім адышла цэлая змагарная эпоха. Бо менавіта аўтару "кантрабандных" (спрэс замежных зборнікаў) поруч з заснавальнікам Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам ды іншымі пачынальнікамі ўдалося закласці падваліны для развіцця новай беларускай літаратуры.

У гісторыі станаўлення славянскіх літаратур зборнічак "Дудка беларуская", які выйшаў на свет увосень 1891 г. у кракаўскай друкарні У. Анчыца, не меў (дый да сёння не мае) аналагаў. Ні згаданым еўрапейскім сучаснікам Багушэвіча — Байрану, Гётэ з Шылерам, Міцкевічу з Славацкім, Пушкіну з Цютчавым і нават Шаўчэнку з Франко, ні потым у XX ст. ягоным наступнікам Купалу, Коласу, Багдановічу — не давялося пісаць да паэтычных слоў уступу, гэтак пафаснага і лёсавызначальнага.

"Братцы мілыя, дзеці Зямлі-маткі маёй! Вам афяруючы працу сваю, мушу з вамі пагаварыць трохі аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, ды і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя "мужыцкай" завуць, а завецца яна "беларускай"". Як было тутэйшаму "цёмнаму" селяніну, што ўвесь век звекаваў у сваёй вёсцы, не верыць больш дасведчанаму, бываламу і разумнаму супляменніку, што гаворыць на адной з ім гаворцы: "…я шмат гдзе быў, шмат чаго відзеў і чытаў: і пераканаўся, што мова нашая ёсць такая ж людская і панская, як і французская, альбо нямецкая, альбо і іншая якая". Як было ім не верыць чалавеку, хай сабе чужому-незнаёмаму, калі ў кожным яго сказе, у кожным слове гучала засцярога: "Шмат было такіх народаў, што страцілі наперш мову сваю, так як той чалавек прад скананнем, катораму мову займе, а потым і зусім замёрлі". Як было не пачуць закліку: "Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі!"

У праграмнай "Прадмове" паэтам дакладна праведзена вызначэнне асноўных прыкмет існавання самастойнай беларускай нацыі: даўняя, праз вякі эканамічная і культурная супольнасць люду, што жыве на адной тэрыторыі разам з іншымі народамі, якія ўваходзілі ў склад Вялікага Княства Літоўскага ("ад Балтыцкага мора ўдоўжкі аж да Чорнага, ад Дняпра і Днястра ракі да Нёмна…") і адзінства мовы ("…гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, яна, гдзе наша мова жывець: яна ад Вільна і да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак…"). Тэма нацыянальнага адраджэння ў прадмовах да зборнікаў "Дудка беларуская" (а неўзабаве і да зборніка "Смык беларускі") становіцца асновай творчасці Ф. Багушэвіча. Яна была сугучная запатрабаванням эпохі канца пазамінулага стагоддзя. Калі трохі раней, у сярэдзіне XIX ст., Італія ўрэшце пайшла па шляху аб'яднання, словы яе вялікага паэта Франчэска Петраркі, напісаныя яшчэ ў XV ст. з заклікам да нацыянальнага ўз'яднання, захавалі тую ж, калі не большую, моц. Аналагічнае энергетычнае ўздзеянне захавае за сабой слова Багушэвіча праз чвэрць стагоддзя — да часу абвяшчэння незалежнай Беларусі. Прадмова Ф. Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальнага адраджэння.

Рукапіс зборніка "Дудка беларуская" не захаваўся, таму даты напісання большасці твораў невядомыя. У лістах паэта да Я. Карловіча ёсць пачатковыя варыянты твораў "Мая Дудка", "У судзе", "Воўк, ягня, авечка" (у зборніку ён змешчаны пад назвай "Воўк і авечка"), "Думка", а таксама згадкі пра гісторыю і час напісання легенды "Хцівец і скарб на Святога Яна". Аўтографы даюць падставы меркаваць, што "Дудка беларуская" кампанавалася ў 1886–1890 гг. Акурат да гэтага перыяду адносяцца частыя згадкі-выказванні Э. Ажэшкі пра Ф. Багушэвіча: "…Ён чытаў мне свае беларускія творы і нават пакінуў мне іх копіі з асобным вершам, таксама напісаным па-беларуску, адрасаваным мне. Ці ж няпраўда, што гэта цудоўныя рэчы, яны маюць нейкае асаблівае хараство, і я вельмі зацікавілася, ці здолеюць нашы сяляне зразумець і адчуць іх? На будучае

лета паспрабую чытаць іх маім міневіцкім знаёмым".

У іншым лісце да Я. Карловіча (22.02.1888) польская пісьменніца зноў падзялілася ўражаннем ад чарговай сустрэчы з беларускім песняром: "Быў у мяне нядаўна п. Багушэвіч і чытаў мне сваю, толькі што напісаную па-беларуску казку, доўгую, поўную фантазіі, цудоўную. Прыгожы гэта талент. Польскія вершы яго слабыя, але беларускія, на маю думку, выдатныя. Трэба з усёй сілы заахвочваць яго да працы ў гэтым кірунку".

Усяго ў паэтычнай спадчыне Ф. Багушэвіча 48 беларускіх вершаваных твораў, а польскіх 14; фактычна, трэцяя частка. Да гонару Ф. Багушэвіча ягоныя прыжыццёвыя зборнікі "Дудка беларуская", "Смык беларускі" склалі вершы выключна на беларускай мове. Малаверагодна, што першыя паэтычныя спробы былі ў Францішка беларускамоўнымі.

Эх, скручу я дудку!

Такое зайграю,

Што ўсім будзе чутка

Ад краю да краю!

У назве праграмнага верша, якім распачаты зборнік "Дудка беларуская", не хапае толькі сцвярджальна-радаснага клічніка, як у загалоўку паэмы "Кепска будзе!" або ў не менш вядомым творы "Быў у чысцы!". Але ўжо тое, што паэт першым у XIX ст., задоўга да Купалы і Коласа (10–15 гадоў нацыянальнага руху канца XIX — пачатку XX ст. можна спакойна прыраўняць да 40, калі не больш, гадоў розніцы паміж выхадам зборнікаў Дуніна-Марцінкевіча і самога Багушэвіча) паставіў на друкарскі варштат выданне кніг, тое, што загалоўным творам выбрана менавіта "Мая Дудка" сведчыць, што напрыканцы XIX ст. паэзія беларуская знайшла ўжо так патрэбныя ёй, адэкватныя формы мастацкага, паэтычнага самавыражэння. Адгэтуль і назаўсёды слова беларускае стане адзіным валадаром беларускіх абшараў.

Тэма народнага жыцця — цэнтральная ў паэзіі паэта. Трагічны пафас большасці твораў якраз і абумоўлены абмалёўкай штодзённага побыту беларускага сялянства. Паэт нярэдка выносіць у загаловак вечныя каштоўнасці ("Мая Дудка", "Праўда", "Як праўды шукаюць"), пашыраючы свае жанрава-стылявыя пошукі. Матывы паэзіі Ф. Багушэвіча самыя разнастайныя: ад сацыяльнага аналізу рэчаіснасці ("Бог не роўна дзеле") да міжнацыянальных і міжканфесійных ("Немец"). Папулярнасць паэтавых вершаў, завезеных кантрабандаю ў Беларусь, была настолькі вялікай, што кракаўскі выдавец Анчыц у 1896 г. паўтарыў выданне "Дудкі беларускай".

3 вышыні стогадовага шляху, пройдзенага новай беларускай літаратурай ад часу выхаду ў свет паэтычных кніг Францішка Багушэвіча, яскрава бачыцца, што можна і аднаму быць у полі Змагаром, калі ты Народны Паэт; і адзін Абаронца, калі ты жыццё і талент ахвяруеш за пакрыўджаных і бяздольных; калі, як апостал, робіш усё, каб напоўніць духоўнай моцаю. Дзеля адраджэння беларускай літаратуры і нацыянальнай свядомасці Францішак Багушэвіч на схіле XIX ст. зрабіў тое, што для чэшскай — геніяльны містыфікатар Вацлаў Ганка сваім "Краледворскім рукапісам".

Творчасць Ф. Багушэвіча — вяршыня нацыянальна-ўсвядомленай ідэі беларускага адраджэння ў XIX ст., звяно, якое аб'ядноўвае ўсю беларускую літаратуру XIX ст. з яе ўздымам на пачатку XX ст. Яна ўвасабляе прадвызначэнне адметнага шляху для нацыянальнага прыгожага пісьменства, прадчуванне магутнага ўздыму духоўнасці на роднай зямлі. Засваенне і развіццё папярэдніх дэмакратычных традыцый адразу было падхоплена маладой генерацыяй. Паэзія Багушэвіча паўплывала не проста на асобных творцаў, яна здзейсніла вялізны ўплыў на абуджэнне нацыянальнай свядомасці. "Рашучы штуршок беларускаму руху надала кніжка Мацея Бурачка "Дудка беларуская", якая выйшла ў Кракаве ў 1891 годзе на беларускай мове", — канстатаваў Я. Карскі. Гэтую думку яшчэ больш упэўнена паўтарыў італьянскі даследчык Дж. Месіна ў капітальнай манаграфіі "Беларуская літаратура" (Рым, 1952). Ён вобразна, дакладна выказаўся пра неацэнную ролю першых Багушэвічавых кніжак: "Калі ў новай беларускай літаратуры і можа быць метрычны выпіс яе нараджэння, дык гэта час апублікавання ў Кракаве твораў Мацея Бурачка (Ф. Багушэвіча)".

Чаму і праз стагоддзе "Дудка беларуская" запатрабаваная? Нават у выглядзе факсіміле. Бо ў ёй ад першага і да апошняга верша пульсуе праўда пра наш паднявольны, але нескароны народ. А ў паэзіі, як і ў жыцці, самы цікавы жанр — Праўда.

Язэп Янушкевіч

Дудка беларуская

Прадмова

Братцы мілыя, дзеці Зямлі-маткі маей! Вам афяруючы працу сваю, мушу з вамі пагаварыць трохі аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, да і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя «мужыцкай» завуць, а завецца яна «беларускай». Я сам калісь думаў, што мова наша — «мужыцкая» мова, і толькі таго! Але, паздароў Божа добрых людцоў, як навучылі мяне чытаць-пісаць, з той пары я шмат гдзе быў, шмат чаго відзеў і чытаў: і праканаўся, што мова нашая ёсць такая ж людская і панская, як і французская, альбо нямецкая, альбо і іншая якая. Чытаў я ці мала старых папераў, па дзвесце, па трыста гадоў таму пісаных у нашай зямлі і пісаных вялікімі панамі а нашай мовай чысцюсенькай, як бы вот цяпер пісалася. Увідзеўшы гэта, я часта думаў: Божа ж мой, Божа! Што ж мы за такія бяздольныя? Якаясь маленькая Булгарыя — са жменя таго народу, — якіясьці Харваты, Чэхі, Маларосы і другія пабратымцы нашыя і ружны чужы зброд, жыды маюць па-свайму пісаныя і друкованыя ксёнжачкі і газэты, і набожныя, і смешныя, і слёзныя, і гісторыйкі, і баячкі; і дзеткі іх чытаюць так, як і гавораць, а ў нас як бы захацеў цыдулку ці да бацькі лісток напісаць па-свойму, дык, можа б, і ў сваёй вёсцы людзі сказалі, што «піша па-мужыцку», і як дурня абсмяялі б! А можа, і спраўды наша мова такая, што ёю нічога добрага ні сказаць, ні напісаць не можна? Ой, не! Наша мова для нас святая, бо яна нам ад Бога даная, як і другім добрым людцам, і гаворым жа мы ёю шмат і добрага, але так ужо мы самі пусцілі яе на здзек, не раўнуючы, як і паны вялікія ахотней гавораць па-французску, як па-свойму. Нас жа не жменька, а з шэсць мільёнаў — больш і шмат больш, не раўнуючы, як жыдоў, напрыклад, або татар, ці армян, а пакажы ж, ваша, хоць адну ксёнжачку ці аб гаспадарцы, ці так аб жыцці нашым, каб па-нашаму?

Ці ж ужо нам канечне толькі на чужой мове чытаць і пісаць можна? Яно добра, а навет і трэба знаць суседзкую мову, але наперш трэба знаць сваю. Перадумаўшы ўсё гэта, я, братцы, адважыўся напісаць для вас сякія-такія вершыкі: хто іх спадабае, таму дзякуй! А хто падумае лепш і больш напісаць, таму чэсць вечная і ад жывых людзей, і ад бацькавых касцей! А пісаць ёсць шмат чаго!

Спрадвеку, як наша зямелька з Літвой злучылася, як і з Польшчай з'ядналася дабравольна, дык усе яе «Бяларусяй» звалі, і недарма ж гэта! Не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная яна была, а белая, чыстая; нікога не біла, не падбівала, толькі баранілася.

Шмат было такіх народаў, што страцілі наперш мову сваю, так як той чалавек прад скананнем, катораму мову займе, а потым і зусім замёрлі. Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі! Пазнаюць людзей ці па гаворцы, ці па адзежы, хто якую носе; ото ж гаворка, язык і ёсць адзежа душы.

Ужо больш як пяцьсот гадоў таму, да панавання князя Вітэнэса на Літве, Беларусія разам з Літвой баранілася ад крыжацкіх напасці, і шмат местаў, як Полацк, прызнавалі над сабой панаванне князёў Літоўскіх, а после Вітэнэса Літоўскі князь Гядымін злучыў зусім Беларусію з Літвой у адно сільнае каралеўства і адваяваў шмат зямлі ад крыжакоў і ад другіх суседаў. Літва пяцьсот дваццаць гадоў таму назад ужо была ад Балтыцкага мора ўдоўжкі аж да Чорнага, ад Дняпра і Днястра-ракі да Нёмна; ад Каменьца места аж да Вязьмы — у сярэдзіне Вялікаросіі; ад Дынабурга і за Крамяньчук, а ў сярэдзіне Літвы, як тое зярно ў гарэху, была наша зямліца — Беларусь! Можа, хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, яна, гдзе наша мова жывець: яна ад Вільні да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак…

Мацей Бурачок

Мая дудка

Эх, скручу я дудку!

