Янка Купала

Нікому

З часоў прыгону

I

Скончыўся дзень працы,

Сонейка зайшло,

Вечарок асеньні

Сходзіць на сяло.

Станавяцца ў хатах

Дзяды па кутох,

Час агонь паліці,

Ночкі цень залёг.

Пук лучынак ёмкі,

Дзяўчынка, нясі,

Пры сьвятле іх будзем

Гутарку вясьці.

Раскажу вам тутка

Здарэньне адно, –

За часоў прыгону

Здарылась яно.

Слухаць толькі ўважна,

Не перабіваць.

Сьціхлі. Ладна! Толькі

З чаго б тут пачаць?

II

Гэй, думка ўдалая,

Ты мяне нясі

Па роднай старонцы –

Па Белай Русі!

Нясі ў час мінулы,

Як горасна тут

Год таму з паўсотні

Жыў наш бедны люд.

Сьмерць ішла ня ў часе,

Дый не к аднаму,

Жаліцца ў няшчасьці

Не было каму.

На бяду і гора,

На сьлёзы і жаль

Паншчына спраўляла

Свой прадсьмертны баль.

Хоць мінуў даўно ўжо

Час той – ліхадзей,

Але не мінула

Памяць у людзей.

III

Сярод гор пясчаных

Ды панскіх лясоў

Расьселася вёска

Зь якіх хат са сто.

Жыве ў гэтай вёсцы

Душ якіх зь пяцьсот, –

Працуе на пана

Ўвесь гэты народ.

Пан што хоча робіць.

Грозен яго кнут,

Лье пот, кроў і сьлёзы

Зацяганы люд.

За віну малую

Розгамі сякуць,

За праступак большы

Ў рэкруты здадуць.

Бацька робіць «дзела»,

Ў салдатах сынок,

Бярэ за каханак

Пан жонак, дачок.

IV

Вось у гэтай вёсцы,

У сям'і аднэй,

Вырасла дзяўчына,

А ўсіх прыгажэй!

Звалася Аленай

Дзяўчынка-душа,

Ну... і пакахала

Шчыра Тамаша.

I Тамаш Алену,

Ой, не ад таго;

Сказаць пра іх любасьць

Можна шмат чаго.

Любіліся шчыра

Пара галубкоў,

Дый ня мелі шчасьця

Для сваіх галоў.

Бор над іх бы доляй

Плакаў і шумеў...

Аленку-красуню

Пан на воку меў.

V

Раз, пекна прыбраўшысь,

Быццам на кірмаш,

Пайшлі ў двор да пана

Алена й Тамаш.

Прыйшлі. Пан к ім выйшаў,

А яны да ног:

«Пазволь пажаніцца

Нам, ясны панок!»

«Жаніцеся! – што ж там... –

Кажа пан з двара. —

Калі ж будзе шлюб ваш?» –

«Панок, на Пятра».

Як прыйшлі, йдуць нашы

Дамоў жаніхі.

Весела варкочуць...

Пан добры такі.

I няўцям ім, бедным,

Што за імі ўсьлед

Ліха злое пхнецца

I натворыць бед.

VI

Грыміць палац белы –

Ў пана йдзе банкет,

Гуляе магнаціва

Гулка, на чым сьвет.

Сталы паўнютэнькі

Яды дарагой,

Дарагія віны

Ліюцца ракой.

Бяз сораму жарты

У п'яных пайшлі,

Аж іх жонкі, дочкі

Са стыду ўцяклі.

I гэтага толькі

Хацеў зброд п'яны.

– Дзевак сюды! Дзевак! –

Крыкнулі паны.

Гаспадар гасьцінны

Ўгадзіць рад гасьцям. –

Тут Алену ўспомніў,

К якой лас быў сам.

VII

А Тамаш з Аленай –

Муж і жонка ўжо –

I ад шлюбу едуць

Роднаю мяжой.

Дамоў едуць хутка,

Ён штось шэпча ей,

Яна вочкі спусьціць,

Стане ружавей.

Але не пашэньціць,

Мабыць, маладым:

Кепскія варожбы

Пападаюць ім.

Перабег дарогу

Заяц разы два,

Груган закружыўся,

Гукнула сава.

З трывогай друг к дружцы

Маладыя льнуць...

Каб хаця ім, бедным,

Злых прыгод мінуць!

