Святлана Алексіевіч

Зачараваныя смерцю

О, дзіўная гульня

з рухомаю мішэнню!..

Ш. Бадлер

Ад аўтара, альбо Пра бяссілле слова і пра тое ранейшае жыццё, якое называлася сацыялізмам

Я пішу гэтую прадмову, калі на стале ўжо ляжыць гатовы рукапіс. Крычыць, галосіць, плача… Я чую галасы… Не хор, як гэта было раней, а адзінокі чалавечы голас… Яны ўсе гучаць па-рознаму… У кожнага — свая тайна…

Я баюся яе. Але, я баюся сваёй кнігі. Я не хацела б ведаць пра ўсіх нас тое, што ў ёй сабралася разам і выявілася. Кажуць, што дакладны дыягназ — добрая палова лячэння, але не заўсёды ёсць мужнасць яго пачуць, надманвацца ўсё ж лягчэй. Мне цяпер часта здаецца, што куды часцей, чым раней, сярод нас больш тых, хто не хоча ведаць свой дакладны дыягназ. І сама смерць часам не такая няўмольная, як праўда. Але я не лекар і тым больш не суддзя.

Ці быў у мяне выбар? Я пыталася ў сябе, неаднойчы на працягу двух гадоў, калі пісала кнігу, я задавала сабе гэтае пытанне: навошта зноў пра смерць?

Калі чалавек усё жыццё сядзіць у турме і гаворыць толькі пра турму, ніхто не здзіўляецца: чаму ён не выбера іншую тэму для гаворкі? Пра што я? Ды ўсё пра тое ж. Пра свае сумненні: ці трэба было пісаць гэтую кнігу? Страшную і безабаронную…

Што ёсць наша гісторыя? Азірнёмся — і патрапім у знаёмае царства смерці. Урачысты і змрочны пантэон.

Хто ж мы? А мы — людзі вайны. Мы ці ваявалі, ці рыхтаваліся да вайны. Мы ніколі не жылі інакш.

У мяне не было выбару.

Але ў Варлама Шаламава раптам страчаю такую думку, што лагерны вопыт нікому не патрэбны. Лагерны вопыт патрэбны толькі ў лагеры.

І ўсё ж…

Калі жыццё разумееш толькі пасля яго завяршэння — пасля смерці, — дык, напэўна, гэтак і з ідэямі. Жывы міф не паддаецца анатаміраванню, ён пастаянна дзесьці прарастае. Мёртвы міф — застылая фатаграфія спарадзіўшых яго пакаленняў. Першыя, найбольш простыя, даступныя стадыі — адрачэння і зняслаўлення міфа сацыялізму — мы прайшлі. Надышла пара яго пакуль яшчэ небесстаронняга (надта ж побач!), але ўжо — даследавання. Кожны задае сабе гэтае пытанне, пытаемся адно ў аднаго: што ж з намі было? І хіба пра гэта марылі ўсе ўтапісты свету?

У камунізму быў вар'яцкі план — перарабіць нас. Перарабіць чалавечую прыроду, змяніць «старога» чалавека, лядашчага Адама. «Гома саветыкус» — чалавек, якога вывелі ў лабараторыі марксізму-ленінізму, на адной шостай частцы сушы. Прызнаемся — гэта мы. Слова «расейскі» звычна спалучалі са словам «савецкі». Хоць гэта не заўсёды было слушна. Але савецкімі былі ўкраінцы і грузіны, армяне і таджыкі, беларусы і туркмены… Штосьці нас лучыла, нягледзячы на розніцу культур і рэлігіі. Увогуле, усе мы былі доследным полем для камуністычнай ідэі. Цяпер нам вядома, што мы належалі да асаблівага тыпу чалавечай генерацыі, аднойчы магчымага, непаўторнага. Але гэты тып неўзабаве знікне, растворыцца ў сусветнай цывілізацыі, у якую мы вяртаемся. Адны сцвярджаюць, што гэта трагічны і прыгожы чалавек, іншыя з халоднай адчужанасцю ахрысцілі яго «саўком». Нібыта да невядомых незнаёмцаў, а не да сябе прыглядваемся. Хто ж мы папраўдзе ў святле гісторыі і ў святле не такога ўжо доўгага чалавечага жыцця, аднойчы дадзенага? Хто?! Дзеці вялікай ілюзіі ці ахвяры масавага псіхічнага захворвання?

Там, дзе яшчэ зусім нядаўна ў метале, у бронзе і бетоне ўзвышаліся напаўвайсковыя, напаўрэлігійныя помнікі бальшавіцкім багам, — скрышаны камень, мацюканне на ўзнятых на дыбкі пастаментах. Інакш не ўмеем. У штодзённых газет вайсковы пах нават тады, калі яны пішуць пра мір: ашалелы натоўп ля гарэлачнага аддзела растаптаў міліцыянера; бязногі франтавік, кавалер ордэнаў Славы, расстраляў з абрэза некалькі чалавек, што спакойна абедалі ў прыватнай кавярні; старая бальшавічка ўспарола вены: абрушыўся свет яе непарушных уяўленняў; былы воін-афганец спрабаваў спаліць сябе на плошчы — пратэст супраць надыходу іншага жыцця, з іншай сацыяльнай іерархіяй і іншай сістэмай каштоўнасцей… Адны выходзяць на вуліцы з чырвонымі сцягамі, другія крычаць ім у спіны пракляцці… Чырвоны колер асуджаны быць крывавым… Сімптомы сацыяльнай істэрыі, альбо, на мове медыкаў, «пранікальны неўроз». Музыка распаду…

І я пачула іх, менавіта іх, расчараваных і бяссільных прыстасавацца. Што ў іх было? Толькі вера ў светлую будучыню, а цяпер і яе няма. Яны ўсё згодныя аддаць, яны прывыклі ўжо да таго, што ў іх увесь час штосьці забіраюць. Ды толькі ж вось шчымлівая здагадка: апошні кавалак хлеба аддадуць, жыццё аддадуць — а веру ім вярні! Яны зноў гатовыя вярнуцца ў ілюзію, а ў рэальнасць вяртацца не хочуць. Спакуса ўтопіі… Чорная, недаступная розуму магія вялікіх падманаў…

Як бы нам абараніцца ад яе? Хто ведае, якіх яшчэ пачвар здольны спарадзіць чалавечы розум, гнаны марай пра зямны рай?

Мы мала думалі пра сацыялізм, мы ў ім проста жылі. І ён прыцягвае маю ўвагу, звычайны сацыялізм, унутраны, свойскі. Які ён быў на вуліцы і дома, у тэатры і на плошчы, у школе і на фронце, у радзільным доме і на могілках. У крыку і шэпце. У шчырым даносе і вершах. Я спяшалася занатаваць, здавалася б, знаёмыя абліччы: якія яны былі — пакаленні рэвалюцый, рэпрэсій, адліг, застояў. «Не ўбачыць твару, калі вочы ў вочы», — пісаў паэт. Але ў гістарычнай аддаленасці ёсць свая небяспека: знікнуць падрабязнасці, дэталі, партрэты, у якія ўжо сёння, калі ўсё яшчэ побач, немагчыма паверыць, гэтакія яны неверагодныя. І хто паручыцца, што праз дзесяць-дваццаць гадоў мы не пачнем прыдумваць, рэтушаваць, забываць мінулае, засаромеўшыся сябе сённяшніх. Аўтапартрэты заўсёды версіі, а не фатаграфіі…

Чаму ў гэтай кнізе сабраны аповеды самагубцаў, а не аповеды звычайных савецкіх людзей са звычайнай савецкай біяграфіяй? У рэшце рэшт канчаюць з сабой і проста ад кахання, самоты. Але ўсё адно ва ўсім прысутнічае час… Тым больш, што мы — саборныя людзі, дагэтуль мы ніколі не жылі кожны са сваёю самотаю. Мы жылі з ідэяй, з дзяржавай, з часам. Дзяржава была нашым сусветам, космасам, рэлігіяй. Яна рабіла нас саўдзельнікамі ўсяго, што з ёю было — і страшнага, і вялікага.

Цяпер нам трэба самім здабываць сэнс свайго жыцця. І мы вучымся адзіноце, часам вось такою неверагоднаю цаною…

«Самагубства, як з'ява індывідуальная, — пісаў у эсэ «Пра самагубства», выдадзеным у 1931 годзе ў Парыжы, М. Бярдзяеў, — існавала ва ўсе часы, але калі-нікалі яно рабілася з'явай сацыяльнай». Дададзім — палітычнай. Гэта і быў прадмет майго даследавання — людзі ідэі, што выраслі ў гэтым паветры, у гэтай культуры і не вынеслі яе крушэння, яе катастрофы.

На вачах тых, хто яго даводзіў да ладу і засяляў, знікае гіганцкі сацыялістычны мацярык. Застаюцца мёртвыя, застылыя кратэры, бесцялесны попел ахаладзелых страсцей і прымхаў. Усё гэта ўклалася ў адно чалавечае жыццё. І той, прыхаваны смугой шлях не проста пяцьдзесят-семдзесят гадоў, а чыясьці маладосць і «ўсцелены таварышамі бераг». Яны засталіся там: хто на грамадзянскай у 22-ім, хто ў ГУЛАГу — у 37-ым, хто пад Смаленскам — у 41-ым…

Ідэям не бывае балюча. Шкада людзей.

Але мы занадта спляліся, злучыліся са сваімі міфамі. Так злітна, што не ададраць.

Калі міфы чаго-небудзь баяцца, дык толькі не часу. Час уздзейнічае на іх, як вада на цэмент, ён надае ім нават нейкі гістарычны водар, самыя жахлівыя з іх робіць прывабнымі. Міфы баяцца аднаго — жывых чалавечых галасоў. Сведчанняў. Нават самых нясмелых…

Калі цяпер не хопіць мужнасці іх выслухаць, дык хоць бы збяром у запаснікі. Каб не знікла, не выпала з гісторыі наша звяно…

Бо мы, людзі з сацыялізму, падобныя і непадобныя на ўсіх астатніх. У нас свая мова, свае ўяўленні пра дабро і зло, пра грахі і пра пакутнікаў. Мы падобныя і непадобныя на людзей наогул, якраз гэтак жа, як чалавек, выпушчаны з турмы, што праседзеў там шмат гадоў, падобны і непадобны на астатніх у натоўпе. У турме ў яго быў ложак, заўсёды быў абед, няхай ячная каша з кількай, але абед быў, і станок, і дэталі, якія ён выточваў, ці дошкі і сталярны рыштунак. Ён ведаў, што ў належны час яму выдадуць новую куфайку, новую шапку, новую сарочку і новыя трусы. Прынясуць зубную шчотку, лыжку, відэлец… Усё да самых інтымных дробязей, да абсурду ўсё было прадумана, адладжана без ягонага ўдзелу. А на волі трэба думаць і адказваць за ўсё самому. Няўтульна. Збянтэжана. Гэты стан Э. Фром вызначыў як «уцёкі ад волі».

Мне здаецца, што я ведаю гэтага чалавека, ён мне добра знаёмы, я разам з ім жыву, бок у бок. У тых жа дамах, чэргах, на канцэртах. Ён — гэта я. Мы разам. Мы ўсе — сведкі. Сведкі і ўдзельнікі, каты і ахвяры ў адным абліччы — на руінах таго, што яшчэ нядаўна лічылася гіганцкай сацыялістычнай імперыяй, называлася сацыялізмам, сацыялістычным выбарам. І гэта яшчэ было проста жыццём, якім мы жылі. Гэта яшчэ было і нашым часам. І будзем шчырымі. Паспрабуем. Хоць і даецца нам цяжэй за ўсё. Мы хочам цяпер выдаваць ці лепшымі, чым мы ёсць, ці горшымі, чым мы ёсць сапраўды. Мы баімся быць самімі сабой. Ці не ўмеем, нам чамусьці то боязна, то сорамна, то няёмка. Кожны крычыць пра сваё, і ніхто не чуе адзін аднаго. Нават мінулае мы не прызнаём недатыкальнай, нязменнай рэальнасцю. Замахваемся і на яго. То нам здаецца, што нас падманула будучыня, то нам здаецца, што нас падманула мінулае. Страцілі і ніяк сябе не знойдзем, наіўна шукаем у поцемках гісторыі.

І трэба прызнаць, хоць боязна, што закрэсліваюцца вераванні некалькіх пакаленняў, што доўга, занадта доўга намі валодала ідэя, якую інакш, чым танаталогіяй, навукай пра смерць, не назавеш. Нас вучылі паміраць. Мы добра навучыліся паміраць. Куды лепш, чым жыць. І развучыліся адрозніваць вайну ад міру, быт ад быцця, жыццё ад смерці. Боль ад крыку. Волю ад рабства.

Гэта словы, а словы сёння бяссільныя. Хай гавораць лёсы…

Я безнадзейна ўлюбёная ў рэальнасць. Але гэта самае жахлівае — сабрацца з духам і кінуцца ў бездань бясконцых пакут іншага чалавека. Я не паспяваю накідваць партрэты. Занадта хутка яны мяняюцца, занадта рухомыя і няўстойлівыя рысы нашай новай гісторыі. Я раблю звычайныя здымкі. Імгненныя здымкі. І заўсёды памятаю, што ў адной фатаграфіі адлюстроўваецца ўсяго толькі адна сотая секунды. Спяшаюся. Але ўсё-такі спадзяюся, што гэта не толькі фатаграфіі і дакумент, але і вобраз майго часу, якім я яго бачу.

Вы не задумваліся, чаму гэтак хвалююць звычайныя сямейныя альбомы? Яны цнатліва простыя і бессмяротныя. Напэўна, саграшу, але ўсё-такі асмелюся: мастацтва мне нагадвае, сведчыць пра Бога, а сямейныя альбомы распавядаюць пра маленькае бясконцае чалавечае жыццё… Зірнуць бы цяпер на звычайную фатаграфію звычайнай дзяўчынкі, напрыклад, старажытнай Грэцыі ці Рыма… Вось яна — з бабуляй… Альбо — вось яна — нявеста… Аб чым і якімі словамі прызнаваліся ёй у каханні? Аб чым шчабятала з сяброўкамі? Уваскрэс бы час. Жывы час, калі простае робіцца вялікім.

І чым больш слухаю і занатоўваю, тым больш пераконваюся, што мастацтва пра многае ў чалавеку і не здагадваецца. Не ўсё выказваюць словы, не ўсё могуць фарбы, не ўсё дадзена гукам, не ўсё прыхавана ў малітвах…

Дзеля чагосьці ж кожнаму з нас дадзена сваё жыццё. І свой шлях.

Адыходзіць час… Час вялікіх падманаў… Паслухаем яго сведкаў. Сумленных сведкаў. Прадузятых. Яны забівалі сябе, каб жылі здані…

Д'яблу трэба паказваць люстэрка. Каб ён не думаў, што невідочны.

Вось і адказ на пытанне: навошта гэтая кніга. Прычына — у зданях. Калі мы не адкінем іх, яны даканаюць нас…

Гісторыя з абмоткамі, чырвонымі зорачкамі і чацвёртым сном Веры Паўлаўны. Васіль Пятровіч Н. — сябра Камуністычнай партыі з 1920 года, 87 гадоў

— Я падумаў: добры дзянёк, каб памерці. Чыста. Сняжок. Нехта пачне ўсё з самага пачатку. Жыццё — тэатр, у кожнага — свая роля. Мой тэатр закрыўся. Людзі, якія былі калісьці маімі сябрамі, з якімі ў мяне была адна памяць, адзін час, ужо апынуліся ва ўспамінах, у тумане; я не магу адрозніць, дзе яны, а дзе сон. Дзе начное трызненне. Адна пара канчаецца, пачынаецца іншая. Мне амаль дзевяноста. Я страшэнна стары. Агарнуў бы старэчы маразм, гэта — паратунак. Робішся вольным, як дзіця, няма памяці ні аб чым… Не, усё бачу выразна, як на світанні…

Нясцерпна баляць суставы… Але боль памагае, ён прымірае са смерцю, бо робіць цябе абыякавым. Застаецца адно жаданне: хутчэй бы ўсё скончылася, найперш пасля бяссоння, пасля пакутлівага і неадступнага катавання бяссоннем…

Я спрабаваў скончыць… Сам… Рамень на шыю… Завязваеш, як гальштук… Праўда, я ўжо даўно не насіў гальштука. Навошта ён мне дома, на кухні. Сярод людзей я бываю зрэдку, а зараз дык і ахвоты зусім няма, я нікога не ведаю ні ў сваім доме, ні на сваёй вуліцы. Апошні мой знаёмец з суседняга пад'езда памёр гадоў пяць назад. Я страціў столькіх блізкіх, што ў мяне там іх больш, чым тут. Гляджу на вуліцу, на жыццё праз акно, назіраю. У мяне — трэці паверх, нават твары магу разгледзець, прычоскі. Што я заўважыў: жанчыны зноў пачалі насіць доўгія валасы і скуранкі. Жанчын з доўгімі валасамі я спатыкаў толькі ў маленстве і ў кіно. Мая першая і мая другая жонкі насілі кароткія стрыжкі, тады ўсе насілі кароткія стрыжкі. Іх ужо даўно няма. Дзе яны? Але, пад старасць я зрабіўся ненадзейным атэістам. Я хацеў… Тады мне не далі памерці… Расплюшчыў вочы і ўцяміў, што зноўку жыву, мая грудная клетка падымалася, як сапсаваная помпа, але я дыхаў. Ля мяне стаялі дактары. Што яны могуць сказаць чалавеку, калі вяртаюць яго адтуль? Нібыта яны ведаюць, адкуль яны яго вяртаюць. Яны могуць паставіць кропельніцу, намацаць пульс. І ты чуеш, як у цябе ўліваецца жыццё, тады, калі ты хочаш памерці. Але я жывы толькі сярод мёртвых… Сярод жывых у мяне дзіўнае адчуванне, нібыта я ўжо не з імі, а пазіраю на іх і на сябе адкульсьці з іншага сумеру… Дзіўна, што вы штосьці пытаецеся ў мяне, нібыта я жывы, а не мумія. Быццам аднымі і тымі ж словамі карыстаемся, а сэнс у іх чуем розны. Як праз сцяну, з адной камеры ў другую перамаўляемся… Вось як мне вам давесці, што я ўсё жыццё любіў партыю?! Але, партыю, маё самае найдарожшае. Гэта была мая страсць, маё каханне. З такой палкасцю я змог упадабаць толькі думку аб смерці. Самотна паміраць ад хваробы, ад страшэннага болю ў суставах, ад бяссоння, калі моўчкі гамоніш і гамоніш сам з сабою. Ці з мёртвымі. Яны слаўныя сумоўцы, бо заўсёды маўчаць, толькі слухаюць. Сярод жывых у мяне амаль не засталося знаёмцаў. Думка пра смерць зноў далучыла мяне да чагосьці вышэйшага, як раней да партыі. Я — семдзесят гадоў у партыі. Навошта? Каму і што сёння да гэтага?

Я хачу прадоўжыць думку. Вельмі важна, каб вы зразумелі. Дзеля гэтага мне трэба ісці напрасткі, не збочваць і не вяртацца. Ісці адно да тае хвіліны… Калі я накінуў на сябе рамень…

Сын у мяне нарадзіўся ў дваццаць сёмым годзе. Назвалі Акцябром. У гонар дзесятых угодкаў Вялікай рэвалюцыі. Гэта ж якія ідэалы былі! Чысцейшыя ідэалы! Светлыя. І людзі былі светлыя. Такіх людзей больш ніколі не будзе. Я нядаўна прачытаў у адной газеце, што мы, маё пакаленне, выпалі з гісторыі, нас як быццам не было. Дзірка ў часе. А мы былі! Былі! Былі! Знячэўку чамусьці прыгадаў, як на вяселле жонка пашыла белую сукенку з марлі… Я быў паранены і таксама ўвесь паперавязаны марляй, бінтамі. Усюды — голад, эпідэміі, тыф. Зваротны тыф, галаўны тыф… Ідзеш вуліцаю — ляжыць мёртвая жанчына, ля яе сядзіць малое дзіцянё і просіць: «Мамка, дай есці…» Горад Орск Арэнбургскай вобласці… Дваццаць першы год… А мы ўсё роўна шчаслівыя: жывём у вялікі час, служым рэвалюцыі! Гэтага не вынішчыць у маім сэрцы, у маёй галаве.

Ішла грамадзянская вайна… Я памятаю нават, якія абмоткі нам выдалі, чырвоныя зорачкі на шапкі. Шапак не было, але чырвоныя зорачкі нам уручылі. Што за Чырвоная Армія без чырвоных зорачак! Далі вінтоўкі. І мы адчувалі сябе абаронцамі рэвалюцыі. Памятаю нашых забітых таварышаў… На лбе і на грудзях у кожнага выразаны зоркі… Дзве чырвоныя зоркі… Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія! Трыццаць гадоў назад, дваццаць гадоў назад, дзесяць гадоў назад. Пяць гадоў назад, яшчэ год таму назад… Я вам гэтага не расказаў бы. Мне здаецца, што я гэтага не памятаў… Дайце веры: я гэтага і праўда не памятаў… Як ляжаў белы афіцэр… Хлапчанё… Голы… Жывот распораты, а з яго пагоны тырчаць… Жывот набіты пагонамі… Раней бы я вам гэтага не расказаў… Штосьці і з маёй памяццю сталася… Пстрыкае там, пстрыкае… Як у фотаапараце… Я ўжо напярэдадні адыходу… Калі глядзіш развітальным паглядам, падмануцца ўжо нельга… Няма часу падманвацца…

Не! Наша жыццё — гэта быў палёт. Першыя гады рэвалюцыі… Мае лепшыя гады, мае слаўныя прыгожыя гады. Яшчэ жывы Ленін. Леніна я нікому не аддам, з Леніным у сэрцы памру. Усе верылі ў хуткую сусветную рэвалюцыю. Любімая песня: «І на гора ўсім буржуям усезямны пажар раздзьмуем». Ведама, было шмат наіўнага, смешнага. Танцы, прыкладам, мы хрысцілі мяшчанствам, ладзілі суды над танцамі, каралі тых камсамольцаў, што хадзілі на вечарынкі, танчылі. Я адноечы нават старшынёй суда быў над танцамі. Праз гэтае сваё марксісцкае перакананне не навучыўся танцаваць, пасля вельмі шкадаваў. Ніколі не мог патанчыць з прыгожай жанчынай. Пра што мы спрачаліся? Пра камуністычную будучыню, якой яна будзе і ці хутка. Праз сто гадоў абавязкова, ды нам такі тэрмін быў доўгі, вельмі доўгі. Хацелася, каб хутчэй. І пра каханне спрачаліся, асабліва пра кнігу Аляксандры Калантай «Каханне пчол рабочых», Аўтарка абараняла вольнае каханне, гэта значыць каханне без кахання, без пушкінскага «Я помню той дзівосны міг». Мы таксама адмаўлялі каханне як буржуазную выдумку, біялагічны інстынкт, які сапраўдны рэвалюцыянер павінен адолець у сабе. Любіць можна было толькі рэвалюцыю. Я памятаю (праз столькі гадоў!), што погляды падзяляліся: адны — за вольнае каханне, але з «чаромхай», гэта значыць з пачуццямі, іншыя — без усялякай «чаромхі». Я быў за тое, каб з «чаромхай», каб цалавацца. Як жа смешна — ліха на яго! — сёння пра тое ўспамінаць…

Вось вы кажаце, што мы служылі ўтопіі. Але мы шчыра верылі ў гэтую ўтопію, мы былі ёю загіпнатызаваныя, як маланкай, як паўночным ззяннем… Не магу знайсці адпаведнага параўнання… Шкада, што такі стары… Бачу адсюль, з канца, усё не так, як тады…

— Я яшчэ ўчора хацеў спытаць: няўжо вам і праўда цікава слухаць гэтага звар'яцелага старога, якому нават і хлеб ужо не пахне? Заўсёды хваляваў пах свежага хлеба, а зараз і ён без паху. Як вада. Я ўсіх перажыў… Я перажыў свайго сына… Мяне мучае бяссонне… І пстрыкае, пстрыкае ў мазгах… Але я павінен ісці напрасткі да той хвіліны… Не збочваць, не вяртацца…

Крыху раней, калі я яшчэ выходзіў на вуліцу, год назад… выбраўся, ведама, з кійком. Калісьці гэта было так блізка, усяго два кварталы, а тут цэлую гадзіну валокся. У трамвай лезці пабаяўся: там людзі, шмат людзей, а тут я адзін, ледзь што — можна прыхіліцца да сцяны, быццам ты задумаўся, пастаяць, перадыхнуць. Не люблю, калі мне нагадваюць пра старасць. А я страшэнна стары. Я хацеў пераканацца, што Ленін стаіць там, на плошчы, дзе ён стаяў заўсягды. Убачыў яго яшчэ здалёк, спачатку — паднятую руку, потым — усю постаць. Трыбуны побач ужо не было, а раней яна стаяла адразу ж за помнікам. Святочнымі днямі сюды прыносілі кветкі, развешвалі чырвоныя банты. Каля Леніна кветкі ляжалі заўсёды. Кветак я не знайшоў, нават ссохлых. Калі б быў дужэйшы, я прынёс бы Леніну кветкі. Але я не ведаю, дзе цяпер кветкавыя крамы, мне абавязкова патрэбны былі б чырвоныя гваздзікі. Сёння гэтак не любяць чырвоны колер, усё чырвонае, што я сумняваюся: ці вырошчваюць чырвоныя гваздзікі?

У мяне нічога, акрамя Леніна, няма. Калі вы адбераце ў мяне веру ў Леніна, што ў мяне застанецца? Што застанецца ад майго жыцця, ад майго юнацтва? Усё маё багацце — жалезны гэты ложак, які я купіў сорак гадоў назад, па-мойму, адразу пасля вайны, пісьмовы стол і кнігі. Зірніце: яны такія ж зношаныя, як і я. Я не запасіў рэчаў, мне нічога такога ў галаву не прыходзіла. Спачатку ваяваў за светлую будучыню, пасля яе будаваў. Хто абзаводзіцца лішнімі рэчамі ў ваеннай зямлянцы ці на будаўнічай пляцоўцы? Гэта было зусім іншае жыццё. Наша жыццё. Я разумею, што ў мяне няма аніякіх доказаў, акрамя ўспамінаў. Але яны не матэрыяльныя… Яны з галіны заклінанняў…

…Мы ўсе напаўгалодныя, напаўголыя. Але суботнікі ў нас — круглы год, і зімой таксама, у трыццаціградусны мароз. На маёй жонцы асенні палітончык. Мы грузім вугаль, цягаем тачкамі, мяхамі на сабе. Яна — цяжарная. Незнаёмая дзяўчына, што працавала побач з намі, пытаецца ў жонкі:

— У цябе такая лёгкая апратка. Цяплейшага чаго няма?

— Няма.

— Ведаеш што, а ў мяне два паліто. Было яшчэ добрае сваё, і ад Чырвонага Крыжа атрымала новае. Ты скажы мне свой адрас, я вечарам адно табе прынясу.

І ўвечары яна прынесла нам паліто, не старое, а новае. Яна нас не ведала, яна ўпершыню нас бачыла. І досыць было: мы — сябры партыі, і яна — сябра партыі. Мы былі як браты і сёстры. У нашым доме жыла сляпая дзяўчына, ад нараджэння сляпая, і яна плакала, калі мы не бралі яе на суботнік. Усе памерлі… Бальшавіцкае пакаленне ляжыць пад мармуровымі плітамі… І на плітах выбіта: сябра партыі бальшавікоў з такога вось года… Схадзіце на старыя могілкі ў нас у Ленінградзе (для мяне мой горад застанецца горадам Леніна, а не цара Пятра), у Маскве… З якога ты года ў партыі? Гэта было вельмі важна нават пасля смерці: якой ты веры.

Анекдот раптам прыгадаў. Тых гадоў анекдот… Чыгуначны вакзал. Людскі натоўп. Чалавек у скуранцы роспачна шукае кагосьці. Нарэшце знайшоў! Падыходзіць да другога чалавека ў скуранцы:

— Таварыш, ты партыйны ці беспартыйны?

— Партыйны.

Шэптам:

— Тады скажы: дзе тут сарцір?

Здаецца, я звар'яцеў… Што я расказваю? Я стаміўся… (Доўга маўчыць.)

…Першага бальшавіка я пачуў у сваёй вёсцы. Малады студэнт у салдацкім шынялі. Ён выступаў ля царквы, на плошчы:

— Цяпер адны ходзяць у ботах, другія — у лапцях, а як будзе Савецкая ўлада, усе будуць аднолькавыя.

— А што такое Савецкая ўлада? — крычаць вяскоўцы.

— А гэта будзе такі цудоўны час, калі вашы жонкі будуць насіць шаўковыя сукенкі і туфлікі на абцасах. Не будзе багатых і бедных. Усе будуць аднолькавыя. Усім будзе добра.

Мая мама апране шаўковую сукенку… Мая сястра будзе хадзіць у туфліках на абцасах… Хіба можна не палюбіць гэтую мару? За бальшавікамі пайшлі бедныя людзі, незаможныя. Іх было больш.

Вам гэта цікава? Тады слухайце далей.

Першага чырвонаармейца ўбачыў праз год. У васемнаццатым. У нашу вёску прыехаў харчаатрад, збіраць збожжа ў кулакоў. Кулакі збожжа не аддавалі, хавалі і палілі. Я ўжо быў камсамольцам. Мне сказалі: Чырвоная Армія галадае, Савецкая ўлада галадае, Ленін галадае, ты павінен памагчы. Мне пятнаццаць гадоў. Я паверыў! Уначы мы сачылі за тымі, хто багацейшы, пільнавалі. Ну, і я высачыў, што наш сусед, дзядзька Сымон, спаліў збожжа ў лесе. Раніцай знайшлі тое месца, яшчэ зямля цёплая… Зернем пражаным пахне… Прывялі дзядзьку Сымона… Камандзір кажа:

— Пад трыбунал!

Ніхто не ведаў гэтага слова. Растлумачылі: неадкладны суд. Харчовы трыбунал — суд за зламыснае ўкрывальніцтва збожжа ў цяжкі для Савецкай улады час. Прыгавор адзін — расстрэл. Увечары дзядзьку Сымона прывезлі на калёсах у лес і расстралялі. На тым самым месцы, дзе яшчэ пахла пражаным зернем…

Мне было страшна. Датуль я не бачыў, як расстрэльваюць людзей…

Але Чырвоная Армія галадае, Ленін галадае… Я быў хлапчуком…

Атрад паехаў, і бацька выгнаў мяне з хаты:

— Сыдзі! Каб я цябе ніколі не бачыў. Знікні з нашай вёскі. А то заб'юць! І нас усіх праз цябе заб'юць.

Я пакідаў вёску міма могілак, дзе ляжаў дзядзька Сымон… Сваю першую ахвяру, якую я прынёс у імя рэвалюцыі, я аплакваў дзіцячымі слязамі. Але мая мама апране шаўковую сукенку… Мая сястра будзе хадзіць у туфліках на абцасах… Не толькі яны, усе будуць шчаслівыя…

Пстрыкае…Пстрыкае… Часам мне здаецца, што мае мазгі лопаюцца. Ці там стужка парвалася. Раптам нічога не памятаю. Або пачынаю ўспамінаць тое, чаго ніколі не ўспамінаў. Не памятаў. Тады кадры круцяцца-круцяцца, як на старой стужцы. Нямы кінематограф. Безгалосы. Адны чалавечыя вочы і твары. Часцей за ўсё коні імчацца… Калі памерла мая другая жонка, я зразумеў, што ў мяне нікога не засталося, акрамя мяне самога. Я сам сабе сябра, я сам сабе суддзя, я сам сабе вораг.

Ну, верыў я! Верыў! Паверыў! Мы былі фанатыкамі рэвалюцыі — маё пакаленне. Маё слаўнае пакаленне! Толькі вось бяссонне начамі… Не, я захапляюся сваім пакаленнем, захапляюся яго фанатызмам. Хто можа памерці? Толькі той, хто гатовы памерці. І калі б не было нашага фанатызму, ці вытрымалі б мы? Стоп! Зрэдзь часу я лаўлю сябе на думцы, што не размаўляю з самім сабой, а пастаянна перад кімсьці выступаю, тады ціха сабе шапчу: «А ну, злезь з трыбуны!» Пэўна, мне цяпер таксама трэба злезці з трыбуны? Трэба?!

Не вымагайце ад мяне логікі. Я любіў рэвалюцыю. Якая захапляльная ідэя: усе будуць браты, усе будуць роўныя. Будзем разам працаваць, усё пароўну падзелім. Вечная ідэя! Несмяротная! Лепшага нічога ў свеце не прыдумана, як чалавек вылез са шкуры. Тое, што цяпер бэсцяць як сацыялізм, ніякіх адносін да сацыялістычнай ідэі не мае. Але людзі да яе не гатовы, яны яшчэ не дасягнулі дасканаласці. А мы былі ідэалістамі. Маё бяссонне… Задрамаў пад раніцу… Сон… Дзіця ўжо вялікае, цяжкае… Я нясу яго на руках… І мне добра… Гляджу яму ў твар блізка-блізка, як багародзіцы глядзяць на абразах у вочы сваім дзецям: я дзядзьку Сымона нясу… Здаецца, закрычаў… У сне заўсёды крычыш нема, як у баі… Перад боем… Сам сябе не чуеш… Я яшчэ шабляй ваяваў, у казака мёртвага забраў. А сёння — касмічны век, пра «зоркавыя войны» пішуць. І вы хочаце мяне зразумець? Калісьці Леў Мікалаевіч Талстой задумаў напісаць раман пра эпоху Пятра I. Але кінуў. І вытлумачыў гэта тым, што не можа зразумець душы людзей таго часу.

Можа, маё жыццё набудзе сэнс пасля смерці? Калі партрэт будзе закончаны?!

Вы думаеце, што я вось так адразу — рамень на шыю… У пятлю… Не, я спрабаваў жыць. Я падаваўся ў Дом ветэранаў партыі, як кажуць, уцякаў у свой час. Там і праўда час спыніўся, там усе жывуць мінулым, нічога іншага ні ў кога няма. У мяне выраслі ўнукі, а ў многіх там іх няма. Асабліва шмат там жанчын. Мяне ажаніць хацелі… (Смяецца.) Калі б у кватэры зноў запахла пірагамі, хтосьці сядзеў бы ля тэлевізара і вязаў, я мог бы ажаніцца. Але там (гэта тужліва) няма ніводнай жанчыны, якая б любіла пячы пірагі. Яны служылі рэвалюцыі, краіне, ім не было калі раджаць дзяцей, варыць капусту, пячы пірагі. Чаму мне смешна? Я і сам такі. Мне цяжка быць старым, я нічога не люблю, нічым не захапляюся. Схадзіў разы са два на рыбалку — кінуў. Шахматы з юнацтва люблю, бо Ленін любіў гуляць у шахматы. Мне няма з кім гуляць у шахматы. Можа, трэба было б застацца там — там усе гулялі ў шахматы. Я ўцёк… Хацеў памерці дома… Магу я сабе дазволіць за ўсё жыцце адну-адзіную раскошу — памерці дома?!

— Спачатку я быў ленінцам, пасля сталінцам. Да трыццаць сёмага года я быў сталінцам. Я Сталіну верыў, верыў усяму, што гаварыў і рабіў Сталін. Так, найвялікшы, геніяльны… Правадыр усіх часоў і народаў… Цяпер і сам не разумею — чаму я ў гэта верыў? Сталін — невытлумачальная з'ява, яшчэ ніхто яго не зразумеў. Ні вы, ні мы. Сталін загадаў бы: ідзі, страляй! І я пайшоў бы. Сказаў: ідзі, арыштоўвай! І я пайшоў бы. Тады, у той час, я зрабіў бы ўсё, што б ён ні сказаў. Катаваў, забіваў, даносіў… Гэта невытлумачальная з'ява — Сталін. Шаман! Вядзьмак! Я і сам цяпер у недаўменні: няўжо б арыштоўваў, даносіў?! Выходзіць, што каты і ахвяры атрымліваліся з адных і тых жа людзей. Хтосьці нас выбіраў, тасаваў… Недзе там, наверсе…

Я перастаў верыць Сталіну, калі ворагамі народа аб'явілі Тухачэўскага і Бухарына. Я гэтых людзей бачыў. І запомніў іх твары. У ворагаў такіх твараў не магло быць. Так я думаў тады. Гэта былі твары людзей, якіх не трэба было сартаваць, паляпшаць, ад якіх не трэба было пазбаўляцца, каб застаўся чысты чалавечы матэрыял, як адборнае зерне для дзівосна чароўнай будучыні. Уначы, калі мы заставаліся адны, жонка мая, яна была інжынерам, гаварыла: «Штосьці незразумелае творыцца. У нас на заводзе не засталося нікога са старых спецаў. Усіх пасадзілі. Гэта нейкая здрада». «Вось мы з табой не вінаватыя, і нас не бяруць», — адказваў я.

Потым арыштавалі маю жонку. Пайшла ў тэатр і дадому не вярнулася. Прыходжу: сын разам з катом спіць на дыванку ў вітальні. Чакаў-чакаў маму і заснуў…

Праз некалькі дзён арыштавалі і мяне. Тры месяцы праседзеў у адзіночцы — такі каменны мех: два крокі ўдоўжкі і паўтара ўшыркі. Крумкача да свайго ваконца прывучыў, ячневымі крупамі з поліўкі карміў. З таго часу крумкач — мой любімы птах. На вайне, памятаю, кончыцца бой… Іншых птушак няма, а крумкач лятае… Не верце, калі вам кажуць, што можна вытрываць катаванні. Ножку венскага крэсла ў задні праход?! Любую паперку прынясуць, і вы яе падпішаце. Ножку венскага крэсла ў задні праход альбо шылам у машонку… Нікога не судзіце… Мікалай Вярхоўцаў, я яго там напаткаў, мой сябрук з грамадзянскай, сябра партыі з тысяча дзевяцьсот дваццаць чацвёртага года. Разумнік! Адукаванейшы чалавек, да рэвалюцыі ўніверсітэт скончыў. І вось — усе знаёмыя. Цеснае кола. Нехта чытаў уголас газету, і там паведамленне, што на бюро цэка вырашалася пытанне пра апладненне кабыл. Ён вазьмі ды пажартуй: маўляў, у цэка іншага клопату няма, як займацца апладненнем кабыл… Удзень ён гэта сказаў, а ўвечары яго ўжо забралі. Ён вяртаўся з допытаў са скалечанымі рукамі. Пальцы заганялі ў праём дзвярэй і дзверы зачынялі. Усе пальцы яму, як алоўкі, паламалі. Мяне білі галавой аб сцяну…

Праз паўгода — новы следчы. Маю справу аддалі на перагляд. І мяне выпускаюць. Як ў латарэі: сто прайгралі, адзін выйграў, і ўсе гуляюць далей. Але тады я думаў інакш: я ж вось не вінаваты, і мяне вызвалілі…

— А я адсюль не выйду, — развітваўся са мной Мікалай Вярхоўцаў, — нават і калі мяне апраўдаюць. Хто мяне выпусціць такога? Без пальцаў… Куды я свае рукі схаваю?

Яго апраўдалі і расстралялі. Быццам памылкова.

Сына я знайшоў у чужых людзей, ён заікаўся, баяўся цемнаты. Мы сталі жыць удвух. Я спрабаваў выведаць што-небудзь пра жонку і дамагаўся аднаўлення ў партыі. Тое, што здарылася са мной, я лічыў памылкай, і з маёй жонкай… Партыя ў гэтым не вінаватая. Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія! Бог не можа быць вінаваты, Бог мудры. Я шукаў сэнсу ў тым, што рабілася наўкол, у гэтым моры крыві. У верніка памірае дзіця… Ён шукае сэнс сваіх пакут… І знаходзіць… Ён жа не кляне Бога?..

Пачалася вайна… У дзеючую армію мяне спачатку не бралі, бо жонка — вораг народа, недзе ў лагеры. Я не меў права абараняць Радзіму, мне не давяралі. Гэтае прыніжэнне таксама трэба было перажыць. Але я дабіўся — паехаў на фронт. Годнасць мне вярнулі ў сорак пятым, калі я вярнуўся з вайны, ад самага Берліна. З ордэнамі, паранены. Мяне выклікалі ў райкам партыі і ўручылі мой партбілет са словамі:

— На жаль, жонку вам вярнуць мы не можам. Жонка загінула. Але годнасць мы вам вяртаем…

І ўяўляеце: я быў шчаслівы. Пэўна, сёння нельга ў гэтым прызнавацца, але гэта былі самыя шчаслівыя хвіліны майго жыцця. Партыя для нас была вышэй за ўсё — вышэй нашага кахання, нашых жыццяў. Лічылася шчасцем — прынесці сябе ў ахвяру, кожны быў да яе гатовы. Будучыня, якая павінна быць цудоўнай, заўсёды жыла пад знакам смерці, ахвяры, якая ад любога з нас магла быць запатрабавана ў любую хвіліну. Вакол увесь час гінулі людзі, шмат людзей. Мы да гэтага прывыклі. Загінула мая жонка. Я мог загінуць…

Так, мая жонка… Яна таксама была сябрам партыі… Мог бы я ажаніцца не з бальшавічкай? Здагадваюся, чаму вы пра гэта пытаецеся. Павінен вас расчараваць: я кахаў сваю жонку, мая першая жонка была прыгажуня. Але калі б яна верыла ў Бога, не ўступіла ў камсамол? Само сабою, я не мог бы яе пакахаць. Як я мог быць шчаслівым, калі яна загінула? Не трэба прасіць прабачэння, мяне не крыўдзяць вашы пытанні. Яны толькі яшчэ адзін доказ таго, што я з іншага жыцця, з іншай планеты, калі хочаце, яе ўжо няма. Там кіравалі свае законы. Тое, што вы лічыце ненармальным, там было нармальным. А тое, што для вас нармальна, тады мог сказаць і нават падумаць толькі вар'ят.

Калі я наважыўся памерці… Не, я не баязлівец, я проста стаміўся… Я рваў старыя фотакарткі… Толькі фатаграфію сваёй першай жонкі парваць не мог… Мы там удваіх — маладыя, смяемся… Я ўспомніў сонца… Нейкая лясная палянка, мая галава ляжыць на жончыных каленях… Люляецца ў яе на руках… Я ўспомніў сонца…

Партыі здрадзілі, ідэі здрадзілі. Знікла ўсё, чаму я аддаў сябе, сваё жыццё. На плошчы пануе новая рэлігія — рынак: «Грошы! Грошы! Грошы!» Ну станеце заможна, сытна жыць, але ж каб не забыліся — дзеля чаго? Няўжо чалавеку жыццё дадзена дзеля самога жыцця, як дрэву, як рыбе? Не, яно даецца дзеля нечага большага, чым проста жыццё. Сасіскі і «Мерседэс» ніколі не стануць вышэйшай мэтаю, зіхоткай нябеснаю мараю. Напэўна, таму і любілі мы смерць. Але, мы яе любілі! Я гэта зразумеў нядаўна. Адной бяссоннай ноччу…

Чаго ж вы маўчыце? Прыміце мой выклік… (Маўчым доўга ўдваіх.)

…Дзе маё жыццё? Няўжо яно засталося адно ў маёй слабеючай галаве? Які жах! Мая галава — адзіны склад маіх успамінаў… Музей! Але ж я ніколі не жыў адзін… Я ўсё жыццё разам з усімі будаваў, ваяваў. Сядзеў у турме. У мяне не было аніякай спецыяльнасці, акрамя веры. Мая спецыяльнасць — верыць самому і вучыць веры іншых. Мне неставала часу вучыцца — тры класы прыходскай школы і партшкола… І я кіраваў вялікімі заводамі… У мяне заўсёды — адна-дзве сарочкі, пара шкарпэтак, штаны. А больш — навошта? Я жыў ад плана да плана, ад пяцігодкі да пяцігодкі. Вось першы корпус завода збудуем… Другі… Першую лінію пусцім… Другую… Гэтак дзесяткі гадоў… Яны імчаліся, згаралі… Лета, зіма, восень… Як сады цвітуць… Я гэта толькі ў старасці пабачыў… Мне здаецца, што я болей чым паўвека не пакідаў будаўнічай пляцоўкі… Памятаеце, у Маякоўскага: «Мне напляваць на бронзы мнагапуддзе. Мне напляваць на каменную слізь. Не скрыўдзім славаю, бо мы свае ўсё ж людзі. Агульным помнікам няхай нам будзе збудованы ў баях сацыялізм…»? Гэта ж наша вера, гэта ж наша Біблія!

У мяне засталіся толькі гэтыя каштоўнасці, каштоўнасці перажытага. Іх адабралі…

Калісьці ў мяне быў сын. Ён даўно памёр, мой сын Акцябр. У нас з ім быў любімы фільм «Чапаеў». «Эх, Пецька, — уздыхаў Чапаеў, — шчаслівы ты чалавек. Вось я неўзабаве памру, а вы з Анкай пры камунізме жыць будзеце. Паміраць не трэба». Сына няма. Унукі, праўнукі… Іншыя людзі… Родныя, але незнаёмыя. Яны мяне не заўважаюць, як старую рэч, зусім старую, непрыдатную для ўжытку. Мне няма куды пайсці. Я стары. Мне няма чым абараніцца. Мой час скончыўся. Час — лёс, як гаварылі старажытныя грэкі…

…Дамы са шкла і металу, лепшыя за палацы. Лімонныя і апельсінавыя сады сярод гарадоў. Старых амаль няма, людзі вельмі позна старэюць, бо жыццё цудоўнае. Усё робяць машыны, людзі толькі ездзяць і кіруюць машынамі. Нівы густыя і шчодрыя. Кветкі як дрэвы. Усе шчаслівыя. Радасныя. Ходзяць у прыгожых апратках — мужчыны і жанчыны. Вядуць вольнае жыццё працы і асалоды. Няўжо гэта мы? Няўжо гэта наша зямля? І ўсе гэтак будуць жыць?..

Чацвёрты сон Веры Паўлаўны са «Што рабіць?» Мікалая Чарнышэўскага. Падручнікі рэвалюцыі… Мы на памяць вучылі ў гуртках палітграматы. Як вершы. Нашай рэлігіяй была будучыня, якая ніколі не надыдзе. Я застаўся яе заложнікам…

Дзесяткі гадоў не бачыў. Не памятаў. Як іх гоняць прыкладамі, палкамі. Гоняць у халодныя эшалоны. Зіма. Мароз. Адчыняю на станцыі вагон: у куце вісіць на папружцы мужчына. Маці люляе на руках малога. Большанькі сядзіць і есць сваё дзярмо… Як кашу…

— Зачыняй! — крычыць камандзір. — Кулакоў на Калыму вязуць. Месца вызваляюць. Яны для будучыні не прыдатныя. Зачыняй.

Быццам сон… Быццам знаёмая станіца… Памятаў! Памятаў, як называецца… Забыўся…

Пад раніцу стала няўсцерп… Гэты страшэнны боль у суставах… Не мог успомніць, як усё-такі называлася гэтая станіца… Гэта доўжылася б бясконца. Як усё-такі яна называлася? Я не мог перастаць думаць пра гэта… Мне трэба было ўспомніць, каб палягчэла… Уяўляю, як гэта выглядала: дзед гайдаецца на папружцы ў шафе… Гэта пра мяне ўжо… Кепска, што дзіця гэта бачыла… Яно ўратавала мяне… Закрычала… Але яно гэта бачыла… Цяпер я падрыхтую пачак снатворнага, каб заснуць у сне. Вельмі падобна на інфаркт. Праўда, турбуе думка пра грэх самазабойства, але я, хай цяпер і сумняваюся, усё ж атэіст. Я марыў аб тым, каб рай быў на зямлі, забыўшы на тое, што ёсць пекла. Але калі ёсць Бог, ён мне даруе. Я быў шчыры… Я пакутаваў…

Не трэба згадваць маё імя… Я не магу вытрываць, што ён мяне там бачыў… У шафе… На папружцы… Новы маленькі хлопчык з майго роду… Майго семя… Але я хачу памерці… Ён мяне любіць пакуль маленькі. Як падрасце, будзе ненавідзець. Калі я вісеў у шафе, я быў страшны, а так буду смешным. Я не хачу целяпацца смешным і недарэчным у гэтым жыцці. Хай застанецца тое, што пра мяне ў энцыклапедыі напісана. Маю душу тут ужо ніхто не разумее…

Ад аўтара

З запіскі, пакінутай перад другой спробай самагубства, якая скончылася, як ён і хацеў, небыццём:

«…Я быў салдатам, я неаднойчы забіваў. Я забіваў, як і верыў, дзеля будучыні. Ніколі не думаў, што мне давядзецца абараняць мінулае. Я закрываю яго сваім старым сэрцам…»

Гісторыя з хлопчыкам, які пісаў вершы праз сто гадоў пасля чацвёртага сна Веры Паўлаўны. Ігар Паглазаў — вучань восьмага класа, 14 гадоў

З аповеда мамы Веры Барысаўны Паглазавай:

— Мяне не пакідае страх, што я хачу пра гэта расказаць, буду спрабаваць перадаць словамі — неназоўнае. Чую словы, выбіраю іх, а тое, што намагаюся вымавіць, — па-за словамі, у іншым вымярэнні. Патрэбны нейкія няведамыя гукі. Якія? Я іх не ведаю. Памятаю: на рынку стаяла жанчына, не старая, купляла яблыкі і расказвала, як яна сына пахавала… Тады я сабе паклялася: «Са мною гэта ніколі не здарыцца…»

Я распавяду вам пра сваё першае жыццё — пра наша жыццё з Ігарам. Бо ў мяне было іх два — з Ігарам і пасля яго. У тым жыцці… З Ігарам… Я была шчаслівая, я была любімая… За тыдзень да той нядзелі я стаяла перад люстэркам, расчэсвала валасы. Ён падышоў да мяне, абняў за плечы: мы стаялі ўдваіх, глядзеліся ў люстэрка і ўсміхаліся.

— Ігарок, — прыхінулася я да яго, — які ты ў мяне прыгожы. А прыгожы ты таму, што я любімая. Калі-небудзь я раскажу табе пра сябе, але апавядаць буду так, каб ты думаў, што ўсё, пра што я кажу, было не са мной, а з іншай жанчынай.

Ён яшчэ мацней абняў мяне:

— Мама, ты, як заўсёды, прыгажэйшая за ўсіх!

Як весела мы смяяліся!

А праз тыдзень майго гэтага жыцця ўжо не было…

Як токам, б'е здагадка: калі мы стаялі перад люстэркам, ён насіў ужо ў сабе гэтую думку пра смерць! Дагэтуль непакой, унутраныя дрыжыкі, што можна пабегчы за ім, запыніць…

…Мы з мужам пазнаёміліся ў дзесятым класе. Хлопчыкі з суседняй школы прыйшлі да нас на танцы. Наш першы вечар я не памятаю, бо Валіка, гэтак зваць майго мужа, я не ўбачыла, а ён мяне прыкмеціў, але не падышоў. Ён нават твару майго не пабачыў, толькі сілуэт… І штосьці яму падказала, голас адкульсьці: «Гэта твая будучая жонка». Так ён мне пасля прызнаваўся. Вось гэты цуд, ён заўсёды быў з намі, ён насіў мяне па зямлі. Я была вясёлая, па-вар'яцку вясёлая, несутрымная. Я кахала мужа, і мне падабалася какетнічаць з іншымі мужчынамі. Гэта як гульня: ты ідзеш, а на цябе глядзяць, і табе даспадобы, што глядзяць, і хай ледзь-ледзь закахана. «І так шмат навошта мне адной?» — часта напявала я ўслед за сваёй любімай Маяй Крысталінскай.

Я імчалася па жыцці і не ўсё запомніла, цяпер выкопваю з памяці, збіраю асколкі…

…Ігарку тры-чатыры гадкі. Я яго пакупала, ён лёг, піжамка на ім:

— Мама, я люблю цябе, як царэўну чароўную.

Працы было шмат. Спачатку выкладала літаратуру ў школе, пасля — у інстытуце. Звычайняя хатняя карціна: я — над кніжкай, ён — у кухоннай шафцы… Пакуль выграбе з яе каструлі, скавародкі, лыжкі, відэльцы, я і падрыхтуюся да заўтрашніх заняткаў.

Тут я павінна запыніцца на адным моманце… На маім стаўленні да літаратуры, да паэзіі. Што б хто ні сказаў, з мяне тут жа выскокваў гатовы радок, куплет ці цэлы верш. Як у актрысы, якая і дома размаўляе чужымі рэплікамі, гатовым тэкстам сыграных п'ес. Я хацела, каб ён рос мужным, дужым, і падбірала яму вершы пра герояў, пра вайну, пра Радзіму. І аднойчы мая мама мне кажа:

— Вера, перастань чытаць яму ваенныя вершы. Ён гуляе толькі «ў вайну».

— Усе хлопчыкі любяць гуляць «у вайну».

— Але ж Ігар любіць, каб у яго стралялі, а ён падаў. Паміраў! Ён з такім жаданнем, захопленасцю падае, што мне бывае страшна. Заўсёды крычыць іншым хлопчыкам: «Вы страляйце, а я падаю». Ніколі — наадварот.

Ці паслухалася я мамы?

І зноў, як токам… Гэта бязмоўнае пытанне… Як жа пераступіў ён цераз нашу любоў да яго? Цераз сваю любоў да нас? Куды пайшоў? Да каго?

Хто яго паклікаў? Хто мог даць яму большую любоў, чым я!

Яго ўжо не было… Я доўга была ў стане слупняка. Сэрца замерла, душа замерла. «Вера», — кліча муж. Я не чую. «Вера», — падыходзіць ён бліжэй. А гук да мяне не прабіваецца… І знячэўку — істэрыка! Я як зараўла, як затупацела нагамі — на сваю маму, маю любую маму:

— Ты вырадак, вырадак-талстоўка! Такіх жа пачвар і нарадзіла! Твае дзеці ўсё жыццё былі пачварамі і вырадкамі, бо ты не вучыла нас жыць для сябе, для свайго жыцця. І Ігарка я выхавала гэткім жа. Чаму ты нас вучыла? Аддай! Усё, усю сябе Радзіме, вялікай ідэі! Вырадкі! Ты ж бачыш, што робіцца навакол! Ты ж не сляпая. Гэта ты вінавата ва ўсім! Ты!..

Мама скурчылася і стала раптам — маленькая-малюпасенькая. У мяне заныла, зашчэміла сэрца. Упершыню за многа дзён я адчула боль. Дагэтуль у тралейбусе паставілі неяк на ногі цяжкі чамадан, а я нічога не адчула. Уначы распухлі ўсе пальцы, і толькі тады я ўспомніла пра чамадан.

Тут трэба яшчэ раз прыпыніцца і распавесці пра маю маму.

Мая мама з таго пакалення нашых людзей, у якіх блішчэлі слёзы на вачах, калі ігралі «Інтэрнацыянал». Яны перажылі вайну і заўсёды памяталі, што яны перамаглі. Калі ўсчыналася гаворка пра тыя ці іншыя цяжкасці, мама ўсіх пераконвала: «Мы такую вайну перажылі!» Варта на нешта паскардзіцца, мы зноў чулі: «Наша краіна такую вайну выйграла!» Праз дзесяць-дваццаць гадоў яна працягвала жыць тымі ж меркамі і паняццямі, якімі жыла тады: локаць да локця, як у адным акопе, у адной зямлянцы. Льва Талстога яна любіла за «Вайну і мір», а яшчэ за тое, што граф хацеў раздаць усё бедным, каб уратаваць душу. Такой была не толькі мая мама, але і яе сябры, паслярэвалюцыйныя інтэлігенты, што ўзраслі на Чарнышэўскім, Дабралюбаве, Някрасаве…

А раптам?.. Раптам у яго не было ўпэўненасці, што смерць — гэта канец? Спыненне? Я, яшчэ працуючы ў школе, заўважыла, што ў юнацтве вельмі трывожыць, хвалюе думка пра смерць. Дзяўчаткі не любяць гаворак пра яе, а вось у хлопчыкаў смерць выклікае цікаўнасць, прываблівае. Гэта я ўсё пасля аналізавала, калі ачуняла…

У цэнтры горада ў нас — старыя «вайсковыя» могілкі. Туды ходзяць, як у сквер, часцей за ўсё маладыя, смяюцца, цалуюцца. Іграюць на гітарах, магнітафон уключаць.

Вяртаецца ён неяк позна.

— Дзе быў?

— Шпацыраваў… Зайшоў на могілкі…

— Чаго гэта ты заблукаў на могілкі?

— Там прыгожа…

…Любімы наш месяц — жнівень. Едзем у лес: я бягу між дрэў і трапляю ў павуцінне, яно ахутвае маю галаву бязважкай чалмой. Потым я знайду сябе ў яго вершы… Як дзяўчынка ляціць, гушкаецца на павуціне… Мамачка-дзяўчынка…

Як ён мог ўпадабаць смерць? За што ён яе палюбіў? Бягу па нашых слядах…

На галінцы той залапанай

Кроплі зорныя накапаны…

На стале ў яго, у кішэнях, пад канапай я знаходзіла лісткі з вершамі. Ён іх губляў, кідаў, забываў. Я нават не заўсёды верыла, што яны ягоныя:

— Няўжо гэта ты напісаў?

— А што там?

Ходзіць ў госці чалавек да чалавека,

Гэтаксама ходзіць ў госці звер да звера…

— Ну, гэта старое. Я ўжо забыўся.

— А гэтыя радкі?

— Якія?

Хтось памёр. Недзе музыка граецца.

Не мяне пад акном там нясуць?

Не мая галава там гайдаецца

Па дарозе на Страшны суд?

Маўчыць.

— Сынок, ты такі радасны, такі прыгожы. Чаму ты пра смерць пішаш?

Паціскае плячыма. Ён сам не мог растлумачыць, адкуль у яго гэтыя словы, гэтая туга.

Пасля знайшла ў Пастарнака… Як ён папярэджваў паэта, што трэба пазбягаць пісаць пра сваю смерць. Кожны напісаны радок у будучым рэалізуецца…

Я не ваш, аблокі серабрыстыя,

Я не ваш, блакітныя снягі…

Але я нічога не дапускала, я, што ўсё жыццё выкладала літаратуру, не прадчувала аніякай небяспекі. Вершы ў нашым доме гучалі заўсёды, як гаворка: Ясенін, Пастарнак, Лорка, Мандэльштам… Вы ніколі не заўважалі, што мастацтва любіць смерць? Я таксама гэтага раней не заўважала… Мастацтва любіць смерць, але існуе французская камедыя. Правільна? Чаму ж у нас амаль няма камедый? Бо нам нецікава, сумна проста жыць, радавацца жыццю. Мы любім боль, любім глядзець на смерць. З асалодаю, з якойсьці генетычнай гатоўнасцю мы ідзем на ахвяры, на нягоды. Смерць героя, пакутніка — вось наш ідэал. Хрысціянскі, расейскі, савецкі… Нам даводзілі, што гітара з бантам на сцяне — мяшчанства; калі агонь, дык не ля каміна, а ля вогнішча — піянерскага ці ў чыстым полі, дзе «я знаю, горад будзе, знаю, садам цвісці». Смерць у баі, у палёце… Смерць, якая заўсёды вышэй за жыццё…

І вось аднойчы… Пачынаецца містыка, але ўсё было так. Позні вечар, я ў пасцелі ўжо, перачытваю раман «Майстар і Маргарыта» Міхаіла Булгакава (мая любімая кніга). Даходжу да апошніх старонак… Памятаеце, Маргарыта просіць адпусціць Майстра, а Воланд, дух Сатаны, гаворыць: «Не трэба крычаць у гарах, ён усё роўна прывык да абвалаў, і гэта яго не ўстрывожыць. Вам не трэба прасіць за яго, Маргарыта, бо за яго ўжо прасіў той, з кім ён гэтак прагне размаўляць…»

Нейкая незразумелая сіла штурхнула мяне да канапы, на якой спаў сын. Я ўкленчыла перад ім і шаптала, як малітву:

— Ігарок, не трэба. Любенькі мой, не трэба. — Пачала рабіць тое, што мне ўжо было забаронена, як толькі ён падрос: цалаваць яго рукі, ногі. Ён расплюшчыў вочы:

— Мама, ты чаго?

Зусім спакойным голасам я адказала яму:

— З цябе спаўзла коўдра. Я паправіла.

Ён тут жа заснуў. Я пайшла ў другі пакой і таксама заснула: ранічкаю трэба было бегчы ў інстытут. Што адбылося са мною, я проста не зразумела.

Вясёлы, ён дражніўся са мною, абзываючы «агнявуха-вяртуха». Як лёгка бегла я па жыцці… З якім лёгкім сэрцам…

Мы з табой павянчаны…

Блакітнай вадою…

Адкуль ён гэта ведаў? У чатырнаццаць гадоў… Набліжаўся дзень яго нараджэння і Новы год. Я паабяцала купіць бутэльку шампанскага…

Не, я не хачу канчаць свой аповед гэтак хутка. У нас было ажно чатырнаццаць гадоў шчасця… Чатырнаццаць гадоў без дзесяці дзён…

У мяне два страшныя сны… Адзін, як мы з ім топімся… Ён жа добра плаваў, аднаго разу я рызыкнула паплыць разам з ім далёка ў мора. Павярнулі назад, адчуваю, сілы не хапае — учарэпілася ў яго, ды мёртвай хваткай. Ён крычыць: «Пусці!» Я крычу: «Не магу!» Учарэпілася, на дно яго цягну. Ён усё-такі адарваўся і пачаў мяне падштурхоўваць да берага… Падтрымлівае і падштурхоўвае… Гэтак мы з ім выплылі.

А ў сне я яго не пускаю… Мы і не тонем і не выплываем…Доўжыцца такая схватка на вадзе…

Другі сон… Пачынаецца дождж, але я адчуваю, што гэта не дождж, а зямля сыплецца. Пясок. Пачынае ісці снег, але я па шоргату ўжо чую, што гэта не снег, а зямля… Пясок. Рыдлёўка стукае, як сэрца: шых-шых, шых-шых…

Зноў мяне цягне да канца… Да краю… Не хачу! Не хачу!

Мне суджана са дна ўбачыць болей,

Чым з вышыні. Мне зоркі днём відны.

І пах травы ў калодзежы больш чуцен,

І гукі ўсе мякчэй у цішыні.

Я шмат думаю пра смерць, але я не хачу сябе забіць. А як ён там? Што там?

Ён любіў мора, рэчку, калодзежы. Ён любіў усё, дзе жыла вада, яна яго прыварожвала: «Глядзіш у ваду, а там цемень». Альбо: «Зорка ціхая адна пабялела, як вада. Цемната». Яшчэ: «І вада цячэ адна… Цішыня».

І тут падыходжу да самага жахлівага моманту… Як толькі я на гэта натыкаюся — хуценька адыходжу, адбягаюся ўбок, ці іду-іду, а перад гэтым момантам спыняюся, як укапаная. Не, я памыляюся, а можа, і не. Не, вядома ж, я памыляюся. Гэта самая жахлівая думка, якая прыходзіла да мяне. Усё-такі насмелюся… Вымаўлю… Упершыню вымаўлю яе ўголас, раптам я ад яе такім чынам пазбаўлюся. У мяне няма іншага спосабу выкінуць яе з душы, акрамя як наважыцца сказаць… Выцягнуць з сябе…

Кожны год я пісала новы рэферат, які пасля павінна была абараняць на кафедры ў інстытуце. Як заўсёды, дома абмяркоўвалі яго разам. Я чытала за вячэрай свае выпіскі, вершы, упадабаныя цытаты. «Паэты, што аддалі жыццё народу, у народзе застаюцца назаўжды» — так была пазначана мая тэма. Хто ёсць паэт? Які ў яго непазбежны лёс у Расеі! Лёс памерці… У сувязі з гэтым мы шмат гаварылі дома пра смерць, пра бацькаўшчыну. З мяне, як з каляднага меха, сыпалася і сыпалася… Цытаты пра нашу дарагую Радзіму, пра тое, што маці-жабрачка даражэй за ўсё… Мой любімы эпіграф да ўсяго ў нашай гісторыі: «Люблю Айчыну я, ды дзіўнаю любоўю…» Паўтарала, як Блок у пісьме да маці пасля вяртання з-за мяжы пісаў, што Радзіма адразу паказала яму і свіны лыч, і боскае аблічча. Націск, вядома, рабіўся на боскае.

Што яшчэ адбывалася гэтым апошнім годам? Ігар ездзіў у Маскву на магілу Высоцкага. Закахаўся ў дзяўчынку Наташу, пасля штосьці ў іх разладзілася, ён пакінуў гаварыць пра яе вершамі. Узяў і пастрыгся нагала, стаў вельмі падобны да Маякоўскага.

Апошняе лета… Загарэлы. Вялікі, дужы. Яму давалі на выгляд васемнаццаць гадоў. Паехалі на канікулы з ім у Талін. Ён быў там другі раз, вадзіў мяне паўсюль, па розных закавулках. За тры дні мы «жахнулі» кучу грошай. Начавалі ў нейкім інтэрнаце.

…Не суджана вам бачыць…

Як я хаваюся ў тумане-мгле,

І апранаюся паволі ў змрок,

І ўрэшце знікну ў цёмна-сінім сне.

Я хацела, каб ён стаў доктарам… Яшчэ нічога не здарылася. Аніякага намёку, а на мяне знячэўку набягалі прыступы нямога адчаю: «Не хачу, каб ён быў паэтам! Не хачу!» А ён пісаў і пісаў вершы…

І ноч зялёная таемна адыходзіць,

І месца саду забірае дзень.

Апошні месяц… У мяне памёр брат. Калі б можна было павярнуць час назад, я не брала б у тыя дні з сабой сына. Але ў нас у радзіне мала мужчын, і ён мне памагаў, міжволі выходзіла, што меў дачыненне да смерці. Глядзеў на яе, прывыкаў. У паэзіі, кіно — смерць прыгожая: на хаду, на ляту… Трупа няма, трупа мы не бачым… Як яго мыюць, апранаюць… Як ужо на другі дзень паяўляецца пах… Нічога гэтага ў мастацтве няма. Пасля таго, як ужо было позна баяцца, у мяне ўзнік страх, што ён падглядваў за смерцю, занадта доўга ля яе знаходзіўся: «Ігар, перастаў кветкі… Прынясі крэслы… Схадзі прынясі хлеба…» Вось гэтая звычайнасць рэчаў, якія адбываюцца побач са смерцю, магла падзейнічаць на яго нечаканым чынам. Тут усё магло паяднацца: і жаданне перажыць тое, пра што хацеў напісаць, і непасільна жахлівыя для яго ўзросту пытанні — чаму, куды?

Прыехаў аўтобус. Усе сваякі селі, майго сына няма.

— Ігар, дзе ты? Ідзі сюды.

Ён заходзіць — месца вольнага няма.

Ці то ад штуршка, ці то… Аўтобус крануўся, і брат на імгненне расплюшчыў вочы. Благая прыкмета — у сям'і будзе яшчэ адна смерць. Я думала… мая мама, баялася за яе сэрца… Сталі апускаць труну ў дол, штосьці ўпала туды, я скачу ў гліну, дастаю. Ніхто ў дол не скача… Благая прыкмета… На памінках усе селі, усім крэслаў хапіла, і зноў за гэтым сталом Ігару месца няма…

Калі б можна было павярнуць назад… Я не дала б яму глядзець на смерць… Узірацца…

…А зараз па гадзінах… Чатырнаццатага снежня… Раніцай… Я мыюся, адчуваю: стаіць у праёме дзвярэй, трымаючыся абедзвюма рукамі за вушакі, і пільным поглядам абводзіць ванную, пасля мые рукі, твар…

— Што з табой? Сядай за ўрокі. Я хутка вярнуся.

Моўчкі павярнуўся і пайшоў у свой пакой.

Я спаткала сяброўку. Яна звязала яму модны пуловер. Мне хацелася зрабіць яму прыгожы падарунак у дзень нараджэння. Прынесла дадому, муж насварыўся: «Няўжо ты не разумееш, што пакуль нельга, каб ён насіў такія дарагія рэчы».

На абед дала яго любімыя пельмені. Звычайна талерку з дабаўкай просіць, а тут паторкаў відэльцам і пакінуў.

— Што-небудзь у школе здарылася?

Маўчыць. Тут я заплакала, у мяне чамусьці слёзы руччом паліліся. Сама злякалася — я плакала гэтак наўзрыд упершыню за многія гады. На пахаванні брата са мною такога не было. І ён спалохаўся моцна, я нават пачала яго суцяшаць.

— Памерай пуловер.

Апрануў.

— Падабаецца?

— Вельмі.

Зазірнула праз нейкі час да яго ў пакой: ён чытаў Пушкіна. У другім пакоі бацька друкаваў на машынцы. У мяне балела галава, і я задрамала. Калі пажар, людзі спяць мацней, чым звычайна… На бяду… Я пакінула яго за сталом… Цімка, наш сабачка, ляжаў у вітальні. Не забрахаў, не заенчыў…

Не памятаю, колькі часу мінула, расплюшчваю вочы: ля мяне сядзіць муж.

— А дзе Ігар?

— У туалеце. Запёрся. Напэўна, вершы свае бубніць, з гадзіну ўжо.

Дзікі, немы жах падкінуў мяне ўгору. Падбягаю, стукаю, грукаю ў дзверы. Б'ю рукамі, нагамі. Цішыня. Клічу, крычу, упрошваю. Цішыня. Муж шукае малаток, сякерку. Узломвае дзверы… У старэнькіх штоніках, швэдары, хатніх тапках… На нейкім раменьчыку… Схапіла, панесла… Мяккі, цёплы… Пачалі рабіць штучнае дыханне… Выклікалі «хуткую дапамогу»…

Як жа я спала? Чаму Цімка не адчуў? Сабакі такія чуйныя… Я сядзела і глядзела ў адну кропку… Як вар'ятка… Мне далі ўкол і я кудысьці правалілася… Раніцай разбудзілі:

— Вера, падымайся. Пасля сабе не даруеш.

«Ну, зараз я табе дам, ты ў мяне атрымаеш», — падумала я, і тут да мяне даходзіць, што «даваць» няма каму.

Ён ляжаў… На ім той пуловер, які я падрыхтавала яму на дзень нараджэння… Усё знаёмае, роднае — твар, вусны, рукі… Я дакранаюся да яго… І ён дакранаўся да мяне… Яшчэ дзень мы былі разам…

Я дарую табе, поле,

Я дарую табе, возера,

Я дарую табе, Бацькаўшчына…

Не затрымаць… Не запыніць… Не падштурхнуць да берага… Можа, я занадта моцна яго любіла? Як нельга любіць?..

— Я не ведала, куда мне бегчы. У царкве малілася, але баялася прызнацца, што ён скончыў самагубствам. Ходзіш і на неба глядзіш… На неба… На неба… На неба… Крычаць пачала не адразу, праз некалькі месяцаў. Але слёз не было. Крычаць крычала, а не плакала. І толькі калі адноечы выпіла шклянку гарэлкі — заплакала. Пачала піць, каб плакаць… Пачала чапляцца за людзей. У адных нашых сяброў мы праседзелі, не выходзячы з кватэры, два дні. Зараз разумею, як ім было цяжка, як мы іх мучылі. Мы ўцякалі са свайго дому… Як заставаліся, я адчыняла дзверы ў туалет, стаяла і глядзела: на тую трубу ад выцяжкі, на тыя сцены… Пакуль муж не адцягне… Двойчы хацелі памяняць кватэру, ужо дакументы падрыхтуем, людзей абнадзеім, спакуем рэчы… І не магу з кватэры выйсці, нешта вынесці… Не для мяне гэтае выйсце — пачаць новае жыццё… Я сноўдалася па крамах, падбірала яму рэчы: вось гэты швэдар — ягоны колер, і гэтая сарочка…

Якаясьці па ліку вясна… Якая — не памятаю. Прыходжу дадому, кажу мужу:

— Ведаеш, сёння я спадабалася аднаму мужчыну. Ён хацеў прызначыць мне спатканне.

І мой муж адказвае:

— Як я рады за цябе, Верачка. Ты вяртаешся…

Бязмежна была я ўдзячна яму за гэтыя словы.

Тут я хачу распавесці пра свайго мужа. Ён — фізік, сышліся вада і полымя. (Памаўчаўшы.) Не, пра каханне, як і пра смерць, немагчыма расказаць. Я кахала… Чаму кахала, а не кахаю? Бо той мяне няма… А сябе новую, акрыялую, я не ведаю… Не разумею…

Уначы ляжу з расплюшчанымі вачамі. Званок. Выразна чую званок у дзверы.

Раніцаю расказваю мужу. Ён:

— А я нічога не чуў.

Апошні раз — званок. Я не сплю, паварочваю вочы на мужа: ён таксама прачнуўся.

— Ты чуў?

— Чуў.

І Цімка кругі робіць ля ложка, як па следу за кімсьці… Я некуды падаю, у нешта цёплае… І бачу такі сон…

Невядома дзе выходзіць да мяне Ігар у тым адзенні, у якім мы яго пахавалі.

— Мама, ты мяне клічаш і не разумееш, як мне цяжка да цябе прыйсці. Перастань плакаць.

Дакранаюся да яго, ён мяккі.

— Табе было добра дома?

— Вельмі.

— А там?

Ён не паспявае адказаць, знікае.

З той начы я перастала плакаць, пачала гаварыць яму толькі ласкавыя словы: «Ты — самы добры. Самы прыгожы. Самы лепшы».

І ён стаў сніцца мне маленькім, толькі маленькім. А я чакаю яго вялікага, каб пагаварыць з ім, зразумець яго…

Гэта быў не сон… Я толькі заплюшчыла вочы… Дзверы ў пакой расчыніліся… Дарослым, якім я яго ніколі не бачыла, ён зайшоў на імгненне… У яго быў такі твар, што я зразумела: яму ўжо ўсё адно, што тут адбываецца. Нашы гаворкі пра яго, успаміны. Ён ужо зусім далёка ад нас…

Тады я захацела нарадзіць… Цяжка хварэла, я не павінна была раджаць, але нарадзіла. Дзяўчынку… Мы да яе адносімся, быццам яна не наша дзяўчынка, а Ігарава дачушка. Я баюся яе гэтак любіць, як любіла яго, я не магу яе гэтак любіць… Хачу пакінуць інстытут… Ува мне няма святла і радасці… Я чытаю вершы, і мне здаецца, што ўсе яны пра смерць…

У Бэлы Ахмадулінай ёсць такія радкі:

І я хацела, і паіла мёдам.

Паіла мёдам, а ўспаіла ядам…

А можа, ён толькі хацеў зазірнуць за край? Не верыў, што не вернецца?

«Зачыняю дзверы, якіх не адчыніў…» — так пасля назвалі кнігу ягоных вершаў.

Ёсць у мяне адна жахлівая думка: а раптам бы сам ён распавёў зусім іншую гісторыю?..

Гісторыя пра тое, як немагчыма разлюбіць маршы, Сталіна і кубінскую рэвалюцыю. Маргарыта Паграбіцкая — лекарка, 52 гады

— Мне здаецца: я ведала, што вы прыйдзеце. Увесь час кагосьці чакала, хто б мяне выслухаў. З чаго пачаць? Я трошкі разгубілася… Але гэта добра, што вы маладзейшая за мяне, інакш — што б я магла вам распавесці…

…Нядаўна мы з мужам паехалі ў Маскву і першы раз не пайшлі на Красную плошчу. Такога раней ніколі не здаралася. Хай у нас быў усяго адзін дзень, і ногі ў нас падкошваліся ад стомы, усё адно, хоць бы ўначы ці на світанні перад самым ад'ездам, мы павінны пабываць на Краснай плошчы. А зараз не пайшлі. Не хацелася.

Я заўсёды чакала гэтых першых хвілін, калі цягнік падыходзіў да Беларускага вакзала, грымеў марш, і сэрца білася ад слоў: «Таварышы пасажыры, наш цягнік прыбыў у сталіцу нашай Радзімы, горад-герой — Маскву!»

Раскутая, магутная, нікім непераможная,

Масква мая, зямля мая, любоў ты найдарожшая…

Дзе гэта? Куды знікла жыццё, якім мы жылі раней? Нас напаткаў чужы, незнаёмы горад… На Арбаце, маім любімым Арбаце, прадавалі размаляваныя матрошкі, самавары, старыя абразы і тут жа — камсамольскія білеты. Вы ўяўляеце? Франтавыя ўзнагароды — ад ордэна Славы да медаля «За Перамогу»! Чырвоныя сцягі з Леніным, савецкую вайсковую форму — ад прапаршчыка да маршала… Кошт у доларах… Муж ледзь не біцца кінуўся: «Гэта ж бандыты!» Я паклікала міліцыянера, і ён нам, правінцыялам, хуценька, пэўна, налаўчыўся ўжо, растлумачыў: «Прадметы эпохі таталітарызму… Дазволена гандляваць… Прыцягваем да адказнасці толькі за наркотыкі і парнаграфію…» А партбілет за пяць долараў — не парнаграфія?! Немажліва было пазбыцца пачуцця, што гэта нейкія дэкарацыі, кіно здымаюць… Жудасны фантастычны фільм… Як і гэты другі фільм — што я тут, у бальніцы. Вось гэтая жанчына, што зараз міма нас прайшла ў сталоўку (хутка абед), вешалася. Інжынер. Трыццаць гадоў жыла ў інтэрнаце, бо адзіночка, і, нарэшце, атрымала аднапакаёвую кватэру. Падлогу вымыла. Вокны адскрэбла ад фарбы. А пасля на нейкім шпагаце… Добра, што дзверы не замкнула па звычцы, як у інтэрнаце… Тут у кожнага свая гісторыя…

Мне здаецца, што я прачнуся — і зразумею, што мяне проста разыгралі. Я лягу спаць, падымуся, і ўсё будзе, як раней.

…Упершыню я ўбачыла Маскву ў семдзесят трэцім годзе. Я ўжо была замужам, дачку нарадзіла. Памятаю, што ішоў дождж, халодны, восеньскі дождж. У мяне не аказалася з сабой парасона, але я выстаяла шасцігадзінную чаргу да маўзалея. Я ішла да Леніна, як ідуць у храм. Прыцемак, кветкі… Шэпт: «Праходзьце. Не затрымлівайцеся. Асцярожна — прыступкі…» Гэта быў Бог. Я плакала, праз слёзы нічога не разгледзела. Адзінае месца, куды цягне мяне цяпер, — царква. Але я хацела б пайсці ў царкву без людзей і ўкленчыць, і гаварыць, не ведаю з кім…

Пра што? Пра тое, як мы былі дзівосна шчаслівыя! Цяпер я ў гэтым абсалютна ўпэўненая. Мы раслі жабракамі, нічога не мелі — і нікому не зайздросцілі. Улетку абуеш парусінавыя тапачкі, начысціш іх зубным парашком. Прыгожа! Узімку — у гумавых боціках, мароз — падэшвы пячэ. Весела! Хораша ўспамінаць! Верылі, што заўтра будзе лепш, чым сёння, а паслязаўтра лепш, чым учора. Любілі, бязмежна любілі Радзіму — самую вялікую, самую лепшую! Першы савецкі аўтамабіль — ура! Непісьменны рабочы вынайшаў сакрэт сталі-нержавейкі — перамога! А тое, што гэты сакрэт ужо даўно вядомы ўсяму свету, мы пасля ўведалі. А тады: мы першымі паляцім цераз полюс у Амерыку! Навучымся кіраваць паўночным ззяннем, павернем у другі бок гіганцкія рэкі, пабудуем у непраходных нетрах самую доўгую чыгунку… Вера! Вера! Вера!

Бесперапынна працавала на вуліцы радыё. Раніцай ігралі гімн, пасля маршы, песні Дунаеўскага, вершы Лебедзева-Кумача. Я і Радзіма — гэта было адно і тое ж, непадзельнае. Мне пяцьдзесят два гады, а я і зараз магу заспяваць. Хочаце?

Свабоды і шчасця бацькі не зазналі,

Хаця паўставалі не раз.

У змаганні стваралі і Ленін, і Сталін

Айчыну святую для нас.

Мама расказвала, што на другі дзень, як мяне прынялі ў піянеры, раніцаю зайгралі гімн, я ўсхапілася і стаяла ў ложку, пакуль гімн не скончыўся. Дома было свята, пахла пірагамі ў мой гонар. Я не разлучалася з чырвоным гальштукам, ён у мяне дагэтуль зберагаецца. Марыла падараваць яго дачушцы… Камсамольскі білет зберагаю… Каму?

Раней расчыніш акно — музыка льецца, і такая музыка, што падымешся і крочыш па кватэры, як у страі. Няхай гэта была турма, як цяпер лічаць, але нам было цяплей у гэтай турме. Мы адчувалі яднанне і прывыклі быць у натоўпе, разам. Вы паглядзіце, як мы стаім у чэргах, цесна, адно на адным, — гэта ўсё, што засталося нам ад таго жыцця.

Прыгадалася яшчэ:

Сталін — наша слава баявая,

Сталін — маладосці нашай лёт,

З песняю жыве, перамагае

І за Сталіным ідзе народ.

Як ішла калона салдат, сэрца замірала. Пасля вайны — салдат быў незвычайны чалавек, герой. У першым класе я прачытала «Маладую гвардыю» Аляксандра Фадзеева, «Аповесць пра сапраўднага чалавека» Барыса Палявога. Самая высокая мара — памерці! Аддаць жыццё за Радзіму. Мая камсамольская клятва, я яе дагэтуль памятаю: «Гатова аддаць сваё жыццё, калі яно спатрэбіцца майму народу». І гэта былі не проста словы, нас так выхавалі сапраўды. Уступаючы ў партыю, я паўтарыла, сваёю рукою напісала: «З праграмай і статутам пазнаёмілася і прызнаю. Гатова аддаць усе сілы, а калі трэба будзе, і жыццё сваёй Радзіме». Захаваўся мой школьны дзённік, я яго ад усіх хаваю, бо ён сёння наіўны, дурнаваты. З маёй любоўю да Сталіна, з нясцерпным жаданнем памерці толькі за тое, каб яго ўбачыць. Баюся сама яго разгарнуць… І кнігі любімыя баюся перачытваць… Сёння мне боязна дакранацца да мінулага, быццам да нечага мёртвага дакранаешся…

Вы хочаце ведаць, як гэта спалучалася: наша шчасце і тое, што па кагосьці прыходзілі ўначы, кагосьці забіралі? Як лёгкі цень прабягаў… Нехта прапаў, нехта плакаў за дзвярыма… Не запомнілася… Засталося ў памяці іншае: драўляныя тратуары, што пахнуць цяплом; на стадыёнах, на плошчах асляпляльныя парады фізкультурнікаў і словы, сплеценыя з жывых чалавечых цел і кветак, — Ленін, Сталін. Быў жа Берыя, лёхі Лубянкі… А я памятаю, як цвіў бэз… Масавыя гулянні… І тое, як хацелася ўсім выказаць свае пачуцці, сваю любоў… Сталін — гэта было нешта радаснае, нешта шчаслівае. Пасля пачалі гаварыць, што ён — рыжы, маленькі. Развянчалі. Выкінулі з маўзалея. А я працягвала яго любіць. Я перастала любіць Сталіна тры-чатыры гады назад, як прачытала дакументы…

— Мама, — выпытвала ў мяне дачка, — няўжо ты сапраўды верыла, што Паўлік Марозаў, які данёс на свайго бацьку, — герой?

— Верыла! Тады была іншая мараль.

— Як ты можаш гэта вымавіць?! — У яе спалох у вачах.

Навошта мне хлусіць? Клянуся: калі б я пераканалася, што мой бацька вораг, я пайшла б у НКУС. Гэта праўда. Я была сталінская дзяўчынка. Пасля смерці Сталіна нарадзіліся зусім іншыя людзі, у нас межы пакаленняў зрушаны: мы дзелімся на людзей, якія жылі пры Сталіне, і на тых, што нарадзіліся пасля ягонай смерці. Калі вы сядзелі, прыціснуўшыся вухам да рэпрадуктара, і слухалі, як кожную гадзіну перадавалі бюлетэнь пра здароўе таварыша Сталіна, а ў дзень яго пахавання беглі, уліваючыся ў ашалелы натоўп, на плошчу імя Сталіна, каб заспець той момант, як пачуюцца жалобныя гудкі, вы — адзін чалавек. Калі ўсяго гэтага з вамі не было, вы гэтага не ведалі, не адчувалі, вы — іншы чалавек. Я вельмі ганарылася нашым суседам, дзядзькам Ванем, ён вярнуўся з вайны без абедзвюх ног, ездзіў на драўлянай самаробнай каламажцы. Зваў мяне «Маргарыткай», падшываў усім валёнкі, падбіваў боты:

— Ну што, Маргарытка, здох гэты…

Гэта ён пра майго Сталіна?! Я выхапіла ў яго свае папраціраныя валёнкі.

— Як вы можаце! Вы — герой… У вас ордэн…

Два дні ўсур'ёз разважала: пайсці мне ў НКУС і расказаць пра дзядзьку Ваню ці не пайсці? На другі дзень вяртаюся дадому: дзядзька Ваня зваліўся са сваёй каламажкі і не можа падняцца. П'яненькі. Мне стала шкада яго. Каб не здарылася такое, можа, я таксама стала б Паўлікам Марозавым…

Не, вы мяне паслухайце… Паверце — гэта прыватная гісторыя, вельмі прыватная…

Мая мама — дваранка, з багатай сям'і. Перад самай рэвалюцыяй, у семнаццатым годзе, яна выйшла замуж за афіцэра, пасля ён ваяваў у белай гвардыі. У Адэсе яны рассталіся… Ён эміграваў з рэшткамі разбітых дзянікінскіх часцей, а яна не магла пакінуць спаралізаваную маці. Яе ўзялі ў ЧК як жонку белагвардзейца, але не расстралялі. Следчы, які яе дапытваў, прымусіў выйсці за яго замуж. Мама ў мяне вельмі прыгожая. Яна толькі аднаго разу абмовілася, што ён быў матрос, вяртаўся дадому з ЧК п'яны і біў яе рэвальверам па галаве… Пасля некуды знік…

І вось гэтая мая мама, красуня, балерына, якая захаплялася музыкай, столькі перажыла, да бяспамяцця любіла Сталіна. Яна пагражала майму мужу, калі ён выказваў незадаволенасць чым-небудзь:

— Я пайду ў райкам і скажу, якія вы камуністы…

Мой бацька (мама потым выйшла замуж яшчэ раз) удзельнічаў у рэвалюцыі, у трыццаць сёмым быў рэпрэсаваны. Праз некалькі гадоў яго вызвалілі, але ў партыі не аднавілі. Гэта быў удар, які ён не перажыў. Дык вось, ён працаваў аграномам і, калі бачыў непарадкі, пісаў лісты таварышу Сталіну. А ў турме яму выбілі ўсе зубы, праламалі галаву…

Як гэта вытлумачыць? Яны што, усе былі дурні ці вар'яты?! Мама ведала некалькі моў, чытала Шэкспіра і Гётэ ў арыгінале. Бацька скончыў Ціміразеўскую акадэмію. Ну а Блок, Ясенін, Маякоўскі? Аляксандра Калантай, Інэса Арманд? Мае куміры, мае ідэалы — я расла з імі. Я ім верыла. Справядлівасць — вось быў сэнс нашага жыцця. (Паўза.) А цяпер зноў — багатыя, бедныя. Нехта ўжо купіў краму, а некаму на малако і хлеб не хапае. Я ніколі такога не прыму, не ўпішуся ў гэтае жыццё… Вы паглядзіце, хто гандлюе ў камерцыйных крамах, на біржах. Хлапчукі… Нейкія новыя, зусім незнаёмыя мне людзі. Часам мне здаецца, што я жыву сярод вар'ятаў… Усе звар'яцелі…

Я — лекарка, я ішла лячыць людзей, а ў сумачцы ў мяне ляжалі падрыхтаваныя сабе таблеткі… Два месяцы з дня ў дзень я насіла сваю смерць… Што мяне стрымлівала? Нечакана палохае думка, што смерць агідная. Пачынаеш уяўляць, як будзеш ляжаць, як знявечыць тваё цела, твар сутарга… Будзеш гнісці… Я бачыла самагубцаў-вешальнікаў… У апошнія хвіліны ў іх наступае аргазм… Ці ўсе яны ў мачы, у кале… Адна гэтая думка для жанчыны жахлівая. Я вельмі прафесійна ўсё ўяўляла. У мяне, як у доктара, не магло заставацца аніякіх ілюзій аб прыгожай смерці. Смерць не бывае прыгожай, труп героя і баязліўца пахне аднолькава…

Вы хацелі б зразумець прычыну? Як гэта адбылося? Ніхто не верыць… Тут са мной гутарыў псіхіятр, прафесар:

— Муж п'е?

— Што вы?!

— Разлюбіў? Пакінуў?

— Не.

— Канфлікт з дзецьмі?

— У мяне дачка і сын, двое ўнукаў. Мы ладзім.

— З працы звальняюць?

— Не.

— Дык як жа вы сябе да такога давялі?

Я маўчала. Бо пачні я яму распавядаць, ён рашыў бы, што гэта я звар'яцела, а не ўсе вакол. Мінулае магло стаць маім дыягназам…

Чаго мне шкада ў тым жыцці? Як вы кажаце, гэтай беднасці? Гэтага страху? Мне шкада сваёй веры і той вялікай магутнай дзяржавы, у якой мы больш не жывём. Маё жыццё страціла сэнс… Я не ўмею жыць толькі для сябе… Я ніколі гэтак не жыла… Дзе ўсё тое, што мы любім?

…Паляцеў Гагарын… Людзі выйшлі на вуліцы, смяяліся, абдымаліся, плакалі… Рабочыя ў спяцоўках проста з заводаў… Медыкі ў белых шапачках… Шпурлялі іх ў неба: «Мы — першыя! Наш чалавек у космасе!» Гэтага нельга забыць!

Кубінская рэвалюцыя! Малады Кастра! Як мы за іх перажывалі! Я крычала: «Мама! Тата! Яны перамаглі!» Любімая наша песня — «Гранада». Памятаю, як яшчэ ў школу прыходзілі ўдзельнікі баёў у Іспаніі, гэта называлася інтэрнацыянальным абавязкам. Мы ім зайздросцілі. Дома над ложкам я павесіла выразаную з часопіса фатаграфію Далорэс Ібаруры. Пасля ўсе хлапчукі марылі пра Кубу. Праз некалькі дзесяткаў гадоў іншыя хлапчукі гэтак жа трызнілі Афганістанам. Нас лёгка было падмануць…

Памятаю, як адыходзіў на цаліну ўвесь наш дзесяты клас. Яны ішлі па вуліцы калонай, з рукзакамі, з трапяткім сцягам… «Вось гэта — героі!» — думала я. Многія з іх пасля вярнуліся хворымі: на цаліну яны не трапілі, будавалі ў тайзе чыгунку, цягалі на сабе рэйкі па пояс у ледзяной вадзе. Не хапала тэхнікі… Елі гнілую бульбу, ува ўсіх цынга… Але яны былі, гэтыя хлопцы! І была дзяўчынка, што праводзіла іх з захапленнем. Гэта — я!

Гэтую памяць я нікому не аддам: ні камуністам, ні дэмакратам, ні брокерам… Яна — мая! Толькі мая! Я магу пражыць без грошай, без мяса, без пячэння і цукерак, і мне не так шмат трэба. Але вярніце мне радасць жыцця, веру! Калісьці мы з мужам аб'ездзілі ўвесь Каўказ, Крым, Расею. Нашы бацькі нам не пакінулі багацця — ні дачы, ні кватэры, ні грошай. У мяне была раскладанка і дзве табурэткі, муж прынёс коўдру — з гэтага мы пачыналі. Залезлі ў даўгі (пяць гадоў вярталі), каб купіць машыну і падарожнічаць. Сёння — паўсюль межы… Вайна… А радзіма там, дзе больш плацяць… Як у кашмарным сне… Ніяк не прачнуцца, а прачнуцца трэба…

І ўсё-такі, як гэта здарылася? Той момант… Апошні… Я ведаю, што часцей гэта робяць уначы… На адзіноце… У цішыні… Вечаровы чалавек бліжэй да цемры, у якую апускаешся… Сон вельмі падобны на смерць… Мне таксама заўсёды здавалася, што ранішні чалавек мацней любіць жыццё, чым вечаровы, начны… Але я гэта зрабіла раніцай…

Пазваніла Карына, мужава сястра, бежанка з Баку (муж у мяне армянін). Яны нядаўна прыехалі да нас у Менск, калі там усё пачалося… Купілі дом у прыгарадзе.

— У нас у Баку ўжо цвіце міндаль, — і я пачула, як Карына заплакала. — А тут яшчэ снег у красавіцкіх лужынах. Летась я ніводнага свайго сарафана не апранула. Па звычцы пашыла тры — ружовы, з кветкамі і белы, але ўсё лета ішоў дождж.

— Карына, тут падае снег, а ў вас страляюць… Цяпер ты будзеш жыць тут… Народзіш яшчэ аднаго сына…

— Я сабе гэта штодня таксама кажу. Але мне пахне міндаль…

У Карыны ў Баку загінуў сын Андронік. Дзесяцігадовага хлопчыка на хаду выкінулі з аўтобуса… А цётцы Рузане, яна была на шостым месяцы цяжарнасці, успаролі нажом жывот… Гэта адбываецца цяпер, у наш час: калі вы радуецеся веснавому сонцу, пралескам, купляеце на вячэру торт, у Баку забіваюць армян, а ў Ерэване азербайджанцаў. Адно — бачыць гэта па тэлевізары: страляюць, паляць, хаваюць… Плачуць, хрысцяцца… І зусім іншае, калі гэта твая кроў праліта, тваіх блізкіх. Ты з імі смяялася, пісала ім пісьмы, сядзела разам за святочным сталом, спявала адны песні. Задыхаешся ад жаху… Дранцвееш… Не крычыш, а выеш у душы, усярэдзіне. Запіхваеш-запіхваеш у сябе гэты крык… Але аднойчы не вытрымліваеш… Як я тою раніцаю… Бярэш жменю таблетак… Каб нічога не ведаць, не чуць… Заснуць… І не думаць аб тым, каго народзіць жанчына, якая бачыла, як пячорным спосабам чвартуюць людзей у горадзе, дзе пахне міндаль… Як на дзвярах хлебнай крамы павесілі старую армянку. І ля ног яе стаяла сумка з хлебам…

Я думала, што сваёй смерцю іх спыню… Затрымаю, уратую… Мужа ўратую… Сына… Яны хочуць паехаць туды… Помсціць… Забіваць… Як мне іх утрымаць? Чым?

Чужая краіна… Чужы горад… Чужыя людзі… Я нічога не разумею і не пазнаю… Пазнаю толькі жывёлін. Птушак. Можа, таму людзі сталі гэтак часта заводзіць шчанюкоў? На сабачых выставах чэргі даўжэйшыя, чым у маўзалей і ў музеі. Я вырвуся з бальніцы, паеду на дачу. Буду капаць зямлю, глядзець на дрэвы, на траву… Я не хачу бачыць людзей…

У чым мая віна? Чаму я павінна каяцца? Я нікога не расстрэльвала, не выдавала… А яны крычаць на плошчы, што ўсіх камуністаў трэба судзіць, саджаць у турмы. За што? Мяне — за што? Майго мужа — за што? Мы верылі, любілі… Нікому зараз не веру! Нікому!!!

Я ўсіх баюся… Я баюся, бо не магу разлюбіць тое, што са мною было…

Гісторыя, расказаная маладым чалавекам, які зразумеў, што жыццё больш Феліні, чым Бергман. Алянсандр Ласковіч — салдат, 21 год

— Выбіраў не я, выбіраў нехта іншы: альбо памру, альбо не буду ведаць, што жыву. Дагэтуль у гэтым не ўпэўнены… Я не быў у Амерыцы, але мне часта здаецца: я там жыў… Гляджу на чужыя карцінкі, як на штосьці знаёмае… Я не ведаю, хто зараз сядзіць з вамі за сталом, размаўляе. Можа, гэта я? А можа, і не? Часам я ўсё пра сябе забываю… Пасля раптам наткнешся: быццам бы гэта я? Мне ніколі не падабалася быць хлопчыкам… Усё выбралі без мяне: імя, месца, час… Нос, форму вушэй, колер валасоў… Мама марыла пра дзяўчынку, тата, як заўсёды, хацеў аборт. Там, яшчэ ва ўлонні маці, я адчуваў, гэта ўсмакталася ў маю падкорку, што я нікому не патрэбны, магу не паказвацца, не паяўляцца…

Першы раз я хацеў павесіцца ў сем гадоў. З-за кітайскага тазіка… Мама зварыла варэнне ў кітайскім тазіку і паставіла на табурэтку, а мы з братам лавілі нашу кошку Муську. Муська ценем праляцела пад тазікам, а мы не… Мама маладая, тата на вайсковых вучэннях… На падлозе лужына варэння… Мама праклінае лёс афіцэрскай жонкі, якой трэба жыць за блізкім светам, на Сахаліне, дзе ўзімку снегу навальвае да дванаццаці метраў, а ўлетку — лопух аднаго росту з ёй. Яна хапае бацькоўскі рамень і выганяе нас на вуліцу.

— Мама, на дварэ дождж, а ў паветцы мурашы кусаюцца…

— Пайшлі! Пайшлі! Прэч!!!

Увечары брат пабег да суседзяў, а я зусім сур'ёзна наважыўся павесіцца. Залез ў паветку, намацаў у карзіне вяроўку… Прыйдуць раніцаю, а я вішу… Вось, сукі, вам! І тут у дзверы ўплішчваецца Муська, яе зялёныя вочы ўспыхнулі ў цемнаце, як бенгальскія агні… Мяў-мяў… Любая Муська! Ты прыйшла мяне пашкадаваць… Я абняў яе, і так мы з ёй праседзелі да раніцы…

Што такое быў тата? Тата — нампаліт авіяпалка. Мы пераязджалі з аднаго вайсковага гарадка ў другі, усе яны пахлі гуталінам і танным адэкалонам «Шыпр». Так заўсёды пахла і ад майго таты. Мне — восем гадоў, брату — дзевяць, тата вяртаецца са службы. Рыпіць партупея, рыпяць хромавыя боты. У гэтую хвіліну нам з братам ператварыцца б у невідзімак, знікнуць з ягоных вачэй! Тата бярэ з этажэркі «Аповесць пра сапраўднага чалавека» Барыса Палявога, у нашым доме — гэта «Ойча наш».

— Што было далей? — пачынае ён з брата.

— Ну, самалёт упаў. А Аляксей Мярэсьеў папоўз… Паранены… З'еў вожыка… Зваліўся ў канаву…

— Якую яшчэ канаву?

— У варонку ад пяцітоннай бомбы, — падказваю я.

— Што? Гэта было ўчора, — уздрыгваем мы абодва ад камандзірскага татавага голасу. — Сёння, значыць, не чыталі?

Круцімся вакол стала, як тры Чапліны — адзін вялікі, двое малых: мы са спушчанымі штанамі, тата — з дзягай. Усё-такі ў нас кіношнае выхаванне, так? Не з кніг, а з фільмаў мы выраслі… Кнігі, якія прыносіў дадому тата, у мяне дагэтуль выклікаюць алергію. У мяне тэмпература падымаецца, калі я бачу ў каго-небудзь на паліцы «Аповесць пра сапраўднага чалавека». О! Тата марыў кінуць нас пад танк… Ён хацеў, каб я папрасіўся ў Афганістан… А калі б мне там адсеклі ногі, як Аляксею Мярэсьеву, вось тады ягонае жыццё не марнае. Ён быў бы шчаслівы! Ён мог бы мяне расстраляць, калі б надарылася вайна і я парушыў бы прысягу. Комплекс Тараса Бульбы… Тата належаў ідэі, ён — не чалавек. Але мяне аніяк не ўдавалася запраграмаваць на вайну… Альбо на шчанячую гатоўнасць заткнуць сабою дзірку ў плаціне, легчы пузам на міну… Я трушчыў божых каровак, на Сахаліне ўлетку божых каровак, як пяску. Трушчыў іх, як усе, пакуль аднойчы не спалохаўся: навошта гэта я столькі маленькіх чырвоных трупікаў нарабіў? Муська прывяла неданошаных кацянят… Я іх паіў, выходжваў. Паявілася мама: «Яны што — мёртвыя?» І яны памерлі пасля яе слоў. Тата дарыў мне вайсковыя фуражкі… Але я ніколі не хацеў быць хлопчыкам… Дзіцячы страх: хлопчыкі ўсе становяцца вайскоўцамі, і іх забіваюць… О! Як я хацеў малочнымі зубамі ўгрызціся ў татавы хромавыя боты, біцца і кусацца. За што ён мяне — па голай задніцы перад суседскім Віцькам?!