Такое зайграю,

Што ўсім будзе чутка

Ад краю да краю!

Ой! то будзе гранне,

Як на павітанне

І як на васэле,

Нядоўга тыкеле[1]:

Прэндка скончу песні…

Покі дудка трэсне,

Ці паглохнуць людзі,

Ці высахнуць грудзі,

Сілы надарвуцца

На радаснай дудца,

І выцякуць слёзы

На сухія лозы…

Выйдзе душа парай,

Падымецца з хмарай,

Туманом па рэчца

Расой разліецца,

Каласочкі зрося,

Каб жыта ўдалося,

А хлеб з'ядуць людзе,

І зноў сляза будзе.

Ну, дык грай жа, дудка,

Каб жа была чутка,

Каб аж вушы драла;

Каб ты так іграла,

Каб зямля скакала!

Заграй так васола,

Каб усе у кола,

Узяўшыся ў бокі,

Ды пайшлі у скокі,

Як віхор у полю —

Аж выючы з болю,

Каб аж рагаталі,

А усё скакалі…

Каб скакалі горы,

Як фаля на моры,

Як паны на балі, —

Каб вот як скакалі!

Каб аж пыл курыўся,

Каб свет заваліўся

Ды усё круціўся,

Як у нашага брата

У п'янога хата…

Га! чаму ж не граеш?

Хіба ты не знаеш,

Не ведаеш хіба,

Што, як тая рыба

Ды на лёдзе б'ецца,

Так вот я, здаецца,

Сорак гадоў б'юся,

Ніяк не звярнуся,

Ніяк не натраплю

Вадзіцы хоць каплю,

Ды такой вадзіцы,

Ды з такой крыніцы,

Што як хто нап'ецца,

Дык вольным стаецца.

Грай, васола ж грай

Альбо долю дай!..

. . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

Енчыш безумолку!

Не, не будзе толку!

Кіну ж дудку тую,

А зраблю другую,

Цяпер зраблю дудку

Ад жалю, ад смутку,

Га! зраблю ж другую,

Жалейку смутную, —

Ды каб так заграла,

Каб зямля стагнала,

От каб як заграла:

Каб слязьмі прабрала,

Каб аж было жудка,

От то мая дудка!..

Вот зрабіў такую!

Дай жа папрабую…

Ну, дык грай жа, грай жа,

Усё спамінай жа…

Штодзень і штоночы

Плач, як мае вочы,

Над народу доляй,

І плач штораз болей.

Плач так да астатка,

Галасі, як матка,

Хаваючы дзеці,

Дзень, другі і трэці

Іграй слёзным тонам

Над народу сконам!

Каб ты так іграла,

Каб немарасць брала.

Як слязы не стане,

Заціхне ігранне, —

Кінь наўкола вокам,

Дык крывавым сокам —

Не слязой — заплачыш,

Як усё абачыш.

Як крыві не стане,

Тагды кончу гранне!

Дурны мужык, як варона

Весь свет кажыць, б'ець у звона:

«Дурны мужык, як варона!»

Гэта тыкі справядліва:

Ён дурнейшы ад вароны,

І не дзіва — было б дзіва,

Каб мужык ды быў вучоны.

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Да навукі ён не браўся,

Закасіўся, заараўся;

Дурнем умрэ, як радзіўся,

Сам сабой дурным зрабіўся,

Ведама, мужык — хамула —

Ад навукі адвярнула!

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Ці ж не дурань мужык гэта:

Гарэ, сее усё лета,

А як прыйдуцца дажынкі,

Няма збожжа ні асьмінкі,

А даждаўшы на Каляды,

Мужыкі мякінцы рады.

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Усю зіму возам цягне

Да вакзалу ружнэ збожжа,

Ногі змерзнуць, сам засмягне,

А на хлеб кажух заложа,

Каб дажыць як да крапівы,

Абы ў поле выйшаў жывы.

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Ад Пятра і да Якуба[2]

Ён касой махаў ад рання:

Наклаў стагоў, людзям — люба,

Ў хаце ж сена — анізвання;

Равець з голаду скаціна,

Хоць кінь, бяжы за вачыма!

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Глядзі, касцёл аж да неба,

Воласць бляхамі пакрыта!

Срэбрам скрые, калі трэба,

Бо за гэта яго біта,

А сам жывець ў мокрай яме,

Дзверы заткнуў анучамі!

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

З камаровы нос сякерку

Сцісне, крэкне, замахае, —

Зробе пушчу, як талерку,

Свет дрывамі закідае!

А у хаце — зварыць страву,

Пашчапае стару лаву!

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Глядзі! горы паразрыты,

А чугункай свет абвіты:

Ўсё з мужыцкай цяжкай працы,

Усе едуць у палацы;

Ў мужыка ж няма білета!

Ці ж не дурань мужык гэта?

Дык крычыце ж, біце ў звона:

Дурны мужык, як варона!

Як праўды шукаюць

Як простая праўда згінула у свеце,

Дык праўды і з свечкай шукаюць,

І золатам маняць, і людзей склікаюць,

І Бога цалуюць, — а ўсё-такі прэце[3],

Як камень у воду, так праўда прапала!

Судоў нарабілі, начальстваў ці мала:

Пасрэднік і воласць, сынод і санаты,

Прысуцтва і вокруг, управы, палаты.

А найбольш міравых, участковых і з'ездаў,

Што ў полі камення, што гвездаў[4]!

Затое ж жыццё цяпер труднае стала,

У сведкі улезці, ні села — ні пала,

Ад суду да суду праз лета цягацца

Так лёгка, што навет не трэба старацца!

Раз еду я ў Вільню адведаць сынка,

Ажно пры дарозе пасецца кабыла,

Стаіць чалавек якісь ля млынка,

За млынам сука там брахала ці выла,

І гдзесьці «ратуйце» крычала кабета,

А мостам ляцела якаясь карэта.

І што ж тут такое было? Мне здаецца:

Хто едзе, хто вые, хто, можа, смяецца…

(А мельнік стаяў у дзвярах і смяяўся.

Чаго ён смяецца? — дык я ж не пытаўся!)

Мінуўшы я млын той, еду ўжо лесам, —

Ляжыць чалавек пад кустом ля дарогі

Без шапкі і босы, так шталтам убогі[5];

Але я еду з сваім інтарэсам,

Мне няма дзела больш ні да кога;

Ляжачага ж люду усюды ёсць многа!

Я аглянуўся, аж гоніцца хтосьці,

Кліча: «Пастой жа для Боскай мілосці!..»

Стаў я, чакаю, аж ён і пытае:

Хто я, адкуль ёсць і хто мяне знае?

І кажа вярнуцца мне аж да млыну,

Сведкам ураднік зве на гадзіну.

Вярнуўся, гляджу, аж карэта у рэчцы,

Мельнік цяпер ужо не смяецца,

Кабылу сотнік цягне да стану,

Цырулік[6] кроў кінуў абмокшаму пану,

Дзюра на мосце так, як на хату,

Два хлопцы ловяць сучку кудлату;

Баба стаіць у парванай спаднічцы,

І кроў ёй цячэ па руцэ і па лытцы.

Вязуць і труп той зараз на возе,

Што я то відзеў, лежачы пры дарозе.

Пытаецца ратнік[7] мяне ды за сведка:

Ці мельнік цкаваў, ці крычала кабетка?

Ці сучка парвала? А сучку ці білі?

Ці відзеў, што ў мосце масціны пагнілі?

Ці відзеў, як мельнік смяяўся?

Як пан з фурманом у карэце купаўся?

Як фурман ўтануў, а як пан ратаваўся?

Як злодзей цікаўся з-пад млыну да коні?

Як свіснуў кабылу і ляцеў на Рыконі[8]?

Ці знаю, хто то забіты валяўся?

І кім забіты, ды каб я прызнаўся,

Ці не я яго вёз ды после уклаў?

Можа, меў грошы, можа, я іх забраў?

(І дух мне заняў, сказаць слова не мог!

Вот напасць на мяне, чысты крыж паслаў Бог!)

Чаму я не хацеў ратаваць фурмана?

Чаму майстра таго не лавіў ля млына?

Чаму сучкі ад бабы куслівай не гнаў?

Чаго я ўцякаў, што ледзь соцкі нагнаў?..

Пратрымаў ён мяне цэлы дзень.

А бадай ты прапаў! Яшчэ даў я рубель,

Ён так спрытна яго запусціў у кішэнь.

Я паехаў сабе! Аж у восем нядзель

Соцкі прэць мне павестак і шмат:

Ў першай сведкам — як мельнік цкаваў,

Ў другой сведкам — што мост без прыгат[9],

Ў трэцяй сведкам — як коні хтось краў,

Ў чвартай сведкам — як пан заваліўся,

Як выплыў наверх, а фурман як заліўся,

Ў пёнтай сведкам — што труп пры дарозе

Быў убіты, а двое людзей уцякалі,

І што я даганяў тых людзей ды на возе,

А яны праз ламы[10] удваіх паскакалі!

Аж на шостай ужо дык я стаў вінават,

Што ратунку не даў, як карэта плыла.

Як я стаў па павестках хадзіць ад Каляд,

Дык асеўся якраз, як Пакрова[11] была!..

І не сеяў, не жаў, не касіў сенажаць,

У арэнду аддаў, бо не мог дадзяржаць.

І што меў, то прадаў, пераеў,

Па судах агалеў, як шэсць разы згарэў;

І ў казе[12] адсядзеў нядзель шэсць,

За няяўку плаціў, можа, трэйчы і штраф.

Як на тое ж і праўда схавалася гдзесьць,

А шукаўшы яе, і мне здарыўся траф[13].

У судзе

Давялося ж і мне быць на велькім судзе,

На акружным судзе, гдзе усе ў грамадзе:

Мужыкі і паны, маскалі і жыды,

Хто у чым, як папаў, - ўсё туды ды туды.

Тут кажух, і шынэль, і бурнос, лапсардак,

І сурдут, і мундзер… а адзін быў і храк

(Так як куртка з хвастом), і брадзяжка[14] была…

Прыйшлі ўсе, і Пантурчыха навет прыйшла…

Быў тут ксёндз, быў і поп, быў і рабін жыдоў,

Толькі наш аліндар[15], той чагось не прыйшоў.

Самы суд за шырокі сеў стол ўпяцярох,

Шосты ходзе сабе, — ўсе ў залатых каўнярох[16],

Як дукат на дукат, так на іх зіхаціць.

(Каб я быў так багат — не хацеў бы судзіць.)

Па аднэй старане душ чтарнасця сядзіць,

Па другой — арыштант, той, што будуць судзіць,

А прад ім — без палы, толькі хвосцік вісеў —

Адвакат, што то меў бараніць, той сядзеў.

Арыштантам тым быў наш Пятрук Пантурок,

Што у пушчы гдзесь меў патайны браварок.

А акцызнік[17] Яськоў браў з яго кубана[18],

Дый данёс, дый злавіў, як той воўк барана.

І акцызнік той быў, прысягаўся і ён,

Як яму хтось данёс, як сачыў ён пяць дзён,

Як кацёл там кіпеў, як гдзе брага была,

Як Пятрук не паспеў уцячы ад катла…

А брахаў дык брахаў і сябе ўсё хваліў,

А таго ж не сказаў, як Пантурку даіў.

Потым нас па адным сталі ў суд выклікаць.

Прысягаўшы на тым, трэба ж праўду казаць!

Тут пытаюць мяне, а тут жаль Петрука;

І мая ж у яго там прапала мука,

І я думаў сабе выгнаць водкі з вядро

На васэле дачкі (вот было бы дабро),

Ды завёз Петруку дзве асьміны мукі,

Дык якраз на той час наляцелі ж «крукі»,

Ды мяне ж павялі у той лес панятым,

Каб ім дна не было і акцызнікам тым!

Як спыталіся ўсіх, — прачыталі той «а х»,

Што злавіўся Пятрук (а набрэхана ж — страх).

Там такое стаіць, што і ў думцы няма:

Паравік, змеявік і якаясь шляма[19]…

Прачыталі ото і яшчэ там папер;

Пагляджу ж, кажу я, што-то будзе цяпер?

Прасцідацель сказаў: «Пяць мінут перарыў!»

І ў каморку шмыгнуў, толькі ксёнжку закрыў.

І усе паднялісь і пайшлі хто куды;

Я застаўся сядзець, усё роўна з нуды.

Як вярнуліся зноў, дык адзін той устаў,

Што сядзеў на канцы і найболей пытаў;

Паглядзеў на усіх, як узяўся за стол,

Як зачаў ён крычаць: «Прытакол, прытакол!»

І казну спамінаў, і трубу, і кацёл,

І муку, і мяшок… ды усё — «прытакол!».

Я сяджу і дрыжу, каб мяне не назваў;

Калі — бразць! і я тут! — А бадай ты прапаў!..

Але хвале мяне, справядлівым заве,

На Пантурку ж зіркне, — як скаціна, раве:

«Вінават, вінават, няхай плаце казне,

І ў турму, і ў Сібір!» — і яшчэ кудысь пхне…

Гаварыў, гаварыў, ажно піць захацеў,

Так, як бульбу, Пятра пасаліўшы ды з'еў.