VIII

Вечар. Ціха ў вёсцы,

Раптам грук такі!

Гоман. Коней ржаньне,

Бразгаюць званкі.

Ўехала дружына –

Той цьвяроз, той п'ян, –

Сходзяць маладыя

На белы дыван.

Выслана да хаты

Сьцежка палатном,

Ідуць маладыя

За ручку ўдваём.

Бацька з маткай века

Ад дзяжы дзяржыць,

А на ім – гарэлка

I хлеб-соль ляжыць.

Музыка марш грае,

Аж трасецца пол.

Пад векам дружына

Йдзе ў хату за стол.

IX

Малады на куце

Ўсеўся з маладой,

Побач – асістэнты

Падрад чарадой.

П'юць, ядуць, гамоняць,

Смутку ані-ні,

Скрыпачка заводзіць,

Кліча да гульні.

Мілая пацеха

Ў вочах маладых

Сьвеціцца, як сонца,

Аж б'е жар ад іх.

Раптам – дзіва! зь дзесяць

Панскіх гайдукоў

Улятае ў хату,

Як дзікіх зьвяроў

«Дзе, – крычаць, – Алена?

Маладая дзе?

Да сябе на гулі

Пан яе заве!»

X

Зьнямела дружына,

Зьнямеў малады,

Трэба ж, не ставала

Гэтакай бяды.

Зналі, на якія

Гулі клікаў пан,

Што ўчыніць з Аленай

Распусны тыран.

Здрыгнуў Тамаш страшна,

Пабялеў, як труп,

Слупам вочы сталі,

I сам стаў, як слуп,

На тое ж Аленку

Ўзяў жонкай цяпер,

Каб над ёй глуміўся

Распасьвены зьвер?!

I схапіў няшчасны

Точаны тапор,

Ажна ўсіх затрэсла

Жудасьць, як віхор.

XI

«Гэй, вы, служкі пана! –

Крыкне так Тамаш. –

Подлыя вы самі,

Падлейшы пан ваш!

Гэй, скажыце, шэльмы,

Кату свайму там:

Ня дам яму жонкі,

На ганьбу ня дам.

Хоць згнію ў астрозе

Ці ў віры на дне, –

Няхай жа ня будзе

Ні пану, ні мне!»

I сякерай гахнуў,

Як вокам міргнуць,

Па абух ўпілася

Ў Аленіну грудзь.

Рухнула Алена

На дол без жыцьця,

Крывёй цёплай, сьвежай

Залітая ўся.

XII

Так сышло вясельле

Нашай маладой, –

Засыпалі грудзі

Зямелькай сырой.

Над яе магілкай

Праз доўгія дні

Вырас клён і ліпа

Роўнай вышыні.

Зімой клён і ліпку

Засьцілае сьнег,

А мароз знаходзіць

Там сабе начлег.

Летам клён і ліпку

Зелень адзяе,

Сонца й вецер гулі

Заводзяць свае.

Людзі й тут па-свойму

Нейкі знак знайшлі:

Людскія назовы

Дзераўцам далі.

XIII

Ад гэтай прыгоды

Шмат гадоў прайшло,

Няпамяці зельлем

Шмат што зарасло.

Засталіся толькі

Ў думках з году ў год

Крыўды, што ў час гэты

Выцерпеў народ.

Зь дзедаў на унукаў,

З бацькоў на дзяцей

Ланцугом пляцецца,

Што было даўней.

І гэта здарэньне,

Сьпісанае вам,

Расказаў мне так жа

Стары дзед Адам.

Вам яшчэ цікава,

Як век дажылі

Той Тамаш і пан той

На гэтай зямлі.

XIV

Тамаша ў кайданы

Закулі ў той час

I ў Сібір саслалі;

Там ён, бедны, згас.

Доўга цягаў тачку

Пад звон ланцугоў

I памёр далёка

Ад родных куткоў.

Пан жа, як, вядома,

Як і кожны пан,

Панаваў час нейкі,

Цёнгле сыт і п'ян.

Пасьля ўсё ж са злосьці

Павесіўся ён,

Як на зямлі нашай

Мінуўся прыгон.

Палац стаіць пусткай,

Жыць няма ў ім як, –

Здані ў ім здаюцца,

Быццам помсты знак.

Content

Янка Купала
Нікому

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV