Марк Аўрэліюс

Роздумы

Падумай пра сусьветную субстанцыю, якое ты зьяўляешся вельмі малою часткаю; як і пра сусьветны час, зь якога кароткае і неспасьцярожнае прамежжа вымерана табе; і пра тое, што ўхвармавана доляю, і як малою часткаю гэтага зьяўляешся ты сам.

Марк Аўрэліюс

Уводнае слова

Прапанаваныя ўвазе беларускага чытача філязафічнага характару разважаньні Марка Аўрэліюса, пісаныя на грэцкай мове, — у нашым перакладзе, як «Роздумы» — першы раз былі выдадзеныя друкам Г. Ксыляндрам у Цігуры (сягодняшні Цюрых) у 1558 г. з лацінскім перакладам, з заўвагамі да тэксту і распадзелам на 12 кнігаў. Выданьне Ксыляндра абапіралася на Палятынскі тэкст.

З гэтае пары друк гэты стаецца асноваю для чарговых выданьняў у 1568, 1590, 1626 гг., пры чым, апошняе выданьне ўпяршыню ўводзіць распадзел кнігаў на параграфы. На працягу далейшых стагодзьдзяў на розных мовах зьяўляецца вялікая колькасьць новых выданьняў працы М.Аўрэліюса, якая стаецца помнікам сусьветнае літаратуры. «І па сягоньняшні дзень выданьне Ксыляндра мае значэньне ня толькі, як бібліёграфічная рэдкасьць, хоць-бы ўжо з тае прычыны, што тэкст Палятынскі, на якім яно абапіралася, можна ўважаць за беспаваротна згубленым, але нават адзін, які ацалеў і зьмяшчае ў сабе поўны тэкст твору імпэратара (Ватыканскі; а ў іншых тэкстах адно выняткі), знаходзіцца, паводля сьведчаньня Ёганна Сьціха, у вельмі нездавальняючым стане».

Аўтар Роздумаў ня пісаў сваіх думак для некага, але толькі для сваіх уласных духовых патрэбаў, з гэтае прычыны зразумелым стаецца, што сам тэкст нічога ня меў супольнага з падрыхтоваю яго да апублікаваньня. Затым, хворма, у якой сягоньня чытаем Роздумы — гэта вынік даўжэйшага часу і працы шматлікіх людзей, якія ня толькі перакладалі, але і перад усім адцыфроўвалі знакі, якімі твор пісаўся, укладвалі ў неабходную цэласьць, выдзялялі думкі ў параграфы і гэткім спосабам умагчымілі нам, што жывем у іншым стагодзьдзі, мець перад сабою гатовы тэкст у нашай роднай мове.

* * *

Дасьледнікі філязофіі стала зьвяртаюць нашую ўвагу на сваеасаблівы факт, што два чаловыя Рымскія стоікі былі, з аднае стараны, Эпіктэтус, нявольнік, а з другое — імпэратар і, што апошні ў сваіх юнацкіх гадох вучыўся ў нявольніка.

Эпіктэтус жыў прыблізна ў 50-138 гадох, і імя гэтае было яму нададзена пазьней. Згэтуль, запраўднае ягонае імя астаецца няведамым. Радзіўся ён у Фрыгіі ў часе панаваньня Нэрона, і мова ягоная была грэцкаю. Ягонае зраманізаванае імя Эпіктэтус (што значыць здабыты) прыводзіць нас да выснаву, што быў ён нявольнікам. У ягоныя юнацкія гады, ня гледзячы на ягоны сацыяльны статус, студыяваў філязофію стоіцызму. У выніку навукі і праяўленае ім мудрасьці, ягоны гаспадар, — Эпафодзімус, гэтаксама асвабоджаны нявольнік, — недзе перад годам 89, дараваў яму вольнасьць, і да году, праблізна, 90 выкладаў у Рыме філязофію. Аднак, каля году 90, западозраны разам зь іншымі філёзафамі ў дэмакратычных тэндэнцыях, быў змушаным пакінуць Рым і асяліўся ў паўночнай Грэцыі ў месьце Нікополіс. Тутака правёў ён рэшту свайго доўгага жыцьця, пашыраючы дактрыну стоікаў. Жыў ён у беднасьці, маючы толькі, як ён казаў, зямлю, неба і плашч. Сам Эпіктэтус нічога не напісаў, але здабыў сабе славу настаўніка. «Калі ён прамаўляў, ягоныя слухачы — даведваемся ад аднаго зь іх — паддаваліся сільнаму пачуцьцю духовага перажываньня». Якою пашанаю цешыўся ён сярод сваіх слухачоў, сьведчыць Люцыянусавы (пісьменьнік і найбольшы сафісты другога стагодзьдзя) пераказ, паводля якога, пасьля сьмерці Эпіктэтуса адзін зь ягоных пасьлядоўнікаў заплаціў тры тысячы драхмаў за гліняную лямпу, якою карыстаўся Эпіктэтус.

Сярод ягоных вучняў, якія сьцякаліся з усіх частак імпэрыі, быў Флявіюс Аррыянус, грэцкі гісторык з Бітыніі, у часох Гадрыяна, консуль і найболей аўтарытатыўны гісторык і біёграф Аляксандра Вялікага. Аррыянус з сільным вычуцьцём адказнасьці запісваў лекцыі і павучэньні Эпіктэтуса і апублікаваў іх у васьмі кнігах п.т. «Разважаньні», зь якіх чатыры першыя дайшлі да нашага часу. У сваей прадмове Аррыянус кажа, што «Разважаньні», наколькі гэта магчымым было, аддадзены ў той самай мове, у якой навучаў Эпіктэтус, «захоўваючы прастату ягонага выражэньня». Аррыянус гэтаксама, выкарыстоўваючы зацемкі лекцыяў, уклаў падручнік галоўных вытычных навукі Эпіктэтуса п.т. Энхэйрыдзіён. Паводля гэтых працаў, Эпіктэтус галоўна займаўся праблемамі этыкі, г. зн. абазначэньнем характару добрага жыцьця. Ён утрымліваў пагляд, што ў васнаўным, чалавек быў абмежаваным і ірацыянальным існаваньнем, але, што сусьвет кіраваўся Божым чыстым Розумам, і быў дасканалым. З тае прычыны, што чалавек ня ведае свае долі і ня можа кіраваць ёю, ён мусіць спыніць імкненьне ў напрамку асягненьня зямных мэтаў, і замест гэтага, спакойна прыняць рэчаіснасьць свае бясьсільнасьці перад доляю. І, як выснаў зь ягонае навукі, раіў ён сваім слухачом, што чалавек, з прычыны свае ўласнае слабасьці, мусіць быць талеранцыйным да памылак іншых людзей.

* * *

Кажны раз, калі мы расчыняем новую бачыну з гісторыі чалавека, мы пазнаем нешта новае, нешта, што пашырае наш гарызонт і ўзбагачвае духова. Падобная спасьцярога тады важнаю стаецца, калі чалавек узважыць свае магчымасьці да пастаўленых перад ім мэтаў.

Гэтакаю новаю бачынаю ў скароце стаецца гісторыя аднае кнігі і яе зьместу, аўтабіяграфія яе аўтара, як і гісторыя сьвету, у якім завяршэньне знаходзіць сваё месца.

Маркус Аньніюс Вэрус, у выніку ўсынаўленьня яго ягоным дзядзькам, імпэратарам Антонінусам Піюсам, займеў імя — Маркус Аўрэліюс Антонінус, і папулярна стаўся ведамым пераважна, як Марк Аўрэліюс.

Марк Аўрэліюс радзіўся ў Рыме 26 красавіка 121 г. Сям'я ягонага роднага бацькі (падобна, як імпэратара Гадрыяна і перад тым Траяна) гішпанскага паходжаньня, і аселенай была ў Рыме праз даўжэйшы час, а рангу патрыцыя атрымала ад імпэратара Вэспазыяна. Будучы яшчэ дзіцем, Марк згубіў свайго бацьку, і быў узгадоўваны маткаю і дзедам па лініі бацькі. Апошні ня толькі прышчапіў яму іхную ўласную мужнасьць і пабожнасьць, але запэўніў яму добрую адукацыю даборам найлепшых настаўнікаў у грэцкай і лацінскай літаратурах, рэторыцы, філязофіі, праве… У першай кнізе Роздумаў Марк Аўрэліюс ў асабліва цёплых і далікатных словах зь ветлівасьцю і ўдзячнасьцю выражаецца з прычыны ўсіх тых рысаў шляхэтнага характару, які ён успрыняў ад свайго дзеда Вэруса, ад бацькі, які ўсынавіў яго, і ад ведамых таго часу настаўнікаў і выдатных філёзафаў, як Маркус Корнэліюс Фронто; Сэкстус з Хайронэі (Бэотыя), унук Плютарха; Юніюс Русьнікус, які запазнаў яго з паглядамі Эпіктэтуса; Дыёгнэтос; Апольлёніюс; Аляксандар граматык і іншыя. Марк Аўрэліюс кажа: «Ад багоў атрымаў я, і ўдзячны ім за тое, што ў мяне добрыя дзяды, добрыя бацькі, добрая сястра, добрыя настаўнікі, добрыя ўсе хатнія, сваякі, сябры і прыяцелі, амаль усе навакольныя».

Будучы на парозе яшчэ свайго юнацтва, М.Аўрэліюс, з прычыны прыгожасьці і шчырасьці свайго характару, зьвяртаў на сябе ўвагу свайго асяродзьдзя і здабыў гэтак глыбокую прыхільнасьць імпэратара Гадрыяна, што гэты раіў Антонінусу Піюсу, якога ён вызначыў, як свайго спадчыньніка, каб гэты апошні ўсынавіў хлапца Марка і падрыхтаваў яго, як свайго наступніка на трон.

Пачынаючы з адзінаццатага году жыцьця, пад кіраўніцтвам філёзафа Дыёгэнэса, малады Марк пачынае запазнавацца з навукаю стоіцызму. Хутка атрымлівае ён ужо вопратку стоікаў і пачынае насьледаваць суворы спосаб жыцьця і практыку студэнтаў стоіцызму. Цяперака, калі ўжо імпэратар Антонінус Піюс адаптаваў хлапца і заручыў яго са сваею дачкою, Фаўстынаю, Марк прыймае імя свайго новага бацькі і будзе называцца Маркус Аўрэліюс Антонінус.

На працягу наступных дваццаці трох гадоў Марк Аўрэліюс, як сябра і супрацоўнік А. Піюса, займаецца навукаю мастацтва кіраваньня імпэрыяю, і, калі ў 161 годзе Антонінус Піюс памірае, тытул імпэратара і ўсе годнасьці, зьвязаныя з гэтым фактам, пераходзяць на М.Аўрэліюса. З актам успрыняцьця тытулу імпэратара вяжацца пераняцьце ім абавязкаў і адказнасьці за спраўнае функцыянаваньне імпэрыі гэтак разьлеглае ў сваіх абшарах і гэтак багатае ў духовыя, як і матэрыяльныя вартасьці. Велічнасьць людзкага размаху і здольнасьць арганізацыйная, павага падыходу да абавязкаў, мужнасьць з вычуцьцём права і справядлівасьці, і перад усім палітычная мудрасьць у падходзе да людзей і народаў, стварылі неспатыканую ў гісторыі чалавека імпэрыю, якая, з закалотамі бяз большага значэньня, стварыла абставіны для мірнага жыцьця людзей на працягу болей, як 200 гадоў. Быў гэта час, абазначаны ў гісторыі пэрыядам, як Pax Romana — Рымскі стан супакою. Нічога, затым, дзіўнага, што ангельскі гісторык XVІІІ ст., Эдвард Гіббон, у трэйцім разьдзеле свае монумэнтальнае працы п.т. The decline and Fall of the Roman Empire сярод іншага пісаў: «Калі-б хто-небудзь зь людзей атрымаў задачу, вызначыць у гісторыі сьвету пэрыяд часу, у ўмовах якога людзкая раса была найболей шчасьліваю і заможнаю, дык ён бяз хістаньня назваў-бы той пэрыяд, які пачаў хінуцца і заваліўся, пачынаючы ад сьмерці Доміцыяна і ўзыходам на трон Коммодуса. Аграмадныя прасторы Рымскае Імпэрыі знаходзіліся пад абсалютнаю ўладаю і кіраўніцтвам мужнасьці і мудрасьці. Арміі камандаваліся моцнаю, але далікатнаю рукою чатырох паступаючых па сабе імпэратараў, каторых характар і ўлада міжвольна выкліквалі да сябе пашану».

Наступныя гады гэтага далікатнага і міралюбнага валадара мінаюць у атмасфэры крывавых войнаў на далёкіх ускраінах імпэрыі, закалотаў дома і абавязкаў сямейнага жыцьця. Ужо ў першых гадох ягонага валадараньня наведваюць Італію паводкі і пажары, землятрусы ў Азыі. Ягоны папярэднік са сваім войскам, як і легіёны пад камандаю М.Аўрэліюса, вяртаючыся з ваенных выправаў, прыносяць з сабою зерне заразы, якая распашыраецца ў імпэрыі. Частыя атакі на паўночных узьмежжах гэрманскіх плямёнаў калісьці жыўшыя свабодна, а цяперака злучаныя ў большыя групы, кіруюцца на поўдзень, пераходзячы на некаторых мясцох на правае ўзьбярэжжа Дунаю; брытанцы, гэтаксама як і іншыя плямёны, знаходзяцца ў руху шуканьня свабодаў для сябе і лепшых магчымасьцяў асяленьня. Апрача гэтых, сармацкія плямёны як і славянскія, пачалі націскаць са свае стараны, і разам з готамі з усходу, гэтаксама пераходзяць Дунай і, супроцьставячыся слабым апорным пунктам легіёнаў, пранікаюць на паўночныя землі Італіі і твораць аблогу Аквілеі — рымскае морскае базы на паўночным узьбярэжжы Адрыятыцкага мора. Войны супроць гэтых загоньнікаў (тады — «барбараў»), асабліва супроць Маркоманаў і Квадаў стаюцца зацяжнымі. Марк Аўрэліюс пакідае Рым і асабіста пераймае камандаваньне над сваімі загартаванымі ў бітвах легіёнамі. З гэтага часу жыцьцё ягонае мінае пераважна сярод уласнага войска і бітваў на малазаселеных узьбярэжжах Дунаю. Праўда, дзякуючы веданьню ваеннага майстэрства, дакладнаму стратэгічнаму плянаваньню і здольнасьці дасьведчанага войска, М.Аўрэліюс выкідае наезьнікаў за Дунай, асягваючы гэтым перамогу, але перамога гэтая ня была поўнаю, калі ідзе пра будучыню імпэрыі.

У 175 г., калі Марк Аўрэліюс быў заняты ў змаганьні з барбарамі, надыйшла вестка, што Авідыюс Кассіюс, камандзір ваенных сілаў у Азыі, збунтаваўся супроць яго і агаласіўся імпэратарам. Ня губячы часу, М.Аўрэліюс сьпяшаецца на ўсход. Прыбыўшы на месца, ён знаходзіць, што Кассіюс ужо замардаваны адным зь ягоных уласных афіцэраў. Але велікадушны Маркус загадаў, каб усе паперы здрадніка былі спаленымі нават бяз чытаньня іх. Ён гэтаксама ўзьдзеяў на Сэнат, каб сям'я здрадніка і ўдзельнікі бунту ня былі пакаранымі, чым праявіў сябе праўдзівым духовым арыстакратам.

Пасьля павароту з усходу, ён далей працягваў змаганьне супроць барбараў уздоўж Дунаю, дзе вычарпаны фізычна сярод жорсткіх абставінаў ваеннага жыцця, памер 17.03.180 г. на пяцьдзесят дзявятым годзе свайго жыцьця і на дзевятнаццатым годзе панаваньня, і пахованы недалёка ад места Віндобона, ведамага сягоньня, як Вена.

У часе ягоных ваенных выправаў, Фаўстына, якая таварышыла свайму мужу ў падарожжах, памерла яшчэ раней. Яна радзіла яму пяць сыноў (акрамя дачок), і ўсе яны перадчасна памерлі, апрача аднаго, невялікае здольнасьці Коммодуса.

На працягу свайго жыцьця Марк Аўрэліюс двойчы прадпрыняў пастановы, неабавязкава трапныя для агульнае справы. У першым выпадку, наўсуперак волі Сэнату, ён узьняў да годнасьці імпэратара, як суімпэратара, свайго брата, Люцыюса Вэруса, гэтаксама як і ён адаптаванага, безвартаснага, распуснага і няздольнага гэнэрала, які мог-бы спрычыніць шмат болей шкоды для імпэрыі, калі-б ня тое, што ён памер у 169 г. Кіруючыся матывамі добрага бацькі і, адсоўваючы набок прынцып выбару імпэратара на падставе здольнасьці і характару, прынцып, які даў Рыму найбольшых кіраўнікоў, Марк Аўрэліюс прыняў яшчэ адно вырашэньне, болей важнага характару — ён вызначыў на трон свайго ўласнага сына, мэнтальна хворага, Люцыюса Эліюса Аўрэліюса Коммодуса, каторы стаўся імпэратарам, будучы дзевятнаццаці летнім хворым хлапцом, зь якім закончыўся найбольшы пэрыяд у гісторыі Рымскае Імпэрыі Pax Romana.

* * *

Марк Аўрэліюс, як казалася ўжо вышэй, пакінуў па сабе духовую спадчыну для людзкасьці ў хворме аднаго тому «Роздумаў», якія складаюцца зь дзьвенаццаці кнігаў. Будучы стоікам, Марк Аўрэліюс, найболей праўдападобна, ня пісаў Роздумаў для іншых. Гэта проста прадукт разважаньняў чалавека на філязафічныя тэмы, і якія, як усё паказвае, запісваліся для свайго ўласнага ўжытку — чытаньня і перачытваньня ў часе нясеньня службы на далёкай і мала заселянай поўначы ягонае імпэрыі.

Ці толькі адны Роздумы напісаў М.Аўрэліюс? Пытаньне гэтае астаецца, як да гэтага часу, адчыненым. На пачатку сваіх Роздумаў ён сам кажа, што ў раньніх сваіх гадох пісаў ён дыялёгі (1, 6).

Роздумы М.Аўрэліюса, якія ён пісаў на грэцкай мове, маюць за сабою доўгую дарогу і карэньне, што сягае часу Талеса зь Мілетосу, што жыў у VІ ст. п.н.з., часу найболей раньняе пары грэцкае філязофіі. Пасьля па-праз Іёнскую школу з Пармэнідэсам і Зэнонам (абодва з Элеі) зь іхнаю перадсакратычнаю думкаю, пасьля выступу Сакратаса — бацькі філязофіі са сваім выдатным вучнем — Плятонам, філёзафам і стваральнікам свае эпохі філязафічнага пагляду, ведамага, як плятонізм. За імі выступае слаўны Арыстотэлес, вучань Плятона, каторы першы ў сваіх працах тасаваў навуковы мэтад. Усе яны, з пляядаю іншых першарадных імёнаў, хвармуюць па-праз стагодзьдзі думку, якою цяперака займаецца ў сваіх разважаньнях М.Аўрэліюс, і якая ня зыходзіць з дыскусыяў пасьля яго ў наступным стагодзьдзі, у часе сярэднявечча, і даходзіць у сваей усё яшчэ важнасьці аж да нашых часоў.

Што ёсьць у ёй, што чыніць гэтую думку гэтакаю жывою?

Адказ на нашае пытаньне трэба шукаць у характары самога чалавека. Чалавек ніколі ня супыніцца ў сваім крочаньні да веды, да праўды, да шчасьця… Ён заўсёды будзе ставіць сабе пытаньні. Старажытныя грэкі ў бяспрыкладнай пашане для розуму, стварылі неспатыканую нагоду для разьвіцьця працэсу людзкае думкі. Старажытныя філёзафы нагэтулькі разьвілі філязафічную думку, яны гэтак далёка зайшлі ў сваіх спэкулятыўных разважаньнях, што яны не маглі ня вытварыць у сабе далёказыркасьці і не спасьцерагчы напрамку людзкага духовага заўтра. Праўда мае ў сабе дынаміку, і зьявішча гэтае ёсьць натуральным; і затым, што яно ёсьць натуральным, поступ ня можа быць спыненым. Гэткім ёсьць права натуры; і гэткім ёсьць вытвар натуры — чалавек.

Арыстотэлес зрэасумаваў гэта ў хворме чатырохпытаньня: Хто стварыў сусьвет? З чаго ён створаны? У якой хворме быў ён створаны? Чаму быў ён створаны?

У сваіх разважаньнях філёзафы гэльленістычнага веку пераважна зьвярталі ўвагу на праблемы добрых паводзінаў чапавека. З гэтае пары паняцьце этыкі ня зыходзіць з парадку дня ў нашым сьвеце. Шматлікія зь іх думалі: Як адзінка, я зьяўляюся бязрадным. Што павінен я чыніць, пыталіся яны, каб быць шчасьлівым і пэўным у жыцьці? Філёзафы стараліся знайсьці адказ на гэтыя пытаньні. У іхных адказах, якія знаходзім у іхных кнігах адносна этыкі, яны былі аднадумны: мэтаю жыцьця ёсьць добрае жыцьцё, якое складаецца са шчасьця і мужнасьці. Што да шляхоў, вядучых да займеньня добрага жыцьця, узьнікалі разыходжаньні паміж рознымі філязафічнымі школамі. Спасярод ведамых школаў, найболей уплывовымі былі тры: школа эпікурэйцаў, цынікаў (кінікаў) і стоікаў. Школы гэтыя ў вялікай меры ўчынілі свой уплыў на філязафічную думку сьвету і ўплыў гэты спасьцярожным ёсьць. Кажная з гэтых школаў давала іншы адказ на пытаньні, якія людзі ставілі.

Эпікурос, закладчык эпікурэйскае філязафічнае школы, радзіўся ў Атэнах, які навучаў у сваім уласным садзе. Ён прыходзіў да выснаву, што сьвет пабудованы з атамаў, што чалавек не зьяўляецца нічым іншым, як камплексам атамаў, і, што ягонае жыцьцё кіруецца прыпадкавасьцю або здарэньнем. І хоць ён і ўяўляў сабе, што багі маюць людзкую хворму і былі добраслаўленымі і несьмяротнымі, усё-ж ён ня быў тае думкі, што яны маюць нейкае дачыненьне да людзей. З гэтае прычыны, просьбы, ахвяраваньні, чараваньні, як і магія ня маюць ніякага значэньня. Ён ня верыў у несьмяротнасьць чалавека. Найлепшае, што чалавек можа ўчыніць для самога сябе, — навучаў ён, — гэта шуканьне шчасьця на зямлі. Ён разыходзіўся ў сваім уяўленьні з тымі філёзафамі, каторыя ўтрымлівалі пагляд, што шчасьце заключаецца пераважна ў прыемнасьці спажываньня ежы і піцьця. Што праўда, ён згаджаўся, што прыемнасьць знаходзіцца ў памяркоўным спажываньні ежы і піцьці і зьяўляецца няўхільнаю часткаю жыцьця. Аднак, «праз прыемнасьць, — казаў ён, — мы разумеем адсутнасьць болю ў целе і несупакою ў душы. Не бесперапынныя банкеты з піцьцём і гуляньнямі…. ня прыемнасьць спажываньня рыбы і іншае далікатнае ежы на пышна застаўленых сталох, якія маюць даць прыемнае жыцьцё. Не, да шчасьця вядзе цьвярозае разважаньне, шуканьне пры помачы розуму кажнае нагоды (добрага) і абмінаньне (дрэннага), і выганяньне тых паглядаў, пры помачы якіх усхваляваньні атрымліваюць уладу над душамі». Шчасьце і прыемнасьць жыцьця, зноў, могуць быць атрыманымі дарогаю «мудрага, шляхэтнага і справядлівага» жыцьця. Шматлікія грэкі ўспрыймалі навуку Эпікуроса, якая з часам была вызнаванаю многімі рымлянамі. Аднак-жа некаторыя з рымлянаў ламалі і зьіначвалі філязофію Эпікуроса дарогаю нагінаньня яе да нібыто апраўданае змысловае ўцехі жыцьця.

Закладчыкам школы цынікаў быў у 444 г. п.н.з. уроджаны ў Атэнах, Антыстэнэс. У вадной з грамадзкіх заляў у Атэнах, званых гімназыямі, якія ўжывалі сафістыя як і атлеты, ужываў для свае навукі гэтаксама і Антыстэнэс.

Цынікі прыходзілі да перакананьня, што адно мужнасьць учыніць чалавека шчасьлівым. Багацьце, — казалі яны, — часта псуе характар людзей; за гонарамі ганяюцца толькі невукі і глупцы; прыемнасьць ежы і піцьця зьяўляюцца нявартымі паважнае думкі. Мужны чалавек не спадзяецца, каб пры помачы славы, матэрыяльнага багацьця і прыемнасьцяў мог знайсьці сваё неба на зямлі. Многія з цынікаў, пацягнутыя гэткім перакананьнем, пакідалі свае ўласнасьці, ухіляліся ад прыемнасьцяў, апраналіся ў найгоршую вопратку і спалі пад голым небам. Некаторыя зь іх сталіся нават пустэльнікамі, каб паказаць сваю пагарду людзям, якія гоняцца за багацьцем, гонарамі і прыемнасьцямі.

Найболей ведамым вучнем Антыстэнэса быў Дыёгэнэс, народжаны каля 400 г. п.н.з. у Сынопе. Плютарх у сваім творы біяграфічным «Аляксандар» апавядае нам, што аднойчы, у часе грэцкіх атлетычных урачыстасьцяў, Аляксандар Вялікі адведаў Дыёгэнэса, які ў тым часе выграваўся на сонцы. Аляксандар, у довад свае дабразычлівасьці, зьвярнуўся да філёзафа і сказаў, што ён учыніць для яго любую рэч, якую філёзаф толькі зажадае. На гэта Дыёгэнэс адказаў: «Так, ёсьць адна рэч, якую ты можаш учыніць для мяне; адыйдзі набок, бо ты зацямняеш мне сонца».

Адзін з найболей выдатных філёзафаў старажытнае Грэцыі быў Зэнон з абтокі Кіпрос, які навучаў у Атэнах у стоа (з гэтуль назоў стоік) прыблізна пасьля 300 г. п.н.з. Тое, што ён навучаў у сваей школе, ня ёсьць дакладна ведамым. З таго, што ацалела і з цытатаў некаторых ягоных вучняў, і перад усім з цытатаў пазьнейшых старажытных філёзафаў, ягоную навуку можна ўняць наступна: Бог заклаў правы натуры, якія кіруюць сусьветам. Ён утрымліваў пагляд, што шчасьце можа быць асягнутым на шляху веданьня і перасьцераганьня гэтых правоў. Усе рэчы, якія здараюцца з чалавекам, добрыя ці дрэнныя, зьяўляюцца часткаю Божага пляну і павінны быць прынятыя з сілаю духа і стойкасьцю. Для Зэнона недамаганьні цела і ўсе труднасьці штодзеннага жыцьця ня мелі большага значэньня. Стоікі навучалі, што ўсе людзі зьяўляюцца братамі і дзеля гэтага яны павінны памагаць адзін аднаму. Кажнаму чалавку дадзена магчымасьць удзельнічаньня ў жыцьці і ён мусіць удзел свой завяршыць як найляпей паводля сваіх здольнасьцяў. І, калі ён атрымае загад пакінуць жыцьцё, ён павінен пакінуць яго спакойна, без нараканьняў і страху.

Школа стоікаў пасрэдна выводзілася ад слаўнага філёзафа Сакратаса, вучнем якога быў Антыстэнэс.

Стоіцызм быў (і сягоньня яшчэ ёсьць) найболей уплывовым філязафічным паглядам у пэрыядзе ўзьніканьня хрысьціянства. Стоікі ў сузгоднасьці з клясычным паглядам філязафічным грэкаў, асабліва зьвярталі ўвагу на этыку, як на галоўную галіну навукі. Яны гэтаксама пашыралі тэорыю лёгікі і навуку пра натуру з мэтаю распрацаваньня асноваў для этычных дактрынаў. Яны ўтрымлівалі, што ўся рэчаіснасьць ёсьць матэрыяльная, але што існая матэрыя, якая астаецца пасыўнаю, павінна быць адрозьніваная ад ажыўленага або актыўнага прынцыпу.

Стоікі падтрымлівалі дэфініцыю Бога, як «рацыянальны дух, які сам ня мае аніякае хвормы, аднак пранікае ўсе рэчы». Адным зь іхных шматлікіх доказаў Ягонага існаваньня была сузгоднасьць. Сузгоднасьць у тым, што чалавек мае ў сабе схільнасьць верыць у Бога; агульна людзкая вера ў Бога сьведчыць на карысьць гэтае схільнасьці або загадзя выступаючага пераконаньня; не дапускаць гэтага — значыць параліжаваць розум; з другое стараны, карыстацца гэтым — значыць верыць у Бога.

Паводля іхнага пагляду, душа чалавека зьяўляецца выражэньнем боскага розуму. «Жыць у сузгоднасьці з натураю» = «жыць у сузгоднасьці з розумам», уважалі яны, — зьяўляецца жыць у сузгоднасьці з божым сусьветным парадкам. Тут выступае важнасьць натуральнага права. Важнасьць гэтага пазытыўнага кіраўніцтва можа быць спасьцярожнаю, як частка, якую стоіцызм згуляў у разьвіцьці тэорыі натуральнага права, якое займела гэтак сільны ўплыў на рымскае правадаўства.

Аснова стоіцкае этыкі зьяўляецца прынцыпам, калісьці агалошанага філёзафамі, што дабро чалавека не ляжыць навонкі яго, але знаходзіцца ў стане ягонае душы, у мудрасьці і паўстрыманьні, што чыніць чалавека свабодным ад цярпеньняў і жаданьняў, якія ўносяць закалот у штодзеннае жыцьцё. Чатыры аснаўныя мужнасьці стоіцкае філязофіі зьяўляюцца: мудрасьць, стойкасьць, справядлівасьць і паўстрыманьне, якія выводзяцца проста з навукі грэцкага філёзафа Плятона.

Стоікі ўтрымлівалі, што вонкавыя розьніцы між людзьмі, як напрыклад, ступеня займанае пазыцыі ў жыцьці і багацьце, ня могуць мець важнасьці ў сацыяльным жыцьці. І гэтым характэрны факт астаецца, што задоўга перад нашаю эраю, паняцьці свабоды, братэрства і роўнасьці, былі ўжо агалошаны людзкасьцю.

У межах гэтае нешматслоўнае, але глыбокае ў сваім зьмесьце навукі стоікаў, Роздумы М.Аўрэліюса даюць глыбейшы ўгляд, зразумець, чым быў стоіцызм на пераломе нашага часулічэньня.

Чытаючы Роздумы М.Аўрэліюса, выступае ў нашым часе пытаньне суадносінаў аўтара да хрысьціянства, якое ў пару пісаньня Роздумаў, у рымскай імпэрыі было ў розным часе з розным насіленьнем прасьледавана. Вельмі магчыма, што факт гэты трэба аднесьці да наяўнасьці існаваньня бар'еры паміж філязафічнымі плынямі таго часу і пачынаючым хрысьціянствам, і гэтаю бар'ераю было незразуменьне па абедзьвюх сторанах. Даходзіў да гэтага мамэнт чыста палітычны.

Рымская інтэлігэнцыя наагул была ачытанаю і абазнанаю з філязафічнаю спадчынаю старажытных грэкаў; яна ўмела думаць абстрактна і дыскутаваць найболей важныя пытаньні, якія ў той ці іншай меры закраналі агульна людзкае жыцьцё.

Тыпічным прыкладам гэтага можа быць павязаньне дачыненьняў рымска-юдэйскіх. На арэну выступае асоба зь імем Понціюс Пілатус, рымскі пракуратар у Юдэі ў гадох 26–36. Ён ведамым пераважна з прычыны ягонага сувязку з судом і выкананьнем сьмяротнага прысуду над Ісусам з Назарэту, абвінавачанага жыдамі ў богазьняважаньні і адступніцтве ад традыцыйнае веры бацькоў. Ягоная вінаватасьць у гэтым судовым працэсе дыскутуецца праз доўгія стагодзьдзі і некаторымі людзьмі яшчэ сягоньня. Для нас найболей вымоўнай ёсьць сустрэча Пілата з Хрыстом, аб чым даведваемся зь эвангеляў. Кароткая канвэрсацыя, як падае нам эвангеліст Ян, ёсьць вельмі характэрнаю для нашае тэмы, якая ў кульмінацыйным сваім пункце гучыць:

Пілат сказаў яму:

— Дык ты кароль?

Ісус адказаў:

— Ты кажаш, што я кароль. Дзеля гэтае мэты я радзіўся, і затым прыйшоў на сьвет, каб выявіць праўду.

Пілат кажа яму:

— Што ёсьць праўда?

Сягоньня мы ведаем болей пра рымлянаў, пра жыдоў, пра Ісуса з Назарэту, пра хрысьціянства і, магчыма, пра праўду, пра якую ішла гутарка паміж абвінавачаным і рымскім прэторам.

Рымляне са сваім культурным даробкам і распрацаваным правам мелі добрую нагоду пазнаць большыя і меншыя народы, якія ўваходзілі ў склад іхнае вялікае імпэрыі. Рымскія ўлады наагул былі талерантнымі ў сэнсе рэлігійным, як і звычаёвага права на дадзенай тэрыторыі. Меншыя і большыя бунты ня былі нічым новым для Пілата, але на Юдэю ў Рыме глядзелі як на асаблівы край зь ягоным народам, законам і вераю. І, калі цяперака прывялі да яго яшчэ аднаго, якога абвінавачвалі ў нечым і дамагаліся сьмерці, магчыма прыпомніліся яму выпадкі зь мінуўшчыны: з Сакратасам, з Анаксагорасам і шмат іншымі філёзафамі, якія з прычыны іхнае лёкальнае веры не маглі знайсьці супольнага слова са сваім асяродзьдзем.

Вельмі характэрным выступае эпізод узаемадачыненьняў зь некаторымі прадстаўнікамі роду Гэрадаў — пануючае дынастыі, якая пераважна ўладу сваю апірала на Рыме. У дачыненьні з нашаю тэмаю, Дзеяньні сьв. Апосталаў (разьдзелы 25 і 26) пераказваюць нам вельмі вымоўны абраз узаемадачыненьняў паміж асьвечанымі прадстаўнікамі жыдоўскае супольнасьці, з аднае стараны, і з другое — самога народу пад правадырствам фарысэяў і садукеяў, тонучага ў глыбіні вузка-рэлігійных супярэчнасьцяў.

Уся справа абяртаецца навакол рэлігійнага пытаньня са шматлікімі ўдзельнікамі ў ёй.

Портыюс Фэстус, рымскі пракуратар, толькі што пераняў уладу ў Юдэі ад Антоніюса Фэлікса. Абодва яны з дынастыі Гэрадаў. Запазнаючыся бліжэй са сваімі абавязкамі ў вызначанай яму правінцыі, прыбывае ён у Ерузалім. Карыстаючыся з гэтае нагоды (25:2), жыды зьявіліся перад Фэстусам і дамагаліся, каб гэты з Кесарэі (рымская сталіца на Юдэю), прыслаў у Ерузалім Паўла, каб тут дамагчыся ягонае сьмерці. Але Фэстус фармальна просьбу іхную адхіліў і сам вярнуўся ў Кесарэю.

Далейшая нарацыя гэтага здарэньня (25) характэрная тым, што рымскія ўлады прытрымліваліся свайго права, і лічыліся з лёкальнымі звычаямі (25:12). Гэта стварыла магчымасьць для Паўлы выйсьці з-пад уплыву закону лёкальна-рэлігійнага і паддацца ў Рым і стануць перад рымскім правам і судзьдзямі, вольнымі ад забабонаў. Па-другое, прадстаўнікі рымскае культуры проста не маглі ўцяміць пра што жыдам ідзе, а калі пачулі, што абвінавацелі «мелі… зь ім нейкія спрэчкі адносна іхных забабонаў, ды аб нейкім памершым Ісусе, адносна якога Паўла ўтрымліваў, што ён [хоць і памер], але жыве (25:19), дык Фэстус, чуючы гэта, рад быў, што Паўла адклікаўся да кесара і, высылаючы яго ў Рым, асвабаджаў самога сябе ад справы, сутнасьці якое ён ня мог зразумець. Як вынікае з тэксту (25:27), Фэстус разам зь вязьнем-Паўлам выслаў у Рым і адпаведны, выясьняючы справу, ліст, які, як можна здадумацца, мусіў учыніць сваеасаблівае ўражаньне на тых у Рыме, што чыталі яго.