А сказаць бы, за што? — За сваё за дабро.

Чалавек захацеў зрабіць водкі з вядро;

Што за наўда[20] яму, каб ён свету не знаў,

Ці Пантурка з'еў блін, ці гарэлкі нагнаў?

Потым стаў вылічаць свае страты акцыз:

Той дык так бы зубамі Пантурку загрыз!

Налічаў, налічаў — і двайну і трайну,

Як шынкар у карчме тваю чарку адну.

І начынне забраць, і худобу прадаць,

Што ў казну, то ў казну, і яшчэ камусь даць,

Тысяч тры там, ці што, налічыў ён пяні.

(У Пятра ж каб хоць грош, не то што, ў кішані.

Смачны жабе гарэх, да зубоў Бог не даў —

Каб акцыз тое меў, што ў Пантуркі забраў;

Дзве казы прадалі, ды сярмягу, ды воз,

І то брат адкупіў, а назаўтра адвёз.)

Аж не сцярпеў той пан, што у куртцы сядзеў;

Петруку штось сказаў, акуляры надзеў.

Калі ж крыкне-зыкне, аж затросся той суд.

«Гдзе тут, — кажа, — віна, чым Пятрук вінен тут?

Што скацінку карміў працаваным дабром,

Насіў брагу з двара на насідлах вядром?

Тут турму, тут і штраф для акцыза схаваць…»

Як зачаў гаварыць, як зачаў бедаваць,

Дык Пятрук і не гнаў, і у лесе не быў,

А то я вінават, я сам гнаў, і падбіў,

І данёс на яго… Вінават я увесь!

А бадай ты прапаў, а бадай цябе рэзь!

Як ката дагары, так ён дзела скруціў:

На мяне набрахаў, Пантурка зашчыціў.

Я гляджу, што тут куц, — прападу, як сука,

Бо мяшок тыкі мой, ды мая ж і мука!..

Калі дзверы «скрыпель»,

а я — «шусць» праз людзей,

Ды на двор, ды ў карчму, да кабылы бардзей;

Прыляцеў аж у дом, бурачкоў трохі з'еў,

Сказаў жонцы: «Маўчы ж!» Сам у лес паляцеў:

На тым мейсцы, гдзе быў браварок Пантурка,

Дай садзіць дзераўца, аж самлела рука.

Сцежку мохам заклаў і след той так закрыў,

Што ніхто б не пазнаў, гдзе і бровар, ці быў.

Ды ізноў аж на суд, а суда ўжо няма,

Толькі плача, клянець Пантурчыха сама.

Пантурка адвялі-тыкі зараз ў астрог;

Той куртаты зашчыт, як кадзідла, памог.

Я ж якосьць уцалеў ад суда на той час.

Каб жа Бог не давёў на той суд другі раз!

Воўк і авечка

Злавіў воўк ягнятка

І панёс жывое!

Плачуць сын і матка,

Як бабры, абое.

Воўк над маткай злітаваўся,

Як які аконам,

У аўчынку перабраўся

Ды ідзець з паклонам.

«Прыйшоў, - кажа, — я здалёчку

Расказаць пані авечца

Добру вестку аб сыночку, —

Як яму цяпер жывецца.

Не пазнала б ты ніколі,

Такі стаў дасужы

І жывець сабе на волі,

Без бяды, без нужы.

Зубы выраслі з клыкамі,

І адпалі рожкі,

Ножкі цяпер з пазурамі,

Хвост даўжэйшы трошкі.

І ўжо воўка не баіцца,

Ў хлеў ніхто не гоне;

Мае чым абараніцца

І другіх бароне!

Прыйдзі, імасць, да нас ў госці,

Справім сабе вечарынку:

Будзе мяса, будуць косці,

Будзем есць без адпачынку!»

«Дзякуй, дзякуй, ягамосці,

За весці такія!

Няхай прыйдзе сын у госці,

Пагляджу, ці вые?

Бо, кажуць, меж вамі

Трэба выць ваўкамі.

Я ж па-воўчу не умею

Ні выць, ні есці, ні лгаць.

Ды скінь скурку, дабрадзею,

Бо зубкі відаць».

І авечка, хоць дурная,

А воўка ж пазнае!

Мая хата

Бедна ж мая хатка расселася з краю,

Меж пяскоў, каменняў, ля самага гаю,

Ля самага бору, на беражку лесу;

Ніхто тут не трафе, хоць бы з інтарэсу.

Як няма гарэлкі, няма куска хлеба,

Дык які ж інтэрас, каму сюды трэба?

Да хоць няма хлеба, жабраваць не буду,

Пражыву як-кольвек ад працы, ад труду!

Кепска ж мая хатка, падваліна згніла,

І дымна, і зімна, а мне яна міла;

Не буду мяняцца хоць бы і на замкі, —

Калок свой мілейшы, як чужыя клямкі.

На страсе мох вырас, на маху бярозка.

Мільшая мне хатка, як чужая вёска.

Сваталі ж мне ў прыймы у новую хату,

На зямлю ражайну і дзеўку багату;

Буду жыць, казалі, як які пасэсар[21],

Ездзіць парай коні, як сам пан асэсар[22];

Да мне даражэйшы вугал гэты гнілы,

Камень пры дарозе, пясок ля магілы,

Як чужое поле, як дом мураваны! —

Не аддам за сурдут каптан свой падраны.

Клікалі ж у госці і клічуць суседзі —

Не пайду, не трэба, бо, кажуць, заедзі

Ад чужога хлеба губы абсядаюць,

Што чужога прагнуць, то сваё кідаюць.

Я не кіну хаты, хоць вы мяне рэжце,

Не пайду да вас я, хіба у арэшце.

А хоць сілай навет адарвалі б з дому,

Калісьці вярнуўся б, як мядзведзь да лому.

Заваліцца й хата, зарастуць пакосы,

Усё б я вярнуўся, хоць голы да босы!

Насек бы бярвенняў, нацягаў бы моху,

Зноў бы склеціў хату як-кольвек патроху,

Зрабіў бы камору, выкаваў бы жорны, —

Усё ж свой хлеб еў бы, хоць бы сабе чорны!

Ну дык жа адстаньце, нашто я вам трэба:

Ці каб ваш хлеб есці, ці рабіць вам хлеба?

Праўда

Ой, цяжка ж, цяжка,

Не сярмяжка цяжка,

Але з гэтай доляй,

А ўсё штораз болей!

Ох, цяжкая ж доля! От так бы, здаецца,

Скрозь зямлю прапаў бы б ці ў слёзы б разліўся!

Ці мне жыць на свеце, ці мне куды дзецца?

Ой, Божа ж мой, Божа, нашто ж я радзіўся?!

Ой, нашто ж мне дана тая мая мова,

Як я не умею сказаць тое слова,

Каб яго пачулі, каб яго пазналі,

Каб яго, то слова, ды праўдай назвалі;

Каб і разышлося то слова па свеце,

Як праменні слоньца цёплага у леце;

Каб на тое слова ды людцы зрадзелі

Так, як тыя дзеткі на святой нядзелі;

Каб жа тое слова ды людцоў з'яднала,

Каб на тое слова варагоў не стала;

Каб людцы прызналі братоў ды братамі —

Дзяліліся б доляй і хлеба шматамі.

А без таго слова я — нямы калека!

Хоць бы занямець мне і да канца века!

Ой, нашто ж мне вочкі, ой, нашто ж мне ясны?

Каб глядзеў, які я ад усіх няшчасны?

Каб душа балела, гледзячы на долю,

Каб сэрца шчымела і рвалася з болю?

Каб было чым плакаць і удзень і ўночы?!

Ой, Божа ж мой, Божа, вазьмі ж мае вочы!

Нашто ж тыя вушы, як не чуць нічога

Ні ад людцоў добрых, ні з неба ад Бога?

Ой, ці не на тое ж, каб чуць людзку лайку

Ды тую плачонцу дудку-самаграйку,

Нашую жалейку, што енча, не йграе, —

Хоць як выйгравай ты, а яна смутная?

Ой, ці не на гэта ж, каб чуць, як звякаюць

Ланцугі на людцах, што з хат уцякаюць.

Не здзекуйся ж, Божа, нада мной, над імі:

Парабі усіх нас, як камень, глухімі!

Вазьмі усе змыслы, покі прыйдзе Праўда,

Бо жыць без яе нам не вяліка наўда!

Прасі ў Бога ласкі: «Адвярні ты, Божа,

Злую нашу долю на сухія пушчы.

Адвярні на камень ці на бездарожжа,

На вялікі ройсты[23], на пяскі сыпушчы,

Ды каб не зазнала ніяке стварэнне

Гэтай долі нашай да веку сканчэння!»

Не пачуў ён енку, не увідзеў мукі,

Крыж уеўся ў плечы, ланцугі у рукі!

Прасіў я суседзяў са мной падзяліцца,

Памагчы крыж несці, як «з Богам не біцца».

Абсмяялі людзі мяне, як дурнога,

Да цябе паслалі, да самога Бога,

Там, казалі, праўда, тут тыкеле сіла!

Даўней, кажуць, праўда па свеце хадзіла,

Жабруючы ж, змёрла, а людцы схавалі,

Каменем накрылі, зямлю пааралі,

Каб не чуць, не ведаць аб ей ані весці,

Ды цяпер і кажуць: «Праўда ў небе гдзесьці!»

Да пашлі ж ты, Божа, Праўду сваю тую

З неба на зямельку, слязьмі залітую!

Пасылаў Ты Сына, Яго не пазналі,

Мучылі за праўду, сілай паканалі;

Пашлі ж цяпер Духа, да пашлі без цела,

Каб уся зямелька адну праўду мела!

Здарэнне

Ехаў я раз ад Кіяны[24]

Ды ў Смургоні, і не п'яны,

І даехаў на Ваўкелы[25],

А конь добры быў — мой белы.

Тыц! стаў конь, наравіцца!

І храпець і дыба стаў,

Што не можна прыступіцца,

Чуць аглоблі не зламаў.

Гляджу: бочка ля дарогі.

Чыста ж бочка, толькі рогі

Як бы трохі відаць збоку.

Думка: вёз хтось, ды здалёку.

Як прыстала, дык, скаціўшы,

Сам начуе гдзесь у вёсцы.

Або, можа, быў падпіўшы,

Страціў бочку пры дарожцы!

А што ў бочцы? хто там ведаў?

Можа, брага, можа, водка!..

А я ж той дзень не абедаў, —

Вот каб, думаю, сялёдка?!

Або каб алей Бог даў бы,

Ўжо ж не сцярпеў бы, украў бы!

Ото ж, думаю, закрашу!

Надта я люблю з ім кашу.

Падышоў да бочкі, зрухаў,

Калі адаткнуў, панюхаў,

Аж з радасці страпянуўся,

На ўсе бокі аглянуўся!

Ну, свяжусенькім алеем

Смак пачуў на губе, носе!..

Хоць не быў яшчэ зладзеем,

Але ж тут дык давялося.

Так ужо я чагось рад,

Падвярнуў свой панарад,

За уторы[26] падняў бочку,

Абпёр яе на лучочку[27]…

А конь смык — падаўся ўперад.

А бадай табе тут верад!

Падкаціў я бочку зноў

І якраз ужо навёў,

А конь смык, — назад, ды тоўк!

А бадай цябе тут воўк!

Я ізноў давай каці…

Здумаў — лепей распрагці.

Ўзяў каня, як след распрог,

Зірк — аж конь мой і без ног.

Конь не конь, а зыдлам стаў;

Я спалохаўсь, пражагнаў…

Дык зноў конь і сам запрогся,

Я спалохаўся і змогся,

Скінуў опратку, перажагнаўся,

Зноў-тыкі за бочку ўзяўся.

А так цёмна — хоць коль вочка.

Калі гляну: то ж не бочка,

А каза стаіць з рагамі!

Хвост, бародка і з нагамі…

Аж тут пятух калі крыкне,

Каза ў лужу калі скікне,

Калі ў лесе зарагоча,

Конь дахаты калі скоча…

Вот тут я і дагадаўся,

Каму ў рукі-то папаўся.

Давай казаць: «Анёл паньскі[28],

Згінь, прападні, дух шатаньскі!»

І цяпер, як хто смяецца, —

Мне усё каза здаецца.

З таго часу да алею

Я не мог душу прымусіць,

Адвярнула, дабрадзею,

Так-то чорт нас, грэшных, кусіць!

Каб не крыж, — прапаў бы, мусіць?!

Немец

Не люблю я места (па-расейску — горад).

Надта там цяснота і вялікі сморад.

А паноў як маку ды серад гароду,

Апроч таго, пропасць рознага народу!

Наш брат як увойдзе, — сам сябе баіцца:

Ці ісці без шапкі, ці гдзе пакланіцца?

Дык надта ж і стыдна, каб не памыліцца:

Пакланіцца немцу ці якому жыду!

Няхай яго сточа — набярэшся стыду;

Няхай лепей з дому я той дзень не выйду.

А пазнаць жа трудна як жыда, як немца,

Як пана якога ці там чужаземца.

А што жыд да немец — дзеці аднэй маткі:

І мова падобна, і адны ухваткі.

І абодва ласы на чужую працу,

І, мусіць, абодва ядуць з кроўю мацу!

Абодва абдураць, абдзяруць як ліпку,

Адбяруць і сошку за бітую скрыпку.

Пан наш нябожчык (няхай яму свеця),

Як умёр, ці чварта вёсна то, ці трэця.

Як яго скруцілі, чыста абадралі,

Глядзіць — будзе кепска, што тут рабіць далей?

Ўсё пусціў арэндай; найперш пусціў жыда,

У млыне сеў немец — якаясьць абрыда, —

Граўшы па дарогах, прыйшоў з-за граніцы,

Прынёс толькі торбу і ў ёй дзве скрыпіцы.