Я не народжаны для танца смерці… У мяне класічны ўхіл, мне б танцаваць у балеце. Але тата служыў вялікай ідэі, ён быў часткаю гэтай ідэі. Як быццам трэпанацыя чэрапа адбылася… Усе без штаноў, але са стрэльбай… Час змяніць жанр… Там, дзе ігралі аптымістычную трагедыю, цяпер разыгрываюць камедыю і баявік. Паўзе-паўзе, шышкі грызе… Адгадайце, хто гэта? — Аляксей Мярэсьеў… Усё, што засталося ад татавай ідэі, якая ў страшэннай крыві. Не людзі забівалі адзін аднаго, ідэя забівала. Ідэя-забойца… А тата? Ён бездапаможны чалавек, зусім не гатовы да старасці, бо ў старасці трэба проста жыць. А ён сябе без той вялікай ідэі не ўяўляе… Ну хай бы кактусы вырошчваў ці запалкавыя карабкі збіраў. Сядзіць ля тэлевізара: пасяджэнні парламента — левыя, правыя, мітынгі, дэманстрацыі… Тату патрэбен вораг, стоены, замаскіраваны, патрэбна барацьба, інакш жыццё страчвае сэнс, бязмэтнае. Безахвярнае! Такое жыццё тату невядомае і незразумелае. Вось мы глядзім з ім удвух тэлевізар: японскі робат абмацвае стары кар'ер і вымае з пяску іржавую міну, вязе ўзрываць. Тата ў неймаверным здзіўленні: «Гробіць тэхніку? У нас што, асабовага саставу не хапае?» У яго свае адносіны са смерцю. Яна для яго заўсёды чымсьці ўраўноўваецца: выратаваным самалётам, выхапленым з полымя калгасным трактарам, датэрміновым выкананнем задання партыі і ўрада. Асобна ад гэтага жыццё і смерць для яго не існуюць…

На Сахаліне мы жылі паблізу могілак. Амаль штодня я чуў пахавальную музыку: жоўтая труна — памёр нехта ў пасёлку, абабітая чырвоным кумачом — лётчык загінуў. Чырвоных трун было больш. Пасля кожнай чырвонай труны тата прыносіў дадому магнітафонную касету… Прыходзілі лётчыкі… На стале дыміліся пажваканыя папяросныя «бычкі», блішчэлі запацелыя шклянкі з гарэлкай… Круцілася касета:

— Я — борт такі вось… Рухавік стаў…

— Ідзіце на другім.

— І гэты няспраўны…

— Паспрабуйце запусціць левы рухавік.

— Не запускаецца…

— Правы…

— Маўчыць…

— Катапультуйцеся!

— Ліхтар кабінны не скідваецца!.. Тваю маць!!! Э-э-э… Ы-ы-ы…

Я доўга ўяўляў смерць як падзенне… З неймавернай вышыні… Без слоў… Э-э-э… Ы-ы-ы… На мове ветру… Стыхіі… Матэрыі…

Хтосьці з маладых лётчыкаў аднаго разу спытаў у мяне:

— Што ты, малы, ведаеш пра смерць?

Я здзівіўся. Мне здавалася, што я гэта ведаў заўсёды. Прыцягненне. Страх і цікаўнасць. Хавалі хлопчыка з нашага класа — накапаў у пяску старых акопаў патронаў і кінуў у вогнішча… Замест вачэй — два пятачкі… Я гэта ведаў заўсёды, я нарадзіўся ўжо з гэтым веданнем. Можа, я ўжо калісьці паміраў… Ці мама, калі я яшчэ месціўся ў ёй, сядзела ля акна і глядзела, як везлі на могілкі: чырвоная труна, жоўтая труна… Я загіпнатызаваны праблемай смерці, на працягу дня я думаю аб ёй дзесяткі разоў. Напэўна, таму, што я ў дзяцінстве жыў ля могілак. Смерць пахла папяроснымі «бычкамі», недаедзенымі шпротамі і гарэлкай. Гэта не абавязкова бяззубая старая з касой, а можа, гэта прыгожая дзяўчына? І я яе ўбачу…

…Васемнаццаць гадоў. Усяго хочацца: жанчын, віна, падарожнічаць… Загадак, тайнаў… Я прыдумляў сабе рознае жыццё, уяўляў. І ў гэты момант цябе падлоўліваюць… Мне і сёння хочацца растварыцца, знікнуць, каб нічога пра мяне не ведалі, не пакінуць аніякіх слядоў. Пайсці лесніком, бяспашпартным бомжам… Пастаянна навальваецца адзін і той жа сон: мяне зноў забіраюць у армію… Пераблыталі дакументы, і зноў трэба ісці служыць. Крычу, адбіваюся:

— Я ўжо служыў, быдлякі! Пусціце мяне!!!

Вар'яцею! Жудасны сон… А майму сябруку, ён ваяваў у Афганістане, сніцца, што аўтамат не страляе…

Я не хацеў быць хлопчыкам… Я не хацеў быць вайскоўцам… Тата сказаў:

— Ты павінен стаць мужчынам. А то дзяўчаткі падумаюць, што імпатэнт.

У арміі мяне будуць забіваць… Гэта я ведаў… Ці мяне заб'юць, ці я заб'ю. Брат вярнуўся пасля службы зламаным чалавекам. Кожны ранак яго білі нагой у твар… Ён ляжаў на ніжніх нарах, стараслужбовец — наверсе… Калі цябе цэлы год пяткай у морду! Паспрабуй застацца тым, кім ты быў. Ёсць тып людзей, якія не могуць быць мясам, а ёсць іншы тып, гатовы быць толькі мясам. Чалавечыя аладкі… Я вучыўся біць… У твар, між ног… Як хрыбет пераламаць… Хатха-ёга, каратэ…

Раскажу анекдот… Памяняем жанр…

Гуляе па лесе дракон. Напаткаў мядзведзя.

— Мядзведзь, — кажа дракон, — у мяне ў восем гадзін — вячэра. Прыходзь — я цябе з'ем.

Брыдзе далей. Бяжыць ліса.

— Ліса, — кажа дракон, — у мяне ў сем раніцы — сняданне. Прыходзь — я цябе з'ем.

Брыдзе далей. Скача заяц.

— Стой, заяц, — кажа дракон, — у мяне ў дзве гадзіны абед. Прыходзь — я цябе з'ем.

— У мяне пытанне, — падняў заяц лапу.

— Давай.

— Можна не прыходзіць?

— Можна. Я цябе выкрэсліваю са спісу.

…Нас вядуць па пероне… Дзяўчаткі махаюць… Мамы плачуць… У памяці застаюцца толькі галасы:

— Сорак таблетак… Спроба суіцыду… Белы білет. У армію не бяруць… Трэба быць дурнем, каб застацца разумным… Бі мяне! Бі! Ну і хай я — ..ўно, мне напляваць. Затое я — дома, гуляю з дзяўчаткамі, а ты — з вінтоўкай пайшоў гуляць у вайну…

Чалавека можна запраграмаваць. Ён гэтага сам хоча. Аць-два! Аць-два! У нагу!! Што такое злодзей у законе? Чалавек, у якога няма рамана са смерцю, ён вырашыў свае адносіны са смерцю. Зачапі — відэлец у горла ўтыркне! Жыццё пражыта, спалена ўшчэнт. Такі скокне, укусіць. А сотня маладых мужчын разам? Звяры! У турме і арміі жывуць па адных законах. Бязмежжа. Запаведзь першая: ніколі не памагай слабаму, слабака лупі ботам па галаве. Уначы: хто хрукае, хто квакае, хто маму кліча, хто паветра псуе… Але слабага лупі ботамі па галаве!

Чэхаў пісаў, што трэба кожны дзень выціскаць з сябе па кроплі раба. Але часам чалавеку хочацца быць рабом, яму гэта падабаецца.

Пад'ём. Каманда:

— Легчы! Устаць!

Усе падняліся, адзін ляжыць.

— Легчы! Устаць!

Ляжыць.

Сяржант стаў жоўтым, пасля фіялетавым:

— Ты што?

— Мітусня мітусні…

— Ты што?

— Мітусня…

Сяржант — да камандзіра роты, той — да гэбэшніка. Паднялі справу: баптыст. Як у армію трапіў? Яго адасобілі ад усіх, пасля некуды звезлі. Ён фантастычна небяспечны! Не хоча гуляць у вайну…

Пакончыць з сабой я хацеў разоў пяць… На пяты… рашыўся… Спачатку думаў павесіцца… Нармальна. Усе ля гэтага калісьці праходзілі…

Камандзір прасіў:

— Толькі не страляйцеся. Людзей спісаць лягчэй, чым патроны.

У чалавеку ёсць вайна, вайна ўзбуджае. Мне б сказалі — будаваць гэты дом, у якім жыву, — доўга. Сумна. А разбурыць — за два дні. Якая радасць! Біць, руйнаваць! Нам гэта падабаецца. Сістэмы звароту няма… Я баюся замкнёных аб'ёмаў… Ненавіджу сацыяльнае жыццё… Устаць-легчы! Легчы-ўстаць! Пачысцілі нас, памылі. Вынеслі чырвоны сцяг: «І калі я парушу гэтую маю ўрачыстую прысягу, дык хай мяне спасцігне суровая кара…» Уначы ў сне я ўцякаў ад бацькі, ён цэліўся ў мяне, цэліўся…

Першы ліст ад дзяўчыны… Рукі задрыжалі… Але жыццё больш Феліні, чым Бергман. Лісты захоўваць нельга.

Праверка тумбачак:

— Бабы вашы, будуць нашы. А вам яшчэ служыць, як медным чайнікам. Нясі сваю макулатуру ва ўнітаз…

Належыць набор: брытва, аўтаручка, блакнот… Сядзіш на «вочку» і чытаеш апошні раз ліст: «Люблю… Цалую…»

Палярная ноч. Бясконцая. Стаім удвух у каравуле. У руках — зброя. З'явілася думка, што гэта зусім проста: секунда-дзве, і ты — вольны… Я магу назваць не прычыну, а зачэпку. Калі шукаць прычыну, дык трэба пачынаць адтуль, калі мама хацела дзяўчынку, а тата хацеў аборт. Дзесьці ў падсвядомасці ў мяне гэта закадавана… І татавы заклінанні: «Герой! Герой!» Герояў я ўяўляў без рук, без ног. З крывавымі зоркамі на спіне… Я ніколі не хацеў быць героем. Я ненавіджу герояў! Я імі пагарджаю! Міражы! Міфы! Ілюзія! Падмена! У маленстве мы гулялі ў самураяў. Самурай павінен быў прыгожа памерці: не меў права ўпасці тварам долу, закрычаць. Я заўсёды крычаў… Мяне не любілі браць у гэтую гульню…

А зачэпка? Зачэпка магла быць глупствам… Сяржант сказаў, што ты — мех з..ўном ці кілбасы ў абед не дасталося. Гарбата без цукру… Саштурхнуць магла дробязь…

Але жыццё больш Феліні, чым Бергман.

Стаім у каравуле. Шэпт (хлопец вясковы, з Украіны):

— Ты ведаеш, што такое аргазм? Спрабаваў?

Гэта мы — з ракетамі і ядзернымі галоўкамі, якія могуць забіць тысячы людзей? І я, што хоча сябе забіць?..

…Смерць падобная на каханне. У апошняе імгненне — страшныя і непрыгожыя сутаргі. Мы не здатныя вярнуцца са смерці, але з кахання мы вяртаемся. І можам успамінаць, як было… Вы танулі калі-небудзь, вас зацягваў вір? Я тануў… Чым больш супраціўляешся, тым меней сілы. Змірыся — і дайдзі да дна. Там ужо твой выбар: ці ты хочаш памерці, ці ты хочаш жыць. Хочаш жыць — прабівай неба вады, вяртайся. Але спачатку дайдзі да дна…

Я дайшоў і зразумеў: хачу жыць! Проста жыць! Я нікога не забіў, адзіны чалавек, у якога я страляў, я — сам… Толькі параніў…

Але жыццё больш Феліні, чым Бергман…

Там? Там ніякага святла ў канцы тунеля… І анёлаў я не бачыў… Сядзеў бацька ля чырвонай труны… Труна пустая…

Сон… Жыццё… Гэта жыццё? Ці тое? Як у Меражкоўскага: «Жывём адно мы ценем ценю».

Гісторыя камуніста апошняга пакалення і паасобныя развагі пра абаяльнасць чырвонага ідэалу. Ігнат Валяр'янавіч С. — загадчык аддзела абкама партыі, 54 гады

З размовы з былым памочнікам першага сакратара абкама партыі:

— Навошта вам гэтая гісторыя? Не хачу гаварыць! Дзеля чаго? Усё звалілі на камуністаў… Нацкавалі на нас народ… Семнаццаты год… Па знаёмым сцэнарыі… Яшчэ адзін семнаццаты год… У нас дырэктара керамічнага завода рабочыя на тачцы вывезлі за вароты. Гарлапанілі. Білі вокны. Забыліся, што далей у гэтым сцэнарыі, у наступным акце: брат пойдзе на брата, сын на бацьку… Гісторыя паўтараецца… Тыя ж дзеючыя асобы…

Сядаю ў таксі.

— Скора камуністаў біць будзем? — пытаецца ў мяне кіроўца.

— Дык гэта ж зноў кроў?

— А без крыві ў нас нічога не атрымаецца. Я спачатку б усіх камуністаў перастраляў. А пасля брокераў і спекулянтаў. І спаліў бы гэтыя ларкі!

Музыка грае. Добрыя цыгарэты. І страляў бы! Страляў!

Вось яна — радзіма Пугачова і Сценькі Разіна… Падабаецца кроў пусціць… За справядлівасць! Толькі, як дым развеецца, убачаць, што брат забіваў брата. А вы кажаце — народ. Народ сам пра сябе сказаў, што з яго — і дубіна, і абраз.

Не хачу адказваць на вашы пытанні! Не буду! Навошта вам гэтая гісторыя? Ён, як і я, з тых, каго вы збірасцеся судзіць… Наладзіць Нюрнберг… Крычаць на вуліцах: «Давялі краіну! Разрабавалі! Злачынная партыя! Крывёю залілі…» Хочуць судзіць і жывых і мёртвых… У сталіцы б'юць, скульваюць помнікі днём, прынародна, а ў нас, у правінцыі, тайком, уначы. Помнікі Марксу, Леніну… Кажуць, рабочыя сцягнулі Леніна на жалезным тросе ўніз і кукішаў яму надавалі. Уначы скульваюць… Як злодзеі… Навошта? Развітайцеся з бальшавізмам сумленна. Навука прынесла чалавецтву куды больш незлічоныя беды. Давайце тады вынішчым вучоных! Абвесцім анафему бацькам атамнай бомбы… Марксізм, як любая вялікая ідэя, даў сваіх пакутнікаў і сваіх нягоднікаў. У гэтым «чырвоная рэлігія» падобная на ўсе іншыя рэлігіі.

Хто я зараз? Звычайны школьны настаўнік. Выкладаю гісторыю. Па старых падручніках… Новыя яшчэ не напісаны… Адыходзіць адна міфалогія, прыходзіць другая. Ніякіх ідэалаў… Я ўжо не кажу пра ідэалы… Ніякіх ідэй…

Навошта вам гэтая гісторыя? Гэтая недарэчная смерць… Невытлумачальная…

Вы думаеце, што сёння бяспечна быць шчырым? Што змянілася? Ва ўсім абвінавацілі камуністаў. Іх няма ва ўладзе. І што змянілася? Прыйшлі дэмакраты і хутчэй да той жа кармушкі, да рога, з якога многа… Цяпер вы зразумелі, што не ў камуністах справа? А ў кармушцы… А там усё строга па рангу… Як яшчэ і пры Сталіне… Пра гэта хадзіла нямала партыйных легенд… Напрыклад, як пры Сталіне загадчыкам сектараў цэка разносілі гарбату з бутэрбродамі, а лектарам толькі гарбату. Але пасля ўвялі пасады намесніка загадчыка сектара. І вось у кіраўніцтве спраў доўга думалі, як быць. Скончылася тым, што намеснікам пачалі падаваць гарбату без бутэрброда, але на белай сурвэтачцы. Ідэальная вечная схема: спачатку п'ю звычайную гарбату і мару пра гарбату на белай сурвэтцы; атрымаўшы гарбату на белай сурвэтцы, хачу гарбату з бутэрбродам. Хто вам сказаў, што Сталін памёр? Вы што — чалавека зменіце? Вінавацяць ідэю… Пры чым тут ідэя? Вялікая ідэя… Чалавек вінаваты… Ён ані кроплі не змяніўся з часоў Старога Рыма і старажытнага Ерусаліма. Чалавек гісторыяй не жыве… Ідэяй не жыве… Чалавек жыве іншым: нарадзіўся, закахаўся, ажаніўся, машыну набыў, дом паставіў. Кагосьці раўнуе, камусьці зайздросціць, чагосьці ўвесь час хоча. Мы пра ідэю гаворым, пра гэта прынята ў нас гаварыць, але мы ёю не жывём. Вось у мяне хварэе дачка… У яе прамянёвая хвароба… У дзяўчынкі… Я гэтым жыву… Некага жонка кінула… Ніхто не жыве ідэяй, толькі тыя, што розум страцілі. Наіўныя. Я страчаў такіх, але сярод партыйных і прафесіяналаў іх не было.

Я баюся быць шчырым… Я баюся за сваю сям'ю, за дзяцей. Да маёй дачкі, яна вучыцца ў пятым класе, падышлі на перапынку аднакласнікі:

— Мы з табой сябраваць не будзем. Твой тата ў абкаме партыі працаваў.

— Мой тата добры.

— Добры тата не мог там працаваць. Мы ўчора на мітынгу былі.

Я прашу бацькоў: ніколі не бярыце дзяцей на мітынгі! Ці вы хочаце новых Гаўрошаў і Паўлікаў Марозавых? Толькі па іншы бок барыкад…

У камуністаў майго пакалення заставалася мала агульнага з Паўкам Карчагіным. Я так мяркую, што ў нас былі тры пакаленні камуністаў: першае — прафесійныя рэвалюцыянеры, з партфелямі і рэвальверамі, гэтыя хацелі развесці пэўны тып людзей, а ад астатніх пазбавіцца; другое — самыя шчырыя, сумленныя, яны выраслі пасля Кастрычніка, калі ідэя яшчэ была маладая, моцная, і яны верылі ў камунізм, іх у трыццаць сёмым у лагерах знішчылі; і трэцяе, апошняе — гэта мы — служкі партыі, клеркі. Мы проста працавалі. Гэта была добрая работа. Ніхто пра ідэю ніколі не гаварыў, ставіліся да яе, як да абраду. Існаваў такі абрад — светлая будучыня. Без яго нельга было выйсці на трыбуну, падняцца на сцэну, вынесці чырвоны сцяг. Мы разумелі, што чалавек ідэяй не жыве, але яна павінна існаваць, ззяць з вышыні. Ідэя пакідае чалавека ў гісторыі. А ў нас была вялікая ідэя! Без ідэі мы — хто? Гаворачая гліна…

Як, скажыце, без светлай будучыні мне прыходзіць штодня ў школу? У клас…

Я не пазнаю твары людзей на вуліцы… Яны перамяніліся… Яны перамяніліся вельмі хутка, імгненна. І яны мне не падабаюцца… Мне не падабаюцца гаворкі маіх вучняў пра курс долара і нямецкай маркі…

І вашы пытанні мне не падабаюцца… Дзеля чаго вам гэтая гісторыя?

Праз некалькі гадзін ён сам адшукаў мяне ў гатэлі.

— І ўсё-такі: навошта вам гэтая гісторыя? Хочаце парадаваць абывацеля? Не кожны дзень камуністы канчаюць самагубствам… Тым больш работнік абкама партыі… Абывацель будзе ў захапленні! Гісторыя паўтараецца… Раю перачытаць «Акаянныя дні» Івана Буніна. Многія мясціны з гэтай кнігі я ведаю на памяць. Супадае! Усё супадае! Мы вярнуліся на семдзесят гадоў назад… Вось, напрыклад, гэтая мясціна: «Памятаю старога рабочага ля варот дома, дзе былі раней «Одесские новости», у першы дзень панавання бальшавікоў. Раптам выскачыла з-пад варот чарада хлапчукоў са стосамі толькі што аддрукаваных «Известий». і з крыкам «На адэскіх буржуяў накладзена кантрыбуцыя ў 500 мільёнаў!» — Рабочы захрыпеў, захліпнуўся ад лютасці і злараднасці: «Мала! Мала!»

Пазнаяце?! Як быццам на нашых сённяшніх вуліцах падслухана і запісана…

Вы па гэта прыехалі? Напісаць, як камуністы сёння выкідваюцца з восьмага паверха? (Маўчыць.) Даруйце… (Памкнуўся пайсці, але застаецца.) Гэта была простая і невытлумачальная смерць… Зразумелая і незразумелая… Я блізка ведаў яго і адчуваю сваю адказнасць за версію, з якою вы адсюль паедзеце. Адны, я здагадваюся, адмоўчацца, адхрысціўшыся ад свайго «камуністычнага мінулага», — такіх зараз большасць, іншыя распавядуць па чутках, прыдуманае. Гэта цяпер, праз семдзесят гадоў, мы чытаем успаміны пра Калчака, Дзянікіна і спрабуем іх зразумець… А тады — праклёны і свіст над магіламі… Галёканне… Я — гісторык, я пра гэта думаю… Мы асуджаны на вяртанне. Пракляўшы чужыя магілы, паміраем, каб тое ж самае паўтарылі над нашымі… Вы ж памятаеце, як пакідаў свой прэзідэнцкі кабінет Гарбачоў? Яго штурхалі ў плечы. Барабанілі! Як усе радаваліся, калі наклаў на сябе рукі Пуга! Самае страшнае, што з намі адбылося — мы перасталі баяцца смерці. Мне калісьці стары святар, якога я з новенькім універсітэцкім дыпломам пераконваў, што Бога няма, валок Бога за бараду на зямлю, мне гэты святар расказаў анекдот.

Рэвалюцыя… У адным куце царквы п'юць, балююць чырвонаармейцы, а ў другім — іхнія коні ядуць авёс і мочацца. Дзячок бяжыць да настаяцеля:

— Бацюшка, што яны робяць у святым храме?

— Гэта не страшна. Гэтыя пастаяць і пойдуць. Страшна будзе, як іхнія ўнукі вырастуць…

У вялікай ідэі два жыцці: чыстае — у розуме, у кнігах, і другое, зямное жыццё, жыццё ў рэальнасці. У Крамлі сядзелі крамлёўскія летуценнікі і аб сусветнай рэвалюцыі думалі, а ў царкве чырвонаармейцы пілі, гулялі і іхнія коні мачыліся. Ідэя цудоўная! Але што вы з чалавекам зробіце? Чалавек не змяніўся з часоў Старога Рыма…

Навошта вам гэтая гісторыя? Хіба хто-небудзь можа зразумець смерць? Мы з ім у апошнія дні шмат гаварылі. Але ж самае галоўнае адбылося потым, пасля яго…

Ну, для пачатку я вам скажу, што гэта быў тыповы партработнік. Сістэма адбору партыйных кадраў жорстка рэгламентавалася. Даходзіла да смешнага. Ветэрынар, напрыклад, мог стаць другім сакратаром райкама партыі, а лекар-тэрапеўт не, бо ў апарат бралі толькі вытворцаў, тэхнічную інтэлігенцыю. Гуманітарыі не цаніліся, ім не давяралі, яны заўсёды былі як бы на падазрэнні. Гэта цяпер драматургі і перакладчыкі, малодшыя навуковыя супрацоўнікі могуць кіраваць краінай, а ў тыя часы — гэта было справай партыйных прафесіяналаў. Сакратаром па ідэалогіі звычайна была жанчына. Яе саджалі ва ўсе прэзідыумы, у цэнтры. Але чаму — жанчына? А для аздобы… Як на плакаце… Я вам казаў ужо, што існаваў абрад… Абрад светлай будучыні… Абрад улады… Але тэхнакратызм, вядома, накладваў адзнаку. Думка, што народ можа выйсці на вуліцы, здавалася неверагоднай. Ці можа бунтаваць турма? Ці можа бунтаваць армія? Мне цяпер таксама незразумела, чым сілкавалася гэтая наша ўпэўненасць?

Так, дык вось, ён быў тыповы партработнік, яму больш за ўсё падабаўся брэжнеўскі час. Ён мог вынесці пытанне на бюро абкама, на сакратарыят… Напісаць пастанову… Засакрэціць дакумент… Пакласці пад сукно… Выканаць любую каманду… Але ў ягонай галаве не магла нарадзіцца аніводная ідэя, бо ён — па сваёй прыродзе — толькі выканаўца: як быў некалі інжынерам на заводзе, так ім і застаўся. Загадаюць — зробіць, даложыць. А пачалася перабудова… Па тэлевізары выступаў Гарбачоў і абяцаў народу дэмакратыю… Народ выходзіў на цэнтральную плошчу горада і патрабаваў то хлеба, то волі, то мяса, то курыва… Такога народа ніхто з нас не ведаў. Мы прывыклі да арганізаваных майскіх калон.

Ён адказваў у абкаме партыі за навуку і культуру… І вось гэты чалавек прыходзіў да мяне ў кабінет і пытаўся: ці трэба яму чытаць «Дзяцей Арбата» Анатоля Рыбакова. І што адказваць, калі на сустрэчы ў тэхнікуме ці ў інстытуце ў яго спытаюць пра Салжаніцына? Якая на гэты конт паступіла каманда зверху? Грымнулі такія дні, калі для яго нічога не было страшнейшага, чым выехаць куды-небудзь з дакладам, сустрэцца з людзьмі. Ён прыходзіў з ранку на працу і сядзеў, не выходзіў са свайго кабінета. Ён баяўся тэлефонных званкоў… Яны вымагалі імгненных рашэнняў, яго ўмяшальніцтва: у школе забаставалі настаўнікі, у тэатры малады рэжысёр рэпеціруе забароненую п'есу… Выйшлі на мітынг старыя — ахвяры сталінскіх рэпрэсій… Па-мойму, вайскоўцы — гэта былі адзіныя людзі, якіх ён яшчэ неяк разумеў. Сістэма каардынат тут супадала…

Пра што мы гаварылі? Я быў нашмат маладзейшы, але нават не гэта, а тое, што я знаходзіўся як бы паблізу ад улады, яго да мяне прываблівала. І тое, што я быў малады, значыцца, я быў бліжэй да таго, што рабілася на вуліцы, я толькі што з таго жыцця прыйшоў сюды. Мяне ўзялі на работу ў абкам з абласной газеты. «Вось вы — маладыя», — пачынаў ён. Маладыя — значыць, адказныя за тое, што адбываецца, пераварочваецца. Ён гаварыў аб цвёрдай руцэ, аб парадку, аб тым, што ўсё развальваецца. Іншых пытанняў ён сабе не задаваў. Ён ніколі не чытаў Маркса, зрэшты, як і я. У ВНУ мы калісьці ўсё гэта пралісталі перад экзаменамі. Маркса і Леніна я стаў чытаць цяпер, калі зносяць помнікі ім, валакуць на звалку…

Я яго бачыў тым днём… За некалькі хвілін, як ён выскачыў… Выходжу ў калідор: ён ходзіць без пінжака, адчынены дзверы ў туалет, а там вокны — насцеж… Неяк вінавата ўсміхнуўся мне… Пінжак вісіць на ручцы дзвярэй… Мільганула: чаму ён тут, на восьмым паверсе? Быццам ніхто яго не выклікаў… На восьмым паверсе быў кабінет першага сакратара абкама, сюды ці выклікалі, ці запрашалі. Уявіць, каб хто-небудзь проста так падняўся туды і паходжваў, немагчыма. Ніхто нават са сваіх работнікаў не заходзіў, акрамя мяне, яго памочніка, і сакратар-машыністкі. Мы былі побач, нашы кабінеты. Існаваў этыкет, які не парушаўся. Краем свядомасці прабегла думка: быццам ніхто яго не выклікаў… Я забраў у прыёмнай аддрукаваныя старонкі (якраз пісаў даклад першаму сакратару) і вярнуўся да сябе. Праз некалькі хвілін чую крыкі ў калідоры…

Нядаўна я недзе прачытаў, што раб згадвае не толькі бізуны ланцугі, якімі ён быў прыкаваны да галераў, але і прыгажосць мора, і салёны вецер у твар… Дзеля чаго я пра гэта? Гэта ўжо зусім пра іншае. Ці не?.. Пра тое ж. Ва ўніверсітэце я думаў пра сябе, што я — незалежны. А ў арміі спаймаў сябе на думцы, што шчаслівы стаяць у шарэнзе па стойцы «смірна», і ўзнікла жаданне страляць… Гэта ўжо пра іншае… Гэта ўжо пачуцці, эмоцыі… А нам патрэбны факты…

Ён прыйшоў тым днём на працу ў старым касцюме… У старых чаравіках… Я пасля думаў, што ён ішоў і ўяўляў, як будзе гэта рабіць… Вось гэтую паслядоўнасць: дзе, як, калі? Адчыніць, падняцца, ступіць… Хто б мог падумаць, што ён будзе на гэта здатны? Паслушнік па сваёй прыродзе… Ён парушыў усе правілы гульні…

Загадчык аддзела абкама партыі — наменклатура цэка. І раптам ён кідаецца з восьмага паверха, разбіваецца насмерць… Гэта ўсё роўна, што ісці на маршы і ўхітрыцца павесіцца. Быў пярэпалах. Неўразуменне. Прыязджалі камісіі…

Я магу пераказаць вам тэкст нашых тлумачальных запісак, нават з захаваннем стылю партыйных дакументаў, я іх нямала ў свой час напісаў. Нешта накшталт таго, што некалькім работнікам абкама партыі было прапанавана падшукаць іншую працу ў сувязі з тым рэфармаваннем партыі, якое адбываецца ў краіне. У ліку іх быў і Ігнат С. Былі варыянты: пасада дырэктара кінатэатра ці начальніка «Саюздруку», выкладчыцкая работа ў Сельгасакадэміі. І гэтак далей. У службовай паперы выкладалася службовая праўда… У ёй не было нашых гаворак і яго разгубленасці, неразумення таго, што адбываецца наўкол. Ён служыў партыі, як ён лічыў, верай і праўдай, ні разу не свавольнічаў, заўсёды быў пад рукой, напагатове, і раптам яна яго выганяе. Яна яму здраджвае. Інакш, чым здраду, ён гэта расцаніць не мог. Ён жа быў такі, якім партыя хацела, якім яна яго зляпіла і ўціхамірыла, ён стаў яе атамам, яе, жывой клеткай. Яму падабалася гэта вялікая, бязлітасная машына. Аднойчы ён мне прызнаўся, што марыў быць вайскоўцам, але не прайшоў па конкурсе ў вайсковую вучэльню.

Як гэты чалавек узбунтаваўся? Гэты паслушнік. Я дагэтуль зразумець не магу. Ён заўсёды рабіў тое, што яму загадаюць…

У яго была прыгожая жонка. Бухгалтар у будтрэсце. Двое сыноў. Ён атрымаў для кожнага кватэру. Купіў ім машыны. Але, але, усё гэта было, і ён гэта ўсё ўмеў — узяць, атрымаць, пазваніць, папрасіць, націснуць, выбіць. Казённая дача… Прадуктовыя заказы ў абкамаўскім буфеце… Але не з-за гэтага са стометровай вышыні — на камень? Не з-за сыравэнджанай кілбасы і ікры…

Яго выгналі, яму здрадзілі… Ён не мог з гэтым прымірыцца…

Была яшчэ адна акалічнасць. Хатняя. Інтымная. Я не ўпэўнены, што маю права прыадкрываць яе. Але калі без імя… Інкогніта… Калі жонка даведалася, што ён ідзе з абкама, прыгразіла: «Забірай сваю старую маці! Вязі назад у вёску! Мне абрыдла з-пад яе гаршкі насіць…» Маці цяжка хварэла… Ён папрасіў у абкаме машыну, і шафёр расказваў, як яны адвозілі ў вёску яго хворую маці. Праедуць дзесяць кіламетраў:

— Стой! Паварочвай назад.

Выйдзе. Папаліць.

— Едзем далей.

Пакінуў ён маці ў старой, халоднай хаце. На чужых людзей. Плакаў. Прасіў. Гэта ён, да каго ўся вёска прыязджала шукаць справядлівасці?! Гэта ён, хто быў — улада.

Чалавек зламаўся. Я думаю, ён канчаткова зламаўся там, у машыне, калі ён сядзеў у кабіне, а напаўспаралізаваная маці ляжала ў кузаве, у кабіну яна не ўлезла. Усё ў жыцці перамешана: сыравэнджаная кілбаса, ікра, улада і смерць. Я не спрабую выклікаць у вас спачуванне. Гэта наша вар'яцкае, безразважнае наша жыццё… Па Бібліі чалавек жыве не пры капіталізме, не пры сацыялізме, а на Зямлі. Я павінен вытлумачыць гэтае жыццё сваім вучням…

Тэатр абсурду! Самае галоўнае здарылася потым, пасля яго… Праз некалькі месяцаў мы ўсе шукалі іншую работу. Партыя, якая на момант яе закрыцця мела трынаццаць мільёнаў сябраў, перастала існаваць аб адным дні. Мне пазванілі раніцай: «Абкам зачыняюць. У нас дзве гадзіны, каб забраць свае рэчы». Узвінчаны натоўп ля будынка абкама… Крыкі і абразы… Прымусілі раскрыць партфель… Вывернуць кішэні і зняць паліто… Кабінеты апячатвала камісія: нейкі слесар, няўдачнік-журналіст, маці пяцярых дзяцей… Яе я запомніў па мітынгах, яна заўсёды выступала і расказвала, што жыве ў шматсямейным бараку, з дзецьмі, патрабавала кватэру. У маім кабінеце ўсё перавярнулі, прапала попельніца і запальнічка… Дарэчы сказаць, праз год я спаткаў тую жанчыну, спытаў: «Ці атрымалі вы кватэру?» Яна пагразіла кулаком у бок будынка былога абкама партыі: «І гэтыя падлюгі мяне падманулі!» Першы сакратар абкама зараз — намдырэктара саўгаса, ён — неблагі інжынер. Другі сакратар — дырэктар кінатэатра… Я — настаўнік… Ніхто не адчувае сябе катам… Усе адчуваюць сябе ахвярамі… І ўнізе, і наверсе… Усіх асудзілі на здраду… Хто? Адны кажуць, што ідэя нам здрадзіла… Другія, што мы ёй здрадзілі…

Усё адбываецца па знаёмым сцэнарыі… Вы чалавека не пераменіце… І без намаганняў сістэмы чалавек хоча знікнуць у масе. Здаецца, гэта словы Оруэла. Калі чалавек у масе, ён невідочны, але ён бессмяротны. Сацыялізм змушаў чалавека жыць у гісторыі, тварыць гісторыю… Ён гуртаваў, з'ядноўваў адным дзеяннем, адным накірункам руху. Вялікая ідэя падпарадкоўвала хаос… Яна ззяла з вышыні, няхай недасяжная, і нават лепш, што недасяжная. Народ адчуваў сябе ў гісторыі, што ён здзяйсняе гістарычныя ўчынкі, што ён пры чымсьці вялікім прысутнічае… Такое пачуццё ён зведваў яшчэ толькі ў вайну… А што вы яму дасце? Сытае жыццё? Дабрабыт? Яны ніколі не будуць для нас вышэйшай мэтаю. Іншы замес. Нам патрэбны трагічны ідэал… Быў абрад — светлая будучыня… І быў гэты трагічны ідэал… Вы яго не растопчаце. Не адбераце. Ён будзе жыць. Ну што ж, пішыце. Цяпер усё можна пісаць, і ўсе пішуць, а дзе літаратура? Дзе што-небудзь адпаведнае таму, што з намі адбываецца? Хоць бы вось адна яго смерць… Гэтая смерць…

Гісторыя чалавека, які ляцеў, бы птушка. Іван Машавец — аспірант філасофскага факультэта, 33 гады

З аповеду сябра, аспіранта філасофскага факультэта Ўладзіміра Станюкевіча:

— …Ён, вядома, хацеў адысці непрыкметна. Быў вечар. Прыцемкі. Але некалькі студэнтаў з суседняга інтэрната бачылі, як ён скокнуў. Ён расчыніў акно ў сваім пакоі насцеж, стаў на падваконнік і доўга глядзеў уніз. Пасля павярнуўся спінаю, вельмі моцна адштурхнуўся і паляцеў… Ён ляцеў з дванаццатага паверха…

Ішла міма жанчына з малым хлопчыкам. Малое падняло ўгору галаву:

— Мама, глядзі: дзядзька, як птушка, ляціць.

Ён ляцеў пяць секунд…

Усё гэта мне расказаў участковы міліцыянер, калі я вярнуўся ў інтэрнат. (Я аказаўся адзіным, каго ў нейкай меры можна было назваць ягоным сябрам.) На другі дзень у вячэрняй газеце я ўбачыў здымак: ён ляжаў на асфальце тварам уніз… У позе чалавека, які ляціць…

Вядома, я магу паспрабаваць сёе-тое сказаць… Хоць усё няпэўнае… Мы з вамі не выберамся з гэтага лабірынта… Гэта будзе вытлумачэнне частковае, вытлумачэнне фізічнае, а не духоўнае. Існуе, напрыклад, служба даверу. Чалавек звоніць туды і прызнаецца: «Я хачу накласці на сябе рукі». За пятнаццаць хвілін яны яго адгаворваюць. Яны высвятляюць прычыну. Але гэта — не прычына, а спускавы кручок…

За дзень перад гэтым ён напаткаў мяне на калідоры:

— Зайдзі абавязкова. Трэба пагаварыць.

Увечары некалькі разоў я стукаўся да яго, ён не адчыняў. Праз сцяну (нашы пакоі побач) я чуў: ён — там. Ходзіць. Туды-сюды. Мітусіцца. «Ну, — думаю, — зайду заўтра». Заўтра я размаўляў з міліцыянерам.

— Што гэта? — міліцыянер паказаў мне быццам знаёмую папку.

Я нахіліўся над сталом:

— Гэта яго дысертацыя… Вось тытульны ліст: «Марксізм і рэлігія».

Усе старонкі былі перакрэслены. І чырвоным алоўкам — па дыяганалі, наводмаш: «Глупства! Трызненне! Хлусня!!» Яго почырк… Я пазнаў…

Ён увесь час баяўся вады… Яшчэ са студэнцтва я памятаю, што ён баяўся вады. Але ніколі не гаварыў, што баіцца вышыні…

Не атрымалася дысертацыя, ну і ліха з ёй! Трэба прызнаць сябе палоннікам утопіі… Ці ж скакаць з-за гэтага з дванаццатага паверха? Колькі людзей сёння перапісваюць свае кандыдацкія, доктарскія, а колькі баяцца прызнацца ўслых, як яны ў іх называліся. Сорамна, няёмка… Можа, ён вырашыў: я скіну і гэтыя апраткі, і гэтую фізічную абалонку…

Логіка паводзін не вяла да гэтага, а дзеянне адбылося… Ёсць такое паняцце, як лёс. Табе дадзена праграма… Ты ўзышоў… Чалавек ці ўзыходзіць, ці апускаецца… Я мяркую: ён верыў, што ёсць другое жыццё… У тонкім пласце… Ці быў ён вернікам? Тут ёсць запытанне… Калі была ў яго вера, дык без пасрэднікаў, без культавых устаноў, без самога абраду. Але для верніка самазабойства немагчымае, ён не адважваецца парушыць план Бога… Перарваць нітку… У атэіста пускавы механізм спрацоўвае прасцей. Ён не верыць у другое жыццё, не палохаецца. Што такое семдзесят ці сто гадоў? Нейкае імгненне, пясчынка. Малекула часу…

Аднойчы мы з ім размаўлялі аб тым, што сацыялізм не вырашае праблему смерці ці хоць бы старасці. Праходзіць міма…

Я быў сведкам, як у букіністычнай краме ён пазнаёміўся з нейкім ненармальным. Той таксама корпаўся ў старых кнігах аб марксізме, як і мы. Потым мне расказаў: «Паслухай, што ён сказаў: «Гэта я — нармальны, а ты — пакутнік». Ты ведаеш: яго праўда». Я думаю: ён быў шчырым марксістам і прымаў марксізм як гуманітарную ідэю, для якой «мы» — куды больш, чым «я». Як нейкую адзіную планетарную цывілізацыю ў будучым… Зойдзеш да яго ў пакой, ён ляжыць, абклаўшыся кнігамі: Пляханаў, Маркс, біяграфіі Гітлера, Сталіна, казкі Андэрсэна, Бунін, Біблія, Каран. Усё гэта ён чытае адначасова. У памяці зберагліся абрыўкі ягоных думак, але толькі абрыўкі. Я ўзнавіў іх пасля ўжо… Шукаю сэнс ягонай смерці… Не зачэпку, не прычыну… Сэнс! У ягоных словах…

— У чым розніца паміж вучоным і святаром? Святар тое, што не спазнана, спазнае праз веру. А вучоны спрабуе пранікнуць у Нешта праз факт, праз веды. Веды рацыянальныя. Але вазьмі, напрыклад, смерць. Проста смерць. Смерць далей за думку…

Мы, марксісты, узялі на сябе ролю царкоўных служак. Мы сказалі, што ведаем адказ на пытанне: як зрабіць усіх шчаслівымі. Як?! Любімая кніга майго дзяцінства — «Чалавек-амфібія» А. Бяляева. Я нядаўна яе перачытаў. Гэта ж адказ усім утапістам свету… Бацька робіць з сына чалавека-амфібію. Ён хоча падараваць яму сусветны акіян, ашчаслівіць, змяніўшы чалавечую прыроду. Геніяльны інжынер… Яму мроіцца, што ён пранікнуў у тайну… Што ён — Бог! Але ён зрабіў сына самым няшчасным сярод людзей… Прырода не адкрываецца чалавечаму розуму… Яна яго толькі заманьвае…

Ці вось яшчэ некалькі ягоных маналогаў. Як я іх запомніў…

— Феномен Гітлера яшчэ доўга будзе трывожыць чалавечы розум. Узбуджаць. Усё-такі, як запускаецца механізм масавага псіхозу? Мацяркі на выцягнутых руках неслі дзяцей: «На, фюрэр, вазьмі!!»

Мы — спажыўцы марксізму. Хто можа сказаць, што ён ведае марксізм? Ведае Леніна, Маркса? Ёсць ранні Маркс… І Маркс у канцы жыцця… Гэтыя паўтоны, адценні, уся гэтая квітнеючая складанасць нам невядомая. Ніхто прыросту ведаў не дае. Мы ўсе — інтэрпрэтатары…

Цяпер мы завязлі ў мінулым, як раней у будучыні. Мне таксама здавалася, што я ўсё жыццё гэта ненавідзеў, а выходзіць, любіў. Люблю?.. Няўжо можна любіць гэтую лужыну крыві? Гэтыя могілкі? З якога бруду, з якога кашмару… На якой крыві ўсё замешана… Люблю!

Прапанаваў нашаму прафесару новую тэму для сваёй дысертацыі: «Сацыялізм як інтэлектуальная памылка». А ён адказаў: «Блюзнерства». Маўляў, з такім жа поспехам я магу ўзяцца за расшыфроўку Бібліі ці Апакаліпсіса. Што ж, блюзнерства — таксама творчасць… Стары ў разгубленасці. Ты ж ведаеш: ён не з далдоншчыкаў, але тое, што адбылося, для яго асабістая трагедыя. Мне трэба перапісаць дысертацыю, а як яму перапісаць жыццё? Зараз кожны з нас павінен рэабілітаваць сябе. У псіхіятрыі ёсць такая хвароба — раздваенне-растраенне асобы. Хворыя на яе забываюць сваё прозвішча, сацыяльнае становішча, сваіх знаёмых і нават дзяцей, сваё жыццё. Растраенне асобы… Гэта калі чалавек не можа спалучыць свой пункт гледжання, афіцыйны погляд ці дзяржаўную веру і свае сумненні, наколькі слушна тое, што ён думае, і тое, што ён гаворыць… Асоба дваіцца, траіцца… У псіхбальніцах процьма настаўнікаў гісторыі, выкладчыкаў ВНУ… Чым лепш яны навучалі, тым больш разбэшчвалі… Сама меней, тры пакаленні… І яшчэ некалькі заражана… Але як таемна ўсё выслізгвае ад вызначэння… Спакуса ўтопіі…

Як у Джэка Лондана… Памятаеш ягонае апавяданне пра тое, што жыць можна і ва ўціхамірвальнай сарочцы? Трэба толькі скурчыцца, уціснуцца і прывыкнуць… І нават будзеш бачыць сны…

Цяпер я аналізую… Спрабую прасачыць ход яго думак… І я разумею, што ён рыхтаваўся да адыходу…

П'ём гарбату, ён знячэўку кажа:

— Я ведаю свой тэрмін…

— Ваня, ты што! — не стрымалася мая жонка. — Мы цябе толькі ажаніць сабраліся.

— Я пажартаваў. А вось жывёла ніколі не канчае жыццё самагубствам. Не парушае ходу…

Назаўтра пасля гэтай гаворкі кастэлянка знайшла ў бачку для смецця яго амаль новы касцюм, і пашпарт ляжаў у кішэні. Прыбегла да яго. Ён збянтэжыўся, прамармытаў нешта накшталт таго, што быў п'яны. А ў рот жа не браў! Пашпарт пакінуў сабе, а касцюм ёй падараваў: «Ён мне не патрэбны ўжо».

Ён вырашыў скінуць гэтыя апраткі, гэтую фізічную абалонку. Але ён танчэй і падрабязней за нас ведаў, што яго чакае там. Ды яму падабаўся ўзрост Хрыста…

Можна падумаць, што ён звіхнуўся. Але за некалькі тыдняў да гэтага я слухаў ягоны рэферат… Жалезная логіка… Бліскучая абарона!

Ці трэба ведаць чалавеку свой час? Я быў знаёмы з адным чалавекам, які яго ведаў. Таварыш майго бацькі. Калі ён ішоў на фронт, цыганка яму наваражыла: хай не баіцца куль, бо на вайне не загіне, а памрэ ў пяцьдзесят восем гадоў дома ў крэсле. Ён прайшоў усю вайну, лез пад кулі, праславіўся адчайным хлопцам, яго пасылалі на самыя ліхія справы. Вярнуўся без драпіны. Да пяцідзесяці сямі гадоў піў, паліў, бо ведаў, што памрэ ў пяцьдзесят восем гадоў, а да гэтага тэрміну можна ўсё. Апошні год жыцця ён пражыў страшэнна… Ён увесь час баяўся смерці… Чакаў яе… І памёр у пяцьдзесят восем гадоў дома… У крэсле ля тэлевізара…

Ці лепш чалавеку, калі кола акрэслена? Гэтая мяжа паміж тут і там? Тут пачынаецца запытанне…

Аднаго разу я параіў яму пакорпацца ў дзіцячых згадках, жаданнях, пра якія марыў, а пасля забыў. Іх можна зараз здзейсніць… Ён ніколі не гаварыў са мной пра сваё дзяцінства. Раптам разгаварыўся. З трох месяцаў ён жыў у вёсцы з бабуляй. Калі падрос, станавіўся на пень і чакаў маму… Мама вярнулася, калі ён скончыў школу, з трыма брацікамі і сястрычкамі — кожнае дзіця ад іншага мужчыны. Вучыўся ва ўніверсітэце, пакідаючы сабе дзесяць рублёў, рэшту стыпендыі пасылаў дадому. Маме… «Я не памятаю, каб яна мне што-небудзь памыла, хоць бы адну насоўку. Але ўлетку я зноў паеду ў вёску: пераклею шпалеры, палатаю плот. І калі яна скажа мне ласкавае слова, я буду шчаслівы…»

У яго ніколі не было дзяўчыны…

…Прыехаў па яго з вёскі ягоны брат. Ён ляжаў у моргу… Пачалі шукаць жанчыну, каб памыла, апранула. Ёсць такія жанчыны, якія гэтым займаюцца. Яна прыйшла п'яная. Я сам апрануў яго…

У вёсцы сядзеў з ім уначы адзін. Сярод дзядоў і бабуль. Брат не ўтоіў праўду, а я ж прасіў яго не гаварыць нічога хоць бы маці. Але сп'яна ён прагаварыўся. Два дні ліў дождж. На могілкі машыну з труной цягнуў трактар. Бабулі баязліва і старанна жагналіся: «Саграшыў чалавек…» Поп не даваў хаваць на могілках: грэх недаравальны… А старшыня сельсавета прыехаў на «газіку» і дазволіў…

Вярталіся на змярканні. Мокра. Занядбана. П'яна. Падумалася, што праведнікі і летуценнікі чамусьці заўсёды выбіраюць такія мясціны. Яны толькі тут і нараджаюцца… Усплылі ў памяці нашыя гаворкі пра марксізм як пра адзіную планетарную цывілізацыю. Пра тое, што першым сацыялістам быў Хрыстос. І пра тое, што тайна марксісцкай рэлігіі нам да канца не зразумелая, хоць і стаім па калена ў крыві.

Селі за стол. Мне адразу налілі шклянку самагонкі. Я выпіў…

Праз год мы з жонкай зноў прыехалі на могілкі…

— Яго там няма, — сказала жонка. — Раней мы прыязджалі ад яго, а цяпер да помніка. Памятаеш, як ён раней усміхаўся з фатаграфіі…

Значыць, ён пайшоў ужо далей. Жанчына больш чуйны апарат, чым мужчына, яна гэта адчула.

Пейзаж быў той самы. Мокра. Занядбана. П'яна. Яго маці насыпала нам на дарогу яблыкаў. П'янаваты трактарыст падвёз да аўтобуса…

Гісторыя чалавечага жыцця, пасля якога засталіся два пакоі ў бараку, адна градка і медаль «Пераможца сацыялістычнага спаборніцтва». Аляксандр Парфіравіч Шарпіла — пенсіянер, 60 гадоў

З аповеду суседкі Марыі Ціханаўны Ісайчык:

— Ходзяць людзі, чужыя людзі… Што вам трэба? Гарэў чалавек на сваёй градцы з агуркамі… Абліў галаву ацэтонам і падпаліў сярнічкай… Пад вішанькай… Ляжаў, галава жоўтая… Чужыя людзі, што вам трэба? Усім на смерць паглядзець хочацца. У нас у вёсцы, як я яшчэ маладая была, жыў стары адзін, ён любіў гдядзець, як паміраюць дзеці… Не вар'ят, нармальны, жонка і свае дзеці ў яго былі, у царкву хадзіў. Доўга жыў…

Дзе шчаслівыя людзі жывуць? Абяцалі, што яны пасля вайны будуць… Усё жыццё чакала шчасця, лепшага жыцця, малая чакала, у дзеўках, старая. Пачакай — патрывай, ды пачакай — патрывай. Восемдзесят гадоў жыву, ужо сорак гадоў адна, нікога ў мяне на ўсім белым свеце. Абразок на покуці і сабачку трымаю, каб было з кім гаманіць, словы не забыць. Бог даў чалавеку і сабаку, і ката… І дрэва, і кветкі… Каб чалавек радаваўся, каб яму жыццё доўгім не падалося. А мне ўсё апрыкла, нават як жытцо палавее. Нагаладалася за сваё жыццё гэтак, што больш за ўсё любіла глядзець, як збожжа сеюць. Пачакай — патрывай, ды пачакай — патрывай… Жыццё прачакалі… Трываў-трываў чалавек ды не выцерпеў… Во як! Занеслі на могілкі, і што засталося? Два пакоі ў бараку, адна градка, чырвоныя граматы і медаль «Пераможца сацыялістычнага спаборніцтва». І ў мяне такі медалёк ляжыць… Нас тут пяцёра сем'яў у гэтым бараку, пасля вайны яго паставілі, сяліліся маладыя на год-другі, а ўсё жыццё пражылі. У кожнага — два пакойчыкі, хляўчук і градка… Во зарабілі! Разбагацелі! У дзве змены, без выхадных… Маладая была, дужая. І малаціла, і арала, і касіла. І лес валіла, і шпалы на сабе цягала. О-о-о!