Я адумысна прывёў знаёмыя нам тэксты, каб адтварыць атмасфэру сутыку розных паглядаў і даць вобраз матываў незразуменьня хрысьціянства.

Гэтаксама і само хрысьціянства ў тым часе ня было падобным да таго, якое мы ведаем сягоньня. У гэтым пэрыядзе часу хрысьціяне пераважна рэкрутаваліся з асяродзьдзя простых людзей і нявольнікаў. Апалёгія прыходзіла пазьней і ня шмат выясьняла філязафічна настроянай рымскай інтэлігэнцыі, апалітычнага мамэнту, якім кажны імпэратар, і тыя, што зь ім, кіраваліся, зусім хрысьціяне не парушалі, бо іхнае валадарства — гэта Божае Валадарства наагул, дый ня з гэтага сьвету. Мамэнт палітычны прыйдзе пазьней, каля 300 г., калі хрысьціяне даволі нацярпеліся ў падзямельлях і жадалі большае свабоды для сябе. І свабода прыйшла на дарозе некалькі дэкрэтаў, выдадзеных імпэратарам Канстанцінам.

Перад намі тэкст Роздумаў, які пакінуў па сабе рымскі стоік, імпэратар, Марк Аўрэліюс. Зьмест Роздумаў наагул блізкім ёсьць часта літэраю і духам да навукі Ісуса з Назарэту. Пацьвярджаюць гэта шматлікія людзі розных нацыянальнасьцяў, сьветапаглядаў і вераў. Зьмест гэты просты, шчыры з тугою ў напрамку праўды, добрага жыцьця, шчасьця…

У 1914 г. С. Роговін выконвае новы пераклад на расейскую мову Разважаньняў М.Аўрэліюса. Уступнае слова да перакладу напісаў С. Котляревскій. Яно займае 47 бачын і напісана ў стылю свомым для адукаваных і веруючых людзей расейскае імпэрыі, і канчаецца словамі: „І нарэшце, уся новая культура дае людзкасьці адну лекцыю — толеранцыі ў найлепшым сэнсе гэтага слова, удзячнага прызнаньня тых ідэалаў, якія для сэктанцка ўзгадованага розуму могуць выдасца бунтарна супярэчнымі. Мы пахіляем голавы перад сьв. Ігнатам і перад Джордано Бруно, як і перад Аўгустынам; перад Галілеем, перад Францішкам з Ассыжу, і перад Сьпінозам — усе яны сучляненьні „Вышэйшага места“ людзкае культуры — і сярод гэтых выбраных людзей ганаровае месца абясьпечана і Марку Аўрэліюсу“.

Ян Пятроўскі, 17.09.1978 г.

Кніга першая

1. Ад майго дзеда Вэруса я атрымаў далікатнасьць, незласьлівасьць і ўменьне кіраваць сваім характарам.

2. Ад славы майго роднага бацькі і ад пакінутай ім па сабе памяці — сьціпласьць і ўзмужнеласьць.

3. Ад мае маці — набожнасьць, шчодрасьць і ўстрыманьне ня толькі ад дрэнных учынкаў, але нават і ад дрэнных думак. А таксама і просты спосаб жыцьця, здаля ад усялякае раскошы.

4. Ад майго прадзеда — тое, што я не наведваў публічных школаў, карыстаўся паслугамі выдатных настаўнікаў дома, і зразумеў, што на гэта ня трэба шкадаваць сродкаў.

5. Ад выхавацеля — тое, што ня цікавіўся вынікам барацьбы паміж Зялёнымі і Блакітнымі або глядыятарамі ёракійскага і гальскага ўзбраеньня, што вытрывалы ў працы, здавальняюся малым, не даручаю свае справы іншаму, не хапаюся за шматлікія справы і астаюся непаддатным на паклёпы.

6. Ад Дыёгнэтоса — нялюбасьць займацца глупствамі і няверу ў байкі цудатворцаў і чараўнікоў пра заклінаньні, праганяньні нячысьцікаў і іншыя такія рэчы; што не разводзіў перапёлак і не захопліваўся падобным спортам, і тым, што мяне не раззлошчвала свабода слова; што я прысьвяціў сябе філязофіі; і, што быў слухачом спачатку Бакхэюса, пасьля Тандасіса і Маркіянуса; што пісаў я дыялёгі ў дзіцячых гадох; і адчуў цягу да простае пасьцелі, шкуры зьвера і іншых асаблівасьцяў грэцкага спосабу жыцьця.

7. Ад Русьцікуса — тое, што прыйшоў я да выснаву што да неабходнасьці папраўляць і крышталізаваць уласны характар; не прасякся духам сафістыкі, і не займаўся выдумваньнем тэорыяў, ня выступаў з павучальнымі прамовамі, ня выстаўляў напаказ ні заўзятага цярпліўца, ні чынаў дабрадзея, не захапляўся рэторыкаю, ані паэтыкаю, як і ніякім пышнаслоўем; і не спацыраваў дома ў столе і не рабіў нічога падобнага; дзякуючы яму, я пішу лісты проста, падобна да тых, якія ён сам пісаў да мае маці з Сінуэссы; і заўсёды гатовым быў пагадзіцца з тымі, што словам ці чынам зьневажаюць мяне ці крыўдзяць, як толькі яны праявяць азнаку згоды; усё, што даводзіцца чытаць, чытаю я ўважна і не здавальняюся толькі павярхоўнасьцю; не згаджаюся зараз-жа зь людзьмі, якія сыплюць словамі; і, дзякуючы яму-ж, я запазнаўся з разважаньнямі над думкамі, што пакінуў нам Эпіктэтус, якімі ён забясьпечыў мяне са свае бібліятэкі.

8. Ад Апольлёніюса — веду адносна свабоды волі і няўхільнае рашучасьці перад мэтаю; і тое, што зусім не гляджу ні на што, апрача як на розум; і заўсёды быць тым самым, пры жорсткай болі, пры ўтраце дзіцяці, у працяжнай хваробе; і бачыць ясна на жыцьцёвым прыкладзе, што адзін і той самы чалавек можа праяўляць найвялікшую настойлівасьць, як і ўжыцца, і з памяркоўнасьцю і без раздражненасьці працягваць сваё высьвятленьне; і мець перад сваімі вачыма чалавека, які ясна ўважаў сваё дасьведчаньне і сваю здольнасьць у пашырэньні філязафічных асноваў за найменшыя са сваіх заслугаў і годнасьці; і на ягоным прыкладзе я навучыўся, як атрымліваць ад сяброў тое, што зьяўляецца ўдзячнымі заслугамі і не астаючыся пры гэтым упакораным імі, або дазваляючы ім быць імі незаўважаным.

9. Ад Сэкстуса — дабразычлівасьць і наўзор дому, якім кіруе бацька, і ідэю жыць у сузгоднасьці з правам натуры; і шляхэтную шчырасьць; і клапатліва мець на ўвазе патрэбы сяброў, і праяўляць цярпеньне адносна някультурных людзей і тых, што судзяць зь імклівасьцю і неразважна, і здольнасьць з усімі гадзіцца; зносіны зь імі былі прыямнейшымі за ўсялякую лісьлівасьць, і адначасна ён карыстаўся сярод людзей найвялікшаю пашанаю; і ён меў дар гэтак выкрываць, як і ўладжваць інтэлігэнтным і мэтодалягічным спосабам неабходныя прынцыпы жыцьця; і ніколі не праяўляў гневу або якую-небудзь іншую пачуцьцёвую схільнасьць, але спалучаў паўніню любові і быў зусім вольным ад гэтакае-ж схільнасьці і карыстаўся добраю славаю; ня выклікваючы шмат шуму, і мець вялікія веды, не выстаўляючы іх напаказ.

10. Ад Аляксандра граматыка — паўстрыманасьць ад дакораў крыўдных заўвагаў пад адрысам людзей, якія абмовіліся якім-небудзь барбарскім, памылковым ці нямілагучным выражэньнем: у падобных выпадках я, ідучы за імі, стараюся ўжыць правільны выраз у форме адказу ці пацьверджаньня або сумеснага дасьледваньня самога прадмету, і не чапляцца да слова, або пры помачы іншага падобнага напамінаньня.

11. Ад Фронтона — пазнаў я, як зайздрасьць, падступнасьць і крывадушнасьць свомымі зьяўляюцца для тыраніі, і, што тым з-пасярод нас, каторых называюць арыстакратамі, баржджэй шматлікага ім не хапае з бацькаўскае годнасьці.

12. Ад Аляксандра Плятоністага — тое, што ня часта і ня без неабходнасьці кажу каму-небудзь або пішу ў лісьце, што я ня маю вольнага часу; ані бесперапынку прашу выбачэньня з прычыны занядбаньня абавязкаў, вымаганых нашымі суадносінамі да тых, з кім мы жывем, пад дайманом нібыта безадкладных справаў.

13. Ад Катульлюса — ня быць абыякасным, калі сябра знойдзецца ў памылцы, нават, калі і беспадстаўна, але пробаваць вярнуць яго назад у добры настрой; і быць гатовым гаварыць добра пра настаўнікаў, як гэта чуваць пра Доміціюса і Атэнодотуса; і любіць маіх дзяцей праўдзіва.

14. Ад брата майго Сэвэруса — любіць маіх хатніх, і любіць праўду, і любіць справядлівасьць; і празь яго я пазнаў Тразэя, Гэльвідзіюса, Катона, Брутуса; і празь яго я атрымаў уяўленьне адносна сутнасьці гаспадарства з роўнымі для ўсіх правамі, якое кіруецца пашанаю роўнасьці і роўнае свабоды слова для кажнага; і ўяўленьня ідэі адносна каралеўскага ўраду, які найвышэй за ўсё шануе свабоду тых, якімі ён кіруе; ад яго пазнаў я гэтаксама пасьлядоўнасьць і неадступную стойкасьць у маей пашане перад філязофіяю; і ахвочасьць тварыць дабро, і быць гатовым падзяліцца зь іншымі, і падтрымліваць добрую надзею, і веру ў любоў да мяне збоку маіх прыяцеляў; і ў ім спасьцярог я адсутнасьць укрываньня свае думкі перад тымі, каго ён ганіў, а ягоным прыяцелям не даводзілася здагадвацца, што ён жадае і чаго не жадае, і гэта было вельмі проста.

15. Ад Максімуса — самавалоданьне і быць стойкім у асягненьні кажнае рэчы, бадзёрасьць у кажных абставінах, гэтаксама, як і ў часе хваробы; і ўраўнаважанасьць з ветлівасьцю і годнасьцю, і наважанасьць у выкананьні спраў, пастаўленых перад сабою без нараканьня; і я спасьцярог, што кажны чалавек верыў, што ягоная думка пакрывалася зь ягоным словам і, што ўва ўсім тым, што-б ён ні рабіў, ён ніколі ня меў дрэнных замераў; і ён ніколі ня выклікваў подзіву да сябе ані зьдзіўленьня, і ніколі ня быў у пасьпешнасьці, як і ніколі не пакідаў пачатае рэчы, гэтак, як і ніколі ня быў усхвалёваным або прыгнобленым, гэтаксама, як і не сьмяяўся ніколі, каб зьіначыць сваё пачуцьцё няпрыемнасьці, ані, з другое стараны, ніколі ня быў ён запальчывы ці з выражэньнем падозранасьці. Ён быў абазнаным з праявамі дабрадзеяньня, і быў гатовым дараваць, і быў вольным ад усякае хвальшывасьці; і ён адсланіў воблік чалавека, увага якога ня можа быць адвернутаю ад таго, што ёсьць правільным баржджэй, чымся чалавека, які займеў паправу. Я і тое спасьцярог, яшчэ, што ніякі чалавек ня мог падумаць, што Максімус пагарджае ім, або ўпасьці на думку, што ёсьць лепшым за яго. Ён меў гэтаксама мастацтва быць дасціпным у манеры ўспрыймальнай.

16. Ад бацькі свайго — далікатнасьць характару і непахіснасьць у пастановах адносна рэчаў, якія ён прадпрыймаў пасьля абмеркаваньня; і адсутнасьць зацікаўленьня ў рэчах, якія людзі называюць гонарамі; і любасьць да працы і вытрываньне; і гатоўнасьць выслухаць кажнага з тых, хто меў што-небудзь прапанаваць дзеля агульнае памыснасьці; і няўхільную рашучасьць узнагародзіць кажнага паводля ягоных заслугаў, і веду, якая выток свой бярэ з дасьведчаньня энэргічнага чыну, прадпрынятага ў адпаведным часе, і адпачынку; і я спасьцярог, што ён перамог у сабе цягу да падросткаў; і ён не ўважаў самога сябе большым, чымся кажнага іншага грамадзяніна; і ён звольніў сваіх прыяцеляў ад абавязку прысутнічаньня на ягоных вячэрах і ня змушаў іх таварышыць яму ў падарожжах у іншыя краіны, і тыя, што зь якіх-небудзь меней важных прычынаў не маглі таварышыць яму, заўсёды пазьней знаходзілі яго ў той самай прыхільнасьці да іх. І тое я спасьцярог, што ў часе нарадаў ён дамагаўся, каб дакладна дасьледжанымі былі ўсе абставіны справы і ніколі не канчаў нарадаў, здавальняючыся першаю абыякою пастановаю; і, што ягоная прыхільнасьць да блізка пастаўленых не дазваляла зьменьваць іх паводля капрызу, але і не выяўлялася да іх сваею празьмернасьцю. Пэўнасьць сваіх сілаў і прысутная яму бадзёрасьць, былі ягонымі сталымі спадарожнікамі; і прадбачваў ён далёка надыходзячыя падзеі і прадугледжваў самыя малыя абставіны, не фанабэрачыся гэтым; улегласьць і наагул усялякая лісьлівасьць былі абрыдлымі для яго; ён заўсёды стаяў на стражы гаспадарсьцьвеных інтарэсаў і ашчадна выдаткаваў грамадзкія сродкі, не баючыся ўпіканьняў са стараны; і аднолькава далёкімі для яго былі гэтак прымхі адносна багоў, як і падлашчваньне і дагаджаньне людзям або падтакваньне натоўпу — наадварот, цьвярозасьць ўва ўсіх рэчах і непахіснасьць з вычуцьцём смаку і ніколі на поўдарозе думкі або чыну, ці ў пагоні за навінкамі. Што да рэчаў, якія ахарошваюць жыцьцё і якімі доля надарыла яго пад дастаткам, дык імі карыстаўся ён бяз пыхлівасьці, але і без перапрашаньня самога сябе; затым, калі ён меў іх, дык і карыстаўся імі без прэтэнсыянальнасьці, а калі чаго ня меў — таго і не патрабаваў. Ніхто і ніколі ня мог сказаць пра яго, што ён сафісты або дамарослы баўбатун ці пэдант; але кажны прызнаваў у ім чалавека дасьпелага, дасканалага, недаступнага падлізьніцтву, здольнага ўладзіць свае справы, як і чужыя. Апрача гэтага, ён з пашанаю адносіўся да тых, што былі праўдзівымі філёзафамі, і ён не пагарджаў тымі, каторыя прэтэндавалі на філёзафаў, як і не ставаўся лёгкім для іхных уплываў. Ён быў зраўнаважаным у гутарцы зь людзьмі, не без таго, каб пажартаваць часамі, без абразы для каго-небудзь. Ён рацыянальна клапаціўся адносна свайго цела, але не як чалавек, што хапаецца за жыцьцё, не імкнучыся да ўласнае вонкавае прыгожасьці, але і не пакідаў гэтае рэчы ў занядбаньні, сваею ўвагаю да сябе, ён вельмі рэдка знаходзіўся ў патрэбе лекарскага мастацтва або ў вонкавых ці ўнутраных лекаў. Але асабліва прыгожа выступала ў яго тая гатоўнасьць, зь якою ён прызнаваў перавагу людзей, якія здабылі асаблівую аўтарытэтнасьць у якой-небудзь галіне, напрыклад, у красамоўстве, пазнаньні правоў, маральнасьці, ці чаго-небудзь іншага; ён нават прыкладаў стараньні, каб кажны зь іх стаўся ведамым паводля свае здольнасьці; і ён заўсёды дзейнічаў у сузгоднасьці з інстытуцыямі свайго краю, бяз выражэньня, што ён імкнецца ў гэтым кірунку. І далей, ён быў далёкім ад незаўсёднасьці і непаседлівасьці, затым бо любіў ён аставацца ў тых самых мясцовасьцях і пры адных і тых самых занятках. Пасьля жорсткіх прыпадкаў галаўное болі, ён зараз-жа браўся за штодзенныя справы. Ягоныя сакрэты ня былі шматлікімі, было іх некалькі і вельмі рэдка, і толькі тыя, што адносіліся да грамадзкіх справаў. Ён выявіў разважнасьць і эканамічную памяркоўнасьць у наладжваньні публічных відовішчаў і ў пабудове грамадзкіх будынкаў, ягоных данацыяў для людзей і ў падобных рэчах, бо ён быў чалавекам, які кіраваў сваю ўвагу на тое, што павінна быць учыненым, а не на славу, якая ідзе ў пары з чынам чалавека. Ён не карыстаўся лазьнямі ў нявызначаным часе, не захапляўся пабудоваю будынкаў, быў непераборлівы ў пытаньні яды, тканіны ці колеру вопраткі або прыгожасьці сваіх нявольнікаў. Ягоная адзежа пастарчалася ў Рым зь ягонага дому ў Лёрыюм і пераважна зь Лянувіюм. Ведамым ёсьць, як ён аднёсься да зьбіральніка падаткаў у Тускулюме, які прасіў дараваць яму; і гэтакімі заўсёды былі ягоныя паводзіны. Нічога ў ім ня было жорсткага, ані няпрыстойнага, ці гвалтоўнага, або, як гэта кажацца, з таго, што кідае чалавека ў пот; наадварот, ён старанна абмяркоўваў усе рэчы, быццам меў ён даволі часу, супакойна, трымаючыся свомага для яго парадку, цярпліва, у вадпаведнасьці да дадзенае справы. Да яго зусім добра можна было-б прытарнаваць тое, што апавядаецца пра Сакратаса, пайменна, што апошні мог паўстрымацца і цешыцца тымі рэчамі, адносна якіх шматлікія зь людзей ня могуць паўстрымацца і ў карыстаньні ня ведаюць сабе меры. Але праяўляць у вадным выпадку цярплівасьць, у іншым — паўстрыманьне, а яшчэ ў іншым — цьвярозасьць думкі: усё гэта разам ёсьць годным чалавека, які мае дасканалую душу і характар непахіснасьці. Гэтакім якраз выявіў сябе ў часе хваробы Максімус.

17. Ад багоў атрымаў я і ўдзячны ім за тое, што ў мяне добрыя дзяды, добрыя бацькі, добрая сястра, добрыя настаўнікі, добрыя ўсе хатнія, сваякі, сябры і прыяцелі, амаль усе·навакольныя. І тое, што мне не давялося пакрыўдзіць каго-небудзь зь іх, хоць у мяне гэтакі характар, што пры нагодзе, я і мог учыніць што-небудзь падобнае; але з ласкі багоў, ня было гэтакага зьбегу абставінаў, які павінен быў-бы мяне дакарыць. Ім-жа ўдзячны я і за тое, што ня доўга ўзгадоўваўся ў наложніцы дзеда і, што захаваў у чысьціні сваю маладосьць, ня ўзмужнеў раней ад свае пары, а нават запазьніўся ў гэтым дачыненьні; што быў я падпарадкаваны валадару і бацьку, які быў здольным выкараніць ува мне ўсякую хванабэрыстасьць, і ўкараніць думкі, што, жывучы пры двары, можна абыходзіцца і без целаахоўнікаў, бяз пышнае вопраткі, бяз сьветачаў, статуяў і падобнае помпы; і што гэта ёсьць у межах магчымасьці гэтакага чалавека — весьці жыцьцё, збліжанае да жыцьця прыватнага чалавека, не стаючыся, з гэтае прычыны, ніжэйшым у думцы, ані слабейшым у чыне, з павагаю да рэчаў, якія маюць быць выкананымі дзеля грамадзкага дабра ў манеры, якая адказвае годнасьці валадара. Я дзякую багам за даньне мне брата, каторы, дзякуючы свайму маральнаму карактару, узьняў мяне на ўзровень чуйнасьці над самым сабою, і каторы, у тым самым часе радаваў мяне з прычыны свае пашаны для мяне і любові; што дзеці мае ня былі пакрыўджанымі ані ў сэнсе духовым, ані фізычным; што я не зрабіў большых посьпехаў ані ў рэторыцы, ані ў паэтыцы, як і ў іншых студыях, якім, магчыма, я прысьвяціў-бы самога сябе, калі-б меў за сабою пасьпяховасьць; што я неадкладна адудзячыўся сваім узгадаваўцам гонарамі, да якіх яны, здаецца, дабіваліся, ня цешачы іх толькі спадзеямі, што зраблю гэта пазьней, затым, што ў тым часе яны былі яшчэ маладымі; што я ведаў Апольлёніюса, Русьцікуса, Максімуса; што я атрымаў яснае і чыстае ўяўленьне адносна жыцьця, сузгоднага з натураю, і якім гэткае жыцьцё ёсьць самым у сабе, і, што, як далёка яно залежыць ад багоў, іхных дароў, дапамогі, і натхненьня, нічога ня станула для мяне перашкодаю жыць у сузгоднасьці з натураю, а калі я і не пасьпяваў дастаткова ў гэтым напрамку, дык сталася гэта з мае ўласнае прычыны, бо ня прытрымліваўся рады багоў, і, я магу бадай што сказаць, іхных простых да мяне павучэньняў; і, пры гэтакім спосабе жыцьця, маё цела не адмовілася служыць мне аж да гэтага часу; што я ніколі не датыкаўся Бэнэдыкты ані Тэодотуса, і, што пасьля любоўнае пасыі, я хутка выгаіўся; і за тое, далей, што, хоць я і быў часта ў астуджаных суадносінах з Русьцікусам, я ніколі ня ўчыніў нічога, адносна чаго меў-бы я прычыну шкадаваць; і за тое, што мая маці, каторай суджана было памерці маладою, апошнія гады свайго жыцьця правяла са мною; і, што я, каліколечы хацеў памагчы чалавеку ў ягонай патрэбе, або пры якой-небудзь іншай нагодзе, я ніколі не сказаў, што я ня маю сродкаў учыніць гэта; і што гэтакая патрэба ніколі не здарылася са мною, выключаючая неабходнасьць атрымаць што-небудзь ад іншага; што я меў гэтак паслухмяную жонку, поўную любові да мяне і шчырую; што я меў пад дастаткам добрых узгадаваўцаў для маіх дзяцей; і, што ў сьне я займеў відзежу добрых лекаў для мяне супроць крывахарканьня і галавакружэньня…; і, што, калі я меў схільнасьць да філязофіі, я ня ўпаў у рукі сафістых і, што я ня губіў свайго часу на пісаньне гісторыі або на аналіз сылёгізмаў, або заняўся вывучэньнем нябесных зьяваў. Таму што для ўсяго гэтага патрэбна дапамога багоў і шчасьце долі.

Краіна Квадаў у Грануі.

Кніга другая

1. Зранку трэба сказаць сабе: Сягоньня мне давядзецца сустрацца зь людзьмі назойлівымі, няўдзячнымі, хванабэрыстымі, падступнымі, зайздроснымі, хуткімі да сваркі. Усе гэтыя прыкметы ў іх узьніклі, дзякуючы няведаньню дабра і зла. Я-ж пасьля таго, як пазнаў натуру дабра — яно цудоўнае, і натуру зла — яно ганебнае, і натуру таго, хто памыляецца — ён зроднены са мною не паводля крыві і з прычыны паходжаньня, але паводля духу і боскага вызначэньня — я не магу дазнаць шкоды ад каго-небудзь зь іх — бо-ж ніхто ня можа ўцягнуць мяне ў што-небудзь ганебнае, ані гневацца на роднага, ані зьненавідзець яго. Таму, што мы створаны для супольнае дзейнасьці, як ногі, рукі, вейкі, верхняя і ніжняя сківіцы. Таму супроцьдзейнічаць адзін аднаму — гэта агідна натуры: бо гневацца на людзей і цурацца іх — гэта і ёсьць супроцьдзейнічаць.

2. Чым-бы я ня быў — я ўсё-ж толькі бездапаможнае цела, слабая праява жыцьцёвае сілы і кіруючы пачатак. — Пакінь кнігі, ня ўхіляйся ад справы, час не чакае. Адносься да свайго цела з такою пагардаю, быццам ты знаходзішся пры сьмерці; яно толькі кроў ды косьці, паддадзенае зьнішчэньню сьпляценьне із нэрваў, жылаў, артэрыяў. Разглядзі гэтаксама сутнасьць жыцьцёвае сілы: яна — павеў, пры тым такі, які не застаецца заўсёды сабе роўным, а імгненна раз выдыхаецца, а іншы раз удыхаецца. Значыць, застаецца толькі трэйці — кіруючы пачатак, і аб ім ты і мусіш падумаць: Ты ўжо стары чалавек; не дазваляй болей, каб стан гэты стаўся паняволеньнем, не дазваляй, каб папіхалі ім супроцьграмадзкія імкненьні, каб чалавек гэты наракаў на сваю цяперашнюю долю і ня прыходзіў у жах перад будучыняю.

3. Тое, што творыцца багамі, напэўна зьяўляецца боскім наканаваньнем. Тое, што прыпісваецца выпадку, так сама ўзьнікае не бяз удзелу натуры, ці бяз сувязі і спалучэньня з тым, чым кіруе боскае наканаваньне. Усё вяцякае з гэтае крыніцы; апрача гэтага існуе неабходнасьць, і тое, што ідзе на карысьць сусьвету, якога ты зьяўляешся складоваю часткаю. Для кажнае часткі натуры будзе добрым тое, што стварае натура Цэлага, і што спрыяе яе падтрыманьню. Але зьмены, як элямэнтаў, гэтак і складовых целаў, садзейнічаюць падтрыманьню сусьвету. Вось думкі, якія павінны даць табе задаваленьне; няхай-жа яны будуць тваімі аснаўнымі прынцыпамі. Супакой сваю спрагу да кніжак і, каб ты не паміраў наракаючы, але спакойна, праўдзіва і з усяго сэрца, дзякуючы багам.

4. Успомні, зь якое пары адкладваеш ты гэтыя разважаньні і колькі разоў ты, атрымаўшы ад багоў магчымасьць, ня выкарыстаў яе. Але ўсё-ж трэба табе нарэшце ўсьведаміць, да якога сьвету ты належыш, як частка, і вытокам якога валадара сусьвету ты зьяўляешся; ты павінен усьведаміць сабе, што існуе мяжа часу твайго жыцьця, і калі ты ня выкарыстаеш гэтага часу для свае асьветы, ён зьнікне, як зьнікнеш і ты, і болей ужо ня вернецца.

5. Заўсёды рупліва клапаціся пра тое, каб справу, якою ты ў дадзены момант заняты, выканаць так, каб была яна вартаю рымляніна і мужчыны, з поўнаю і шчыраю сур'ёзнасьцю, зь любасьцю да людзей, з волею і справядлівасьцю; і пра тое таксама, каб адхіліць ад сябе ўсе іншыя ўяўленьні. Апошняе ты асягнеш, калі кажную справу будзеш выконваць, як апошнюю ў сваім жыцьці, вольны ад усялякае безразважнасьці, ад абумоўленай заўзятасьцю пагарды да загадаў розуму, ад крывадушнасьці, сябелюбства і незадавальненьня сваім лёсам. Ты бачыш, якія гэта нешматлікія вымаганьні, выканаўшы якія, кажны можа жыць шчасьлівым і боскім жыцьцём. Дый багі ня будуць болей нічога жадаць ад таго, хто выконвае гэтыя вымаганьні.

6. Ну, што-ж пагарджай, пагарджай сабою душа! Бо аднесьціся да сябе з належнаю ўвагаю ты ўжо хутка ня зможаш. Жыцьцё наагул — імгненьне, а тваё жыцьцё ўжо на схіле, і ты не паважаеш сябе, але ставіш свой дабрабыт у залежнасьць ад душаў іншых людзей.

7. Няхай не расьцярушвае цябе тое, што прыходзіць звонку. Знайдзі для сябе вольны час, каб навучыцца чаму-небудзь іншаму і перастаць блукаць бяз мэты. Неабходна сьцерагчыся таксама і другое цяжкае памылкі. Адылі людзі неразумныя гэта тыя людзі, якія ўсё жыцьцё зьнясільваюцца справамі, і ня маюць мэты, зь якою яны ўзгоднілі-б цалкам усе імкненьні і ўяўленьні.

8. Ня лёгка паказаць на каго-небудзь, хто стаў-бы нешчасьлівым ад таго, што быў бязуважлівым да таго, што творыцца ў чужой душы. Але непазьбежна будзе нешчасьлівым той, хто ня сочыць за рухамі свае сабскае душы.

9. Заўсёды трэба памятаць пра тое, якая натура Цэлага, якая мая натура, якія адносіны другое да першае, і якою часткаю якога Цэлага яна зьяўляецца, а таксама пра тое, што ніхто ня можа перашкодзіць заўсёды дзейнічаць і гаварыць у сузгоднасьці з натураю, частку якое ты творыш.

10. Філёзаф Тэофрастос, расцэньваючы розныя дрэнныя чыны (расцэнка ў межах агульна прынятага сярод людзей стандарту), адцемлівае, як сапраўдны рэчазнаўца, што дрэнныя чыны, дакананыя з прычыны нахілу, болей цяжкімі зьяўляюцца, чымся падобныя чыны, дакананыя пад уплывам гневу. Бо той, хто гневаецца, не карыстаецца сілаю розуму і дзейнічае, праўдападобна, пад уплывам нейкага разгарычэньня; але той, хто дрэнна чыніць з прычыны нахілу, ня маючы сілы ўстрымацца перад звадам насалоды, выяўляе, відавочна, у сваіх праступках большую распушчанасьць і сьпешчанасьць. Справядліва, затым, і варта філязофіі, калі Тэофрастос вырашыў, што большага ганьбаваньня заслугоўвае дрэнны чын, зьвязаны з насалодаю, чымся той, што зьвязаны з горам. Наагул, адзін з гэтых людзей падобны баржджэй да таго, каго выклікала на гнеў пачуцьцё горычы, зьвязанае з прычыненаю яму раней несправядлівасьцю; другі-ж самахоць імкнецца да несправядлівасьці, захоплены сваею жадобаю да якога-небудзь дзеяньня.

11. Калі ўжо магчымасьцю стаецца, што ты можаш пакінуць гэтае жыцьцё ў любы мамэнт, тады ўпарадкуй адпаведна кажны чын і кажную думку. Але пакінуць людзей, калі багі існуюць, ня ёсьць рэчаю страшнаю, бо багі ня ўцягнуць цябе ў злыбяду; але, калі, фактычна, яны ня існуюць, або ня цікавяцца людзкімі справамі, дык які-ж сэнс для мяне жыць у сусьвеце, у якім няма багоў і божага Прадбачаньня? Але, фактычна, яны існуюць і цікавяцца людзкімі справамі. Яны гэтак уладзілі, што ўсё залежыць ад чалавека — трапіць ці ня трапіць у запраўдную бяду. А калі бядою і зьўляецца што-небудзь іншае, дык яны паклапаціліся гэтаксама, каб ад кажнага залежала ня трапіць у яе. Але ці можа тое, што ня чыніць горшым чалавека, зрабіць горшым жыцьцё чалавека? Натура Цэлага не магла памыліцца ані з прычыны няведаньня, ані з прычыны бездапаможнасьці папярэдзіць ці паправіць, у выпадку, калі яна валодае ўсяведаньнем; не магла-б яна гэтаксама ані з прычыны бездапаможнасьці, ані з прычыны няздольнасьці, дапусьціць такую памылку, як разьмеркаваньне дабра і зла паміж усімі людзьмі без разбору, гэтак паміж добрымі, як і паміж дрэннымі. Сьмерць і жыцьцё, слава і, ганьба, цярпеньне і насалода, багацьце і беднасьць — усё гэта аднолькава выпадае на долю як добрым людзям, гэтак і дрэнным, астаючыся рэчамі, якія ня чыняць нас ані лепшымі, ані горшымі. Затым яны зьяўляюцца ані добрымі, ані дрэннымі.

12. Як хутка ўсё зьнікае: самое цела ў сьвеце, і памяць аб ім у вечнасьці. Што гэта такое, што ўспрыймаецца пачуцьцямі, і ў вапрычонасьці тое, што вабіць нас насалодаю, або палохае цярпеньнем, або праслаўляецца пыхлівасьцю? І як усё гэта ёсьць без значэньня, агідным і нізкім, падпарадкавана спарахненьню і мёртвым. Вось на што трэба кіраваць здольнасьць думаньня. Што выяўляюць сабою тыя, перакананьні і галасы якіх родзяць славу? Што гэта такое сьмерць? Калі ўзяць яе самую, як гэткую і адхіліцца ад усяго таго, што пра яе выдумана, дык зараз-жа пераканаемся, што яна ня што іншае, як дзеяньне натуры. Баяцца-ж дзеяньня натуры — гэта дзяціннасьць; сьмерць ня толькі дзеяньне натуры, але дзеяньне карыснае ёй. Як і якою часткаю свае істоты датыкаецца чалавек боскасьці, і што стаецца з гэтаю часткаю пасьля яе аддзяленьня?

13. Няма нічога болей жалюгоднага, як чалавек, які вымервае ўсё ўздоўж і ўпоперак, сіліцца, як кажа паэт, пранікнуць у глыбіні падзямельныя і разгадаць тайніцу душаў акаляючых яго людзей, і ўсё-ж не разумеючы, што для яго зусім дастакова зносін з адным толькі ўнутраным гэніем і сумленнага служэньня яму. Апошняе-ж заключаецца ў тым, каб усьцерагчы яго ад заўзятасьці, безразважлівасьці, і незадавальненьня справамі багоў і людзей. Справы багоў паважныя сваею дасканаласьцю, справы людзей любыя нам з прычыны роднасьці зь імі. Але часам апошнія ўзбуджаюць нейкі жаль: калі, менавіта, у іх·праяўляецца няведаньне дабра і зла — дык калецтва ня меншае, чымся няздатнасьць адрозьніць белае ад чорнага.

14. Калі-б ты нават разьлічваў пражыць тры тысячы гадоў і яшчэ тры тысячы, дык усё-ж ты павінен памятаць, што ніхто не пазбаўляецца другога жыцьця, апрача таго, якое ён пражыве, і ніхто не пражыве другога жыцьця, апрача таго, якога пазбаўляецца. Таму, самае доўгае жыцьцё нічым не адрозьніваецца ад самага кароткага. Бо-ж сучаснае — для ўсіх зьяўляецца роўным, а, значыць, роўнымі зьяўляюцца і страты — і зводзяцца яны ўсе толькі да імгненьня. Ніхто ня можа пазбавіцца ні мінулага, ані прышлага. Бо хто мог-бы забраць у мяне тое, чаго я ня маю? Такім чынам, трэба памятаць пра дзьве праўды. Па-першае: усё спрадвеку роўнае самому сабе і знаходзіцца ў кругавароце, і таму зусім абыякасна, ці сачыць адно і тое самае сто гадоў, ці дзьвесьце, ці бязьмежны час. Па-другое: той, што найдаўжэй жыве і той, што найхутчэй памрэ (хоць і зьбіраўся жыць), — адно і тое самае. Сучаснае — вось усё, што чалавек можа страціць, бо толькі яе — сучаснасьць — ён і мае, і ніхто ня можа страціць тое, чаго ня мае.

15. Усё ёсьць перакананьне. Гэта бачна з выслоўя цыніка Монімоса. Але і карысьць ягоных словаў будзе зразумелаю для таго, хто зможа агарнуць сутнасьць праўды, якая знаходзіцца ў гэтых словах.

16. Найбольшаю ганьбаю пакрывае сябе душа чалавечая, калі абураецца супроць сьвету, становячыся (паколькі гэта залежыць ад яе) быццам балючым нарастам на ім. Бо нараканьне ў сувязі з чым-небудзь, што адбываецца, зьяўляецца абурэньнем супроць натуры Цэлага, якая ахоплівае ў сваей частцы ўсе іншыя істоты. Далей, калі яна цураецца якога-небудзь чалавека, ці імкнецца супраць яго з намерам спрычыніць яму шкоду, як гэта здараецца з разгневанымі? Па-трэйцяе, яна пакрывае сябе ганьбаю, калі губіць сілы стойкасьці супроць насалоды ці цярпеньня. Па-чацьвертае, калі яна праяўляе крывадушнасьць і хвальшыва і няшчыра робіць што-небудзь ці гаворыць. Па-пятае, калі яна не ўзгадняе свайго дзеяньня і імкненьня з мэтаю, але робіць што-небудзь марна і бяз толку, бо-ж і ў дробязях трэба лічыцца з мэтаю. А мэтаю разумных істотаў зьяўляецца падпарадкаваньне розуму і праву найболей старажытнага Места і ладу.

17. Час чалавечага жыцьця — імгненьне; ягоная сутнасьць — вечнае цячэньне; адчуваньне — сумнае; пабудова ўсяго цела — спарахнелая; душа — нястойкая; доля — затадковая; слава — няпэўная. Адным словам, усё, што датычыцца цела, падобна на струмень, усё, што адносіцца да душы — да сну і дыму. Жыцьцё — барацьба і падарожнічаньне па чужыне; слава пасьля сьмерці — забыцьцё. Але што можа вывесьці на шлях? Нішто, апрача філязофіі. А праводзіць філязофію ў жыцьцё, — азначае ахоўваць унутранага гэнія ад зьняслаўленьня і заганы, дабівацца таго, каб ён стаяў вышэй насалоды і цярпеньня, каб ня было ў ягоных дзеяньнях ні безразважнасьці, ні крывадушнасьці, каб не адносілася да яго тое, што робіць ягоны сусед, ці ня робіць, каб на ўсё, што адбываецца і што выпала на ягоную долю, ён глядзеў, як на выцякаючае адтуль, скуль прышоў і ён, а самае галоўнае — каб ён без нараканьня чакаў сьмерці, як простага раскладу тых элямэнтаў, зь якіх складаецца кажная жывая істота. Але, калі для самых элямэнтаў няма нічога страшнага ў іхным сталым пераходзе аднаго ў іншы, дык дзе аснова баяцца каму-небудзь іх агульнага зьіначаньня і раскладу? Бо апошняе адпавядае натуры, а тое, што адпавядае натуры, ня можа быць дрэнным.

Гэта ў Карнунтуме.

Кніга трэйцяя

1. Патрэбна ўзяць пад увагу ня толькі тое, што жыцьцё зьменшваецца з кажным днём і застаецца ўсё меншая яго частка, але гэтаксама і тое, што, калі-б нават было забясьпечана каму-небудзь болей доўгае жыцьцё, дык і гэта застанецца невядомым, ці будзе, як і раней, дастаткова сілы ягонае думкі для разуменьня наяўных абставінаў і для агарненьня, якое-б асвоіла яго са справамі божымі і чалавечымі. Бо калі чалавек пачне тупець, дык гэта, вядома, не адаб'ецца яшчэ на дыханьні, страваварэньні, уяве, імкненьні і іншых падобных функцыях, але ўлада над самым сабою, дакладнае разуменьне сваіх абавязкаў, здольнасьць разабрацца ў тым, што адбываецца, і здаць сабе справаздачу з таго, ці ня час разьвітацца з гэтым жыцьцём, дык усё, што неабходна мяркуе вытанчанасьць розуму, будзе страчана беспаваротна. Затым, трэба сьпяшацца ня толькі таму, што з кажным днём мы ўсё болей набліжаемся да сьмерці, але і таму, што яшчэ пры жыцьці адмаўляецца служыць здольнасьць разуменьня і назіраньня рэчаў.

2. Патрэбна зьвярнуць увагу і на тое, што нават пабочнае да твораў натуры мае нейкую прываблівасьць і зманлівасьць. Напрыклад, на выпечаным хлебе там-сям маюцца патрэсканьні, і хоць гэтыя патрэсканьні да пэўнае ступені зьяўляюцца чужымі пякарскаму мастацтву, усё-ж яны неяк дарэчныя і асабліва выклікаюць апэтыт да яды. Гэтаксама і плады хвігавага дрэва лопаюцца, дасягнуўшы найбольшую сьпеласьць, а ў перасьпелых алівах сама блізкасьць загніваньня апавяшчае якуюсь асаблівую прывабнасьць плоду. Нізка пахіленыя каласы, пахмурнае чало льва, пена, што б'е ізь зяпы вепра, і шмат іншага, далёкага ад прывабнасьці, калі разглядаць яго, як гэткае, спадарожнічаючы таму, што створана натураю, стварае агульнае ўражаньне і вабіць да сябе; затым, таму, хто валодае ўспрыймальнасьцю і болей глыбейшым праніканьнем у тое, што адбываецца ў Цэлым, насілу ці што-небудзь і з спадарожнічаючага творам натуры ня выдасца да пэўнае ступені дарэчным. На зяпы зьвераў ён будзе ўглядацца зь ня меншым задавальненьнем, як на створаныя "пад натуру" мастацкімі скульптарамі; а сваімі разумнымі вачыма ён зможа ўбачыць як асаблівы расьцьвет і прыгожасьць у вобліку старое жанчыны, як і старога мужчыны, гэтаксама, як і прывабнасьць дзіцяці. І шмат ёсьць такога, што ведамым стаецца не для кажнага, але выяўляецца толькі таму, хто сапраўды зьблізіўся з натураю і яе справамі.

3. Гіппократэс, вылячыўшы шмат хваробаў, сам захварэў і памёр. Халдзейцы прадказвалі шмат каму сьмерць, а пасьля іх самых дагнала доля. Аляксандар, Помпэюс, Каюс Цэзар, абярнуўшы ў попел гэтулькі местаў і забіўшы ў баёх дзясяткі тысячаў коньнікаў і пяхотных, нарэшце і самыя разьвіталіся з жыцьцём. Гэраклітос, каторы гэтулькі разважаў пра сусьветны пажар, памёр ад вадзянкі; не дапамог яму і каровіны кал, якім ён быў намазаны. Дэмокрытоса заелі паразіты. Сакратаса ў пэўным сэнсе гэтаксама забілі сваеасаблівыя паразіты. І якія выснавы з усяго гэтага? Ты ўзышоў на вадаплаў, ты паплаваў, ты прыберазіўся, час табе ступіць на зямлю. Калі цябе чакае іншае жыцьцё, і багі ўсюдыпрысутныя, дык яны і там будуць. Калі-ж гэта будзе стан беспачуцьцёвасьці, дык табе не давядзецца болей дазнаваць цярпеньняў і насалоды, і служыць абалонцы, якая нагэтулькі горшая за таго, хто ў яе ў палоне. Бо-ж апошні ёсьць дух і гэній, тады як абалонка — пыл і парахня.

4. Не марнуй рэшты свайго жыцьця на думкі пра іншых, калі толькі справа ня тычыцца чаго-небудзь агульна-карыснага. Бо разважаючы аб тым, што хто робіць і дзеля чаго ён гэта робіць, што хто гаворыць, плянуе і распачынае, ты прапускаеш іншую справу: усё падобнае адхіляе тваю ўвагу ад собскага кіруючага пачатку. Трэба, затым, ухіліць са сваіх уяўленьняў усё бязмэтнае, бескарыснае і асабліва ўсё, што выклікана цікаўнасьцю і злосьцю. І далей, неабходна прывучаць сябе, толькі да гэтакіх думак, адносна якіх на неспадзяванае пытаньне: "Пра што ты цяперака думаеш?", ты змог-бы, бяз хістаньня і шчыра адказаць, што пра тое і гэтае, бо зь іх непасрэдна вынікае, што ўсе яны перапоўнены шчырасьцю і дабразычлівасьцю і варты агульнажьцьцёвае сутнасьці, якая пагарджае думкамі адносна пачуцьцёвага задаваленьня і нават наагул адносна насалоды ўсялякаю свавольнасьцю, зайздрасьцю, падазронасьцю і наагул усім тым, што прымусіць цябе пачырванець, калі ты прызнацімешся, што ўсё гэта было ў табе. Бо чалавек, які ніколі не занядбоўвае стараннасьці аб тым, каб быць у ліку найлепшых, ёсьць жрэц і пасобнік багоў. Ён сябруе і з боскасьцю, што жыве ўнутры яго і якая чыніць чалавека недасягальным для насалоды, няўразьлівым для якіх-небудзь цярпеньняў, чужым для кажнае ганаровасьці, беспачуцьцёвым да праяваў якойколечы злосьці, змагаром у найвялікшай барацьбе, у якой ён павінен супроцьставіцца ўсякай заўзятасьці, заахвочвае яго глыбока пераняцца справядлівасьцю і з паўніні душы вітаць усё, што адбываецца, і выпадае яму на долю, а пра тое, што думае, кажа ці робіць іншы чалавек, думаць ня часта, а толькі тады, калі гэтага дамагаецца вялікая і агульнакарысная справа. Ён заняты выключна сваімі асабістымі справамі, і сталым прадметам ягоных разважаньняў зьяўляецца лёс, падрыхтаваны яму пабудоваю Цэлага. Першыя ён імкнецца давесьці да дасканаласьці, а што тычыцца другога, дык ён спадзяецца на яго дабрату. Бо лёс, які выпадае на долю кажнага, і прыстасаваны да яго, і карысны яму. Ён памятае гэтаксама, што ўсё разумнае зроднена паміж сабою, што клапоціцца пра ўсіх людзей адпаведна да натуры чалавека і, што каштоўным зьяўляецца згода ня ўсіх людзей, але толькі тых, што жывуць у сузгоднасьці з натураю. Ён ніколі не застаецца бязуважным да таго, што ўяўляюць сабою тыя, што жывуць дома адным жыцьцём, а па-за домам — іншым, гэтаксама ноччу і на працягу дня, і з кім і якое маюць сяброўства. Ён нічога сабе ня робіць з пахвалаў ад гэтакіх людзей, бо яны не зьяўляюцца здаволенымі нават са сваіх уласных.

5. Ня ідзі ані супроць свае волі, ані ўразрэз з агульным дабром, ані як чалавек неразважлівы, ці які паддаецца ўплыву якой-небудзь заўзятасьці; не апранай сваю думку ў пыхлівую хворму, не захапляйся ані шматмоўнасьцю, ані шматрупнасьцю ў працы. Няхай боскасьць будзе ў табе кіраўніком істоты мужнае, сьпелае, аддадзенае інтарэсам гаспадарства, рымляніна, надзеленага ўладаю, які ўважае сябе стоячым на варце, падобнага чалавеку, які не патрабуе ні кляцьбы, ні паручыцеля, які зь лёгкім сэрцам чакае на кліч пакінуць жыцьцё. І сьветла будзе ў цябе на душы, табе не спатрэбяцца ні дапамога з боку, ні той супакой, які залежыць ад іншых. Чалавек, затым, мусіць стаяць проста, і ня быць стаўленым проста іншымі.

6. Калі ты знаходзіш у людзкім жыцьці што-небудзь лепшае за справядлівасьць, праўду, разважнасьць, мужнасьць, інакш кажучы, здаволенасьць твайго духа самым сабою, дзе ён можа паказаць табе шлях дзеяньня, які адпавядае маючаму рацыю розуму і свайго лёсу, дзе тое, што выпадае на долю не залежыць ад выбару, калі, кажу я, ты бачыш што-небудзь лепшае, як гэта, дык прылажы ўсю сваю душу на тое, каб зьведаць гэтае найлепшае. Калі табе нічога не здаецца лепшым за гэнія, што жыве ў табе і які падпарадкаваў сабе асобныя імкненьні і які дасьледуе свае ўяўленьні і ўчыніў сябе недасяжным для спакусы пачуцьцяў, як казаў Сакратас, які падпарадкаваў сябе багам і клапоціцца аб людзях, калі, у параўнаньні з гэтым, ты знаходзіш усё іншае драбязным і нікчэмным, дык не давай месца нечаму іншаму, што, раз спакусіўшы і схіліўшы цябе, ужо ня дасьць табе магчымасьці непадзельна аддацца служэньню выключна табе прыналежнаму дабру. Бо несаўмешчальным зьяўляецца побач з дабром розуму і грамадзкімі справамі ставіць што-небудзь чужароднае, накшталт адабрэньня натоўпу, улады, багацьця, жыцьця поўнага насалоды. Але ўсё гэта, калі ты прыпішаш яму хоць нязначную каштоўнасьць, нечакана авалодае табою і пацягне за сабою. Ты, кажу, сумленна і вольна выбірай лепшае і трымайся яго — Але лепшае — гэта карыснае. — Калі яно карыснае для цябе, як разумнае істоты, тады захоўвай яго; калі-ж для цябе, як жывёліны, — дык адрачыся ад яго. Ахоўвай здольнасьць разважаньня ад фанабэрыстасьці, каб мець магчымасьць асьцярожна рабіць дасьледваньне.

7.·Ніколі ня лічы для сябе тое, што калі-небудзь схіліць цябе не датрымаць прырачэньня, забыць сорам, ненавідзець каго-небудзь, падазраваць, клясьці, крывадушнічаць, жадаць чаго-небудзь такога, што хаваюць за сьценамі і пад замкамі. Бо той, хто аддаў перавагу свайму духу, гэнію і служэньню мужнасьці, не накладае трагічнае маскі, ня стогне, ня мае патрэбы ў самоце, ні ў шматлюднасьці. Ён будзе жыць — і гэта самае галоўнае — нічога не дабіваючыся і нічога не пазьбягаючы. Яго зусім ня трывожыць, ці на працягу большага, ці меншага часу душа ягоная будзе знаходзіцца ў балонцы цела, і, калі прыйдзе хвіліна разьвітаньня з жыцьцём, ён адыйдзе з такім-жа лёгкім сэрцам, зь якім ён распачаў-бы выконваць што-небудзь іншае з таго, што можа быць зроблена з годнасьцю і гонарам. Гэта-ж усё сваё жыцьцё ён толькі і думае пра тое, каб ня даць сваей душы апусьціцца да стану, нявартага разумнае і пакліканае да грамадзкага жыцьця істоты.

8. У душы шляхэтнага чалавека і выцярпеўшага ачышчэньне, ты ня знойдзеш ні сапсутасьці, ані брыдоты, ці схаванага звырадненьня. Каліколечы засьпела-б яго ягоная доля, ягонае жыцьцё ня будзе незакончаным, як кажуць пра трагічнага актора, што ён пакінуў падмосткі, не закончыўшы і не дагуляўшы свае ролі. У ім няма нічога нявольніцкага, вымушанага, няма назойлівасьці, адчужанасьці, няма нічога, што заслугоўвала-б на ганьбаваньне, і што баіцца сьвятла.

9. Адносься далікатна да здольнасьці ўрабляць сабе перакананьне. Ад яе суцэльна залежыць, каб ня ўзьнікла ў пачатку, якім ты кіруеш, ніякага перакананьня, нязгоднага з натураю і ладам разумнае істоты. Яна загадвае нам ня быць хуткімі да выснаваў, адносіцца з дабразычлівасьцю да людзей і слухацца багоў.

10. Адкінуўшы, затым, усе гэтыя рэчы, трымайся толькі тых нешматлікіх прынцыпаў. Памятай таксама, што кажны жыве толькі сучасным, вельмі кароткім момантам, усё іншае або ўжо перажыта, або заслонена няведамым. Кароткім ёсьць жыцьцё кажнага, і маленькім той кавалачак зямлі, на якім ён жыве, і кароткаю ёсьць гэтаксама найдаўжэйшая пасьмяротная слава, якая трывае толькі ў некалькіх кароткавечных пакаленьнях, якія ня ведаюць і самыя сябе, нічога ня кажучы ўжо пра тых, што даўно супачылі.

11. Апрача вышэйзгаданага трэба дабавіць яшчэ адно. Неабходна даваць азначэньне або апісаньне кажнага напатканага прадмету, каб без пакрыцьця і ў разьдзельнасьці ўсіх частак бачыць самую ягоную сутнасьць і называць яго і ўсё тое, з чаго ён складаецца, як і тое, на што ён раскладзецца, адпаведнымі імёнамі. Бо нічога гэтак не дапамагае высокаму настрою, як здольнасьць плянавага і сапраўднага пранікненьня ўва ўсё, што сустракаецца ў жыцьці, і ўменьне стануць адносна на такі пункт гледжаньня, каб адразу вырашыць, якому сьвету і якая ад яго карысьць, у чым ягоная каштоўнасьць, гэтак для Цэлага, як і для чалавека, грамадзяніна вышэйшага Места, у адносінах да каторага ўсе іншыя гаспадарствы толькі асобныя сем'і, што ёсьць, з чаго складаецца, і як доўга будзе працягвацца тое, што выклікае цяперака маё ўяўленьне, і якую добрасьць належыць да яго стасаваць, ці лагоднасьць, мужнасьць, праўдзівасьць, вернасьць, прастату, самазадаваленьне, а мо' яшчэ што-небудзь падобнае. Таму, у кажным паасобным выпадку чалавек павінен сказаць самому сабе: вось гэта выходзіць ад Бога, гэта адбываецца з прычыны сувязі, прадвызначанага зьяднаньня, гэтакага-ж спалучэньня і долі, гэта абавязана сваім існаваньнем майму аднапляменьніку, суродзічу і грамадзяніну, хоць ён і ня ведае, чаго дамагаецца ад яго натура. Але я ведаю і таму адношуся да яго дабразычліва і справядліва ў сузгоднасьці з натуральным правам. Адначасна я імкнуся вызначыць і адносную вартасьць кажнае рэчы ў вапрычонасьці.

12. Калі ты, ідучы за правільным розумам, будзеш старанна, рупліва і зь любасьцю адносіцца да справы, якою ты ў дадзены момант заняты, і, не разглядаючыся па бакох, будзеш ахоўваць чысьціню свайго гэнія, як быццам зь ім час ужо разьвітацца, калі ты будзеш паступаць гэтак, нічога не спадзяючыся і нічога ня ўхіляючыся, але задавальняючыся наяўнаю дзейнасьцю, згоднаю з натураю, і гэраічнаю праўдалюбасьцю ўва ўсім, што ты гаворыш і выказваеш — ты будзеш жыць шчасьліва. І ніхто ня будзе ў стане перашкодзіць гэтаму.

13. Як лекары заўсёды маюць пад рукою інстрыманты і прылады на выпадак неспадзяванае апэрацыі, гэтак і ты май напагатове аснаўныя прынцыпы дзеля таго, каб ведаць рэчы боскія і чалавечыя, і ўва ўсіх, нават самых нязначыных дзеяньнях, думай пра сувязь тых і другіх. Бяз узяцьця пад увагу боскага, ня зробіш добра нічога чалавечага; і наадварот.

14. Пара ўтаймавацца. Інакш табе не давядзецца прачытаць ані тваіх успамінаў, ані дзеяньняў старажытных рымлянаў і гэльленаў, ані выбраных месцаў з твораў пісьменьнікаў, якія ты адабраў сабе пад старасьць. Затым, сьпяшайся да мэты і, пакінуўшы пустыя надзеі, сам, пакуль яшчэ ня позна, ідзі сабе на дапамогу, калі толькі ты маеш у пашане самога сябе.

15. Людзі ня ведаюць, якімі шматзначнымі зьяўляюцца такія словы, як красьці, сеяць, купляць, аставацца бязьдзейным, бачыць тое, што мае быць учыненым, бо, каб ведаць гэта, патрэбны ня фізычныя вочы, але нейкі іншы ворган зроку.

16. Цела, душа, інтэлігэнцыя. Да цела належаць пачуцьці, да душы — імкненьні, да інтэлігэнцыі — прынцыпы. Здольнасьць атрымліваць уражаньні маюць і зьверы, імкненьні праяўляюцца бурна і ў дзікіх зьвераў, і сярод андрогінаў, і ў Фалярысе, і ў Нэроне; карыстацца-ж інтэлігэнцыяю для вонкавага выконваньня абавязкаў могуць і людзі, якія ня прызнаюць багоў, здраджваюць сваю бацькаўшчыну і, зачыніўшыся ў сабе, твораць усялякія агіднасьці. Калі ўсё гэта згодна са сказаным, агульным ёсьць для ўсіх, тады астаецца тое, што сваеасаблівым ёсьць для добрага чалавека, быць радасным і здаволеным з таго, што здараецца і з наступстваў, якія ўкладваюцца для яго; і не апаганьваць гэнія, што жыве ў ягоных грудзях, ня турбаваць і не засмучваць яго мноствам уяўленьняў, а захаваць яго чыстым, паслухмяным багам, якія ніколі ня кажуць таго, што не адказвае праўдзе і ня робяць нічога, што не адказвае справядлівасьці. Калі нават усе людзі адмовяцца паверыць, што ён жыве гэтак проста, сьціпла і шчасьліва, дык ён ня будзе злавацца на нікога зь іх і ня зыйдзе са шляху, які вядзе да мэты жыцьця, да якое трэба падыйсьці чыстым, спакойным, зь лёгкім сэрцам і з безнаракальнаю пакорлівасьцю перад сваею доляю.

Кніга чацьвертая

1. Калі ўнутраны пануючы пачатак усузгоднены з натураю, дык яго адносіны да ўсяго, што адбываецца, такія, што ён заўсёды можа лёгка прыспасобіцца да магчымага сучаснага. Ён не адчувае любові да якое-небудзь акрэсьленае матэрыі, але адбывае рух у напрамку свае мэты, аднак-жа пры захаваньні пэўных прадумовінаў; і ён ператварае матэрыял для сябе. Таго, што супроцьставіцца яму, падобна, як агонь, валадарыць тым, што ўпадзе ў яго, і праз што малы агонь можа быць патушаны: але, калі полымя сільнае, дык яно ахоплівае матэрыял, што трапіў у яго, зьядае яго і, дзякуючы гэтаму, яшчэ вышэй уздымаецца.

2. Няхай ніякі чын ня будзе выкананы бязмэтна, і ня інакш, як толькі ў сузгоднасьці з найлепшымі прынцыпамі мастацтва.

3. Людзі шукаюць самоту, імкнуцца да жыльля за местам, да морскіх узьбярэжжаў, у горы. І ты гэтаксама прызвычаіўся болей за ўсё жадаць гэтага. Усё гэта, аднак, гаворыць аб скрайнай недасьведчанасьці, бо ў любую хвіліну ты можаш замкнуцца ў самым сабе. Бо самае ціхае і бязбунтарнае месца, куды чалавек можа схавацца, — гэта ягоная душа. У васаблівасьці-ж чалавек, які знойдзе ўнутры сябе тое, углядзеўшыся ў што, ён зараз-жа напоўніцца супакоем; пад супакоем-жа я разумею ня што іншае, як сьведамасьць свае добраўпарадкаванае інтэлігэнцыі. Дык часьцей дазваляй сабе такую самоту і чэрпай зь яе новыя сілы для сябе; і няхай прынцыпы твае будуць кароткія і фундамэнтальныя, першага дачыненьня зь якімі будзе дастаткова, каб разагнаць увесь смутак і адаслаць цябе назад бяз гневу на тое, да чаго ты вяртаешся. Бо і, запраўды, на каго ты будзеш гневацца? На разбэшчанасьць людзей? Але, калі ты прыйдзеш да выснаву, што разумныя істоты нарадзіліся адзін для аднаго, што цярпеньне — ёсьць частка справядлівасьці, што людзі памыляюцца супроць свае волі, калі ты ўспомніш, што гэтулькі людзей, якія сварыліся, глядзелі на сябе з падозраньнем, падтрымлівалі ненавісьць да сябе, уваходзілі ў спаборніцтвы, паміралі і ператварыліся ў парахню, дык ты хутка супакоішся. — Але ці ня гневаешся ты на лёс, які выпаў на тваю долю ў выніку пабудовы Цэлага? Аднаві ў сваей памяці дылему: "провід ці атамы"? і тыя правы, якія даводзяць, што сусьвет падобны на Места. — Цябе засмучае стан цела? Падумай пра тое, што дух, які сканцэнтраваўся ў самым сабе і зьведаў сваю собскую магутнасьць, ня зьмешваецца з жыцьцёваю сілаю, што рухаецца ціха ці парывіста, і пра ўсё іншае, што ты чуў і згадзіўся адносна насалоды і цярпеньня. — Цябе маніць мроя пра славу? Зьвярні ўвагу на тое, як хутка ўсё забываецца, пра хаос часу, бязьмежнага ў той і другі бок, на пахвальбы марнасьці і безразважнасьці тых, што, бачна, цябе цэняць, на нязначнасьць прасторы, межамі якой слава абмежаваная. Бо ўся зямля толькі кропка. І які малюсенькі кусочак яе займае месца твайго знаходжаньня? А колькі тут тых, хто будзе праслаўляць цябе, і што яны сабою выяўляюць?

Успомні, нарэшце, пра твой адыход у тваё собскае жыльлё і, галоўнае, не раскідайся, ня мітусіся, але будзь вольным і глядзі на рэчы, як мужчына, грамадзянін, сьмяротны! Сярод праўдаў, якія заўсёды павінны быць пад рукою, заўваж асабліва дзьве. Па-першае: рэчы, якія не датыкаюцца душы, але знаходзяцца ў стане супачынку вонкі яе; але нашыя ўнутраныя ўсхваляваньні выток свой знаходзяць толькі ў думцы перакананьня. Па-другое: усё тое, што ты назіраеш, падлягае зьіначаньню і хутка зьнікае. Думай толькі і пра тое, колькі зьіначаньняў ты быў сьветкам. Сусьвет — гэта зьіначаньне, жыцьцё — перакананьне.

4. Калі духовы пачатак у нас агульны, дык агульным будзе і розум, дзякуючы якому мы зьяўляемся істотамі разумнымі. Калі гэтак, дык і розум, які загадвае што рабіць і што не рабіць, гэтаксама будзе агульным; калі так, дык і права агульным ёсьць, і калі так, дык мы грамадзяне. Значыць, мы маем дачыненьне зь якім-небудзь грамадзкім ладам; і сьвет падобны да Места. Бо хто-б мог паказаць на які-небудзь другі агульны лад, да якога меў-бы дачыненьне ўвесь род людзкі? Адсюль вось, з гэтага Места і духовы пачатак у нас, і разуменьне, і правы. Адкуль-жа інакш? Бо, як усё тое ўва мне, што мае свомасьць зямлі, ёсьць частка якой-небудзь зямлі, мокрае — частка іншага элямэнту, жыцьцёдайнае, цёплае і падобнае да агня — бяруць пачатак кажнае са свае крыніцы (бо ніякая рэч ня ўзьнікае зь нічога, як і не ператвараецца ў нішто), дакладна гэтак-жа і дух скуль-небудзь усё-ж паходзіць.

5. Сьмерць гэтаксама як і нараджэньне, зьяўляецца тайніцаю натуры; у адным, сучлененьне і разлажэньне тых самых элямэнтаў. Наагул, у іх няма нічога, што магло-б быць для каго-небудзь сорамным, бо нямашака тут нічога неадпаведнага для жывое істоты, або разумнасьць ягонае будовы.

6. Людзям гэтакага складу свома паступаць такім спосабам — гэта неабходнасьць. Не жадаць гэтагаўсё роўна, што не жадаць, каб хвігавае дрэва мела сок. Наагул, памятай, што пасьля вельмі нязначнага працягу часу вы абодва, і ты, і твой супраціўнік, памраце; і хутка пасьля гэтага не астанецца і ўспаміну пра вашыя імёны.

7. Ухілі набок упэўненасьці, а пазбавішся і скаргі, што "мне чыніцца крыўда". Ухілі набок скаргу: "мне чыніцца крыўда" і крыўда прападзе.

8. Тое, што ня робіць чалавека горшым, чымся ён ёсьць, гэтаксма ня робіць горшым і ягонае жыцьцё і ня шкодзіць яму ані звонку, ані знутры.

9. Натура таго, што зьяўляецца сусьветна карысным, была змушанаю ўчыніць яго гэткім.

10. Усё, што адбываецца, адбываецца ў сузгоднасьці са справядлівасьцю: калі будзеш сачыць уважна, дык пераканаешся ў гэтым. Усё адбываецца, кажу я, ня толькі ў сузгоднасьці з дакладным парадкам, але і ў сузгоднасьці са справядлівасьцю, быццам нехта разьмеркаваў усё адпаведна да годнасьці. Працягвай пачатае табою назіраньне і, што-б ты ні рабіў, рабі з тым замерам, каб стацца добрым у сапраўдным значэньні гэтага слова. Захоўвай гэтую думку ўва ўсіх тваіх пачынаньнях.

11. Не праймайся ні той упэўненасьцю, якое трымаецца крыўдзіцель, ані тым, што ён імкнецца навязаць табе, але ўсё разглядай, як рэч маецца ў запраўднасьці.

12. Заўсёды трэба быць гатовым да падвойнага. Па-першае, рабіць толькі тое, што наказвае розум, пануючае і правадаўчае ў табе часткі на карысьць людзей. Па-другое, зьмяніць сваю думку, калі хто-небудзь паправіць цябе і пераканае ў чым-небудзь. Але зьмяняць сваю думку належыць толькі, узгадняючы з чым-небудзь такім пераканаўчым, як справядлівае, агульнакарыснае і гэтак далей, але ні ў якім выпадку таму, што такое зьіначаньне здаецца прыемным, ці прыракае славу.

13. Ці маеш ты розум? — маю, — Чаму-ж ты не карыстаешся ім? Бо, калі ён будзе рабіць сваю справу, што застанецца табе жадаць?

14. Ты існаваў, як частка Цэлага. Табе давядзецца зьнікнуць у тым, што нарадзіла цябе, дакладней: з прычыны зьмяняльнасьці ты будзеш праглынуты семявым прынцыпам дарогаю трансмутацыі.

15. На ахвярніку шмат кавалачкаў ладана. Адзін трапіў сюды раней, іншы — пазьней. Розьніцы тутака няма ніякае.

16. Калі ты прасякнешся пэўнымі галоўнымі прынцыпамі і паставіш сябе на службу розуму, дык праз дзесяць дзён ты богам будзеш здавацца тым, каму цяперака здаешся зьверам і малпаю.

17. Жыві так, быццам у цябе наперадзе яшчэ дзесяць тысяч гадоў жыцьця. Час ужо блізка. Пакуль жывеш, пакуль ёсьць магчымасьць, старайся стацца добрым.

18. Ад якога вялікага клопату ўхіляецца той, хто не зьвяртае ўвагі на тое, што падумаў, сказаў ці зрабіў ягоны сусед, але толькі зьвяртае ўвагу на тое, што робіць ён сам, каб захаваць у сваіх дзеяньнях справядлівасьць і набожнасьць. Як кажа Агатон, ня вышукваць трэба заганы іншых людзей, а ісьці сваею простаю дарогаю, не адхіляючыся ўбок.

19. Той, хто мроіць аб славе пасьля сьмерці, не бярэ пад увагу, што кажны, хто пра яго памятае, сам хутка памрэ, за ім пойдзе і той, хто прыйшоў пасьля яго, і гэтак да таго часу, пакуль не пагасьне ўся памяць, прайшоўшы пакаленьні тых, што памяталі. Але возьмем пад увагу, што тыя, хто памятаюць цябе, зьяўляюцца несьмяротнымі, і памяць нязьнішчальная. І што табе да гэтага? Я не кажу ўжо, што гэта — нішто для нябожчыка. Але, што да пахвалаў жывому, апрача хіба-што маемасных выгадаў? Дык пакінь зараз-жа турбавацца пра гэты без значэньня гасьцінец, які залежыць выключна ад людзкага погаласу.

20. Кажная рэч, якая ў сваім родзе ёсьць прыгожаю, ёсьць прыгожаю сама ў сабе: пахвала не ўваходзіць у яе складовую частку. Таму, ад пахвалы на е стаецца ані горшаю, ані лепшаю. Я маю тут на ўвазе і тое, што завецца прыгожым са звычайнага пункту гледжаньня, напрыклад, матэрыяльныя рэчы і творы мастацтва. У якой пахвале магло-б мець патрэбу сапраўды прыгожае? Ня болей, чымся права, ня болей, чымся праўда, ня болей, чымся дабразычлівасьць, чымся прыстойнасьць. Што з усяго гэтага стаецца прыгожым у выніку пахвалаў, або брыдкім, дзякуючы ганьбаваньню? Ці-ж смарагд з прычыны адсутнасьці пахвалы для яго станецца горшым? А золата? слановая косьць, пурпур, мрамар, кветка, куст?

21. Калі душы існуюць далей, дык якім спосабам паветра спрадвеку зьмяшчае іх у сабе? — І якім спосабам зямля зьмяшчае ў сабе целы нябожчыкаў на працягу доўгіх вякоў? Падобна таму, як тут целы, пасьля некаторага часу прабываньня ў зямлі, зьіначваюцца, і гэтым даюць месца для іншых целаў, дык гэтакжа і душы, што знайшлі сабе прыпынак у паветры, нейкі час астаюцца ў ранейшай хворме, а пасьля пачынаюць зьіначвацца, расьцякаюцца, вяртаючыся гэтым назад да семяное інтэлігэнцыі Цэлага, і гэткім спосабам даюць месца новым душам. Вось як можна адказаць пры дапушчэньні, што душы існуюць далей. Неабходна затрымацца ня толькі над колькасьцю пахаваных нябожчыкаў, але і над колькасьцю жывых істотаў, якія штодзенна намі і драпежнымі жывёламі зьядаюцца. У якой колькасьці яны нішчацца і як знаходзяць сваю магілу ў целе тых, каму яны былі патрэбнымі? І ўсё-ж месца для іх хапае, бо яны ператвараюцца ў кроў і прымаюць элямэнты паветра, ці агню.

Што магло-б дапамагчы распазнаньню праўды ў гэтым пытаньні? — Распадзел на тое, што ёсьць матэрыяю і тое, што ёсьць прычынаю хвормы.

22. Ня трэба кідацца з боку ў бок, але пры кажным пытаньні ўзгадняцца з справядлівасьцю і пры кажным уяўленьні захаваць здольнасьць агарненьня.

23. Кажная рэч, якая гарманізуе са мною, каторы гарманізуе з табою, Сусьвет! Нічога для мяне ня ёсьць за рана, ані за позна, што ў вадпаведным часе здараецца са мною. Кажная рэч для мяне ёсьць плодам, які прыносіць пара году, о Натура! Зь цябе ўсе рэчы, у табе ўсе рэчы, і ўсе рэчы вяртаюцца да цябе. Паэта кажа: Дарагое места Кекропоса; ці-ж не скажаш і ты, Дарагое места Зэўса?

24. Калі жадаеш займець супакой, кажа філёзаф, дык абмяжуй сваю дзейнасьць нешматлікім. Але ці не ляпей сказаць "неабходным", і тым, што раіць розум чалавека, які зьяўляецца грамадзкім вымаганьнем, і гэтак, як ён вымагае? У падобным выпадку мы займеем ня толькі супакой душы, які абумоўліваецца прыгожымі ўчынкамі, але і тым, які абумоўліваецца іхнаю нешматлікасьцю. Бо большая частка таго, што мы кажам і чынім, не зьяўляецца неабходным; і калі-б хто-небудзь абыйшоўся бяз гэтага, дык быў-бы багацейшым на супакой і бяднейшым на турботы. Затым, у кажным асобным выпадку трэба пытацца самога сябе: Ці адносіцца гэта да ліку неабходнага? І адхіляць трэба ня толькі тое, што непатрэбнымі паступкамі зьяўляецца, але і неабходныя ўяўленьні, бо за імі надыходзяць непатрэбныя паступкі.

25. Паспрабуй, наколькі табе ўдасца, жыць жыцьцём добрага чалавека, які задавальняецца часткаю, атрыманаю з Цэлага, здаволенага справядлівасьцю свае собскае дзейнасьці і дабразычлівасьцю свайго настрою.

26. Ці агарнуў ты папярэдняе? Запазнайся, тады, і з наступным. Ня турбуй самога сябе, старайся быць простым. Чыніць хто-небудзь дрэнна? Гэта самому сабе чыніць ён дрэнна. Здарылася з табою што-небудзь? Добра. Усё, што здараецца з табою, было ад пачатку суджана табе і зьвязана з табою, дзякуючы канструкцыі Цэлага. Жыцьцё ёсьць кароткім. Трэба разумна і справядліва карыстацца сучасным. Не аддавайся празьмернасьцям і ў вольных гадзінах.

27. Сусьвет ёсьць або добра ўладжаным парадкам, або хаосам. Але бяспрэчна першым. Ці можа ў табе існаваць вядомы парадак, а ўва ўсім іншым павінен быць беспарадак? І гэта, калі ўсё разьлічана, разьдзелена і знаходзіцца ў сталай узаемадзейнасьці!

28. Ёсьць характары хмурыя, характары жаноцкія, упартыя, лютыя, дзіцячыя, жывёльныя, вялыя, хвальшывыя, недарэчныя, настырлівыя, тыранскія.

29. Калі чужы сусьвету той, хто ня ведае сутнасьці яго, дык ня меней чужы і той, хто ня ведае, што адбываецца ў ім. Уцекачом ёсьць той, хто ўхіляецца з прычынаў грамадзкіх; сьляпак — хто заплюшчвае духовыя вочы; жабрак — хто патрабуе помачы іншага і ня мае ў самым сабе ўсяго карыснага для жыцьця. Хто адыходзіць і аддаляецца ад розуму агульнае натуры, нездаволены тым, што адбываецца, адступнік ад сусьвету. Бо ўсё, што адбываецца, нараджае тая самая натура, якая нарадзіла і яго. Адрынутым ад Места зьяўляецца той, хто аддзяляе сваю душу ад душы ўсіх разумных істотаў — аднае для ўсіх.

30. Адзін зьяўляецца філёзафам бяз хітону, іншы бяз кнігі, а яшчэ іншы — паўголы. У мяне няма хлеба, кажа ён, і ўсё-ж, я верны розуму. І мяне навука ня корміць, але я застаюся верны ёй.

31. Любі ня хітрае мастацтва, якое ты вывучыў, і ў ім знаходзь для сябе задавольненьне. Рэшту жыцьця пражыві, як чалавек, які ўсёю душою аддаўся на волю багоў ува ўсім, што тычыцца яго, і не жадае быць нявольнікам, ані тыранам у адносінах да каго-небудзь зь людзей.

32. Ахіні ўзрокам разумнага чалавека хоць-бы часы Вэспазіяна, і ты ўбачыш усё тое, што і цяперака: людзі жэняцца, гадуюць дзяцей, хварэюць, паміраюць, ваююць, спраўляюць сьвяты, падарожнічаюць, абрабляюць зямлю, лісьлівяць, пагарджаюць, падазраюць, плянуюць зло, жадаюць сьмерці іншым, наракаюць на сучаснае жыцьцё, кахаюць, зьбіраюць скарбы, дабіваюцца ганаровых пасадаў і трону. Што сталася зь іхным жыцьцём? Яно загінула. Перанясіся да часоў Траяна: і там тое самае. Супачыла і гэтае жыцьцё. Паглядзі гэтаксама і на іншыя пэрыяды часу ў жыцьці цэлых народаў і зьвярні ўвагу на тое, колькі людзей памерла хутка пасьля дасягненьня жаданае мэты і расклаліся на элямэнты. Часьцей за ўсё трэба вяртацца да тых, якіх ты ведаў асабіста, як людзей, якія імкнуцца да нікчэмнага і пагарджаюць справаю, якая адпавядае іхнаму ўласнаму ладу, ня былі ёй вернымі і не здавальняліся ёю. Неабходна гэтаксама памятаць, што ўвага, якую мы ўдзяляем кажнай справе, ацэньваецца паводля самое справы і павінна быць суразьмернаю ёй. Такім чынам, калі ня будзеш займацца нязначнымі справамі болей, як гэтага вымагае прыстойнасьць, дык не давядзецца табе і расчароўвацца.

33. Словы, якія калісьці былі звычайнымі, цяперака патрабуюць тлумачэньня. Тое самае і зь імёнамі некалі праслаўленых людзей, як Камільлюс, Цэзон, Волезус, Леоннатус, неўзабаве гэтакі-ж лёс чакае і Сцыпіёна, і Катона, пасьля Аўгустуса, а пасьля чарга на Гадрыяна, і Антонінуса. Усё караткавечна і хутка ператвараецца ў міт, а пасьля і зусім забываецца. І я яшчэ кажу пра людзей, якія ў свой час былі акружаны нязвычайным арэолам. А што да рэшты, дык трэба ім толькі памерці, каб шчэзнуў пра іх і ўспамін. І што гэта такое — вечная слава? — Праўдзівая турбота. Але, ці існуе што-небудзь, да чаго трэба аднесьціся паважна? — Толькі адно: праведнае думаньне, агульнакарысная дзейнасьць, слова, няздольнае да маны, і ўнутраны настрой, які з радасьцю прыймае ўсё, што адбываецца, як прадбачанае, якое выцякае з агульнага пачатку і агульнае крыніцы.

34. Аддайся дабраахвотна Клёце, і няхай яна ставіць цябе ў тыя ўмовы, у якія хоча.

35. Усё хутка мінае: і той, хто памятае, і тое, пра што памятае.

36. Заўсёды думай пра тое, што ўсё, што ўзьнікае, узьнікае з прычыны зьіначаньня, і прывучай сябе да думкі, што нічога так ня любіць натура Цэлага, як зьіначваць існуючае і тварыць новае, падобнае. Затым, што ўсё існуючае ёсьць свайго роду сем'ем таго, што зь яго выйдзе. Ты ўважаеш сем'ем толькі тое, што пасеена ў зямлю, ці ў чэрава маці — і касьцянееш у невуцтве.

37. Твой канец ужо блізкі, а ты ўсё яшчэ ня выракся ўсяго штучнага, усё яшчэ ня вольны ад хваляваньня, усё яшчэ асьцерагаешся шкоды зьнекуль, не прасякнуты дабрасхільнасьцю да ўсіх, не разумееш, што мудрасьць — выключна ў справядлівай дзейнасьці.

38. Унікні ў кіруючы пачатак людзей, у тое, што іх турбуе, да чаго яны імкнуцца і ад чаго ўхіляюцца.

39. Зло караніцца для цябе ня ў кіруючым пачатку іншых людзей і не ў ператварэньнях і зьменах твайго цела. — Дзе, тады? — У той частцы самога цябе, у якой творыцца сіла хвармаваньня апініі адносна апініі зла. Няхай гэтая сіла замоўкне, і ўсё будзе добра. Няхай гэтая сіла знойдзецца ў супакоі нават тады, калі найболей ёй блізкае, яе цела, рэжуць, паляць, калі яно гноіцца і гіне, або няхай яна разважыць, што няма ні дабра, ані зла ў тым, што аднолькава можа здарыцца як зь нядобрым, гэтак і з добрым чалавекам. Бо тое, што ў аднолькавай меры здараецца з тым, што жыве супроць натуры, як і з тым, што жыве ў сузгоднасьці з натураю, яно нясузгоднае з натураю, як і згоднае·зь ёю.

40. Ты заўсёды павінен думаць пра сусьвет, як пра адзіную істоту, з адзінаю сутнасьцю і адзінаю душою. Падумай пра тое, як усё зводзіцца да яго-ж адзінага адчуваньня, як стварае ён усё адзіным імкненьнем, як усё задзейнічае ўзьніканьню ўсяго, якая ўва ўсім сувязь і адпаведнасьць.

41. Чалавек — гэта малая душа, якая абцяжаная трупам, казаў Эпіктэтус.

42. Няма нічога дрэннага ў тым, каб пратрываць зьіначаньне, як няма нічога добрага ў існаваньні, дзякуючы зьіначаньню.

43. Час ёсьць рэчка ўзьнікаючага і імклівы струмень. Хай толькі зьявіцца што-небудзь, як ужо праносіцца міма, але праносіцца і іншае, і зноўку бачыцца першае.

44. Усё, што адбываецца, — гэтакае-ж самае, звычайнае і ведамае, як ружа вясною і вінаград увосень. Гэтакія і хвароба, і сьмерць, і паклёп, і зламыснасьць, і ўсё тое, што радуе і засмучае глупых.

45. У чарговасьці рэчаў, тыя, якія сьледуюць, зроднена падходзяць да тых, што папярэдзілі іх; бо чарговасьць гэтая ня можа быць уважанаю толькі як пералік рознаякіх рэчаў, якія адно падпарадкаваны неабходнай чарговасьці, але зьяўляюцца рацыянальнаю сувязьзю: бо як усе існуючыя рэчы гарманічна ўпарадкаваныя разам, гэтаксама і рэчы, якія прыходзяць да існаваньня, адхіляюць ня простую чарговасьць, але поўнае цудоўнае ўзаемапавязаньне.

46. Заўсёды памятай тое, што казаў Гэраклітос: Для зямлі сьмерць — стацца вадою, для вады — паветрам, для паветра — агнём, і наадварот. Трэба мець на ўвазе: чалавек, які забыў, куды вядзе шлях і пра тое, што людзі адхіляюцца ад усёпранікаючага розуму Цэлага, ад розуму, зь якім яны знаходзяцца ў бесперапынных зносінах, і што чужым здаецца ім тое, з чым яны сутыкаюцца кажны дзень, і пра тое, што ня трэба казаць і рабіць, як у сьне (бо-ж і тады нам здаецца, быццам мы кажам і дзейнічаем), і што ня трэба ўпадабляцца дзецям, гэта значыць, сьлепа трымацца за прыклад бацькоў.

47. Калі-б хто-небудзь з багоў сказаў табе, што ты памрэш заўтра, ці ў найлепшым выпадку посьлязаўтра, дык насілу ці стаў-бы ты вельмі дабівацца, каб гэта здарылася посьлязаўтра, калі ты толькі не палохлівы да нізкасьці. Бо-ж розьніца тут вельмі нязначная. Гэтаксама не ўважай вельмі важным памрэш ты пасьля шматлікіх гадоў, ці заўтра.

48. Заўсёды думай аб тым, колькі памерла лекараў, якія часта хмурылі бровы над ложам хворага; колькі астралёгаў, што ганарыліся сваімі прадказаньнямі сьмерці іншым людзям; колькі філёзафаў, што вялі дыскусыі адносна сьмерці і несьмяротнасьці; колькі герояў, што паназабівалі гэтулькі людзей, колькі тыранаў, якія карысталіся сваею ўладаю над чужым жыцьцём з гэтакаю ганарыстасьцю, быццам яны самыя былі несьмяротнымі; колькі, калі можна сказаць, памерла цэлых местаў, як Гэлікія, Пампэі, Гэркулянэюм і нязьлічаная колькасьць іншых. Дадай аднаго за другім да пералічаных усіх ведамых табе людзей. Адзін чалавек, пасьля пахаваньня іншага, сам памірае, каб і яго пахаваў нехта іншы: і ўсё гэта ў адносна кароткім часе. Наагул, трэба заўважыць, як мінаючымі і бязвартаснымі людзкія рэчы ёсьць, і тое, што было яшчэ ўчора ў зачатку, заўтра ўжо мумія або парахня. Прайдзі, затым, гэтае малое прамежжа часу ў сузгоднасьці з натураю, і закончы яго ў здавальненьні, як падае пасьпелая аліва, дабраславячы натуру, якая радзіла яе, дзякуючы дрэву, на якім яна вырасла.

49. Будзь падобны да скалы, аб якую бесперапынку разьбіваюцца хвалі, але сама яна стаіць нярухома, і навакол яе заціхаюць усхвалёваныя воды.

Я нешчасьлівы затым, што са мною здарылася гэтае і тое. — Зусім не. Наадварот, я шчасьлівы таму, што, хоць гэта і здарылася са мною, я ўсё-ж ня турбуюся, ня зломлены я сучасным, ня дрыжу перад надыходзячым. Здарыцца гэта-ж магло з кажным, але ня кажны астаўся-б непахісным. Чаму, тады, першае, большае няшчасьце, чымся другое шчасьце? Ці-ж ты назавеш няшчасьцем для чалавека тое, што не перашкаджае чалавечай натуры асягнуць свае мэты? Але, ці здаецца табе гэтакаю перашкодаю тое, што ня мінаецца з вымаганьнямі людзкае натуры? У чым-жа заключаюцца гэтыя вымаганьні? Ты ведаеш волю натуры. Ці-ж тое, што здарылася, перашкаджае табе быць справядлівым, далікатным, асьцярожным, разважным, празорлівым у меркаваньнях, праўдзівым, сьціплым, і шчырым, і мець усе іншыя якасьці, пры наяўнасьці якіх выступае асаблівасьць людзкае натуры? Не забывайся і ў далейшым пры ўсякім здарэньні, якое прыводзіць цябе да смутку, карыстацца прынцыпам: ня гэта ёсьць няшчасьцем, але зьнесьці яго годна вось гэта і будзе шчасьце.

50. Просты, але сапраўдны сродак, каб навучыцца пагарджаць сьмерць — трэба будзіць у памяці тых, хто прагна чапляўся за жыцьцё. Чым ім ляпей, чымся тым, што памерлі перадчасна? Ляжаць дзе-небудзь у магілах і Кадзікіянус, і Фабіюс, і Юліянус, і Лепідус, і ім падобныя, якія шмат каго пахавалі, а пасьля пахавалі і іх. Розьніца ў часе зусім нязначная, дый пры якіх умовах, зь якімі людзьмі і ў якім жалюгодным целе давядзецца праводзіць гэты час! Дык вось, ня лічы ўсяго гэтага важным. Азірніся назад — там непамерная бездань часу, зірні наперад — там другая бязьмежнасьць. Якое-ж значэньне мае, у параўнаньні з гэтым, розьніца паміж тым, хто пражыў тры дні, і тым, хто пражыў тры чалавечыя жыцьці?

51. Заўсёды ідзі найкарацейшым шляхам. Найкарацейшы-ж шлях — гэта шлях, які адказвае натуры: ён у тым, каб трымацца праўды ўва ўсіх рэчах і паступаваньнях. Гэтакае рашэньне вызваліць цябе ад утомленасьці, барацьбы, прытворства і пыхлівасьці.

Кніга пятая

1. Калі табе лянотна паднімацца надосьвітку, зараз-жа скажы сабе: Я ўстаю, каб узяцца за працу чалавечую. Дык няўжо-ж я пачну злавацца з тае прычыны, што іду да працы, дзеля якое створаны і накіраваны ў сьвет. Ці-ж маё прызначэньне — грэцца, расьцягнуўшыся на ложы? — Але апошняе прыемней. — Дык што, створаны ты для насалоды, а ня дзеля дзейнасьці і напружаньня сілаў? Чаму ты не глядзіш на расьліны, птушак, мурашак, павукоў, на пчолы, якія выконваюць сваю працу і, у меру сваіх магчымасьцяў, супрацуюць у напрамку прыгожасьці сусьвету? Ці не захацеў-бы ты, як людзкае існаваньне, выканаць сваю частку, і не сьпяшаешся выканаць таго, што знаходзіцца ў сузгоднасьці з тваею натураю? — Але трэба-ж і адпачыць. — Так: але натура і для гэтага вызначыла свае межы, як вызначыла іх і для прыйманьня стравы, і для пітва. Але ты ўсё-ж ідзеш далей за мяжу і далей за тое, што дастаткова. У сваей-жа дзейнасьці ты не дасягаеш гэтае меры, не даходзіш да межаў магчымага, таму што ты ня любіш самога сябе. Калі-б ня так, дык ты любіў-бы сваю натуру, і яе вымаганьні. Тыя, што любяць сваё мастацтва, цалкам аддаюцца сваей справе, забываючы і памыцца, і паесьці. Ты меней цэніш сваю натуру, як гравёр — гравіраваньне, танцор — танцы, срэбралюб — грошы, славалюб — славу. Усе яны, калі захопяцца, уважаюць за лепшае для іх ня есьці і ня спаць, абы толькі павялічыць тое, да чаго схіляецца іхная душа. Няўжо-ж агульнакарысная дзейнасьць здаецца табе меней значнаю і меней вартаю натугаў?

2. Як лёгка, адкінуўшы і здушыўшы ў сабе ўсякае турботнае і часамі неадпаведнае ўяўленьне, каб зараз-жа займець поўны супакой душы.

3. Лічы сябе вартым усякага слова і справы, адпаведных натуры. Няхай не бянтэжаць цябе чые-небудзь будучыя ўліканьні і абгаворы, але, калі можаш зрабіць ці сказаць што-небудзь прыгожае, дык адважна бярыся за гэта. Бо людзі маюць свой кіруючы пачатак, і ідуць яны за сваім імкненьнем. Не глядзі на гэта, але ідзі нацянькі, слухаючы сваю натуру і натуру агульную; таму што абодва шляхі — адно.

4. Я буду ісьці, няўхільна трымаючыся натуры, пакуль не ўпаду, толькі тады я адпачну, аддаўшы сваё дыханьне таму, з чаго я чэрпаў яго штодзенна, і вярнуўшыся туды, адкуль зьявілася семя майго бацькі, кроў мае маці, малако карміцелькі, у тую зямлю, якая гэтулькі гадоў карміла і паіла мяне, якая носіць мяне, таго, хто топча яе і карыстаецца цераз меру яе дарункамі.

5. Ты ня можаш нікога зьдзівіць сваею хуткаю кемнасьцю. Няхай і гэтак. Але ёсьць шмат іншага, адносна чаго ты ня можаш сказаць: Я не нарадзіўся для гэтага. Дык выяўляй тыя свомасьці, якія цалкам залежаць ад цябе: чыстасардэчнасьць, паважнасьць, выносьлівасьць, абыякавасьць да насалоды, задаволенасьць сваею долею, нешматлікасьць вымаганьняў, адсутнасьць пустазвонства і заносьлівасьці. Ці ты ведаеш, з колькіх бакоў мог-бы ты паказаць сябе, адносна каторых нельга было-б спаслацца на натуральную няздатнасьць, і ўсё-ж дабраахвотна застаешся на ранейшым узроўні? Або да таго, каб наракаць, жадобнічаць, лісьлівіць, ува ўсім вінаваціць сваё беднае цела, патураць яму, узьвялічваць сябе і пераносіць падобныя душэўныя хваляваньні, таксама прымушае цябе якая-небудзь прыроджаная няздатнасьць? Не, запраўды, не! Наадварот, ты даўно ўжо мог-бы пазбыцца гэтага. Калі-ж ты сапраўды прызнаеш у сабе недастатковую хуткасьць разуменьня і кемлівасьці, дык гэты недахоп трэба зьнішчыць практыкаваньнем, а не патураць сваей ляноце, махнуўшы на яго рукою.

6. Адны людзі, зрабіўшы каму-небудзь паслугу, схільныя патрабаваць ад яго ўдзячнасьці. Іншыя ня схільныя да гэтага, але ўсё-ж у глыбіні душы лічаць яго сваім даўжніком і даюць сабе справаздачу з таго, што яны зрабілі. Ёсьць, нарэшце, і такія, якія нейкім чынам не здаюць сабе справаздачы з таго, што яны зрабілі, яны падобныя да лазы, якая прыносіць вінаград і нічога не дабіваецца пасьля таго, як вытварыць свой плод: так бегае конь, так высьледжвае сабака, так зьбірае мёд пчала. Чалавек-жа, які зрабіў дабро, ня крычыць аб гэтым, а пераходзіць да наступнае справы, як лаза, якая ў вызначаным часе павінна ізноў прынесьці вінаград. Такім чынам, трэба быць у ліку тых, якія, чынячы дабро, нейкім чынам не здаюць сабе справаздачы з таго, што яны робяць. — Так. — Але-ж дабро — гэта і ёсьць тое, аб чым неабходна даваць сабе справаздачу; бо чалавеку, аддадзенаму агульнаму дабру, і дапраўды, жадаць, каб і іншыя ведалі пра гэта. — Ты кажаш праўду. Але ты ня ловіш сэнсу сказанага і таму будзеш адным з тых, пра каго я згадаў раней. Бо і іх уводзіць у блуд бачнасьць разумных поглядаў. Але, калі ты жадаеш зразумець сказанае, дык ня бойся, што табе давядзецца дзеля гэтага страціць якую-небудзь карысную справу.

7. Малітва атэнцаў: Праліся, праліся дажджом, дабрадайны Зэўс, над ральлёю і полем атэнскім. Наагул, мы ня маем патрэбы маліцца, але, калі маліцца, дык гэтак проста і гэтак шляхэтна.

8. Сэнс выражэньня: Асклепіёс назначае некаму верхавую язду, або купацца ў вадзе, або хадзьбу босым. Або: Натура Цэлага назначае некаму хваробу, ці калецтва, ці пазбаўленьне чаго-небудзь — зусім супадае. Бо ў першым выпадку слова "назначае" значыць: ён вызначыў некаму тое і гэтае, як садзейнічаючае ягонаму здароўю, а ў другім — што тое, што выпадае на долю кажнага, вызначана яму, як садзейнічаючае ягонай долі. Таму мы і кажам, што нешта "прышлося" на долю нашую, накшталт таго, як будаўнікі кажуць пра чатырохкутныя камені ў сьценах, ці пірамідах, што яны "прышліся" адзін да аднаго, калі яны знаходзяцца ў якім-небудзь гарманічным спалучэньні. Бо адзіная гармонія прасякае ўсё. І накшталт таго, як з усіх целаў складаецца сусьвет, дасканалае цела, — гэтак і з усіх прычынаў складаецца доля — дасканалая прычына. Мае словы павінны быць зразумелымі і для людзей зусім простых. Яны-ж бо кажуць: Доля паслала яму гэта. Значыцца, некаму пасылаецца тое і гэтае, а іншаму вызначаецца гэтае і тое. Дык будзем адносіцца да гэтага падобна, як да таго, што вызначае Асклепіёс. Хоць у вапошнім выпадку шмат што з гэтага не падабаецца нам, але надзея на здароўе заахвочвае нас з радасьцю пайсьці на гэта. Няхай-жа зьдзейсьненьне і выкананьне задумы агульнае натуры здаецца табе нечым накшталт твайго здароўя. Таму прымай усё, што адбываецца, з радасьцю нават, калі яно здаецца табе цяжкім, таму што яно вядзе да вядомае мэты, да моцы сусьвету, дабрабыту Зэўса (сусьвету), і посьпеху ягоных пачынаньняў. Бо ён нікому не паслаў-бы гэтага, калі-б яно не садзейнічала дабру Цэлага. І натура кажнае рэчы не вытварае нічога, што ня было-б адпаведна падпарадкавана ёй. Такім чынам, трэба любіць усё, што адбываецца з табою з дзьвюх прычынаў. Па-першае, яно адбылося з табою, было прызначана табе, і быццам мела цябе на ўвазе, будучы зьвязаным з табою яшчэ сілаю першапрычыны. Па-другое, яно зьяўляецца прычынаю дабрапасьпешнасьці, дасканаласьці, і самога існаваньня сусьветнага валадара. Бо Цэлае будзе сапсавана, калі ты хоць у чым-небудзь нарушыш згоду і сувязь, як яго частак, так і прычынаў. Але ты гэта і робіш, паводля сваіх магчымасьцяў, калі выказваеш незадавальненьне чым-небудзь, і быццам ліквідуеш яго.

9. Ня трэба ані абурацца, ані зьнеахвочвацца, ні расчароўвацца, калі табе ня поўнасьцю ўдаецца ўва ўсім дзейнічаць у сузгоднасьці з правільным аснаўным прынцыпам. Хай сабе ты дазнаў няўдачу, усё-ж трэба ізноў вярнуцца і быць здаволеным, калі ў бальшыні выпадкаў тваё паступаваньне вартае чалавека, і любіць тое, да чаго ты вяртаешся. Да філязофіі трэба вяртацца, не як дзіця да свайго дзядзькі, але як чалавек, што церпіць на вочы да сваіх лекаў, губкі, ці яйца, іншыя — да гаючае мазі, ці вадзянога душу. Тады лёгка табе будзе падпарадкавацца розуму, і ты знойдзеш у ім сваё заспакаеньне. Памятай, што філязофія жадае таго самага, чаго і твая натура; а ты жадаеш і іншага, нязгоднага з натураю. Але, што болей прывабнейшае? Ці-ж насалода ня ўводзіць нас на шлях няпраўды, якраз затым, што выдаецца гэтакаю? Зьвярні, аднак, увагу, ці ня будзе болей прывабнаю вялікадушнасьць, воля, прастата, праўдзівасьць, набожнасьць. Бо што можа быць болей прывабным за само разуменьне, калі пад ім маеш на ўвазе здольнасьць кеміць, і веду, здольнасьць, якая шчасьліва перамагае ўсе перашкоды.

10. Быцьцё нагэтулькі сукрытае для нас, што шматлікім філёзафам, і нават ня звычайным яно вуяўляецца зусім нявыразным. І нават самыя стоікі прызнаюць яго цяжкадаступным. Наша згода з чым-небудзь ня ёсьць нешта нязьменнае. Запраўды, дзе ёсьць такі чалавек, які ня зьіначыў сваіх поглядаў? Зьвярні ўвагу на аб'екты навакол цябе і паўзірайся, як коратка яны існуюць і як бязвартаснымі зьяўляюцца, і як лёгка можна стацца здабыткам распусьніка, блудніцы, ці разбойніка. Прыглядзіся, далей, да нораву тваіх сучасьнікаў: зь цяжкасьцю можна ладзіць нават з самым ужыўчывым зь іх, каб не сказаць, што хто-небудзь зь іх насілу выносіць самога сябе. Я не магу зразумець, што ў гэтым змроку, у гэтым балоце, пры такой цякучасьці і матэрыі, і часу, і руху, і ўсяго рухомага, магло-б яшчэ нешта стацца прадметам павагі, ці — наагул, паважных пошукаў. Наадварот, трэба бадзёра чакаць свайго натуральнага канца, ня злуючыся на яго замаруджаньне і, пацяшаючы сябе двума наступнымі прынцыпамі: Першы: Нічога ня здарыцца са мною, што не адпавядала-б натуры Цэлага. Другі: У маей моцы не рабіць нічога супраць майго Бога і гэнія. Бо ніхто ня можа змусіць мяне да гэтага.

11. Як я выкарыстоўваю цяперака маю душу? Вось пытаньне, якое неабходна сабе ставіць пры кажнай нагодзе, і дасьледваць далей, што адбываецца з тэю часткаю мае істоты, якую называюць кіруючаю. Чыя душа цяпер ува мне? Ці ня дзіцяці? Ці ня юнака? Ці мо' слабое жанчыны, ці тырана, жывёліны, ці дзікага зьвера?

12. Што выяўляе сабою тое, што большасьці людзей здаецца дабром, ты можаш даведацца хоць-бы з наступнага: Калі хто-небудзь мае на ўвазе якое-небудзь сапраўднае дабро, як зразуменьне, разважнасьць, справядлівасьць, стойкасьць, дык, ён ня будзе ўсё яшчэ прыслухвацца ведамаму выслоўю: Пра дабро і г. д. — бо гэта ня будзе ў гармоніі з фактычным дабром. Але, калі хто затрымаецца над тым, што здаецца дабром для большасьці людзей, дык ён ня толькі што выслухае выслоўе камічнага паэты, але, і з ахвотаю згодзіцца зь ім, як з трапным словам. І большасьць людзей уяўляе сабе так гэтую розьніцу; інакш гэтае выказваньне ня было-б гэтакім абразьлівым і няпрыстойным. Бо, калі стасаваць яго да багацьця і да таго, што служыць роскашы і славе, дык мы цалкам згаджаемся зь ім, як з удачным і дасьціпным словам. Зрабі-ж наступны крок і спытай самога сябе, ці трэба шанаваць і лічыць дабром тое, пры думцы аб чым, зусім дарэчы выдасца заўвага: "Таму, набыў хто гэтае дабро ў вялікай колькасьці, ня будзе дзе і памачыцца".

13. Я складаюся з пачатку прычыннага матар'яльнага. Ані першае, ані другое не пяройдзе ў нябыцьцё, як і ня ўзьнікла яно зь нябыцьця. Таму, кажная частка мае істоты, пасьля зьіначаньня, станецца якою-небудзь часткаю сусьвету; апошняя, зьіначыўшыся ў сваю чаргу, станецца іншаю часткаю сусьвету, і гэтак у бесканцовасьць. Бо-ж і я ўзьнік, дзякуючы зьіначаньню, і тыя, што нарадзілі мяне і г. д. таксама ў бесканцовасьць. Усё гэта застаецца правільным і ў тым выпадку, калі сусьвет падпарадкуецца праву разьмераных пэрыядаў.

14. Розум і мастацтва разумнага жыцьця, — гэта адольнасьці, якія задавальняюцца сабою і справамі, згоднымі зь імі. Іх імкненьне накіроўваецца ўласьцівым ім пачаткам, шлях іх проста вядзе да патрэбнае ім мэты. Таму, згодныя зь імі дзеяньні завуцца правільнымі, што кажа аб правільнасьці шляху.

15. Нішто з таго, што належыць чалавеку, паколькі ён чалавек, ня можа быць названа ўласьцівым чалавеку. Усё гэта не складае вымаганьняў чалавека, не прапісваецца натураю чалавека, не зьяўляецца дасканаласьцю чалавечай натуры. Ня ў гэтым і мэта чалавека, а, значыць, завяршэньне мэты — дабро. Бо, калі-б, далей, што-небудзь з гэтага было ўласьціва чалавеку, дык ня ўласьціва было-б яму пагарджаньне і супроцьдзеяньне ў адносінах да гэтага, і ня быў-бы варты пахвалы той, хто імкнецца ня мець патрэбы ў гэтым; калі-б гэта было дабром, ня мог-бы быць добрым чалавек, які адмаўляе сабе ў чым-небудзь падобным. І запраўды, чалавек тым лепшы, чым паўнейшым зьяўляецца ягонае адрачэньне ад гэтага, ці чым лягчэй ён пераносіць нястачу чаго-небудзь такога.

16. Якія ў большай частцы твае ўяўленьні, такімі будуць і твае разважаньні. Таму, што душа прасякваецца гэтымі ўяўленьнямі. Дык няхай яна прасякнецца ў цябе ўяўленьнямі накшталт ніжэйпададзеных. Дзе ёсьць магчымасьць жыць, там можна і добра жыць: пры двары можна жыць, значыцца, там можна і добра жыць. І далей: кажная рэч імкнецца да таго, дзеля чаго яна была створана, а ў тым, да чаго яна імкнецца, — ляжыць яе мэта; але, дзе мэта кажнае рэчы, тамака-ж яе карысьць і дабро. А дабро разумнае істоты — гэта сувязь. І мы створаны для сувязі гэта даведзена даўно. А ці-ж не відавочна, што ніжэйшыя істоты створаны для ніжэйшых, а вышэйшыя адзін для аднаго. Жывыя — вышэй за няжывых, з жывых-жа вышэйшымі зьяўляюцца разумныя.

17. Імкнуцца да немагчымага — нямудрасьць. Але немагчыма, каб нямудрыя людзі рабілі інакш.

18. Ні з кім не здараецца нічога такога, чаго-б ён ня змог перанесьці. Здараецца тае самае і зь іншымі, і яны, ці таму, што не разумеюць, што зь імі здарылася, ці таму, што жадаюць пафранціць сваім узвышаным спосабам думаньня, застаюцца цьвёрдымі і непахіснымі. Было-б жудасна, калі-б невуцтва і ганарыстасьць сталіся мацнейшымі за разуменьне.

19. Самыя рэчы ні ў якім выпадку ня сутыкаюцца з душою. Ім няма доступу ў душы, яны ня могуць ні зьіначыць яе, ні прывесьці яе ў рух. Зьіначаньне-ж і рух у ёй залежаць толькі ад яе самой. І якая для яе будзе будучыня, — залежыць ад таго, якія меркаваньні яна палічыць сябе вартымі.

20. Чалавек зьяўляецца для нас істотаю найболей блізкаю, паколькі мы абавязаны рабіць людзям дабро і зносіць іх. Калі-ж хто-небудзь зь іх супрацьдзейнічае выкананьню маіх абавязкаў, тады ён стаецца для мяне ня меней абыякавым, як сонца, вецер, дзікі зьвер. Усё гэта можа перашкодзіць якой-небудзь дзейнасьці, але яны не зьяўляюцца перашкодамі для імкненьня і настрою, бо яны маюць сілу дзеяньня і здольнасьць ператварэньня: бо інтэлігэнцыя (ў чалавеку) ператварае і зьіначвае кажную перашкоду ў пажаданую дапамогу; затым, тое, што было перашкодаю для дадзенага дзеяньня, стаецца сродкам для іншага дзеяньня, а тое, што стаяла на шляху, як перашкода, само паказвае шлях.

21. Паважай найболей дасканалае з усяго, што існуе ў сусьвеце; ім будзе тое, што карыстаецца ўсімі рэчамі і кіруе ўсе рэчы. Гэтаксама паважай найболей дасканалае з існуючага ў табе: яно роднае першаму. Бо і ў табе яно зьяўляецца тым, што карыстаецца ўсім іншым, а тваё жыцьцё кіруецца ім.

22. Тое, што ня спрычыняе шкоды Месту, ня шкодзіць і грамадзяніну. Кажны раз, калі ўзьнікае ўяўленьне пра шкоду, тарнуй наступнае правіла: Калі гэта ня прыносіць шкоды Месту, дык ня прыносіць і мне. Калі-ж Месту спрычынена шкода, дык не злавацца трэба на вінаватага, а паказаць яму ягоную памылку.

23. Часьцей разважай пра хуткасьць, зь якою мінаюць усе рэчы і зьнікаюць, гэтак — рэчы, што існуюць як і рэчы, што прыходзяць да быцьця. Бо субстанцыя падобна, як рэчка, што цячэ няспынна, і дзеяньні бесперапынна зьмяняюць адно другое, а прычыны паддаюцца бязьлікім зьіначаньням. І няма, відавочна, нічога сталага, а побач з намі бязьмерная бездань мінулага і будучага, у якой усё зьнікае. Дык ці ня глупым будзе той, хто пачне ганарыцца чым-небудзь падобным, ці хвалюецца з гэтае прычыны, або скардзіцца, як быццам справа тычыцца цяжару, які павінен цягнуцца вякамі.

24. Успомнім пра сутнасьць у яе суцэльнасьці: якою маленькаю часткаю ты ўдзельнічаеш у ёй; пра ўнівэрсальны час, зь якога табе прыдзелена толькі кароткае і неспасьцярожнае трываньне; пра долю: якою нязначнаю часткаю ты яе зьяўляешся!

25. Хто-небудзь дрэнна адносіцца да мяне? Ну, што-ж, гэта ягоная справа. У яго гэтакая ўнутраная схільнасьць і свой спосаб дзеяньня. Я-ж такі, якім жадае, каб я быў, агульная натура, і раблю так, як жадае, каб я рабіў, мая ўласная натура.

26. Няхай частка твае душы, якая вядзе і кіруе, астанецца незакаламучанаю рухамі цела дарогаю прыемнасьці або цярпеньня; і няхай яна ня лучыцца зь імі, але няхай абмяжуе самую сябе і агранічыць вынікі да свомых для сябе частак. Але, калі гэтыя вынікі ўздымуцца да памеру мужнасьці тых іншых схільнасьцяў, якія, дзякуючы натуры, існуюць у целе, што твораць сабою суцэльнасьць, тады ты не павінен імкнуцца да супраціву адчуваньня, бо гэта натуральным ёсьць: але кіруючая частка не павінна сама дадаваць да адчуваньня пагляду, што гэта ёсьць або дабро, або зло.