Двор купіў хтось рускі так як за дурніцу,

Пан зышоў далёка кудысь за граніцу!

Жыд зараз убіўся у рускага ў ласку:

Штодзень ходзе ў лесе ад самага браску[29]…

От ходзіць ён гэта да ўсё дубы ліча,

Як трэба, і грошы рускаму пазыча.

А як аблічыўся ды дубы абмераў, —

У восені выгнаў з тысячу сякераў, —

Счысціў пушчу чыста, за пасекі ўзяўся,

Як кабан, раз'еўся ды, як пан, зазнаўся,

Гавора па-руску і з рускім гуляе,

Разам ляжа, ўстане і ўсім упраўляе!

Рускі сабе ездзе, не ў дому ніколі,

Немец усё меле ды ходзе па полі.

Наеўшыся мяса, півам запівае,

У свята ж на скрыпцы, аж пішчыць, іграе.

Здаецца б, нічога? калі хто не ведае,

Але пачакаўшы, дык выйшла камедыя.

Жыд купіў у месце сабе камяніцу,

Глядзім — і наш рускі кінуўсь за граніцу:

Пакінуў і жонку, адрокся і дзеці;

З'явіўся пан новы (гэта ужо трэці)…

А які б то пан той?.. Ну, ці хто павера?..

Гэты ж самы немец! каб яго халера!

От цяпер згадай ты — хто кім калі стане?

Аб пану ні весці, ні слыху, нізвання,

Жыд панам зрабіўся, немец яшчэ большы,

А мужык быў голы, цяпер яшчэ гольшы!

Так і на гародзе: лебяда, крапіва, —

Толькі вырві рэпу, — дык зарастуць жыва,

Так як чорт насее! Ото ж так і людзе:

Тутэйшы загіне, дык вораг прыбудзе!

Думка

Чагось мне маркотна, на плач забірае:

Мусіць, душа чуе якоесьці гора

Ці штосьці зрабілась… што? Хто яго знае:

Ці град жыта выб'е, ці згіне абора,

Ці ураднік загнявіцца, пагоне падводу,

Ці знайдуць у лесе крадзену калоду?

Ці сын умрэ, што маскалём служыць,

Ці той, у Мэрыку падаўся, ды тужыць?..

От так цяжка, здаецца, каб грэху не баяўся б,

Ці ў пятлю палез бы, ці ў ваду схаваўся б!

Летась мне было так — і валы прапалі,

Свінні бульбу з'елі, гарод пакапалі,

Нябожчыца матка чыста захварэла,

І дзядзькава хата з каміном згарэла;

Сукна не звалілі — хадзіў без сярмягі,

А тут і без хлеба… прападаў ад смагі!

Хоць бы прандзэй стала, што ўжо стацца мусе,

Каб так не цягнула за сэрца, як ліна[30];

Бедаваць не перша, я і не баюся:

Няхай усё згіне, дык душа ж не гліна?

Тагды б ужо ведаў, як і ратавацца,

Ці там ад няшчасця, ці з людской напасці,

Ці сядзець у хаце, ці куды падацца,

Ці, злажыўшы рукі, навекі прапасці!..

Ды што ж мне такога, чаго мне журыцца?

У мяне не будзе, — знайдуць людзі хлеба;

На бяду мне плюнуць, Богу памаліцца,

Да слушнага часу дажыву як трэба!

Вун стаіць бярозка тут ля самай хаткі,

Косы папусціла… плача, кажуць людзе,

А мне так здаецца, што ёй анігадкі:

Што было — не помне, не ўзнае, што будзе.

А можа ж, і помне, як то я калісьці,

Быўшы малым хлопцам, лазіў, калыхаўся.

Яна была гібка, болей было лісці…

І я дзісь не мог бы, як тагды спінаўся.

Чаго ж мне маркотна? Ты ж скажы, бярозка,

Маўчыш, як нямая, і сама смутная!..

Мусіць-такі праўда — гэта яе слёзка,

Што кажуць другія — капля расяная.

Мне жаль і бярозкі, чаго ж яна плача,

Калі ужо долі не пераінача?

Не тужы, бярозка, свет з намі не згіне,

Вецер як павее, шышачкі раскіне;

Хоць бы ты засохла — вырасце вас болей…

Перастанем плакаць мы над сваёй доляй!

Якось яно будзе, дажывём да дошкі,

Хоць лепей, хоць горай, абы не так трошкі!

Шышачкі раскіне, як параскідала

Маіх шэсць сыночкаў — здаецца, ці мала?

Усе разышліся! — Адзін у наборы[31],

Адзін пайшоў прочкі, за чорныя моры,

Адзін за Дунаем саўсім асядліўся,

Адзін у Сібіры — з старшынёй пабіўся;

Пяты на пісарстве гдзесь у Патарбурку,

Кінулі у хаце вот крывога Юрку!..

Ну ды рана-позна, тыкі мне здаецца,

Кожны занудзіцца, да дому прыб'ецца…

Паглядзець, як людзі ў бядзе сабе радзяць,

Абсядуцца ў дому і лад заправадзяць.

З кірмашу

Гэй, ляці, кабыла, хоць ты падарвіся,

Бо мяне чакае там мая Людвіся,

Чакае, чакае, аж выйшла за дзверы,

Вот ужо і поўнач, а не есць вячэры.

Зварыла зацірку, дык аж гоне слінку,

Малачком збяліла, як тую сняжынку!

Гэй, ляці ж, кабыла, па пнях, па каменнях,

Бо яна чакае уся у пламеннях.

Уся у пламеннях ад аднэй мілосці!..

Гэй, ляці, кабыла, каб не ўспелі госці.

Гэй, басуй, басуй жа, мая ты кабыла,

Каб жонка не спала, дзверы адчыніла.

Маскалі ж у вёсцы яшчэ не паснулі,

Праляці ж, кабыла, каб яны не чулі!

Рві, кабылка, жыва, вязу я гасцінчык:

Ці хустку чырвону, ці валовік-бічык.

Гэй, вязу гасцінчык, вязу кірмашовы,

Ці новую хустку, або і біч новы!

Падарожныя жыды

Што крук круку не выдзюбае вока,

То ведама даўно і ведама далёка;

І гдзе крапчэйшыя дзяруцца,

Дык слабшыя няхай жа не суюцца,

Бо ўжо чубы напэўна што парвуць,

Калі яны адзін другога не паймуць.

З двух мястэчкаў два падвозцы

Двух жыдоў вязлі напроці.

Спаткаліся ж на вузенькай дарожцы,

І ні адзін не уступае па ахвоце.

Той кажа: «Парха ты вязеш, дарогу дай!»

А той крычыць: «Ты пана мне не лай,

Бо я твайго і біць гатоў!..»

І біч смалёны тут завёў,

А той у рукі ды бічышча…

І замахалі так, аж свішча!

Жыдкі у просьбу, каб гадзіцца.

Куды табе! — ні прыступіцца.

Так б'юць, аж кроў цячэ жыдам!

«Ты б'еш майго, а я твайму аддам!»

І, можа б, так насмерць пабілі,

Дык хітра ж і жыдкі зрабілі:

Той перасеў таму на воз, а той туды.

І так запхалі абодва без бяды;

І мужыкам так стала бліжэй дому,

І крыўды ніякай нікому.

Пазналіся жыдкі, пагергаталі,

Дык мужыкі і біцца перасталі!

А што, каб так і мы зрабілі,

А можа бы, і нас не білі?

Хрэсьбіны Мацюка

Калісь, як у нас казакі-то стаялі,

У «шнурах» за горкай раз мяне спаткалі.

Сказаў «пахвалёны», а яны смяюцца,

Адзін штось спявае, іншы дзьме на дудца,

А старшы скіпеўся: «Ты што за адзін?»

Думаю: хто ж я? — ужо ж Юркаў сын!

«Тутэйшы, — кажу я, — свой чалавек:

Сын бацькі свайго, а бацька дзяцей,

Тут і радзіўся, тут жыву век;

Юркам зваць бацьку, я дык Мацей.

Вун гдзе і хата, і выган, і сад;

Там жнець мая жонка, а тут гарэць брат!..»

Ён кіпіць горай, пытаючы, лае,

Крычыць, і б'ецца, і ў твар штурхае.

«Да хто ты, да хто ты, ці рускі, ці не?»

Я дай круціцца туды і сюды,

Думаю: што б тут сказаць яму мне?

«Я не нашу, — кажу, — барады».

«Да ты, — ён кажа мне, — веры якой?

Ці ты праслаўны, ці ты — паляк?»

«А дайце ж, паночку, — кажу, — мне пакой,

Да я ж тутэйшы, я ж казаў так!..»

Як сцебане, пракляты, мяне, —

Аж у вачах чырвона здалося!

Каб я ж чым-кольвек ў якой віне,

А то не ведаць, скуль узялося?

Я кажу гэтак: «Калі ж ужо так,

Што васпан б'ешся без дай прычыны,

То, мусіць, і праўда, што я і паляк

І буду паляк я ад гэтай гадзіны!..»

Ну і далі ж мне добра на знак:

Цягнулі, біўшы, у Замаслаў[32],

Каб помніў крэпка, што я паляк,

Каб і вам гэта здарэнне сказаў!

Тое прайшлося, пайшлі і казакі,

Калі пад восень завуць нас у збор.

«Прыехаў, - кажуць, — начальнік такі,

Сам князь Хаванскі, ідзіце у двор!»

Трэба ўсё кідаць (хоць святам было).

Народам, як макам, весь двор заліло:

Князь у палетах, васолы такі!

«Эх, — кажа, — рыбяты! — вы дуракі,

Што ў рускай зямлі ды каталікі!

Ну, цар вас прымае ў сваю веру;

Дасць зямлі многа!.. Вы на паперу

Тут падпішыце, а поп пасвенце, —

Будзе ўсё добра, усюды пашэнце.

Ну, братцы, вып'ем па чарцэ усе;

Бацюшка крыж і крапідла нясе!»

Мы ж толькі зірк адзін на другога,

Маўчым, трасёмся, не кажым нічога:

Ён Міруна за плечы узяў,

Вядзець да стала, гарэлкі падаў:

«Пій на здароўе і так пішы:

— Вот сабраліся дзве тысяч душы;

Рускую веру хочым прыняць,

Каб каталіцкай не ведаць, не знаць…»

Мірун папярхнуўся, як хуста, збялеў,

Глянуў на ўсіх, на мяне паглядзеў.

«Як, — кажа, — людзі, так, — кажа, — я,

Спытайце, — кажа, — вун Мацяя;

Як ён ды скажа перавярнуцца,

Дык усе вёскі на яго здадуцца».

Цягнуць мяне да таго князя,

А тут аж мурашка за скурай лазе.

«Ну што, маладзец, нап'ёмся водкі?»

Даець мне грошы, такі салодкі:

Усё гавора, радзе, пытае,

Жонку цалуе, дзяцей гайдае.

«Ну што ж, надумаўся, гатоў?..»

«Надумаўсь, — кажу, — каб сто катоў

Дралі мне скуру, пяклі на агню,

Я веры сваей тыкі не змяню!»

Іх! закіпеў той князь, аж зароў,

Аж вылупіў вочы, счырванеў ён, як кроў…

«Розаг падайце, нагаек, сто лоз!

Ён з веры смяецца мне тут пад нос!»

Хапілі мяне якісьць гайдукі,

І розаг падалі чатыры пукі,

І б'юць — не баліць, хоць за сэрца бярэ:

За што ж ён мне гэта ды скуру дзярэ?!

Як крыкну гэта: «Эй, бійце ж мацней,

Мацнейшы ад веры вашай Мацей!»

О так-то хрысцілі мяне казакі

З тутэйшага ды у палякі!

Бог не роўна дзеле

Бог сіроты любе, але долі не дае.

Прыказка

Чым-то дзеіцца на свеце,

Што не роўна дзеле Бог?

Адзін ходзе у саеце[33],

У золаце з плеч да ног,

А другому, каб прыкрыцца

Хоць анучай — велькі труд:

Весь, як рэшата, свіціцца,

Адны латы, адзін бруд!

Адзін мае хатаў многа,

А вялікіх — касцёл моў;

Увясці б туды хоць Бога,

І той бы з іх не пайшоў.

У другога ў сцяне дзюры,

Вецер ходзе, дым і снег;

Тут карова, свінні, куры…

Тут пакута, тут і грэх!

Гэты едзе у вагоне, —

Цёпла, мякка, толькі жыць!

А ляціць, як віхар гоне,

А ён сабе толькі спіць!

Той ў мяцеліцу, ў марозе,

Што аж вон яму прэ дух,

Паўзе з клункам па дарозе,

У снягу увесь па брух!

Гэты хлеба і не знае,

Толькі мяса ды пірог,

І сабакам выкідае

Усё тое, што не змог.

А той хлеб жуе з мякінкай,

Хлёбча квас ды лебяду,

Разам жывець і есць з свінкай,

З канём разам п'ець ваду!

Аднаму дзесяткі-служкі

Зарабляюць сотні сот;

Рукі ў яго, як падушкі,

Як кісель, дрыжыць жывот!

Другі ж сам, аж на дзесятак

Працуючы, лье свой пот,

А высахшы, як аплатак,

Цянюсенькі, як той кнот.

Хцівец і скарб на святога Яна

Пры выгане ў вёсцы, ў самай перагонцы,

Была хата крывенька у адно аконца;

Ў хатцы адзінокі жыў хцівец лянівы,

Што думаў без працы зрабіцца шчаслівы.

У грошах, ён думаў, усё людское шчасце,

А ён жа павінен гдзесьці скарб напасці!