Барак стары, дрэва сухое… Усе згарэлі б, да каменя… Пашкадаваў, падумаў пра суседзяў… Запіску напісаў і паклаў на віднае месца: «Гадуйце ўнукаў. Бывайце». І пайшоў у гарод, далей ад дома… На сваю градку… Ніколі пра смерць не гаварыў. На лаўцы сядзіць, маўчыць. На цягнікі глядзіць. Саставы ўдзень і ўначы грымяць-грукочуць…

«Хуткая» прыехала, на насілкі яго кладуць, ён з гарачкі падымаецца, хоча сам ісці.

— Што ты, Саша, утварыў? — да машыны з ім ішла, праводзіла.

— Стаміўся жыць. Сыну пазвані. Хай у бальніцу прыйдзе.

Ён яшчэ гаварыў. Пінжак абгарэлы, чорны, а плячо белае, чыстае. Касцюм новы апрануў, пахаваць пасля не было ў чым. Купі цяпер касцюм… Пяць тысяч! З кніжкі зняў, паклаў на стол грошы… Усё жыццё збіраў, запасіў… На чаравікі яму хапіла і на вянок… Во як!

Пад вечар ён гэта надумаўся… Пасля вячэры… Я гарбаты папіла… І чую крык… Хто крычаў? Не скажу. Падбегла. Ён не крычаў, а той хлопец, які яго тушыў, крычаў, хапаў з вяроўкі мае мокрыя анучы (я днём памыла) і кідаў на яго. Чужы хлопец, ішоў міма і бачыць: чалавек гарыць… Сядзіць на градзе, згорбіўся і гарыць… Маўчыць… Так пасля нам і расказваў: «Маўчыць і гарыць».

Пад раніцу ён у бальніцы памёр… Прывезлі, і тады я ўбачыла, што галава спаленая і рукі… Рукі ў яго залатыя! Як ён яшчэ са мною тады гаварыў, калі яго на насілках неслі? Да апошняй хвіліны не хацеў жыць… Не стараўся… Так потым нам і перадалі… Міліцыя прыязджала… Але што я ім скажу, як і вам? Туга ў чалавеку жыла, маркота… Чуеце? Цягнік гудзе… Маскоўскі… Берасце-Масква… Мне і гадзінніка не трэба… Падымаюся, як варшаўскі крыкне — шэсць раніцы. А там менскі, першы маскоўскі… Раніцаю і ноччу яны рознымі галасамі крычаць…

Я яго суцяшала:

— Саша, знайдзі добрую кабету. Жаніся.

— Лізка вернецца…

Я сем гадоў яе не бачыла, як яна ад яго пайшла. Білася аб труну галавой: «Гэта я Сашку жыццё паламала». Хавалі без аркестра, без музыкі. Адна яна і плакала…

Мне страшней за агонь нічога няма, я яго з вайны баюся. Як гарэла наша вёска… Мы стаім пад кулямётамі, а хаты нашыя трашчаць, палаюць. Хаты гараць і куры, якіх немцы не палавілі, крычаць чалавечымі галасамі, дзіцячымі… Мне страшней за агонь нічога няма… Хаджу па двары, здаецца, ён за спінай стаіць. Азірнуся — нікога. Я ў яго яшчэ раз спытала б: «Ты што, Саша, утварыў?» Такую муку выбраў. Ну, можа, толькі адно: на зямлі гарэў, дык на небе не будзе? Адпакутаваў. За Бога рашыў. Што Бог яму там скажа? Калекі па зямлі поўзаюць, спаралізаваныя ляжаць, нямыя жывуць… Бог жа іх трымае…

Работу любіў: дошку свежую, рубанак. Ува ўсіх тут ягоныя крэслы, палічкі, буфеты. Сорак гадоў на мэблевай фабрыцы. Брыгадзірам. Ні разу адсюль ён не выязджаў. Я выйшла замуж, завербавалася з мужам у Сібір на заробкі. Камары, машкара… У чыстым полі жылі… Сына там нарадзіла, дыфтэрыт — хоп, і задушыў. Сюды не прывезла… Ні сына, ні магілкі… Так і жыву… Дзе тая смерць? Хоць ты яе кліч… Усё жыццё па казармах, па інтэрнатах, па бараках…

На вяселлі ягоным гуляла… Як ён Лізку ўзяў… Не біў ён яе, не піў… Пакінула, як дзяцей выгадавалі, сына і дачку. Плакаў:

— Што я без Лізкі? У дзяцей сваё жыццё. Сын днём — на заводзе, а вечарам магнітафоны, прасы чыніць. Двое дзетак. Трэба жыць. А дачка далёка…

Я яму раіла:

— Саша, знайдзі добрую кабеціну. Сап'ешся.

— Шкляначку налью… Фігурнае катанне пагляджу і спаць лягу.

Піў, але не запіваў, як іншыя, і адэкалон «Гваздзікі», і шклоачышчальнікі п'юць. Зараз пляшка гарэлкі каштуе, як раней паліто. Піце волю! Ешце волю! Развалілі такую краіну! Дзяржаву! Пры Гарбачове, пры Ельцыне. А я і лес валіла, і шпалы на сабе цягала… Учора тры гадзіны стаяла ў чарзе малака купіць — і не хапіла. Нямецкую пасылку з падарункамі прынеслі, а мне яе не трэба. Немцы з аўчаркамі ідуць, а мы — у балоце, у вадзе… Бабы, дзеці… І каровы нашы стаяць з намі… Маўчаць…

Не хачу я нямецкага пячэння і нямецкіх цукерак. Не вазьму!

Во! Гэтак мы з ім сядзем на лаўцы… Ён газеты пачытае, мне раскажа. Развалілі такую краіну! Раскралі… Ходзяць чуткі… Людзі бачаць… Пайшлі ў лес у грыбы, а там вогнішча: выцягвалі прасціны новыя, шкарпэткі… Шкодніцтва! Кілбасу закопваюць… Кансервы… Прадалі такую краіну! Ашукалі народ… А я лес валіла, шпалы на сабе цягала… Была і за мужчыну, і за каня. Паесці не заўсёды было, але чырвоную грамату дадуць… Я ганарлівая… Я стаханаўкай была і дэпутатам. Я думала, што калісьці буду добра жыць. Верыла. А выйшла — ашуканства… Вялікае ашуканства…

Пра смерць ён ніколі, ні слова. Можа, аб адным дні рашыўся? А я даклікацца, дапрасіцца яе не магу…

Старыя раней сядзяць на лаўцы. Бесклапотна. А зараз на пенсію не пражывеш. Хто бутэлькі па горадзе збірае. Хто ля царквы з шапкай стаіць. А хто талоны прадасць, купоны. Гарэлку. У нас затапталі ў вінным аддзеле чалавека… Я гарбатку без булачкі пап'ю і добра. У вайну думалася белага хлеба ўволю наесціся. І цяпер. Але я апошняе з двара вынесу, аддам, толькі б вайны не было.

З мэблевай фабрыкі труну прывезлі яго таварышы. Прыгожая труна, сасной пахла. Ён любіў дрэва, сасну… Любіў бярозу, ліпу, але сасну больш. На работу раніцаю вясёлы бяжыць, жартуе. Вернецца, у дом не спяшаецца. Пакуль святло не запаляць, як перачэквае. У двары — людзі, дзеці. Барак наш быў вясёлы, дружны. Мы жылі ўсе разам, адной сям'ёй і ў будні дзень, і ў свята. У цябе няма — я дам, а ў мяне не стала — ты прынясеш. На дэманстрацыі хадзілі, апранемся чыста, дзецям шарыкі чырвоныя купім…

Усё жыццё працавалі, будавалі сацыялізм. А цяпер кажуць, што сацыялізм скончыўся.

Цягнікі грымяць-грукочуць. Чужыя людзі, што вам трэба? Старасць — журба…

Прынёс ён з работы вялікую скрынку з чырвоным бантам. Паказаў.

— На пенсію праводзілі. Урачыста. Гадзіннік падаравалі. На сцяну павешу: цік-так, цік-так…

— Адпачнеш, Саша. Нагарбаціліся мы. Досыць. — Кажу гэтак і бачу, што невясёлы ён, бязрадасны. Ой які невясёлы! Раніцай цяпер яму бегчы няма куды…

Два месяцы пасядзеў на лаўцы. Сумны. Няголены.

Сядзіць і маўчыць. Апошні тыдзень слова нікому не сказаў. Ката пакліча. За-мо-о-оўк чалавек перад смерцю… Толькі глядзеў на ўсё…

Хаджу-хаджу, азірнуся: здаецца, ён ідзе, за спінаю стаіць… Азірнуся — нікога… На сорак першы дзень яго дачка стала тут жыць. З Магадана прыехала з дзецьмі, без свайго кутка мучылася. Стары барак, а ўсё ж свой дом. Маладая, думае, што часова. А можа, як і мы, на ўсё жыццё…

Чужыя людзі, што вам трэба? Не дапрошвайце, не дапытвайце… Аднолькавай смерці няма… Чуеце, як цягнікі грукочуць…

Гісторыя пра тое, што, калі знойдзеце ў сябе пад падушкай шматок гальштука і курыныя косці, гальштук можна павесіць на крыжы пры дарозе, а косці аддаць чорнаму сабаку. Тамара Сухавей — афіцыянтка, 29 гадоў

— …Малая была я, прыйшла са школы, лягла, а раніцаю не ўстала з пасцелі. Павезлі да доктара — няма дыягназу. Тады кінуліся бабак шукаць, шаптуху. Далі нам адрас, паляцелі па тым адрасе. Бабка кінула на карты і кажа маці:

— Прыйдзеце дадому, распарыце падушку, на якой дачка спіць, там знойдзеце шматок гальштука і курыныя косці. Гальштук павесьце на крыжы пры дарозе, а косьці аддайце чорнаму сабаку. Дачка падымецца і пойдзе. Свякроў заваражыла.

Нічога добрага, прыгожага я ў жыцці не бачыла, і труцілася, і вешалася…

Я сама з вёскі, прыехала ў горад, усіх баялася. Але ўсе едуць у горад, і — я. Старэйшая сястра тут жыла, яна мяне забрала: «Паступіш у вучэльню, станеш афіцыянткай. Ты прыгожая, Томка. Знойдзеш сабе мужа-вайскоўца. Лётчыка!»

Першы муж у мяне быў кульгавы, маленькі. Сяброўкі адгаворвалі: «Навошта ён табе? Ён хворы, хутка памрэ. Да цябе такія хлопцы заляцаюцца!» А я з дзяцінства любіла фільмы пра вайну, дзе жанчыны чакаюць сваіх мужыкоў з фронту, хоць бы які вярнуўся — без ног, без рук, але жывы. Да нас у вёску аднаго прывезлі без абедзвюх ног, дык жонка яго па двары на руках насіла. А ён піў, пакасціў. Паваляецца, яна яго падыме, у ночвах памые і пасадзіць на чыстую пасцель…

Я не разумела, што такое — каханне, я і цяпер не ведаю, што гэта такое, я яго пашкадавала, прылашчыла. Мы прыжылі з ім траіх дзяцей, і ён пачаў піць, ганяўся за мной з малатком…

Ужо другім дзіцем хадзіла, калі з вёскі прыйшла тэлеграма: «Прыязджай на пахаванне. Маці». Цыганка перад гэтым мне на вакзале наваражыла:

— Чакае цябе далёкая дарога. Пахаваеш бацьку і будзеш доўга плакаць.

Не паверыла. Бацька быў здаровы, спакойны. Маці п'янствавала, з раніцы ляжыць, а ён і карову падоіць, і бульбы наварыць — усё сам. Ён моцна яе кахаў, яна яго прываражыла: яна нешта ведала, нейкае зелле.

Сяджу ля труны, плачу, суседская дзяўчынка мне шэпча:

— Цётка Тома, баба дзеда чыгуном забіла, а мне сказала, каб я маўчала, яна купіць кіло шакаладных цукерак.

Мне стала страшна, і калі ў хаце нікога не засталося, усе пайшлі, распранула бацьку і шукала на ім сінякі. Сінякоў не было, толькі на галаве — вялікая рана. Паказала маці. Яна заявіла, што гэта ён дровы калоў, а палена адляцела, ударыла. Сяджу ля яго ўсю ноч і адчуваю, што ён хоча мне нешта сказаць… А маці не адыходзіць ад нас, цвярозая сядзіць. Яна нас адных не пакідала, пакуль мы яго не закапалі.

Родная маці, яна мяне нарадзіла… Прадала яна хату, хлеў спаліла, каб страхоўку атрымаць, і прыкаціла да мяне ў горад. Тут знайшла сабе другога. Ён сына з нявесткай выгнаў, а ёй кватэру адпісаў. Яна іх прычароўвала: нешта ведала, нейкае зелле. А мой за мной з малатком ганяўся, пакуль галаву два разы не праламаў…

Нічога добрага, прыгожага я ў жыцці не бачыла…

Прыходжу на работу пабітая, заплаканая, а трэба ўсміхацца, кланяцца. Дырэктар рэстарана паклікаў у кабінет: «Мне тут тваіх слёз не трэба. У самога жонка спаралізаваная дома другі год ляжыць…» — і лезе да мяне пад спадніцу.

Маці з айчымам двух гадоў не пажыла. Званок:

— Тамара, памёр Рыгоравіч. Прыходзь, памажы хаваць. Павязем у крэматорый.

Мне зрабілася так страшна, што я знепрытомнела. Ачомалася, трэба ісці. А ў галаве думка дзяўбе: раптам гэта яна яго забіла, каб адной у кватэры застацца, піць, гуляць? Га?! Яна забіла і хоча хутчэй завезці ў крэматорый, спаліць? Пакуль яго дзеці збяруцца і старэйшы сын, маёр, з Германіі прыедзе, жменька попелу застанецца, сто грамаў у белай вазачцы. Ад ўсяго гэтага ў мяне спыніліся месячныя, два гады нічога не было. Як яны зноў пачаліся, я прасіла дактароў:

— Выражце мне ўсё жаночае, зрабіце аперацыю. Я не хачу быць жанчынай! І каханкай, і жонкай, і маткаю!

Родная маці, яна мяне нарадзіла… Я хацела яе любіць… У яе маладой косы былі доўгія, чорныя… Прыгожая…

Як яна памірала, як яна не хацела паміраць… Ёй было пяцьдзесят дзевяць гадоў: выразалі адну палавіну грудзей, праз паўтара месяца — другую, а яна завяла сабе маладога каханка. Паклікала нас з сястрой:

— Вязіце да шаптухі… Ратуйце!

Яна не верыла гэтым бабкам, нікому не верыла. Як нам яе ратаваць? А ей горш-горш, малады за ёй ходзіць, з-пад яе выносіць, мые. Яна не думала паміраць.

— Але калі, — кажа, — памру, усё пакіну яму. І кватэру, і тэлевізар.

Сястра прыгразіла:

— Заб'ю, калі яму пакінеш. Заб'ю!

Я іх мірыла, плакала. Маладая мама была красуня…

Павезлі мы з сястрой яе да бабкі, на руках з машыны вынеслі. Бабка памалілася, расклала карты.

— Так? — пытаецца і падымаецца з-за стала: — Забірайце! Я яе лячыць не буду…

Маці нам крыкнула:

— Выйдзіце, я хачу адна застацца!

А бабка нас не пусціла з хаты, на карты глядзіць і пераказвае:

— Я яе лячыць не буду, бо яна не аднаго ў зямлю паклала. А нядаўна, як яшчэ на нагах была, хадзіла, у царкве дзве свечкі надламала… Тваю і тваю… — паказвае на нас з сястрой.

Маці:

— За здароўе дзяцей сваіх…

Бабка:

— За спачын ты іх паставіла. Смерці дзецям прасіла. Думала, што калі іх Богу аддасі, дык сама застанешся. У заклад.

Пасля гэтага я баялася сядзець з маці адна ў кватэры. Узяла з сабой сваю старэйшую дзяўчынку, а маці шалела, калі тая есці прасіла: яна памірае, а нехта есць, нехта жыць будзе. Парэзала нажніцамі новае пакрывала на ложку, абрус са стала, каб нікому не засталося, калі яе не будзе. Я вадзіла яе ў туалет, выносіла, мыла. Яна не саромелася, яна на падлогу, у пасцель… каб я прыбірала. Не хацела паміраць… Помсціла…

Адчынілі акно… На першым паверсе… Бэз пахне… Яна дыхае-дыхае ім, не надыхаецца…

— Прынясі, — папрасіла, — галінку.

Я прынесла. Яна ўзяла яе ў рукі, а тая тут жа ссохла, лісточкі скруціліся.

Тады яна да мяне:

— Дай за руку тваю патрымацца…

А мяне тая бабка папярэдзіла, што чалавек, які рабіў зло, доўга памірае, пакутліва. Трэба ці столь разбіраць, ці ўсе вокны ў хаце выняць, інакш душа яго не выйдзе, з цела не падымецца. А руку даваць нельга — хвароба перакінецца.

— Навошта табе мая рука?

Яна маўчыць. Стаілася.

Яна да канца мне не паказвала, дзе яе адзенне ляжыць, у якім хаваць. Грошы. Я баялася, што ноччу яна нас з дачкою задушыць падушкамі. Вочы прыжмуру, а сама пазіраю: як гэта душа з яе вылеціць? Якая яна? Куды падымецца?

Дзень ляжыць, два, перастала гаварыць. Я пабегла ў краму, папрасіла суседку пасядзець з ёй, папільнаваць. Тая ўзяла яе за руку, і тады яна памерла… У апошнюю хвіліну нешта крыкнула, няўцямнае…

Я сама яе мыла, апранала. Прыйшлі яе сяброўкі, укралі тэлефон, новыя талеркі. Прыехала мая сярэдняя сястра з вёскі. Маці ляжыць… Яна ёй, мёртвай, вочы адкрывала…

— Навошта ты маці мёртвую чапаеш?

— А памятаеш, як яна ў дзяцінстве з нас здзекавалася. Я яе ненавіджу.

— У яе валасы былі доўгія, чорныя…

— Дурная! Ты ўсё па зорках скачаш.

Малою я сніла сны, што па зорках скачу. З адной зоркі на другую, як па каменнях у рацэ.

Дзяліць рэчы пачалі яшчэ ўначы, яшчэ не пахавалі, труну не вынеслі. Старэйшая сястра плакала, а сярэдняя пакавала тэлевізар, швейную машынку, залатыя завушніцы з мёртвай зняла. Назаўтра крэміравалі і завезлі урну ў вёску, паклалі маці побач з нашым бацькам. Ёсць той свет ці няма? Недзе ж яны сустрэнуцца…

Старэйшая сястра выйшла другі раз замуж і паехала ў Казахстан. Я яе любіла, я быццам адчувала, маё сэрца падказвала:

— Не выходзь за яго замуж, — чамусьці другі яе муж мне не спадабаўся.

— Ён добры, я яго шкадую.

Мы з ёй на пахаванні маці гаварылі, сядзелі, і ён з ёй па-добраму, ласкава, я нават пазайздросціла. Праз дзесяць дзён атрымліваю тэлеграму: «Цёця Тома, прыязджайце. Памерла мама. Аня». Гэта — дзяўчынка яе, адзінаццаць гадкоў, яна тэлеграму прыслала.

Ён яе забіў, ён яе нагамі, кулакамі забіў і згвалтаваў мёртвую. На рабоце сказаў, што жонка памерла, яму далі тысячу рублёў, ён іх аддаў дачцэ, а сам з'явіўся ў міліцыю з пакаяннем. Дзяўчынка зараз у мяне жыве, вучыцца не хоча, яна запалоханая, і ў яе нешта з галавой, нічога не запамінае.

Яму прысудзілі — дзесяць гадоў. Ён яшчэ да дачкі вернецца…

…З першым мужам я развялася і думала, што ніколі больш замуж не выйду. Я стала баяцца мужчын… Як сястру забіў… Мяне жартам хто абдыме, я вырываюся. Крычу. Як я другі раз выйшла замуж, сама не ведаю. Ён вярнуўся з арміі кантужаны, паранены. Дэсантура… Цяльняшку не здымае… На Каўказе ваяваў, толькі не разабраўся, з кім: там жа ўсе свае людзі жывуць. Савецкія. Хто ў яго страляў? У каго ён страляў? На мінах падрываліся… Са сваёй маці ён у суседнім пад'ездзе жыў. Выйдзе вечарам у двор з гармонікам, грае. Заўсёды што-небудзь жаласнае.

Прыйшоў да мяне. Сталі мы жыць. Павітаюся з кім-небудзь з суседзяў, пастаю ў двары…

— Ну што, ужо змовіліся?

— Саша, ты што!

— Я цябе, сучку, ведаю! Шкадоблівая! Усе вы…

Вып'е, тады ласкавы, мяккі. Цвярозы скрыгоча зубамі, яму трэба ці ўдарыць, ці пакрыўдзіць, каб хто-небудзь плакаў, крычаў. Тады яму добра. Дзяцей б'е, самы маленькі яго любіць, лезе да яго, а ён яго падушкай. Дык той зараз, як ён заходзіць у хату, хуценька бяжыць у свой ложак і — спаць, вочкі заплюшчвае, каб не білі, ці ўсе падушкі пад канапу хавае.

Вып'е, і адзін аповед: як ехалі яны на бэтээрах… Першая машына падарвалася… А ён ехаў на другой… Я раней яго слухала і плакала, а цяпер… Гармонік ягоны нажом прапарола, чуць не магу… Ён раніцай прачнуўся: хто? Я яму сачыніла, што ён сам, па п'янцы… Не паверыў — бутэлькай з-пад піва мяне па галаве…

Ноччу ляжу, ён храпе. Думаю: ён мяне ўсё роўна заб'е, лепш я сама сябе заб'ю. Днём пазычыла ў суседкі воцатную эсенцыю, агуркі на зіму закручвала, устала, адкаркавала гэтую бутэльку і выпіла… Ён прачнуўся. Я па падлозе поўзаю, з мяне дым верне… Дзеці закрычалі. Выклікалі «хуткую»…

Нічога добрага, прыгожага я ў жыцці не бачыла… Мне паміраць не страшна… Наведаў учора ў бальніцы, п'яны:

— Я дыван прадаў… Дзеці галодныя…

Мой дыван! Я год на яго грошы збірала, па дзесятачцы адкладвала. У чарзе за ім стаяла. А ён за тры дні прапіў… Дзеўкі з маёй работы прыбягалі:

— Ты глядзі, Тома, каб ён там п'яны дзяцей не пазадушваў, яны плачуць. А гэтую старэйшанькую, адзінаццаць гадкоў, ад сястры, сама ведаеш…

Калі я вярнуся дадому і ён не прынясе назад дыван… З блакітнымі кветачкамі, як зорачкамі… Два на тры… Ён прыйшоў да мяне з ручніком і з лыжкай… У адной цяльняшцы… Паранены, кантужаны… Я хацела яго на руках насіць… Як у кіно… Калі я вярнуся і ён не прынясе назад дыван…

Я ніколі не думала, што магу чалавека забіць…

Гісторыя сталінскай дзяўчынкі, пры якой баяліся расказваць палітычныя анекдоты, і пра тое, як у пяцьдзесят гадоў яна перастала верыць у вар'яцкім доме ў камунізм. Наталля Пашкевіч — выкладчык, 55 гадоў

— Два гады я насіла з сабой яд… І мой муж… У любы момант… Мы дамовіліся: калі нас загоняць у тупік — жыць не будзем. Зламанымі, прыніжанымі мы жыць не будзем. Сяброўка робіць у аптэцы… Я доўга яе прасіла… Я не прызнавалася, навошта, дзеля чаго… Яна дастала нам мыш'як…

Мне здаецца, быццам я пражыла некалькі жыццяў, прынамсі — тры, і я — гэта тры розныя чалавекі: першы, другі… Трэці — гэта я зараз. Зусім розныя людзі, з адным імем, з адной біяграфіяй, але яны адзін аднаго не пазналі б, не зразумелі б, яны б нават адзін аднаго ненавідзелі. Пра каго апавядаць, калі я, як вялікая матрошка: выцягнеш адну — шукай у ёй другую. Судзім сёння адно аднаго, спяшаемся: гэты быў прававерны камуніст, як ён мог пакласці партбілет? А гэты стаць вернікам, хадзіць у царкву? Выкінуць у смеццеправод збор твораў Леніна — падмануў! (Сустракала і такіх…) Маліцца новым Багам… Так, можна! Я ў гэта веру… Я гэта ведаю… Іншым разам здаецца, што я пражыла не сваё, а чыёсьці жыццё… На мастацкай выстаўцы неяк іду — карціна: бэз, лаўка і жанчына ў доўгай сукенцы… Стаю і не магу адысці…

Была дзяўчынка… Дзяўчынка з далёкага Петрапаўлаўска-на-Камчатцы, цяпер — вялікі горад, а тады — раскіданыя вайсковыя пасёлкі з адной расейскай школай у цэнтры. Яна любіла кнігі Мікалая Астроўскага і Жуля Верна. Марыла жыць у семнаццатым годзе, каб удзельнічаць у рэвалюцыі, бачыць жывога Леніна, ці ў дваццаць першым — дваццаць другім стагоддзях, калі зорныя караблі паляцяць да далёкіх планет. Як і іншыя хлопчыкі і дзяўчынкі, мы ўсе тады былі аднолькавыя. Я магу сказаць, што, пакуль жыў Сталін, мы ўсе былі аднолькавыя. Мой шаснаццацігадовы пляменнік нядаўна мне сказаў: «Абрыдзеў ваш Сталін! Пра Івана Грознага чытаць буду, а пра Сталіна не хачу». Неўзабаве цікавасць да яго застанецца толькі ў нас, у сталінскага пакалення. Ахвяра і кат аднолькава асуджаны, як сіямскія блізняты. Патрэбна хірургічнае ўмяшальніцтва… Каб адлучыць маю дзяўчынку ад таго сакавіцкага дня, калі яна вярнулася са школы і ўбачыла заплаканых бацькоў: «Сталін памёр!» (Але-але, зноў і зноў Сталін, пра якога вы чуць ужо не можаце, а вынь яго з нашага жыцця — нічога не застанецца, ніякага сэнсу, нават страшнага.) На вуліцы мяцеліца, мароз (у такія дні дзяцей звычайна адпускалі, зачынялі школу), але яна ставіць у кут партфель і ідзе назад. Не паабедаўшы. Як гэта сёрбаць суп, калі ён памёр? Ён!! Усю дарогу плача — сем кіламетраў, ужо двойчы тым днём пройдзеныя. Ніхто не клікаў, ніхто не загадваў, усе чысцютка вучні і настаўнікі вярнуліся ў школу. Людзі ішлі туды, дзе яны працавалі, у бібліятэкі, клубы, каб быць разам. Ланцужком брылі назад, трымаючыся за вяроўку, — у завіруху згубіш след, заблудзішся і замерзнеш. І на наступны дзень яна запомніць доўгія чорныя стужкі людзей на чыстым снезе… І жалобную музыку… І, як сігнал з космасу (так гэта далёка), голас маскоўскага дыктара: «Гаворыць Масква! Гаворыць Масква!..»

Потым гэтая дзяўчынка паступіць на філасофскі факультэт Ленінградскага ўніверсітэта, па тым часе самы вальналюбны. Але пры ёй будуць баяцца расказваць палітычныя анекдоты: аднойчы яна заявіць, што пойдзе і данясе, бо смяяцца з нашых недахопаў могуць толькі ворагі…

Сляпая, амаль бязвінная гатоўнасць пайсці, данесці. Гэта было… Са мной было… Я баялася гэтай дзяўчынкі… Я сама дагэтуль баюся гэтай сталінскай дзяўчынкі… Людзі веры… Яны і праўда сляпыя… Як закаханыя… Інтэлектуалы і непісьменныя… У маёй бабулі замест абраза вісеў у рамцы партрэт Леніна, і ў бацькі, вайсковага інжынера, на стале стаяў бюст Леніна… Разбірайцеся, судзіце іх… Нас… Усіх… Містыка! Паўсядзённая містыка нашага жыцця…

«Добра, — спытаеце вы, — але ж нехта расказваў палітычныя анекдоты? Нехта, наогул, пляваў на ўсё?» Заўсёды ёсць людзі (іх больш), якія жывуць наўзбоч, і, вядома, іх таксама зацягвае агульная плынь, але не з той сілай. І ёсць дзейныя, моцныя натуры, яны палымяна, беззапаветна кідаюцца ў самую глыбіню — новай веры, новай ідэі. Лепшыя! Гэтая дзяўчынка была з іх, з лепшых. Вы ніколі не думалі аб тым, што ідэя зжэрла, разбэсціла і скалечыла лепшых? Вам адкрылася, вы ўбачылі яе крывавае аблічча, а мы глядзелі, любілі іншае — чуллівае, патэтычнае… Якое пакутлівае вызваленне… Катаванне… Плячо ў плячо, нас з'ядналі, згуртавалі — мы не маглі разляпіцца. Маналіт, блок! Божа мой! Ты там і не маеш сілы вырвацца, як матылёк у цэменце… Ты не можаш сябе адарваць. Хто ты? Ты толькі маналіт, без «я», з усімі. Калі я гэта ўсвядоміла? У пяцьдзесят гадоў… У вар'яцкім доме… О! Гэта вар'яцкая гісторыя, савецкі дэтэктыў…

Але быў яшчэ XX з'езд… Даклад Хрушчова… Бацька купіў раніцай газету і зачыніўся з ёй у сваім пакоі… Праз суткі выйшаў: «Ленін асудзіў бы тое, што адбылося пасля ягонай смерці. Калі б не памёр…» Праз нейкі час, месяц-два мінула, застрэліўся сусед. Паснедаў, пагаліўся… Стары чэкіст, яго ў нашым доме пабойваліся… Усе гадалі: чаго ж спалохаўся ён сам? Пасля я даведалася, што тады па краіне пракацілася хваля самагубстваў былых энкэвэдэшнікаў, тых, хто збаяўся ці асудзіў сябе сам…

Я забылася сказаць, што бацькі мае ўжо жылі ў Ленінградзе, я канчала ўніверсітэт… Гэта ўжо зусім іншы час, і мы іншыя. Мы пелі песні Акуджавы, чыталі самвыд, захлыналіся вершамі Еўтушэнкі, Вазнясенскага, Бэлы Ахмадулінай… Паэты выступалі на стадыёнах… Там, дзе сёння — Кашпіроўскі, Глоба — чараўнікі, хіраманты і прадказальнікі занялі месца паэтаў. Я захапілася біяграфіямі правадыроў, пісьмамі, мемуарамі, успамінамі. Мяне хвалявала іхняе жыццё. Дзяржынскі, Луначарскі, Бухарын… Памятаю пісьмы Дзяржынскага з турмы, светлыя, юначыя: як ён аддаў хвораму таварышу апошні швэдар (гэтыя дэталі тады гіпнатызавалі, праціналі). Аддаць апошняе, ахвяраваць! Хворы Ленін адправіў у дзіцячы прытулак масла, якое прыслалі яму сяляне… Галодная непрытомнасць Цюрупы, камісара па харчаванні… Вось яно, вялікае, чыстае, яно ж было, трэба толькі яго ачысціць, вярнуцца да вытокаў… Да пачатку… А там усё цудоўнае, высокае. Гэта было другое наша нараджэнне! Шчасце ад таго, што мы зноў нешта адолелі, перамаглі. Як пасля споведзі, амаль, сказала б я зараз, царкоўнае пачуццё… Пасля паявіліся п'есы Міхаіла Шатрова аб рэвалюцыі, іх забаранялі, за іх ваявалі, пра іх спрачаліся… (Запальвае.) Кідаю паліць, цыгарэты ад сябе хаваю… А за ноч сёння паўпачка… Не магла дачакацца ранку, калі вы прыйдзеце… Мне важней самой у сабе разабрацца, пахілілася нешта ў душы, не выпрамляецца. Бязлітаснае адчуванне паражэння… І нават не падману, а самападману… Дык пра што мы?

Дзеці красавіцкай адлігі! Наша смеласць ужо не смеласць, нашы ісціны ўжо не ісціны. Якія мы былі наіўныя: Ленін добры, Сталін благі… Пабудуем «камунізм з чалавечым абліччам»… Сама ідэя не падвяргалася сумненням, яна выдавала непарушнай, вечнай, як неба. Мы — авангард… Велізарная палаючая домна… І кожны з нас — часцінка гэтай палаючай, кіпячай лавы… Сядзець дома ў шыкоўнай кватэры?! Ніколі! Шчаслівае самаадрачэнне, апантанасць… Аддаць сваё жыццё дзеля чагосьці велічнага, не асабістага, а агульнага. Дзеля ўсіх! Паехала з Ленінграда пад выкрыкі сяброў: «Дурніца, пашкадуеш… Іншыя ўсімі праўдамі і няпраўдамі, ажно да фіктыўных шлюбаў, размеркаваліся ў Ленінград, а ты — куды?» У Менск, «самы сацыялістычны горад», як ахрысціў яго мой прафесар. Занесла ў ЖЭК ключы ад ленінградскай кватэры (памёр бацька, праз месяц пахавала маці — яна жыла жыццём бацькі, без яго ёй гэты свет быў незразумелы і не патрэбны). Я падабалася сабе! Патрэба ахвяраваць… Пакланяцца… У нас гэта ў крыві… Трэба быць Зігмунтам Фрэйдам, каб знайсці адлюстраванне… Ці то гэта ад нашай любві да рабства, ці да смерці, як вышэйшага сэнсу? Да беднасці, да аскезу…

Аб прыродзе нашых ідэалаў мы думаем мала, а яна нам да канца не зразумелая… Што там, на глыбіні падсвядомасці? Цютчаў сказаў, што Расею розумам спазнаць немагчыма. Яна па-за межамі розуму, свядомасці… У іншых вымярэннях… Дагэтуль ніхто не можа вытлумачыць, што гэта з усімі здарылася ў семнаццатым годзе. Пераварот? Успышка масавага бандытызму? Калектыўнае вар'яцтва? Але ж у той час многія людзі (інтэлігенцыя!) перажывалі гэта як шчасце… Свята! У нас у падсвядомасці жыве камунізм… Нам бліжэй рамантычнае, гераічнае і сумна там, дзе рэальнасць, прагматызм. Што робіць любімы герой расейскіх казак Іванка-дурачок? Майструе, будуе? Зусім не! Сядзіць на печы і чакае цуда: залатой рыбкі, якая выканае ўсе яго жаданні, ці красуні-царэўны, каб пабрацца з ёю… Мы ўсе чакаем цуда ці справядлівага цара… І зараз…

Наш стары дом гарыць… Адны — халодныя, спакойныя сведкі, глядзяць, як вогнішча глынае знаёмае, звычнае, але ўжо адлюбленае ці ніколі не любімае, ненавісную казарму, іншыя, якія любілі, ганарыліся сваім домам, кідаюцца ў агонь, у полымя і выцягваюць, што паспяваюць ухапіць, падабраць. На папялішчы кожны створыць свой вобраз і будзе даказваць, што дом такі і быў. Мы ўсё спальваем раней, чым зразумеем, таму заўсёды маем справу з міфамі і легендамі, а не з рэальнасцю.

Я думаю, што камунізм і фашызм закладзены ў прыродзе чалавечай. Дзве спакусы, яны ад чалавека ніколі не адступяцца. Угледзьцеся ў сябе смела і спакойна: вы і праўда рады, што вы, напрыклад, бедныя, а нехта багаты? Чужое няшчасце, чужы боль альбо смерць ці не прыносіць вам задавальнення або хоць бы прыхаванай радасці: гэта не са мною! Чалавек — бездань і неба адначасова…

Я спрабую сёння гаварыць пра гэта са сваімі студэнтамі. Але яны маўчаць…

У Менску я выйшла замуж, я пакахала. Мой муж быў вучоны, эканаміст. Быў… Ён памёр у сорак пяць гадоў, у мяне на руках… Мы жылі ў аднапакаёвай старой «хрушчоўцы», няма дзе схавацца, закрычаць, паплакаць. Я зачынялася ў ваннай і, каб не галасіць, каб у мяне не спынілася сэрца раней, чым у яго, ківалася з боку на бок з ўсёй сілы і білася галавой аб сцяну ці разбівала сабе рукі аб рабрыны батарэі. Галава закружыцца, кроў на руцэ, робіцца лягчэй: выходжу, усміхаюся, адцягваю яго ўвагу. Калі ён быў здаровы і нас прыніжалі, праследавалі, у яго вырвалася: «Хачу памерці!» Як захварэў, паміраў, я чула: «Хачу жыць!» У апошнія дні ён больш за ўсё хацеў жыць… Да ягонай хваробы мы гаварылі пра смерць, пасля сталі абыходзіць гэтую тэму. «Выкінь яд, — папрасіў ён за дзень да смерці. — Павер: неразумна ўсё. Недарэчна ляжаць у зямлі…» У яго былі два інфаркты…

Вясковы хлопец, з палескай глыбінкі… Дзяцінства — вайна, яму сем гадоў. Маці хлеб партызанам пякла, маглі расстраляць і хату спаліць. А за ім усё жыццё, як кляймо: жыў на акупаванай тэрыторыі, пад немцамі. Ва ўніверсітэт не дапусцілі… Паступіў у наргас, скончыў на «выдатна». На працу не бяруць, усюды трапіў пад графу: быў у акупацыі. Пасля страшнай крывавай перамогі яшчэ дзесяткі гадоў ваявалі з уласным народам: з тымі, хто вярнуўся з палону, каго гвалтоўна вывезлі ў Германію, хто не загінуў у канцлагеры, не згарэў у крэматорыі… Божа мой! А я выкладала марксісцка-ленінскую філасофію ў інстытуце… Партыя — гэта сумленне, годнасць… І сумненні ў галаву не прыходзілі… Кожная несправядлівасць успрымалася прыватным выпадкам, дзе быў канкрэтны віноўнік. Скажы мне хто-небудзь у той час аб віне ідэі, аб адказнасці ідэі? Вар'ят! Я ўжо не пабегла б даносіць, але назвала б яго вар'ятам, здраднікам. Якая б бяда ні здаралася на маіх вачах, я шукала вінаватага: гэта ён ці не ён… А тое, што ён — частка ідэі, атам гэтай ідэі, малекула, і ў іншых абставінах быў бы іншым чалавекам, мы не разумелі, ніхто. Вось адкуль цяпер не толькі ў мяне, а ў многіх адчуванне, што мы пражылі не сваё, а нечае жыццё. Маглі б быць іншымі людзьмі, іншай краінай… Калі б не гэтая ідэя… Я людзей не вінавачу (нават сваіх нядаўніх катаў), я вінавачу ідэю… Мне даказваюць, што ідэя нараджаецца ў чалавечай галаве. Але я ўсё роўна ненавіджу ідэю, а людзей, іхнія паводзіны магу сабе вытлумачыць. Што можа выбраць салдат у страі? Нічога. Кроч у нагу!

Мой муж быў таленавіты чалавек. Ён усё-такі абараніў кандыдацкую дысертацыю, напісаў доктарскую. Тут яму параілі: хочаш стаць прафесарам, пастаў побач са сваім прозвішчам яшчэ адно… Тады ўсе сакратары райкамаў, абкамаў пісалі і абаранялі вучоныя ступені. Было модна: сакратар райкама — кандыдат эканамічных навук… Раз намякнулі, другі… Не! Ну, калі не, дык ты доктарскую не абароніш. Кроч у нагу! Не друкавалі, не давалі чытаць лекцыі… Выяўляе буржуазныя погляды, антысаветчык… Эканоміка ніколі не была ў нас навукай, заўсёды — палітыка, вось і жывём так, што трусоў і шкарпэтак не хапае, а збожжа, жывучы на чарназёме, які немцы ў вайну адпраўлялі дадому ў пасылках, за золата купляем. Муж ужо быў хворы, мы з ім гуляем па парку, там фантан і вялікая кветкавая клумба… з чырвоных, белых, жоўтых бягоніяў словы: «Наша мэта — камунізм»… Нават кветкі не раслі проста так… Дзеля красы, дзеля радасці…

Калі мужа не стала, я дала клятву, што хай пасля смерці, але вярну яму добрае імя, апублікую яго артыкулы. Я яшчэ верыла: трэба ехаць у Маскву, напісаць у цэка партыі, там разбяруцца… Прыйдуць другія, разумныя людзі…

Не! Кроч у нагу!

…Гэта немагчыма перадаць, гэтае адчуванне, гэтае прыніжэнне. Калі вам робяць рэнтгенаскапію чэрапа пад выглядам праверкі гаймаравых пазух…

— Дзіўна, але я ў вас нічога не знаходжу, — кажа лекар.

— А што вы павінны знайсці? — наіўна пытаюся я.

Кладуць у бальніцу: «Трэба падтрымаць ваша сэрца». Хворыя выпадкова падслухалі і перадалі мне гаворку медсясцёр: «Пасля абеду Пашкевіч павядуць да псіхіятра. Дзеля яе выклікалі». Узнікае падазрэнне, адчуваю: штосьці не тое. Хутка апранаюся і спрабую ўцячы. Але на выхадзе ўжо пільнуюць, прыгразілі, што выклічуць міліцыю і завязуць у псіхлячэбніцу. Пад канвоем вяртаюць у палату. Тут разумею: мяне заманілі ў пастку…

Уначы ўсё ж уцякаю. У палаце ніхто з хворых не ўдаў, шэптам дапытваліся: «Гэта праўда, што вы пішаце скаргі ў ЦК КПСС? Кажуць, што вы шызафрэнічка…»

Дома праштудзіравала Крымінальны кодэкс: прымусовая псіхіятрычная экспертыза на прадмет «душэўнага захворвання» караецца крымінальна. Але гэта ў краіне, дзе пануе закон. Я жыву ў іншай… Што рабіць?! Уцякаць у Маскву, ісці ў цэка. Падкраўся страх… Баялася, да жывёльнага страху баялася, што мяне гвалтам схопяць і завязуць у псіхлячэбніцу. Некалькі дзён да ад'езду жахліва ўспомніць: ні на званкі ў дзверы, ні па тэлефоне не адказваю, вокны заштораны, замыкалася на ўсе замкі, верхняе святло не ўключаю, бра прыкрыта анучкай… Радыё, тэлевізар маўчаць… Быў момант… Дастала яд… Адзінае выйсце — налажыць на сябе рукі, і фізічная боязь, што не вытрываю — адыду сама… Выратаванне… Спакуса… Побач, дацягніся рукой…

Што чалавек зведвае пасля забойства? Перад гэтым сядзела ля люстэрка… Наштось запамінала… Пасля баялася люстэрка, баялася паглядзець сабе ў вочы… Калі б той ноччу не начавала ў мяне сяброўка… (Маўчыць.) Больш не хачу пра гэта… Недарэчна ляжаць у зямлі… (Маўчыць.) Вы не ведаеце, якое шчасце пасля гэтага… звычайны кавалачак хлеба і сыру… Ранішні пах кавы…

Жэрабя кінута… Таемна, з асцярогаю сябры праводзілі мяне ў Маскву. Проста з вакзала — у прыёмную ЦК КПСС: памажыце ўладкавацца ў псіхіятрычную бальніцу на абследаванне, у мяне павінна быць на руках даведка, што я псіхічна нармальная, ці дома мяне аб'явяць вар'яткай. Ніхто не абароніць! Прызналіся, што ёсць ужо ў іх такі вопыт, але жанчына звярнулася ўпершыню. Праз некалькі дзён атрымліваю накіраванне ў пятнаццатую Маскоўскую псіхіятрычную бальніцу…

Там мяне спаткалі словамі:

— Якое дачыненне вы маеце да нас? Гэта ж адразу відаць.

— Мне паставілі дыягназ: істэрычная псіхапатыя.

— У вас што, у Менску няма дасведчаных спецыялістаў?

— Не, доктар… Тут іншы выпадак…

Вечар. Шукаю, як уключыць святло. Не знаходжу. Выглядваю ў калідор. Ідзе медсястра.

— Чаму ў палаце няма выключальніка? Дзе святло?

— Вы забыліся, куды трапілі? Святло тут уключаю я. Чакайце, — і ўважлівы дапытлівы позірк, такі ж, калі я папрасіла пазваніць.

Не, тут нельга быць нармальным, задаваць нармальныя пытанні, тыя ж правілы гульні, як і там, адкуль я прыйшла. Загадала сабе: прыкінься, знікні, замры, інакш ніколі адсюль не выберашся…

Назаўтра павялі да псіхолага. Шэраг тэстаў на запамінанне. Словы: крэсла, іголка, мёд, хлеб, акно… З дзесяці слоў два не запомніла. Трэба прызнацца, што ўва мне ў гэтыя дні абуджаўся жах і дзяцінства адначасова: з аднаго боку — а раптам што-небудзь не змагу, не атрымаецца, з другога — адчуванне дзіцячай гульні, у якую гуляюць дзіўныя дарослыя. Пасля заданне — раскласці карцінкі па агульных прыкметах на тры групы. Дзякаваць Богу, справілася. Яшчэ адно — намаляваць: вясёлае свята, цяжкую працу, смелы ўчынак, хваробу. справядлівасць, шчасце, адчай… А я маляваць не ўмею… Але спрабую: вясёлае свята — шарыкі ляцяць у паветры, цяжкая праца — рыдлёўка… Атрымалася ўсё, акрамя адчаю. Я не ведала, як перадаць адчай… Мой адчай…

На наступны дзень — зноў у псіхолага. Трэба адказаць на трыста пытанняў. Трыста! Затраціла паўтары гадзіны, а разлічана на дзве з паловай. Адчула сапраўдную радасць. Яшчэ б! Перада мною няўхільна абазначылася, наколькі крохкая мяжа між нормай і не нормай. Яе не ўлавіць. Цяпер машына павінна ўсё расшыфраваць, выдаць заключэнне. Усміхнулася журботна сама сабе: цікава, хто ж усё-такі больш аб'ектыўны — машына, якую прыдумалі людзі, ці самі людзі? Усю ноч, у сне адказвала камусьці яшчэ раз на гэтыя пытанні: «Ці баіцеся вы заразіцца заразнай хваробай?» — «Баюся! Баюся!» Бачыла сябе збоку — у казённай апратцы… Бегла і бегла па бязлюднай шасейцы… Прачнулася і не адразу дацяміла: дзе я? Потым успомніла — у вар'яцкім доме. На фортках — краты. Пастаянна хто-небудзь плача, па-жывёльнаму. Павышаная сексуальнасць. Дзяўчаткі-падлеткі пастрыжаны нагала. І мат, мат — у палаце, у туалеце, сталоўцы. Здаецца, Грыбаедаў першы ўсвядоміў, што чакае ў нас тых, хто ўздумаў узляцець. Гадзінамі сядзела ля тэлевізара (ратавалася!) і нічога ў тым свеце не пазнавала… Упершыню са сцэны я перайшла ў глядзельную залу, аддзялілася…

Нас апранулі ў аднолькавыя сінія куфайкі і вывелі на прагулку. Спрабую глядзець толькі на дрэвы, не заўважаць тых, хто побач, толькі пейзаж. Але бакавым зіркам міжволі фіксую: да прыёмнага пакоя пад'ехала «хуткая дапамога», з яе выйшаў нармальнаю хадою нармальны мужчына гадоў за сорак, хутчэй вясковы з выгляду, чым гарадскі, з авоськай, з яе тырчыць батон. Да яго падскочылі два санітары… Ён кідае авоську і робіць спробу ўцячы, але яму хутка заломваюць рукі, цягнуць да дзвярэй. Я дагэтуль чую, у мяне ў вушах стаіць, як ён крычыць, азіраецца на нас і крычыць: «Памажыце! Таварышы! Гэта ліхадзейства!» Што гэта зусім нармальны чалавек, магу і зараз паклясціся. Слова «ліхадзейства» прыйдзе на язык не кожнаму, штосьці далёкае, чыстае, народнае. Напэўна, адзін з тых, хто прыехаў у сталіцу шукаць праўду. Растаптаны батон валяецца ў траве, і разбітая бутэлька кефіру… А як я ў Менску ўцякала ўначы з бальніцы… Раніцай мяне павялі на біятокі мозгу. Лепш бы не зазіраць гэтым днём у маю чарапную каробку! З галавы не выходзіць той мужчына, як ён крычаў, азіраўся… Не верыў… Растаптаны батон… Разбітая бутэлька кефіру…

Але наперадзе яшчэ шмат дзён, не адно выпрабаванне. Месяц маўчыць Менск, не адказвае на маскоўскі запыт і не прысылае дакументаў пра маю «хваробу». Пазвоняць з інстытута, дзе я працую: яна — вар'ятка? Як можа чытаць лекцыі па марксізме вар'ятка?

Часам я была ўпэўнена, што звар'яцела… Гублялася, знікала мяжа паміж нармальным і ненармальным, паміж рэальнасцю і пачварным яе падабенствам…

У адну з нядзель — дзень выбараў у Вярхоўны Савет СССР. Пасля сняданку нас пастроілі ў калону: наперадзе загадчык аддзялення са спісам, ззаду, па баках, — медсёстры, санітаркі, няні. Галасуюць вар'яты! Ідзём строем… Дзяўчынка з суседняй палаты зазірае сабе ў трусікі… Камусьці за сняданнем не хапіла кашы, мацюкаецца… У маёй суседкі рука чамусьці ўвесь час у заднім праходзе (учора і сёння не працаваў душ, няма вады). Яна грымаснічае, хоча нешта сказаць, не атрымліваецца, мыкае. Я не магу спаймаць яе запынены пагляд, нічый пагляд не магу спаймаць. Яны ўсе глядзяць кудысьці міма… А ў дактароў сур'ёзныя, адказныя твары. Няўжо яны не разумеюць, у якім тэатры абсурду мы ўсе ўдзельнічаем? Можа, мы ўсе вар'яты?!