27. Жыві з багамі. Той, хто жыве з багамі, хто заўсёды выяўляе ім сваю душу, якая задаволена сваею доляю, дзейнічае ў сузгоднасьці з жаданьнямі гэнія, якога Зэўс даў кажнаму чалавеку, як старожу і кіраўніка, які зьяўляецца часткаю яго самога. І гэта ёсьць кажнага чалавека і зразуменьне і розум.

28. Ці будзеш ты злавацца на чалавека, ад якога пахне потам, ці ў якога няпрыемна пахне з рота? Што яму рабіць? Гэтакі ўжо ў яго рот і гэтакія падпахі, што, наўсуперак яго волі, дыша ад яго такім запахам. Але-ж чалавеча, — засупярэчыць мне нехта, — ён-жа мае розум і можа, пры пэўнай увазе, зразумець у чым ягоны недахоп. — Так. Але ў такім выпадку і ты маеш розум. Няхай-жа разумная ўпэўненасьць у табе прывядзе ў дзейнасьць разумную ўпэўненасьць у другім. Даводзь, напамінай. Калі ён пачуе цябе, дык паправіцца, і ня будзе ўжо патрэбнасьці гневацца. Ані трагічны актар, ані блудніца…

29. Гэтак, як ты маеш замер, адыходзячы адсюль… гэтулькі ты маеш сілы жыць тут. Але, калі людзі не ствараюць гэтае магчымасьці, дык разьвітайся з жыцьцём, але як чалавек, які ня бачыць у гэтым ніякага зла. Хата поўная дыму і я выходжу зь яе. Ці-ж уважаеш ты гэта за асаблівую адвагу? Але пакуль нічога ня выганяе мяне, дык я застаюся вольным, і ніхто не перашкаджае мне рабіць тое, што я жадаю рабіць. І я выбраў рабіць тое, што астаецца ў сузгоднасьці з натураю разумнае грамадзкае істоты.

30. Розум Цэлага патрабуе супольнасьці. Таму, меней дасканалыя істоты ён стварыў дзеля болей дасканалых, а болей дасканалых прыстасаваў адзін да аднаго. Ты бачыш, якое ён усюды ўстанавіў падпарадкаваньне і сузалежнасьць, кажнаму даў у залежнасьці ад ягонае вартасьці і прывёў найболей дасканалыя істоты да аднадумнасьці.

31. Якую ты паставу займаў да сёньняшняга дня адносна багоў, бацькоў, братоў, дзяцей, настаўнікаў, узгадаваўцаў, сяброў, сваякоў, хатніх? Ці можаш ты сказаць сам сабе: Да гэтага часу нікога не пакраўдзіў ні словам, ні чынам?

Успомні, колькі такту ты праявіў і колькі меў мужнасьці сьцярпець, і што гісторыя твайго жыцьця дасягае ўжо да канца, і служэньне тваё канчаецца. Успомні, колькі бачыў ты прыгожага, і колькі рэчаў, якія прынята называць ганаровымі, ты адкінуў з пагардаю; і колькі разоў паказаў сябе справядлівым адносна несправядлівых.

32. Як могуць людзі без адукацыі і невукі парушаць супакой чалавека адукаванага і ведаючага? Каго трэба назваць адукаваным і ведаючым? Таго, хто ведае пачатак і канец, і розум, які пранікае ўсё існуючае, і які праз усенькія часы кіруе ўсімі пэрыядамі сусьвету.

33. Яшчэ крыху — і ты косьці або парахня; застанецца адно імя або і яго ня будзе. Імя-ж — гэта парожны гук і бяздушнае рэха. І рэчы, якія шмат цэняцца ў жыцьці, пустымі стануцца, гнілымі і падобнымі да шчанят, што кусаюць адзін аднаго; і да капрызных дзяцей, якія раз сьмяюцца, а іншым разам плачуць. Але вернасьць і пачуцьцё годнасьці, і справядлівасьць, і праўда адыйшлі з прасторнай зямлі на Олімпос.

Што, тады, ёсьць тым, што трымае цябе тут? Калі аб'екты, успрыйманыя пачуцьцямі, зьяўляюцца лёгказьменнымі і ніколі не знаходзяцца ў стане супачынку, і органы ўспрыйманьня зьяўляюцца нячулымі, і атрымліваюць зьіначаны вобраз; і сама бедная душа выдыхаецца з крыві. Згэтуль, мець добрую славу ў васяродзьдзі гэтакага сьвету, ёсьць парожнаю рэчаю. Чаму, тады, не пачакаць табе ў супакоі на свой канец, — будзе ім працяг, ці перасяленьне ў іншы стан? І пакуль гэты час надыйдзе, што-ж будзе дастатковасьцю? — Паважаць і славіць багоў, чыніць усякую добрую рэч для людзей, праяўляць талеранцыю і паўстрыманьне; што да рэчаў, якія знаходзяцца па-за межамі беднага цела і дыханьня, дык трэба памятаць, што гэта не зьяўляецца тваім, ані знаходзяцца ў тваей моцы.

34. Калі ты можаш выбраць правільны шлях і належным чынам складаць сваё перакананьне і дзейнічаць, дык можаш быць і шчасьлівым. Дзьве гэтыя рэчы зьяўляюцца агульнымі як для душы Бога, гэтак і для душы чалавека, і для душы кажнае разумнае істоты. І нічога ня можа стацца для яе перашкодаю; атрымаць сваё дабро заключаецца ў схільнасьці да справядлівасьці і выконваньні яе, і гэтым абмежаваць сваё імкненьне.

35. Калі гэта не зьяўляецца заганаю ўва мне, ані дзеяньнем заганы і адначасна не спрычыняе шкоды Цэламу, дык ці варта мне з гэтае прычыны непакоіцца? Але што магло-б спрычыніць шкоду Цэламу?

36. Не аддавайся цалкам палёту свае ўявы, але дапамагай іншым, па меры твае магчымасьці і наколькі гэта адпаведным ёсьць для іх; і калі ў іх адчуваецца недахоп у рэчах меншае важнасьці, не ўважай гэта за вялікую шкоду: бо гэта можа ўвайсьці ў звычай. Але, як той стары чалавек, адыходзячы, просіць свайго гадунца, аддаць яму круцёлку, ведаючы, што гэта толькі цацка, — гэтак і ты ў дадзеным выпадку, калі ты прамаўляеш з трыбуны! Ці ведаеш ты, чалавеча, пра што ты гаворыш? — Так; пра рэчы, да якіх усе людзі імкнуцца. — Няўжо-ж, на гэтай падставе, і ты хочаш стацца глупцом?

37. Усюды, дзе я жыву, я магу быць шчасьлівым. Шчасьлівы той, хто падрыхтаваў сабе добрую долю. Добрая доля — гэта добрыя схільнасьці душы, добрыя імкненьні, добрыя справы.

Кніга шостая

1. Існасьць Цэлага падатлівая і паслухмяная. Розум-жа, які кіруе ёю, не хавае ў сабе ніякае прычыны, якая магла-б падахвоціць яго рабіць зло. Бо-ж у ім няма зла, ён нічога дрэннага ня робіць, і нішто не дазнае ад яго шкоды. Але ўсё ўзьнікае і адбываецца, дзякуючы яму.

2. Няхай для цябе будзе абыякава, ці ты церпіш, выконваючы свой абавязак, ад холаду ці сьпякоты; ці хіліць цябе да сну, ці ты ўжо выспаўся; дрэнна аб табе выражаюцца, ці добра; зьбіраешся ты паміраць, ці рабіць што-небудзь іншае. Бо сьмерць ёсьць адна з нашых жыцьцёвых задачаў, і для яе вырашэньня дастаткова сумленнага выкананьня бягучых справаў.

3. Не здавальняйся павярхоўным паглядам. Ад цябе не павінна ўцячы ні сваеасаблівасьць кажнае рэчы, ані яе каштоўнасьць.

4. Усе прадметы падлягаюць хуткаму зьіначаньню: ім трэба будзе або выпарыцца, калі сутнасьць усяго адзіная, або разьвеяцца.

5. Кіруючы розум ведае самога сябе, і зь якім матэрыялам мае дачыненьне.

6. Лепшы спосаб абараніцца ад крыўды — гэта не ўпадабняцца крыўдзіцелю.

7. У адным шукай радасьць і супакой: у тым, пайменна, каб ад аднае агульналюдзкае справы пераходзіць да другое, памятаючы пра Бога.

8. Кіруючы пачатак сам сябе прымушае і накіроўвае. Ён робіць сябе такім, якім жадае, і ад яго залежыць, рабіць так, каб усё здавалася яму такім, якім ён сам жадае.

9. У сузгоднасьці з натураю сусьвету кажная паасобная рэч знаходзіць сваё месца; напэўна не стаецца гэта ў сузгоднасьці зь іншаю натураю, што прыводзіць да завяршэньня, ці будзе гэта натура, якая агортвае яе звонку, або натура, якая тоіцца ў васяродзьдзі гэтае натуры, або адасобленая.

10. Сусьвет не зьяўляецца ані зьмяшаньнем, сьпляценьнем ці разьвейваньнем; або ёсьць ён зьяднаньне, парадак і прадбачаньне. Калі першае гэтым зьяўляецца, дык чаму я маю аставацца ў васяродзьдзі гэтакага прыпадкавага сьпляценьня і гэтакае зьбянтэжанасьці і адсутнасьці парадку? І чаму я маю клапаціцца адносна якое-небудзь рэчы, а не пра тое, што я, у вапошнім падсумаваньні, стануся зямлёю? І чаму я маю турбавацца пра тое, што мае складовыя элямэнты будуць расьцярушаныя, незалежна ад таго, што я раблю. Але, калі другое дапушчэньне ёсьць трапным, дык я напаўняюся пачуцьцём глыбокае пашаны, мужнасьці і давера да таго, хто кіруе.

11. Калі абставіны змусяць вывесьці цябе з духовае раўнавагі, дык пастарайся хутка засяродзіцца ў самым сабе і не адходзіць звыш неабхаднасьці ад празьмерных рухаў свае душы. Бо, чым часьцей будзеш ты вяртацца да гармоніі, тым болей і болей будзеш замацоўвацца ў ёй.

12. Калі-б у цябе былі адначасова і мачыха, і родная маці, дык, ведама, ты-ж адносіўся-б да першае з пашанаю, але цябе, аднак, заўсёды цягнула-б да маці. Гэтакімі для цябе зьяўляюцца двор і філязофія. Дык заўсёды вяртайся да філязофіі і шукай у ёй супакою; дзякуючы ёй, і жыцьцё пры двары ня будзе для цябе цяжкім, і сам ты ня будзеш цяжарам для іншых.

13. Адносна мясных страваў і наагул падобнае ежы можна прыйсьці да гэтакага пагляду: вось труп рыбы, гэта — труп птушкі ці парасяці. Гэтакім-жа спосабам, фалернскае віно — выціснуты сок вінаграду, пурпур — воўна аўцы, ахварбованая крывёю воднае куклінкі, зьліцьцё — церце ведамых ворганаў і выкіданьня семя, зьвязанае з асаблівымі спазмамі. Гэтакія ўяўленьні, даходзячы да самых рэчаў і пранікаючы іх, ствараюць магчымасьць бачыць, якія яны ў запраўднасьці. Гэтак трэба рабіць усё жыцьцё. Калі якія-небудзь рэчы выдаюцца нам бязумоўна заслугоўваючымі нашае ўвагі, трэба раскрыць іх, пранікнуць усю іх безвартаснасьць і сарваць зь іх арэол, які прыдаецца ім казкамі. Бо нішто ня здольнае гэтак уводзіць у блуд, як ганарыстасьць, і ашуквае яно цябе болей за ўсё тады, калі табе здаецца, што ты заняты самаю важнаю справаю. Паўзірайся, што кажа Кратэс пра самога Ксэнократэса.

14. Большасьць людзей захопліваецца звычайна самымі штодзеннымі рэчамі, якія адносяцца да сьціслае або расьліннае натуры, як напрыклад: каменямі, дошкамі, хвігавымі дрэвамі, вінаграднымі лозамі, аліўкамі. Крыху болей разьвітыя людзі займаюцца істотамі жывымі, як статкамі дробнае або буйнае жывёлы. Людзі, якія стаяць на наступнай ступені разьвіцьця — тым, чым належыцца разумнай душы, аднак ня маючы сусьветнага характару, яны хоць і валодаюць спэцыяльнымі ведамі, ці якім-небудзь іншым талентам, або нават і не адказваюць гэтым прадумовам — гэтыя валодаюць вялікім лікам нявольнікаў. Той-жа, хто бачыць вартасьць у разумнай душы, душы ўнівэрсальнай для палітычнага жыцьця, нічога іншага не ўважае, як толькі гэта. Ён найболей за ўсё засяроджвае сваю ўвагу на ўмовы і актыўнасьць, што адказвае розуму і грамадзкаму жыцьцю; і ён поўнасьцю супрацуе ў гэтым напрамку з тымі, хто зьяўляецца гэтакае самае думкі, што і ён.

15. Адно імкнецца да існаваньня, іншае імкнецца выйсьці зь яго, а з таго, што ўзьнікла, нейкая частка ўжо шчэзла. Рух і зьмена бесперапынна абнаўляюць сьвет, як нясупынны бег часу стала амалоджвае бязьмежную вечнасьць. Што магло-б стаць для каго-небудзь аб'ектам пашаны ў гэтым струмені бягучых зьяваў, на ні адной зь якіх няма магчымасьці затрымацца? Гэта выглядала-б на тое, каб хто-небудзь аблюбаваў адну з пралятаючых птушак, — а яна ўжо зьнікла з вачэй. Гэтакае-ж і жыцьцё кажнага з нас — выпарваньне крыві і ўдыханьне паветра. Бо няма розьніцы паміж аднаразовым набіраньнем і вяртаньнем паветра (што мы практыкуем кажнае імгненьне) і вяртаньнем самое здольнасьці дыханьня, атрыманае табою ўчора, ці пазаўчора, пры нараджэньні, туды, адкуль ты яе пачаткова атрымаў.

16. Каштоўным зьяўляецца не выдыханьне паветра, якое назіраем і ў сьвеце расьлінаў, і ня ўдыханьне яго, якім валодае і жывёла, зьвяры, ня здольнасьць атрымліваць звонку ўяўленьні і вызначацца імкненьнем, ня жыцьцё стада і не харчаваньне; усё гэта нічым ня лепшае за зваротнае выдзяляньне рэшткаў харчоў. Не. Значыцца, і ня выяў згоды пры дапамозе мовы; бо да гэтага якраз і зводзіцца тое добрае імя, якое можа даць натоўп. Прымем, што ты выркся таго, што агульна прынята называць славаю. Што, тады, застаецца каштоўным? Мне здаецца, астацца самому дзейным у гармоніі са свомаю для цябе натураю, якая зьяўляецца апошняю мэтаю ўсіх заняткаў і ўсіх мастацтваў. Бо кажнае мастацтва імкнецца да таго, каб яго творы адказвалі той справе, для якое яны былі пакліканы да жыцьця: да гэтага імкнецца і вінаградар, які клапоціцца пра вінаградную лазу, і ўтаймоўшчык коней, і той, хто трэніруе сабак. А да чаго імкнуцца ўзгадаваньне і навучаньне? Гэтае вось і зьяўляецца каштоўным. І калі ў гэтым дачыненьні ўсё ідзе добра, дык табе ўжо не спатрэбіцца болей нічога іншага. Але ты ня можаш адмовіцца і ад шматлікіх іншых вартасьцяў. У такім выпадку ты ня будзеш валодаць ні свабодаю, ні самазадавальненьнем, ні ціхамірнасьцю. Для цябе зайздрасьць ўжо станецца неабходнасьцю, і падазраваць тых, хто здольны адабраць ад цябе вартасныя для цябе рэчы, і дрэнныя ўкладаць замеры супроць тых, хто іх мае. Наагул, той, хто адчувае недахоп у чым-небудзь з гэтага, у сілу неабходнасьці мусіць прыйсьці ў зьбянтэжанасьць і пачаць ганьбіць багоў. Калі-ж ты будзеш асьцярожна абыходзіцца са сваею душою і цаніць яе, дык ты дазнацімеш здаволеньне ў сваей душы, будзеш жыць у сузгоднасьці зь людзьмі і ў гармоніі з багамі, гэта значыць, хваліць усё тое, што яны пашлюць і прызначаць табе.

17. Элямэнты нясуцца ўверх, уніз і ў кругаварот. Рух-жа мужнасьці ня ідзе ні за адным з гэтых кірункаў, але ёсьць нешта ў ім болей боскае: ён крочыць наперад верным, хоць і ня лёгкім для абазначэньня, але шчасьлівым шляхам.

18. Як дзіўна людзі праяўляюць самых сябе! Сваіх сучасьнікаў, што жывуць разам зь імі, яны праслаўляць ня хочуць. А самі, сярод іншага, надзвычый высака ўздымаюць славу сваіх папярэднікаў, якіх яны ніколі ня бачылі і ня ўбачаць. Дзіўна, гэта-ж амаль тое самае, што крыўдаваць на іх за тое, што яны не сьпявалі табе хвалы.

19. Калі што-небудзь выдасца табе цяжкім, каб выканаць, дык ня трэба думаць, што наагул яно нявыканальным ёсьць для чалавека. Але, калі што-небудзь магчымым ёсьць для чалавека і свомым для яго, дык уважай, што яно асягальным ёсьць і для цябе.

20. Прымем, што ў часе гімнастычных практыкаваньняў хто-небудзь абдзёр цябе кіпцем, ці ўдарам галавы выклікаў сіняк. Мы не прыдаем значэньня гэтаму, ня гневаемся і ў далейшым ня будзем глядзець на яго, як на злачынца, хоць і будзем яго высьцерагацца, але не як ворага, ці чалавека падазронага; мы, па-просту, будзем даваць яму дарогу. — Няхай будзе гэтак і ў іншых выпадках жыцьця: шмат чаго не павінны мы залічваць на рахунак тых, хто быццам практыкуецца разам з намі на жыцьцёвай арэне. Бо можна, як я і сказаў ужо, ухіліцца ад спатканьняў, не падазраваючы і не ненавідзячы.

21. Калі хто-небудзь можа з відавочнасьцю пераканаць мяне, што я няправільна думаю ці дзейнічаю, дык я з радасьцю зьмянюся. Таму, што шукаю праўду, ад якое яшчэ ніхто і ніколі не дазнаў шкоды. Дазнае, аднак, шкоду той, хто ўпіраецца ў сваей памылковасьці і невуцтве.

22. Я выконваю свой абавязак. Нішто іншае не адцягвае мае ўвагі: ці гэта, нешта ажыўленае, ці неразумнае, ці нешта, што заблудзілася або ня ведае свае дарогі.

23. Да істотаў неразумных, і наагул да ўсіх рэчаў і прадметаў, адносься зь вялікадушнасьцю і годнасьцю, як істота разумная, да таго, хто гэтага ня мае. Да людзей, як істотаў разумных, адносься, як да роўных. І заўсёды зьвяртайся да багоў. І няхай будзе для цябе абыякавым, колькі часу працягнецца такая дзейнасьць. Даволі і трох гэтакіх гадзінаў.

24. Сьмерць зраўняла Аляксандра Вялікага зь ягоным паганятым мулаў. Або яны былі ўспрынятымі назад у тыя самыя прынцыпы сусьвету, або былі аднолькава расьцярушанымі сярод атамаў.

25. Падумай пра тое, колькі зьяваў узьнікае ў душы і целе кажнага з нас на працягу аднаго моманту часу, і ты ня будзеш дзівіцца таму, калі непараўнальна болей, ці праўдзівей, усё існуе ў тым Адным Цэлым, якое мы называем сусьветам.

26. Калі хто-небудзь спытае цябе, як пішацца слова "Антонінус", дык няўжо-ж ты пачнеш зласьліва выкрыкваць кажную ягоную літару? І калі на цябе будуць гневацца, дык ці ты будзеш гэтаксама гневацца ў сваю чаргу? Ці-ж ты не пералічыш спакойна і па чарзе ўсе асобныя літары? Памятай, затым, што і кажны абавязак складаецца з асобных момантаў, якія можна пералічыць. Іх вось і неабходна сьцерагчы і бяз мітусьні, не адказваючы зласьлівасьцю на зласьлівасьць, належным чынам выконваць чарговую справу.

27. Ці-ж ня жорстка будзе не дазваляць людзям імкнуцца да таго, што ім здаецца прыстойным і карысным? Але, злуючыся на іхныя памылкі, ты да пэўнае ступені не дазваляеш ім чыніць гэтага. Бо яны заўсёды імкнуцца да таго, што ім здаецца прыстойным і карысным. — Але ў запраўднасьці гэта ня так. Тады, вучы іх і растлумачвай, але перастань злавацца.

28. Сьмерць ёсьць спыненьнем здольнасьці пачуцьцёвага ўспрыйманьня, і імпульсаў здольнасьці думаньня, і служэньня целу.

29. Вялікая шкода сталася-б, калі-б у тым самым жыцьці, у якім табе не адмаўляецца служыць цела, адмовілася-б служыць душа.

30. Уважай, каб ты ня стаўся Цэзарам, і ня дайся спакусе: бо-ж і гэтак здараецца. Старайся быць простым, захавай прыстойнасьць, несапсутасьць, паважнасьць, сьціпласьць, прыхільнасьць да справядлівасьці, набожнасьць, дабразычлівасьць, шчодралюбасьць, стойкасьць у выкананьні прадпрынятае справы. Ужыві ўсе намаганьні, каб стацца такім, якім цябе жадала ўчыніць філязофія. Шануй багоў і памагай людзям. Жыцьцё кароткае; адзіны плод зямнога жыцьця — гэта набожны настрой і дзейнасьць, згодная з агульным дабром. Ва ўсім будзь вучнем Антонінуса. Ідзі сьледам ягонае ўпорыстасьці ў дзейнасьці, згоднае з розумам, якая ніколі не здрадзіла ягоную ўраўнаважанасьць і набожнасьць, сьветласьць ягонага пагляду і запал у напрамку пазнаньня рэчаў. Ён ніколі ня мінаў чаго-небудзь, не разгледзіўшы яго ўважна і не зразумеўшы ясна. Як цярпліва пераносіў ён несправядлівыя ўпіканьні, не адказваючы на іх тым самым. Як нічога не рабіў ён у посьпеху; і як ухіляўся ад слуханьня паклёпаў. Якім дакладным быў ён дасьледнікам людзкіх манераў і чынаў, не папракаючы пры гэтым нікога, не ганьбячы і не астаючыся падозраным, ані пэдантычным, ані сафістым; якімі сьціплымі былі ягоныя жыцьцёвыя вымаганьні, калі ўздымалася пытаньне пра памешканьне ложа, вопратку, яду, паслугі; і які ён быў працаахвочы і цярплівы. Дзякуючы ягонаму простаму спосабу жыцьця, ён мог заставацца ў вадным месцы да вечара; з прычыны скромнае дыеты не патрабаваў нават займацца натуральнымі патрэбамі, апрача толькі як ў вызначаныя гадзіны. Які ён быў верны і роўны ў сваіх сяброўскіх адносінах. Як цярпліва выслухваў ён тых, што адчынена выказваліся супроць ягонае думкі, і радаваўся, калі хто-небудзь прапанаваў нешта лепшае! Які ён быў набожны і адначасна аставаўся беззабабонным. Насьлядуй яго ўва ўсім гэтым і ты зможаш займець добрае сумленьне, калі надыйдзе твая апошняя гадзіна.

31. Станься цьвярозым і думаючым чалавекам. Калі прачнешся і пераканаешся, што цябе мучылі толькі сны, дык яшчэ раз прабудзіся і паўзірайся на ўсё, што адбываецца, гэтаксама, як ты толькі што глядзеў на сонныя здані.

32. Я складаюся зь цела і душы. Для цела ўсё абыякава, таму што яно ня здольнае адрозьніваць. Для душы, аднак, абыякава ўсё тое, што не зьяўляецца яе дзеяньнем. А ўсе яе дзеяньні залежаць ад яе самое. Але і зь дзеяньняў — толькі тыя, якія маюць адносіны да сучаснага. Бо будучае і мінулае — ужо ня маюць значэньня.

33. Праца для рук і ног ня ёсьць супярэчнаю натуры, пакуль рука і нага робяць тое, што ім уласьціва. Падобна рэч маецца і з працаю для чалавека, як чалавека; яна ня супярэчыць натуры, пакуль ён выконвае тое, што ёсьць свомым для чалавека. Але, калі ён ня ідзе супроць натуры, дык ён і не зьяўляецца злом.

34. Колькі насалоды перажылі рабаўнікі, распусьнікі, бацьказабойцы, тыраны!

35. Ці не спасьцерагаеш ты, як рамесьнікі прытарноўваючыся ў пэўнай ступені да смаку невукаў, усё-ж тры маюцца розуму (прынцыпаў) свайго мастацтва і адмаўляюцца пакінуць яго? Ці ня дзіва гэта, што архітэктар або лекар павінен болей шанаваць розум (прынцыпы) свайго мастацтва, чымся чалавек свой уласны розум, які зьяўляецца супольным для яго і багоў?

36. Азыя, Эўропа — гэта толькі куточкі сусьвету; усё мора — кропля ў сусьвеце; гара Атос — груда зямлі ў сусьвеце; сучаснасьць — толькі пункт у вечнасьці. Усе рэчы зьяўляюцца малымі, зьменнымі, мінаючымі. Усе рэчы прыходзяць да быцьця з гэтае рухомае сілы, як беспасрэдняга або пасрэдняга наступства. Варта ўспомніць, што і зеў зубасты льва, і кажнае атрутнае рэчыва і ўсё шкоднае, як калючкі, або балотны мул, ёсьць часткава прыналежнасьцю дасканалага і прыгожага. Дык ня думай, што яно чужнае таму, што ты паважаеш, але заўсёды вяртайся ў душы да крыніцы ўсяго.

37. Хто бачыў сучаснае, той ужо бачыў усё, што было на працягу вечнасьці, і ўсё, што яшчэ будзе на працягу бязьмежнага часу. Таму, што ўсё аднароднае і аднолькавае.

38. Часьцей разважай пра ўзаемасувязь усіх рэчаў, што знаходзяцца ў сусьвеце. Бо ўсе яны быццам пераплецены паміж сабою, а таму ў сяброўстве з сабою знаходзяцца, ідуць адна за аднэю ў пэўным парадку. Гэта тлумачыцца непрарыўнасьці руху агульнаю ўзгодненасьцю і адзінствам існасьці.

39. Прытарноўвайся да абставінаў, якія выпалі табе на долю. І ад усяго сэрца любі людзей зь якімі выпала табе на долю жыць.

40. Усякая прылада, прыспасабленьне, пасуда будуць у добрым стане, калі будуць выконваць працу, дзеля якое яны зроблены, хоць той, хто стварыў, не знаходзіцца каля іх. Што да прадметаў, створаных натураю, дык творчая сіла знаходзіцца ў сярэдзіне іх і знаходзіцца зь імі. Таму яе неабходна асабліва шанаваць і быць упэўненым, што, калі твая пастава будзе ў сузгоднасьці зь ейнаю волею, дык усё ў табе знаходзіцца ў сузгоднасьці з інтэлігэнцыяю. Бо ў сусьвеце рэчы, якія належаць да яе, зьяўляюцца ў сузгоднасьці з інтэлігэнцыяю.

41. Калі ты ўважацімеш за дабро ці зло што-небудзь, што не залежыць ад твайго выбару, дык табе давядзецца за наяўнасьць такога зла ці адсутнасьць такога дабра зьвяртацца з упіканьнямі да багоў і ненавідзець людзей, якія сапраўды зьяўляюцца прычынаю наяўнасьці зла, ці адсутнасьці дабра, або толькі падазраюцца ў гэтым; пры такіх адносінах да падобных рэчаў нам давядзецца шмат у чым паступаць несправядліва. Калі-ж мы будзем лічыць дабром або злом толькі тое, што залежыць ад нас самых, дык ня будзе ўжо ніякае прычыны вінаваціць Бога, або апавяшчаць вайну людзям.

42. Усе мы супрацуем у напрамку адзінае агульнае мэты, адны з веданьнем і разуменьнем, іншыя — нясьведама. Дзеля гэтага, як мне здаецца, Гэраклітос і кажа, што і тыя, што сьпяць, гэтаксама дзейнічаюць і супрацуюць з тым, што адбываецца ў сусьвеце. Але кажны супрацуе па-свойму: і разбэшчаны паклёпнік, і той, хто спрабуе супрацьдзейнічаць таму, што адбываецца; бо сусьвет патрабуе і гэтакіх людзей. Затым, табе трэба вырашыць, да якіх людзей ты сябе залічаеш. Той, хто кіруе Цэлым, усё роўна выкарыстае цябе адпаведным спосабам і ўчыніць цябе адным з актыўных супрацоўнікаў. Але няхай твой удзел ня будзе падобны на таго благога і дурнога верша ў драме, пра які ўспамінае Хрызіппос.

43. Ці Сонца-бог бярэцца за выкананьне працы дажджу, або Асклепіёс за працу багіні Плоднасьці? І як тут рэч маецца з кажнаю з зорак? Ці-ж яны ня розьняцца паміж сабою і не супрацуюць адначасна?

44. Калі багі мелі які-небудзь замер адносна мяне і таго, што займела месца ў маім жыцьці, дык замер іхны цудоўны. Бо Бога, пазбаўленага замераў, цяжка ўявіць сабе. Дый зь якое прычыны павінны яны былі-б імкнуцца спрычыніць мне зло? Якая карысьць была-б ім згэтуль або Цэламу — прадмету іхнай большае ўвагі? Калі яны ня мелі ніякіх замераў адносна мяне асабіста, дык, што найменей, мелі адносна Цэлага наагул; але і ў гэтакім выпадку я павінен вітаць і любіць свой удзел, як выражэньне неабходнае сувязі з Цэлым. Калі-ж у багоў наагул няма ніякіх замераў — з чым трудна згадзіцца — тады ня будзем ані прыносіць ахвяраў, ані маліцца, ані клясьціся, — ня будзем, адным словам, рабіць нічога такога, што мы робім, як людзі перакананыя ў існаваньні багоў і ў іхную лучнасьць з намі. Але, калі нават багі і ня маюць ніякіх замераў адносна нас, дык усё-ж, я сам магу мець замер адносна самога сябе — і павінен разгледзець, што мне карысна, Для кажнага карысным ёсьць тое, што знаходзіцца ў гармоніі зь ягоным фізычным уладжаньнем і натураю. Мая натура ёсьць рацыянальнаю і грамадзкаю. Для мяне, Антонінуса, маё места і бацькаўшчына — ёсьць Рым, як для чалавека — сусьвет. І тое, што карысным ёсьць для гэтых двух местаў, карысным зьяўляецца і для мяне.

45. Штоколечы здараецца з кажным з нас, карысным ёсьць для Цэлага; і гэтага хопіць. Але пры ўважным назіраньні можна пераканацца і ў тым, што наагул усё, што карысным ёсьць для аднаго чалавека — карысным ёсьць для іншых людзей. Паняцьце карыснага тут трэба браць у болей агульным значэньні таго, што ляжыць паміж дабром і злом.

46. Гэтак, як паўтарэньне прадстаўленьняў у амфітэатры і іншых падобных мясцох можа нарэшце абрыдзець, і аднастайнасьць учыніць відовішча дакучлівым, падобнае спатыкаем на працягу ўсяго жыцьця. Бо кажная рэч наверсе і нанізе — гэта тое самае, і з таго самага. І калі-ж канец гэтага?

47. Заўсёды думай пра розных людзей, розных заняткаў і розных краінаў, і гэткім шляхам да Філісьціёна, Фойбоса, Орыганіёноса. Пасьля перайдзі ў думцы да іншых пакаленьняў. І нам давядзецца адправіцца туды, куды адыйшло гэтулькі вялікіх аратараў, гэтулькі слаўных філёзафаў, як Гэраклітос, Пітагорас, Сакратас, гэтулькі герояў старажытнасьці, а за імі гэтулькі стратэгаў і тыранаў; пасьля Эўдоксос, Гіппархос, Архімэдэс і іншыя людзі, таленавітыя, узвышанага спосабу думаньня, працаахвочыя, здольныя, упэўненыя ў свае сілы, і нават такія выкрывальнікі пустэчы і хуткасьці чалавечага жыцьця, як Меніппос і яму падобныя. Усе яны — памятай пра гэта — ужо даўно ляжаць у зямлі. Што ў гэтым жудаснага для іх? А што для тых, імёны якіх ужо зусім забытыя? Толькі адно, сапраўды, зьяўляецца каштоўным: пражыць жыцьцё, праяўляючы праўду, справядлівасьць і дабразычлівасьць нават да людзей хлусьлівых і несправядлівых.

48. Калі ты хочаш парадаваць сябе, дык падумай пра мужнасьць людзей, зь якімі ты жывеш. Адзін адзначаецца дзейнасьцю, іншы — сьціпласьцю, яшчэ іншы — шчодрасьцю, і яшчэ адзін добрымі якасьцямі. Нічога не спрычыняе гэтакае радасьці, як вобраз мужнасьцяў, якія праяўляюцца ў звычаях людзей, што жывуць з намі, і спатыкаюцца ў большых ці меншых групах. Таму заўсёды май іх на ўвазе.

49. Хіба-ж ты ня гневаешся з тае прычыны, што важыш меней, чымся трыста фунтаў? Гэтаксама ня гневайся і на тое, што калі табе наканавана пражыць дадзеную колькасьць гадоў, і ня болей; задавальняйся вызначаным табе часам, як ты задавальняешся вызначанаю табе сутнасьцю.

50. Паспрабуй пераканаць людзей, паступаць разумна. І дзейнічай нават наўсуперак іхнае волі, калі прынцыпы справядлівасьці вядуць у гэтым напрамку. Калі-ж нехта ўжывае гвалт супроць цябе, дык шукай сховішча ў здаваленьні самым сабою, у супакоі духу; адначасна выкарыстай перашкоду для іншае дабрадзейнасьці. І памятай, што тваё імкненьне заўсёды ўмоўнае, і ты не дабіваешся нічога немагчымага. Але што ты хочаш асягнуць? Толькі гэтакае імкненьне. Але ты ўжо асягнуў яго, нават калі тое, да чаго ты імкнешся, застанецца неасягальным.

51. Славалюб бачыць сваё дабро ў чужым дзеяньні. Аддадзены насалодзе — у зазнаным ім стане. Разумны-ж чалавек — у сваей дзейнасьці.

52. Зусім магчыма ня мець ніякага погляду адносна гэтага і вызваліць душу ад хваляваньняў. Бо-ж самі рэчы паводля свае натуры ня прымаюць дзейнага ўдзелу ў складаньні нашых меркаваньняў.

53. Прывучай сябе ўважліва адносіцца да словаў іншых людзей і старайся паводля магчымасьці пранікнуць у душу таго, хто гаворыць.

54. Тое, што ня прыносіць карысьці вульлю, ня прынясе яе і пчале.

55. Калі-б вадаплаўнікі ўздумалі лаяць стырнічага, а хворыя лекара, дык каго-б яны слухаліся? Ці мог-бы першы асягнуць уратаваньне тых, што плывуць, а другі — выздараўленьне хворых?

56. Колькі людзей, зь якімі я прышоў на сьвет, ужо пакінулі яго!

57. Таму, хто церпіць з прычыны разьліцьця жоўці, медзь здаецца горкаю; той, хто пакутуе ад шаленства, баіцца вады, а дзецям здаецца цудоўным мячык. І на што-ж я буду гневацца? Ці думаеш ты, што памылка менш здольная да такіх дзеяньняў, чым разьліцьцё жоўці ў хворага, ці атрута ў таго, хто пакутуе ад шаленства?

58. Ніхто ня можа табе перашкодзіць жыць у сузгоднасьці твае натуры, і нічога не адбываецца наўсуперак розуму агульнае натуры.

59. Што выяўляюць сабою тыя, якім людзі хочуць спадабацца, і дзеля якіх мэтаў, і з дапамогаю якіх дзеяньняў? Як хутка паглыне ўсё вечнасьць, і колькі ўжо яна праглынула.

Кніга сёмая

1. Што гэта такое дрэннасьць? Тое самае, што ты ўжо нярэдка бачыў. І што-б ні здарылася, заўсёды май на ўвазе, што гэта нешта такое, што ты часта бачыш. Наагул, куды-б ты не павярнуўся, усюды ўбачыш адно і тое самае, чым напоўнена старажытная гісторыя, сярэдніх вякоў і новая, з паўтарэньнем тых самых рэчаў у нашых местах і нашых дамох. Тут няма нічога новага; усе рэчы ведамыя і хутка мінаюць.

2. Як могуць быць зьведзены ў нішто нашыя галоўныя прынцыпы, калі ўражаньні (думкі), якія, адказваюць ім, ня будуць зьнішчаны? Але ад цябе залежыць заўсёды ці ізноў паклікаць да жыцьця гэтыя ўражаньні. Я магу мець сваю думку адносна кажнае рэчы, якую толькі маю на ўвазе. Калі я магу, дык чаму-ж я маю турбавацца? Рэчы, якія знаходзяцца вонкі майго разважаньня, не патрабуюць мець ніякіх суадносінаў да майго думаньня. Зразумей гэта — і ты будзеш на правільным шляху. У тваей моцы вярнуць самога сябе да жыцьця, і паўзірацца ізноў на рэчы так, як ты глядзеў на іх раней, бо гэта прынясе табе новае жыцьцё.

3. Нічога нявартыя клопаты пра вонкавую бліскучасьць, сцэнічныя паказы, здабыцьце гуртоў дробнае ці буйнае жывёлы, змаганьні глядыятараў, барацьба шчанятаў за кінутую ім костку, і рыбаў за корм у сажалцы, карпатлівая праца мурашак, беганіна спалоханых мышэй, рухі лялек пры пацягваньні за шнурок — усё гэта зьявы ведамага парадку. Сярод усяго гэтага неабходна захоўваць дабразычлівасьць без ганарыстасьці, але мець на ўвазе, што вартасьць кажнага чалавека вызначаецца вартасьцю прадметаў ягоных натугаў.

4. У кажнай гутарцы неабходна зьвяртаць увагу на тое, што кажацца, і пры кажным чыне на тое, што здараецца. У першым выпадку, трэба сачыць за беспасярэднім аб'ектам гутаркі, у другім — перш за ўсё трэба ўважна глядзець на мэту і яе значэньне.

5. Ці хопіць майго зразуменьня для дадзенае справы? Калі хопіць, дык я скарыстаю яго для справы, як сродак, дадзены мне натураю Цэлага. Калі-ж ня хопіць, дык аддам гэтую справу таму, хто зможа яе ляпей выканаць, калі толькі яна не зьяўляецца маім абавязкам, або зраблю, што змагу, паклікаўшы на дапамогу таго, хто, скарыстаўшы і мой розум, зьдзейсьніць тое, што патрабуе ў дадзены момант агульнае дабро. Бо, раблю я што-небудзь сваімі сіламі, ці з дапамогаю іншага, імкнуцца неабходна толькі да таго, што патрабуецца агульным дабром і адпавядае яму.

6. Колькі людзей, калісьці праслаўленых, цяпер аддадзена забыцьцю. А колькі з тых, што, праслаўлялі іх, ужо даўно ў магіле?

7. Не саромейся зьвяртацца па дапамогу да іншых. Трэба выканаць сваю задачу, як таму войніку пры штурме сьценаў. Прымем, што ты кульгавы і і ня зможаш адзін узьлесьці на сьцяну; але з дапамогаю іншых, магчыма, удасца табе?

8. Няхай прышласьць не палохае цябе. Аанак ты дасягнеш яе, калі гэта будзе патрэбна, маючы той-жа розум, якім ты карыстаешся цяперака.

9. Усе рэчы зьяўляюцца суспольненымі між сабою; усюды боская зьвязанасьць, і насілу ці знойдзецца што-небудзь адчужанае ўсяму іншаму. Бо ўсё аб'еднана агульным парадкам і служыць упрыгожаньню аднаго і таго самага сусьвету. Бо з усіх рэчаў складаецца адзін сусьвет, і ўсё агортвае сабою адзін Бог, адзіная сутнасьць усяго, адно права, адзін і розум ува ўсіх жывых істотах, адна існасьць, калі толькі адзінаю зьяўляецца дасканаласьць для ўсіх істотаў аднаго і таго самага роду і прыналежных да аднаго і таго самага розуму.

10. Усё матэрыяльнае хутка зьнікае ў сусьветнай сутнасьці, кажны прычынны пачатак хутка праглынаецца сусьветным розумам. І памяць пра ўсё ня меней хутка знаходзіць сваю магілу ў вечнасьці.

11. Для разумнай істоты адно і тое самае дзеяньне будзе адпавядаць і натуры, і розуму.

12. Стой проста, або будзь пастаўленым проста іншымі.

13. Гэтак, як рэч маецца паміж часткамі аб'еднанага цела, гэтаксама рэч маецца паміж разьяднанымі прасторам разумнымі істотамі, створанымі для ўдзелу ў адзінай супрацы. Гэтая думка глыбей западзе ў цябе, калі ты будзеш часта казаць сабе: я зьяўляюся часткаю Цэлага, якое складаецца з разумных істотаў. — Калі ты назавеш сябе часткаю, дык ня будзеш яшчэ любіць людзей з усяго сэрца, і дзейнасьць для дабра іншых ня прынясе табе яшчэ канчатковага задавальненьня. У гэтай дзейнасьці ты будзеш бачыць толькі свой абавязак, але не сваё ўласнае дабро.

14. Няхай падае звонку ўсё, што хоча на часткі, якія могуць адчуваць пасьлядоўнасьць гэтага паданьня. Бо часткі, якія адчулі, будуць наракаць, калі яны захочуць. Але я, калі ня буду думаць, што тое, што здарылася, зьяўляецца злом, не дазнаціму ніякага гора. Ня думаць гэтак — зьяўляецца ў маей моцы.

15. Штоколечы нехта можа зрабіць або сказаць, маім абавязкам ёсьць застацца добрым, падобна, як золата, смарагд ці пурпур кажа: Штоколечы нехта іншы кажа ці чыніць, я павінен застацца смарагдам і захаваць свой колер.

16. Кіруючы пачатак не зьяўляецца прычынаю свае зьбянтэжанасьці; гэтым я хачу сказаць, што ён не палохаецца самога сябе, ані паддаецца цярпеньню. Калі-ж хто-небудзь іншы можа палохацца або цярпець, дык няхай ён чыніць гэта, бо сам ён абдумана ня створыць для сябе гэтакага стану.

Хай цела само паклапоціцца, калі можа, пра тое, каб не здарылася што-небудзь зь ім, і сказаць, калі што-небудзь здарыцца. Але душа, якая, фактычна, і баіцца, і церпіць, і творыць пагляд свой адносна ўсяго гэтага, ня будзе перажываць нічога, калі толькі з часам ня будзе змушанаю разьбірацца ўва ўсім гэтым.

Кіруючы пачатак сам у сабе ні ў чым ня мае недахопу, калі толькі сам не прабудзіць у сабе жаданьня. Затым, ён зьяўляецца свабодным ад зьбянтэжанасьці і перашкодаў, калі ня створыць іх для самога сябе.

17. Шчасьце — гэта мець добры гэній, або такі-ж кіруючы пачатак. Што-ж, затым, робіш ты тут, лятуценьне? Адыйдзі, дзеля багоў, гэтак-жа, як і прышло, я не патрабую цябе. Зьявілася ты з прычыны старога навыку. Я ня гневаюся на цябе, — адыйдзі толькі.

18. Баіцца хто-небудзь зьіначаньня? Але што можа прыйсьці да быцьця бяз зьіначаньня? Што можа быць болей любым або болей свомым для натуры Цэлага? Мог-бы ты карыстацца гарачаю вадою ў лазьні, калі-б дрэва ня было здольным да зьіначаньня? Мог-бы ты харчавацца, калі-б харчы ня былі здольнымі зьіначыцца? І што іншае із карыснага магло-б ажыцьцявіцца без працэсу зьіначаньня? Няўжо ты ня бачыш, што зьіначаньні, якія адбываюцца з табою, зусім нагадваюць сабою ўспомнутыя вышэй і, што таксама неабходнымі зьяўляюцца для Цэлага?

19. Усе целы хутка лятуць у сусьветнай субстанцыі, як у імклівай плыні, яны цесна зьвязаныя з Цэлым, дзейнічаючы супольна зь ім, падобна, як нашыя часткі ў іх зносінах адна да аднае.

Колькі Хрызіппосаў, колькі Сакратасаў, кодькі Эпіктэтусаў праглынуў ужо час? Няхай гэтая думка наведвае цябе ў адносінах да кажнага чалавека і кажнае рэчы.

20. Мяне турбуе толькі адно: каб не зрабіць чаго-небудзь такога, што не адказвае характару чалавека, або ў забароненай манеры і ў забароненым часе.

21. Неўзабаве ты забудзеш пра ўсё, і ўсё, у сваю чаргу, забудзе пра цябе.

22. Чалавеку свомым ёсьць любіць нават тых, каторыя крыўдзяць яго. Ты зразумееш гэта, калі пранікнешся думкаю, што яны блізкія табе і, што крыўдзяць яны цябе з прычыны несьведамасьці і супраць свае волі, і што хутка абодва вы памраце; і перад усім, што крыўдзіцель ня спрычыніў табе крыўды, бо ён ня ўчыніў характар твой горшым, чымся ён быў перад гэтым.

23. Для натуры Цэлага ўся сусьветная сутнасьць падобная да воску. Вось яна зьляпіла каня; тады ператоплівае яго і хвармуе дрэва, тады — чалавека, а пасьля яшчэ нешта іншае. І ўсё гэта ў вадным дню. Для скрынкі няма нічога жудаснага ў тым, каб раз быць разабранаю, як і ў тым, каб іншым разам быць зьбітаю ў цэласьць.

24. Твар перакрыўлены ад гневу, ёсьць нешта зусім ненармальнае. Калі такі выраз паўтараецца часта, ён быццам забівае чалавечы воблік, зусім гасіць яго, так што ніякім чынам нельга яго аднавіць. Із гэтага ўжо можна зразумець, што ён супярэчыць розуму.

Калі мы страцім і сьведамасьць памылкаў, дык дзеля чаго яшчэ жыць?

25. Натура, якая ўпраўляе цэласьцю, неўзабаве зьіначыць усё тое, што ты бачыш, і з субстанцыі ўсяго створыць іншыя рэчы і зноў іншыя рэчы зь іхнае субстанцыі, каб сусьвет вечна быў маладым.

26. Калі чалавек скрыўдзіў цябе, дык зараз-жа разваж, якая прычына адносна дабра і зла кіравала ім, а ня гневацца. Аднак, калі твой пагляд адносна дабра пакрываецца з ягоным ці зьяўляецца падобным да ягонага, дык ты павінен дараваць яму. Але, калі вашыя пагляды адносна дабра і зла разыходзяцца, дык табе будзе лягчэй захаваць дабразычлівасьць у адносінах да таго, хто памыляецца.

27. Ня думай пра тое, чаго ў цябе няма, як пра нешта, што ў цябе ёсьць; але з таго, што ў цябе ёсьць, выбяры найболей значнае і памяркуй адносна яго, колькі-б намаганьняў ты затраціў на тое, каб атрымаць яго, калі-б яго ня было. Але высьцерагайся адначасна, каб, сканцэнтраваўшы сваю ўвагу на гэтым, ты ня прывучыў сябе цаніць яго вельмі высока і, каб такім спосабам ня страціў-бы супакою духу, у выпадку, калі яго калі-небудзь ня будзе ў наяўнасьці.

28. Сканцэнтруйся ў самым сабе. Разумны і кіруючы пачатак паводля натуры гэтакі, што здавальняецца сабою ў сваей трапнай дзейнасьці і супакоем, які выцякае зь яе.

29. Выжані ўяву. Пакладзі канец нахілам. Ня выходзь за межы сучаснага. Зразумей тое, што адбываецца як з табою, гэтак і зь іншымі. Раскладзі і падзялі ўсе элямэнты на пачатак прычынны і пачатак матэрыяльны. Думай пра сваю апошнюю гадзіну. Пакінь чужыя памылкі там, дзе ім належыць быць.

30. Старайся пранікнуць душою ў зьмест таго, што гаворыцца. І няхай твой дух углыбляецца ў тое, што ўзьнікае і дзейнічае.

31. Радуйся ў шчырасьці, сьціпласьці і абыякавасьці таго, што ляжыць паміж мужнасьцю і заганаю. Любі род чалавечы. Слухайся Бога. Паэта кажа: Права кіруе ўсім. — І гэтага хопіць, каб памятаць, што Права кіруе ўсім.

32. Адносна сьмерці: Ці расьцярушаньне, ці распыленьне ў атамы або згасаньне — усё гэта ані зьнішчэньне, ані зьіначаньне.

33. Пра цярпеньне: Калі мы ня можам зьнесьці яго, яно забірае нас з жыцьця; калі-ж яно доўгатрываючае, дык яго можна зьнесьці; розум захоўвае свой уласны супакой сілаю ўпэўненасьці, і кіруючая здольнасьць ня станецца горшаю. Часткі-ж, пашкоджаныя цярпеньнем, калі яны могуць, няхай скажуць пра гэта.

34. Пра славу: Глядзі на мэнтальнасьць тых, што імкнуцца да славы; паўзірайся, што яны хочуць, і ад чаго ўхіляюцца, і куды ідуць. На беразе мора адзін пласт пяску наносіцца на другі і хавае яго пад сабою. Гэтак-жа сама і ў жыцьці: тое, што было раней, вельмі хутка зьнікла пад тым, што надыходзіць у сьлед за ім.

35. Словы Плятона:

— Ці думаеш ты, што для чалавека ўзьнёслае думкі, які агортвае сваім узрокам усе часы і ўсю субстанцыю, магчымым ёсьць уважаць, што людзкае жыцьцё зьяўляецца нечым вялікім?

— Гэта немагчыма, — сказаў ён.

— Дык гэтакі чалавек, тады, пачне думаць, што і сьмерць гэтаксама не зьяўляецца злом?

— Напэўна не.

36. Словы Антыстэнэса: Княжацкая гэта рэч — чыніць дабро і быць высьмейваным.

37. Ганьба, калі твар, паслухмяны жаданьням душы, прымае выгляд і выражэньне, свомыя ёй, а сама душа ня ў стане прыдаць сабе належны выгляд і выражэньне.

38. Карысьця якая гневацца на рэчы? Мала справы

Да пачуцьцяў нашых рэчам.

39. Безсьмяротным будзь богам, і нам, земнародным, уцехай.

40. Ня можна, каб у дзень свой ня зжатым было жыцьцё.

Як колас сьпелы, — гэты ня жыў, і той не памёр.

41. Хоць-бы мяне з двума дзяцьмі забылі вы,

Багі сусьвету — ўсё-ткі розум ёсьць і праўда ў тым.

42. Мне спадарожніца — Праўда; са мной дабро.

43. Няхай ня прыцягвае цябе ані чужы адчай, ні трыюмфаваньне.

44. Словы Плятона: Гэтакаму я адкажу справядліва: ты памыляешся, мой дружжа, калі ты думаеш, што чалавек з іскраю годнасьці ў ім павінен узважваць жыцьцё і сьмерць. Адзіная рэч, якую ён павінен браць пад увагу, дык гэта, ці паступае ён правільна ці няправільна.

45. І гэта праўдаю ёсьць, мужы атэнскія, дзеколечы чалавек паставіць самога сябе ў перакананьні, што гэта ёсьць найлепшае месца для яго, або дзеколечы ён быў пастаўлены ягоным старшынёю, там ён мусіць, як я думаю, стаяць і ня браць на сябе ніякае рызыкі, дарогаю выбару паміж сьмерцяю або чым-небудзь іншым, перад неславаю.

46. О добраслаўлены! Паўзірайся ўважна, магчыма, што шляхэтнасьць і дабро розьняцца ад таго, што мы называем ратаваць і быць выратаваным. Магчыма, праўдзівы чалавек ня будзе рупіцца пра тое, каб пражыць як найдаўжэй, але ён ведае, як жанчыны кажуць, што ніякі чалавек ня можа ўхіліцца ад свае долі і дзеля гэтага ён ня будзе хапацца за жыцьцё, але, пакідаючы ўсё Богу, будзе шукаць шляхоў, каб правесьці час свайго жыцьця ў як найболей годны спосаб.

47. Глядзі на рух зорак, быццам ты адбываеш гэты рух разам зь імі; заўсёды думай аб пераходзе элямэнтаў адзін у аднаго. Бо такія думкі ачышчаюць ад бруду зямнога жыцьця.

48. Гэта прыгожыя словы Плятона: Той, хто гаворыць пра людзей, павінен, быццам зь вяршыні гары, глядзець на ўсё зямное; на зграмаджэньні людзей, ваенныя выправы, зямляробскую працу, жанімствы, разводы, нараджэньні, сьмерці, на крыклівыя паседжаньні судоў, пустэльні, розныя плямёны барбараў, сьвяткаваньні, паховіны, кірмашы, зьмяшаньне разнаякіх і скамплікаваных супрацьлегласьцяў.

49. Паўзірайся на мінулае: колькі пераваротаў перажылі ўжо дзярхавы! Можна прадбачыць і прышласьць. Бо-ж яна будзе гэтакаю самаю і ня выйдзе з рытму таго, што адбываецца ў дадзеную хвіліну. Затым, ня мае значэньня, ці будзеш ты назіраць людзкае жыцьцё на працягу сарака гадоў, ці дзесяці тысяч гадоў. І што ўбачыш ты новага?

50. Усё назад прыцячэ: што жыве на зямлі.

Ня міне спарахнець;

А нябёсаў пасеў, прыўзьняты зь зямлі,

Расьцьвіце ў небе зноў.

Гэта — ці расклад сьплеценых паміж сабою атамаў, ці падобнае расьцярушаньне беспачуцьцёвых элямэнтаў.

51. Пітвом, ядой, чароўным зельлем марыць

Вусьце сьмерці ад рэчышча адвесьці.

. . . . . . . . . . . . . .

Калі вецер багоў наляціць, мусім мы

Цяжар працы нясьці без папроку.

52. Ёсьць людзі лепшыя за цябе ў майстэрстве барацьбы. Але няхай ніхто ня стане лепшым за цябе ў адданасьці агульнаму дабру, у сьціпласьці, у пакорлівасьці таму, што адбываецца, у зразуменьні да памылак блізкіх табе людзей.

53. Дзе ёсьць магчымасьць дзейнічаць у адпаведнасьці з розумам, які зьяўляецца агульным для багоў і людзей, там няма чаго баяцца. Бо дзе можа быць асягнута карысьць шляхам правільна накіраванае і ў гармоніі з нашаю натураю дзейнасьці, там ня трэба баяцца якое-небудзь шкоды.

54. Усюды і заўсёды ў тваей моцы здавальняцца з пашанаю сваім сучасным станам, і адносіцца справядліва да людзей, што акружаюць цябе, і праяўляюць сваю здольнасьць у напрамку кантролі свае думкі, каб нічога неадпаведнага не пранікла ў яе.

55. Не азірайся на тое, чым людзі кіруюцца, але глядзі адважна туды, куды вядзе цябе натура — натура Цэлага тым, што здараецца з табою, і твая ўласная натура тым, што трэба табе рабіць. Кажнай істоце трэба рабіць тое, што вымагае ягоны стан. Але ўсе іншыя істоты, з прычыны свайго ўладжаньня, прызначаны для рацыянальных істотаў, гэтак, як і ўсюды — меней дасканалае для болей дасканалага; разумныя-ж істоты адзін для аднаго.

Затым, першае месца ў уладжаньні чалавека займае ягоная сьведамасьць грамадзкасьці. І другое — непадатлівасьць у адносінах да стану, у якім знаходзіцца цела; бо-ж руху разумнаму і духоваму свома адмяжоўвацца і ніколі не здавацца перад рухам пачуцьцяў і імкненьняў, — апошнія бо зьяўляюцца рухамі жывёльнымі, а духовае жадае пяршынства і ня быць пераможаным імі, што і справядліва, таму, што яно паводля натуры павінна карыстацца імі. Як на трэйцяе, у ладзе істоты, неабходна паказаць на адгароджваньне сябе ад непрадуманасьці і ашуканства. Заручыўшыся ўсім гэтым, кіруючы пачатак павінен ісьці сваім простым шляхам, валодаючы тым, што належыць да яго складу.

56. Уяві сабе, што ты ўжо памёр, што жыў толькі да гэтае хвіліны; і час жыцьця, які яшчэ астаецца табе, праводзь у згодзе з натураю.

57. Любі толькі тое, што здараецца з табою як і тое, што выткана зь нітак твайго прадвызначэньня. Бо, што болей адказвала-б тваім патрэбам?

58. Штоколечы-б з табою здарылася, май прад вачыма тых, зь якімі здарылася тое самае і, якія з гэтае прычыны гневаліся, дзівіліся, наракалі. Дзе яны цяперака? Нідзе. Добра, ці хочаш і ты ўпадобіцца ім? І чаму-б табе не пакінуць усе гэтыя хваляваньні, якія зьяўляюцца чужымі для твае натуры, тым, хто выклікаў іх, і церпіць з прычыны іх? Чаму ты не праяўляеш замеру выкарыстаць для сябе ўсе гэтыя здарэньні? Выкарыстаць-жа ты можаш выдатна, ня маючы недахопу ў матар'яле. Будзь толькі ўважным да самога сябе і праяві ахвочасьць быць выдатным ува ўсім, што ты робіш. І памятай, што тое, на чым чын абасноўваецца, астаецца абыякасным.

59. Узірайся ў самога сябе. У табе — крыніца дабра, якая ніколі ня вычарпаецца, калі ты заўсёды будзеш капаць.

60. І цела павінна мець самавітасьць, і не праяўляць нерэгулярнасьцяў у рухах, ані паставе. Бо-ж душа выяўляецца ў абліччы, прыдаючы яму разумнасьць і належны выгляд; падобнае можна вымагаць і ад цела. Але прытрымлівацца ўсяго гэтага трэба бяз вычварнасьці.

61. Мастацтва жыцьця болей нагадвае сабою мастацтва змаганьня барцоў, чымся танцу. І з увагі на гэта, павінна быць у сталай гатоўнасьці і стойкасьці, каб спаткаць і адбіць нечаканае і непрадбачанае.

62. Заўсёды думай пра людзей, што гэта за людзі, узнаньне якіх ты хочаш займець, і якімі матывамі яны кіруюцца. І ты ня будзеш ані вінаваціць іх за іхныя нясьведамыя памылкі, ані мець патрэбнасьці ў іхным узнаньні, і асабліва тады, калі ты зазірнеш у крыніцу іхных паглядаў і іхных імкненьняў.

63. Ніякая душа, — кажа філёзаф, — не пазбаўляе сябе дабраахвотна праўды або справядлівасьці, гэтаксама і разважлівасьці, і дабразычлівасьці, і кажнае іншае падобнае рэчы. Найболей неабходна заўсёды думаць пра гэта, бо тады ты будзеш болей лагодна адносіцца да іх.

64. У часе кажнага болю ўспомні зараз-жа аб тым, што зносіць боль не зьяўляецца сорамнаю рэчаю; што ён ня чыніць кіруючае душы горшаю, бо ён ня дзейнічае згубна на тваю кіруючую інтэлігэнцыю; ён ня спрычыняе шкоды ані ў галіне рацыянальнай, ані грамадзкай. У бальшыні выпадкаў пры адчуваньні болю ты можаш паклікаць на дапамогу словы Эпікуроса, што боль зьяўляецца ані нязносным, ані заўсёды-трываючым, калі толькі ты будзеш памятаць, што і ён мае свае межы і, калі ты нічога не дадасі са свае фантазыі. І гэта яшчэ памятай, што мы не разумеем, што шматлікія рэчы, якія дадаюцца, зьяўляюцца супярэчнымі для нас, гэтакімі самымі, як боль, санлівасьць, сьпякота, і адсутнасьць апэтыту. Калі ты нездаволены з прычыны гэтых рэчаў, дык скажы самому сабе, што я не перамог болю.

65. Старайся нават у адносінах да ніжэйшых існаваньняў ня мець тых пачуцьцяў, якія людзі часта маюць адзін да аднаго.

66. Скуль мы ведаем, што Тэляўгэс ня быў характарам вышэй за Сакратаса? Бо не зьяўляецца тое дастатковым, што Сакратас памер болей слаўнаю сьмерцяю, і з большым посьпехам дыскутаваў з сафістымі, што ён праявіў большую вытрываласьць, праводзячы ноч на марозе, і што, калі ён, атрымаўшы загад арыштаваць Лявонта з Салямісу, уважаў для сябе болей шляхэтным не падпарадкавацца загаду і выйшаў адважным крокам на вуліцу — хоць што да гэтага факту, некаторыя людзі сумняваюцца. Але мы мусім разгледзець, якую душу меў Сакратас, ці мог ён здавольвацца справядлівасьцю ў адносінах да людзей, і набожнасьцю да багоў, ці ня гневаўся ён на заганы людзей, ці не патураў чыёй-небудзь неадукаванасьці, ці не глядзеў на дар, дадзены яму натураю Цэлага, як на нешта чужнае, або, ці як на нейкі цяжар, як нешта нясьцерпнае, і ці не паддаўся ўплыву кволасьці цела.

67. Натура гэтак злучыла інтэлігэнцыю зь целам, што ты зьяўляешся ў стане сам вырашыць сваю ўласную справу. Вельмі магчыма стацца богападобным, застаючыся нікому ня ведамым. Заўсёды памятай аб гэтым; а гэтаксама і тое, што, каб быць шчасьлівым у жыцьці, вельмі мала патрэбна. І затым, што ты страціў надзею стацца дыялектыкам і чалавекам абазнаным з натураю, усё-ж не пакідай з гэтае прычыны надзеі астацца адначасна свабодным чалавекам, аддадзеным агульнаму дабру і паслухмяным Богу.

68. Жыві свабодна і без нараканьняў у вясельлі духа, які нічым не азмрочваецца нават і тады, калі ўсе людзі абсыпаюць цябе рознымі ўпіканьнямі, а дзікія зьверы растузваюць бездапаможныя часткі твайго цела. Бо што можа перашкодзіць інтэлігэнцыі захаваць, ня гледзячы на ўсё гэта, свой унутраны супакой, праўдзівы пагляд на ўсё навакольле і гатоўнасьць выкарыстаць тое, што выпала ёй на долю? Кемнасьць меркаваньня тут быццам зьвяртаецца з спасьцярогаю: Гэтакае ты наводля свае сутнасьці, хоць людзі і ўяўляюць цябе нечым іншым. Здольнасьць скарыстаньня можа зьвярнуцца да магчымасьці: Я шукала цябе; бо ўсё сучаснае заўсёды зьяўляецца для мяне матар'ялам разумнае і грамадзкае мужнасьці, а ўсё ў сваей суцэльнасьці — мастацтвам, якое належыць да чалавека або да Бога. Бо-ж усё, што адбываецца, мае свае суадносіны да Бога або чалавека — і адначасна не зьяўляецца чымсьці новым і нязручным, але знаёмым.

69. Маральная дасканаласьць характару выяўляецца ў тым, каб праводзіць кажны дзень, як апошні ў жыцьці, і быць ані гвалтоўным, ані нягеглым ці крывадушным.

70. Несьмяротныя багі ня гневаюцца за тое, што на працягу гэтак доўгага часу ім даводзіцца мець дачыненьне з гэтакімі людзьмі, якімі яны ёсьць і гэтакаю колькасьцю бязвартасных зь іх, і ўсё-ж, у розны спосаб яны апякуюцца імі. Але ты, катораму прадназначана памерці, чуешся ўтомленым з увагі на бязвартасных, і затым, што зьяўляешся адным зь іх?

71. Сьмешна, што чалавек, стараючыся ўхіліцца ад чужое сапсаванасьці — што немагчымым для яго, не стараецца ўхіліцца ад свае ўласнае, — што поўнасьцю магчымым яму.

72. Тое, што разумная і грамадзкая здольнасьць знаходзіць неразумным і шкодным для грамадзкасьці, тое яна слушна лічыць ніжэй свае годнасьці.

73. Калі ты зрабіў дабро, а іншы чалавек атрымаў дабро, дык чаго-ж ты, упадабляючыся да глупцоў, імкнешся яшчэ да чагосьці трэйцяга, накшталт славы добрага чалавека, ці нагароды?

74. Ніхто не адчувае змучанасьці пры атрымліваньні карысьці. Карысьць-жа зьвязана з дзеяньнем, згодным з натураю. Не ўтамляйся атрымліваць карысьць, прыносячы яе іншым.

75. Імкненьне натуры Цэлага рушыла ў напрамку стварэньня сусьвету. Або кажная рэч адбываецца з прычыны неабходнай пасьлядоўнасьці, або рухі падпарадкаваны не рацыянальнаму прынцыпу. Калі ты будзеш памятаць пра гэта, дык гэта ўчыніць цябе болей спакойным у шматлікіх праявах жыцьця.

Кніга восьмая

1. Думка, тут пададзеная, можа дапамагчы табе ўхіліцца ад жаданьня займеньня парожнае славы, гэта значыць, што ты не зьяўляешся болей у стане пражыць сваё цэлае жыцьцё, або, што найменей, пачынаючы з тваіх юнацкіх гадоў, як філёзаф; але, гэтак, як для іншых, гэтаксама і для самога цябе, ясным стаецца, што ты знаходзішся далёка ад філязофіі. Ты гэтак далёка ўпаў у зьбянтэжанасьць, што не зьяўляецца для цябе лёгкаю рэчаю займець пашану філёзафа; дый спосаб вядзеньня твайго жыцьця супроцьставіцца гэтаму. Калі ты зразумеў, дзе сутнасьць справы ляжыць, адкінь думку: У якім сьвятле могуць бачыць цябе іншыя; і будзь здаволеным магчымасьцю пражыць сваё жыцьцё ў гэткай мудрасьці, на якую дазваляе табе твая натура. Падумай, тады, што яна хоча, і няхай нічога ня ўводзіць цябе ў сумліў; бо ты ўжо меў дасьведчаньне ў шматлікіх напрамках, нідзе не знаходзячы шчасьця, ані ў сылёгізмах, ані ў багацьці, ані гэтаксама ў рэпутацыі, ані ў радасьцях, як і ў нічым іншым. Дзе, тады, яно знаходзіцца? — У дзеяньнях, якія людзкая натура вымагае. Як, тады, чалавек можа выканаць гэта? Калі ён меціме прынцыпы, зь якіх выцякаюць імкненьне і чын. Што за прынцыпы? Тыя, якія адносяцца да добрага і дрэннага: пераконаньне, што тое, што ня будзе добрым для чалавека, ня ўчыніць яго і справядлівым, паўстрыманым, мужным, свабодным; і ня будзе нічога дрэнным, што ня спрычыняе супроцьлеглага вышэйадцемленаму.

2. Пры кажным дзеяньні запытай самога сябе: Якое значэньне яно мае для мяне? Ці давядзецца мне шкадаваць? Яшчэ крыху — і я ўжо мёртвы, і ўсё для мяне зьнікне. Калі мая сучасная дзейнасьць варта разумнае істоты і грамадзкае, якая падпарадкуецца праву з Богам, дык што-ж я маю яшчэ жадаць?

3. Аляксандар Вялікі, Гайюс (Юліюс Цэзар) і Пампэюс, чым яны зьяўляюцца ў параўнаньні з Дыёгэнэсам, Гэраклітосам і Сакратасам? Гэтыя апошнія пранікалі зрокам у сутнасьць рэчаў, з боку прычыны і з боку матэрыі, і кіруючы пачатак у іх заўсёды заставаўся верным самому сабе. А колькі клопатаў было ў першых, і ад чаго яны толькі ня былі залежнымі!

4. Людзі будуць рабіць адно і тое самае, колькі-б ты не сапраціўляўся.

5. Перш за ўсё, не засмучай свайго супакою. Бо ўсё адбываецца ў сузгоднасьці з натураю Цэлага; яшчэ трохі часу, і ты будзеш нішто і нідзе, як і Гадрыян, і Аўгустус. Затым, сканцэнтраваўшыся на сваей справе, унікні ў яе і, памятаючы пратое, што табе трэба быць добрым чалавекам, і пра тое, якія вымаганьні людзкае натуры, няўхільна выконвай гэтыя пастуляты і кажы гэтак, як табе здаецца найболей адкаэваючым справядлівасьці; толькі захоўвай дабразычлівасьць і сьціпласьць, і ўхіляйся ад крывадушнасьці.

6. Натура Цэлага занята тым, што тое, што існуе на адным месцы, перамяшчае на іншае, зьіначвае яго, бярэ адсюль і пераносіць туды. Усё паддаецца зьіначаньню, і затым, няма чаго баяцца, каб не здарылася нешта новае. Усе рэчы ведамыя, нават і распадзел іхны астаецца тым самым.

7. Натура кажнае істоты задаволена, калі знаходзіцца на правільным шляху. Натура-ж разумнае істоты на правільным шляху тады, калі не згаджаецца ані з маною, ці зь няпэўнасьцю ў агортваньні рэчаў; калі кіруе імкненьні выключна на агульнае дабро, схільнасьць, і агіду адчувае толькі да таго, што залежыць ад нас самых, і без нараканьня прымае ўсё тое, што пасылае ёй агульная натура. Бо-ж яна і зьяўляецца часткаю агульнае натуры, падобна, як натура ліста зьяўляецца часткаю натуры дрэва. Розьніца толькі ў тым, што натура ліста зьяўляецца часткаю натуры, пазбаўленай пачуцьцяў і розуму і можа сутыкацца з перашкодамі; натура-ж чалавека зьяўляецца часткаю натуры, якая ня ведае перашкодаў, разумнаю ёсьць і справядліваю; бо яна дае кажнай рэчы аднолькавыя часткі ў сузгоднасьці з часам, матэрыяю, прычыннасьцю, дзейнасьцю, здарэньнямі, захоўваючы роўнасьць і ўзгадняючы з годнасьцю. Але ты пераканаешся ў гэтым, параўноўваючы не асобныя свомасьці паміж сабою, а супольнасьць свомасьцяў аднае істоты з супольнасьцю свомасьцяў іншае.

8. Ты ня маеш часу або магчымасьці чытаць; але ты маеш час і магчымасьць уціхамірваць ганарлівасьць, перамагаць насалоду і боль, пагарджаць нікчэмнаю славаю, ня гневацца на людзей беспачуцьцёвых і няўдзячных, і яшчэ болей — нават клапаціцца аб іх.

9. Няхай ніхто ў прышласьці не пачуе ад цябе скаргаў не на прыдворнае жыцьцё, ні на тваё ўласнае.

10. Раскаяньне ёсьць папрок, скіраваны да самога сябе за недагляд чаго-небудзь карыснага. Карыснае-ж, бясспрэчна, зьяўляецца і добрым у якіх-небудзь суадносінах, і прадмет клопату з боку цудоўнага і добрага чалавека. Але гэтакі чалавек ня будзе шкадаваць, што прапусьціў нагоду атрыманьня насалоды. Значыцца, насалода не зьяўляецца ані карыснаю, ані добраю.

11. Адносна кажнае рэчы стаў сабе пытаньні: Чым зьяўляецца дадзены прадмет сам у сабе, у сваей уласнай пабудове? Якою ёсьць ягоная субстанцыя і матэрыя? — Якою зьяўляецца ягоная прычынная натура? І што ён робіць на сьвеце? — Як доўга будзе ён існаваць?

12. Калі ты ўстаеш неахвотна пасьля сну да працы, тады памятай, што служба, у хворме грамадзкае дзейнасьці, знаходзіцца ў сузгоднасьці з фізычнаю пабудоваю твае асобы і зь людзкаю натураю, але само спаньне зьяўляецца свомым для кажнае нямое жывёлы. Цяперака, тое, што адносіцца да тварэньня, паводля натуры, гэтаксама болей набліжаным ёсьць і да яе самое, у большай частцы яе цёла і косьці, так, нават болей прыемнае.

13. Заўсёды і ў меру магчымасьці, пры кажнай нагодзе душы, тасуй да яе прынцыпы фізыкі, этыкі і дыялектыкі.

14. Зь якімколечы чалавекам давядзецца табе сустрэцца, зараз-жа скажы сабе: Якія прынцыпы гэты чалавек мае адносна дабра і зла? Бо, калі з увагі на прыемнасьць і боль, і з прычынаў гэтага, із увагі на славу і няславу, сьмерць і жыцьцё, ён мае такі або іншы паглад, дык нічога ня будзе ані дзіўнага, ані недарэчнага для мяне, калі чыніць гэтакую рэч або іншую; і я мушу мець на ўвазе, што тое, што ён чыніць, чыніць з прычыны загаду.

15. Памятай, што сорамна было-б дзівіцца з таго, што фігавае дрэва родзіць фігі або, што сьвет стварае тое, што ствараць свомым для яго зьяўляецца. Гэтаксама, сорамна было-б лекару і вадаплаўніку дзівіцца з таго, што хворы мае гарачку, або, што вецер неспадарожны.

16. Памятай, што зьмяненьне свае думкі і згода з тым, хто паказвае правільны шлях, а ні ў якім разе не абмяжоўваюць свабоды. Бо-ж гэта і ёсьць тая твая дзейнасьць, якую ты выконваеш у сузгоднасьці з тваім розумам.

17. Калі гэта залежыць ад цябе, дык нашто ты робіш гэта? Калі ад іншага, дык да каго ты зьвяртаешся з упікамі? Да атамаў, ці багоў? Бо тое і другое характэрызуе глупца. Ні на што ня трэба наракаць. Калі можаш, папраў прычыну; калі ня можаш, дык папраў хоць самую справу. Калі-ж і гэта для цябе немагчымым ёсьць, дык якая табе карысьць з упіканьняў. Бяз прычыны нічога ня трэба рабіць.

18. Тое, што памірае, ня выпадае з сусьвету. Калі-ж яно застаецца тут, дык і зьіначваецца тут, і распадаецца на свомыя сабе часткі — элямэнты сусьвету, і самога цябе. Гэтыя зьіначваюцца, але не наракаюць.

19. Усё, што існуе, існуе для пэўнае мэты, як напраклад, конь, вінаградная лаза. Чаму ты дзівішся? Нават і сонца можа сказаць, што я маю мэту; падобнае і багі могуць сказаць. І дзеля якое мэты існуеш ты? Для насалоды? Паглядзі, ці мае гэта які-небудзь сэнс?

20. Натура распасьцірае сваю ўвагу ў ваднолькавай меры на канец, як і напачатак, гэтаксама, як і на трываньне дзеяньня, падобна, як чалавек, які кідае мяч. Што добрага для мячыка ў тым, што ён нясецца ўгару, ці дрэннага ў тым, што ён імкнецца ўніз ды нават, калі ўпаў ды ляжыць? Што добрага для бурбалкі ў тым, што яна разьдзьмулася, ці дрэннага ў тым, што яна лопнула? Тое-ж самае можна сказаць і пра лямпу.

21. Выверні што-небудзь (цела) унутранаю стараною наўзьверх і паглядзі, якое яно, і якім яно стаецца, калі старэецца, ці з прычыны хваробаў, або празьмернасьцяў.

Коратка жывуць і той, хто хваліць, і той, каго хваляць, і той, хто памятае, і той, каго памятаюць. Да таго-ж, усё гэта адбываецца ў куточку якой-небудзь краіны, дый тут ня ўсе згодны паміж сабою і асобныя людзі самі з сабою. Дый уся зямля — пясчынка.

22. Няхай твая ўвага будзе засяроджана на рэчы, што знаходзяцца перад табою; хай сабе гэта будзе слова, перакананьне, чын.

Ты маеш тое, на што заслужыў, бо ты баржджэй выбраў стацца добрым заўтра, чымся сягоньня.

23. Раблю я што-небудзь? Я раблю гэта, лічачыся з дабрабытам людзей. — Здараецца са мною што-небудь? Я дапушчаю, лічачыся з волею багоў і крыніцыю ўсяго, дзе бярэ пачатак усё, што ўзьнікае.

24. Гэтак, як мыцьцё ў лазьні выяўляецца табе — тлушч, пот, гразь, ліпкая вада — рэчы, што выклікаюць агіду, — падобна выяўляецца кажная частка жыцьця і кажная рэч.

25. Люцыльля перажыла Вэруса, а пасьля і сама памерла; Сэкунда пахавала Максімуса, каб пайсьці ягоным сьледам; Эпітынханус бачыў паміраючага Дзіёцімоса, і сам памер усьлед за ім; Антонінус бачыў паміраючую Фаўстыну, а пасьля і сам быў пахаваны. І гэтак рэч маецца з кажным. Цэлер бачыў паміраючага Гадрыяна, і пасьля гэтага памер Цэлер. Дзе-ж усе тыя мудрацы, вяшчальнікі, ганарліўцы? Дзе, напрыклад, з мудрацоў Харакс, Дэмэтрыёс плятоністы, Эўдаймон і ім падобныя? Усё хуткамінаючае, усё даўно мёртвае. Некаторыя былі адразу забытыя, іншыя сталі мітамі, яшчэ іншыя зьніклі ўжо зь мітаў, Затым, памятай, што ўсё тое, што творыць сабою цябе, мусіць або распасьціся, або твая жыцьцёвая сіла згаснуць, ці зьіначыцца і быць перанесенаю на іншае месца.

26. Дзейнасьць, свомая для чалавека, зьяўляецца для яго крыніцаю радасьці. Чалавеку ўласьціва добразычлівасьць да сябе падобных, пагарда да пачуцьцёвых імпульсаў, адрозьненьне пераканаўчых ўяўленьняў, сузіраньне натуры Цэлага і таго, што адбываецца, дзякуючы ёй.

27. Існуюць тры суадносіны паміж табою і іншымі рэчамі; да цела, якое акружае цябе; да боскае прычыны, якая зьяўляецца крыніцаю ўсяго таго, што здараецца з усімі; і, нарэшце, да людзей, што жывуць з табою.

28. Боль зьяўляецца або злом для цела — у такім выпадку няхай цела і гаворыць пра гэта; або для душы; але душа здольнаю ёсьць захаваць уласьцівыя ёй зразуменьне і супакой і ня бачыць у болю зла. Бо ўсякае меркаваньне і імкненьне, схільнасьць і неахвочасьць знаходзяцца ўнутры нас, і ніякае зло сюды не пранікае.

29. Гані ад сябе ўсякае лятуценьне і заўсёды кажы сабе: Цяперака ад мяне залежыць, каб у гэтай душы ня было ані брыдоты, ані прагнасьці, ані наагул ніякага перапалоху; але, бачачы ўсё так, як яно ёсьць, я буду карыстацца ўсім у адпаведнасьці з яго каштоўнасьцю. — Памятай пра гэтую здольнасьць, уласьцівую табе, дзякуючы натуры.

30. У сэнаце ці з прыватнаю асобаю заўсёды трэба гаварыць з павагаю, але бяз пыхі. Няхай мова твая будзе праўдзіваю.

31. Аўгустусавы двор, ягоная жонка, дачка, патомкі, нашчадкі, сястра, Агрыппа, сваякі, хатнія, прыяцелі, Арэюс, Мэцэнас, лекары, ахвяравальнікі, увесь двор памер. Перайдзі, тады, да ўсіх іншых, да сьмерці не паасобных людзей, але цэлых радоў, напрыклад Помпееў. На надмагільных помніках, між іншых, можна знайсьці інскрыпцыю: Апошні з гэтака ці іншага роду. Падумай, колькі намаганьняў затрацілі продкі, каб пакінуць сабе спадкаемца. — Ды ўсё-ж, нехта павінен застацца апошнім. А пасьля ўжо памірае і апошні з роду.

32. Жыцьцё трэба складаць з паасобных дзеяньняў і быць задаволеным, калі кажнае зь іх адказвае свайму назначэньню. Але ніхто ня можа перашкодзіць табе ў тым, каб кажнае тваё дзеяньне адпавядала свайму назначэньню. — А што, калі перашкоды зьявяцца звонку? Гэтакіх нямашака для дзейнасьці справядлівае, разумнае і прадуманае. — Але, магчыма, якая-небудзь іншая дзейнасьць наткнецца на перашкоды? — Аднак-жа, дзякуючы супакойнай паставе, занятае да самое перашкоды і разважнаму падыходу да дадзеных абставінаў, на месцы ранейшае зараз-жа выявіцца новая дзейнасьць, карысная для падобнага ўкладу жыцьця, пра якую ідзе гутарка.

33. Прыймай багацьці або памыснасьць жыцьця без фанабэрыстасьці; і будзь гатовым згубіць усё.

34. Ці бачыў ты калі-небудзь адцятую руку або нагу, ці адсечаную галаву, што ляжыць асобна ад тулава? Гэтакім чыніць сябе кажны той, як далёка ён можа, хто нездаволены з таго, што здараецца і адыходзіць набок ад іншых або чыніць нешта супроць свайго асяродзьдзя. Прымем, што ты адасобіў сябе ад натуральнае еднасьці — бо ты нарадзіўся быць часткаю, але цяперака ты сам адсек сябе. Аднак тутака табе дадзена яшчэ тая магчымасьць, што ты можаш ізноў прывесьці сябе да зьяднаньня. Гэтага Бог не дазволіў ніякай іншай частцы: ізноў сысьціся, будучы ўжо адасобленаю і адсечанаю. Ацані дабрыню, якую ён праявіў да чалавека: ён даў яму волю не адрываць самога сябе з самага пачатку ад Цэлага і ўжо адарванаму дазволіў сысьціся, зрасьціся і заняць месца ў частцы.

35. Як усе іншыя здольнасьці разумнае істоты ўкладзены ў яе натураю Цэлага, гэтаксама мы атрымалі ад яе і наступную. Падобна, як яна ўсё, што супрацьставіцца і насупраць ёй дзейнічае, ператварае на сваю карысьць і ўключае ў ланцуг неабходнасьці, чынячы яго сваею часткаю, гэтаксама і разумная істота можа ператвараць у матэрыял для сябе кажную перашкоду і выкарыстаць яе, усяроўна, якія былі яе ранейшыя мэты.

36. Няхай не агортвае цябе сумная думка пра тваё жыцьцё ў сваей суцэльнасьці. Не затрымлівайся над тым, колькі і якога характару цярпеньняў, напэўна, давядзецца табе дазнаць, але пры кажным, што пагражае табе, зьвяртайся да сябе з пытаньнем: Што ёсьць у гэтым, чаго нельга было-б перанесьці і сьцярпець? — Ты дазнаеш пачуцьцё сораму, адказваючы афірматыўна. Затым бо, памятай, што цябе гняце ня прышлае і ня мінулае, але заўсёды толькі сучаснае. Але апошняе яшчэ зьменшыцца, калі ты абмяжуеш яго ў ім самым і ўпікнеш сваю душу, калі ёй выдасца немагчымым нават гэткі цяжар.

37. Ці Пантэя або Пэргамос усё яшчэ сядзяць каля грабніцы Вэруса? Ці Хабрыяс або Дзіёцімос сядзяць каля грабніцы Гадрыяна? Нават само пытаньне ёсьць сьмешным. Але, калі-б яны і сядзелі, дык ці адчувалі-б гэта нябожчыкі? А калі-б і адчувалі, дык ці прынесла-б гэта задавальненьне? А калі-б і прынесла задавальненьне, дык сталіся-б тыя, што сядзяць каля іхных грабніцаў, несьмяротнымі? Ці-ж не наканавана ім спачатку стацца старымі, а пасьля памерці? Але, што сталі-б рабіць нябожчыкі пасьля іхнае сьмерці? Усё гэта — цяжкое паветра, мяхі, напоўненыя парахнёю.

38. Калі ты можаш бачыць востра, тады глядзі і разважай мудра, кажа філёзаф.

39. У пабудове разумнае істоты я не спасьцерагаю мужнасьці, якая супроцьставілася-б справядлівасьці; але спасьцерагаю мужнасьць любові, і гэта ёсьць паўстрыманасьць.

40. Адмоўся ад свайго пагляду адносна таго, што здаецца засмучаючым цябе — і ты сам знойдзешся ў поўнай бясьпецы. Але хто гэты "сам"? — Розум. Але я ня розум. — Тады, будзь ім. — Такім чынам, няхай толькі розум сам не засмучае сябе. Калі-ж нешта іншае ў табе чуецца дрэнна, дык няхай яно само і ўпэўніваецца ў самым сабе.

41. Перашкода для ўспрыняцьця змысламі — гэта зло жывёльнае натуры. Перашкода для імкненьня (жаданьня) — гэтаксама зло жывёльнае натуры. Існуюць гэтаксама і перашкоды для расьліннага жыцьця, якія зьяўляюцца злом для яго: гэтак і перашкода для духа зьяўляецца злом для духовае натуры. Дастасуй усё гэта да самога сябе. Ці боль або змысловая прыемнасьць узьдзейваюць на цябе? Няхай змыслы пакажуць на гэта. У сваім імкненьні ты наткнуўся на перашкоды? Калі аддаешся імкненьню бязумоўна і без засьцярогаў, дык гэта ўжо дрэнна для цябе, як істоты разумнае. Але, калі ты расшырыш свой кругагляд, дык ня сустрэнеш шкоды і не спаткаешся з перашкодамі. Дзейнасьці-ж, уласьцівае духу, ніхто іншы перашкодзіць ня можа, бо ён недасягальны ані для агню, ані для мяча ці тырана, ані для паклёпу. Як доўга гала існуе, яна ня можа страціць свае кругласьці.

42. Я не заслугоўваю таго, каб засмучаць самога сябе, бо ніколі намысна не засмуціў каго-небудзь іншага.

43. У кажнага свая прычына да радасьці. Мяне радуе, калі кіруючы пачатак не паказавае прыкметаў хваробы, калі ён не адварочваецца ні ад кога зь людзей, ані ад таго, што адбываецца зь людзьмі, але глядзіць на ўсё дабразычлівасьцю вокам, ўсё прыймае і ўсім карыстаецца ў адпаведнасьці да дадзенае рэчы.

44. Старайся забясьпечыць сабе час цяперашні: бо тыя, што баржджэй гоняцца за пасьмертнаю славаю, забываюць, што людзі з часам будуць гэтакімі самымі, як тыя, што выдаюцца ім цяжарам сягоньня. І ўсе яны зьяўляюцца сьмяротнымі. Дый наагул, што табе да таго, як яны будуць аб табе адкліквацца і якою будзе іхная думка пра цябе.

45. Вазьмі мяне і кінь куды хочаш; бо і там я ўтрымаю маю боскую частку ў супакою, гэта значыць, у сузгоднасьці са свомаю маею пабудоваю.

Ці-ж зьмена месца зьяўляецца дастатковаю прычынаю, чаму душа мая мае быць нешчасьліваю і горшаю, чымся была, прыгнечанаю, зьбянтэжанаю і спалоханаю? Ці ёсьць якая-небудзь іншая прычына гэткага стану?

46. Нічога ня можа з чалавекам здарыцца, што ня было-б людзкім здарэньнем, ані з быком, што не здараецца ў сузгоднасьці зь ягонаю натураю, ані гэтаксама з вінаграднаю лазою, ані з каменем тое, што здараецца з каменямі. Калі, затым, з кажнаю рэчаю здараецца нешта звычайнае і натуральнае, чаму-б ты меў наракаць? Бо агульная натура ня прыносіць нічога з таго, чаго-б ты ня мог зьнесьці.

47. Калі ты сумуеш з прычыны чаго-небудзь вонкавага, дык гэта ня ёсьць тая рэч, якая бянтэжыць цябе, але твой уласны суд адносна яе. І гэта ў тваей моцы знаходзіцца, адхіліць набок цяпер-жа гэтакі суд. Але, калі што-небудзь у тваім уласным настроі спрычыняе табе боль, хто, тады, перашкаджае табе паправіць твой уласны пагляд? Падобна гэтак, калі ты ня выконваеш тае нейкае рэчы, якая выдаецца табе правільнаю, і тады, чаму ты не працягваеш свае дзейнасьці, але наракаеш? — Але гэтай дзейнасьці перашкаджае нешта болей сільнейшае, чымся я. — Тады, ня сумуй, бо не ў табе знаходзіцца прычына бязьдзейнасьці. — Але жыцьцё губіць сваю вартасьць, калі рэч ня можа быць выкананаю. — Разьвітайся, тады, з жыцьцём бяз горычы, гэтаксама, як калі-б ты выканаў прадпрынятую справу, захоўваючы дабразычлівасьць нават да тае перашкоды, якая стаяла на тваім шляху.

48. Памятай, кіруючы пачатак зьяўляецца непераможным, калі самазасяроджаным і здаволеным сам у сабе, і ня чыніць нічога, чаго ён не пастанаўляў выконваць, нават калі ён напатыкае супраціў яўнае ўпорыстасьці. Што, тады, станецца, калі ён хвармуе суд адносна якое-небудзь рэчы, успамаганы розумам і прадумана? Затым, розум, які астаецца свабодным ад запалу, зьяўляецца замчышчам, бо для чалавека нічога няма болей пэўнага, дзе ён можа знайсьці сабе непераможнае сховішча на прышласьць. Той, затым, хто ня бачыць гэтага, зьяўляецца невукам; але той, хто сьцяміў гэта і не карыстаецца гэтым замчышчам, зьяўляецца няшчасным.

49. Нічога не кажы болей ад таго, што выяўляе табе першая вестка. Прымем, што нехта кажа табе, што нейкі чалавек дрэнна выражаецца пра цябе. Гэта першая вестка; але пра тое, што, дзякуючы гэтаму, ты церпіш — пра гэта вестка маўчыць. Я бачу, што дзіця маё захварэла; так, я бачу гэта; але, што яно ў небясьпецы — гэтага я ня бачу. Затым, трывай у межах першых уражаньняў, нічога ня прыдумваючы сам да іх, і нічога ня станецца з табою. Або баржджэй дадай нешта, але як чалавек, які ведае ход рэчаў на сьвеце.

50. Агурок ёсьць горкі? — Кінь яго. На шляху тваім калючыя кусты? — Абыйдзі іх. Гэтага хопіць. Не ўваходзь у пытаньне: Чаму створаны гэтакія рэчы на сьвеце. Бо ты станешся сьмешным для чалавека, які абазнаны з натураю, гэтаксама, як сьмешным ты станешся ў вачох цесьлі ці шаўца, калі-б ты ўпікнуў іх у тым, што ў іхных майстэрнях ты бачыш істружкі і абрэзкі шкуры зь іхных вырабаў. Гэтыя рамесьнікі, аднак-жа, маюць месца, куды выкінуць гэтыя істружкі і абрэзкі, але натура Цэлага ня мае гэтакага месца вонкі сябе. Але якраз самым найболей здзіўляючым мамэнтам у мастацтве натуры зьяўляецца тое, што абмежаваная сама ў себе, яна ператварае ў самую сябе ўсё тое, што выдаецца навонкі яе, сапсутым, аджыўшым свой век і бескарысным і, што з усяго гэтага яна зноў творыць нешта зусім новае. Як быццам, яна не карыстаецца матэрыяю звонку і не патрабуе прасторы, куды выкідаць спарахнеласьць. Яна здавольваецца сваею прастораю і свомым для яе мастацтвам.

51. Ня будзь, марудным у сваім дзеяньні ані нявыразным у гутарцы, ані вандроўнікам у сваіх думках, і няхай у тваей душы ня знойдзе месца ўнутранае змаганьне ані захопленьне навонкі; ня будзь у жыцьці гэтак запрацаваным, каб не знайсьці часу на інтэлігэнтны адпачынак.

Прымем, што людзі забіваюць цябе, крояць цябе на кавалкі, праклінаюць цябе. Але ці могуць гэтыя рэчы перашкодзіць тваім разумовым здольнасьцям астацца чыстымі, мудрымі, зраўнаважанымі і справядлівымі? Напрыклад, калі-б чалавек, падыйшоў да празрыста чыстае крыніцы, пачаў-бы агідна праклінаць яе, крыніца ніколі не супыніла-б сваіх патокаў здароўеноснае і прыдатнае да піцьця вады; і, калі-б ён пачаў кідаць у яе гліну ці які-небудзь бруд, дык яна хутка расьцярушыць усё, змые і сама астанецца чыстаю, як і раней. Калі-ж ты будзеш мець крыніцу з заўсёды б'ючымі водамі замест застоенага балота? Дарогаю хвармаваньня самога сябе ў кажнай гадзіне часу ў напрамку ўласнае свабоды, спалучанае з дабразычлівасьцю, прастатою і скромнасьцю.

52. Той, хто ня ведае, чым сьвет зьяўляецца, ня ведае, дзе ён знаходзіцца. І той, хто ня ведае дзеля якое мэты сьвет існуе, ня ведае кім ён зьяўляецца, ані гэтаксама чым сьвет ёсьць. Той, хто астаецца нясьведамым ува ўсіх рэчах, не зьяўляецца ў стане нават сказаць, дзеля якое мэты ён сам існуе. І што, затым, думаеш ты пра гэтакага чалавека, каторы ўхіляецца ад крытыкі і шукае славы ад тых, што пляскаюць яму рукамі, але нясьведамымі астаюцца адносна таго, дзе яны знаходзяцца і чым яны зьяўляюцца?

53. Ці жадаеш ты сабе быць хваленым чалавекам, каторы праклінае самога сябе тры разы на працягу аднае гадзіны? Ці жадаеш ты падабацца чалавеку, які не падабаецца самому сабе? Ці-ж падабаецца сабе той, хто раскайваецца бадай-што ўва ўсіх сваіх паступках?

54. Не ўсузгадняй болей твайго дыханьня толькі з паветрам твайго навакольля, але няхай твая інтэлігэнцыя станецца згарманізаванаю з інтэлігэнцыяю, якая агортвае ўсе рэчы. Бо інтэлігэнтная сіла гэтаксама разьлітая і распаўсюджаная для таго, хто зьяўляецца здольным дыхаць ёю, падобна, як сіла паветра для дыхаючага ім.

55. Наагул, зласьлівасьць зусім ня шкодзіць сусьвету; і ў вапрычонасьці, зласьлівасьць аднаго чалавека ня чыніць шкоды іншаму. Яна толькі шкоднаю астаецца для таго, хто падтрымлівае яе ў сабе; але і ён можа збавіцца ад яе, калі толькі праявіць жаданьне ў гэтым напрамку.

56. Для мае свабоднае волі свабодная воля майго суседа астаецца гэтакаю-ж абыякаснаю, як ягонае беднае дыханьне і цела. Бо, хоць мы і створаны ў першую чаргу адзін для аднаго, тымняменей кіруючы пачатак кажнага з нас надзельвае ўласнаю ўладаю, бо ў супроцьлежным выпадку, зласьлівасьць майго суседа станецца для мяне шкодаю. Але Бог вырашыў інакш — каб шчасьце нашае або няшчасьце не залежала ад каго-небудзь.

57. Выдаецца, што сонца льлецца ўніз, і запраўды, ува ўсе кірункі яно разьлівае сьвятло, і ўсё-ж яно не расьцярушваецца. Бо гэтае разьліцьцё зьяўляецца працяжэньнем: Тут трэба ўспомніць, што праменьні завуцца працяжэньнямі — бо яны зьяўляюцца працяжнымі. Але нехта можа падумаць, чым гэты прамень ёсьць, асбліва, калі ён глядзіць на сонечнае сьвятло, якое прапушчаецца праз вузкую адтуліну ў цёмны пакой, бо яно працягваецца па простай лініі, і выглядае быццам яно ўпіраецца ў цьвярдое цела, якое выяўляецца, як перашкода ў паветры, што асталося за ім; пасьля гэтага, сьвятло астаецца сталым і ня сьлізгаецца або падае. Гэтакім, затым, павінна быць выказваньне і працяжэньне самога разуменьня, і ні ў якім выпадку яно ня можа быць разьліцьцём, але толькі працяжэньнем; і яно ня можа быць бунтарным або гвалтоўным судыраньнем з перашкодамі, спатканымі на сваім шляху; ані можа яно ўпасьці, але павінна аставацца сталым і прасьветаю азіяць тое, што атрымлівае яго. Бо цела пазбавіць самое сябе таго асьвятленьня, калі яно ня ўспрыйме яго.

58. Той, хто баіцца сьмерці, баіцца або страты вычуваньня або займеньня нейкага іншага вычуваньня. Але, калі ты ня мецімеш ніякага вычуваньня, тады не дазнацімеш пачуцьця ніякае шкоды; і калі ты здабудзеш новы від вычуваньня, ты станешся новым жывым існаваньнем і ты будзеш жыць бяз супынку.

59. Людзі існуюць адзін для аднаго. Затым, або ўсьведамляй іх, або знось церпяліва.

60. Адна рэч — гэта лёт стралы, іншая — лёт інтэлігэнцыі чалавека. Інтэлігэнцыя, запраўды, нават абмінаючы перашкоды і, дасьледуючы прадмет з усіх пунктаў гледжаньня, трымаецца простага напрамку і імкнецца да мэты.

61. Старайся пранікнуць у кіруючы пачатак кажнага; і дай магчымасьць кожнаму пранікнуць у пачатак, які кіруе табою.

Кніга дзявятая

1. Той, хто дзейнічае несправядліва, дзейнічае бязбожна. Бо натура Цэлага стварыла разумныя існаваньні адзін для аднаго, і дзеля гэтага яны павінны памагаць адзін аднаму адпаведна да патрэбаў іхных, але ні ў якім выпадку шкодзіць адзін аднаму; затым, той, хто ломіць яе волю, астаецца вінаватым у бязбожнасьці адносна найвышэйшае боскасьці. Гэтаксама і той, што хлусіць, стаецца вінаватым у бязбожнасьці перад тою самаю боскасьцю; бо сусьветная натура зьяўляецца натураю рэчаў, што існуюць; і рэчы, што існуюць, астаюцца ў суадносінах да ўсіх рэчаў, што прыходзяць да быцьця. І далей, гэтая сусьветная натура называецца праўдаю, і зьяўляецца першапрычынаю ўсіх рэчаў праўдзівых. Затым, той, хто хлусіць наўмысна, зьяўляецца вінаватым у бязбожніцтве, паколькі дзейнічае ён несправядліва, каб зманіць; гэтаксама і той, хто хлусіць нясьведама, паколькі ён знаходзіцца ў разладзьдзі з натураю Цэлага, і паколькі ён уносіць замяшаньне ў парадак дарогаю змаганьня супроць натуры сусьвету. Бо той, хто дазваляе ўцягнуць сябе, наўсуперак свае волі, у змаганьне супроць праўды, і супроцьдзейнічае ёй, затым, што натура пераказала яму задаткі і, пагардзіўшы каторымі, ён ужо, знайшоўся на ўзроўні няздольнасьці разьлічыць непраўдзівае ад праўдзівага. Гэтаксама і той, хто імкнецца да насалоды, як дабра, і ўхіляецца ад болю, як ад зла, вінаватым ёсьць у бязбожніцтве. Бо ўжо з прычыны неабходнасьці гэтакаму чалавеку давядзецца часта наракаць на агульную натуру, якая быццам ня лічыцца з годнасьцю, распадзяляючы людзей на дрэнных і добрых, бо-ж часта дрэнныя ўпадаюць у прыемнасьці і маюць сродкі дзеля асягненьня іх, і ў тым самым часе, як на долю добрых людзей выпадае цярпеньне і ўсё тое, што выплывае зь яго. І далей, той, хто баіцца цярпеньня, можа гэтаксама баяцца некаторых рэчаў, якія могуць здарыцца на сьвеце — нават і гэта ёсьць бязбожніцтвам. І той, хто знаходзіцца ў пагоні за прыемнасьцямі, ня меціме сілы паўстрымацца ад несправядлівасьці. Што да таго, хто жадае сьледаваць у сузгоднасьці з натураю, той павінен аднолькава адносіцца да таго, да чаго аднолькава адносіцца агульная натура — бо-ж яна не стварыла-б таго і іншага, калі-б не адносілася аднолькава да таго і іншага. З гэтага, той упадзе ў бязбожніцтва, хто неаднолькава ўсуадношваецца да цярпеньня або да насалоды, сьмерці і жыцьця, або славы і няславы, якімі натура карыстаецца аднолькава. Я кажу, што агульная натура карыстаецца ўсім гэтым, замест таго, каб сказаць, што ўсё гэта, у адпаведнасьці да ведамага парадку, аднолькава адбываецца з усім, што прыходзіць да быцьця і што крочыць сумесна на моцы нейкага спрадвечнага Провіду, паводля якога ён, выходзячы зь нейкага пачатку, прадуладзіў сучасны парадак рэчаў, засяродзіўшы ў сабе пэўныя прынцыпы рэчаў, якія павінны наступіць з прадугледжаньнем сілы існаваньняў, зьіначаньняў і чаргаваньня.

2. Гэта быў-бы найрадасьнейшы ўдзел чалавека, адыйсьці ад людзей, не дазнаўшы смаку хлусьні, крывадушнасьці, роскашы і фанабэрыстасьці. Аднак-жа, аджыць сваё жыцьцё чалавеку, каторы меў усе гэтыя рэчы пад дастаткам і адыйсьці, было-б гэта яшчэ адным найлепшым падарожжам, як кажа народнае выслоўе. Ці аддаеш ты перавагу таму, каб тануць у заганах, і дасьведчаньне яшчэ не пераканала цябе, каб уцякаць ад гэтае заразы? Бо сьведамасьць зьнішчэньня зьяўляецца заразаю, і запраўды, шмат большаю, чымся маральны ўпадак і зьмена на горшае ў атмасфэры нашага навакольля. Бо гэты маральны заняпад зьяўляецца заразаю быдла, як далёка яно ёсьць быдлам; але іншая зьяўляецца заразаю людзей, як далёка людзьмі яны астаюцца.

3. Не пагарджай сьмерцю, але ўсуадношвайся да яе, як да аднае з рэчаў, якая адлюстроўвае волю натуры. Бо гэтак, ужо ёсьць, гэта значыць, быць дзіцем і расьці, уваходзіць у сілу веку і старэцца, мець зубы і бараду, і сівізну, увайсьці ў стан запладненьня і цяжарнасьці, радзіць і ўсе іншыя натуральныя праявы, якія поры твайго жыцьця прыносяць, а зь імі раскладаньне. Гэта, затым, зьяўляецца пасьлядоўным для характару чалавека думаючага, каб быць ані неахайным, ані пагардлівым адносна сьмерці, але чакаць на яе, як на адну з праяваў натуры. І як ты цяперака чакаеш на пару, калі дзіця выйдзе з узлоньня твае жонкі, гэтаксама будзь гатовым на тую гадзіну, калі твая душа скіне зь сябе абалону. Але, калі ты жадаеш рэчаў няхітрых, але запраўдных, дык лепш за ўсё пагодзіць цябе са сьмерцю твой уважны позірк на рэчы, якія давядзецца табе пакінуць, і скіраваць сваю думку на характар людзей, зь якімі тваей душы ўжо не давядзецца спаткацца. Бо няма ніякае патрэбы гневацца на людзей, наадварот, абавязкам тваім ёсьць клапаціцца пра іх і абыходзіцца зь імі далікатна і з пакорлівасьцю, і адначасна не забываць, што твая ростань будзе не зь людзьмі, якія маюць тыя самыя прынцыпы, што і ты. Бо наагул, калі і ёсьць што-небудзь у жыцьці, што прыцягвала-б да яго і ўтрымлівала-б у ім, дык толькі адно: магчымасьць жыць у супольнасьці зь людзьмі, прынцыпы каторых былі тыя самыя, якія мы вызнаем. Але цяперака ты бачыш, як вялікім ёсьць клопат, што выплывае з розьніцы паглядаў тых, што жывуць разам, і да гэткае ступені, што ты воклікам можаш выразіць: Хадзі, сьмерць, хутчэй! Магчыма і я тады забуду пра цябе.

4. Той, хто чыніць зло, чыніць зло супроць самога сябе. Той, хто творыць несправядлівасьць, творыць несправядлівасьць супроць самога сябе, бо ён чыніць самога сябе дрэнным.

5. Той часта творыць несправядлівасьць, хто ня выконвае пэўнае рэчы; і ня толькі той, хто творыць пэўную рэч.

6. Твой цяперашні пагляд абаснованы на зразуменьні, і твае цяперашнія паводзіны вядуць да агульнага дабра, і твой цяперашні настрой у напрамку дабразычлівасьці пры наяўнасьці кажнае рэчы, якая здарыцца — і гэтага хопіць.

7. Адхілі набок лятуценьне; перагледзь сваё жаданьне, патушы сваю прагавітасьць; няхай у сваей уласнай моцы вядзе цябе кіруючы пачатак.

8. Сярод жывёлы, якая ня мае розуму, адно жыцьцё ёсьць распадзелена; але сярод разумных існаваньняў, адна інтэлігэнтная душа распадзелена. Гэтак, як існуе адна зямля для ўсіх рэчаў зямное натуры, і мы бачым, дзякуючы аднаму сьвятлу, і дыхаем адным паветрам — падобна ўсе мы абдораны прыналежнасьцю сьвятлу і жыцьцю.

9. Усе рэчы, якія прыймаюць удзел у якой-небудзь рэчы, якая зьяўляецца агульнаю для іх, парушаюцца ў напрамку аднароднасьці свае. Кажная зямная рэч абяртаецца ў кірунку зямлі; кажная рэч характару цякоміны зьліваецца ў вадно; кажная рэч, якая носіць у сабе прыкметы паветра, чыніць тое самае; затым, патрэбна нешта такое, што можа трымаць іх адасобненымі, і тасаваньне сілы. Агонь, напрыклад, уздымаецца ўверх з прычыны наяўнасьці элемэнтарнага агню, але ён ёсьць на гэтулькі гатовым успламяніцца і зьліцца з ужо наяўным агнём да гэтакае ступені, што нават кажнае рэчыва ў якойколечы ступені можа быць сухім, лёгка ўспламяняецца, бо ў ягоным складзе ня шмат з таго, што можа стацца перашкодаю для ўспламяненьня. І затым, кажная рэч, якая бярэ ўдзел у агульнай інтэлігэнтнай натуры, парушаецца ў падобны спосаб у напрамку таго, што зьяўляецца тым амым аднародным зь ёю, або парушаецца ў яшчэ большай ступені. Бо, гэтак далёка, як яна можа быць вышэйшаю ў параўнаньні з усімі іншымі рэчамі, у гэткай самай ступені гэтаксама зьяўляецца болей гатоваю спалучыцца і ўспламяніцца з тым, што ўпадабняецца да яе. Варта ўспомніць, што сярод зьвераў ніжэйшае інтэлігэнцыі знаходзім раі пчолаў гэтаксама, як і гурты быдла, і кармленьне маладых птушак, і да пэўнае ступені нават праяў любові. Бо нават у зьвераў знаходзяцца душы, і сіла, якая злучае іх разам спасьцярожнаю ёсьць у гэтакай ступені і ў гэткім праяўленьні, чаго ніколі не назіраем сярод расьлінаў, ані сярод дрэваў ці каменяў. Але сярод рацыянальных існаваньняў спасьцярожнымі ёсьць палітычныя зносіны і сяброўствы, і сем'і, і сузграмаджэньні людзей; а ў часе войнаў — саюзы і замірэньні. А сярод яшчэ болей дасканалых стварэньняў, нават калі яны разлучаныя, існуюць злучэньні, падобна, як назіраем гэта сярод зораў. Гэтак, наяўнасьць уздыму да вышэйшае ступені зьяўляецца здольнаю выклікаць сымпатыю нават сярод рэчаў разлучаных. Паўзірайся, затым, на тое, што цяперака творыцца. Адны толькі разумныя існаваньні цяперака забыліся пра ўзаемнае імкненьне і схільнасьць адзін да аднаго, і не незіраем сярод іх свомасьці ў напрамку разумнасьці. Але, як-бы людзі ня ўхіляліся ад гэтакага аб'еднаньня, усё-ж яны ня мецімуць магчымасьці ўцякчы ад яго, бо натура ёсьць сільнейшаю за іх. І ты будзеш бачыць што я кажу, калі толькі ўважна будзеш узірацца. Затым, лягчэй знайсьці нешта зямное, што прыходзіць у стан дотыку з рэчаю незямною, чымся чалавека, які-б не знаходзіўся ў супольнасьці зь іншымі людзьмі.