За мілю ж за вёскай ды быў лес закляты;

А хціўцу жа лес той якраз проці хаты,

Ў тым лесе заклятым не расло нічога,

Праз яго ніколі не ішла дарога;

Баяліся людзі у той лес заходзіць,

А як хто заблудзе, — чорт па тры дні водзіць!

П'яны хцівец, ішоўшы з васэля дадому,

У той лес убіўся, залез серад лому.

Вот стаіць ён гэта, клянець, праклінае,

Калі гляне воддаль, — светлачка мігае.

Думаў, хата блізка ці хтось пасець коні,

Кінуўся на светла, прайшоў, можа, гоні,

Аж глядзіць, агонь той ды з зямлі бярэцца.

Хоць гарыць — не пале; няможна й сагрэцца.

Спалохаўся хцівец, аж працверазіўся,

Сам не аглядзеўся, як і апыніўся

Аж у сваёй хаце, аж на печ забіўся!

Назаўтра па вёсцы аб усім аб гэтам

Вестка абляцела, як папер штахвэтам[34].

Адзін скажа верна, другі праінача,

А кажды па-свойму здарэнне тлумача.

Адзін кажа: пэўне маланка бліскала,

Дык п'яному хціўцу у вачах і стала.

Другі: што то светласць з магілкі святога,

Пэўне хцівец будзе шчаслівы у Бога.

А другія кажуць, што то скарб закляты,

Што хцівец, як знайдзе, дык будзе багаты!

А хцівец дай думаць: як бы тут разжыцца,

Хоць бы гэтым скарбам з чортам падзяліцца.

І сядзіць на прызбе ці ў свята, ці ў будні.

Калі раз пад вечар вылазе чорт з студні!

Опратка нямецка, спераду куртата,

Капялюх высокі, як жыд носе ў свята,

Портачкі, як дудкі, сам якісь цыбаты,

І шкляныя вочы, ззаду хвост куртаты…

Хцівец дагадаўся, што то за пасланец,

Са страху затросся так, як той паганец,

А тыкі пытае, трохі ачуняўшы:

— Хто ж такі, панічык? — нібы не пазнаўшы.

— Ды я не тутэйшы, кліпатэнт[35], здалёку,

Душы закупляю для пана штороку.

— А ваш пан багаты? Ці дорага плаце?

- Іх! — кажа. — Мільлёны ён на гэта траце.

Яму трэскі а грошы, што грошы — то трэскі,

Усякага купе, абы толькі кепскі!

— Нашто ж душы кепскія, здаецца?

— Э! бо добры у добрым псуецца!

— Ці б то мне не можна прадацца вашэці,

Каб я быў багатшы ад усіх на свеце?

— Можна, — кажа немчык, — а чаму ж не можна?

Чэраз маго пана нігды не парожна.

Пры сабе не маю, але вун, у пушчы,

Ляжыць скарб закляты за ройстам у гушчы,

А там, на засценку, ёсць ведзьма старая,

Пакажа, як браць скарбы, яна ўсё знае!

Наша душа, твае грошы! — І запісаў штосьці,

А сам кінуўся аб землю, забразджалі косці!

Віхрам закруціла, і ён знік, як пена.

Хцівец звяк на камень, аж пабіў калена.

Спалохаўся чыста, што аж пражагнаўся,

Навет плюнуў трэйчы, злажыў трэйчы хвігу,

Але чорт закрысліў[36] душу сабе ў кнігу!

Вот назаўтра хцівец прад усходам рана

Ляціць да той ведзьмы, казаў бы да пана.

Вот ужо і блізка яму да засценку…

Стала чагось страшна! Ідзець памаленьку,

Аж скуль узяліся, як туман з дубровы,

Крукі і вароны, сарокі і совы

Ды як сталі кракаць, галасіць, смяяцца, —

Хцівец аж схітнуўся, каб назад падацца;

Узяў камень, калі пусце, калі уцярэбе,

Ды трафіў не ў пташкі, а сабе па лэбе!

Аж зарагаталі каменні па полю,

Аж сыпнулі слёзы у хціўца ад болю.

Давай таптаць лапцям камяні са злосці…

Калі гляне — ведзьма! Адны толькі косці!..

Калі гаркне хціўцу у варонне горла:

«Якая ж то немач цябе тут прыпёрла?»

«Маю інтарэсы, — кажа, — да вашэці

І даўно прыйшоў бы, каб не твае дзеці…»

А яна праз комін глядзіць і гавора:

«Я цябе чакала, але не так скора.

Не рабі мне глуму, а ідзі у сені,

Але зажмур вочы, выверні кішэні

І паўзі на брусе, ды наперад задам,

Пад сцяну пралезеш яшчаркай ці гадам».

Увайшоў ён гэтак у тое мяшкане,

Аж спацеў са страху! — калі гэта гляне,

Паўнюсенька хата пташкавых галовак,

Скрыдэлак і ножак і цэлых паловак.

Та свішча, там вішчыць, то крэкча,

Гэтая стогне, а другая клекча.

А ведзьма як крыкне каршуновым басам,

Дык усё замоўкла зараз тым жа часам.

«Ну, кажы ж, што трэба? Мусі, ці не грошы?

Бо віджу, для нас ты чалавек харошы».

«Эгэ ж, — кажа, — скарбу хацеў бы дабрацца,

А ваша дык знаеш, як за яго ўзяцца».

«Відзіш, які ласы? шык[37] гэта не жарты!

Пагляджу я первей, ці ты яго варты:

Задам тры работы, — як выдзержыш пробу,

Дык забярэш скарбы, а не — дык хваробу!

Нанасі ж пазногцям мне вады вядзерца,

З маленькіх пылінак, вот па гэтай мерца,

Пастаў слуп высокі ды, як волас, ценькі

І злічы лісточкі на весь лес гусценькі!»

Мусіць, тут і немчык тыкі памог трошкі,

Досьць, што крутам-мутам выпаўніў да крошкі,

Адкуль і ахвоты, і розуму стала?

Усё зрабіў хцівец, што ні загадала.

Ведзьма яго хвале, гладзе па галоўцы,

Падала вячэраць чагось у латоўцы[38],

Здаецца, яечню і з савіным шмальцам,

Сама яго корме, папіхае пальцам…

Потым таго кажа: «Калі ты, лядачы,

Захацеў так скарбу, дык ідзі ж уночы

У лес перад Янам, каб ні брэх сабачы,

Ані спеў пятушы, ані людзкі вочы

Не былі ў прашкодзе. У папараць сядзіш,

Хустачку падсцеліш, добранька разгладзіш

І чакай паўночы. Папараць дасць кветку;

Ты струсні на хустку папараці ветку,

У хустку завяжаш кветачку ты тую

І будзеш мець скарбы, калі пашанцуе.

Толькі, дзяцюк, слухай! Каб ты не жагнаўся

І, несучы скарбы, каб не аглядаўся!»

Хцівец, дачакаўшы прад святога Яна,

Зайшоў ў лес далёка ад самага рана,

Выспаўся за слоньца, вечарам памыўся

І сабе чакае: ці прэндка паўночы?

Паставіўшы слупам на папараць вочы,

Толькі зірк: па лесе кажаны, як мухі,

Каля яго круцяць, поўзаюць рапухі,

Гадзіны суюцца, а совы галосяць,

Ваўкі страшна выюць, аж рэха разносяць,

Ажно лес трасецца! І хцівец затросся,

Але страх падолеў, і усё прайшлося,

І усё заціхла, як магілка ўночы.

Хцівец зноў паставіў на папараць вочы,

Вецярок па лесе лісткі развявае,

Струхнулася папраць, як бы то жывая!

Калі глядзіць хцівец: кветачка, як слоньца,

Заблішчала ясна, хораша бясконьца!

Струсануў на хустку хцівец кветку гэта

І ляціць дахаты з кветкай, як штахвэта!

Цяпер хцівец ведаў ўсё на свеце чыста:

Што ў зямлі ў сяродку, гдзе сіла нячыста,

Як звяры гавораць, скуль вада у рэчцэ,

Калі што пасеяць, адкуль што бярэцца,

Калі будзе вецер, маладзік настане

І каму якое гдзе будзе спатканне.

Умеў перакінуць сябе ці другога

Хоць у што захоча, абы не ў святога!

З скарача[39] надое малака кадушку,

З вады зробе водку, з каменя падушку;

Як захоча, — дохне скаціна ад вока,

Ведае, гдзе скарбы, хоць бы як глыбока!

Знаў лячыць шалёных і кроў стрымаць з раны,

Загаварыць зубы ці вочы паганы,

Заломы у жыце закруціць па злосці

Ці выжаць чужыя, як закруце хтосьці.

Такі стаў дасужы, што свет здзіваваўся,

Адкуль гэта хцівец розуму набраўся?

Усё, усё чыста стаў ведаць як трэба,

Толькі што не ведаў, як зарабіць хлеба!

Узяў ён сякеру, рыдлёўку пад паху

І ідзець у лес той без жаднаго[40] страху.

Прыходзе да месца, гдзе светла мігнула,

Штырхануў рыдлёўкай, аж зямля здрыгнула,

Як людскія грудзі, і аж застагнала

Жаласліва, цяжка, як бы вот канала!

А ваўкі, мядзведзі, каты і сабакі,

Гадзіны, рапухі і звяры усякі

Калі загалосяць, як закрычаць пташкі,

Аж хціўцу за скурай сыпнулі мурашкі,

Пот паліўся цуркам, валасы паўсталі…

Хцівец страх падолеў і капае далей.

Трошкі пачакаўшы, скуль браліся крыкі,

Шаблі зазвінелі, забрашчалі пікі,

Б'юць у барабаны і крычаць салдаты:

«Лаві, рубі ногі, каб не ўцёк дахаты!»

А хцівец капае, як бы і не чуе.

Тут ляціць карэта! — от-от задратуе!

Там сотнямі коні яго налятаюць,

Фурманы ганяюць і асцерагаюць, —

Ён усё капае — вот так, як наняўся.

Як ужо ж і гэтым страхам не паддаўся;

Гадзіны з балота і вужоў ці мала

Лезуць проста ў вочы і тыкаюць жала…

Ані страпянуўся! А усё капае,

Як бы то не чуе, як бы то не знае!

Потым ваўкалакі, смакі[41], ваўкалюды,

Зубастыя ведзьмы сабралісь з усюды;

На яго суюцца, зубамі скрыгочуць, —

Ён тыкі капае, аж чэрці рагочуць!

Асэсараў, соцкіх, ураднікаў хмара

Наляцелі, грозяць, другі аж удара…

Ён усё капае, ані аглянецца.

Скарб і паказаўся, — няма куды дзецца.

Кацёл, як кадушка, жалезам закуты…

Абухом як трэснуў, дык пусцілі нуты,

Рэчкай паліліся новыя дукаты,

А хцівец падумаў: «Цяпер я багаты».

Набраў іх без ліку, у мяшок насыпаў!

На плечы закінуў, зрадзеў, аж захліпаў!

І… ляціць дадому з тымі дукатамі.

Аж тут і пагоня зямлю капытамі

Рвець, як даганяе, аж сапуць іх коні!

Ён чуе, што блізка, можа, няма гоні,

Дукаты ў лісічкі, а сам у калоду

Перакінуўсь зараз і прапаў, як ў воду!

Калі ж наляцелі калмыкі, арапы,

Шаблямі махаюць, аж трасуцца храпы,

Ды ніяк нічога не могуць дарадзіць:

Так-то умеў хцівец і след свой загладзіць.

Тыя ж пастаялі, пацмокалі трохі,

Коні завярнулі і пайшлі, як блохі.

Калоду ў сябе зноў, лісічкі ў дукаты

Перакінуў хцівец і ляціць дахаты.

Калі ў паўдарогі чуе — ізноў гоняць,

Крычаць, і страляюць, і шаблямі звоняць.

То цяпер былі татары: кудлатыя шапкі,

А твар, як дзве скулы, а вочы, як крапкі.

Як зглядзелі хціўца, калі запішчэлі,

Аж прыляглі коні… але не паспелі:

Хцівец верць у дуба, а грошы у роя,

А мяшок у вулей! Удалося й тоя!

Цмокаюць татары! Прапаў, як у воду!

Адзін кажа: «Трэба б зласаваць хоць мёду».

А тут на іх коні пшчолы як сунуцца, —

Ледва паўсядалі, каб назад вярнуцца!

Хцівец зноў уцёкі. Пад вёскай, за гоні,

Чуе — забубнела і зноў хтосьці гоне!

То гналіся туркі. Так як падчас бітвы:

Палашы крывыя, вострыя, як брытвы,

У зубах кінжалы, голавы абрыты,

Бровы так, як вусы, а твары сярдзіты!..

Хцівец кінуў камень, а гдзе ён каціўся,

Там ручай глыбокі, шырокі зрабіўся;

На ручаю човен і буч[42] на дне рэчкі,

Поўны карасямі. Туркі, як авечкі,

Саўсім не пазналі, што то перакінуў

Хцівец сябе ў човен! І цяпер не згінуў.

Туркі завярнулі, а хцівец уцёкі!

Ужо тут пад хатай сусед недалёкі

Як крыкне на хціўца: «Пачакай ты, скнэра!

Падзелімся скарбам! А, які нявера!»

Вытрымаў і гэта і не аглядаўся,

Стануў на парозе, за закрутку ўзяўся,

Аж тут сам з сабою узяў мех прадраўся;

Як сыпнуць дукаты, дык аж загрымела!

Не вытрымаў хцівец, у вачах сцямнела…

Аглянуўся, відзе — ажно чорт смяецца,

Крыўляе, рагоча, за бокі бярэцца!