Выбарчы ўчастак у суседнім корпусе. Зайшлі. Нам выдалі бюлетэні. Кабін для галасавання няма. Бяром лісткі і тут жа іх здаём, не чытаючы. Спыніцца нельга, ідзём строем. Кроч у нагу! Толькі адна маладая жанчына з прыгожым тварам не аддае лісток, выскачыла з шарэнгі… Парушыла рух, строй… За ёй гоняцца, яна ўцякае, пхае лісток у рот і жуе, давіцца. Я яе ведаю, яна з суседняй палаты, у яе манія праследавання, усё хавае, нават скарыстаную паперу з туалета прыносіць у палату і складвае ў сумку. Каб не пакінуць аніякіх слядоў… Гаварылі, што яна працавала на тэлебачанні…

Мы спускаемся па адной лесвіцы, па другой падымаецца новая група… Тыя ж ашклянелыя вочы і застыглы ў іх спалох… Здзіўленне… Суцэльная чарада, бесперапынная плынь… Запыніцца нельга… Кроч у нагу! Можа, мы ўсе вар'яты?! Краіна вар'ятаў… Гіганцкая палата нумар шэсць…

Праз пяцьдзесят два дні я выйду адтуль зусім іншым чалавекам… З хвароб у мяне выявяць толькі астэахандроз… Але там я назаўжды развіталася са сваім мінулым… Выбух унутры ў мяне… Страшэнны боль… Я магла б пражыць другое жыццё… Мінулае памерла… Калі вы спрабавалі памерці, ужо немагчыма вярнуцца…

І цяпер прачынаюся раніцай: дзе я? Пасля ўспамінаю…

Гісторыя другой дзяўчынкі, якая хацела, каб яе хто-небудзь любіў, ну хоць бы мама. Інга С. — студэнтка пятага курса медінстытута, 25 гадоў

З аповеду блізкай сяброўкі:

— У мяне было адчуванне, што нават у труне ляжала не яна. Калі памёр мой тата, мы яшчэ з год адчувалі, што ён нудзіцца без нас. А тут я адразу зразумела, што яна адышла назусім і не смуткуе, не вяртаецца. Мы не знайшлі яе фатаграфій, яе дакументаў ніякіх яе рэчаў. Нават пашпарта… Яна ўсё знішчыла, выкінула. Як быццам яе ніколі не было, яна як быццам выпадкова заляцела ў гэты свет, адчыніла не тыя дзверы…

Мы з ёй дружылі з пятага класа, у музычную школу разам хадзілі. Звычайна пешшу, тут нам побач, яна гаворыць, а я слухаю. І тое, што яна ў тую хвіліну перажывае, аб чым задумваецца, да мяне даходзіць нашмат пазней. У мяне задоўжылася дзяцінства, можа, таму, што я часта хварэла, і мяне ўсе шкадавалі. Так, я ва ўсім доўга пазнілася. Дзіўна! У восьмым класе ў яе закахаўся самы прыгожы ў нашай школе хлопчык. А да мяне ніхто не заляцаўся. Аднойчы на ўроку яна дастала са свайго партфеля слоік варэння з пялёсткаў ружы з запіскай: «Хацеў прынесці табе мільён ружаў…» Са смеху слоік выслізнуў у яе з рук, і яна сядзела ўся ў ружовым варэнні… Цяпер гэты хлопчык — мой муж. Дзіўна! Ён яе кахае… Дагэтуль…

У яе быў маленькі брат, яна яго спавівала, катала ў калясцы, ёй гэта дужа падабалася.

— Ты ведаеш, — казала яна, — я яго гэтак люблю! Калі глядзяць на нас, дык думаюць, што я яго мама.

Яна заўсёды сабе нешта прыдумвала, якую-небудзь незвычайную ролю.

У яе была бабуля, яны моцна сябравалі. Калі бабуля памерла, яна доўга плакала, смуткавала. Мінула ўжо некалькі тыдняў, я паклікала яе ў кіно, каб развесяліць.

— Бабуля — мой друг, — сказала яна. — Як жа я магу смяяцца, забаўляцца? Я хачу, каб яна ведала, як я яе люблю.

У яе былі маці і бацька, абодва — канструктары на вялікім заводзе. Але пра іх яна амаль нічога не расказвала. А я з таго часу памятаю толькі голас яе мамы, яе каманды: «Інга, урокі! Інга, на музыку! Інга, у цябе — англійская!» Пасля смерці бабулі іх дом зусім змяніўся, з яго знік пах смачных абедаў, святочных піражкоў, усюды цяпер валяліся старыя газеты, часопісы, ляжаў пыл. Харч купляўся на хаду, на бягу ў кулінарыі, каб хутчэй — на стол. Інга гаварыла, што яечня — любімая маміна страва — яе асабісты вораг. Бабуля памерла ад рака. Інга і характарам, і знешнасцю была вельмі на яе падобная, і ў яе на ўсё жыццё засталася боязь, што яна таксама памрэ ад рака. Памятаю, мы з ёй шмат разважалі: як гэта — людзі лятаюць у космас, ходзяць па Месяцы, а на Зямлі рана паміраюць, не могуць адолець хваробы? Дзеці шмат гавораць пра смерць, проста дарослыя пра гэта не ведаюць, а сябе маленькімі яны звычайна ўжо не памятаюць.

Я ніколі не задумвалася: якая я? Такая, як усе, ці не такая? Памятаю толькі, што малою прачыналася і хутчэй бегла да люстэрка: што там? Вядома ж, расчараванне — той жа нос і тыя ж вусны. Але гэта ў маленстве. А яна, мне здаецца, заўсёды адносілася да сябе, як да карціны ці скульптуры ўласнай работы, дзе яшчэ можна нешта дадаць, замаляваць ці нават перамаляваць, выдзеўбаць, адсекчы лішняе. Адна наша спрэчка. Тады ў газетах шмат пісалі пра смяротнае пакаранне. І ў нас была гаворка, што ніхто не мае права на чыёсьці жыццё, у чалавека над чалавекам гэтай улады няма. Яна з гэтым пагаджалася, але дазваляла сабе ўладу над сабой, над сваім жыццём. Бунтавала: «Як гэта не мне вырашаць? А каму?» Каму? Чакайце. Я спаймала слова, якое больш за ўсё да яе падыходзіць. Вось яно — бунт! Заўсёды на ёй нейкія неймаверныя капелюшы, нейкія неймаверныя штаны ці кофты экзатычнай даўжыні — яе дражнілі: «Дзесяць лішніх сантыметраў». А ў яе гэта называлася па-іншаму: «Дзесяць сантыметраў асобы!». Спала на падлозе. Навошта? «Я хачу ведаць, якая ў мяне ўлада над маім целам». Прынцыпова не спісвала і не слухала падказак: «Я не спяваю з чужога голасу». Праўда, гэта на самай справе была нетутэйшая птушка! І справа зусім не ў тым, што яна памерла і я гэтак цяпер пра яе думаю. Я заўсёды гэтак пра яе думала…

У сёмым класе памёр адзін наш хлопчык. Мы пайшлі на пахаванне ўсім класам, і я нічога не запомніла ў той дзень, акрамя яе. Як быццам гэта яе брат памёр, нехта вельмі-вельмі блізкі. Яна потым яго ніколі не забывала, успамінала. Я пасля да гэтага яшчэ вярнуся. Дык вось пра бунт. Калі ўсе вакол паўтараюць: я люблю гэта, я люблю гэта — мы ўсе любім гэта, а адзін адыходзіць убачок і кажа: «Чаму я павінен любіць гэта?» А гул стаіць аглушальны: люблю — люблю, любім — любім… Гэта яна называла «правам цагліны», а якое права ў цагліны — легчы ў сляпы падмурак, на тое месца, куды пакладуць. Не хачу!

Калі ласка, прыклад. Урок гісторыі:

— Цяперашняе пакаленне савецкіх людзей будзе жыць пры камунізме… — Адзін адбарабаніў, другі. Мы паўтаралі гэтыя словы ўслед за настаўнікам, не спрабуючы і не падазраючы, што можна ўнікнуць у клятвенны сэнс звычна загнаных у нашы галовы слоў: верыць хто-небудзь у такую хуткую светлую будучыню ці не?

— Я не веру, што буду жыць пры камунізме, — сказала адна Інга і атрымала двойку, а была выдатніцай.

Мы ўсе ўлюбіліся ў Наташу Растову, а яна назвала яе пладавітай самкай (я мяркую, з-за пратэсту захапляцца тым, чым захапляюцца ўсе), чым прывяла ў неапісальны жах нашу Лізавету, настаўніцу расейскай літаратуры, а клас — у захапленне. Яе не любілі — ёю захапляліся! У чатырнаццаць гадоў мы з ёй марылі пра машыну часу, куды б мы трапілі, калі б у нас паявілася чароўная магчымасць падарожнічаць у часе. Яна выбрала — вайну:

— Тады я была б патрэбная!

— Але ты загінула б. Першая! Такія адтуль не вярталіся.

— Але ўсё роўна я павінна была быць там. Толькі там!

Дзіўна! Яна была прыгожая, і зусім не як хлопец гранату на ўроку фізкультуры кідала: так кідаюць букет кветак са сцэны ў глядзельную залу.

Ужо два месяцы мінула, як яе няма, а я бясконца пра яе думаю. Шукаю прычыны, якіх няма, шукаю логіку, якой не можа быць…

Вось гэты выпадак яшчэ трэба расказаць. Абавязкова! Мы вяртаемся са школы, яна ўсю дарогу маўчыць, што на яе абсалютна не падобна, яна — гаваруха. Дадому ёй не хочацца, і мы кружым, па скверы, напэўна, гадзіны паўтары.

— Ты ведаеш, мая мама — забойца, — нарэшце вырвалася ў яе, — аказваецца, Алежык (гэта яе маленькі брат) выпадкова нарадзіўся. Яна хацела яго забіць, гэта ў дарослых называецца «аборт», а дактары ёй не далі.

Не паспяваю нічога адказаць, яна спяшаецца-спяшаецца выгаварыцца.

— Я чула, як яны з татам сварыліся. Яна нядаўна зноў некага забіла. Можа, яшчэ аднаго майго браціка ці сястрычку. Ты сабе ўяўляеш — забіць Алежыка!!!

Пачынаю цяпер здагадвацца, што яе надзвычай хвалявала тэма смерці, яна баялася смерці. А што, калі вучыцца ў медінстытут яна пайшла з-за бунту супраць самой сябе, супраць свайго страху? Гэта яе ўчынак. Калі нехта з хлопчыкаў ёй зняважліва кінуў: «Ты крыві баішся!» — яна на другі дзень прынесла ў школу нож і пры ўсіх паласнула ім сабе па руцэ. Пайшла кроў, яна глядзела на яе, пакуль хтосьці з дзяўчынак не заплакаў.

Яна мне не сніцца… Гэта мучае… А раптам пакрыўдзілася. Мой муж… Яго яна ніколі не кахала… Але ён яе кахае, я заўсёды ведала, што ён яе кахае…

У яе былі свае дачыненні з рэальнасцю. Вось тут яшчэ адна разгадка, я так мяркую.

— Лепш за ўсё падарожнічаць у думках, — пераконвала яна мяне. — Калі я прыязджаю туды, на тое месца, дзе ўжо была ў марах, у фантазіях, мне не так цікава, як цікава ў думках, у жаданнях.

Свой дом, а яна казала, што ў яе будзе адзіны муж і двое дзяцей — хлопчык і дзяўчынка, яна ўяўляла так: «З мэблі — адны кніжныя шафы, усё астатняе — кнігі, і больш нічога». Кнігі для яе былі другой рэальнасцю, і яна жыла, здзяйснялася менавіта ў ёй. Апошні школьны званок. Выпускны вечар. На ёй — белая сукенка, яна такая прыгожая! Ён танцаваў толькі з ёю… Яны кружыліся… Я гэта запомніла… Дзіўна! У мяне ўжо былі хлопчыкі, але іншыя, я пра яго ніколі не думала… Яна першая сказала:

— Вы былі б шчаслівай парай. А мне трэба, каб штодня — як пасля дажджу… Чыста і нанава…

Ёй хацелася цудаў, яна прагнула цудаў: вось яна некуды пойдзе, зазвініць тэлефон, прынясуць ліст — і нешта здарыцца нечаканае. Чыйсьці голас. І нехта яе знойдзе. У нас была свая школьная кампанія, дзе ўсё трымалася на ёй. Яна прываблівала, злучала нас сваёй фантазіяй, гэта было столькі фарбаў, такі жывапіс. Паток! Пераканала мяне паступіць у кансерваторыю, стаць скрыпачкай: «Тоненькая, у чорнай доўгай сукенцы будзеш стаяць на сцэне…»

Гэтак мы ўсе ўяўлялі жыццё…

Першы год Інга ў медінстытут не паступіла, пайшла працаваць санітаркай у бальніцу:

— Мне падабаецца прынесці хворым свежую бялізну, карміць з лыжачкі. Я ўсіх іх люблю! Скончу інстытут і паеду ў дзікую глыбінку, дзе буду лячыць усё — ад кашлю і бародавак да рака.

Яна прывучала сябе да болю, да пакут, але-але, прывучала, бо не вытрымлівала, не выносіла аднаго выгляду пакут. Знячэўку ўсплывае ў памяці, як мы выходзім пасля загараднай прагулянкі з электрычкі: у руках — завялыя ў духаце і штурханіне бяссільна сінія васількі, а ў слоіку з-пад соку — ашклянелы хрушч. І яе словы: «Мы іх забілі…» У яе адсутнічаў інстынкт самазахавання, засцярога ад болю. Дзеці спалілі ў двары ката, на дроце матляўся маленькі абвуглены шкілет, быццам дзіцячы, — яна там — пабачыць! На вуліцы аварыя, крык, натоўп, яна там — пабачыць! Я яе адцягваю: «Пойдзем, ну, не трэба. Я не хачу!» Яна, бы ўкапаная, стаіць, вочы прыжмураны. Яна падганяла сябе туды, заганяла, каб стаць моцнай, выкаваць непрабіўны панцыр, збудаваць прытулак з фантазіі і думак, што калі-небудзь навучыцца ратаваць, памагаць. Наіўна спрабавала спасцігнуць тое, што яшчэ ніхто не спасцігнуў: чаму чалавек павінен гэтак пакутаваць? Нават дзіця. У яго ж яшчэ аніякіх грахоў, аніякай віны, хай бы памёр, быццам заснуў. А ён крычыць, як звераня… Яму гэтак баліць… Завошта?

Гэтак баяцца болю і выбраць такі страшны спосаб?! Павесіцца… На вачах у свайго дзіцяці…

Я бясконца пра яе думаю… Яна была самая лепшая з нас. Як мы марылі!

— Інга, калі ты паверыш, што цябе кахаюць?

— Калі мяне возьмуць на рукі і пранясуць праз увесь горад!

Яго звалі Слава. Высокі, дужы. Ён нёс яе праз увесь горад. Прывозіў з поўдня першы бэз, калі ў нас яшчэ снег ляжаў у парках. Пісаў лісты на бяросце і прысылаў іх у вялікіх кардонных скрынках з-пад лялек. Прыгожа… Святочна… Як у садзе… Як яна хацела… Сядзець у белай сукенцы… І стол засланы белым абрусам… Яны пабраліся: яму — дваццаць пяць, ёй — дзевятнаццаць. Яна першая з нашага класа выйшла замуж. Усе дзяўчынкі ёй зайздросцілі. Яшчэ да вяселля мы былі з ёю на іпадроме, глядзелі скачкі, і ў нейкі момант у яе вырвалася: «Я хачу жыць з такім напорам, як яны імчацца! Інакш нічога не адчуеш!» Усё ў яе было з выклічнікамі: не люблю, а моцна люблю, не проста добры чалавек, а вельмі добры чалавек, не проста каханы, а вельмі каханы. Вельмі-вельмі-вельмі!!!

Я памятаю яе шчаслівай:

— Раніцай з ваннай іду на кухню. Азірнулася — ён цалаваў мае сляды. Кахаю яго! Вельмі-вельмі-вельмі!!! Ён вялікае, дужае дзіця. Увесь час хачу ўсміхацца.

Неўзабаве ў яе нарадзіўся Сяргейка.

— Як ты? — званю ёй.

— Вельмі-вельмі-вельмі!!! Цяпер у мяне — двое дзяцей: адзін вялікі, другі — маленькі. Раўнуюць адзін да аднаго. Чалавек жыве на зямлі дзеля неба — вось што я з імі адчуваю, вось як я з імі жыву!!!

Ці кахала яна? Вось гэтага я не ведаю. У яе ўсё па-іншаму. Калі яна кахала, дык каго? Таго, хто быў побач, ці яго ж прыдуманага? Баюся, што яна кахала ідэал, вымысел. Інакш у яе не атрымлівалася. А ён? Ён засынаў ля тэлевізара, бо ўдзень вучыўся на пятым курсе медінстытута, а ўначы падзарабляў на «хуткай дапамозе». У нядзелю яму не хацелася нікуды выходзіць з дому, яна марыла да раніцы блукаць па горадзе, усю ноч размаўляць, запрасіць сяброў, каб усім было добра, радасна. Купацца ў шчасці.

Яна:

— Я хачу, каб штодня, як пасля дажджу… Чыста, нанава…

Ён:

— Я яе не разумею. То ўсміхнецца, абдыме — і тут жа: «Пакінь мяне! Я цябе ніколі не кахала!» Спакую чамадан. Не пускае: «Каханы, адзіны». На каленях стаіць… А назаўтра ўсё спачатку. Фантазёркі… Яны небяспечныя… Ухопяць і трымаюць: ты — не такі, не такі! Задушаць… І самі цнатлівыя, як дзеці.

Раптам высветлілася, што яны зусім розныя, смешна, але нават у гэтым: ён — сава, яна — жаўранак. Пойдуць у кіно — і там пасварацца.

Ён:

— Ненармальная! На экране нехта некага забіў ці разлюбіў — яна плача. Наўзрыд плача. На нас абарочваюцца, мне сорамна.

Яна:

— Пасля фільма мы выйшлі на вуліцу, ліў дождж. Я зняла туфлі і пайшла басанож… Па лужынах… Было гэтак хораша, што ніхто не патрэбен…

Скончылася тым, што ён паехаў у іншы горад. Назусім. Ажаніўся з яе сяброўкай — ціхай, шэранькай. Маленькі Сяргейка спаў цяпер з мамай, уранку цалаваў яе заплаканы твар, суцяшаў: «Мамулька, не плач. Я вырасту і ажанюся з табой». Яна мітусілася, яна ўсё жыццё мітусілася між рэальнасцю і прыдуманым. Хацела, каб яе хтосьці любіў, меў патрэбу ў ёй, «як у хлебе, як у вадзе». Прагнула любві гэтак моцна, палка, што прыдумвала яе, кідалася да людзей, як кідаюцца ўніз з вышыні, пласталася. У кожным з нас ёсць сасуд любві. Калі ён не напоўніцца ў дзяцінстве, дык усё жыццё будзеш пакутаваць ад смагі і неспатоленасці. І не ўратавацца, не ўберагчыся. У яе сасудзе было толькі на самым дне… Бабульчына…

Ну якая ж? Якая ж назва гэтага фільма? Там галоўная гераіня — старая бальшавічка. Яе адведвае па выхадных днях сын, і яна задае яму пытанні, як да сцяны ставіць:

— Чаму аэрапланы сёння не лятаюць?

Сын тлумачыць: маўляў, надвор'е не лётаае.

— Непарадак! Куды глядзіць міністэрства авіяцыі?

Заканчваецца іх сустрэча заўсёды гэтак:

— А дзе вашы блакітныя гарады? — кажа яна. — Чаму вы не працягваеце тое, што мы пачалі? Мы ж расчысцілі вам дарогу…

З гэтай пароды — мама Інгі, яе любімае слоўка «дурнота», а дурнота ўсё, што не тычыцца справы, мэты. Замест дыялога заўсёды маналог:

— У чалавека павінна быць мэта. Вялікая мэта. Толькі лопух жыве дзеля сябе, а чалавек жыве дзеля іншых. Я не разумею вас, што гэта азначае: «Я хачу проста жыць», «Я хачу проста любіць»… Вы ўхіляецеся ад жыццёвай барацьбы, вы здаяце пазіцыі. У мой час была спрэчка фізікаў і лірыкаў, я выбрала фізікаў. Свет належыць рэалістам, а не летуценнікам. Трэба займацца справай, усё іншае — дурнота!

Моцная, прыгожая жанчына. Я не памятаю, каб яна плакала ці аб чым-небудзь прасіла, не — толькі воля і загад. На вуліцы такую напаткаеш — азірнешся. Яе заўсёды саджалі ў прэзідыум, выбіралі дэпутатам, дэлегатам. Муж побач з ёй выдаваў маленькім, непрыкметным. Такім ён быў.

Пасля смерці бабулі Інга (гэта было пры мне) спытала ў маці:

— Што такое смерць?

— Гэта калі цябе не будзе, як бабулі.

— Я ніколі на памру!

— Чаму ты гэтак думаеш? Проста ты яшчэ маленькая.

— Я ніколі не хачу паміраць!!

— Як гэта ты не памрэш? Усе паміраюць. Нават Ленін памёр!

Яны незразумелыя нам, нашы бацькі, але яны пра гэта ніколі не задумваліся. У іх не хапала на нас часу, бо яны перамагалі, аднаўлялі, узводзілі, ахвяроўвалі. Дзеля нас! Дзеля нашай будучыні! Дзе ж яно тое, пра што яны бясконца гаварылі нам з маленства, тое шчаслівае жыццё, якое называлася будучыняй? Паглядзіце ў акно: шэрыя дамы з таннай панелі, кепскія дарогі, брыдкія машыны, стомленыя, зношаныя людзі. А яны ўвесь час кудысьці беглі, спяшаліся, не паспявалі і адмахваліся ад нас: няма калі, няма калі!! Дзе сляды іхняга жыцця, пражыты імі час, куды ён сплыў? Яны ўпэўнены, што жылі дзеля нас. Як ім сказаць, што яны нам ніколі не належалі?..

…Тым днём… За жалобным сталом… Мы баяліся падняць вочы адно на аднаго… Усе сябры Інгі, што сабраліся, нас было шмат… Мы не маглі пайсці з яе хаты, мы гаварылі да раніцы, памятаю абрыўкі нашых гаворак:

— Тры дні таму назад яна пазваніла мне: «Хаджу па горадзе прашу: «Божа, зрабі так, каб мяне забіла машынай!» Але ты чуеш: «Бога няма…»

— Калі ў нас былі практычныя ў моргу, яе ванітавала. «Ну, гэта не бяда, — запэўнівала яна нас спачатку, — да пятага курса прывыкну. Як вы, буду булачкі есці». І праўда — як галодныя, тут труп ляжыць, а побач нашы партфелі з бутэрбродамі і канспектамі. Тое, што на стале пад белай прасціной, для нас ужо нічога агульнага з чалавекам не мае, гэта ўжо нежывое, як глобус. Жыццё пералілося ў нежыццё без імя. Але Інга аднойчы спытала: «Можа быць, гэтага звалі Сяргеем… А яе — Ганнай…» Пасля гэтых слоў як узяць у рукі скальпель? Яна памятала, не магла забыць нікога, іхнія твары, асабліва дзіцячыя…

— І на злосць сабе пайшла ў патолагаанатамы… У судовую экспертызу… Яна занадта напружыла сваю струну…

Што прымушае не знікаць, чапляцца за жыццё тую ж бактэрыю ці чалавека, незалежна ад узроўню свядомасці? Нейкая невядомая хімічная ці касмічная спружына. Зламалася — і ўсе. Як зламалася гэтая спружына ў параненага князя Балконскага. Памятаеце? Вагі гайдануліся… І ён адмовіўся жыць, не захацеў, а колькі біялагічных, фізічных сіл у арганізме, на які тэрмін — гэта ўжо значэння не мае. Я гляджу на яе фатаграфію… «Калі чалавек памірае, змяняюцца ягоныя партрэты…» Яна смяецца… Але ўжо такое адчуванне, што — як за шклом… Не вылучаецца энергія, меней святла… Мы сядзім на траве пад яблыняй… Гэта было ўсяго год назад… У мяне тады толькі што нарадзілася дачка, мы жылі з мужам на кватэры на ўскраіне горада ў прыватным доме з садам. Яна імчалася да мяне праз увесь горад — пакупаць дзіця, спавіць, прынесці вясёлую цацку. Яна нястомна стварала свет, у якім бы яе ўсе любілі, не маглі б абысціся без яе, а любілі яе толькі дзеці. Я чула, як яна размаўляла з Сяргейкам, яму было чатыры гады.

— Мама, — прызнаўся Сяргейка, — я баюся цемнаты.

— Чаму?

— У цемнаце маленькія злосныя чалавечкі… Пад канапай…

— Адкуль яны ўзяліся?

— А людзі як нараджаюцца? З чаго?

— З любві…

— Мама, а гэтыя са смуткасці…

Іншым разам ён уляцеў у пакой, дзе мы сядзелі:

— Мама, хмаркі на каленках у фортачку паўзуць!

Яны жылі на дзевятым паверсе, хмары ў іх бліжэй…

Са мною нешта здарылася, калі я нарадзіла, быццам мяне зацягнула, закружыла віхурай у велізарныя дзверы іншага жыцця, і я растварылася там. Я не спала па начах — дзяўчынка хварэла. У мяне ставала сіл толькі накарміць, памыць, пакласці яе спаць, часам пагуляць і заўсёды — што-небудзь праспяваць. Перастала чуць і разумець усё, акрамя яе малюсенькага існавання: спіць, плача, хоча есці, пачала ўсміхацца. Мяне быццам не было…

Інга прыходзіла, але ўжо рэдка. Выгаворвалася:

— Чагосьці нуда навалілася. Тужліва. Хай бы хто-небудзь прыйшоў і праседзеў побач усю ноч, трымаючы за руку…

Другі раз прыбегла радасная:

— Я напаткала сябра. Ён — архітэктар, будуе прыгожыя дамы. Вясёлы, разумны. Мне з ім добра і лёгка.

Потым яны прыйшлі ўдваіх, і я была ўражана, наколькі намаляваны ёю партрэт не супадаў з рэальнасцю. Нервозны, злосны, пакрыўджаны на ўвесь свет. А дзе ж той вясёлы, разумны?

Яна палохалася таго дня, калі ёй споўніцца дваццаць пяць гадоў, як быццам рысу сабе правяла. Да гэтай рысы яшчэ можна чагосьці чакаць — незвычайнага, выключнага, а за ёй — ужо чужая тэрыторыя, з чужымі законамі, будзённымі і нерухомымі, якіх яна не прымала. Па-мойму, за гэтай рысай яе дагнала рэальнасць.

Апошні яе тэлефонны званок:

— Я вырашыла кінуць інстытут…

— Здурнела! Пяты курс…

— Ты, як мая мама. Яна пагражае, што, як толькі я пайду з інстытута, яе з інфарктам забяруць у рэанімацыю. Як гэта, маўляў, ля самай мэты сысці з дыстанцыі… Быццам я цягнік і здольная рухацца толькі па рэйках… Ты ведаеш, я ўсё-такі не магу больш бачыць мёртвага чалавека! Хворыя, як і жабракі, зводзяць мяне з розуму! Учора хадзіла на рынак… Звар'яцелая жанчына танцавала на плошчы і спявала… Малады хлопец у інваліднай калясцы іграў на баяне… Яму кідалі рублі ў шапку… Ён ні на кога не падымаў вачэй… Тата кажа, што гэтак было пасля вайны…

— А ты каму-небудзь з нашых сказала?

— Каму? Усе разбегліся, кожны цяпер выжывае паасобку…

— Але ж мы…

— Што? Сядзелі да раніцы, спявалі, вершы чыталі? Гэта было ў нейкім іншым жыцці… Ты адышла ад нас і страціла сляды… Сказаць табе, чым займаецца наш Вадзік, які любіў Высоцкага і марыў пра інстытут кінематаграфіі? Перапрадае аўтамабілі… Лёшку бачыла ў горадзе… Беспрацоўны інжынер… Эма едзе з бацькамі ў Амерыку… — І далей штосьці рванае, няўцямнае. — Мяне няма, як быццам я знікаю… Знікла… Я растварылася… Паражэнец… А я не люблю паражэнняў… Я, як усе, як маса… Я жыла ва ўласнай абалонцы, яе праткнулі, як дзіцячы шарык… Няма чым дыхаць… Мяне сцягваюць і сцягваюць у рэальны свет, на гэтую гліну… А птушачка прызвычаілася сядзець на дрэве і спяваць, заплюшчыўшы вочкі… У Сяргейкі, маленькага, нават вушы такія, як у ягонага бацькі… Ён падобны на яго, а не на мяне… Мяне нідзе няма… Я вас усіх падманула… Я ўвесь час іграла нейкую ролю… Хачу ўцячы… Недзе пачаць новае жыццё… Прыгожае… Святочнае… Але не гэтае…

— І-і-нга!

Яна паклала трубку. Я званіла ёй некалькі дзён запар — яна не падыходзіла да тэлефона.

Як гэта здарылася?! Апошняе…

Пра гэта я ведаю толькі са слоў яе мамы. У нас з ёй былі дзве размовы, і мне дагэтуль здаецца, што два розныя чалавекі расказвалі мне адну і тую ж гісторыю…

Першая гаворка была тым днём.

— Памажы мне! — кінулася яе маці да мяне адразу ля дзвярэй, і я ўпершыню бачыла яе сапраўдны твар. — Гэта я яе забіла! Я?! Я выхавана на схемах, жалязяках, я не разумела сваёй дачкі. Яна гаварыла пра нейкае іншае жыццё… Збіралася кудысьці далёка паехаць… Хацела кінуць інстытут, не здаваць экзамены, я сілай падымала яе раніцай з пасцелі: «Не хачу ўставаць. Не хачу нават чысціць зубы». — «Выкінь з галавы гэтую дурноту! Ёсць абавязак! Ты бачыш, як мы з бацькам жывём: што б ні здарылася, трэба ісці на працу. Памятаеш, летась наш Алежык трапіў пад машыну… Яго забрала «хуткая», а я пабегла на завод, бо «гарэў» план, бо ёсць пачуццё абавязку». Я яе апранала, сілком давала ёй тварог ці манную кашу, саджалі з бацькам у машыну і везлі ў інстытут… На практычныя ў морг… Так мы здалі чатыры экзамены… Дзеля яе… Дзеля яе будучыні! Я не адступалася. Яна мне паказвала: «Мама, паглядзі, як трацяць розум: першымі зведваюць гэта валасы, памацай, якія яны ў мяне сталі жорсткія, як з лёскі. А ўсе людзі мне выдаюць падобнымі на жывёлін: у гэтага галава — дзікага вепра, а ў гэтага — бабрыная…» А я запіхвала яе ў машыну і везла ў інстытут. Яе трэба было, як маленькую, на руках люляць… Я не разумела… Пасля інстытута я бегла да сябе на завод… Брала чарцяжы дадому… Сядзела над імі па начах… Спала чатыры гадзіны ў суткі… Дзеля яе… Дзеля яе будучыні! Памажы мне! Можа, я чагосьці не ведала? Гэты яе муж… Паехаў, забраў нават шлюбны пярсцёнак, які ёй падарыў. І гэты новы сябра… Ты яго бачыла? Яна ірвалася з дому, хацела волі. А што яна атрымала? А можа, гэта ўсё-такі выпадковасць?! Памажы!! Яна во ў гэтым пакоі… На поясе ад майго халата… Сяргейка ў куточку гуляў… Домікі з кубікаў складваў…

Праз сорак дзён мы сядзелі за тым жа сталом… Маці паднялася, зноў прыгожая і моцная:

— Надышоў час энергічных, жыццяздольных людзей. Інга не захацела змагацца. Што ж вы такія слабакі? Мы для вас усё зрабілі! Мы для вас жылі! Хоць бы інстытут скончыла… Не дайшла да мэты…

Мне хацелася ўцячы ці крычаць пасля яе слоў. Я абняла Сяргейку:

— Сяргейка, мама паехала.

— Няпраўда, маму закапалі. Яна прасіла: «Ты не бойся. Мяне, быццам зярнятка, закапаюць. Я ўзыду». Я цяпер бабулю буду зваць мамай.

Ён пакуль не ведае, што перад сваім адыходам мама адвозіла яго з гэтага дому да бацькі ў чужы горад. Назаўсёды. Але той адмовіўся — у яго ўжо там, у другой сям'і — хлопчык і дзяўчынка. Яна прасіла: «Я еду вельмі далёка. Я не магу забраць яго з сабой. Ён — мяккі. Мая мама што-небудзь гэткае з яго вылепіць… Я ніколі яго не пазнаю…»

У мяне цяпер нават няма дома, дзе яна была. Я не магу туды пайсці…

Не друкуйце нічога… Усё роўна мы не зразумеем гэтай тайны… Адны здагадкі. Жорсткія і прыблізныя. Калі надрукуеце, дык без майго імя. Я не хачу быць сведкай. Я — не сведка, я — саўдзельнік, як усе. Калі б яе хто-небудзь, хоць бы адзін з нас на самай справе любіў. Кожны раз, як пасля дажджу… Чыста і нанава… (Доўга маўчыць.) Часам я думаю інакш, нават часцей менавіта так думаю: мне журботна, але мне яе не шкада… Я яе разумею… Смерць — гэта яе прытулак…

Гісторыя чалавека, які ваяваў у сорак першым і не думаў, што калі-небудзь пачуе: «Навошта ты перамог? мы б цяпер баварскае піва пілі…». Мікалай Севасцьянавіч Кулажанка — былы франтавік, 70 гадоў

— Што вы мяне катуеце? Вам гэта трэба для літаратурнага эксперыменту, а з мяне душу дасталі. Душа плача… (Маўчыць.) Калі ўспомніць, дык за ўсё маё жыццё добра мне было толькі на вайне… Кроў, вошы, смерць… Але там усё было ясна, у нас ва ўсіх — адна Радзіма і адзін вораг. І ніколі мы так не любілі, не шкадавалі адзін аднаго, як у вайну. Мы былі разам, як пальцы ў кулаку. Гэта няпраўда, што сацыялізму ніколі не існавала. Ён быў адзін раз… У вайну… Я — сведка… (Маўчыць.) Нікому не патрэбны сведка… Старое пудзіла… Жыццё выкідвае наша пакаленне… Мы ўжо лішнія… (Маўчыць.)

Мне гэта крыкнулі ў твар… Гэта прысуд… (Маўчыць.) Ву-у-нь там, злева, за заводскім комінам… (Падыходзіць да акна і паказвае.) Наш гарадскі парк… Фантан там, праўда, без вады, не працуе, брацкая магіла загінуўшым пры вызваленні горада. Горад невялікі, але ўсё ў нас, як належыць, як ува ўсіх. Ля помніка заўсёды праходзілі школьныя лінейкі. Запрашалі нас, ветэранаў. Мы завязвалі чырвоныя гальштукі. Жонка ў мяне, як кажуць, таксама карэнная франтавічка. Дзяўчынкай на фронт пайшла, у першы дзень вайны. Любенькая мая, мы цяпер, як бежанцы… На сваёй Радзіме… Я па тэлевізары бачыў: кран валок памнік Дзяржынскаму… Тварам долу… Па асфальце… А маладыя радаваліся смяяліся, елі марожанае… Гэта ж было пахаванне! Хоць бы адзін шапку зняў! Не, яны — не нашы дзеці! Я не ведаю, я не разумею, адкуль яны прыйшлі. Дзе нарадзіліся? Ад каго? Вось у гэтым нашым парку (не называйце горад, бо мне сорамна, тут мяне кожны ведае), дык вось тут мяне, як гэты помнік, валаклі тварам долу… Дык жа ён мёртвы, Жалезны Фелікс… А я — жывы. Трое хлапчукоў, па шаснаццаць-семнаццаць гадоў… Я іду па алеі, а яны мне насустрач… З імі чорная аўчарка, маладыя любяць вялікіх сабак… Алея вузкая. І я адразу здагадваюся, што саступіць дарогу ім павінен я, стары чалавек з ордэнскімі калодкамі і значком «50 гадоў у КПСС»… Вядома, я выйшаў адзін… З гэтым значком, які ўжо не носяць, усе знялі… А я ад яго не адмовіўся. Гэта мая партыя, я ёй жыццё аддаў. Нельга адабраць у чалавека веру за адзін дзень. Раней хлапчукі глядзелі на мой пінжак і ў іх вочы загараліся. Яны мне зайздросцілі. Нам зайздросцілі, нашаму пакаленню. А цяпер у іх гэтак вочы гараць, калі бачаць якога-небудзь замежніка… Ідуць, значыцца, яны, размаўляюць гучна, шумна… Штосьці ўсярэдзіне мне падказвае — сыдзі! Цела стала бязважкім, я яго не адчуваю… Як у рукапашнай: толькі што каска абручом сціскала галаву, падымаешся ў атаку з аголеным штыком — каскі на галаве ўжо не адчуваеш… Цябе штосьці нясе… «Узяць! Джэк, узяць яго!» — чую я вясёлую каманду. На роднай мове… Ціха, спакойна вакол, ніхто не страляе… «Узяць! Джэк, узяць яго!» Яны крычалі весела і гарэзліва… Сарвалі мой значок «50 гадоў у КПСС»… Тапталі яго… Весела! Памятаю, што зваліліся акуляры… Я не бачыў твараў… Толькі цені… Маладыя, вясёлыя цені… Яны скакалі вакол мяне… Як чэрці…

— Што ты начапіў, старая прыручаная малпа? Старое пудзіла! Другі раз і калодкі твае паляцяць! Пераможца! Калі б ты не перамог, мы б цяпер баварскае піва пілі…

…Я стаяў ля свайго дома і не пазнаваў яго. Я забыўся: хто я? Як мяне завуць? Дзе я жыву? Ужо цямнець стала, а я не мог знайсці і ўспомніць свой дом, пакуль дачка не ўбачыла мяне з балкона. Яна пабегла шукаць значок. Не знайшла. Я ляжаў на канапе з заплюшчанымі вачамі…

— Тата, — сказала раніцаю дачка, — ты лепш не выходзь на вуліцу. Чаго ты плачаш? Я даўно казала: «Здымі гэты значок». Увечары завязу цябе на дачу. Мама варэнне варыць, ты будзеш паліваць агуркі…

Старая прыручаная малпа… Старое пудзіла… Ты чуеш? Табе засталося адно паліваць агуркі…

Яны ўсе пайшлі: дачка і зяць на работу, унук — у вучэльню, жонка была на дачы — я ўключыў газ… Я хачу памерці камуністам, я хачу памерці савецкім чалавекам… (Плача.) Суседзі пачулі пах газу… Узламалі дзверы… Яны думалі, што я заснуў, а не хацеў памерці… А я зайздрошчу тым, хто ляжыць у зямлі. Ад душы…

Не трэба вам Леніна, а хто вам трэба? Узяў бы камень і біў бы вітрыны крамаў з чужымі назвамі. З чужымі рэчамі. З чужым шакаладам… Што вы мяне катуеце? Вам гэта трэба для літаратурнага эксперыменту, а з мяне душу вырвалі. (Маўчыць.) Любенькая мая, не-не, не падымайцеся… Пачакайце… Я да канца раскажу… Мы Радзіму абаранялі! Радзіма ёсць Радзіма, якая б яна ні была. Яны б баварскае пілі… А не хутчэй бы з усіх вас мыла нарабілі? Мы Радзіму абаранялі! Але што б мы цяпер ні сказалі, вы затыкаеце нам рот Сталіным. Гэта наша трагедыя. Няма больш Радзімы! А мы яе будавалі тачкамі і рыдлёўкамі. Днепрагэс мясілі пяткамі. Была ў нас вялікая краіна… На руінах жывём, на абломках… Дапамогі чакаем, чужых сухароў… Да нас прывозілі… Прыгожыя нямецкія машыны, поўныя вялікіх пакункаў з крупамі, цукрам, мармеладам… У натоўп кідалі… Людзі беглі за фургонам, давілі адно аднаго… Заманілі яркімі абгорткамі, каляровымі паперкамі… Замест вялікай краіны я бачу дзікія плямёны… Ненавіджу!

Шмат гадоў я сніў адзін і той жа сон — дзень Перамогі. Як мы прыгожа перамаглі! Паказваюць па тэлевізары іх супермаркеты. Іхнюю кілбасу. Як быццам мы не бачылі, што такое Захад. «Мы паў-Эўропы прайшлі пехам…» — спяваў Марк Бернес… Далі мне летась бясплатную пуцёўку ў санаторый. Там гэты тэлевізар не выключаюць…

— Выключыце яго к… Не быў я рабом! Не быў! Ачарнілі мінулае, аплявалі! Свалата! Вар'яцтва! Гэта вар'яцтва! Я быў салдатам…

У псіхіятрычку хацелі завезці…

А я памятаю іншы час… Я памятаю, якія людзі былі ў вайну. Такіх людзей у нас больш ніколі не будзе! Я іх ужо даўно не бачу. Не спатыкаю. Першае, што казаў салдат, калі ачуньваў у аперацыйнай медсанбата ад наркозу: а ці ўзялі тую вышыню, пад якой яго параніла? (Плача.) Да Берліна ішлі… Праз горы трупаў, горы трупаў ляжалі… Па ўсёй Расеі. Па ўсёй Эўропе… Любенькая мая, распавесці нельга… Тры-чатыры дні ідзе бой… Сонца смаліць, а яго не відно, яно, як месяц, з-за чорных хмар ледзьве прасвечваецца… Тэхніка гарыць, зямля гарыць, людзі гараць… Непарушанай зямлі няма… Забітых столькі, што конскаму капыту нямя дзе стаць, а конь ніколі не наступіць на чалавека, нават мёртвага. А тут яны ішлі па трупах. Нашы санітарныя павозкі… Пачуеш, як клічуць: «Браток, дабі!», пакуль дабяжыш, ён памёр ужо… Чалавек у адным месцы ляжыць, а яго адарваныя ногі — у другім… Першыя дні сядзім у акопах, перамаўляемся: «Я яго ніколі не бачыў, не ведаю. Які ён мне вораг, гэты немец? Як мне ў яго страляць? Гэта ж такі звычайны хлопец, як і я. Трэба яму распавесці пра сацыялізм, пра буржуяў. Ён паверне штыкі…» А пасля мы ўбачылі нашых салдат, павешаных на слупах… Іх павесілі і падпалілі, быццам гэта дрэвы, а не людзі… Забіваць стала не страшна… Перад атакай я крычаў, я сам крычаў: «За Сталіна — уперад! За Радзіму!»

Гэтыя людзі, што цяпер жывуць, ніколі б не перамаглі. Ніколі! У газеце чытаю: разрэзалі на чатыры часткі бюст Пушкіна і спрабавалі вывезці за мяжу… У чамаданах… Яны не Пушкіна везлі, а каляровы метал… Усё прамянялі на джынсы, на чужыя анучы… На магнітафон, на бляшанку кавы…

А я памятаю іншае… Іншы час і іншых людзей… Трапілі мы ў акружэнне… Палітрук загадаў: «Усім застрэліцца!» Быў вельмі сонечны дзень… Але ёсць сталінскі загад — савецкі салдат у палон не здаецца, толькі здраднікі здаюцца ў палон… Я выбраў месца… Памятаю, стары дуб стаяў і побач маленькі насеяўся, я пагладзіў яго па вяршынцы, яшчэ падумаў: «Ён вырасце, і ніхто не будзе ведаць, што калісьці яго гладзілі па галаве». Палітрук быў немалады, адкульсці з Украіны… Паглядзеў ён на нас — хлапчукі… Фуражку зняў… Сам застрэліўся, а нам загадаў: «Жывіце, хлопцы!» Такіх людзей ужо ніколі не будзе! Спаткаеш маці з дзіцем… Брыдуць па снезе басанож… У вёску сваю вяртаюцца, а вёску карнікі спалілі. У іх анічога няма, адно: у маці — сын, а ў сына — маці. Гэта ўсё, што ў іх засталося. Абнімеш дзіця, за пазуху пад шынель схаваеш: «Родны мой! Харошы!» Усё, што ў цябе ў рэчмяшку ёсць, аддасі, крошкі ад сухароў яму ў далонькі вытрасеш. Мы былі разам. Браты і сёстры. Я думаў, што гэтак будзе заўсёды… Пасля мора крыві, пасля мора слёз…

Скончылася вайна… Я працаваў хірургам у раённай бальніцы. Усіх калек, усіх цяжкапараненых, якім не было куды вяртацца, якіх ніхто з родных не забраў, размеркавалі па розных гарадах. Дамоў інвалідаў не хапала, новых яшчэ не пабудавалі, яны жылі ў бальніцах. Сляпыя, бязногія, спаралізаваныя. Ведаеце, прасцін няма, коўдраў няма. Паесці не заўсёды хапала… Нянечкі, медсёстры неслі з дому ўсё сваё… І бульбу, і прасціну, і шкарпэткі, і лыжкі… Усе былі разам. Браты і сёстры! А калі чалавек памірае, дык сядзім з ім усю ноч. Каб пайшоў з чыстай душой… Не ў крыўдзе, не на самоце… Каб памёр, як дома… Сярод сваіх…

Я аб сваім жыцці не шкадую. Добрае было жыццё. Я тысячы людзей уратаваў. Сорак два гады рабіў хірургам. А жонка мая — акушэр-гінеколаг. Удзень і ўначы нас людзі клікалі… І мы ішлі, ехалі… На калёсах, пешкі… Не было ў нас выхадных, не было свят… На Новы год прыйшлі госці, іх сустракае наша пяцігадовая дачушка: «У таты — востры апендыцыт, у мамы — вострае матачнае кровацячэнне… Вернуцца раніцай…»

А сёння мая дачка мне кажа:

— Вы з мамай жылі, як сляпыя. А я — вольны чалавек. Хай у крамах дарагая кілбаса, і я не заўсёды магу яе купіць, але я магу ўсё сказаць.

— Ты проста пры мне зневажаеш Леніна. Вось і ўсё. Вось уся твая вольнасць.

Яна — лекарка, і яны бастуюць, бо ім мала плацяць. Я не разумею, як можа баставаць лекар? Людзі ляжаць з інфарктам, з інсультам… Паміраюць… Мы ўсё жыццё, можна сказаць, бясплатна рабілі. За капейкі… Але ніхто не жыў дзеля сябе, нічога для сябе не вымагаў. Мы хацелі, каб наша Радзіма была багатая. Моцная. Каб яе ніхто не перамог.

Любенькая мая, мы яшчэ жывыя… Мы ўсё памятаем…

Не, гэтыя людзі, што зараз жывуць, ніколі б не перамаглі. Хіба можна ваяваць гэтак, як мы ваявалі, за шэсць дачных сотак, за «Мерседэс», за камерцыйны кіёск з чужым шакаладам? Так можна ваяваць толькі за Радзіму. У іх няма Радзімы. Унук мой… У вучэльні на кухара вучыцца. У яго мара — сваю кавярню адчыніць… З піражкамі, з бутэрбродамі. Быць багатым, мець шмат грошай. Вы чулі? А я ў ягоныя гады марыў лётчыкам стаць ці танкістам. Матросам. Стаць героем. А грошы мне патрэбны былі толькі на тое, каб купіць хлеба. Усё астатняе, чаго я хацеў, нельга было купіць за грошы. Нават за мільёны!

Цяпер у мяне таксама няма Радзімы. Маё мінулае — мая Радзіма…

Раней у школу нас запрашалі… У час свята — на трыбуну, у прэзідыум… Я апрану пінжак з узнагародамі… Жонка з вайны сваю гімнасцёрку зберагла… Цяпер мы анікому не патрэбны. Выміраючае племя… Дыназаўры… Нас баяцца… Як чумных… Я сам пайшоў у школу, дзе ўнук вучыўся. Там быў музей баявой славы. Я ўсё самае дарагое туды занёс: гімнасцёрку жончыну, свой хірургічны скальпель, ордэны і медалі… На дзвярах музея вісела іншая шыльда… Насланнё нейкае… Малое прадпрыемства… Кааператыў… Шафы рабілі…

— Так, — развёў рукамі дырэктар школы, — здаем у арэнду. Няма грошай, каб падручнікі купіць.

— А дзе музей? Дзе экспанаты? Дзе гімнасцёрка маёй жонкі? Яна пяцьдзесят гадоў яе зберагала…

— На складзе…

Няма Радзімы. Няма мінулага. Здалі на ўтыльсыравіну… Любенькая мая, а мы яшчэ жывыя… Усё памятаем…

Я хачу памерці камуністам, я хачу памерці савецкім чалавекам. На сваёй Радзіме. Я зачынюся дома ў сваім пакоі, і нам з жонкай здаецца, што нічога не памянялася, усё, як і раней. Трэба толькі зачыніць дзверы і не падыходзіць да тэлефона… І да тэлевізара…

У партыю я на фронце ўступіў, у васемнаццаць гадоў. Я білет свой не пакладу, не аддам, нават калі мяне паставяць да сцяны. Партбілет — гэта мая царква, мой Бог. Былі ў нас правадыры… Камандзіры… Клікалі нас: уперад, уперад!!! А самі назад, кінулі. Як яны спяць начамі? Што пішуць у сваіх мемуарах? За мяжой расказваюць? Я хачу, каб яны расказалі, як я дубасіў мыліцай па тэлевізары і крычаў: «Не быў я рабом! Не быў! Я быў камуністам! Я быў салдатам!» Я крычаў, пакуль мне не далі ўкол і не занеслі на насілках у палату…

Я хачу памерці камуністам, я хачу памерці савецкім чалавекам! (Плача.) Дайце адысці нашаму пакаленню, якое адзін раз жыло пры сацыялізме… У вайну…

Гісторыя чалавека, які ваяваў у дзевяноста першым там, куды можна купіць білет у любой касе аэрафлоту. Павел Стукальскі — наёмнік, 27 гадоў

З аповеду сябра Алега Бажко:

— Вы хочаце, каб я нармальнымі словамі гэта распавёў? Я па гэты бок, а ён? На смерць ніхто не хоча глядзець. Я бачыў яе сотні разоў і ўсё роўна кожны раз адварочваюся. Там, на вайне, я сабе гаварыў і гаварыў, убіваў ва ўсе клеткі свайго цела і мозга, калі мы паўзлі ў горы, і язык вывальваўся з рота, як у прыстрэленага сабакі, запхнуць яго назад мог толькі страх… Страх ад кулі… Я сабе гаварыў: не дай гэтай гнілазубай пачвары ўгаварыць цябе, не дай ёй узяць цябе соннага ці роспачнага. Гані яе і не азірайся, ніколі не кліч.