Тут абамлеў хцівец, як сноп, паваліўся,

На раніцы толькі з расой прабудзіўся

І наперш заглянуў — скарб яго ці цэлы?

Зірк! і губы развесіў, і стаіць здурнелы:

У мяху ўсё трэскі, а грошы не стала.

А душа за чары навекі прапала!

З папараці кветку хцівец гдзесьці страціў,

Памаркі[43] забіла і не разбагацеў!

Цяпер не то дзесяць, трох не пераліча,

Не хціўцам, а дурнем кожны яго кліча.

Вот хцівасць на грошы давяла да згубы:

Няма ў свеце лепей, як свой грошык любы.

А то, як каторы чалавек харошы,

У добрым здароўі век зжыве без грошы!

Гдзе чорт не можа, там бабу пашле

Адзін мужык ды добра з жонкай ладзіў,

А гэта ж чорту ў горле косць,

І што ён толькі ні рабіў — не звадзіў,

І немарасць бярэ і злосць.

Чорт з хаты вон ідзе, хвастом трэ вочы;

Жаль душ яму, а навет стыд;

Не раз не еўшы быў, не спаўшы ночы,

А скутку ніц[44] — сабе абрыд!

Калі глядзіць, шкулдык, шкулдык бабуся,

Якраз у тую вёску йдзець;

Чорт думае: дай бабе пакланюся, —

Яна іх пэўне развядзець?

Прад бабай чорт такім харошым стаўся,

Аж вышчырыўся бабін клык.

Чорт жаль свой расказаў і абяцаўся

Даць бабе пару чаравік,

Як толькі муж ды жонку аддубасе,

І прысягу па-свойму даў;

А баба внэт[45] за дзела узялася!

(Чорт бабу, пэўне, добра знаў

Яшчэ тагды, як яблык крала Эва

У раі божым, гдзесьці там,

З таго праклятага праз Бога дрэва,

Што праз яго прапаў Адам!!)

Вот бабка зараз шусць да жонкі на сакрэты,

Давай хваліць: што добра так жывуць,

Што рэдка гдзе такой знайсці кабеты,

А лепшых дык нігдзе не чуць.

А можна бы і лепей навет жыць,

Каб жонка ведала сакрэт,

Умела як на тое варажыць, —

Яшчэ бы лепшы стаў ёй дзед!

«Ёсць у мужчын на самым гарляку

Грубейшы валасок адзін;

Як спіць, — згалі яго, дык будзе да вяку

Слухмяны для цябе, як сын!»

Тут бабе жонка надала, што мела,

І баба з Богам выйшла вон,

А жонка з радасці і полудня не ела, —

Што век жа будзе добры ён!

Мужык гарэ, а блізка ля мяжы,

А баба міма йдзе… шкулдык —

І стала! кажа: «Божа, памажы!»

Як трэба адказаў мужык.

«Што добрага чуваць, бабуся, ў людзях?» —

«Ай, чула, чула дзісь я шмат!

Ці то казаць, ці не казаць? бо страх.

Цяпер на брата ідзе брат,

А жонкі вернай, — гдзе цяпер шукаць?..

І у тваей каханак ёсць;

Змаўлялася, — як будзіш у полі спаць,

Дык брытвай табе зробе штосьць!..»

Сказаўшы гэта, марш у лес бабуся,

Як ліс, лягла за першы куст,

Ціхусенька ляжыць, хоць кашаль дуся,

Не пусце навет пары з уст!

Аж жонка з полуднем ляціць ад вёскі,

Схаваўшы брытву у кішэнь;

На вобмежку паставіла дар Боскі

І кліча мужа, як штодзень.

Ён хмурны штось і есць не надта хоча,

А потым зараз лёг заснуць.

Заснуў! а жонка ў кішані шамоча…

Дастала брытву — і чуць-чуць…

«Га! рэзаць, подлая ты душагубка?» —

Зароў, як той шалёны бык.

«Дык вот якая ты, мая галубка?..»

І дай біць жонку той мужык!..

Здзівіўся чорт, што баба так зрабіла.

Узяў яго прад бабай ляк[46].

Ціжэмкі[47] бабіны наткнуў на вілы,

Здалёка даў, баяўся так,

Каб баба і яму жыцця не струла[48],

Не нарабіла ў пекле штук,

Не набрахала б там, што чула,

Або што ён — яе байструк.

З тых пор, як чорт гдзе не дарадзе,

Там слухае ён бабскіх рад,

У бабскай круціцца грамадзе

І ў пекле тым трымае лад!

Кепска будзе!

Як я толькі нарадзіўся —

Бацька сказаў: «Кепска будзе!»

Ну дык жа ж не памыліўся:

Здзекавалісь Бог і людзе.

А чым кепска? — бо на марцы

Я радзіўся (пост праўдзівы,

Цяжкі месяц гаспадарцы.

Як пражыў хто, — будзе жывы).

Пераеўся хлеб да крышкі,

Бульбы толькі як пасеяць,

І прыварку[49] ані лыжкі,

І скаціна — хоць развеяць;

Ні саломкі, ні то сена,

Хоць бы на раз для скаціны;

А тут дроў ані палена,

А тут яшчэ нарадзіны!

Трэба ж бабе бохан хлеба

І гарэлкі ж трэба пляшку,

Яшчэ ж хрысціць хлопца трэба…

Вот і думай, як сярмяжку

Нясці жыду пад заставу[50]

Ці прадаць каня, кароўку?

«Сеў, - казаў ён, — я на лаву,

Узяўшыся за галоўку,

І заплакаў, аж заліўся,

Так, як бацьку пахаваўшы…

Кепска зрабіў, што радзіўся,

Кепска будзе, свет пазнаўшы!»

Ці то слова йшло урокам,

Што сказаў у кепскім часе,

Ці хто кінуў такім вокам?..

Ну і доля ж удалася!

І збылося ж бацькі слова!

Вот у тыдзень вязуць гэта

Хрысціць мяне да Макрова

Кумоў двое і кабета.

У Аборках[51] мост сарвала,

А я ж быў — чуць жывы, слабы.

Рада — ў раду, на тым стала,

Што ахрысцяць з вады бабы.

З Беразіны[52] жменяй вады

Кума сама зачарпнула,

Паматала сюды-туды.

Трэйчы на мяне лінула.

«Вот і хрэст увесь тут, — кажа, —

І ксёндз хрысце гэтаксама,

Толькі яшчэ чымсь памажа,

А хлопцу ўсё роўна — яма!

Хоць бы жывым хоць давезці,

Каб дарогай не сканала, —

Скажуць — кепска вязла гдзесьці

Або туга спавівала!..»

Гэтак мяне пахрысціўшы,

Вязуць назад ужо да маткі,

Вочы добра пазаліўшы,

Ледзьве уняслі да хаткі.

Закусіўшы тут як трэба,

Пакумаліся, і квіта:

Баба ўзяла бохан хлеба,

Пляшку водкі, торбу жыта;

Разышліся і паснулі.

Матка ж мяне калыхае:

«Люлі, - шэпча, — сынок, люлі…»

А як зваць? — сама не знае.

Вот назаўтра спазарання

Бяжыць матка да кумошкі

Ды пытае: як празванне

Далі сыну? Лёну трошкі

Тут прынесла пры здарэнню,

Трошкі сала, круп са жменю…

А кума ж была праворна:

Хоць што збрэша — не запнецца;

Круце сабе ў сенях жорна,

Трэба ж салгаць! Куды ж дзецца?

«Імя, — кажа, — твайму сыну

Ксёндз хацеў даць па кантычцы,

Думаў ён, можа, з гадзіну,

Узяў ксёнжку, як стаў рыцца,

Дык даў потым з каліндарка»[53]!

Матка прандзей з хаты ў сені,

Як бы цівун гнаў па карку,

Усё шэпча то імене:

«Аліндарку, Аліндарку!»

Прыляцеўшы так дадому,

За калыску узялася

І зрадзела, як святому,

Што аж слязьмі залілася.

І калыша, і галосе:

Надта імя спадабала,

Надта добрае здалося,

Што такога і не знала!

Вот і клікаць мяне сталі

Скаліндаркай, Аліндаркай…

Ну, як зналі, так і звалі.

Але вот што з гаспадаркай?

Наперш конь здох таго ж лета,

І цялушка, як лань, пала…

Матка ж, ведама, кабета,

Затужыла і запала,

Гадкоў зо тры пацягнула,

Ў марцы й ручанькі згарнула.

(А ўсё ў марцы, трэба ж гэта!

А разумная была кабета!)

З таго гора бацька бедны

Стаў маркотны, як магіла.

Было сядзіць такі бледны…

«Што ж ты гэта нарабіла?!»

Гэтак скажа і заплача.

(Хто ж пачуе, хто забача?)

Потым дай памалу сватаць;

Трэба ж, ведама, жаніцца,

Каб было каму палатаць,

Каб было у што змяніцца,

А так усё памарнела:

Куры, гусі, навет свінне.

І свіння дзяцей паела,

І карова марне гіне…

Увосень давай шукаць пары,

Ды ніводная не хоча;

Аднэй бедны, другой стары,

Трэця, чорт ве — што тароча:

«Аддай, — кажа, — Аліндарку

Куды-кольвек хоць на людзе,

Сядзь на нашу гаспадарку,

Тагды выйду, добра будзе!»

Бацька кідаўсь зо тры тыдні,

Яшчэ горай зажурыўся,

Прадаў сякі-такі злыдні[54],

Разлайдачыўся, распіўся

І умёр так пад гародам,

Устраміўшы ў плот галоўку!

Шапку найшлі аж за бродам

І у шапцы залатоўку.

А назаўтра прывёў соцкі

Асэсара, паноў трое.

Труп той зрэзалі на клёцкі…

(А у марцы ж было й тое!)

Мяне цётка, у апеку

Ўзяўшы, трошкі падрасціла

Ды якомусь чалавеку,

Як за сына, адпусціла.

Незадоўга змёрла цётка,

Я стаў круглая сіротка.

Ці гдзе днюю, ці начую,

А ўсё бяду сваю чую!

Пастухі збяруцца ў гаю,

Пяюць песні ля бярозы,

А мне чагось, сам не знаю,

Смутна, цяжка, цякуць слёзы.

Рос я гэтак за вачыма,

Ужо трэйчы спавядаўся,

Калі зімой да айчыма

Ды ураднік заблукаўся.

Я сяджу сабе на печы,

Пляту лапці, ўю аборы,

Ён паказуе праз плечы:

«Што-то сын твой, — кажа, — хворы?»

«То не сын! — айчым той кажа. —

Ўзяў сіротку; дзякуй Богу,

Добры ўдаўся: позна ляжа,

Рана ўстане і адлогу

Не запусце… спагадлівы;

Маю сына, хоць не родны.

Ажаню, як буду жывы,

Будзе Богу й людзям годны!»

«А лет сколькі?» — той пытае.

«Дваццаць, — кажа, — мусіць, мае?»

«А зваць як?» — «Да Каліндарка!..»

Ратнік піша усё шпарка.

Як радзіўся, гдзе хрысціўся?..

Пісаў, пісаў дый паехаў!

Бацька яго угасцілі,

Далі торбачку гарэхаў…

После таго, так не далей,

Як у тыдзень і асэсар

Шусць у хату (і з мадаляй).

«А гдзе, — кажа, — той пасэсар,

Твой Ліндарка, ці як звецца,

Што хаваецца з някруцтва,

Пляцець лапцікі на печцы?..

Ашуканства, баламуцтва!..»

А я ж ехаць меў па дровы,

Бацька клікнуў, іду ў хату…

А асэсар — той — здаровы!..

Лясь мне ў морду, потым тату.

Я ж узяў яго за грудзі

І піхнуў лыбом у дзверы.

Ён як раўкне: «Гэй вы, людзі,

Тут разбой! Прыміце меры!..

Тут рыштант, брадзяга скрыты, —

Вот і лэб калісь быў брыты, —

Вяжы ўсіх, нараджайся!..»

Мяне лясь! «Ты хто? Сазнайся!..» —

«Скаліндар, — кажу, — сірота!..»

Пацягнулі па дарозе,

Завязалі і варота,

Мы ж спыніліся ў астрозе…

Астрог, братцы, паглядзеўшы

Мімаходам, выглядае,

І нічога: шык, не еўшы,

І ў астрозе не бывае,

Але лепшы ў хаце голад,

У дарозе велькі холад,

Найцяжэйша праца ў полі,

Як у той астрожнай долі!

Відзеў пташку я у клетца,

Як галоўкай потым б'ецца,

Аж скрыдэлкам затрапоча —

І сканае… жыць не хоча.

Раз лісіцу, адкапаўшы,

Прывязалі мы да кола:

Стала ж грызці што папаўшы,

Сабе бруха распарола,

Растрыбушылась на часці,

Каб не жыць так, хоць прапасці.

Нашто — гадзіну, мядзянку,

Пусці ў шклянае начынне, —

Сама сябе без прастанку

Будзе жаліць, покі згіне!..

Як ужо ж скаціна тая

Або гадзіна праклята

І та цану волі знае,

Што ж для нашага-то брата,

Меўшы розум не скацінны,

Як знаць волю мы павінны?..

А ў астрозе ж няма волі,

Ні ў чом няма і ніколі!

У жалезе тыя дзверы,

Пры дзвярах стаяць жаўнеры,

А народ усё сярдзіты —

Так як бы яшчэ не сыты

Людскіх слёзаў, мукі, енку;

Не гавораць памаленьку,

А ўсё зыкам, а ўсё з лайкай,

А ўсё з боем, ўсё з нагайкай.

У дзядзінец нас як пхнулі,

Дзвярмі тымі як грукнулі,

Дык і свет мне тым закрыўся,

Як бы у труну забіўся…

Зараз старшы ўзяў за плечы,

Хляснуў трэйчы, так, без рэчы,

Ключы кінуў: «У халодну!»

І аблаяў матку родну.

Нас піхнулі, як у яму,

Ў цёмну хату чварагранну[55],

Далі хлеба, вады меру

І запёрлі, як за веру

У цямніцах калісь гэта

Замыкаліся ад света.

Цёмна, зімна… Прытуліцца

Няма куды! А каганец,

Як бы губка, толькі тліцца…

Заспявалі мы ражанец[56].

Пяём, плачым, аж галосім,

Божай ласкі — Праўды просім!

Ў такім енку, са слязамі

І паснулі у той яме!

Абудзіўся я з здзівення:

Глядзіць ў шчэлачку праменне!

Я падумаў: ласка ж Божа

І сюды пралезці можа?

Аглядаюся вакола,

Як бы шукаў і тут Бога.

Мне зрабілася васола,

Не баюся я нікога,

Зноў ражанец: «Bóg ucieczką»[57]

Бляю сабе, як авечка,

Калі бразць ключом у дзверы,

І крычыць хтось: «Гэй, вы, зверы,

Вы, бунтоўнікі, паскуды,

Выбірайцеся адсюды!

Тут важнейшым трэба сесці,

Вас у вобшчу здадзім гдзесьці!..»

Павялі нас аж на гору…

Па якомусь калідору…

Дзверы, дзверы, ў дзверах дзюрка,

І у каждай жа хвігурка

Як бы тая ж выглядае,

Гдзе ні глянеш, усё ж тая:

Блішчаць вочы, твар, як гліна,

І абросшы, як скаціна…

У турме, як у тым гробе,

Ў адну твар усіх паробе!

Ішлі, ішлі гэтак з гоні.

А смрод такі, што ад воні

Мне аж дух у грудзях спёрла,

Як бы цісне хто за горла.

Тут нам хату паказалі,

Упусцілі, развязалі,

Вады далі, трохі хлеба

І запёрлі зноў як трэба.

Тут народу шмат сядзела.

Глянуў я — душа самлела:

Як падушкі, у іх твары,

Ў хаце пуста, толькі нары.

Ляжаць усе, з нас рагочуць,

Навет мейсца даць не хочуць.

«Давай, — кажа, — хоць на пляшку;

А не даўшы, дык парашку

Цёнгле[58] ты выносіць мусіш,

А ўжо хлеба, дык не ўкусіш, —

Мы табе наб'ём аскому,

Покі вернешся дадому!»

Я спалохаўся, баюся.

«Войча наш!» — кажу, малюся…

Бог даў спомніць: залатоўка

Гдзесь была ў кашулі ўшыта,

Што дала калісь жыдоўка,

Што падвёз у млын ёй жыта.

Прэндка сарваў тую лату,

Кінуў злоты той на хату…

І не ўгледзеў, як хапілі,

Толькі відзеў — водку пілі.

Тагды сталі нас пытацца,

Ці застаўся хто у хатца?

Адкуль, за што пасадзілі,

Па якіх турмах хадзілі?

Іншы вуча, на пытанне

Даць якое паказанне:

«Кажы, — кажуць, — знаць не знаю,

Чый я ёсць, з якога краю.

Малым быўшы, сляпых вадзіў;

А падросшы, і сам брадзіў;

Не прыпісаны да сказкі[59],

І так жыву з Божай ласкі.

Бог мой бацька, зямля матка;

Знаць не знаю» — уся гадка!

Так да марца сядзім ціха,

Не чуваць дабра, ні ліха,

А у марцы шлюць бумагу,

Каб дастаўлена брадзягу,

Супраціўніка уласці,

Улажэння першай часці,

Што мянуецца «Ліндарам»

Ды йшчэ б'ецца з асэсарам,

Ды каб быў ў ланцуг закуты,

На нагах каб былі путы,

Праважацелі каб срогі[60],

Каб не сходзілі з дарогі,

А каб проста да начала…

І ці мала там пісана?!

Вот назаўтра рана-рана

Нам адзежка наша дана;

Паскідалі мы сярмягі,

Салдат узяў дзве бумагі,

Нас звязалі — і ў дарогу!..

Я падумаў: «Дзякуй Богу!

Хоць нас слоначка сагрэе!

Вецерчык на нас павее!

Можа, дожджык срыбны змоча!

Можа, пташка засвяргоча?..»

Аж заплакаў я, зрадзеўшы!

От, здаецца б, і не еўшы

Быў бы сыты на свабодзе,

Як той кролік у гародзе.

Тут, здаецца, і сканаў бы,

За свабоду жыццё б даў бы!

Скаўроначкі Бога хваляць,

А пастушкі агонь паляць,

А і слоначка прыгрэла,

Аж мне ў душы паяснела.

Да палудня ішлі гэтак,

Пры дарозе шмат і кветак:

То пралескі, то сасонка,

Выгравае Божа слонка!

Так пад вечар ў мейсцы сталі,

У халоднай начавалі, —

Было позна. Заўтра зрання,

Якраз у дзень Звеставання[61],

Клічуць мяне да дапросу

(Задаваць-то ужо чосу!).

Той судзебнік маладзенькі,

Такі быстры, хоць маленькі,

Ўсё пытаецца ды піша

І нагой усё калыша.

Як спытаўся мяне, хто я?

Я і спомніў сабе тое,

Як вучыў там той з астрога:

«Знаць не знаю я нічога!»

І старога тут клікнулі,

Папыталіся, раскулі

І дадому павярнулі.

А мне кажа: «Ты, брадзяжка,

Сакрыў званне, будзе цяжка:

Сорак розаг, потым роты!

Скажы лепей — адкуль, хто ты?»

А ўсё піша, піша, піша

І нагой усё калыша.

Пісаў, пісаў, даў другому

І сам пайшоў кудысь з дому.

Мяне зноў жа да астрогу,

Толькі цяпер, дзякуй Богу,

Адзінокі я застаўся.

Айчым плакаў, як жагнаўся.

«Помні, - кажа, — мяне, сыну,

А я хіба што сам згіну,

А цябе вярну да вёскі,

Хіба б ужо гнеў быў Боскі

Або б Праўда гдзесьці змёрла!

Вырву цябе ім із горла:

Бог паможа, проці сілы

Праўда выйдзе, як з магілы!»

Сказаў гэта, пакланіўся

Ды ізноў слязьмі заліўся.

І мне стала ў вачах цьмяна,

Зашчымела ў сэрцы рана,

Як бы штосьці адарвала,

Сам не знаю, што мне стала?

Калі гляну, ачунеўшы, —

Я ў шпіталі, захварэўшы…

Галава мая абрыта,

Твар вадой ці чым абліты,

А піць хочацца… здаецца,

Рэчку б выпіў, каб пры рэчцэ!

Так я праляжаў тры тыдні,

Прадаў усе свае злыдні;

Надта есці стаў памногу

І паправіўсь, дзякуй Богу!

Я ж тут ляжу, і ні рэчы,

Што там стары гаспадара.

А ён торбу ўзяў на плечы,

Па начальству просьбы жара!

Трэйчы Вільню, сем раз Ліду

Ён адведаў. Трэба ж ведаць, —

Прысягнуў, покі я выйду,

Навет дома не абедаць!

Раздабыў усе паперы,

Запісаў мяне у сказку…

Што і бацька б, можа, шчэры

Не зрабіў такую ласку.

Так увосень, ў замарозкі

Прывялі мяне да вёскі,

Пазбіралі шмат суседаў!..

Кожны гаварыў, што ведаў:

Як я тут, калі радзіўся,

Як і бацька мой жаніўся…

Паказалі усё чыста,

І што імя мне Каліста,

Што завуць мяне Ліндарка,

Так, на смех, што чыста гол,

Як ліндар, што на фальварку:

Весь маёнтак — ён ды вол.

Асэсар быў ужо новы,

Чалавечак так, нічога,

Якісь ціхі, нездаровы

І цярплівы… хваліць Бога!

Пасля таго праз паўгоду

Ў марцы ж мяне на свабоду,

Дзякуй Богу, адпусцілі

У той дзень, як і хрысцілі.

У астрозе

Паперы прыйшлі у турму з акружнога,

Што зараз зачнецца суд после Каляд.

Сядзела ж там нашага брата і многа,

Было і нявінных памежы нас шмат!

Быў пан, што у банку краў грошы чужыя,

Быў пісар, што выдаў паперы благія…

Я сам тут сядзеў, а за што? каб спыталі,

Дык я б не сказаў, і яны бы не зналі.

А пісана так: «Што страбіў жывы знак».

Калок на капцы (быў гнілы, як бурак)

Пры полі маім мне стырчаў так, як скула, —

Наехаў кабылай, і слуп той звярнула.

Каб жа люльку паліць было чым, не красаўшы,

Агонь разлажыў, той калок пашчапаўшы.

Прыехаў дадому, пасеяўшы грэчку,

Закінуў кабыле, забраўся на печку.

Назаўтра, праспаўшыся добра уранку,

Завець мяне сотнік, стукнуўшы па ганку:

Ураднік склікае народ аж на поле,

Пісаць там штось трэба яму ў пратаколе.

Пайшоўшы, гляджу я — аж ён штось пытае:

«Чыя то граніца і грэчка от тая?

Хто слуп асмяліўся спаліць самапраўна?

Калі то было? ці даўно, ці нядаўна?..»

Ураднік жа піша, а я дык смяюся,

Кажу: «Ох, я надта цябе ды баюся!»

Пытаю: «Ці брат твой, ці бацька гніляк,

Што ўзяўся пісаць пратакол шчыра так?

Ці, можа, той кол толькі ёсць твой зямляк?

А можа, вялікі якісь быў чынал,

Ці спраўнік, ці большы яшчэ ганарал?

Прыблуда! схавайся, адкуль ты прыйшоў,

У нас ужо досыць такіх прыбышоў,

І кожны згніе, бо як кол тут убіўся,

А зрублены пень там згніе, гдзе радзіўся.

Кабыла мая дык усіх вас паверне,

Не то што чапаць, але толькі як п…!»

А людзі рагочуць, зышоўшыся з хат,

Бо кожны ўтапіць быў урадніка рад.

А ён дыкі тое, што я кажу, піша,

Другі раз спытае, чаго не паслыша.

Мяне ж яшчэ болей ды смеласць бярэ.

А дзядзька мой блізка за гоні арэ;

Я ж, біч яго ўзяўшы, ды ззаду зайшоў,

Урадніку трэйчы як дам меж вушоў!

Аж ён закрычаў: «Калавур, тут разбой!» —

І зноў запісаў, ўзяў паперы з сабой,

Як сеў на каня, даў, аж пыл закурэў!

Народ жа са смеху увесь аж памлеў.

Смяёмся сабе, а таго неўдагад, —

Ураднік — начальнік, не то што наш брат.

За тыдзень жа сотнік павесткі прыпёр,

Каб мы усе заўтра з'явілісь у двор.

Тут пан прыляцеў, аж на тройцы з званком,

Распытываць будзе пад строгі закон.

Тут некуды дзецца, назаўтра, чуць свет,

Мужчын з два дзесяткі, дванасця кабет

Ідзём да двара, за малым не дзве мілі,

Ідзём, а чаго? Каб мы зналі, хоць снілі!

Адзін кажа, выйшаў то, пэўне, указ,

Каб скінуць падаткі якія із нас;

Другі, жэ зямлі дададуць ці аброк

Даруюць за прошлы ці гэты хоць рок.

Лгуць бабы, што біскупа вернуць ізноў

Ці, можа, біць розгамі будуць паноў

За тое, што немцам усё прадалі

І надта пашмат што даўгоў завялі:

У банках усе аж па вушы сядзяць,

Кідаюць двары, на Парыжу глядзяць;

Усе пушчы змялі у жыдоўскі кішэнь

І жывуць так без заўтра, абы з дня на дзень.

Ніхто не згадаў, чаго клічуць у двор,

Ніхто не паняў, што то сотнік прыпёр!

Прыходзім у двор, — той начальнік ёсць тут.

Выходзе да нас, апрануўшы сурдут,

Пытаецца так: «А за што вы, рабяты,

Урадніка здулі, ледзь трапіў дахаты?»

«За тое, — мы кажым, — што надта ён ласы:

Што любе яешню, курэй і кялбасы;

Унадзіўся надта ён лазіць па хатах

Ды нюхаць, каторай муж служа ў салдатах;

Свіннёй гаспадара у нашым гародзе,

Праз дзверы улазе, праз вокны выходзе;

Ды надта цікавы, каторы што мае,

Не то што у свірны, ў кішэнь заглядае;

На поле слупкі — і да іх яму наўда;

Таго ж не ўтаропе, гдзе крыўда, гдзе праўда,

Ён гад, каб пісаць, а рабіць ніц не робе,

А нам ён дык так, як той кашэль ў хваробе!»

Мы ж гэтак лапочым, а ён усё піша,

Пытаецца толькі, а сам — як не слыша;

А потым чытае: «Такія-то людзі

Урадніка білі, цягалі за грудзі;

Прызналіся самі, і як, і чым білі,

І зналі самі, што закон праступілі

Супроці начальства, законнай уласці

І змовілісь вёскай урадніка ўкласці!»

Зачыншчык жа я, — або я той калок

Спаліў, а другіх я у бунт увалок;

Дык мяне у астрог той жа час запярці

І судзіць найстражэй па вялікай стацці!

Чытае ён гэтак, а мне дык здаецца:

Ён з нашага брата і з праўды смяецца;

Бо ў законе ўсе роўны — і пан, і мужык[62],

А што ж то ураднік за велькі індык?