Эх, Пашка! Што яна яму нашаптала, калі ён дазволіў ёй павесці сябе ў ноч, у цемру? Ён, які лепш за ўсіх у нашай роце мог перарэзаць горла ад вуха да вуха, ударыць дакладна пад лапатку…

Так, я — наёмнік, я прадаю сваё ўмельства забіваць. Думалі: буду ўтойваць? Не буду. Раней у нас ніколі не было наёмнікаў, мы ганарыліся абаронцамі Айчыны… Пакіньце гэтыя казачкі старшакласнікам! Мужчынам падабаецца вайна, толькі яны ў гэтым не прызнаваліся, таіліся. Мы ўсё самі ад сябе хавалі. Ніводзін не ведае: хто ён на самай справе? А я не хацеў такую ж кватэру, як у суседа, такую ж машыну, такую ж шафу… І як самая вялікая мара — пуцёўка ў Сочы, да Чорнага мора, дзе лічыш кожны рубель. Я хацеў спазнаць свет, выпрабаваць сябе. Я на самай справе хацеў уведаць: хто я? Гэта, калі шчыра… Без хітрыкаў… Да дна… Тут стопар! (Запальвае. Маўчыць.)

Спачатку я трапіў у Афган. Марыў, прасіўся. Пісаў рапарт. Там, у Афгане, мы з ім сустрэліся… З Пашкам… Сышліся… Усё было падобнае: школа, вучэльня, работа на заводзе, мара пра інстытут… І пра дзяўчыну ў белым…

Калі я вярнуўся з Афгана, мая сястрычка вучылася ў пятым класе. Я прывёз ёй падарункі: прыгожыя лялькі (у нас гэткіх няма), жуйку, джынсы. Але ёй хацелася пахваліцца іншым:

— Ты — герой? Колькі ты «духаў» забіў? — спытала яна.

— Не ведаю… — Я быў заспеты знячэўку, мяне ўзялі абяззброенага дома.

— Я скажу сяброўкам, што шмат «духаў» забіў. Сто!

Сядзеў побач бацька, ставіла закусь на стол маці. Усміхаліся. Для іх гэта была нармальная гаворка. Я пачаў крычаць нешта вар'яцкае… Пра чужую краіну, пра тое, як смярдзяць вываленыя чалавечыя кішкі на сонцы… Пра тое, як у нас загінула трое хлопцаў-дзетдомаўцаў і іх не было куды адправіць… Труны павезлі ў дзетдом…

Я сапсаваў усім святочную вячэру. Тут — стопар! (Замаўкае.) І, наогул, калі б не Пашка, слова б вам не прамовіў… Ні вам, ні адзін аднаму праўды мы не гаворым. Караванчыкі бралі, аблёты… Пасля першай чаркі прыгадвалі смешнае, вясёлае. Як пад Джэлалабадам два тыдні ратавалі параненую малпачку. Пашка яе выцягнуў з-пад мёртвага афганца. Перавязалі лапу, на сабе па чарзе валаклі. А пра, тое, як расстрэльвалі палонных, маўчым. У дрызг п'яныя, ніводзін не абмовіцца… Намёку не зробіць, што памятае, як яны ў пыле валяліся… З босымі нагамі… А як пахне чыстая прасціна дома! Аж галава кружыцца. Але мужчыне падабаецца вайна… Старажытны інстынкт палявання… Забіваць людзі навучыліся раней, чым сеяць і араць. Страляеш, заманьваеш, высочваеш… Ён закопваецца ў зямлю, паўзе на чацвярэньках… Як звер… У паўзучага страляць лягчэй, чым калі ён ідзе на ўвесь рост, і ты бачыш твар, адзенне… Тады замінка, на нейкі міг…

Колькі забіў? Наіўнае пытанне. Можа, дваццаць, а можа, і больш… Спачатку лічыў, пасля кінуў. Гэта ж мая работа — ваяваць, а значыць — забіваць. Мне за гэта грошы плацяць. Але не дзеля адных грашовых знакаў я гэтым займаюся. Дзеля азарту… Як вам перадаць, што вастрыня адчуванняў, калі не ты страляеш, а ў цябе страляюць?! Ты адразу існуеш у гэтым свеце і ў тым, па абодва бакі. Жывёльная, шалёная радасць, калі бой скончыцца, а ты жывы. Ты можаш выпіць гарэлкі… Выпаліць цыгарэту… Ты можаш знайсці жанчыну… Мы прайгралі ў Афгане. Маглі сцерці гэтыя горы з зямлі, а пайшлі ні з чым. І ў падсвядомасці, у падкорцы сядзіць, што мы вайну прайгралі, але ніхто не хоча быць прайграўшым. Мы не даваявалі. Пасля Афгана я стаў рэкецірам… Ад палучкі да палучкі народ жыве. Варэнне варыць. Агуркі, памідоры восенню закручвае. Пуп трашчыць! А ў гэтых мільёны… Прыходзіш, як Робін Гуд, і забіраеш кавалак…

Прыехаў знаёмы з Нагорнага Карабаха:

— Што там?

— Афган.

Ну, калі Афган, значыць, мне туды. У касе Аэрафлоту ўзяў білет. Як у госці, на курорт… Адны ехалі загараць, другія ваяваць. Шмат вайны на ўскраінах былой імперыі. Аказваецца, усюды патрэбны тыя, хто ўмее страляць. І плацяць лепш, чым нам плацілі ў Афгане. За талерку бабовага супу мяне ўжо не купіш. І не трэба махаць чырвоным сцяжком! За ідэю я паміраць не пайду. Што ў нас змянілася? На барыкады ў жніўні ішлі адны, да ўлады прыйшлі іншыя. Камуністы сказалі, што яны не любяць камуністаў, і калі вам не даспадобы слова «камуніст», будзем называцца дэмакратамі. Я не стаміўся ваяваць, я яшчэ малады. Я люблю аўтамат, гэта — сябра. Але я стаміўся быць падманутым. Забіваць — таксама прафесія. Я — прафесіянал. Я раблю гэта лепш, чым што-небудзь іншае. За тыдзень любога хлапчука на баевіка вывучу ці, як пішуць у газетах, байца атрада самаабароны. Учора ён сядзеў на трактары, араў. Заўтра будзе страляць. Паспрабуй яго вярні на трактар… У калгас… Я яму такі гімн аўтамату праспяваю! Адчуванне зброі… Яно вабіць да сябе…

Эх, Пашка! Мы разам з ім два гады ў Карабаху… Ні драпіны… Пра што немагчыма думаць? Што ты памёр. Будзеш думаць — звяр'яцееш. Ах, досыць. Тут — стопар! (Зноў замаўкае.) Там і тут адносіны да смерці розныя. Там яна то мама, то каханая дзяўчына, то сябра. Крычаць: «Мама-мамачка!!», а прыходзіць яна. Гнілазубая пачвара! Яна круціцца ля ног, як сабака.

Сонца. Горы. Ляжыць прыгожая жанчына. Мёртвая. Але забіта так, што крыві не відаць. Спіць. Вострае жаданне… Мы павярнулі ў сяло… Дзве дзеўчынёхі збіралі абрыкосы… Як яны крычалі… Але ўсё належыць чалавеку са стрэльбай… Бачыў я там і кандыдатаў навук, і спартсменаў, і зэкаў… Быў хлопец з Ніжняга Ноўгарада, раней ён ваяваў на баку Азербайджана, пасля прыбіўся да нас — мы на баку армян… Азербайджанцы яго пакрыўдзілі, абяцалі пятнаццаць тысяч «драўляных» у месяц, далі пяць. Другі перад гэтым «казачыў» у Малдове. Зарабляў на кааператыўную кватэру ў Маскве. Не хапіла, махнуў на Каўказ… Быў сярод нас абаронца Белага дома… Быў аматар вершаў Ясеніна, чытаў нам: «Падабалася дзеўчына ў белым, у блакітным цяпер я люблю». Гэты, як на машыну сабраў, паляцеў у Яраслаўль. Былі ў нас жанчыны… З Масквы, Санкт-Пецярбурга… Адну муж пакінуў з двума малымі дзецьмі, на рабоце скарацілі. Нічога не адкідвала, дзіцячыя цацкі ў разбітых дамах збірала… Ну, Афган! Родны Афган! Вайна — бардак і пахмелле, жахлівае дно і мужчынскае баляванне…

…Мы вярнуліся дадому. Мы прыляцелі тым жа рэйсам Аэрафлоту… Поўны самалёт садавіны і дынь. Ніхто не вылучаў нас у натоўпе гэткіх жа загарэлых і шчаслівых людзей. У аэрапорце купілі па букету руж… Дома нас чакалі… Каханыя, чые фотакарткі пажаўцелі ў нашых нагрудных кішэнях ад чужога сонца. Пасля мату і крыві хацелася гаварыць ціхія, пяшчотныя словы. Мы купілі кветкі і рванулі дадому на таксі…

— Я, як хлапчук першы раз, дрыжу, калі яна распранаецца… Ад яе паху… — сказаў Пашка.

Цяпер я ведаю, што каханне і вайна падобныя… Тая ж крывавая гульня… Карыда… Паядынак…

Эх, Пашка! Яго ніхто не чакаў дома. Дом быў пусты, як пакінуты акоп. Яна пайшла да другога… Ён лёг на канапу і стрэліў сабе ў рот…

Такая вось сентыментальная гісторыя. Ён быў мой сябра, мой лепшы сябра. Мы Афган прайшлі, Карабах… Мы гвалтавалі чужых жонак, забівалі. Гэта ж вайна — наш мужчынскі свет. А тут? Жонка пакінула — і куля ў рот?! Эх, Пашка! Твае бацькі нікому не прызналіся, адкуль ты прыехаў і прывёз кучу грошай. Яны ўсім расказвалі, што ты будаваў дамы ў Сцепанакерце, разбураным ад землятрусу. А там ужо даўно не будуюць, толькі бамбяць. Я пайшоў у касу Аэрафлоту і купіў білет… Назад, на вайну… І ўсё роўна з кім і супраць каго… Мне важна адчуць у руках зброю, як музыканту інструмент. Дурні! Сядзяць тут, амерыканскія баевікі круцяць… Цяпер любы можа ўзяць білет і злятаць на сапраўдную вайну. Паглядзець. Такая раскоша! Я магу жыць толькі там…

Стопар! (Пасля маўчання.) Горад наш не называйце… З-за бацькоў… Хай вераць, што мы недзе дамы будуем…

Гісторыя пра тое, што ўсё роўна яшчэ ёсць хлопцы, якім лягчэй застрэліць сябе, чым страляць у іншых. Уладзімір І-ў — кіроўца, 22 гады

З мацерынага ліста:

«…Калі б мне сказалі, што ты хочаш паўтарыць — нічога не хачу паўтарыць. Адчуванне марна пражытага жыцця. Але жыцця ж і не было, я яго не памятаю, была толькі праца. І што мы пабудавалі?! Жабрачая багатая краіна, зняважаныя дзівосныя людзі. Сталін заліў гэтую зямлю крывёю, Хрушчоў саджаў на ёй кукурузу, а з Брэжнева ўсе смяяліся, але ў сябе дома, на кухні. А свядома ці несвядома мы ўсе ў гэтым удзельнічалі. Шмат разважаючы, я дайшла да самага канца і пачала ганарыцца тым, што мой сын не захацеў гэтак жыць, што ў яго хапіла сілы волі і годнасці пайсці… А ў мяне няма…

Разам са сваім лістом я пасылаю яго дзіцячыя фатаграфіі, у мяне іх — чатыры альбомы, сама друкавала. Каб вы яго проста ўбачылі… Памерлыя дзеці чамусьці заўсёды ўспамінаюцца толькі маленькімі…

Села за пісьмовы стол, узяла ручку… Трэба зноў прайсці той страшны шлях да абрыву… Я — журналіст, мая прафесія — ручка і папера. Калі адысці, не ўзірацца, дык яшчэ можна неяк дыхаць, але варта наблізіцца — у крыві захлынешся. Быў у мяне такі парыў, калі прывезлі яго адзенне, што зберагалася на час следства ў пракуратуры. Апусціла яго ў ванну, і закружылася галава, быццам не ванна, а ўся кватэра ў крыві, і так пацягнула ў гэты родны ярка-чырвоны вір… Не верце, калі кажуць, што накладаюць на сябе рукі слабыя. Адыходзяць моцныя, сумленныя, светлыя. Слабыя могуць спіцца, могуць звар'яцець. А з абрыву падаюць — не мае значэння, пісталет, вяроўка, атрута — толькі моцныя. Я не змагла.

Мне трэба выжыць. Зберагчы розум, каб зразумець і расказаць гэтую звычайную страшную гісторыю. Нашу, расейскую. Хай кінуць мяне ў лагер, запруць у турму, распаленымі абцугамі рвуць маё цела — не зробяць, каб балела мацней. Нельга зрабіць, каб мне балела мацней, чым баліць. Нельга — разумееце?! Калі на экранах мільгацяць знаёмыя абліччы правадыроў, якія «жалезнай рукой заганялі чалавецтва ў шчасце», іх зноў нясуць на чырвоных палотнішчах, я хачу крычаць, як той ноччу, тым ранкам. Там, у мінулым, я люблю толькі яго дзяцінства…

Яму дзевяць гадоў. Памёр наш тата.

— Мама, тата пайшоў гэтак далёка, што я яго ніколі не ўбачу?

Доўга баяўся, калі бачыў, што я сплю: «Ты быццам мяне пакінула, як тата».

Пасля вайны я таксама не любіла глядзець на спячых людзей.

Дарослым я яго памятаю такім, якім ён ляжаў у труне. Амаль незнаёмы мне чалавек, штосьці ў ім нагадвала майго сына, але толькі нагадвала. Гэта светла-русыя, трошкі кучаравыя валасы, прыкрытыя белай касынкай, каб не была відаць рана на правай скроні… Праз чатыры з паловай месяцы я ўбачу яе — на фатаграфіі ў следчага, — падобную на абарваную чорную зорку. І мне стукне ў сэрца вайна… Як ідуць нашы салдаты і просяць: «Дзяўчынка, ты туды не глядзі… Табе яшчэ раджаць трэба будзе…» А там — забітыя ў выгаралых гімнасцёрках, складзеныя, як шпалы… Па даўжыні, па росту… Пашкуматанае жалезам чалавечае цела… Яго вынеслі з хаты, а я шукаю з ім сувязь, недзе ж яго душа блукае ля цела, ля сваіх зямных прывязанасцей. Раніцай пабягу на могілкі, але тут жа вяртаюся… Дома яшчэ ён усюды: яго швэдар, яго любімы кубак для гарбаты, недачытаная кніга з закладкай… А там перада мною адразу, толькі я ўвайду ў вароты, узнікае ўяўленне: вось ён падымае пісталет да скроні, выцягваецца… Вось-вось!!! І тварам уніз, у раздзявалцы, на затаптаную падлогу вуснамі… У мяне мутнеў розум, у галаве біў набатны звон. А вар'яцтва — яно страшней за смерць. Я стала зайздросціць мацяркам, якія сядзяць ля родных магіл, падаюць на іх, абдымаюць…

Як я пасля вайны не любіла глядзець на зброю! Яна ніколі не выдавала мне прыгожай. Малога цалую яго, цалую, каб ён рос ласкавым, пяшчотным. Ён не мог ні ў кога страляць, я яго вельмі шмат у дзяцінстве цалавала.

Нават не памятаю калі, але рана, па-мойму, у пятым класе ён вырашыў:

— Буду выпрабавальнікам машын. Няма нічога прыгажэйшага, чым аўтаралі.

Але ён быў хворы на ныркі, ён прачынаўся ўранку з глыбокімі падковамі-ацёкамі пад вачамі (ці магла я, перажыўшы вайну, бачыўшы смерць і кроў, п'янеўшы і засынаючы ад голаду на хаду, нарадзіць здаровае дзіця!). Дактары суцяшалі, маўляў, хлопец занадта хутка расце, у яго клятчатка рыхлая, вось слёзы і застойваюцца… Ён паступіў ўжо ў вучэльню, на аддзяленне аўтаслесараў, каб вывучыць машыну да астатняй шрубкі. Канчаўся другі год вучобы, калі прарэзлівы боль у левай нырцы аб адным дні паклаў яго ў пасцель — гідранефроз. На рэнтгенаўскім здымку не прагледжвалася ні кавалачка здаровай тканкі. Я была ў роспачы, пакуль мы не трапілі да старога прафесара, які зрабіў цуд: ён аперыраваў некалькі гадзін і ўратаваў нырку. Праз тры-чатыры гады сын быў зусім здаровы…

Жылі мы на адну маю зарплату і яго маленькую пенсію, ледзьве хапала ад палучкі да палучкі. Але тут, у каго перахапіўшы, у чымсьці сабе адмовіўшы, я зрабіла яму падарунак — матацыкл. Хай самы танненькі, але матацыкл — яго мара, яго сон, яго жаданне. Імчацца, рухацца, ляцець!

— Мама, я гэтак доўга праляжаў у пасцелі і прасядзеў у крэсле, — гаварыў ён, — што мне не семнаццаць гадоў, а сто.

І вось тут першы званочак… Званок… Знак бяды…

Паехаў — і няма, няма. Пастаю на балконе, пахаджу па кватэры: дзе ён, што з ім? І навошта я купіла яму гэтую страшную прыгожую цацку? Можа, трапіў пад машыну, урэзаўся ў што-небудзь. Матацыкл лёгкі, як мячык, падаб'юць, скамечаць, як паперку. Дзе ён? Што з ім? Позна ноччу чую ў двары шум (у нас другі паверх — побач). Выглядваю: мой сын нешта цяжкае валачэ на сабе. Ды гэта ж — яго матацыкл!

— Ты сам цэлы? — выбягаю насустрач.

— Мама, яны б'юць…

— Хто? Што?

— Мама, яны б'юць… Я нічога не парушыў, і правы ў мяне былі з сабою. Спыняе міліцыянер і загадвае ехаць у аддзяленне. Пасадзілі ў камеру, а самі ламалі, карэжылі матацыкл. Валачыў яго на сабе праз увесь горад. Дарэмна валачыў — цяпер яму месца на сметніку.

Раніцай прыйшлі ягоныя сябры. Я чула, як яны яго адукоўвалі, вучылі:

— Ты што, з месяца зваліўся? Мент спыняе — даеш яму дзесятку. Зарплата ў іх маленькая, разумееш?

Уладкаваўся кіроўцай у таксапарк. У першыя ж дні ўкралі магнітафон. Паабяцалі навучыць, як выпіваць шклянку гарэлкі адным духам і трохпавярховаму мату — пасвячэнне ў прафесію. У суботу нацямку бег на чорны рынак прыдбаць запчасткі, купляў іх на ўласныя і на маміны грошы.

Не вытрываў, падзяліўся са мною:

— Мама, як жа можна гэтак жыць? Усе крадуць, падманваюць.

Разумная, ідэйна падкаваная мама абурылася:

— Бо ўсе маўчаць! Мы ўсе заўсёды маўчым. Ты павінен выступіць на сходзе!

— Дзякую за параду, — сказаў ён праз некалькі дзён. — Выступіў. Воплескаў не было. Пасля сходу падышоў начальнік: «Ты ў нас надта разумны, тваю маць. Пішы «па ўласным жаданні», тваю маць, ці такі артыкул уляплю, што ў турму сядзеш, тваю маць!» І праз гадзіну далі разлік. Яшчэ і вінен застаўся — трыццаць чатыры рублі «за перавыдаткі паліва».

Я ў гэты час працавала на абласным радыё, «ваявала» за справядлівасць, пісала кнігу пра дзяцей вайны. Я прызнавалася ўжо, што вайна была самым моцным уражаннем майго жыцця. Не для мяне адной, для ўсіх. Пра вайну шмат пісалі, гаварылі; ставіліся фільмы, спектаклі, балеты. Яна быццам усё яшчэ заставалася нормай, мерай рэчаў. Сотні, тысячы магіл у лясах, ля дарог, сярод гарадоў і вёсак нагадвалі і нагадвалі пра яе. Ставіліся новыя помнікі, манументы, насыпаліся скіфскія курганы Славы. Пастаянна падтрымлівалася высокая тэмпература болю… Я мяркую, што яна рабіла нас нячулымі, і мы аніяк не маглі вярнуцца назад, да нормы. Цяпер прыгадваю, як у аповедах былых франтавікоў мяне здзіўляла адна дэталь, якая ўвесь час паўтаралася. Тое, як доўга пасля вайны не аднаўлялася натуральнае стаўленне да смерці — страх, неўразуменне перад ёю. Уяўлялася дзіўным, што людзі так горка плачуць над целам і труною аднаго чалавека. Падумаеш: адзін нехта памёр, аднаго некага не стала? Калі яшчэ зусім нядаўна яны жылі, спалі, елі, нават кахалі сярод дзесяткаў трупаў знаёмых і незнаёмых людзей, што ўспухалі на сонцы, як бочкі, ці ператвараліся пад дажджом і артылерыйскім абстрэлам у гліну, у гразь, раскалашмачаную дарогу. Я сама памятаю, як адразу пасля вайны ехала ў трамваі і раптам крык: крычала жанчына, у яе «зрэзалі» з пляча сумачку. Яна дагнала і схапіла за рукаў бруднага, абарванага хлапчука: «Памажыце! Трымайце! Злодзей! Злодзей!» Яго сталі ўсе біць, штурхаць, яшчэ колькі хвілін — і разарвуць. У мяне падскочыла ад радасці сэрца, калі я ўбачыла ў гэтым натоўпе, што чыніў дзікі суд, маладога афіцэра, у форме, з ордэнамі: уратуе, абароніць! Тое, сведкай чаго я стала, дагэтуль кідае мяне ў дрыжыкі. Ён падцягнуў хлапчука да сябе, узяў яго за руку і пераламаў яе, як палку… І выштурхнуў з трамвая… Ніхто не закрычаў: ні натоўп, ні хлапчаня…

…Ён ляжаў, прыкрыты белай касынкай… І гэтая чорная рваная зорка… Я такія раны толькі на вайне дзеўчынёхай бачыла…

…Колькі было хлапечага гонару, бляску ў вачах, калі яго ўзялі на работу інкасатарам у Дзяржбанк:

— Там такія хлопцы, мама. Біцэпсы — во! А галоўнае — цяпер ні адзін гаішнік не мае права спыніць маю машыну! Разумееш?! А то махне палачкай — і гані дзесятку. Уніжайся.

Раптам зрабілася рэальным наша самае жаданае: ён будзе здаровым, праз тры-чатыры месяцы дактары паабяцалі зняць з дыспансернага ўліку. Зніклі падковы-ацёкі, вочы сталі вялікія і блакітныя. Цяпер ён паступіць у інстытут на завочнае. Што за выпрабавальнік машын без адукацыі, гэта не баранак звычайны круціць. Была ў нас мара недаступная — каляровы тэлевізар. Пашанцавала, узялі ў крэдыт без папярэдняга ўзносу. Ён глядзеў свае любімыя аўтаралі…

Мы былі б шчаслівыя, каб не адна наша гаворка…

— Ты заўсёды мяне вучыла, — пачаў гэтую гаворку ён, — чытай, думай. Вось я і думаю. Мае хлопцы вярнуліся з арміі. Іх не пазнаць. Яны там такое бачылі, перажылі, што гатовы забіваць усіх запар. У нас з табой цікава атрымліваецца: жывём у адным доме: ты — на светлым баку, а я — на цёмным. Ты пішаш нарысы пра слаўных працаўнікоў, табе ўручаюць ганаровыя граматы і кветкі. Ты заходзіш у жыццё з параднага ўваходу, а я з самага ніжняга паверха, з падвала…

— Сын, жыццё бывае жорсткае, але ў ім, як у прыродзе, цемра саступае месца святлу. Мы перамаглі страшнага ворага, неверагоднага — фашызм. Ты ўявіць сабе не можаш, што такое быў апошні дзень вайны! Людзі выйшлі на вуліцы: плакалі, абдымаліся, цалаваліся, спявалі, танцавалі. Яны верылі, што ўсё зло знікне з твару зямлі, усе будуць добрыя, сумленныя, светлыя… Пасля мора крыві, слёз… Я гэта бачыла дзяўчынкай, не магу забыць…

— Чыстыя і светлыя ў псіхушках сядзелі. Іх на пальцах можна пералічыць. Ты што, мама, і праўда верыла, што Сахараў здраднік, вар'ят? А Высоцкі памёр, бо піў… А не з нуды, бяссілля, што гэтую кітайскую крамлёўскую сцяну не прабіць, не ўзарваць? Ад гэтай безвыходнасці можна звар'яцець. Чалавечы розум яе не вытрымлівае. А ты як з іншай планеты на Зямлю спусцілася. Колькі можна пра вайну?! За сорак з гакам гадоў час што-небудзь бы іншае зрабіць і захапляцца…

Калі б з ім побач быў бацька… Мужчына…

…За сцяной прабіў гадзіннік, я налічыла адзінаццаць удараў… Дзе сын? Наша дамова — калі ён затрымліваецца пазней за дзесяць, званіць — выконвалася няўхільна. Дванаццаць… Я кідалася з пакоя на балкон, з балкона — у пакой. Правярала: ці працуе тэлефон, ці спраўны званок у дзверы?

Званок празвінеў… Адчыняю дзверы.

— Мама, хуценька таксісту два рублі, — з гэтымі словамі ён зайшоў у кватэру, з разбітым барвова-сінім тварам, з распухлымі рукамі.

Аддаў таксісту грошы. Не апусціўся, а асеў, як непасільны для самога сябе мех, у крэсла:

— Заўтра прыйду на работу, атрымаю зброю і перастраляю ўсю гэтую свалату! Апошнюю кулю пакіну сабе!

Што здарылася? Што адбылося?

Пабыў у сябрука, ішоў дадому. Спыніўся на мосце — папаліць, палюбавацца на ноч, на зоркі (гэта я ў маленстве навучыла яго глядзець на зоркі ў вадзе — свет у зорках, сын!). Праехала міліцэйская машына — добра, што міма. Не, развярнулася і назад да яго. Падбеглі два міліцыянеры:

— Ты чаго тут стаіш?

— Палю.

— Ідзі ў машыну.

— На якой падставе?

Яны паказалі яму «падставы» — заламалі рукі, білі па твары, па галаве, запхнулі ў машыну, там дратавалі ботамі… Па аперыраванай нырцы… Прывезлі ў аддзяленне міліцыі. Дзяжурыў пажылы маёр, мільганула надзея: гэты разбярэцца, пазвоніць у інкасацыю ці дадому. Пачуў каманду:

— У камеру!

У дванаццаць гадзін вывелі і загадалі падпісаць адну паперыну, што ў п'яным выглядзе перашкаджаў адпачынку працоўных, а другую, што ўсе рэчы яму вернуты.

— Я не быў п'яны і нікому не перашкаджаў, — яшчэ спрабаваў ён штосьці даказаць. — Акрамя дакументаў, якія вы мне вярнулі, у пашпарце ляжалі грошы… Сорак рублёў, чатыры дзесяткі…

— Пасядзі яшчэ гадзінку ў камеры, падумай…

Праз гадзіну ён паставіў подпіс пад абедзвюма паперынамі.

— Мама, ты ж ведаеш, я не баязлівец. Я падпісаў гэтыя паперкі, каб вырвацца адтуль. Мы нічога з табой не дакажам. Яны абаронены мундзірам, а мы перад імі безабаронныя. — І паўтарыў. — Заўтра прыйду на працу, атрымаю зброю і перастраляю ўсю гэтую свалату! Апошнюю кулю пакіну сабе. Я не змагу жыць пасля гэтага ўніжэння! Ты даруй мне, мама, але я не змагу!

Усю ноч я стаяла перад ім на каленях, умольвала. Ён маўчаў.

Дагэтуль шкадую, што не дала сыну выспацца той апошняй яго ноччу на зямлі…

Раніцай ўсміхнуўся мне сваім разбітым тварам:

— Добра, мама, не хвалюйся. Я, пэўна, і не змагу страляць у людзей…

Як я магла адпусціць яго?! Не кінулася ўслед, ведаючы, што праз гадзіну ў ягоных руках будзе пісталет? Я ж думала, што страляюць толькі на вайне… Што вайна даўно скончылася…

Ён не вярнуўся… Ні ноччу а палове другой, ні ў дзве гадзіны… Ніколі…

У пяць раніцы я дамаглася адказу:

— Няшчасны выпадак… Са зброяй…

— Ён жывы?

— Не…

У восем раніцы я была ў інкасацыі. Мяне абступілі з усіх бакоў:

— Мы спыталі, хто яго так размаляваў? Ён махнуў рукой: мужчынскі занятак… Падумалі: можа, з-за дзяўчыны якой… Калі б ведалі… Ён быў вельмі слаўным хлопцам… Можна сказаць — дарослае дзіця…

Дзякую, людцы!

У дзевяць раніцы я была ў начальніка гарадской міліцыі. Той дзень я памятаю па гадзінах, па хвілінах. Розум працаваў дакладна і цвяроза. Я бегла па следзе забойцы, як сабака-сышчык… Тых, хто забіў яго перад тым, як ён зайшоў у раздзявалку і стрэліў сабе ў скронь? Хто ён? Хто яны?

Начальнік міліцыі прачытаў маю заяву:

— А можа, у яго і не было сарака рублёў. А вы міліцыю абвінавачваеце…

Я закрычала ўпершыню за ўсю гэтую невыносную ноч, за асіраціўшую мяне раніцу:

— Вы больш нічога не прачыталі ў маёй заяве?! У мяне сына забілі!!

…Праз некалькі гадоў крымінальную справу спынілі «з-за адсутнасці падзеі злачынства». Мой сын казаў праўду: гэтую сцяну не праб'еш. Я шукала забойцаў… Хто яны? Хто ён? Знішчаліся дакументы, адмаўляліся ад сваіх першых паказанняў запалоханыя міліцыяй сведкі… Мяняліся толькі следчыя… Я шукала забойцу… Баялася звар'яцець ад гэтых слоў, шкадаванняў, папрокаў: што ж ён, як дзіця, падумаеш, стукнулі ў міліцыі… Праз гэта страляцца? Але, мы ўсе гэтак жывём… Псіх…

Але, на вайне страляюць у іншых… І вельмі рэдка ў сябе. На вайне ў людзей іншая псіхіка, інакш не выжыць, не ацалець… Я не вярнулася з вайны… Мы ўсе не вярнуліся з вайны… І я пачала ганарыцца тым, што ён не схацеў гэтак жыць…

Прозвішча маё не называйце. Назавяце, мне будзе зноў боязна выйсці на вуліцу. Не веру, што мы жывем у новым свеце…»

Гісторыя пра тое, што ў смерці ёсць штосьці жаночае. Святлана Бутрамеева — інжынер, 36 гадоў

— У мяне цяпер свет быццам рассунуўся… Спачатку, калі ўсё прычыняла боль, любы рух: глытнуць паветра, пакратаць рукой, расплюшчыць вочы, увесь свет — гэта было маё цела. Пасля свет пашырэў да палаты, я ўбачыла белую столь, нянечку… Я блукала позіркам па рэчах і пазнавала іх: тумбачка, пігулка, градуснік… Потым, калі я пачала спрабаваць хадзіць, свет пашырэў да акна, да вуліцы, і там я пазнавала ўсё нанава: дрэва, трамвай, дзеці… Я вельмі доўга вярталася… Вельмі доўга я магла думаць толькі аб тым, што бачыла: аб прадметах, якія акружалі мяне, нават аб людзях, якія былі побач, я думала, як аб прадметах: сіні… шэры… высокі… Калі да мяне вярнулася здольнасць думаць не толькі аб тым, што бачу, але і аб тым, што памятаю, пачаліся згадкі. Дагэтуль я была ў беспаветранай прасторы, па-за часам, я нічога ў сябе не пускала — ні мінулае, ні будучае. Я ўспомніла тое, што са мною адбылося… Гэта як прыпадак… Як маланка… Я ўспомніла, што ў мяне ёсць муж і сын… І што я іх люблю… Але тут жа думка: лепш бы іх ніколі ў мяне не было… Ні вяселля, ні маёй цяжарнасці… Я чакала, я хацела дзяўчынку. Я любіла лялькі, у мяне засталося шмат лялек. Думка, што я іх люблю, але без іх мне лепей. Што я хацела б выправіцца ў кругасветнае падарожжа, але адна… Што я люблю жыццё, але не тое, якім жыву…

Побач са мною памірала дзяўчына, яна памірала ўжо некалькі дзён. Яна ляжала ўся ў гэтых трубках, нават крычаць не магла: у роце — трубка. Яна, як і я, выпіла воцатнай эсенцыі… Чамусьці ж не змаглі ўратаваць… Я глядзела на гэтыя трубкі і ўбачыла, уявіла ў падрабязнасцях: вось гэта я ляжу, я памерла, але я не всдаю, што я памерла, што мяне больш няма. Я схадзіла туды… Я вярнулася… Але пабыла там наўме, уявіла сабе… Я хацела перасяліцца… У думках я ўжо жыла там… Я ўявіла сабе, што той свет дасканалейшы… Я ўжо не тая, якой была перад гэтым, я ніколі не буду ранейшай. Як гэта сказаць? Я ўжо не зусім зямная, я ўжо дзесьці пабыла…

Але ні мужу, ні сыну я не магу гэтага распавесці. Я магу гэта распавесці толькі незнаёмым людзям… Калі вы памяняеце маё прозвішча, я вам прызнаюся… Які дзіўны сон бачыла я тут, у бальніцы. Быццам я ў бальніцы і адначасова — дома. Я лячу над усім… Бачу мужа, ён ляжыць на канапе і чытае газеты, як быццам гэта мой муж. А я — гэта я, і ў адначассе я — гэта зусім не я… Я накідваюся на свайго мужа, зрываю з яго адзенне, я бессаромна распранаю яго і гвалтую, але ў той жа час я разумею, што гэтага не можа быць. Але ўсё гэта я раблю з такой пажадлівасцю, якой ніколі не зведвала… Нават у блізкасці з ім… (Разгублена і спалохана замаўкае.) Як вы мяркуеце, у мяне нармальна з псіхікай? Я баюся размаўляць з лекарам, ён не верыць фантазіям. А ведаеце, як я выйшла замуж? Я выйшла замуж у дваццаць гадоў. Ён мяне пацалаваў, і я вырашыла, калі ён мяне пацалаваў, я дазволіла сябе пацалаваць, значыцца, я павінна выйсці за яго замуж. (Смяецца.) Я была яшчэ дзеўчынёхай, акрамя дзяцінства, у мяне ніякага іншага вопыту жыцця не было. (Доўга маўчыць.) Мне нельга больш быць тут… Бачыць гэта… Мне трэба памяняць месца… Але і дадому я не хачу… Муж учора прыходзіў: «Дык нам самім мыць брудную бялізну ці пачакаць цябе?» — «Шкарпэткі памыйце, а астатняе пакіньце», — сказала я. Як у п'есе (некалі ў інстытуце захаплялася тэатрам): адно — тое, што я думаю, другое — тое, што я кажу, трэцяе — тое, што адбываецца. Ім патрэбна служанка… У іх кучы бруднай бялізны і нямытага посуду, яны жуюць і перахопліваюць штосьці сухама. Я іх люблю… Я павінна вярнуцца…

Паміраць прыкра. Трапляеш ва ўладу людзей не толькі блізкіх, але і чужых. Яны мыюць, апранаюць, адпяваюць… Калі б бясследна знікнуць, а то застаецца цела, з якім працягваюць валаводзіцца. Гэта са мною здарылася… Як маланка… Як прыпадак…

…Мае бацькі — рабочыя на фарфоравым заводзе. Я ў іх адна. Яны мяне любілі, песцілі. Калі я выходзіла замуж, яны далі мне ўсё: мэблю, посуд, дыван, пасцельную бялізну, падушкі. Усё жыццё яны гэта збіралі, назапашвалі, я не памятаю, каб яны куды-небудзь ездзілі на курорт ці адпачыць, яны ўвесь час працавалі і гаварылі, што жывуць дзеля мяне. Я сапраўды не магу прыгадаць, каб яны зрабілі нешта для сябе, акрамя неабходнага. Вядома, тады жыццё было прасцейшае, бо ўсе жылі аднолькава, хай хтосьці трошкі бяднейшы, хтосьці трошкі багацейшы, але, увогуле, усе былі роўныя. І ў тым жыцці я ведала, як жыць: я павінна была добра вучыцца, каб паступіць у інстытут, пасля інстытута выйсці замуж. Мне здаецца, што я пражыла б сваё жыццё гэтак, як пражылі яго мае бацькі. Але ўсё знячэўку перамянілася… Нас кінулі ў капіталізм… І справа нават не ў ідэалогіі… Зламалі схему, па якой я ўмела жыць. Мы ўсе былі робаты, нас запраграмавалі… І ў той жа час, напрыклад, я была ідэалістка. Я была ідэалістка ў тым сэнсе, што не ведала свайго месца ў жыцці, як цяпер кажуць, сваёй цаны. Жыццё не вымагала ад мяне такіх высілкаў, якія патрэбны зараз; я магла марыць. Вы азірніцеся вакол: колькі ў нас ідэалістаў, нерэальных людзей! Я любіла прачнуцца раніцай, ляжаць з расплюшчанымі вачамі і марыць аб чымсьці радасным, далёкім, я нават не абмалюю дэталі, але пачуцці свае памятаю… Мне было лёгка жыць… Мне ўсё было ясна… Вось назбіраем грошай і купім машыну… Пабудуем дачу… Вырасце сын…

Свабода? Што гэта такое? Не ведаю. «Мама, — пытаецца сын, — ты ведаеш, што такое раскоша?» Не ведаю. Зламалі схему… Раней была адна знакавая сістэма, цяпер зусім іншая… Я нечакана апынулася за бортам… Я працавала ў вялікім праектным інстытуце — паўтары тысячы чалавек, яго яшчэ называлі «жаночым інстытутам», бо інжынер у нас даўно жаночая прафесія. Мы праектавалі конезаводы, жывёлагадоўчыя фермы… І вось нас кінулі ў капіталізм… Першая чутка: рыхтуюць спісы на скарачэнне… У абед купілі з дзяўчаткамі торт, п'ем гарбату і гадаем, вылічваем: каго? Ужо вядома, што мужчын не скарачаюць, у нас іх і без таго мала, скарачаюць адных жанчын. Другая чутка: мацярок-адзіночак, разведзеных і тых, каму засталося некалькі гадоў да пенсіі, таксама не чапаюць. Усе пачынаем збіраць даведкі, сёй-той нават разводзіцца. Палім і плачам у туалеце. Нарэшце, вывесілі загад: я знаходжу сваё прозвішча… Куды бегчы? На кухню, у пасцель? Кожны абраў сваё. Я — не змагарка, мяне вучылі жыць па схеме, а не змагацца за сваё месца пад сонцам. Мне абяцалі, што месца пад сонцам хопіць усім. А цяпер мне гавораць, што трэба жыць па законах Дарвіна, тады ў нас будзе дастатак. Дастатак для моцных… А я — са слабых… Пайшла на біржу працы… А там тысячы такіх жанчын, як я, пасля інстытута, пераважна інтэлігентныя жанчыны: інжынеры, архітэктары, настаўнікі… А патрабуюцца тынкоўшчыкі, маляры, муляры, кранаўшчыкі, рознарабочыя… Пачала чытаць аб'явы ў газетах, на слупах, на сценах дамоў. Патрабуюцца… Патрабуюцца… Патрабуюцца… Зноў: тынкоўшчыкі, муляры… І маладыя жанчыны для работы ў камерцыйных крамах, офісах. Некалькі разоў схадзіла па гэтых адрасах: хто за плечы бярэ, хто за калена… «Вы жанчына без комплексаў? Нам патрэбны жанчыны без комплексаў…» — «Я інжынер». — «Інжынеры нам не патрэбны».

І тады я сабе сказала: у цябе ёсць дом, у цябе ёсць сын, у цябе ёсць муж. Ім падабаецца, калі мама прыгожая. Я буду рабіць прыгожыя прычоскі. Яны любяць, калі ў доме пахне дамашнім печывам. Я буду гатаваць ім смачныя абеды. Муж заўсёды хацеў, каб я не рабіла, сядзела дома. На кухні. А тут яшчэ ў яго добра пайшла работа: ён — архітэктар, у іх шмат заказаў. Ягоных грошай нам хапае… На тое звычайнае жыццё, да якога мы прывыклі, а пра раскошу, пра лішкі я ўяўлення не маю. Калі я гэтак вырашыла, мне падалося, што на нейкае імгненне я набыла разняволенасць і зноў дайшла да разумення таго, як мне трэба жыць. Я нават сябе ўгаварыла, што я — хатні чалавек, а не грамадскі. Але першыя дні па звычцы заводзіла будзільнік, падхоплівалася а шостай гадзіне раніцы. У акно зірну: усе кудысьці бягуць, спяшаюцца, а я — дома, не разам з усімі, не ў гэтым натоўпе. Неўразуменне: чаму? Я прывыкла належаць натоўпу, даўно заведзенаму кімсьці парадку, рытму. Гэта так проста і зручна. Мне не было калі задумвацца: якая я, што люблю, што са мною робіцца, што з усімі робіцца? Раніцай нават забывалася на свае сны, яны выслізгвалі, мне не было калі дакопвацца да чагосьці таемнага ў сабе. Таемнага не было. Душэўнае жыццё, напэўна, замянялася працаю, і нават не самой працаю, а часам, праведзеным у інстытуце. Таму мне больш за ўсё не хапала дзяўчатак з майго аддзела, іменна дзяўчатак, нашых гаворак. Наш аддзел — гэта аддзел размнажальнай тэхнікі, сюды прыносілі гатовыя чарцяжы, мы іх размнажалі і аддавалі заказчыкам. Сядзіш і складваеш паперкі, я любіла, каб акуратна, стосікам. Работа была на другім плане, а на першым — нашы ўзаемаадносіны, і не ўзаемаадносіны нават, а задушэўныя размовы, балбатня. Разы тры на дзень мы пілі гарбату, ну, і кожная распавядала пра сваё. Прыманьвалі, выдумлялі. Адзначалі ўсе дні нараджэння і святы. Складваліся па дваццацьпятцы на хрэсьбіны, на радзіны, на вяселле. А пасля работы бяжыш дадому, па дарозе трэба заскочыць у крамы: у адной — пастаяць у чарзе купіць мяса, у другой — яйкі даюць. Там геркулес выкінулі. Два аўтобусы прапусціш, бітком набітыя, у трэці ўрэшце ўціснешся. Дадому прыходзіш стомленая, змучаная. Не хочацца думаць ні аб чым, адкідваеш ад сябе ўсе думкі, і ў цябе поўнае права на тое, каб адключыцца. Ты ўся выдаткавалася, ты адчуваеш сябе пакутніцай, ахвярай. Мне здаецца, калі б зараз усё ў нас было ў крамах, не стаялі б людзі ў гэтых чэргах удзень і ўначы па малако і мяса, хапала грошай — самазабойстваў было б яшчэ больш. Паявіліся б пытанні, яны ўсплылі б тут жа: чаму мы гэтак жывём, хто мы? На іх трэба было б адказваць. А цяпер ратуе тое, што трэба змагацца за выжыванне. Усё трэба здабыць, выбіць, назапасіць, пачакаць, патрабаваць… А я выпала з гэтай павозкі…

Цяпер я варыла абеды, вязала швэдары, мыла падлогу, чысціла вокны. І адным днём дайшло да мяне, што яны мяне не заўважаюць. Муж прыходзіў з работы, завальваўся на канапу і чытаў газеты. Сын вяртаўся са школы, абедаў і зачыняўся ў сваім пакоі. Уключаў музыку. Са мною ніхто не размаўляў. Падай… Прынясі… Дзе чыстая сарочка? Дзе чыстыя шкарпэткі? Што ў нас на абед?.. Я дома жыла, а яны вярталіся сюды пераначаваць, перакусіць, перамяніць сарочку, перамяніць чаравікі, каб іх абмылі, пачысцілі. Калі сын быў у школе, я заходзіла і сядзела ў ягоным пакоі. З той прычыны, што ён са мною кантактаваўся мала, не раскрываў душу, я хацела наблізіцца да яго праз ягоныя рэчы. Там было ўсё новае, з незнаёмымі наклейкамі, пачынаючы з зубной шчоткі. Чужыя песні, майкі, цыгарэты, значкі, шкарпэткі… Нібыта побач са мною жыў нейкі замежнік…

— Сынуля, — пыталася я, — ёсць у цябе мара? Табе ж ужо шаснаццаць гадоў. Ты, вядома, паступіш у інстытут?

— Дзеля чаго? Я стану бізнесменам. У мяне будзе шмат грошай.

— А навошта табе шмат грошай?

— Я хачу жыць, хачу весяліцца. Грошы — гэта воля. Гэта асабістая свабода. Ты, мама, ведаеш, што гэта такое?

Не ведаю. Для мяне грошы заўсёды былі матэрыяльныя, гэта — машына, дача, нарэшце, футра ці магчымасць купіць свежае мяса, садавіну на рынку. Аб тым, што грошы — гэта яшчэ і свабода, я не думала. Я аб гэтым не задумвалася, я наогул ніколі не думала аб свабодзе. Мне хацелася, каб у мяне было ўсё: дом, харч, адзенне, — усё тое, што сын цяпер называе «камфортам раба». Жыццё для яго — свята, ён адчувае яго хуткацечнасць, а мне яно выдавала куды больш надзейным. Ён не хоча чакаць, ён хоча ўсё адразу. Зараз! Яго пакаленне ўжо не пераканаеш, не завабіш быць угнаеннем для будучыні… Я падслухала, пра што яны гавораць, ягоныя сябры. Кожны марыць мець сваю справу, кіёск, краму… Ад адной толькі дзяўчынкі я пачула: «У мяне будзе атэлье. Я стану шыць для бедных». Хтосьці тут жа яе збянтэжыў: «Ты разарышся». І дзяўчынка замоўкла. Усе яны хочуць свята…

Але ж расце побач суседскі хлопчык: запоем чытае кнігі, майструе караблі і хоча стаць мараплаўцам. Вось гэта мой хлопчык, я яго разумею…

Ды раптам мой сын падыдзе да мяне, абдыме, пацалуе:

— Мама, я, можа, заўтра нават падлогу для цябе памыю.

Такога ніколі не бывае, але ўсё роўна прыемна. Я гэта памятаю.

Муж ляжыць на канапе і чытае газеты. Ён прынёс у хату грошы… Астатняе павінна рабіць жанчына, асабліва калі яна дома. У нядзелю ён любіць пайсці ў парк і пакатацца на арэлях. Раней мы каталіся і цалаваліся, цяпер толькі катаемся.

Я ўцякала ад іх да сябровак. Яшчэ нядаўна… Зусім нядаўна… Мы ўсе былі аднолькавыя, жылі адным жыццём… А цяпер? Адна здзіўлялася: «Грошы прыносіць? Што табе яшчэ трэба? Галоўнае — «бабкі». А ты яшчэ нейкіх адносін хочаш. Мая мара — выйсці замуж за іншаземца ці багатага кааператара». У другой муж запіў. Ёй не да мяне. У хаце пастаянна няма грошай, сына галоднага ў школу выпраўляе, сама зімой ходзіць у старой асенняй куртцы і лёгкіх чаравіках у мароз. У трэцяй муж стаў мільянерам. Штосьці купляе, штосьці прадае. А яна робіць качагарам, ну, вядома, яна вугаль шуфлем у топку не кідае — кнопкі націскае, але ўсе роўна ім за шкоднасць там малако даюць. У мужа — мільёны, а жонка качагарыць, як кажуць, укалвае. Ёй увесь час здаецца, што скончацца іх мільёны тым, што яго пасадзяць. Каму ў нас гэта падабаецца, што ў некага ёсць мільёны, а ў яго няма?! Ці спаляць, ці пасадзяць. А ў яе двое дзяцей. Скончыліся мае паходы тым, што я зразумела: мая душа — мая тэрыторыя, я павінна яе абараняць, нікога сюды не пускаць. Разламаюць, развалакуць, ці то з цікавасці, ці то са спачування. Трэба вучыцца жыць адной. А як? Я аказалася няздольнай да самоты. Увесь час трэба выбіраць. Самой. Я спакутавалася. Хацела пашыць халат, хадзіць дома ў прыгожым халаце. Каб мае ахнулі! Фасон ніяк не падбяру. Прывыкла: спадніца, кофта, джынсы. Як і раней, насмажу катлет на ўвесь тыдзень. А далей што? Я не люблю кухні, не люблю ўбірацца, малявацца… Выйшла, што дома я таксама — не «прафесіянал»… І тут мой лёс — здымаць копіі і размнажаць: сукенка, як ува ўсіх, катлета, як ува ўсіх… Са мною не было свята…

Можа, сабачаня завесці? Адкуль людзі ўзялі, што яны лепшыя за звяроў і птушак?

…Мне разлюбілася ўсё ў сабе: мае валасы, мая паходка… Са мною штосьці стала адбывацца… Не толькі ў душы, але і ў самім арганізме… Гэта як прыпадак… Як маланка… Чую, што адчыняюцца дзверы, я на павароце ключа ўжо ўгадваю: муж ці сын. Муж! На стале бутэлька з воцатнай эсенцыяй… Я паспела выпіць толькі палову… Хуценька глытаю тое, што засталося… Выкідваю ў смеццеправод бутэльку… Каб аніякіх слядоў… Каб ён не ўгаварыў мяне не паміраць… Калі я яго не бачу, калі ён мне нічога не гаворыць, я ведаю, што ягоныя словы… Гэта не каханне… Яму проста зручна, каб я была… Як гэта? Камфорт раба… Я не хачу быць рабом… Рабыняй… Я так і не зразумела, хто я… Мне лепш перасяліцца… І пачаць усё спачатку. Але перад тым, як выпіць воцат… Гэта проста смешна… Няўжо я не разумела, што знікаю назаўсёды? Перэд гэтым я паглядзела чарговую, сто трыццаць першую серыю фільма «Багатыя таксама плачуць». Гэты мексіканскі кінасерыял, які зараз уся краіна глядзіць. Пра каханне… Як гэта я памру, калі праз паўгадзіны кіно? Я хацела сапраўды памерці… Я марыла памерці… Але мне ўсё роўна было цікава: яны пажэняцца ці не? Ці бывае хто-небудзь шчаслівым? Як быць шчаслівай?

Ад сына мы ўтаілі… Цяпер я вагаюся: прызнацца ці не прызнацца? Неяк мне ён сказаў, што ў смерці ёсць штосьці жаночае… Што ён хацеў сказаць?

Гісторыя чалавека, які не мог быць шчаслівым. Віктар Іванавіч Маруцін — фатограф, 55 гадоў

З аповеду дачкі:

— Ён паехаў на дачу… Гэта ён нам сказаў, што паедзе на дачу. Сышоў з электрычкі, яго бачылі: з рэчмяшком, з паляўнічай стрэльбай і фотаапаратам. І завярнуў у лес… Па заечым следзе… Гэта нам таксама расказвалі. Была нядзеля. Пагодлівы зімні дзень. Блішчэла чыстае сонца. Шмат людзей ехала на дачу…

Ён быў благім паляўнічым… Не любіў забіваць, не было ў ім гэтага паляўнічага азарту. Хоць заўсёды браў з сабой стрэльбу. Ды прывозіў дадому часцей за ўсё не забітую дзічыну, а новыя здымкі. Птушак, звяроў… Яму падабалася здымаць зіму і восень. Лета чамусьці не любіў. Мая любімая фатаграфія, аднойчы падараваная мне бацькам у дзень нараджэння, — здзіўлены заяц… Ён блізка-блізка наскочыў на чалавека і не спалохаўся, а здзівіўся… Гэта фатаграфія была на некалькіх выстаўках. Атрымала прыз. Бацька аб'ездзіў усю краіну. Здымаў славутых вучоных, касманаўтаў, перадавых даярак, перадавых пастухоў і рыбакоў, будоўлі і новабудоўлі пяцігодкі. Але прызы і дыпломы атрымліваў за птушак і звяроў. (Паўза.)

Страляў ён са сваёй паляўнічай стрэльбы… Проста сабе ў сэрца…

Мы знайшлі яго праз тры дні… Мы шукалі яго па заечых слядах. (Паўза.) Я пераканана… Ніхто не дакажа… Ён усё панёс з сабою… Гэта асабістае… Таемнае…

Можа, гэта была боязь звыродлівага фіналу? Ён хацеў памерці моцным… (Маўчыць.)

Над яго рабочым сталом заўсёды вісеў партрэт Хемінгуэя…

Альбо была ў яго нейкая свая версія жыцця. І яна — бах — і абрушылася. А новая версія не прыдумана…

Мама? Чым жыла мама? Яна падымалася ў шэсць раніцы, вымывала кватэру…

Можна шмат што прыгадаць… Засталіся яго запісныя кніжкі… Я іх прачытала. Я ўбачыла, што не ведала свайго бацькі, я чытала запісы амаль незнаёмага мне чалавека. (Маўчыць.) Са мной ён хутчэй… абараняў свой час… А сам пакутаваў… Кідаўся… (Маўчыць.)

Я любіла свайго бацьку. Але я не люблю ягонае пакаленне. (Маўчыць.) Я любіла яго, але меркавала, што ён — баязлівец, бо жыў, як усе. Не змог інакш. Але цяпер я не магу назваць яго баязліўцам… не магу… (Маўчыць.)

Напэўна, галоўная прычына там… У ім… (Маўчыць.)

Я ведала пра яго некалькі рэчаў, якія стваралі для мяне вобраз майго бацькі. (Маўчыць.) Ён нарадзіўся ў вайну… Яго прыгняталі нейкія прывіды адтуль… Але ён ніколі пра іх не распавядаў… (Маўчыць.) А мы любілі з ім гаварыць пра сны. Пра дзівацтвы начной фантазіі. Ён жа пісаў вершы… Сам сабе… Пісаў усё жыццё… Гэта другое, што я пра яго ведала. Чамусьці ўсе свае вершы ён спаліў. Вершы не засталіся… (Маўчыць.)

Ён кахаў другую жанчыну. Не маю маму. Калісьці ён кахаў маю маму. Мама цяпер успамінае, як ён закідваў яе кветкамі. І казаў: «Мне ўсё ў табе падабаецца! Мне ўсё ў табе падабаецца!»

Я выпадкова ўбачыла яго на вуліцы… Два гады назад… Ён стаяў з букетам кветак, кагосьці чакаў. Я ўгледзела яго спіну… А я толькі што выйшла замуж… І я ўжо ведала… Пазнала гэтую спіну, гэтую наструненасць… Хлапечае… Паляўнічае…

Насустрач яму ішла маладая дзяўчына… Бегла… (Маўчыць.)

Я не запомніла яе твару. Я запомніла толькі, што гэты твар быў вельмі радасны. Шчаслівы.

Я пабегла ў іншы бок… (Маўчыць.)

Калі я прыгадвала яе твар… Яе твар шмат разоў усплываў у маёй памяці… Калі я яго прыгадвала, мяне не пакідала адчуванне, што гэтая гісторыя будзе камусьці з іх каштаваць жыцця. (Маўчыць.)

Без стану любові ён жыць не мог, можа, нават не любові, а ўлюбёнасці ён заўсёды жадаў. Ён фізічна не мог інакш існаваць. (Маўчыць.) Хоць выдавала заўсёды, што ён заклапочаны іншым. Фатаграфіямі. Камандзіроўкамі. Сваёй газетай. Чарговай выстаўкай.

Маці ведала, як яму можа быць добра. Як ім будзе добра! Яна яго ніколі б не адпусціла… (Маўчыць.)

Яна кахае яго… Яна цяпер яго кахае яшчэ мацней… Пасля смерці… Яна дагэтуль не здагадваецца, я ёй не прызналася ні тады, ні пасля, што я іх бачыла. Удваіх. Мая мама… Яна пісала лісты ў ягоную рэдакцыю, у цэка партыі. У інстытут, дзе вучылася гэтая дзяўчына. Яе бацькам. Яна патрабавала, каб ёй вярнулі мужа. Каб дзяржава, каб партыя (а бацька быў сябрам партыі) вярнулі ёй мужа і каханне. Вар'яцкае пакаленне! Але бацька быў лепшы за ўсіх іх, ён быў лепшы з іх… (Маўчыць.) Мы пра гэта цяпер з ёй не ўспамінаем. Часам мама нават прысніцца мне і ў сне пачынае груба, жорстка са мною гаварыць. Просіць зноў падпісаць нейкія паперы… А я не падпісваю… (Маўчыць.) У жыцці… Пры сустрэчах мы пра гэта з ёй не загаворваем. Яна цяпер усім расказвае, як бацька закідваў яе кветкамі… І гаварыў: «Мне ўсё ў табе падабаецца! Мне ўсё ў табе падабаецца!» І быў у вайсковай форме. Афіцэр. І ўсе дзяўчаткі на пошце ёй зайздросцілі, яна рабіла тэлефаністкай. (Маўчыць.)

Навошта ён гэта зрабіў? З паляўнічай стрэльбы… Я яму цяпер увесь час кудысьці званю… Я па начах кручу тэлефон… Дыск зрываецца… Пракручваецца… Ніяк не набяру патрэбную лічбу… Я набіраю-набіраю да бясконцасці… Мне здаецца, што раніцай у мяне баляць пальцы…

Я ў яго прачытала… У запісных кніжках… Ён пісаў: «Цяпер мне больш за ўсё хочацца любіць сваю дачку».

Дзіўны сон… Дзіўны сон быў… Мы бяжым-бяжым з бацькам, уцякаем… А пасля кудысьці падаем… Правальваемся… Ён то нечакана мёртвы, то нечакана жывы… (Маўчыць.)

Гэта спалучанасць нашых жыццяў… Я хачу вызваліцца… Я расказала сон свайму мужу. Я прасіла яго памагчы: «Ты павінен мяне мацней любіць». Мне здаецца, я гэтак адчуваю, што мёртвы бацька мяне вельмі любіць. Ён любіць мяне больш за ўсіх.

Я таксама яго не хацела аддаваць той дзяўчыне… Я не аддала б… (Маўчыць.)

Гэта асабістае… Таемнае… Не называйце яго сапраўднага прозвішча… Мая мама… Яна ўсім расказвае, як ён прыносіў ёй кветкі… Мне яе шкада… Яна як ненармальная… Зноў піша лісты… Той дзяўчыне… Я не ведаю, што яна ёй зараз піша, нават уявіць не магу. Ёй хочацца бясконца з кім-небудзь гаварыць пра бацьку… Успамінаць… (Паўза.)

Гэта асабістае… Таемнае… Я аб чымсьці толькі здагадваюся… Мне здаецца… яму трэба было прыдумаць новую версію жыцця… (Маўчыць.)

Дзіцячыя ўспаміны пра бацьку ў мяне спалучаны заўсёды з вышынёй, палётам — да яго на плечы, пад столь. Я сяджу ў яго «на карку», гэтая гульня ў нас называлася «тата-коська»… Лячу ў паветры, гэта мы гуляем «у самалёт»… Першая яго прафесія — ваенны лётчык… Ён вучыўся лятаць у планернай школе. Вучылі іх спісаныя «на гражданку» ваенныя лётчыкі. Фанаты! Бацька ўспамінаў, што, калі ён, ужо дарослы, убачыў, на чым яны ляталі, здзівіўся, як яны жывымі засталіся. Самаробныя планеры… Драўляныя рэечкі, абабітыя паркалем… марляй… Усё кіраванне — ручка і педаль… «Але затое, калі ляціш, — гаварыў ён, — ты бачыш птушак, ты бачыш неба. Ты адчуваеш крылы…»

Напэўна, пасля гэта робіцца марай? Неабходнасць? (Маўчыць.) Неба мяняе псіхіку людзей… Вышыня… Я ведаю яго сяброў, былых ваенных лётчыкаў. Яны заўсёды былі трошкі ганарыстымі да ўсіх астатніх: яны — ляталі!!

Я любіла свайго бацьку. Але я не любіла ягонае пакаленне. І я не баюся гэтых слоў. Бацька быў лепшым з іх. Але і яго зламалі: ён стаў, як усе. Пакутаваў. Ён пакутаваў ад гэтага. (Паўза.) Збіраючыся разам, яны шмат гаварылі пра вайну. Пераможцы! Перамога ў вайне — гэта нібы знойдзены сэнс іх жыцця. Хай самі яны не ваявалі, але яны адчувалі сябе дзецьмі перамогі. Яны перамаглі… Яны асвоілі цалінныя землі… Яны паляцелі ў космас… Яны будавалі камунізм… Яны жартавалі з гэтага, складалі анекдоты. Але яны верылі ў гэтыя папяровыя ідэалы. Хлуслівыя і наіўныя ідэалы. Я гэта для сябе вызначаю як эмацыянальны сацыялізм. Усе яны былі эмацыянальнымі сацыялістамі. Ідэалісты! Слепакі! Але гэта было іхнім жыццём, сэнсам іхняга жыцця. Сэнс жыцця, як асабістая праблема, для іх не існаваў. Я памятаю, я добра памятаю, што нават за сталом у свята яны гаварылі аб Расеі, а не аб сваім жыцці… Такое гэта пакаленне… Такія людзі… (Маўчыць.) Трагедыя гэтага пакалення ў тым, што яно жыло ў прыдуманым свеце. І ўрэшце рэальнасць уварвалася ў іхняе жыццё… З цягніка, што імчаўся ў сацыялізм, у цудоўную далеч, ім трэба было перасесці ў цягнік з курсам — на капіталізм. У спустошаную рэальнасць… У канкурэнцыю… У іншыя чалавечыя стасункі… Без ілюзій… На хаду ўскочыць у новы састаў… Імгненна… У маім жыцці гэта магло ўкласціся, а ў ягоным — не. Занадта імкліва ўсё адбылося, занадта нечакана. А яны ж рамантыкі!! А тут трэба было прыдумваць новую версію жыцця… Жорсткую, рацыянальную. Жыццё заклікала, крычала: «Мяняй! Мяняй!» А ён да гэтай новай ролі быў не гатовы. (Маўчыць.) Яны ўсе не гатовыя… Яны не гатовыя розумам, сэрцам… Яны не гатовыя на фізіялагічным узроўні… Ім бы ваяваць на барыкадах… Моцна сябраваць… Спяваць адны песні, марыць пра «блакітныя гарады» і сумаваць па нязробленым, піць… А тут трэба не ваяваць, а змагацца. Змагацца ж трэба з самім сабой: са сваім няўмельствам, са сваёй лянотай, са сваёй псіхалогіяй…

Яны гэта не ўмеюць… (Паўза.)

У бацькі ўжо былі два жыцці: спачатку ён — ваенны лётчык, пасля — журналіст. Гэта шмат для аднаго чалавека. Дастаткова. (Маўчыць.) Гэта асабістае… Таемнае…

Я незадаволена сабой… Сумбурна… Блытана… Я нічога не вытлумачыла… Гэта ж — жыццё… І смерць…

А што я ведаю?

Я любіла бацьку. У нас розныя прафесіі. Я — эканаміст, я ўсё жыццё лічу, а ён сузіраў жыццё, марыў… Ён з таго пакалення, якое занадта шмат значэння надавала словам. Занадта шмат сэнсу. (Маўчыць.)

Нехта штодня прыносіць на яго магілу адну кветачку… Чаму — белую? Ці белую ружу… Ці рамонак… Напэўна, гэта яна. (Маўчыць.)

Ён пісаў вершы. Ён усё жыццё пісаў наіўныя, хлапечыя вершы… І любіў фатаграфаваць птушак і звяроў… Мой бацька… (Замаўкае і далей адмаўляецца доўжыць гаворку.)

З запісных кніжак бацькі:

Дзе ж ты, цвярозы гісторык?

Вось думка А. Платонава, што смерць неаднойчы нас наведвае…

Расейскі чалавек не хоча проста жыць, ён хоча жыць дзеля чагосьці… Ён хоча ўдзельнічаць у вялікай справе…

Ідэалізацыя будучыні — гэта наш духоўны стан, форма нашага існавання ў гісторыі. Яна і загубіла наша жыццё.

У сённяшніх газетах раптам прачытаеш:

«Да сярэдзіны 80-ых гадоў Саюз уяўляў сабой шматмільённае чалавечае пагалоўе з добра адладжаным механізмам азіяцкіх табуншчыкаў, абавязаных наглядаць за планамернай эксплуатацыяй жывёлапрамысловай сыравіны» (газета «Московский комсомолец»).

«Шматмільённае чалавечае паголоўе», «жывёлапрамысловая сыравіна»… А гэта было тваё жыцце…

— Я кахаю цябе, — сказала яна.

— Можа, ты любіш не мяне, а само каханне? — спытаў я.

— Я кахаю цябе, — зноў сказала яна.

Жанчына — гэта штосьці іншае…

У В.Н. цяпер свой занятак. Прадае кудысьці за мяжу нашы запалкі. Мае капітал.

За пляшкай гарэлкі ён мне ўчора прызнаўся, што часам яму хочацца спяваць нашы камсамольскія песні.

Я ішоў дадому і паспрабаваў успомніць:

Быў загад — яму на захад,

На ўсход пайшла яна.

Заклікала камсамольцаў

Грамадзянская вайна.

Што мы ведаем пра нашу нянавісць і любоў? А нехта напіша: «шматмільённае чалавечае пагалоўе», «жывёлапрамысловая сыравіна»…

Ляжаў… Глядзеў у столь… І думаў… А ў сярэдзіне працаваў ужо, быў запушчаны нейкі механізм.

У дарозе.

Нам дай пакорпацца ў зорках, а не зрабіць штосьці на зямлі. Хоць бы — нармальныя дарогі. Добры асфальт пакласці.

Ты жыў у той час. І раптам ты вінаваты, што жыў у той час. Мучыўся. Пакутаваў. Няхай. Ты ўсё роўна вінаваты.

Пра старых. Іх пазбавілі ўсяго. Нават магчымасці жыць мінулым…

Памятаю. Барабан круціцца… Кідаеш капеечку… Вавёрачка вымае твой лёс… Запісачку ў зубках табе нясе… Альбо хтосьці вернецца… Альбо тужыць у палоне…

А я чакаў тату… А тата ўжо ляжаў у зямлі пад Смаленскам. З сорак першага.

З размовы ў адной школе са старшакласнікамі.

Яны нават тэлевізар не глядзяць. Палітыка іх не вабіць.

Але ў дні жнівеньскага путчу былі на вуліцах з лістоўкамі. Цяпер, кажуць, ужо не пойдуць да Белага дома. Яны адчуваюць сябе падманутымі…

Я апрануўся, пагаліўся. Восень. Хадзіў па горадзе, забрыдаў у любімыя кнігарні…

Гэта мае ўспаміны пра жнівень 91-га, калі мы перамаглі. Калі Гарбачоў вярнуўся з Фароса…

Яшчэ я памятаю, як салдаты сядзелі на танках і елі марожанае…

Сяджу ля тэлевізара… Ідзе з'езд.

Няма ніводнага чалавека на зямным шары, у якім было б столькі грамадскага, як у нас. Жывём падзеямі, а не жыццём. Што сказаў Ельцын? Што яму адказаў Хасбулатаў?

Няма таго, каб выпіць. Ці пайсці да жанчыны. На лыжах пакатацца.

Ідзе з'езд.

Ідзеш знаёмымі вуліцамі: французская крама, нямецкая, польская… Я падумаў, што ўжо некалькі гадоў не магу купіць сабе — савецкія шкарпэткі, савецкія трусы… Савецкія цыгарэты…

Што з намі адбылося? Куды мы прапалі?

Я думаў, што ён прынёс артыкул ці свае фатаграфіі, а ён зайшоў пагаварыць. Студэнт. Расказаў, што хадзіў на мітынгі дэмакратаў. Пасля быў на сходах нацыянал-патрыётаў. Пазнаёміўся з фашыстамі. Цяпер — да нас, у рэдакцыю:

— Што рабіць?

Адвечнае расейскае пытанне. Адвечны расейскі юнак.

— Мне абавязкова хто-небудзь дасць вінтоўку, — сказаў, развітваючыся. — Мой розум пратэстуе — не магу забіваць. Але яны не даруюць.

— Хто яны?

— Яшчэ не ведаю…

Сёння размаўляў з забойцай. Прыгожая маладая жанчына. Забіла мужа… сякерай. Былі моманты, калі я глядзеў на яе, слухаў, і яна мне падабалася. Я лавіў сябе на думцы, што яна мне падабаецца. Прымаў яе словы, пачуцці, я нібы з ёю пражываў яе жыццё. І не знаходзіў у сабе ні агіды, ні абурэння.

Па дарозе ў рэдакцыю думаў аб тым, што ў нас мяжа між злачынным светам і нармальным светам размытая.

Штосьці галоўнае выслізгнула з маіх думак. Трэба адразу запісваць, не адкладваць…

Загад Сталіна ў 1942-ім годзе прадпісваў салдатам у выпадку пагрозы палону — самазабойства.

Подзвіг Гастэлы, Аляксандра Матросава? Згарэць разам з самалётам, ператварыўшыся ў палаючую бомбу, і, упаўшы на мішэнь, закрыць сваім целам чужы дот… Што гэта, калі не самазабойства?

Я толькі і чую адусюль: жыццё — барацьба. Дужы адольвае слабага. Натуральны закон. Слабыя нікому не патрэбны.

Гэта — фашызм… Гэта — свастыка…

Хтосьці сказаў пра наш народ — народ-бальшавік. Учора зноў у нашай газеце нататка аб тым, як падпалілі сядзібу арандатара… Людзі паспелі ўратавацца… Згарэла жывёла.

— Мы нічога не мелі, але мы былі шчаслівыя, — упэўнена мая мама.

Чаму для шчасця нам патрэбен вінегрэт і вошы? А калі ікра ці хоць бы цукар без талонаў? Тады — што?

Раней аб сэнсе жыцця гаварылі больш, калі нельга было. Цяпер не гавораць.

— Трэба шукаць станоўчых герояў, — сказаў на планёрцы рэдактар. — Досыць пляваць у мінулае…

Герой?! Ён гатовы сябе аддаць у імя ідэі. Калі ён гатовы аддаць сябе, дык што ён здольны з іншым чалавекам учыніць?

Учора зноў з В.Н. пілі гарэлку. Ён вярнуўся з Амерыкі. «Усё так сабе, — гаварыў. — Але калі я патрапіў у дзіцячую краму цацак, мне зрабілася блага. Спяваюць, іграюць, ззяюць… Я зразумеў, адкуль я прыехаў».

Напіліся.

Паехаў бы далёка-далёка, дзе няма ні белых, ні чырвоных, ні чырвона-карычневых…

А ці не праўду кажа Ніцшэ, упэўнены, што «вера» была ва ўсе часы, як у Лютэра, толькі мантыяй, прычынай, заслонай, за якой інстынкты разыгрывалі сваю ігру?

Дзіўна кранаць рэчы і думаць, што яны будуць, а цябе не будзе. Гэты пісьмовы стол, нават пластмасавая аўтаручка…

Хачу паехаць у сваю вёску. Гэта цяжка паддаецца вытлумачэнню… Ты быў хлапчук, а яна — дзяўчынка… Ты тузаў яе за коску. Мінаецца шмат гадоў, і табе гэтак хочацца бачыць гэтую дзяўчынку.

А ў яе пяцёра дзяцей і муж — п'яніца.

З размоў з В.Н. З чалавекам, у якога сотні мільёнаў у кішэні.

Суседзі пішуць на яго ананімкі ў міліцыю і кэдэбэ (а гэта, напэўна, па звычцы ўжо), адкуль, маўляў, у яго гэтыя мільёны? У нас няма, а ў яго ёсць, мы ж вось толькі-толькі ўсе былі роўныя.

Камунізм не пабудавалі, але камуністычную свядомасць выхавалі…

Не будзе ў нас сапраўднай работы! Не дадуць! І В.Н. гэта адчувае…

Утопія… Нельга яе ператвараць у жыццё. Але мы ўсё адно любім і будзем любіць не гэтае рэальнае жыццё, а тое… Жыццё, якое наперадзе…

Памёр сябра. Што засталося? Дзеці і жонка, якія перасварыліся з-за летніка і новенькіх «Жыгулёў»?

Застаўся цень…

У. Маякоўскі: «Адзінка — глупства, адзінка — нуль». Я яго баюся. Я вынес ягоныя кнігі са свайго кабінета…

Пясняр гвалту. Я здольны гэта сказаць… Я, хто вырас на Маякоўскім… Ён быў маім любімым паэтам…

Шматкамі здзіраю з сябе старую скуру… Мука…

Аніякага жадання ісці на вуліцу, штосьці рабіць. Лепш нічога не рабіць. Ні дабра, ні зла. Тое, што сёння — дабро, заўтра выявіцца — зло.

Думаў пра нашы наіўныя і шчаслівыя 60-ыя гады. Мы — страчанае пакаленне. Спадзяваліся на нешта. Не выйшла. Мы гэта ўжо не дагонім…

Што рабіць? Нічога. Бо «гэты замысел звыш чалавечых сіл».

Бацька В. Н. адбыў пятнаццаць гадоў у калымскіх лагерах. Я стаміўся, а ён хоча жыць. Уранку робіць фіззарадку, увечары бегае ўздоўж рэчкі, зімой — на лыжах. Стары хоча жыць! Як жа пасля ўсяго, што з ім было, ён хоча жыць? Ды яшчэ з такой звышнатуральнай сілай хоча жыць?!!

— Чаму ты вырашыла, што мы павінны быць шчаслівыя? — спытаў я ў Н.

— Бо я гэтага хачу, — адказала яна.

З газеты:

«…жаданне схавацца ў смерць, як у кокан, як у мацярынскае ўлонне (Фрэйд), як у вызваленне ад пакутлівай неабходнасці рашаць праблему сэнсу свайго чалавечага існавання».

Учора зноў у мяне была маці, у якой адзіны сын загінуў у Афганістане. Той краіны, якая іх туды пасылала, ужо няма. Куды ёй ісці са сваімі паперкамі? Са сваімі хваробамі? Яго ордэнамі…

Надзея ўкрадзена…

Я нібы ўсё памятаю. Адкуль? На каленях у маці… Перадаецца гэта блізка-блізка, быццам бачыў…

Я сядзеў на акардэоне… Бабуля пасадзіла мяне ў ночвы і хрысціла венікам…

Дзед Яўхім вадзіў травінкай па вывернутым плугам чэрапе і гаварыў: «Некалі гэта чалавек быў… Чалавек згніў, а боты зберагліся… Добрыя нямецкія боты з падковамі…»

Дзед пасвіў каровы… І я зімой і летам спатыкаў яго ў гэтых ботах.

Людзі любяць фатаграфавацца. Любяць, калі малююць іх партрэт.

Чалавек сам для сябе таямніца. Загадка. Ён больш за ўсё цікавы самому сабе. Ён хоча сябе разгадаць…

У дзяцінстве. У юнацтве. Я думаў, што ніколі не памру. Хоць жыў сярод «царства смерці». Мы выкопвалі з зямлі, збіралі ў лесе патроны, снарады, гранаты. Страляць я навучыўся раней, чым пісаць.

Памятаю мёртвых. Нямецкія і нашы салдаты. Яны ляжалі, стаялі, прыхінуўшыся да акопа, сядзелі… Цэлыя, разарваныя на часткі ці напалам… Мы поўзалі наўкол… Здымалі гадзіннікі… Шукалі што-небудзь з'есці…

А зімой я катаўся на мёртвым немцы… Ён ашклянеў ад марозу… Мы сядалі на яго верхам і несліся ўніз… Як на санках… Пералякаліся вясною, калі ён растаў… І зрабіўся мяккі… Як жывы…

Але я ўсё роўна думаў, што ніколі не памру…

У І.Буніна знайшоў думку аб тым, якое велізарнае месца займае смерць і ў без таго малюсенькім чалавечым існаванні.

У мяне знікла мяжа паміж жывёлінамі і мною. Сабакам. Канём. Як жахліва крычыць паранены заяц…

Чалавек не можа быць шчаслівым…

У Пушкіна — «Застолле ў часе чумы»:

Усё, што нябытам пагражае,

Для сэрца нашага хавае

Неўразумелую нам слодыч…

Заўважаю: хаджу ў тэатр, хаджу ў кіно. Хаджу глядзець на смерць.

Ці ёсць хто-небудзь з нас, хто хоць бы раз у сваім жыцці не падумаў пра самагубства?

Кірылаў у «Бесах» Дастаеўскага наклаў на сябе рукі, здзіўляючыся: «Чаму не ўсе людзі канчаюць самагубствам?»

Сёння я выйшаў — увесь начны, з начнымі думкамі, а людзі — ранішнія. Яны спяшаліся са сваім клопатам у розныя бакі…

Праходзіў міма фотастудыі. А што, калі мяне не будзе і фатаграфіі апошняй не застанецца? Сфатаграфаваўся.

Увечары забраў фатаграфіі. Дзіўна глядзець на свой партрэт. Быццам гэта я сам сфатаграфаваў незнаёмага чалавека…

Сталін. Нейкая ўсё ж загадка ёсць.

Што памятаю я?

Радыё перадае бюлетэні — пра стан здароўя таварыша Сталіна.

— Мама, як жа так? Няўжо ён можа памерці?

— Ну і што ж тут такога? — адказвае мама. — Ён ужо стары чалавек.

— Чаму ўсе жывуць, быццам нічога не здарылася? Усё павінна спыніцца. Маўчаць.

А назаўтра ён памёр. Нас паслалі па вянок. Па вянок для Сталіна…

Мы смяяліся… Беглі… Мы ўжо забыліся, што гэта Ён памёр…

Яшчэ ў Пушкіна: «Без паэтычнай волі жыць нам вельмі можна». Вельмі. Толькі мы не ўмеем.

Ну ці ж блага было б: паехаць на дачу, распаліць грубку… Глядзець у акно.

Не ўмею…

Я ўяўляю, як я гэта… зраблю. Але тое, што я зраблю, будзе грубым паўторам. Няўдалым.

Размаўляў у цягніку з жанчынай. Былая франтавічка. Снайпер. Ехала ад дачкі. Тая з дзяцінства — у вар'яцкім доме.

— Бог пакараў мяне, — гаварыла маці. — Я забівала… А яна звар'яцела…

Малады лейтэнант, што прыехаў у водпуск, служыць на Каўказе. Там бушуе вайна. Распавядае і ўвесь час паўтарае: «Ці я звар'яцею, ці буду спакойна забіваць іншых». Уразіла адна дэталь: сабакі баяцца людзей, яны ўцямілі, што галодныя людзі пачалі паляваць на іх…

Ну і што? Сёння тысячы, мільёны антываенных кніг, фільмаў, песень, балетаў… А праз пяцьдзесят гадоў людзі робяць тое ж самае…

Што мы ведаем пра рэвалюцыю, пра грамадзянскую вайну? Цяпер пачынаеш разумець, што ведалі мы нашу літаратуру, яе герояў, але не рэальнасці, падрабязнасці таго часу. Чапаеў, Шчорс, Будзённы, Варашылаў… Рэальнага чалавека ўвесь час перараблялі пад ідэю. Тое, што выдавалася за рэальнасць, мела да яе такія ж суадносіны, як Кашчэй Бессмяротны і Салавей Разбойнік. Гэта было не мастацтва, не філасофія, не літаратура, а «фабрыка рэальнасці».

І я ў гэтым таксама ўдзельнічаў. І трэба прызнацца, што працяглы час — шчыра. Пасля гэтых разважанняў палез у свае фотаархівы. Сотні партрэтаў… Абліччаў… І яны таксама — шчырыя…

А як з гэтым быць?

Ленін марыў: «Уся краіна, як адна вялікая фабрыка».

Я не бачу вольных людзей…

Яна мяне пацалавала, і я ўчуў яе пах… Пах маладога дрэва…

Як хавалі раней у нас у вёсцы? Труну з нябожчыкам выносілі ў двор — ён развітваўся са сваім дваром, пасля ставілі ў садзе — і стукалі па кожным дрэве, каб абудзілася… Жывёлу падымалі ў хлеве, каб не ляжала… «Адну яблыню абышлі, забыліся, не пастукалі, дык яна ссохла», — распавядала бабуля пра смерць майго дзеда.

Наша расейскае… Жыццё на разрыў аорты… На краі… Як там у Высоцкага: «Хоць хвіліну яшчэ пастаю на краі…» На краі!!

Дзеля чаго вечна стаяць на краі? Бо астатняе ўсё сумота. Папакутаваць дай! Захапленне пакутамі… Нічога іншага не хочацца. Сумна грошы зарабляць, дарогі брукаваць, шкарпэткі цыраваць… Расейскаму чалавеку ўвесь час свята хочацца!! Адвёртку ў бок суседу ўсадзіць ці рэвалюцыю зрабіць. На барыкады, на вайну… У рэвалюцыю… І тут жа пасля барыкад, пасля рэвалюцый падавай шчаслівае жыццё…

Хто мы? Толькі паслухайце нашы песні. Што ў іх?! Заклік да смерці… Да самазнішчэння…

І не сацыялізм у тым вінаваты, не камуністы, а людзі мы такія. Гэты стэп… Шырыня… Геаграфічная бясконцасць… Праўду казаў Дастаеўскі, што шырокі расейскі чалавек, трэба было б звузіць…

Корпаўся сёння ў сваіх фотаархівах. Прабегла думка, што ў чалавеку тры чалавекі: дзіця, юнак, дзед…

— Ніколі гэтак не хочацца памерці, як тады, калі кахаеш, — знячэўку заплакала Н., калі нам было хораша.

Яна плакала, а я ў гэтае імгненне падумаў, што яна сама не ўцяміла, што сказала…

Розумам дабіраеш, а цела супраціўляецца…

А раптам гэта ўсяго толькі хімічная рэакцыя ў маім арганізме? І толькі? І трэба пайсці да лекара…

Ці ўзяць стрэльбу і фотаапарат…

Чамусьці я зусім не прыгадваю неба. Быццам я ніколі не лятаў…

Слухаю касету… Любімую… Я думаў, што я гэта ненавіджу, а высвятляецца, люблю: «Хоць хвіліну яшчэ пастаю на краі…»

Гісторыя пра тое, як адзін чалавек за ўсіх нас маліўся. Вольга В. — тапограф, 23 гады

— Я стаяла на каленях і прасіла: «Божа! Я магу цяпер! Я хачу цяпер памерці!» Нягледзячы на тое, што раніца, дзень пачынаецца… Нягледзячы на тое, што я ўмею спяваць, маляваць… Я захацела памерці. Гэта — збаўленне. Гэта — разняволенасць…

Я з Абхазіі… Я там жыву… Я — расейка… Я прыехала з вайны… Вы мяне разумееце? Я з вайны…

Мне так хацелася быць светлай, добрай… Адкульсці прыходзіць…

А цяпер я ўвесь час думаю аб смерці…

І я забылася, што за думкамі трэба сачыць… Яны ж матэрыялізуюцца, набываюць формы, невідочныя для вока… (Заціхае. А далей — шэптам.)

У мяне ўсе пазногці былі да крыві здзёрты… Я драпалася, упівалася ў сцяну, у гліну, у крэйду… У апошнюю хвіліну я зноў захацела жыць…

І шнурок абарваўся… Не вытрываў…

Як забыццё… Як працяглы сон, на цэлае жыццё сон… Але ўрэшце я жывая, я магу сябе памацаць…

Але цяпер я ўвесь час думаю аб смерці… (Доўга маўчыць.)

…Калі мне было шаснаццаць гадоў, памёр мой тата. З тае пары ненавіджу пахаванні. Гэтую музыку. Я не разумею, чаму людзі іграюць гэты спектакль? Я сядзела ля труны, я ўжо тады разумела, што гэта не мой тата, майго таты тут нямя, было чыёсьці халоднае цела… Абалонка… След…

Як забыццё… Як працяглы сон, на цэлае жыццё сон…

Быццам мяне нехта паклікаў… Я стала думаць пра блізкіх, што пайшлі туды… Нават пра тых, каго ніколі не бачыла, хто пайшоў раней, чым я паявілася на свет. Я раптам убачыла сваю бабулю… Як я магла ўбачыць сваю бабулю, калі ў нас нават фатаграфіі яе не засталося? Але я пазнала яе ў сне, нехта мне сказаў, што гэта мая бабуля… У іх там усё інакш… Гэта ўсё той жа сон… Яны не прыкрытыя нічым (мы прыкрытыя целам), а яны не абароненыя…

Я не магу з гэтага палону вырвацца, мне цяпер толькі гэта цікава…

А я іншай была, яшчэ надаўна я зусім іншай была. Як я танцавала раніцай ля люстэрка: я — прыгожая, я — маладая! Я буду радавацца! Я буду любіць!

…Ён ляжаў… Расейскі хлопец… Трошачкі пяском прысыпаны… Ён ляжаў у красоўках і вайсковай форме… Назаўтра нехта красоўкі зняў…

Вось ён забіты… А далей, далей што — там, у зямлі? І на небе?

Маё цела… Мая абалонка… Часам мяне не задавальняе маё цела, я занадта абмежавана ва ўсім гэтым. Ёсць неадпаведнасць між тым, што я цяпер усярэдзіне, і маім ранейшым целам. У мяне ўсё тое ж цела, а я ўжо іншая. Вось я размаўляю, сама чую свае словы і думаю, што я гэтага сказаць не магла, бо не ведаю, бо дурненькая, бо люблю булкі з маслам… Бо яшчэ не кахала… Не раджала… А я гэта кажу… Я не ведаю: чаму? адкуль?

Там на вайне… Там у цэрквах няма людзей… Людзі не ідуць да Бога…

Я зайшла. Нікога не было. Я апусцілася на калені і малілася за ўсіх. Тады я не разумела, што я гавару. З кім размаўляю?

Я зараз прыму таблеткі. Мне нельга хвалявацца… Мяне вадзілі да псіхіятра… (Паўза.) Часам мне здаецца, што я магу закрычаць. Іду-іду па вуліцы і раптам хачу крычаць. Людзі спяшаюцца на работу, купіць што-небудзь, хтосьці цалуецца, хтосьці сабачку выгульвае, а я… я хачу крычаць… Раней я наогул маўчала. Я была нямая. Гэта шчасце, што я магу ўжо плакаць і галасіць…

Давайце пра што іншае пагаворым. Напрыклад, пра тое, што я люблю глядзець фільмы… Заходнія фільмы… Чаму? Там нішто не нагадвае наша жыццё…

Я таксама хачу ў вас запытацца: вось вы шукаеце такіх, як я, знаходзіце… Размаўляеце… А вы не баіцеся, што вам спадабаецца гэта логіка? Яна вас завабіць?

Дзе б я хацела жыць?

Я хацела б жыць у дзяцінстве… У дзяцінстве я была з мамай, як у гняздзечку… (Маўчыць.)

Я магу вам распавесці, што такое — вайна. Я яе бачыла… (Паўза.) У школе я любіла чытаць ваенныя кніжкі. Яны мне падабаліся. Я нават шкадавала, што я дзяўчынка, а не хлопчык: вось, калі будзе вайна, мяне на вайну не возьмуць. Дурненькая. Дзіўная. Ненармальная.

Мама абдыме:

— Дачушка, што ты чытаеш?

— Пра вайну. «Яны змагаліся за Радзіму» Міхаіла Шолахава.

— Навошта ты чытаеш гэтыя кнігі? Яны не аб жыцці, дачушка. Жыццё — гэта нешта іншае…

Мама любіла кнігі пра каханне.

Мая мама! Я нават не ведаю цяпер: жывая яна ці не?

Я ўбачыла вайну, і ў мяне было адчуванне, што я гэта ўжо ведаю… Што са мною гэта ўжо было… Праўда?! Вось такое дзіўнае адчуванне. Ненармальнае.

Я раскажу вам пра вайну…

…Мы з мамай пайшлі на рынак. З чэрвеня ў Сухумі не прадавалі хлеб. Мы хацелі купіць мукі. Селі ў аўтобус, побач села суседка з дзіцем. Дзіця гуляла, а пасля пачало плакаць, і гэтак голасна, быццам яго хтосьці напалохаў. І суседка знячэўку пытае:

— Страляюць? Вы чуеце: страляюць?

Вар'яцкае пытанне!

Пад'ехалі да рынку: бягуць і крычаць людзі. У жаху. Быццам яны панадзявалі нейкія страшныя маскі. Ляціць курынае пер'е… Казлянятка белае круціцца… Крычыць… Крычыць страшней, чым чалавек. Я не перадам, не вымаўлю, як яно крычыць. Не ўявіць, як жахліва. Як думаю пра гэта, дык думка прыбягае: а раптам жывёле паміраць яшчэ страшней, чым людзям? Ніколі пра гэта не гавораць. Праўда, я ненармальная? Я надта шмат думаю пра смерць… Я толькі гэтым зараз усярэдзіне зацікаўленая… І вось: ляжаць растаптаныя куры, растрыбушаныя на каменнях… Ботамі, чаравікамі… Нейкія ўзброеныя людзі… Без формы, з аўтаматамі… Яны хапаюць жанчын, забіраюць у іх сумачкі, рэчы…

— Гэта — крымінальнікі, — шэпча мне мама.

— Гэта — вайна, — адказваю я.

Мы выйшлі з аўтобуса і ўбачылі расейскіх салдат.

— Што гэта? — спытала ў іх мама.

— Вы што, не бачыце? — адказаў ёй лейтэнант.

— Гэта вайна, мама, — паўтарыла я.

Мая мама — вялікая баязліўка, яна страціла прытомнасць. Я завалакла яе ва ўнутраны дворык. З нейкай кватэры нам вынеслі графін вады…

Дзесьці бамбяць… Недзе побач…

— Жанчыны! Жанчыны! Мука патрэбна? — Я азіраюся: малады хлопец валачэ на сабе мяшок мукі, на ім сіні халат, у якіх у нас грузчыкі ходзяць, але ён увесь белы, ён увесь мукой абсыпаны. І смешна, і страшна.

Я пачала смяяцца, а мама кажа:

— Давай возьмем.

Мы купілі ў яго мукі. Ён насыпаў нам дзесяць кілаграмаў. Аддалі грошы.

Звар'яцець можна! Але гэта праўда. Вось гэтыя вар'яцкія падрабязнасці. Гэта праўда. Пасля толькі да нас дайшло, што мы купілі ўкрадзенае… Пасля…

А недзе бамбяць… Дзесьці побач…

Прабегла з крыкам параненая курыца… Гэта так дзіўна…

Мама мне не падказвала. Ніхто. Я сама зняла з сябе залаты крыжык і схавала яго ў муку. І кашалёк з грашыма таксама схавала. Я паводзіла сябе, як старая бабуля, я ўсё ведала. Ужо я бачыла нейкіх людзей, якія хадзілі і загадвалі:

— Здымі гэта… Аддай гэта…

Муку, дзесяць кілаграмаў, я несла да нашага сяла — шаснаццаць кіламетраў. Не верыце? Але гэта так. Гэта праўда. Хоць я, бачыце, якая дробная, балетная вага.

На дарозе гарэў бронетранспарцёр… Кветкі на клумбе гарэлі… Алеандры, ружы… Вяргіні, петуніі… (Маўчыць.) І ўсё гэта ў неапісальна цудоўны летні дзень… (Маўчыць.) Усё гэта выдавала нейкім насланнём… Клумбы, пераараныя гусеніцамі танка, як трактарам… Пасля будоўлі… (Маўчыць.) Пасля будоўлі?.. Калі б не чуць, што страляюць…

Я ішла спакойная… Калі б мяне ў той момант забілі, я не паспела б спалохацца…

Прабегла параненая котная кошка… Чорная… (Маўчыць.) Усё старалася чамусьці запомніць… (Паўза.) Я чытала шмат ваенных кніжак… Я ўжо ведала, што гэта трэба запамінаць… (Маўчыць.)

Ідзе шасейная дарога і побач — чыгуначнае палатно. На рэйках сядзелі маладыя хлопцы: у адных — чорная стужка на галаве, у другіх — белая. І ва ўсіх — зброя. Яны яшчэ падражнілі мяне, пасмяяліся. Быццам нічога не здарылася. Гэта праўда.

Стаіць грузавая машына. Пустая. За рулём сядзіць забіты кіроўца… У белай сарочцы…

Мы абышлі яго… Без боязі. У недаўменні.

Беглі цераз мандарынавы сад… Недзе стралялі… (Маўчыць.)

Я валаку муку…

— Кінь, — просіць мама.

— Не, мама, я не кіну. Пачалася вайна…

Марудна, на малой хуткасці, паўзуць «Жыгулі». Падымаем рукі. Галасуем. Машына праходзіць міма, і гэтак памалу, як на пахаванні. На першым сядзенні — хлопец з дзяўчынай, на другім — труп жанчыны. Яна, як вялікая лялька… Як манекен гайдаецца…

Чамусьці не страшна…

Ля самага мора — яшчэ адны «Жыгулі»… Лабавое шкло разбіта… Лужына крыві… Жаночыя туфлі валяюцца… Мужчынскі капялюш…

Чамусьці не страшна… Толькі хутчэй хацелася дадому… Гэта праўда.

Аднекуль зверху папоўз цяжкі гул. Мы падымалі галовы ў неба: што там? А насустрач нам ішлі танкі. Яны ішлі не калонай, а па адным, бязладна… Наверсе сядзелі салдаты з аўтаматамі. Аўтаматы ва ўпор на нас настаўлены… Яны ішлі бязладна, бо адны танкі хутка вырываліся ўперад, іншыя запыняліся ля камерцыйных ларкоў. Салдаты саскоквалі… Прыкладамі збівалі замкі… Бралі шампанскае, цукеркі, шакалад. Усе смяяліся, надта шмат смяяліся… За танкамі ішоў аўтобус «Ікарус», набіты матрацамі. Чаму — матрацамі?

Вайна? Але хіба гэта вайна? Нейкая вайна, не падобная на вайну. У кніжках яна іншая… Там прыходзяць чужыя… А тут усе свае… На адной мове гавораць… Браты… Знаёмыя… Нядаўна… (Маўчыць.) На адной мове гавораць… (Паўтарае гэтыя словы некалькі разоў.)

Дома маці кінулася да тэлевізара. Уключыла. Іграў сімфанічны аркестр…

Перад тым, як ісці на рынак, я нарыхтавала памідораў, агуркоў… Каб кансерваваць… Слоікі вымыла… (Паўза.)

І вось я пачала кухарыць. Закручваць слоікі. Маці глядзела на мяне, як на вар'ятку. А я гатавала, варыла… Каштавала, што атрымалася: досыць солі ці не хапае — дадаць… Я падаўжала наша ранейшае жыццё… Яшчэ на гадзіну, дзве… На адзін вечар… На адну ноч… Я люблю свой дом… Я люблю сваю маму…

Я не ведаю зараз: жывая мая мама ці не?

Раніцаю праз наша сяло пайшлі танкі. Адзін спыніўся ля нашага дома. Экіпаж — расейскі. Я дацяміла: наёмнікі. Хацела ў іх запытацца:

— Куды вы едзеце?

Яны паклікалі маму:

— Маці, дай вады.

Мама прынесла ім вады і яблыкаў. Ваду выпілі, а яблыкі не ўзялі. Сказалі:

— У нас учора аднаго атруцілі яблыкамі.

Я баюся крыві… Я больш за ўсё баялася ўбачыць, як забіваюць…

На вуліцы страчаю сяброўку:

— Што ў цябе? Дзе твае?

Яна прайшла міма. Я пабегла за ёй, схапіла за плечы:

— Што з табой?

— Я ўжо тваю маму папярэдзіла: вы да мяне не падыходзьце: я — абхазка, у мяне муж — абхазец.

Я абняла яе з усіх сіл!!!

Уначы да яе прыходзіў родны брат… І хацеў яе мужа забіць… Толькі за тое, што ён абхазец… Толькі за гэта…

Праз некалькі дзён хавалі суседа… Грузіна… Дзевятнаццаць гадоў… Яго маці ідзе за труной: то плача, то азірнецца — і смяецца… Яна звар'яцела… (Маўчыць.)

Яны нядаўна ў адным класе вучыліся, а цяпер страляюць адзін у аднаго… (Маўчыць.)

Вы калі-небудзь выпадкова падслухалі, аб чым гавораць старыя ля дома на лаўцы? Аб тым, як яны былі салдатамі. А старыя жанчыны ўспамінаюць, якія яны былі маладыя і прыгожыя. (Паўза.) Мужчыны ваююць… Падлеткі…

Мая мама казала… Яна казала: «Я ніколі не была гэткай шчаслівай, як у старасці. І раптам — вайна».

Сядзіць старая жанчына над забітым сабачкам… І плача… Усе глядзяць і маўчаць…

Мая мама страшэнная баязліўка… Прыбяжыць ад суседзяў:

— Расказваюць, што ў Гаграх спалілі цэлы стадыён грузінаў.

— Мама!!

— А яшчэ я чула, што грузіны кастрыруюць абхазцаў.

— Мама!!

— Вось ты не верыш… А ў Сухумі разбамбілі малпоўню. Уначы грузіны за некім ганяліся і думалі, што гэта абхазец. Яны яго паранілі, ён крычаў. А абхазцы на яго наткнуліся, думалі: грузін. Даганялі, стралялі. А пад раніцу ўсе ўбачылі, што гэта параненая малпа. І ўсе кінуліся яе шкадаваць.

А чалавека б забілі…

Мне не было чаго сказаць маёй маме.

Я пайшла ў царкву. Людзей не было. Я апусцілася на калені і за ўсіх малілася. Я не ведаю, каму я гаварыла? З кім?

Я яму гаварыла:

— Яны ідуць, як зомбі. Ідуць і вераць, што робяць дабро. Але хіба можна аўтаматам і нажом рабіць дабро? Вярні ім розум!

Яны заходзяць у дом, і калі не знаходзяць нікога, страляюць у жывёлу… Я бачыла забітых парасят… Карову з прастрэленым вымем, з якога цякло малако… Нават забітага папугая ў клетцы… Яны страляюць у слоікі з варэннем, у мяшкі з мукой… Яны расстрэльваюць з аўтаматаў вераб'ёў: адны па гэты бок, другія — па той… Вярні ім розум!

Учора я была сведкай… Я сама бачыла, як малады хлопец… Грузін… Ён кінуў аўтамат і крычаў: «Куды мы прыехалі?! Я магу загінуць за Грузію! Я прыехаў загінуць за Грузію, а не красці чужую лядоўню! Чаго вы ідзяце ў чужы дом і бераце чужую лядоўню? Чужы дыван? Я хачу памерці за Грузію…» Яго пад рукі кудысьці павялі. Угаворвалі.

Другі грузін падняўся на ўвесь рост і пайшоў насустрач тым, хто ў яго страляў: «Браты-абхазцы! Я не хачу вас забіваць, і вы ў мяне не страляйце».

Яго застрэлілі свае ў спіну…

Пра гэта ўсе адзін аднаму расказваюць… Ён падняўся на ўвесь рост і пайшоў насустрач тым, хто ў яго страляў: «Браты-абхазцы…»

А расейскі хлопец Сакалоў з гранатай кінуўся пад танк… Ён нешта крычаў… Але ніхто не пачуў, што ён крычаў… (Паўза.) У танку гарэлі грузінскія хлопцы… Яны таксама крычалі…

Я гаварыла і гаварыла… Шаптала і шаптала… У дзяцінстве мяне ніхто не вучыў малітвам. Я прыдумвала свае… Я вярталася дамоў. Дома плакала мама:

— Я ніколі не была гэткай шчаслівай, як у старасці. І раптам — вайна.

У мамы ў доме ўсе падваконнікі застаўлены кветкамі. Падушкі вышыты кветкамі, яна сама вышыла. Яна мне прызнавалася, яна неаднойчы мне прызнавалася: «Я прачнулася на досвітку, сонца прабіваецца скрозь лістоту, і я адчуваю, што гэта сонца, што гэта радасць струменіцца, і ў мяне адразу думка: «Вось я зараз расплюшчу вочы — і колькі ж мне гадкоў?» У яе бяссонніца, у яе баляць ногі, яна трыццаць гадоў на заводзе адрабіла, але яна ўранку не ведае, колькі ёй гадоў. А ёй шэсцьдзесят пяць. Потым яна ўстае, чысціць зубы, бачыць сябе ў люстэрку: на яе глядзіць старая жанчына…

Але пасля яна гатуе снеданне і забываецца на гэта. І я чую, як яна спявае…

Параненыя старыя… Гэта яшчэ страшней, чым параненыя дзеці… Калі дзеці нічога не цямяць, дык гэтыя ўсё разумеюць… Гэта праўда.

Я чую ўначы, як мяне акружаюць сны. У мяне сны не страшныя. Мне ўвесь час сніцца адно і тое ж… Як я выходжу са свайго цела… Падымаюся высока-высока…

Першыя дні рабаўнікі хадзілі ў масках… Чорныя панчохі на твар нацягвалі… Пасля без масак… Ідзе: у адной руцэ крыштальная ваза, у другой — аўтамат… Ці: на спіне — дыван, а на грудзях аўтамат матляецца. Тэлевізары валакуць, пральныя машыны… Жаночае футра нясе… Мэблю грузяць… (Маўчыць.)

Дзяўчынка адна ў нас павесілася. Мы прыйшлі да іх у дом, прыйшлі памагчы. А яе бабуля гаворыць, што яна кахала хлопца, а ён пабраўся з другой. Яе хавалі ў белай сукенцы. Яна з-за кахання… Яна кахала… Ніхто не верыў… Не мог даўмецца. Як гэта з-за кахання? Прыгожая дзяўчынка… Вось калі б яе згвалтавалі…

Смерць — не самае страшнае з таго, што я там бачыла… Не самае страшнае… Нібыта… Не… Усё можна ўспомніць… Хвалююся… Блытаюся ў словах… (Маўчыць.) Маміна сябрбўка… Цётка Соня… Яна наглядзелася на ўсё гэта і захварэла. Злягла. «Дзяўчынка мая, навошта пасля гэтага жыць?» — гаварыла яна. Я карміла яе супам з лыжачкі. Яна не магла глытаць… (Маўчыць.)

Я яшчэ не гатовая спавядацца… Адкрыцца незнаёмаму чалавеку… (Маўчыць.) Не гатовая…

Яны са зброяй… Але яны — хлапчукі… Яны яшчэ дзеці… Васемнаццаць-дзевятнаццаць гадоў… Яны яшчэ нядаўна вешалі катоў у падвалах… Разрывалі жаб на кавалкі, каб уведаць, як уладжаны свет. Ім ніхто нічога не растлумачыў… Калі б у іх быў добры настаўнік фізікі… Ці расейскай літаратуры… Наіўна? Але я гэтак думала. Ці калі б у іх была мама гэткая, як у мяне… (Маўчыць.) Больш за ўсё я люблю думаць аб маме… Прыгадваць…

Як мая мама доўга вечарамі расчэсвае валасы… Ціхенечка пагойдваецца і ўсміхаецца сама сабе… Мама часта расказвала пра тату, як яны кахалі адно аднаго. Я слухала, як даўнюю казку… Пра тое, як спачатку ў яе быў іншы муж… Аднойчы яна прасавала яму сарочкі, а ён вячэраў… І раптам (гэта толькі з маёй мамай магло такое адбыцца) яна сказала ўголас: «Я больш раджаць ад цябе не буду». Забрала сына і пайшла.

А мой тата хадзіў за ёю па пятах. Ехаў у аўтобусе. Чакаў на вуліцы. Адмарозіў узімку вушы. Хадзіў і глядзеў. Ён нічога не рабіў, нічога не гаварыў. Хадзіў і глядзеў. І аднойчы ён яе пацалаваў… Ён любіў клятвы:

— Пакляніся, што кахаеш мяне! Хочаш, я паклянуся!

Я нарадзілася ад кахання… Уся таямніца ў тым, што я нарадзілася ад кахання…

…Мама прадала ўсё каштоўнае, што было ў нас у доме: тэлевізар, татаў сярэбраны партабак, які мы заўсёды зберагалі, мой залаты крыжык… Каб выехаць з Сухумі, трэба было даць хабар. Людзі тыднямі жывуць на вакзалах. На аэрадромным полі. Пад бамбёжкай, пад абстрэламі… Хабар бяруць вялікі… Вайскоўцы, міліцыя… Нашых грошай ледзь хапіла на адзін білет… (Маўчыць.)

А я хацела пайсці ў шпіталь… Даглядаць параненых… (Маўчыць.)

Мне не дазволілі ўзяць нават сумку з мамінымі піражкамі… А побач… Гэта праўда. Побач мужчына ў цывільным… Але салдаты да яго звярталіся: «Таварыш маёр…» Ён грузіў матацыкл… Вялікія драўляныя скрыні… І тут жа жанчына… Гэтая жанчына ўзяла двух хлопчыкаў: адзін — свой, другі — суседскі… Хлопчыкі распухлі ад голаду… (Маўчыць.)

Мама мяне адарвала ад сябе… Заштурхнула ў самалёт…

Я не ведаю зараз: жывая яна ці не?

— Мама, а куды я еду? — пыталася я. Плакала. Крычала.

— Ты едзеш дадому… У Расею… (Пасля доўгай паўзы.)

Я хацела загінуць на вайне. На нейкай іншай вайне. Прыгожай… За Радзіму! Гэта праўда.

У Маскве я жыла на вакзале… Два тыдні… Там бежанцы адусюль… На ўсіх вакзалах — на Беларускім, на Кіеўскім… З сем'ямі… З дзецьмі, са старымі… З Арменіі, з Баку, з Таджыкістана… Яны спяць на лаўках, на падлозе… Месяцамі… Суп на вакзале вараць, макароны… У туалетах… Там ёсць разеткі — у туалетах… Ці ля эскалатараў, там таксама разеткі… Вады ў таз наліў, туды — электракіпяцільнік… Локшыны накідаць, мяса… Суп гатовы! Я ела… У мяне хутка скончыліся грошы…

Можна ўсё ўспомніць… Але я яшчэ не гатовая спавядацца… Адкрыцца незнаёмаму чалавеку…

Мне здаецца, што ўсе вакзалы ў Маскве прапахлі кансервамі супам харчо… Дзіцячай мачой… Старымі пялёнкамі… Іх сушаць на батарэях, на вокнах…

— Мама, а куды я еду?

— Ты едзеш дамоў, у Расею…

Я не ведаю зараз: жывая мая мама ці не?

Я жыла на вакзале два тыдні… Там тысячы людзей… Яны нікому не патрэбны. Іх ніхто не чакае. Уся Масква — гэта вакзал… Вялікі вакзал… Мяне хацелі згвалтаваць… Два разы: адзін раз нейкі салдат, другі раз — міліцыянер…

Удзень я ўцякала на Красную плошчу. Ці хадзіла па крамах. Прадуктовых. Вельмі хацела есці. Адна жанчына купіла піражок з мясам. Я не прасіла. Яна ела, а я глядзела, я нават не цяміла, што я гляджу, як яна есць. Як у сне… Кудысьці ісці, бегчы, каб не сядзець на вакзале. Не думаць пра яду, пра маму. Куды ісці? На Красную плошчу… Мая мама ўсё жыццё марыла: паехаць у Маскву — убачыць Красную плошчу і Леніна… Гэта праўда.

Удзень я жыла на Краснай плошчы. Уначы — на чыгуначным вакзале. Пакуль не прыехала маміна сястра. З Разані. Два тыдні. Пакуль я напісала ліст, пакуль ён дайшоў. Пакуль цётка назбірала па суседзях і сваяках грошай на дарогу. Ёй восемдзесят гадоў.

— Вольга… вас чакае ў пакоі міліцыі ваша цётка з Разані.

Усе заварушыліся, зашавяліліся: хто? каго? як прозвішча? Мы прыбеглі ўдзвюх: там аказалася яшчэ адна дзяўчынка з такім жа прозвішчам, але з іншым імем. З Душанбе… Як яна плакала! Гэта праўда.

Як яна плакала… (Доўга, вельмі доўга маўчыць.)

…У мяне тут ужо ёсць сябры. Яны — добрыя, яны — нармальныя. А я з вайны…

Я гавару-гавару ім, а яны:

— Ну і што? Пойдзем у кіно.

Я гавару-гавару, а яны:

— Ты што, ненармальная?

А я цяпер толькі аб смерці думаю… Я не магу зразумець смерць…

Па тэлевізары пачула… Святар гаварыў… Ён гаварыў такія словы: таемны і страшны сэнс пакут… Таемны і страшны… Я стала думаць над гэтым… Над гэтымі словамі…

А мая цётка? Яна ходзіць да Бога па суцяшэнне… І кажа, што смерць заслужыць трэба. Пакутаю.

Я стаяла на каленях і прасіла: «Божа! Я магу цяпер! Я хачу цяпер памерці!» (Забывае, што не адна. І ўжо сабе, для сябе — усё тое ж пытанне.) Я не ведаю зараз: жывая мая мама ці не?

Учора ў парк пайшла… Цалавалася… Я цалавалася?! Смяюся… Рагачу… Жыву…

Што, таго ўсяго са мною не было? Там… На вайне… (Маўчыць.)

Я не магу перажыць гэта… (Маўчыць.) Не магу перажыць, што я гэта перажыла… Чаму ж так? Не звар'яцела… Не з'ехала з глузду…

Божа! Я магу цяпер! Я хачу цяпер памерці!!

Гісторыя з чырвоным сцяжком — між узмахам крыла і рыдлёўкі. Ганна М-ая — архітэктар, 55 гадоў

— Спачатку мне прысніўся сон, што я памерла… Гэты сон быў раней, чым я захацела памерці, падумала аб смерці. У дзяцінстве я шмат разоў бачыла, як паміраюць, а пасля я пра гэта забылася. Калі мне прысніўся гэты сон, я ўжо не змагла адарвацца ад думкі пра смерць. Я прачнулася тым ранкам з адчуваннем, што ля ўзгалоўя, за мною, хтосьці стаіць… Расплюшчыла вочы і адчуваю, што нехта там стаіць, я хачу павярнуцца, каб убачыць, хто гэта, я хачу азірнуцца… Але я ляжу… Нейкі страх ці прадчуванне не пускае мяне паглядзець назад, нават не прадчуванне, а знаццё, што гэтага рабіць не трэба, нельга. Вы думаеце, я не хачу жыць? Я вельмі хачу жыць! Я не проста жыла, я любавалася жыццём. У мяне шмат сілы ішло на любаванне жыццём: вось яблыня ў белым, свеціцца, вось чыйсьці голас за акном, быццам я ўпершыню чую чалавечы голас… Я нейкая даверлівая была! Мне было радасна жыць, жыццё мяне ашаламляла, заварожвала. Гэта не перадаць… Гэта не растлумачыць…

Вось мы з вамі размаўляем, а я чую водар падбелу… Горы бачу… Быццам пачалося нейкае вяртанне… Я зваротнай дарогай пайшла… Драўляную вышку бачу… Жоўтую падлогу… І жалезныя ложкі, вельмі шмат жалезных ложкаў… Яны адзін ля аднаго, малыя жалезныя клеткі… Гэта ўсё было ўва мне глыбока-глыбока схавана. Мне раней здавалася, што, калі я некаму раскажу, мне захочацца ўцячы ад гэтага чалавека, каб болей ніколі яго не бачыць, не спатыкаць. Калі б раптам з мяне злупілі, здзёрлі скуру… І я — адна… А я ніколі не жыла адна… Я жыла ў лагеры ў Казахстане, ён называўся Карлаг… Сталінскі лагер… У дзетдоме, інтэрнаце… Свой дом у мяне паявіўся, калі мне было ўжо сорак гадоў. Нам далі з мужам двухпакаёвую кватэру, у нас ужо дзеці былі дарослыя. Я бегала да суседзяў па звычцы, як у інтэрнаце, пазычала то хлеб, то соль, то запалкі, то прас, і яны мяне за гэта не любілі. А я ніколі не жыла адна…

Я ішла пешкі з работы праз мост, я люблю масты. У Ленінград на экскурсію ездзіла, каб паглядзець на масты, спынілася ля парэнчаў і зірнула ўніз: мяне павабіла вышыня… У тым, другім жыцці, у мяне, пэўна, штосьці было з вышынёю, яна мяне заўсёды вабіць… Мне захацелася апусціцца ўніз плаўна, ціха, каб не чутно, каб не балюча і каб ніхто не бачыў. І ніхто пасля не знайшоў. Быццам мяне ніколі не было… Гэта не перадаць… Гэта не растлумачыць… (Замаўкае.) Мне цяпер стала страшна жыць…

Я ўсяго баюся… Я баюся чалавека… Раней я заўсёды штосьці чакала ад кожнага стрэчанага чалавека, штосьці добрае. Выйду ў горад — гэта наш горад! Была вялікая, была непераможная краіна! Я жыву мінулым… Як за калючым дротам… Няма вышкі, няма вартавых, але пайсці мне адтуль няма куды… З мінулага… Я нікому тут… Цяпер не патрэбна… І дома, і на рабоце… Вакол мяне жывуць зусім іншыя людзі, яны ўсе не такія, як я. У мяне з дзяцінства гэтае адчуванне, з лагера… Памятаю, як у «Новом мире» надрукавалі і ўсе чыталі «Адзін дзень Івана Дзянісавіча» Салжаніцына. Былі ўзрушаны! А я не разумела, чаму такая цікавасць, такое здзіўленне? Усё было знаёмае, зусім для мяне нармальнае: зэкі, лагер, параша… І — зона…

…У трыццаць сёмым арыштавалі майго тату, тата працаваў на чыгунцы. А праз паўгода я нарадзілася. Мама бегала, прасіла, даказвала, што тата не вінаваты, што гэта памылка… На мяне яна забылася… Нарадзілася неданошанае дзіця… Але я выжыла… Я чамусьці выжывала шмат разоў…

Потым маму таксама арыштавалі і мяне разам з ёй, бо мяне нельга было пакінуць адну ў кватэры, мне было чатыры месяцы. Дзвюх старэйшых сястрычак мама паспела адправіць да татавай сястры ў вёску. Але з НКУС прыйшла папера: прывезці дзяцей назад у Смаленск. Іх забралі проста на вакзале: «Дзеці будуць у дзетдоме». Яны распавялі нам аб гэтым праз шмат гадоў…

Я памятаю, што спачатку ў лагеры я жыла з мамай. Усе малыя дзеці жылі з мамамі. Потым нас забралі ў асобны дзіцячы дом. Раніцаю цераз дрот мы бачылі, як нашых мам строяць, лічаць: адзін, два… І вядуць на работу. Вядуць за зону, куды нам хадзіць было нельга. Калі ў мяне пыталіся: «Адкуль ты, дзяўчынка?» — я адказвала: «З зоны». «Зазона» — гэта быў другі свет, нешта недасяжнае, што палохала, для нас не існавала. Можа, гэта была казка, можа, жах. Не ведаю. За зонай — пустыня, пясок, сухі кавыль… Мне здавллася, што пустыня там да самага краю, далей за небакрай. Што іншага жыцця, акрамя нашага, нідзе няма. Нас ахоўвалі нашы салдаты…

Быў у мяне сябрук Рубік Цырынскі, кучаравы, з профілем Пушкіна. Ён вадзіў мяне да мамы цераз лаз пад дротам. Усіх пастрояць ісці ў сталовую, а мы схаваемся за дзвярыма.

— Ты ж не любіш піражкоў з капустай? — кажа Рубік.

Я пастаянна хацела есці і вельмі любіла піражкі з капустай, але дзеля таго, каб убачыць маму, я згаджалася на ўсё.

— Не, я не люблю піражкоў з капустай. Я люблю маму.

І мы паўзлі ў барак да мам. А барак быў пусты, мамы былі на рабоце. Мы ведалі, але ўсё адно паўзлі і, як шчаняты, абнюхвалі там кожны закутак: жалезныя ложкі, жалезны бачок для пітной вады, конаўка на ланцужку — усё пахла мамамі. Часам мы знаходзілі там чыіх-небудзь мам, яны ляжалі на ложку і кашлялі. Чыясьці мама кашляла крывёю… Рубік сказаў, што гэта мама Томачкі, якая ў нас самая малая. Гэтая мама неўзабаве памерла. А як памерла сама Томачка, я доўга думала, каму сказаць, што Томачка памерла. Бо яе мамы няма, яе мама таксама памерла…

Калі я сваёй маме пра гэта расказвала… Праз шмат гадоў… Яна не верыла, яна гаварыла: «Табе тады было ўсяго чатыры гадкі». Я ўспамінала, як з нейкіх маленькіх шматкоў яна шыла вялікія куфайкі. Яна зноў мне не верыла:

— Табе было толькі чатыры гадкі.

— Мама, я яшчэ пыталася, чаму яны чорныя? А ты адказвала: «Затое цёплыя».

— Праўда? — здзіўлялася мама. — А я ўсё хачу забыць. Я аднойчы нават забыла твар нашага таты…

Мне здаецца, я памятаю ўсё: водар кавалачка дыні, які мама мне аднойчы прынесла. Памерам з гузік… У нейкай анучцы… Я запомніла яго назаўсёды. Памятаю, як хлопчыкі паклікалі мяне гуляць з катом, а я не ведала, што такое кот. Яго прынеслі з-за зоны, у зоне катоў не было, бо не заставалася аніякіх рэшткаў яды, мы ўсё падбіралі, з'ядалі, як звераняты. Елі нейкую траўку, карэньчыкі. Нам вельмі хацелася пачаставаць чым-небудзь ката, але ў нас нічога не было, і мы кармілі яго сваёй слінкай, пасля абеду. Ён еў.

Памятаю, як мама хацела даць мне цукерку.

— Анечка, вазьмі цукерку! — крычала яна.

Ахоўнікі яе не пускалі, яны адцягвалі яе ад мяне за доўгія чорныя валасы. Брахалі сабакі, вялікія шэрыя аўчаркі. А яна азіралася і клікала:

— Анечка, вазьмі цукерку!

Мне было страшна, я не ведала, што такое цукерка. Ніхто з дзяцей не ведаў, што такое цукерка. Усе спалохаліся і зразумелі, што мяне трэба схаваць, і адціснулі мяне ў сярэдзінку. Мяне заўсёды дзеці ставілі ў сярэдзінку: «Бо Анечка ў нас падае». Я нічога не бачыла, я толькі чула, як мая мама крычала:

— Анечка, вазьмі цукерку!

(Хавае твар у далонях і маўчыць.)

Давайце не будзем больш успамінаць… Я нічога не памятаю… Можа, мне хтосьці ўсё гэта распавёў… Ці я ў кнізе прачытала… (Зноў маўчыць.) А раптам я трачу розум?

…У пяць гадоў нас вывезлі з лагера. Як сёння памятаю, у дзетдом нумар восем пасёлка нумар пяць. Усё было пад нумарамі. Нас пагрузілі ў грузавік і павезлі. Мамы беглі, хапаліся за барты, плакалі. Памятаю, што мамы заўсёды плакалі, а дзеці не плакалі ніколі. Мы ніколі не былі капрызлівымі, не дурэлі, не смяяліся. Плакаць я навучылася ў дзетдоме. У дзетдоме нас вельмі моцна білі. Нам казалі: «Вас можна біць і нават забіць, бо вашы маткі — ворагі». Бацькоў мы не ведалі.

— Твая мама кепская. — Не памятаю твару жанчыны, якая мне гэта паўтарала і паўтарала.

— Мая мама — добрая. Мая мама — прыгожая, — плакала я.

— Твая мама — кепская. Яна — наш вораг.

Я не памятаю, ці гаварыла яна само гэтае слова «забіць», але памятаю, што нашых мам не павінна быць. Мы ведалі, што нас ахоўваюць нашы салдаты. Нашы! Пазней мы пачалі разумець, што салдаты нас ахоўваюць ад мам. У нас не было выхавацеляў, настаўнікаў… Такіх слоў мы не чулі… У нас былі камандзіры… Мне хацелася, каб мяне білі гэтак, каб засталіся дзіркі, і тады перастануць біць. Дзірак у мяне не было, затое гнойныя свішчы пакрылі ўсё цела. Тады я дацяміла, што, калі чагосьці вельмі хочаш, яно збываецца. У маёй сяброўкі Волечкі былі металічныя клямарчыкі на хрыбетніку, яе нельга было біць. Я ёй зайздросціла і таксама хацела мець клямарчыкі… А яшчэ я чакала, каб хутчэй была ноч. Уначы да нас прыходзіла цётка Фрося, начны вартаўнік. Яна была добрая, яна нам расказвала казкі. Пра Алёнку… Прыносіла ў кішэні пшанічку і давала па колькі зярнятак таму, хто плакаў. Больш за ўсіх у нас плакала Лілечка, яна плакала раніцай, плакала вечарам… Плакала, калі мы елі, плакала, калі мы вучыліся… У нас ува ўсіх была кароста, тоўстыя чырвоныя скулы на жываце… А ў Лілечкі пад пахамі былі яшчэ пухіры, яны лопаліся гноем. Памятаю, што дзеці даносілі адно на аднаго. Гэта заахвочвалася. Больш за ўсіх даносіла Лілечка… Мы чакалі вясны, каб нарваць кветак і з'есці іх. Мы елі пралескі… Лілечка памерла зімой… Калі б яна дажыла да пралесак, яна б не памерла… (Паўза.)

У класе мы спявалі шчаслівыя песні пра Сталіна. Першы мой ліст я напісала таварышу Сталіну. Дагэтуль у нас паперы не было. Калі мы вывучылі літары, нам раздалі чыстыя лісткі паперы, і пад дыктоўку мы пісалі ліст самаму добраму, самаму любімаму таварышу Сталіну. Мы яго вельмі любілі, верылі, што атрымаем адказ. Што ён нам прышле падарункі… (Паўза.) На Першамай нам выдавалі чырвоныя сцяжкі… Мы радасна імі махалі… Я заўсёды баялася, што мне не дастанецца сцяжка… Што ў мяне не будзе чырвонага сцяжка… (Доўга моўчкі глядзіць у акно. Пасля зноў спяшаецца выгаварыцца.)

Нас увесь час вучылі, нам гаварылі: «Радзіма — гэта ваша маці… Радзіма — гэта ваша мама…»

Малыя, мы ва ўсіх дарослых, якіх страчалі, пыталіся:

— Дзе мая мама? Якая мая мама?

Ніхто не ведаў нашых мам…

Першая мама прыехала да Рыты Мельнікавай. У яе быў цудоўны голас. Яна спявала нам калыханку:

Спі, мая радасць, засні.

Ў доме патухлі агні…

Фортка ў акне не рыпіць,

Мышка за грубкаю спіць…

Мы такой песні не ведалі, мы гэтую песню запомнілі. Прасілі: яшчэ, яшчэ. Я не памятаю, калі яна скончыла спяваць. Мы паснулі. Яна нам усім гаварыла, што нашы мамы добрыя, што нашы мамы прыгожыя. Што нашы мамы ўсе спяваюць гэтую песню. Мы чакалі…

Пасля было страшэннае засмучэнне. Яна нам сказала няпраўду. Прыязджалі другія мамы. Яны былі непрыгожыя, хворыя. Яны не ўмелі спяваць. З тае пары я не люблю няпраўды. Нас нельга было суцяшаць няпраўдай. Нас нельга было падманваць: твая мама жывая, а не памерла. Дзіця пачынала верыць, а пасля высвятлялася, што мамы няма. Я не люблю казак. Доўга не чытала казак. Я пачала чытаць казкі, калі ў мяне нарадзілася дачка, калі ёй споўнілася пяць гадоў, і яна прасіла: «Казку, мама. Раскажы страшную казку». Я чытала ёй казкі і заўсёды здзіўлялася: чаму ў дзіцячых казках так шмат забіваюць і чаму дзецям гэта даспадобы? І цяпер не дацямлю.

У дзетдоме мы былі вельмі маўклівыя. Мы не размаўлялі. Не памятаю нашых гаворак. Памятаю дотыкі. Мая сяброўка Валя Кнорына да мяне дакранецца, а я ведаю, пра што яна думае, бо мы ўсе думалі пра адно і тое ж. Мы ведалі адно пра аднаго інтымныя рэчы: хто пісаецца ўначы, хто крычыць у сне, хто якую літару не вымаўляе. Я ўвесь час лыжкай зуб сабе выроўнівала. Штосьці на нас зыходзіла. Напэўна, святло анёлаў. Не можа столькі дзяцей быць без анёлаў. У адным пакоі — сорак жалезных ложкаў… Увечары — каманда: скласці далонькі разам і — пад шчаку! І ўсім — на правы бачок! Мы павінны былі рабіць гэта разам, усе сорак чалавек. Гэта была агульнасць, хай жывёльная, хай агульнасць тараканаў, але мяне гэтак выхавалі. Ляжым-ляжым ноччу і пачынаем плакаць, усе разам: «Добрыя мамы папрыязджалі ўжо…» Адна дзяўчынка сказала: «Не люблю маму. Чаму яна гэтак доўга не едзе?» Але я ўспомніла, як мая мама клікала мяне: «Анечка, вазьмі цукерку…» Як яе не пускалі… Адцягвалі за прыгожыя чорныя валасы… Я дароўвала ёй усё… Я любіла яе…

Раніцай мы хорам спявалі (ціха напявае):

Ранак лье святло вячыста

На чырвоны мур Крамля.

Прачынаецца ўрачыста

Ўся Савецкая зямля…

Мацней за ўсе святы на свеце мы любілі Першамай. Нам выдавалі новыя паліто і новыя сукенкі. Усе паліто аднолькавыя, і ўсе сукенкі аднолькавыя, і ты не заўважаеш, што яны аднолькавыя. Ты пачынаеш іх абжываць. Нам выдавалі хлапечыя трусы — дзяўчынкам і хлопчыкам. Нам казалі, што гэта Радзіма пра на думае, пра нас клапоціцца. Нам казалі, што Радзіма — наша мама. Перад першамайскай лінейкай выносілі ў двор вялікі чырвоны сцяг… Грымеў барабан… Мы строіліся… Нам раздавалі маленькія чырвоныя сцяжкі… Памятаю, як прыязджаў нейкі генерал, віншаваў нас. Усіх мужчын мы дзялілі на салдат і афіцэраў, а гэта быў генерал. Мы лезлі на высокі падваконнік, караскаліся на яго, каб убачыць, як ён сядаў у машыну і махаў нам рукой. «Ты не ведаеш, што такое — тата?» — спытала ў мяне Валя Кнорына. Я не ведала…

А потым у мяне таксама з'явіліся пухіры пад пахамі. Яны лопаліся, было гэтак балюча, што я плакала. Ігар Каралёў пацалаваў мяне ў шафе… Мы вучыліся ў пятым класе… Я пачала ачуньваць… (Смяецца.)

Быў у нас Сцёпка… Рукі складзе, быццам ён з некім удваіх, і кружыцца па калідоры, як у вальсе. Сам з сабой танцуе… Нейкую сваю музыку слухае… Нам смешна… Ён ні на кога не зважае, быццам ён адзін жыве… Мы не разумеем… Нам дзіўна… Яго нават да лекара вадзілі…

Не магу болей… На сёння досыць… Іншым разам… Я выжыла… Мяне ўратавалі… Лекары ўратавалі маё цела… Але я з сабой пакончыла… Гэта не перадаць… Гэта не растлумачыць… Тым вечарам, калі пусціла ў кватэру газ… Вы думаеце, я не хачу жыць? Я вельмі хачу жыць… (Маўчыць.) Цікава, вось тыя людзі, што працуюць на могілках, як яны ставяцца да смерці? Яны ж штодня — на могілках… Яны нікому не прызнаюцца, што працуюць на могілках… Нікому не распавядаюць… Ім сорамна, няёмка ці страшна?

Мой сын кажа, што я жыла на могілках… Што я — ненармальная… Нармальны б чалавек гэтага не вытрываў…

Яны мне кажуць… Мае дзеці… Што я — сапсаваны, што я — звыродлівы чалавек… Я вырасла на могілках… Што мне патрэбна зона… Гэтыя рамкі… Я ў іх нарадзілася… (Замаўкае.)

Што ўспамінаць? Што, уласна, у мяне было? Ігар Каралёў пацалаваў мяне першы раз у шафе, і я выжыла…

…Я жыла ў дзетдоме да шостага класа. Калі я пайшла ў шосты клас, да мяне прыехала мая мама. У лагеры мама адседзела дванаццаць гадоў. Мне дванаццаць гадоў, і дванаццаць гадоў мама была ў лагеры. Мы з ёй так і падлічвалі: колькі мне гадоў, столькі ў яе прайшло тэрміну.

Я памятаю, як яна прыехала па мяне. Ёй дазволілі забраць мяне. Каб нам жыць разам. Пад восень. Мяне хтосьці аклікнуў:

— Анечка! Анютачка!

Ніхто мяне гэтак не зваў. Я ўбачыла жанчыну з чорнымі валасамі і закрычала:

— Мама!!!

Яна абняла мяне з гэткім жа адчайным крыкам:

— Татачка!

Малою я была вельмі падобная да бацькі.

Але выявілася, што мы з мамай не разумеем адна адну. Я шчыра верыла, што ў нас шчаслівае дзяцінства. Хацела хутчэй уступіць у камсамол, каб змагацца з нейкімі невідочнымі ворагамі. Каб яны не зруйнавалі наша самае шчаслівае ў свеце жыццё… А мама плакала і хварэла. Мы паехалі па дакумены ў Караганду, адтуль нас накіравалі ў ссылку… У Сібір… Горад Бялова… Недзе за Омскам…

Па дарозе адзначаліся ў НКУС, нам увесь час загадвалі: ехаць далей. Дагэтуль не магу бачыць вячэрніх агнёў у дамах. Нас выганялі з вакзалаў, мы ішлі на вуліцу. Свяціліся агні ў дамах, там былі людзі, яны жылі ў цяпле, яны грэлі гарбату. Нам трэба было пастукацца ў дзверы і папрасіцца. Гэта было самае страшнае… Ніхто не хацеў пускаць начаваць…

У Бялове мы сталі жыць на кватэры — у зямлянцы. Потым зноў жылі ў зямлянцы, і яна ўжо была нашай. Я захварэла на туберкулёз, не магла стаяць на нагах… Верасень, трэба ісці ў школу, а я не магу хадзіць. Паміраць было не страшна… У бальніцы ўвесь час хто-небудзь паміраў… Памёр Ванечка… Памёр Славік… Мёртвых я не баялася… Але я не хацела паміраць… Я вельмі добра малявала, вышывала. Так прыгожа, што ўсе здзіўляліся. І я не разумела, чаму я тады павінна памерці…

Нейкім цудам я выжыла. Аднойчы расплюшчыла вочы: на тумбачцы стаяў букет чаромхі. Зразумела, што буду жыць… Я выжывала шмат разоў…

Вярнулася дадому, у зямлянку. У мамы чарговы інсульт. Убачыла старую жанчыну, якая ледзьве соўгаецца па зямлянцы. Яе завезлі ў бальніцу… У хаце я не знайшла аніякай яды… А выходзіць на вуліцу бянтэжылася, каб мяне такой не ўбачылі, не распытвалі, не падавалі акрайчык хлеба… Пакуль суседка не ўгледзела…

Мяне пасадзілі на цягнік… Білет купіў Чырвоны Крыж… Я вярталася ў Смаленск… У свой родны горад… У дзетдом… І я зноў выжыла… (Задумваецца. Маўчыць.)

Мне споўнілася шаснаццаць гадоў. У мяне з'явіліся сябры. Але было ў мяне такое дзівацтва: калі я каму-небудзь пачынала падабацца, рабілася страшна. Страшна, што нехта звярнуў увагу, вылучыў мяне. Добра адчувала сябе толькі незаўважнай, непазнанай. У натоўпе… У групе… Да мяне немагчыма было заляцацца… На спатканне я брала з сабой сяброўку: калі мяне запрашалі ў кіно, я таксама прыходзіла не адна… Удзвюх, утрох… Калі я прыйшла на спатканне да свайго будучага мужа з сяброўкай, ён адвёў мяне ўбок і паказаў на галаву: «Ты што, звар'яцела? У гэтай справе калектывізацыя яшчэ не аб'яўлена». (Нечакана плача.)

Памёр Сталін. Нас вывелі на лінейку… Пастроілі. Вынеслі чырвоны сцяг… Колькі доўжылася пахаванне, столькі мы стаялі па стойцы «смірна». Гадзін шэсць ці восем… Нехта траціў прытомнасць… Я плакала… Як жыць без мамы, я ўжо ведала. Але як жыць без Сталіна?

…Калі я ўжо вучылася ў архітэктурным тэхнікуме, назусім вярнулася з ссылкі мама. Яна прыехала з драўляным куфэрачкам, у ім — цынкавая гусятніца (яна дагэтуль у мяне, не магу выкінуць), дзве жалезныя лыжкі і кучка парваных панчох.

— Ты — дрэнная гаспадыня, — гаварыла маці, — не ўмееш цыраваць.

Цыраваць я ўмела. Але я разумела, што гэтыя дзіркі ніколі не зацыраваць. У мяне стыпендыя — васемнаццаць рублёў, у мамы пенсія — чатырнаццаць рублёў. Гэта быў для нас рай — хлеба еш, колькі хочаш. Яшчэ хапала на гарбату. У мяне быў адзін спартыўны касцюм і адна паркалёвая сукеначка, якую я сама пашыла. У тэхнікум зімой і восенню хадзіла ў спартыўным касцюме. Маму памятаю толькі хворай. Яна не магла мяне пашкадаваць, у яе не было на гэта сілы. Мы ні разу не абнялі адна адну, не пацалавалі. Гэта жахліва вымавіць: мы былі два чужыя чалавекі. Нашы мацяркі трацілі нас двойчы: калі нас забіралі ў іх малымі і калі яны старымі вярталіся да нас, ужо дарослых, незнаёмых. (Паўза.) Радзіма — наша маці… Радзіма — наша мама… (Працяглая цяжкая паўза.)

Нехта прыдумаў жахлівы жарт:

— Хлопчык, дзе твой тата?

— Яшчэ ў турме.

— А дзе твая мама?

— Ужо ў турме.

Сваіх бацькоў мы ўяўлялі толькі ў турме. Мы з мамай былі такія чужыя, што, калі яна вярнулася, я хацела ўцячы ад яе ў дзетдом… (Запыняецца. Маўчыць.) І я гэта ніколі не папраўлю… Мамы даўно няма… Пра бацьку мама не магла гаварыць, было ўражанне, што яна яго не ведае… (Маўчыць.) Я галубіла, гладзіла яе толькі мёртвую… Як яна ляжала ў труне… Ува мне ачнулася гэтакая пяшчотнасць, гэтакая любоў… Яна ляжала ў старых валёнках, бо ні туфляў… ні хатніх, пантофляў у яе не было… А мае — малыя…

Я цалавала яе… Я гэтак хацела заплакаць… Але я не плакала… Ведаеце, калі я па-сапраўднаму навучылася плакаць? Калі выйшла замуж, калі ў мяне нарадзіўся сын… Калі я была шчаслівая…

Вось і ўсё… Усё жыццё… Тое, што ўмяшчаецца між узмахам крыла і рыдлёўкі… У нейкага паэта прачытала… Запомніла… Між узмахам крыла і рыдлёўкі…

…Купіла прыгожыя туфлі. Разарылася. Я хацела, каб мяне пахавалі ў прыгожых туфлях… У мяне ніколі іх не было. Купляла заўсёды ці таннейшыя, ці паношаныя, у камісіёнцы. У мяне ніколі не было прыгожых рэчаў. Дарагіх. Хацела яшчэ кофту добрую купіць, ды грошай не хапіла. Я ўжо нагледзела. Махеравую. Цёплую. Усё ж зіма… Але зімой не так шкада паміраць… Не, усё адно шкада… Нават старыя… Яны шкадуюць… Ніхто не адыходзіць лёгка і радасна… А я? Я любавалася гэтым светам… Не налюбавалася… Мне даспадобы жыць… У акно раніцай глядзець…

Напісала запіску: скажыце Анечцы (гэта мая ўнучка), што бабуля паехала далёка ў госці…

Тым днём паднялася рана і ўсё шукала сабе работу, каб быць занятай. Раніцай смажыла катлеты. Хацела моцных пахаў. Адчуць яшчэ раз, як пахне смажанае мяса… Пасля ўсчала вялікае мыццё. Цыравала. Нешта рабіць-рабіць. Але не думаць. Мае любімыя духі «Можа быць»… Дастала. Я хацела, каб пасля мяне ў доме жыў пах жыцця, а не смерці…

З рэчаў, з прадметаў нічога не хацела пакідаць. Ні маіх фатаграфій, ні маіх пісьмаў, ні майго почырку. Выбіралася, як з гатэля, усё вынесла, выкінула. Нават свой кавалачак мыла, зубную шчотку. Я памятала, як памерла суседка. Як спяшаліся згрэбці і вынесці з кватэры тое, што пасля яе засталося. А яна пражыла доўгае жыццё, некалі была вядомай балерынай: фатаграфіі, пісьмы ў вялікіх кардонных скрынках… Нейкія сувеніры, каменьчыкі, засушаныя лісточкі… Скамечаныя запісачкі: «Каханая…», «Прынцэса…», «Чароўная…». Усё гэта яе сын пакаваў у вялікія цэлафанавыя мяхі і паліў за нашым домам на пустцы. Чалавек столькі смецця пасля сябе пакідае…

Калі б я была ўлюбёная ў сваю дачку… Ці ў свайго сына… Я ім чужая… Я ім гэткая не патрэбна… А муж пакінуў… Ён пайшоў да другой жанчыны… А я яго кахаю… Дагэтуль… Я — адналюб… (Раптам усміхнулася.)

Паставіла букет кветак, каб, калі зойдуць у мой пакой, не так злякаліся смерці… (Паўза.)

Я ведаю, як трэба жыць у зоне… Я ведаю, як можна выжыць у зоне… Я выжывала там шмат разоў…

У мяне псіхалогія зэка… Мае дзеці са мною паводзяць сябе гэтак, быццам я — хворая, хворая на нейкую невылечную хваробу. Гэта не перадаць… Гэта не растлумачыць… Быў мой дзень нараджэння… Я штосьці прыгадала пра лагер… Мы радавацца не ўмеем, нават калі нам добра, штосьці гняце душу. Я прыгадала, як мы любілі свята Першамая. У руцэ — чырвоны сцяжок… Нам выдавалі новыя паліто і новыя сукенкі… Усе аднолькавыя… Як нас віншаваў генерал… Мы паўзлі, караскаліся на высокі падваконнік…

— Навошта ты нам гэта расказваеш? Прызнаешся навошта? Сорамна ж! — абарваў мяне сын.

(Маўчыць, а пасля працягвае, раптам заікаючыся, бязладна.)

— Яны ін-ншыя… Яны не б-былі там, у зоне… Яны п-прыго-жыя… На вуліцы я люблю г-глядзець на ма-аладых, а дома я… іх… я… іх б-баюся… (Запыняецца.) У дзяцінстве… У дзетдоме заікалася… Пасля мінулася… Вылечылася… Часам ц-цяпер вяртаецца… Хутка про… пройдзе… Пап-п-п'ём гарбаты… Чайку… Зараз завару… Прынясу… (Ідзе на кухню.)

(Праз паўгадзіны мы заканчваем нашу гаворку.)

Ён мне сказаў, крыкнуў:

— Навошта ты гэта расказваеш? Прызнаешся навошта? Сорамна ж! На вас, як на жабах, паставілі бесчалавечны дослед. Уніжальны. Разумееш, уніжальны! А вы ганарыцеся, што вытрывалі! Засталіся жывыя?! Лепш бы памерці! А цяпер чакаеце спачування. Удзячнасці. За што? Як там старажытныя гаварылі? Чалавек — гэта надзелены здольнасцю думаць трыснёг… Удабрэнне, гной, а не думаючы трыснёг. Пясок… Будаўнічы матэрыял для камунізму… Мяне нарадзілі ў рабстве і вучылі жыць у рабстве… У зоне… Вакол шумела свята жыцця, а вы ў ім не ўдзельнічалі. Тваё пакаленне… Вас трымалі ці то ў клетцы, ці то ў кантэйнеры. А ты хочаш, каб я гэта памятаў?! Ты ніколі не будзеш вольным чалавекам. Я чую, як і ўва мне цячэ твая рабская кроў… Я зрабіў бы сабе пераліванне крыві!!! Клеткі ўсе памяняў бы! Нават калі б у мяне была магчымасць адсюль паехаць, я ўсё роўна такога б сябе павёз з сабой… З тваім саставам крыві… З тваімі клеткамі… Ненавіджу!

…Я пусціла газ у кватэру… Уключыла радыё…

Я была вольная… Я ніколі не думала, што здолею гэта зрабіць…

Вы думаеце, я не хачу жыць? Я вельмі хачу жыць! Я жыццём не налюбавалася…

Замест эпілога

З сённяшніх газет:

У Расеі расце колькасць самагубстваў. «У 1991-ым годзе 60 000 людзей пакончылі з сабой, гэта на 20 000 больш, чым год назад», — паведаміў кіраўнік Расейскага інстытута грамадска-палітычных даследаванняў Генадзій Осіпаў, па інфармацыі агенцтва Інтэрфакс. «Расея стаіць над безданню, — заявіў далей Осіпаў у размове за «круглым сталом». — Мільён людзей рабілі спробу самагубства; дваццаць працэнтаў насельніцтва, гэта значыць пятая частка велізарнай краіны, мараць аб эміграцыі…»

Ён параўнаў цяперашнюю сітуацыю ў Расеі з ХІІІ стагоддзем — перад татарскім нашэсцем…

«Франкфуртэр Рундшаў», 28 сакавіка 1992 г.

Сумная вестка: Юлія Друніна пакончыла з сабой. Яна магла тысячу разоў загінуць на той вайне, на якую пайшла ў семнаццаць гадоў. А памерла па сваёй волі ў гаражы на дачы… прыняўшы снатворнае і ўключыўшы ў машыне выхлапны газ.

Самагубства паэта… Мы памятаем Ясеніна, Маякоўскага, Марыну Цвятаеву. Калі паэт сам вырашае пайсці з жыцця, значыцца, у ім штосьці вельмі дрэнна. Вось і Юлія Друніна… Засталася пасмяротная запіска. Вось радкі з яе: «Чаму адыходжу? Па-мойму, заставацца ў гэтым жахлівым, перасвараным, створаным для дзялкоў з жалезнымі локцямі свеце такой недасканалай істоце, як я, можна, толькі маючы моцны асабісты тыл…»

Калісьці гэтым тылам быў Аляксей Каплер — таленавіты кінадраматург і любімы, любячы муж. Але яго яна пахавала ў Старым Крыме, дзе і сябе завяшчала пахаваць. Другой жа такой любові ў свеце для яе не аказалася. І атрымалася, што апынулася яна з жахлівым, перасвараным светам адзін на адзін…

«Правда», 7 красавіка 1992 г.

Мінуў амаль год з дня смерці Маршала Савецкага Саюза С. Ахрамеева.

Вось у сціслым выкладзе следчая версія.

24 жніўня 1991 года маршал Ахрамееў прыбыў у свой рабочы кабінет у Крамлі і, будучы ў стане дэпрэсіі пасля разгрому ГКЧП, прыняў рашэнне аб самагубстве. У 9 гадзін 40 хвілін раніцы ён зрабіў першую спробу павесіцца, аб чым пакінуў запіску такога зместу: «Я дрэнны майстар рыхтаваць зброю самазабойства. Першая спроба (у 9.40) не ўдалася. Парваўся тросік. Ачомаўся ў 10.00. Збіраюся з сіламі ўсё паўтарыць зноў. Ахрамееў».

Увечары таго ж дня камендант будынка знайшоў маршала павешаным у яго ўласным кабінеце. Следчая брыгада прыбыла на месца ў 23.27 і зафіксавала на відэастужку наступнае: Ахрамееў сядзеў ля акна на падлозе, прыхінуўшыся спінаю да сцяны. Сінтэтычны шпагат, на якім ён павесіўся, быў прывязаны да ручкі аконнай рамы. У кабінеце быў ідэальны парадак і аніякіх слядоў валтузні. На рабочым стале ляжалі пасмяротныя запіскі і пісьмы да сям'і…

У адной з яго запісак ёсць такія радкі: «Хай у гісторыі хоць застанецца след — супраць гібелі такой вялікай дзяржавы пратэставалі. А ўжо гісторыя ацэніць — чыя праўда, а чыя віна…»

«Советская Россия», 18 ліпеня 1992 г.

Горад Мінусінск скалануўся, даведаўшыся, што маладая жанчына Ніна Чарненка ўласнымі рукамі задушыла дваіх сваіх дзяцей, а потым загубіла сябе, выпіўшы бутэлечку воцатнай эсенцыі. Дзеці супраціўлення не аказалі, хоць і былі досыць дарослымі: Ваню споўнілася адзінаццаць, Надзі — дзесяць. Хутчэй за ўсё, маці, рыхтуючыся да гэтага жахлівага кроку, дала ім снатворнае.

Следства пакуль не мае дадзеных, што Ніна Чарненка хварэла на псіхічныя расстройствы. Наадварот, усе дапытаныя па справе суседзі і службоўцы ўспамінаюць яе, як чалавека глыбока прыстойнага. Але жылося ёй вельмі цяжка, часам невыносна, не пад сілу было адной справіцца з матэрыяльнымі нястачамі сённяшняга нашага жыцця. Пастаяннае безграшоўе, заўсёднае адчуванне прыніжанасці штурхнулі яе на злачынства супраць сябе і сваіх дзяцей. «Больш гэтак жыць не магу, — напісала яна ў пасмяротнай запісцы. — Ведаю, што дзеці мае пасля маёй смерці нікому не патрэбны, таму забіраю іх з сабой».

У тоненькім школьным сшытку маці-забойца спакойна намалявала план сваёй будучай магілы, паказаўшы, з якога боку пакласці побач з ёй сына і дачушку. І тут жа акуратна напісала спіс усіх сваіх даўгоў, якія належыць аддаць з налічаных ёй напярэдадні адпускных грошай…

«Советская Россия», 18 ліпеня 1992 г.

Спробу самаспалення падпалкоўніка Вячаслава Чакаліна ўдалося прадухіліць ля штаба расейскіх войск у Клайпедзе. Праслужыўшы дваццаць сем гадоў, афіцэр апынуўся без даху над галавой, з жабрачай пенсіяй, на якую немагчыма пражыць. Некалькімі днямі раней ён спрабаваў прадаць сябе для медыцынскіх доследаў, каб набыць кватэру…

Газета «7 дней», 21–27 верасня 1992 г.

«Калі б тады, у вайну, памёр ад ран, я б ведаў — загінуў за Радзіму. А вось цяпер — ад сабачага жыцця. Хай гэтак і напішуць на магіле… Не лічыце мяне вар'ятам…»

Гэта радкі з пасмяротнага ліста абаронцы Берасцейскай крэпасці Цімерэна Зінатава. Чарговы раз прыехаўшы ў Берасце з роднага Усць-Кута, ён доўга хадзіў па свяшчэнных для яго вуліцах горада, па апусцелай легендарнай цытадэлі, а пасля… пасля стары кінуўся пад цягнік.

Сваякі, што прыехалі на пахаванне (ён папрасіў пахаваць сябе на берасцейскай зямлі), засведчылі, што вёў ён сціплае жыццё, адмаўляўся карыстацца льготамі нават звычайнага ўдзельніка вайны, не кажучы ўжо пра нейкія «спецпрывілеі». У адрозненне ад іншых герояў — абаронцаў Берасцейскай крэпасці, Зінатаў ніколі не прасіў памагчы яму прыдбаць аўтамабіль, тэлевізар, лядоўню. Калі ягоная сям'я, ведаючы круты характар дзеда, таемна ўсё-такі запісала яго на дэфіцытную мэблю, стары ўчыніў дома скандал. «Я Радзіму абараняў, а не прывілеі», — гаварыў ён.

Разам з пасмяротным пісьмом у кішэні ветэрана-самагубцы знайшлі сем тысяч рублёў, якія ён прывёз на ўласнае пахаванне. Але мясцовыя гарадскія ўлады ўзялі выдаткі на сябе. Пахавалі героя за кошт артыкула «Бягучае ўтрыманне аб'ектаў добраўпарадкавання».

А адна з газет расказала, як пасля вайны ў казематах Берасцейскай крэпасці быў знойдзены надпіс, надрапаны на сцяне штыком: «Паміраю, але не здаюся. Бывай, Радзіма! 22/VII-41 года». Ці не рашэннем ЦК гэты радок стаў сімвалам мужнасці савецкага народа і адданасці справе КПСС. Ацалелыя абаронцы Берасцейскай крэпасці сцвярджалі, што аўтар гэтага надпісу — курсант кулямётнай школы, беспартыйны, татарын Цімерэн Зінатаў, але камуністычных ідэолагаў больш задавальняла, каб ён належаў невядомаму, загінуўшаму салдату… І тут Зінатаў асабліва не настойваў: «Я дзеля Радзімы паміраў, я дзеля Радзімы выжываў».

Што скажаш, Радзіма? Чаму маўчыш?

Каму крычым…

«Народная газета», 3 кастрычніка 1992 г.

Content

Святлана Алексіевіч
Зачараваныя смерцю

Ад аўтара, альбо Пра бяссілле слова і пра тое ранейшае жыццё, якое называлася сацыялізмам

Гісторыя з абмоткамі, чырвонымі зорачкамі і чацвёртым сном Веры Паўлаўны. Васіль Пятровіч Н. — сябра Камуністычнай партыі з 1920 года, 87 гадоў

Гісторыя з хлопчыкам, які пісаў вершы праз сто гадоў пасля чацвёртага сна Веры Паўлаўны. Ігар Паглазаў — вучань восьмага класа, 14 гадоў

Гісторыя пра тое, як немагчыма разлюбіць маршы, Сталіна і кубінскую рэвалюцыю. Маргарыта Паграбіцкая — лекарка, 52 гады

Гісторыя, расказаная маладым чалавекам, які зразумеў, што жыццё больш Феліні, чым Бергман. Алянсандр Ласковіч — салдат, 21 год

Гісторыя камуніста апошняга пакалення і паасобныя развагі пра абаяльнасць чырвонага ідэалу. Ігнат Валяр'янавіч С. — загадчык аддзела абкама партыі, 54 гады

Гісторыя чалавека, які ляцеў, бы птушка. Іван Машавец — аспірант філасофскага факультэта, 33 гады

Гісторыя чалавечага жыцця, пасля якога засталіся два пакоі ў бараку, адна градка і медаль «Пераможца сацыялістычнага спаборніцтва». Аляксандр Парфіравіч Шарпіла — пенсіянер, 60 гадоў

Гісторыя пра тое, што, калі знойдзеце ў сябе пад падушкай шматок гальштука і курыныя косці, гальштук можна павесіць на крыжы пры дарозе, а косці аддаць чорнаму сабаку. Тамара Сухавей — афіцыянтка, 29 гадоў

Гісторыя сталінскай дзяўчынкі, пры якой баяліся расказваць палітычныя анекдоты, і пра тое, як у пяцьдзесят гадоў яна перастала верыць у вар'яцкім доме ў камунізм. Наталля Пашкевіч — выкладчык, 55 гадоў

Гісторыя другой дзяўчынкі, якая хацела, каб яе хто-небудзь любіў, ну хоць бы мама. Інга С. — студэнтка пятага курса медінстытута, 25 гадоў

Гісторыя чалавека, які ваяваў у сорак першым і не думаў, што калі-небудзь пачуе: «Навошта ты перамог? мы б цяпер баварскае піва пілі…». Мікалай Севасцьянавіч Кулажанка — былы франтавік, 70 гадоў

Гісторыя чалавека, які ваяваў у дзевяноста першым там, куды можна купіць білет у любой касе аэрафлоту. Павел Стукальскі — наёмнік, 27 гадоў

Гісторыя пра тое, што ўсё роўна яшчэ ёсць хлопцы, якім лягчэй застрэліць сябе, чым страляць у іншых. Уладзімір І-ў — кіроўца, 22 гады

Гісторыя пра тое, што ў смерці ёсць штосьці жаночае. Святлана Бутрамеева — інжынер, 36 гадоў

Гісторыя чалавека, які не мог быць шчаслівым. Віктар Іванавіч Маруцін — фатограф, 55 гадоў

Гісторыя пра тое, як адзін чалавек за ўсіх нас маліўся. Вольга В. — тапограф, 23 гады

Гісторыя з чырвоным сцяжком — між узмахам крыла і рыдлёўкі. Ганна М-ая — архітэктар, 55 гадоў

Замест эпілога