Як ён каго трэсне, дык гэта нічога,

Яго ж не даткні, так як Юр'я святога[63]!

То так думаў я, ажно выйшла не тое;

Ураднік на службе, то дзела другое;

Тагды сцеражы ты яго, як той скулы,

Бо ён — то не ён, а то ёсць артыкулы,

Раздзелы, стацці і ўсе зводы закона!

Мужык жа, наш брат, той усюды — варона.

Здалося ж мне так, што ці дурню, ці шэльме,

Ці хітры ён будзе, багаты хоць вельме,

Мундзір хоць надзене, жупан хоць бы новы,

А дурнем жа будзе дурны, безгаловы;

А шэльму жа нюхам пачуе сабака,

І ўсюды для шэльмы чэсць будзе яднака.

І прыказка ж кажа, што Бог — не цяля,

З усёй грамады пазнае круцяля!

Законы ж, а думачкі нашага брата,

Як ноч, а то дзень; гэта будні, то свята.

Вот гэтых законаў паняць я не мог,

За гэта ж цяпер я папаўся ў астрог.

Цяпер ужо тут дык мне вочы працёрлі,

Пазнаў, як у бацькаву хату запёрлі…

Ото ж і завуць і мяне на той суд,

Вучыць шанаваць і начальства, і кнут,

І слуп, што гніець, стаячы ля дарог,

Бо начал, кнут і слуп то даў Бог!

Быў у чысцы!

Раз у дзень задушны[64], якраз апаўночы,

Іду я дадому… а цёмна і ўюга —

Не каб заліўшы саўсім ужо вочы,

Але так, у меру падвыпіўшы туга;

Іду і мяркую: ці то цяпер шчасце,

Як паноў не стала, ці то была доля?

І лічу на пальцах: паншчызны дванасце,

А гадоў да трыццаць, як настала воля…

Там быў аконам, камісар і цівун,

Намеснік, ляснічы, хмістрыня, паны.

І кожны меў права узяць за бізун,

І кожны меў права да нашай спіны…

А цяпер?.. Ой, штосьці кепска выходзе,

Цяпер ці не болей настала паноў,

Не надта свабодна у гэтай свабодзе.

І давай я лічыць паноў новых зноў:

Стараста, соцкі, пісар, старшына,

Пасрэднік, ураднік, асэсар і суд,

З'езд міравы, прысутства і сход…

Аж паднялася са страху чупрына,

Аж пальцаў не стала на весь гэты шчот.

А пальцамі ж трэба карміць гэты люд!..

Іду… калі, шусць, як маланкай спаліць,

Стаіць, так якраз, што умёр, аканом.

Прыгледжуся — ён, тыкі ён і стаіць,

І стрыжаны ж вус, і стаіць з бізуном…

Схудаўшыся толькі: скура ды косць.

А белы весь чыста, белы, як снег,

Толькі на сэрцы плямачкі ёсць

І плямкі на пальцах — мусіць, то грэх?..

«Браціку, — кажа, — браце Мацей!

Ратуй маю грэшную душу

З чысца[65], з рук подлых чарцей,

Альбо навекі загінуць я мушу!

Дваццаць пяць лет, што у чысцы я пёкся,

Усе грахі выбыў, усіх жа адрокся,

Толькі на сэрцы вот грэх, як смала,

Прыліп да мяне і не змыты;

То за жонку тваю: саграшыў, як жыла,

За цябе, што нявінне быў біты.

Ох, ідзі ты са мной, зачарпнуўшы вады,

Аж да чысцу таго, аж на дне,

І выбач ты мяне, што як быў малады,

Твая жонка-краса спадабалася мне.

І палій ты вадой мне на сэрца, Мацей,

Буду Бога маліць за цябе, за дзяцей!»

Я заплакаў з жалю, але думаю: досць

Нацярпеўся і ён, балазе што жывы,

Гэтак ссох ад агню — толькі скура ды косць.

Пайду ў чысцец я той, пагляджу на дзівы!

І дзівы ж, браце мой, у тым чысцу, але!

Чэрці кормяць смалой і гатуюць ў смале,

І цягаюць, і рвуць, запрагаюць у воз,

Кручком цягнуць кішкі і зубамі за нос,

Вочы колюць ражном, пазурамі рвуць твар,

Скрабуць скуру нажом, як на боты тавар.

І каго ж тут няма? — тут і пан, і жабрак,

Ганарал і салдат, аканом і мужык.

А што баб і дзявок — сказаць так —

Ўтрое больш, як мужчын ёсць на лік.

Хто за што, а як баб — дык найбольш за язык.

Языкі ж даўжыні — так, як добры ручнік.

Іх і паляць смалой, і нажамі скрабуць,

І ніяк дабяла прапаліць не магуць.

Надта шмат маладых, што дурылі мужоў;

Чараўніц, а і зводняў старых,

Тут я шмат і знаёмых найшоў,

Але так не чапаў ужо іх.

З мужыкоў тут не надта каб шмат,

А ўсё больш дык багатых паноў.

На зямлі адцярпеўшы, наш брат

На той свет, як па масле, пайшоў.

А панам дык і трудна цярпець

Без прывычкі, дык стогнуць, аж страх!

Глянеш, пан, як, здаецца, мядзведзь,

А чорт дышлам запрог і трах-тарарах,

Бічам б'е, ражном пора у тыл,

Морду круце набок і за кудлы трасе;

Стук і крык, аж віхор круце пыл,

Так пан чортавы воз той нясе.

Там паны і муруюць й аруць,

Вымятаюць і свінні пасуць,

А смалу дык, як мёд, там жаруць,

А камення, як горы, нясуць, —

Усё ў пекле каб дно як зрабіць,

А ўсё толку няма іх работы нігдзе:

Тут яны робяць усё, абы збыць,

І там ім гэтак работа ідзе.

Я ж то думаў, што ксяндзоў тут няма.

Калі зірк! аж і ксёндз тут сядзіць:

Чорт яго аблажыў грашыма,

Запаліў у грашах тых, і ксёндз так гарыць.

А другі дык вісіць, але як? —

Дык і стыдна мне вам гаварыць,

А са стыду чырвоны, як рак,

Вочы жмура, як кот, і гарыць.

А тут баба яго так кляне

Ды так лае з астатніх жа слоў,

Што, каб гэтак хто лаяў мяне,

Я б яго з свету даўно перавёў.

Станавы, старшына і тый тут.

Тым дык чорт усё грошы збярэ,

Скруце цвёрды круцель або жмут

Ды ў горла запрэ і даўбешкай пярэ;

Каласірам[66] ці чым там паліў,

І жмут той у горле агнём запаліў…

Але ж і ёсць там народу, аж цьма!

І роду ўсякага, і стану, і веку,

Хто не жыў на зямлі, таго тут няма;

Няхай Бог сцеражэ там быць чалавеку!

Ледзь я прайшоў аж у тую кануру,

Гдзе аконам Бізуньскі цярпіць.

Чорт і яго запрагае у фуру.

Спацеўшы бедны, а енча: «Дай піць!»

Я брызнуў крапідлам на твар,

Ён аж зрадзеў, як дзіця,

Як хапіўся рукой за той каламар[67],

Што ўзяў я з вадой яму для піцця,

Дык высахла зараз вада аж да дна;

Ён стаў такі светлы, як гэты дымок,

Стаў нікнуць, засталася пара адна,

І знік так, як нікне на слоньцы аблок.

Не помню, як выйшаў я з чысцу таго,

Праснуўся у хаце на печы аж днём.

Усе кругом плачуць, не ведаць чаго,

А пале мяне дык так, як агнём!

Трашчыць галава, баляць усе косці,

І надта вады зажадалася піць.

Напіўся і зноў паў я у млосці!..

От давялося ж у чысцы мне быць.

Примечания

1

Тыкеле — толькі.

2

Ад Пятра да Якуба — з 29 чэрвеня да 25 ліпеня (н. ст.).

3

Прэце (польск. przecie) — аднак, але; тут у значэнні дарма, дарэмна.

4

Гвезды — зоркі.

5

Шталтам убогі — на выгляд убогі.

6

Цырулік — лекар.

7

Ратнік — ураднік.

8

Рыконі — мястэчка Рукойны (Рукайняй), непадалёку ад Вільні; у Рукойненскім касцёле хрысцілі паэта.

9

Без прыгат — без парэнчаў.

10

Ламы — завалы з галля і сухастою ў лесе.

11

Пакрова — Пакровы, рэлігійнае свята 1 кастрычніка.

12

Каза — астрог.

13

Траф — выпадак, здарэнне.

14

Брадзяжка — валацуга; бяспашпартная.

15

Аліндар — арандатар.

16

Усе ў залатых каўнярох — у аўтографе: усе ў адных каўнярох.

17

Акцызнік — службовец акцызнай установы, якая збірала падатак за выраб і продаж гарэлкі.

18

Кубан — хабар.

19

Шляма (польск. szlam) — шлам; ціна, асадак (у паравых катлах пры адстойванні ці фільтрацыі).

20

Наўда — карысць.

21

Пасэсар — арандатар.

22

Асэсар — станавы прыстаў.

23

Ройсты (польск. rojsty) — багна; імшары, лясныя лагі.

24

Кіяны (Кяна) — вёска каля Рукойнаў.

25

Ваўкелы — забалочаная сенажаць з хмызамі ля Багушэвічавай сядзібы ў Кушлянах.

26

Уторы — краі-выступы ў бочцы, пазы для замацавання дна.

27

Лучок — вушка ці дужка на бочцы.

28

Анёл паньскі — малітва каталікоў за памерлых; паводле падання, разганяе страхі, прывіды.

29

Браска — досвітак.

30

Ліна — канат, тоўстая вяроўка з канопляў або лёну.

31

У наборы — у рэкрутах.

32

Замаслаў — мястэчка Жэмаслаў (Жамаслаўе) у колішнім Ашмянскім павеце (цяпер Іўеўскі раён). Вясной і ўлетку 1861 г. тут адбыліся сялянскія хваляванні, якія скончыліся сутычкай з войскам; непакорлівых цягнулі на пакаранне ў Замаслаў, дзе стаялі казакі. У Замаслаўі жыў Багушэвічаў знаёмы Казімір Умястоўскі.

33

Сает — тонкае фабрычнае сукно лепшага гатунку.

34

Штахвэтам — эстафетай.

35

Кліпатэнт (польск. plenipotent) — давераная асоба.

36

Заскрысліў — запісаў.

37

Шык — скарб, багацце.

38

Латоўка — гліняная патэльня.

39

Скарач — ручнік з кутасамі, на які высыпалі вараную бульбу, ад гэтага ён карэў, рабіўся закарэлы.

40

Без жаднага — без ніякага.

41

Смакі, або смокі — цмокі, драконы.

42

Буч — прылада для лоўлі рыбы.

43

Памаркі — мары, надзеі, спадзяванні.

44

Скутку ніц (польск.) — без ніякага выніку.

45

Внэт (польск.) — хутка, мігам.

46

Ляк — сполах.

47

Ціжэмкі — абутак з тканіны; палатняныя, парусінавыя або шаўковыя тапці.

48

Не струла (польск. struć) — не атруціла.

49

Прыварак — мука лепшага гатунку, грачаная, гарохавая, бабовая, а найчасцей ячная для прыгатавання розных страў.

50

Пад заставу — пад заклад.

51

Аборкі — вёска пад Маладзечнам каля Палачанаў са слынным старажытным драўляным касцёлам, рэшткі якога захаваліся дагэтуль (пабудаваны ў 1443 г., перабудаваны ў 1773 г.).

52

Беразіна — рэчка ў Аборках.

53

З каліндарка — з календара.

54

Злыдні — дробныя гаспадарчыя рэчы, транты.

55

Чварагранну — чатырохкутную.

56

Ражанец — ружанец, пацеры.

57

Bóg ucieczką (польск.) — Бог маё сховішча, мой ратунак; пачатковыя словы каталіцкай малітвы.

58

Цёнгле — заўсёды.

59

Сказка — рэвізская сказка; спіс асоб падатковага стану, які складаўся пры рэвізіі-перапісе.

60

Срогі — строгі, суровы.

61

Звеставанне — веснавое свята 25 сакавіка (н. ст.).

62

Бо ў законе ўсе роўны — і пан, і мужык — судовая рэформа 1864 года абвясціла роўнасць усіх саслоўяў.

63

Святы Юр'я (Георгій) — вялікапакутнік, празваны таксама грэкамі «вялікім святым»; за гарачую прыхільнасць ідэям хрысціянства быў абезгалоўлены; дзень смерці 23 красавіка — рэлігійнае свята.

64

Дзень задушны — дзень памяці памерлых, 1 лістапада.

65

Чысцец — паводле каталіцызму, месца часовай кары за дробныя грахі па смерці чалавека, куды ён трапляе пасля апошняга «Божага суда» і дзе адбывае пакуты; адпакутаваўшы (з дапамогаю родных і блізкіх, якія ў гэты час моляцца за душу нябожчыка), ён трапляе на неба.

66

Каласір — газа.

67

Каламар — чарніліца; тут у сэнсе конаўка або іншая пасудзіна.

Content

Францішак Багушэвіч
Творы

Чароўная дудка. Прадмова да выдання

Дудка беларуская

Прадмова

Мая дудка

Дурны мужык, як варона

Як праўды шукаюць

У судзе

Воўк і авечка

Мая хата

Праўда

Здарэнне

Немец

Думка

З кірмашу

Падарожныя жыды

Хрэсьбіны Мацюка

Бог не роўна дзеле

Хцівец і скарб на святога Яна

Гдзе чорт не можа, там бабу пашле

Кепска будзе!

У астрозе

Быў у чысцы!

Примечания