10. Плод прыносіць і чалавек, і Бог, і сусьвет; у адпаведную пару кажны прыносіць плод. Калі ў штодзеннай мове гэтае выражэньне тасуецца пераважна да вінаграднае лазы і ёй падобнага, дык гэта ня мае асаблівага значэньня. Розум прыносіць падвойны плод, гэтак для ўсіх, як і для самога сябе, і зь яго выяўляюцца іншыя рэчы, гэтакае-ж самае свомасьці, што і ён.

11. Калі ты зьяўляешся здольным, навучы таго, хто паступае дрэнна; але, калі ты ня можаш, тады памятай, што ў дадзеным выпадку ты абдораны дабразычлівасьцю, і багі дабразычлівыя да такіх людзей; з пэўных прычынаў яны нават памагаюць ім адзыскаць здароўе, здабыць багацьце і славу; гэтак дабразычлівымі яны зьяўляюцца. І гэта таксама знаходзіцца ў тваей моцы; калі не, скажы, хто перашкаджае табе?

12. Ніколі не працуй, як чалавек нячэсны, або як нехта, каго шкадуюць, або як чалавек, якім захопліваюцца. Але накіроўвай сваю волю толькі на адну рэч; бярыся за працу і трымай самога сябе на ўвазе, гэтак, як грамадзкія неабходнасьці вымагаюць.

13. Сягоньня я ўхіліўся ад усіх клопатаў, або баржджэй, я адкінуў усе клопаты, бо гэта было не навонкі мяне, але ў маім уласным перакананьні.

14. Усе рэчы зьяўляюцца тымі самымі, ведамымі з дасьведчаньня, агіднымі ў часе і бязвартаснымі ў матэрыі. Кажная рэч зьяўляецца гэтакаю самаю цяперака, якою яна была ў часе тых людзей, якіх мы пахавалі.

15. Рэчы знаходзяцца вонкі нас, існуюць самыя і самыя сабою, ня ведаючы нічога пра самых сябе, ані выражаючы які-небудзь суд. Што зьяўляецца, тады, тым, што выдае суд адносна іх? — Найвышэйшы пачатак.

16. Не ў бязьдзейнасьці, але ў дзейнасьці ляжыць зло і дабро чалавека, гэтаксама, як ягоная мужнасьць (арэтэ) і заганы знаходзяцца не ў пасыўнасьці, але ў актыўнасьці.

17. Для каменя, кінутага ўгару, няма нічога дрэннага ў тым, што ён можа ўпасьці ўніз, і нічога добрага ў тым, што ляціць угару.

18. Пранікні ўнутро найвышэйшага пачатку, што кіруе людзьмі, і ты пабачыш якіх судзьдзяў ты баішся, і як судзяць яны самых сябе.

19. Усё на сьвеце зьіначваецца: Дый сам ты знаходзішся ў працэсе сталага зьіначаньня і часткавага зьнішчэньня, і гэтаму праву падпарадкаваны ўвесь сусьвет.

20. Гэта зьяўляецца тваім абавязкам, пакінуць дрэнныя ўчынкі іншага чалавека там, дзе яны знаходзяцца.

21. Спыненьне дзейнасьці, устрыманьне імкненьня і пераказваньне думкі, і наагул, сама сьмерць, не зьяўляюцца яшчэ злом. Абярні тваю думку цяперака ў кірунку разважаньня адносна твайго жыцьця, твайго жыцьця ў дзіцячыя гады, у тваё юнацтва, у тваю ўзмужнеласьць, у твой старшы век, бо ў кажнай з гэтых зьменаў была сьмерць. Ёсьць-жа што-небудзь чаго трэба баяцца? Зьвярні цяперака тваю думку на тваё жыцьцё пад даглядам твайго дзеда; тады, на тваё жыцьцё пад даглядам твайго бацькі; і, калі ты спасьцеражэш шматлікія розьніцы і зьіначаньні, і межы існаваньня, тады спытай самога сябе: ёсьць-жа яшчэ нешта чаго трэба баяцца? І падобна гэтаму, не зьяўляюцца страшнымі ані спыненьне жыцьця, ані стрымка яго, ані зьіначаньні, якія знаходзяць для сябе месца ў цэлым тваім жыцьці.

22. Зьвярніся ў тваіх разважаньнях да найвышэйшага пачатку, свомага табе, Цэлага, а тады да свайго суседа, каб учыніць яго справядлівым; а тады, засяродзь сваю ўвагу на сусьвеце, каб ты не забыў, чыёю часткаю ты зьяўляешся; а тады, зьвярніся ў думцы да свайго суседа, каб пазнаць табе, ці дзейнічаў ён нясьведама ці пры наяўнасьці веданьня і, каб ты мог гэтаксама разважыць, што ягоная кіруючая ім здольнасьць зьяўляецца суроднаю табе.

23. Калі ты сам зьяўляешся часткаю складоваю грамадзкае сыстэмы, няхай, тады, кажны твой чын станецца часткаю грамадзкага жыцьця. Затым, калі які-небудзь чын твой ня мае беспасярэдняга ці пасярэдняга суадношаньня да агульна-грамадзкае мэты, тады ён разрывае тваё жыцьцё і парушае грамадзкае адзінства, стаецца крыніцаю бунту, гэтаксама, калі-б нехта адзін з дэмосу ў народным зграмаджэньні пачаў-бы дзейнічаць пасвойму, і адмовіўся-б падпарадкавацца агульнай згодзе.

24. Дзіцячыя спрэчкі і іхныя гульні, і бедныя духі, што носяцца зь мертвымі целамі, і гэтакаю ёсьць кажная рэч; і гэта ёсьць тая сьмерць, адслоненая ў выяўленьні лепшых дамоў, якая гэтак яскрава ўдырвае нас сваім спазорам.

25. Засяродзься ў досьледзе якасьці хвормы дадзенага аб'екту і тады выдзелі яе зусім з матэрыяльнае часткі; і тады затрымайся над гэтым; а пасьля абазнач час, які, у найлепшым выпадку, можа ў гэтай дзіўнай хворме створаны аб'ект праіснаваць пры наяўнасьці натуральнах сваіх свомасьцях.

26. Ты вельмі шмат нацярпеўся з тае прычыны, што не здавальняўся найвышэйшым пачаткам, калі ён чыніць рэчы, каторыя вызначаюцца натураю. Але хопіць пра гэта.

27. Калі якія-небудзь людзі ганьбяць цябе або ненавідзяць, ці дрэнна выражаюцца пра цябе, дык падыйдзі ўпрыток да іхнае душы, пранікні ўнутро і паглядзі, што яны выяўляюць сабою. І ты зразумееш, што табе няма чаго непакоіцца адносна таго, як думаюць гэтыя людзі пра цябе. Але адносіцца да іх трэба з дабразычлівасьцю. Бо паводля натуры яны зьяўляюцца тваімі сябрамі. Адылі і багі ўсялякімі спосабамі падтрымліваюць іх праз сны, знакамі рознымі, праз асягненьне тых рэчыў, пра якія яны думаюць.

28. Пэрыядычныя рухі сусьвету зьяўляюцца тымі самымі, уверх і ўніз, ад веку да веку. І калі думка Цэлага імкнецца да кажнае зьявы асобна, і калі рэч гэтак маецца, дык астанься здаволеным вынікамі яе дзейнасьці; або калі яе рух быў аднаразовым, і кажная іншая рэч сьледуе ў сілу пасьлядоўнасьці і гэтакім-жа спосабам; або атамы зьяўляюцца першапачаткавымі элямэнтамі ўсіх рэчаў. Інакш кажучы, калі ёсьць Бог, усё добра; калі-ж здарэньне кіруе, дык няхай-жа яно ня кіруе табою.

Яшчэ крыху і зямля накрые ўсіх нас; пасьля гэтага і зямля зьіначыцца, гэтаксама і рэчы, паўсталыя ў выніку зьіначаньня, і яны будуць далей зьіначвацца бясконца, а гэтыя зноў заўсёды. Бо, калі чалавек падумае пра зьмены і зьіначаньні, якія паступаюць па сабе, быццам тыя хвалі адна за аднэю са сваею хуткасьцю, ці не пачне ён пагарджаць усё сьмяротнае?

29. Сутнасьць Цэлага падобна да імклівае плыні: яна ўсё нясе з сабою. Наколькі без значэньня астаюцца ўсе тыя бедныя людзі, якія займаюцца справамі палітычнымі, і, як гэта можна думаць, гуляюць у філёзафаў! Смаркачы ўсе. Так, чалавеча: рабі тае, што ў дадзеную хвіліну вымагае натура. Імкніся да мэты, наколькі сілы дазваляюць табе, і не азірайся на стораны, ці ведае хто-небудзь пра гэта; і не спадзявайся Плятонавае Політэі, але будзь здаволеным з таго, што добра ўдаюцца малыя рэчы, і ўважай падобнае асягненьне не за малую рэч. Бо хто можа зьіначыць людзкую апінію? І што-ж можна атрымаць бяз гэтакага зьіначаньня, апрача паняволеньня людзей, іхных стогнаў і змусіць іх прыкідвацца быць паслухмянымі? І можаш цяперака расказваць пра Александар, Філіппоса, Дэмэтрыёса Фаляронскага. Яны самыя павінны ўзважваць, ці яны выкрылі што агульная натура вымагала ад іх, і ці яны ўзгадавалі самых сябе. Але, калі яны дзейнічалі толькі як героі ў трагэдыі, дык ніхто ня змусіць мяне ісьці іхным сьледам. Простаю і скромнаю зьяўляецца праца філязофіі. Ня зманьвай мяне на шлях гордасьці.

30. Паўзірайся з узьверху на бязьлікія гурты людзей, на безьліч рэлігійных абрадаў, і бясконцую разнавіднасьць вадаплаваў, што плывуць у розныя кірункі гэтак у часе бурнага надвор'я, як і ў пару зацішша, на вялікую розьніцу тых, што нарадзіліся, каторыя жывуць разам і паміраюць. І падумай, гэтаксама, пра жыцьцё тых, што жылі ў старажытных часох, і пра жыцьцё тых, што будуць пасьля цябе, і пра сучаснае жыцьцё барбарскіх народаў, і пра тое, якая аграмадная маса людзей ня ведае нават твайго імя, і колькі з тых, што ведаюць, але хутка забудуць, і пра тое, як тыя, што, магчыма, хваляць цябе сягоньня, хутка будуць зьнеслаўляць цябе, і што пасьлясьмяротны ўспамін ня мае ніякае вартасьці, ані слава, ані што-небудзь іншае.

31. Няхай наступіць асвабаджэньне ад страху перад закалотамі з увагі на рэчы, якія прыйшлі да быцьця, дзякуючы вонкавым прычынам; і няхай запануе справядлівасьць у дзеяньнях, выкліканых мужнасьцю ўнутранае прычыны, гэта значыць — няхай пачнецца імкненьне і дзейнасьць, маючая на мэце грамадзкае ўпарадкаваньне, бо гэта знаходзіцца ў сузгоднасьці з тваею натураю.

32. Ты можаш адсунуць набок з твае дарогі шматлікія і няпрыдатныя рэчы з пасярод тых, якія непакояць цябе, як чын, які залежыць ад твайго спосабу думаньня. І ты здабудзеш для самога сябе шырокую прастору дарогаю агарненьня думкаю цэлага сусьвету, і шляхам агарненьня вечнасьці часу, і спасьцеражэньня хуткага зьіначаньня ўсіх паасобных рэчаў; і тое, як кароткім ёсьць час паміж народзінамі і расьцярушаньнем, і бязьмежнасьць часу перад народзінамі гэтаксама як і аднолькавая бязьмежнасьць часу пасьля расьцярушаньня.

33. Усё, што ты бачыш, неўзабаве разбурыцца, і тыя, што былі сьведкамі гэтага разбураньня, вельмі хутка гэтаксама і самыя разбурацца. І той, хто памірае ў вельмі пажылым веку, знойдзецца ў тых самых абставінах, як і той, хто памер перадчасна.

34. Якімі зьяўляюцца кіруючыя прынцыпы людзей, і якімі зьяўляюцца справы, адносна якіх яны праяўляюць гэтулькі стараньняў, і з прычыны чаго яны ахвочымі зьяўляюцца ў выражэньні любові і гонару? Уяві сабе, што ты бачыш іхныя бедныя і голыя душы. Калі яны думаюць, што сваім папрокам спрычыняюць некаму шкоду або дабро сваею пахвалаю, што яны маюць на ўвазе?

35. Страта чаго-небудзь зьяўляецца нічым іншым, як зьіначаньнем. Але сусьветная натура захопліваецца зьіначаньнем, і ў паслухмянасьці да яе ўсіх рэчаў чыніць цяперака вельмі добрае завяршэньне, і ў падобны спосаб паступае яна ад пачатку вечнасьці, і будзе гэтак паступаць аж да канца часу. І што ты скажаш на гэта? Што ўсе рэчы былі дрэннымі, і, што пры наяўнасьці гэтулькі багоў не знайшлося даволі моцы, каб займець паправу на лепшае ў гэтых рэчах; але ці сьвет засуджаны, каб знайсьціся ў прысутнасьці сталага зла?

36. Спарахненьне матэрыі — аснова кажнае рэчы. Вада, пыл, косьці, адпады, або зноў — мармуравыя скалы, аграмаднасьць зямлі; золата і серабро, і розныя асадкі; рызьзё і валосьсе, і поўсьць зьвераў, і пурпур — кроў; і кажная іншая рэч падпадае пад гэты самы род. І тое, што адзначаецца дыханьнем — само жыцьцё — і яно зьяўляецца рэчаю таго самага роду: зьіначаньне з аднае хвормы ў іншую.

37. Хопіць гэтага нешчасьлівага жыцьця, нараканьняў і малпаваньня. Што непакоіць цябе? Што новага ў гэтым? Што цябе выводзіць з раўнавагі? Ці ёсьць гэтым хворма рэчы? Паўзірайся на яе. Ёсьць-жа гэта матэрыя? Глядзі на яе. Бачыш, апрача гэтага, нічога ў ёй няма іншага. Але пастарайся, нарэшце, усуаднесьціся да багоў з большаю прастатою і ляпей.

Усяроўна, ці дасьледуем мы гэтыя рэчы сто разоў, ці тры гады.

38. Калі нехта памыліўся, дык і зло згэтуль выпадзе яму на шкоду. Але, магчыма, ён і не памыліўся?

39. Або ўсе рэчы выводзяцца з інтэлігэнтнага пачатку і прыходзяць да супольнасьці як да аднаго цела, і частка не павінна знайсьці памылкі ў тым, што ўчынена на карысьць Цэлага; або, у іншым выпадку, існуюць атамы і болей нічога, як сузграмаджаньне іх і разыходжаньне. Чаму, тады, маеш ты турбавацца? Скажы Найвышэшаму пачатку: Зьяўляешся ты памершым, або сапсутым, або забаўляешся крывадушнасьцю, або зьяўляешся ты зьверам, тады месца тваё ў гурце на пашы?

40. Або багі маюць сілу, або яны ня маюць сілы. Калі яны ня маюць сілы, тады, чаму ты молішся да іх? Але, калі яны маюць сілу, чаму ты ня молішся да іх, каб яны далі табе здольнасьць не баяцца ніякіх рэчаў, якіх ты баішся, або не жадаеш ніякіх рэчаў, якія ты жадаеш, або ня быць пакраўджаным ніякаю рэчаю, чымся маліцца, каб гэтыя рэчы не здарыліся або, каб здарыліся? Бо калі яны могуць супрацоўнічаць (выслухаць) зь людзьмі, дык яны могуць супрацоўнічаць, маючы на ўвазе пэўныя мэты. Але, магчыма, ты скажаш, што багі аддалі іх пад тваю ўладу. Тады, ці не ляпей ужываць тое, што ёсьць у тваей моцы, як свабодны чалавек, чымся жадаць, як нявольнік або жабрак тое, што не знаходзіцца ў тваей моцы? І хто казаў табе, што багі не памагаюць нам нават у рэчах, якія знаходзяцца ў нашай моцы? Пачні, тады, маліцца адносна гэтых рэчаў і ты ўбачыш. Вось чалавек, каторы моліцца гэтак: Як я магу знайсьці прыхільнасьць гэтае жанчыны? А ты маліся: Як я магу не жадаць знайсьці прыхільнасьць яе? А іншы гэтак моліцца: Як я магу быць вольным ад гэтага? А яшчэ іншы: Як я магу не жадаць, каб быць вольным? А іншы гэтак: Як я магу ня згубіць майго малога сына? А ты гэтак: Як я магу не баяцца згубіць яго? Наагул, маліся гэткім спосабам, і паўзірайся, што з гэтага выйдзе.

41. Эпікурос кажа: У часе хваробы маю ўвагу не займалі фізычныя цярпеньні, і з тымі, што наведвалі мяне, я ня вёў гутаркі на гэтую тэму. Я і далей выконваў свае раней пачатыя навуковыя працы, цікавячыся галоўна тым, як думка, ня гледзячы на сваё ўсуадношваньне да падобных рухаў у целе, тымняменей утрымлівае свой унутраны супакой, маючы на ўвазе свомае для яе дабро. І для лекараў, — кажа ён далей, — я не стварыў прычыны стацца гордымі, быццам яны нямаведама што чыняць для мяне, але жыцьцё маё мінала добра і шчасьліва. Вазьмі яго сабе за прыклад, калі здарыцца табе захварэць або трапіць у якое-небудзь іншае пагражаючае палажэньне. Усе школы згодныя ў тым, што ня трэба выракацца філязофіі ў ніякіх абставінах, ані падтакваць невукам, нічога ня ведаючым пра натуру, але ўсю сваю ўвагу кіруй у напрамку справы, якою ў дадзены мамэнт займаешся, і сродкаў, дзякуючы якім, яна станецца рэчаіснасьцю.

42. Калі ты чуешся абураным з прычыны чыіх-небудзь бяссорамных паводзінаў, дык зараз-жа запытай самога сябе: Есьць-жа гэта магчымым, каб на сьвеце ня было бяссорамных людзей? Гэта немагчыма. Тады, не дамагайся таго, што немагчымым ёсьць. Бо гэты чалавек гэтаксама зьяўляецца адным з гэтых бяссорамных людзей, каторыя з прычыны неабходнасьці павінны быць на сьвеце. Тады, падобнае разважаньне павінен ты мець на ўвазе ў выпадку нахабнага чалавека як і бязьвернага, і кажнага іншага чалавека, каторы чыніць нешта дрэннае. Бо ў тым самым часе, калі ты будзеш сабе прыпамінаць, што немагчымым ёсьць, каб гэткага роду людзі не існавалі, ты станешся болей далікатным адносна кажнага паасобнага чалавека. У веданьні гэтага крыецца гэтаксама і тая карысьць, што зараз-жа, калі ўзьнікне нагода, падумаць, якою мужнасьцю натура надарыла чалавека, каб супроцьставіцца кажнаму дрэннаму чыну. Бо супраць людзкае глупоты яна, у якасьці супрацьатруты, дала чалавеку далікатнасьць, і супроць іншага роду людзей дала іншую хворму ўзьдзеяньня. Бяручы пад увагу ўсе выпадкі, для цябе зьяўляецца магчымым, дарогаю навучаньня, прапраўляць чалавека, каторы зьбіўся са шляху: бо кажны чалавек, каторы памыляецца, не асягвае свае мэты і крочыць па няправільнай сьцежцы. Між іншым, мо' і ты дазнаеш шкоду? Бо ты спасьцерагаеш, што ніякі чалавек сярод тых, супроць якіх ты выражаеш, сваё нездаволеньне, ня ўчыніў нічога такога, што спрычыніла-б тваім разумовым здольнасьцям стацца горшымі; бо тое, што ёсьць дрэнным для цябе і шкодным, знаходзіць сваё месца толькі ў тваіх разумовых здольнасьцях. Дый што дрэннага або што асаблівае бачыш ты ў тым, калі чалавек, які не атрымаў належнага ўзгадаваньня, праяўляе дзейнасьць неасьвечанага чалавека? Ляпей разваж, ці не павінен ты баржджэй наракаць на самога сябе, з тае прычыны, што ты не спадзяваўся, што гэтакі чалавек можа памыляецца гэтак далёка. Бо ты маеш сродкі, дадзеныя табе тваім розумам наперад здагадвацца, што вельмі магчыма, што ён можа памыліцца, а ты ўсё-ж забыўся, а цяперака дзівішся, што ён памыліўся. Але важнейшым за ўсё, калі наракаеш на чалавека за ягонае бязьверра або няўдзячнасьць, зьвярніся, тады, да самога сябе. Бо памылка твая ёсьць вельмі спасьцярожнаю, ці гэта з прычыны таго, што ты клаў за шмат даверра ў чалавека гэтакага характару, або, выражаючы сваю далікатнасьць, ты ня выразіў яе ў поўнай меры, або ні ў гэткай манеры, каб займець усю карысьць з гэтага твайго чыну. Бо, калі ты нездаволены з прычыны выкананьня нечага, што знаходзіцца ў сузгоднасьці з тваею натураю, і чакаеш заплаты за гэта? Гэта ўпадабнялася-б да таго, калі-б тваё вока дамагалася заплаты за бачаньне, а ногі за тое, што ходзяць. Бо хоць гэтыя сучлененьні твайго цела пакліканыя да жыцьця дзеля пэўнае мэты, і, працуючы адпаведна да іхнага ўладжаньня, чуюцца здаволенымі, падобна і чалавек, ухвармаваны натураю, каб тварыў дабро, а, выканаўшы сваю задачу, або як-колечы інакш, спрычыняючыся да агульнае памыснасьці, выконвае гэтым сваё прадназначэньне і атрымлівае тое, што належыцца яму.

Кніга дзясятая

1. Ці будзеш ты, душа, калі-небудзь добраю, простаю, адзінаю ў сваей нагаце, болей выразнаю, чымся пакрываючае цябе цела? Ці дазнацімеш ты калі-небудзь радасьць сяброўства і здаволеньне прыхільнасьці? Ці надыйдзе калі-небудзь хвіліна, калі ты ня будзеш нічога жадаць і ні аб чым ня будзеш мроіць, ані аб жывым або няжывым дзеля дазнаньня насалоды? ані аб часе дзеля магчымага прадаўжэньня гэтых насалодаў, ані аб мясцовасьці, або аб прыемным клімаце, або пра супольнасьць людзей, з каторымі ты можаш жыць у гармоніі? Ці будзеш ты, наадварот, здаволенаю сучаснымі абставінамі і радавацца тым, што знаходзіцца навакол цябе, і пераканаеш самую сябе, што ты маеш усё і, што ўсё гэта прыходзіць у сузгоднасьці з воляю багоў і, што ўсё падабаецца табе, што падабаецца багам, і будзе імі даравана на карысьць дасканалага жывога існаваньня, добрага і справядлівага, і прыгожага, каторае родзіць і ўтрымлівае сумесна ўсе рэчы, і зьмяшчае ў сабе і агортвае ўсе рэчы, што расьцярушаны з мэтаю стварэньня іншых падобных рэчаў? Ці будзеш ты калі-небудзь гэтак жыць у супольнасьці з багамі і людзьмі, што ніхто ня будзе скаржыцца на іх, як і ня сьцягваць на сябе іхнага прысуду?

2. Уважай, затым, што твая натура вымагае ад цябе, калі ты падпарадкаваны толькі натуры, тады прыймай гэта і выконвай, калі твая натура, як далёка ты зьяўляешся жывым існаваньнем, ня станецца горшаю праз гэта. І далей, ты мусіш уважаць, што твая натура вымагае, як далёка ты зьяўляешся жывым існаваньнем. І ўсё гэта ты можаш пазволіць сабе, калі твая натура, гэтак далёка, як ты зьяўляешся рацыянальным існаваньнем, ня станецца горшаю праз гэта. Але рацыянальнае існаваньне, пасьлядоўна, зьяўляецца гэтаксама палітычным (грамадзкім) існаваньнем.

3. Кажная рэч, якая здараецца, здараецца гэтак, што ты, або можаш зьнесьці яе, дзякуючы таму, што ты гэтак ухвармаваны натураю, або ня можаш знесьці, дзякуючы таму, што ты не ўхвармаваны натураю, каб зьнесьці яе. Калі, затым, здарыцца з табою гэтак, што ты зьяўляешся ўхвармаваным натураю зьнесьці яе, не наракай, тады, але знось яе, як чалавек, ухвармаваны натураю зносіць яе. Але, калі здарыцца гэтак, што ты не зьяўляешся ўхвармаваным натураю, каб зносіць яе, не наракай, бо зьнішчыўшы цябе, яна сама шчэзьне. Памятай, адылі, што ты зьяўляешся ўхвармаваным натураю зносіць кажную рэч, з увагі натое, што ўсё залежыць ад твае пэўнае думкі, учыніць яе зноснаю і трывалкаю, мяркуючы, што карысна гэта, або абавязкам тваім ёсьць учыніць гэта.

4. Калі ты бачыш, што чалавек памыляецца, папраў яго, захоўваючы пры гэтым дабразычлівасьць, і пакажы яму ягоную памылку. Але, калі ты не зьяўляешся ў стане ўчыніць гэтага, тады вінаваць самога сябе, або не вінаваць нікога.

5. Штоколечы можа прытрапіцца табе, яно было прыгатавана для цябе з пачатку часу; і сьпляценьне прычынаў было вечным прадзівам ніткі твайго існаваньня ўключна з дадзеным здарэньнем.

6. Ці сусьвет зьяўляецца сузграмаджаньнем атамаў, або натура ёсьць сыстэмаю, няхай, тады, перад усім будзе сьцьверджана, што я зьяўляюся часткаю Цэлага, якім кіруе натура; і далей, што я знаходжуся ў нейкай цеснай сувязі з часткамі, якія зьяўляюцца тае самае аднароднасьці што і я. Бо памятаючы пра гэта, пайменна, што я зьяўляюся часткаю, я ня буду зьнеахвочаным ніякімі рэчамі, якія пасылаюцца мне Цэлым; бо тое, што карысна Цэламу, ня можа быць шкодным для часткі. Бо ў Цэлым няма нічога, што ня было-б яму карысным; бо і запраўды, усе натуры ў сабе маюць супольны прынцып, але натура сусьвету мае тую перавагу, што няма вонкавае прычыны, якая магла-б змусіць яе, тварыць што-небудзь шкоднае для яе самое. Затым, памятаючы, што я зьяўляюся часткаю Цэлага, я буду здаволеным усім тым, што здараецца. І, як далёка я зьяўляюся ў нейкай суроднай сувязі з аднароднымі мне часткамі, я буду ўстрымлівацца ад таго, што можа быць шкодным для агульнага дабра. Наадварот, я заўсёды буду мець на ўвазе тых, хто мне суродны, і накіроўваць усе свае натугі на тое, што ёсьць карысным для ўсіх, і адхіляць іх ад супроцьлежнага. Цяперака, калі ўсе гэтыя рэчы будуць выкананымі, дык жыцьцё будзе, бяз сумліву, мінаць шчасьліва, гэтак, як ты, магчыма, і заўважыў, шчасьлівым ёсьць жыцьцё грамадзяніна, які стала жыве жыцьцём, прысьвечаным дзейнасьці, карыснай суродзічам, і зьяўляецца здаволеным усім тым, чым надзеліць яго гаспадарства.

7. Часткі Цэлага, дазваньня, гэта значыць, усе, якія зьяўляюцца натуральна агорнутымі сусьветам, з прычыны неабходнасьці мусяць шчэзнуць; але няхай гэта будзе зразуметым у тым сэнсе, што яны мусяць займець зьіначаньне. Але, калі гэта зьяўляецца натуральным працэсам, гэтак злым як і неабходным для частак, тады Цэлае ня можа стала існаваць у добрым стане — калі часткі, будучы аб'ектам зьіначаньня, шчазаюць рознымі спосабамі. Бо ці сама натура вырашыла спрычыняць зло рэчам, якія зьяўляюцца часткамі яе самое, і чынячы гэтым іх аб'ектам зла, і з прычыны неабходнасьці ўпадаць у зло, або гэтакі вынік стаецца без яе ведама? Але, як першы здагад, гэтак і другі, запраўды, зьяўляюцца непраўдападобнымі. Але, калі чалавек і адкіне тэрмін "натура" (як дзеючы чыньнік), і будзе гаварыць пра рэчы, як натуральныя, дык нават і тады будзе сьмешным утрымліваць у тым самым часе, што часткі Цэлага зьяўляюцца ў сваей натуры прадметам зьіначаньня, і ў тым самым часе будуць зьнічэўку заскочанымі або злоснымі быццам нешта здарылася супроць натуры, асабліва, калі расьцярушаньне рэчаў адбываецца ў рэчы, зь якіх яны ўхвармаваныя. Бо гэта называецца або расьцярушаньне элямэнтаў, з каторых кажная рэч была ўхвармаванаю, або зьіначаньне са сталага цела ў зямное, і з таго, што свомым ёсьць паветру, у паветра, і гэтакім спосабам часткі гэтыя ўспрыймаюцца назад сусьветным розумам Цэлага, або гэта ў пэўных пэрыядах пажыраецца агнём, або аднаўляецца вечнымі зьіначаньнямі. І не ўяўляй сабе, што сталая і паветраная частка існуе ў табе ад часу твайго нараджэньня. Бо ўсё гэта ў табе ад учарашняга дня ці дня перад гэтым, і заўдзячвае сваё існаваньне ежы і ўдыханьню паветра. Затым, зьіначаньню паддаецца толькі тое, што атрымліваецца табою звонку, а ня тое, што атрымаў ты ад свае маці. Але прымем, што тое, што ты атрымаў ад свае маці, і што творыць сабою ўсю сваеасаблівасьць твае істоты, ані ў якім выпадку не пахісьне, выражанага вышэй, значэньня.

8. Калі ты ўспрыняў гэтакія імёны, як добры, сьціплы, праўдзівы, разважны, супакойны, вялікадушны, уважай, каб не замяніць іх на іншыя; калі-б табе давялося згубіць іх, старайся адыскаць іх нанова. Памятай, "разважны" значыць для цябе асэнсаваньне і праніклівыя суадносіны да кажнае рэчы і свабода ад усялякае неахайнасьці; "спакойны", значыць дабраахвотнае прыняцьце рэчаў, якія прадназначаны табе агульнаю натураю; і што велікадушша значыць гэтулькі, што ўзвышша інтэлігэнтнае часткі па-над успрыймо целам прыемнага або балючага, па-над тую бедную рэч, што завецца слава, сьмерць і іншыя падобныя рэчы. Калі, затым, ты ўтрымаеш пры сабе ўласнасьць гэтых імёнаў, без жаданьня, каб цябе называлі іншыя гэтымі імёнамі, дык ты станешся іншым чалавекам і ўвойдзеш у іншае жыцьцё. Бо астаючыся такім, якім ты быў да гэтага часу, працягваць гэтакае згубнае і нячыстае жыцьцё, годна толькі бесхарактарнага і тупога чалавека, які хапаецца за жыцьцё, і падобнага да тых паўжывых змагароў зь дзікімі зьверамі, якія хоць і пакрытыя ранамі і крывёю, усё яшчэ кленчаць з просьбаю пакінуць іх да заўтрашняга дня, хоць яны ведаюць, што ў гэтым самым стане яны зноў будуць кінутымі тым самым кіпцюрам і зубам. Затым, прызвычайвай самога сябе з гэтымі нешматлікімі імёнамі; і калі ты станешся здольным астацца зь імі, тады аставайся, быццам ты перасяляешся на·Абтокі Добраслаўленых. Калі-ж ты пачуеш, аднак, у сабе, што падаеш і ня маеш сілы ўтрымацца, дык май-жа рашучасьць адыйсьці ў якое-небудзь сукрытае месца, дзе ты ня будзеш пададзены спакусе, або і зусім пакінеш жыцьцё, без нараканьня, свабодна і скромна, даканаўшы ў жыцьці што найменей хоць-бы адну рэч годную пахвалы ў жыцьці і гэтак разьвітацца з жыцьцём. Але дзеля таго, каб засталася памяць гэтых імёнаў, у значнай меры дапаможа, калі ты будзеш памятаць багоў, што яны не жадаюць сабе, каб разумныя існаваньні праяўлялі лісьлівасьць, але жадаюць, каб усе разумныя істоты ўпадабняліся ім; і памятай, што тое, што выконвае працу фігавага дрэва, ёсьць фігавае дрэва; і тое, што робіць сабака — ёсьць сабака; і тое, што выконвае працу пчалы — ёсьць пчала; і тое, што выконвае працу чалавека — ёсьць чалавек.

9. Сцэнічная гульня, вайна, страх, млявасьць, нявольніцтва будуць штодзенна зводзіць да нічога тыя галоўныя прынцыпы, якія ты не агарнуў дакладна, не зьявярнуў на іх належнае ўвагі. Але на ўсё трэба глядзець і ўсё рабіць так, каб і практычная здольнасьць займела сваё завяршэньне і тэарэтычная знаходзіла свой водклік у дзейнасьці, а з усёагортваючага пазнаньня радзілася тая ўпэўненасьць у свае ўласныя сілы, якая не выстаўляе сябе напаказ, але якую і не схаваеш. Калі-ж, нарэшце, ты здабудзеш шчырасьць, паважнасьць і тое пазнаньне кажнае рэчы, якая адслоніць перад табою, якая яна ў сваей існасьці, якое месца займае ў сусьвеце, колькі часу наканавана ёй праіснаваць, што ўваходзіць у яе склад, і да каго яна можа належаць, і хто зьяўляецца здольным даць яе і забраць?

10. Павук ганарыцца, калі зловіць муху; нехта ганарыцца, калі падстрэліць зайца, іншы — калі зловіць сеткаю маленькую рыбку, яшчэ іншы — калі пераможа дзікага вяпрука, а нехта — мядзьведзя, а хто — Сарматаў. Але ці ня будуць усе яны разбойнікамі, калі ты толькі добра разьбярэшся ў іхных галоўных замерах?

11. Здабудзь·сабе спосаб разважаньня, каб дарогаю якога бачыць, як усе рэчы зьіначваюцца адна ў другую, і стала думай пра гэта і практыкуйся ў гэтай частцы філязофіі. Бо нічога іншага не ўспамагае гэтак у напрамку ўзьнёслага настрою. Гэтакі чалавек ужо скінуў з сябе цела, і пад уплывам думкі аб тым, як мала часу засталося да таго мамэнту, калі ён пакіне ўсё гэта, выбыўшы зь ліку людзей, суцэльна аддаўшыся справядлівасьці ў сваіх уласных дзеяньнях і натуры Цэлага ўва ўсім іншым. Ашто іншыя кажуць пра яго, або думаюць, ці як яны адносяцца да яго — аб гэтым ён ніяк не клапоціцца, задавальняючыся толькі ажыцьцяўленьнем справядлівасьці ў сваіх сучасных учынках і любасьцю да свае справы; ён адмовіўся ад усіх клопатаў і нікчэмных імкненьняў і не жадае нічога, апрача таго, каб няўхільна выконваць права і ў гэтым няўхільным выкананьні ісьці за Богам.

12. Дзеля чаго патрэбны здагады, калі ты маеш магчымасьць даведацца, што трэба зрабіць? Калі ты ведаеш, дык захоўваючы дабразычлівасьць, ідзі наперад па гэтай дарозе, ня схіляючы ў бок, а калі ня ведаеш, дык спыніся і запрасі на нараду лепшых людзей. Калі ты спаткаеш на гэтым шляху якія-небудзь перашкоды, дык ідзі наперад, бяручы пад увагу наяўныя абставіны і трымаючыся таго, што ўважаў справядлівым. Бо-ж дасягненьне яго зьяўляецца найлепшым, а ўхіленьне ад яго — найгоршым. Той, хто ўва ўсім слухае розум, ня мітусьлівы і адначасна дзейны, вясёлы і ўраўнаважаны.

13. Прачнуўшыся, зараз-жа запытай сябе: Ці тычыцца гэта цябе, калі хто-небудзь іншы робіць што-небудзь справядлівае і слушнае? — Не, ня тычыцца.

Ці не забыў ты яшчэ, што гэта за людзі, якія з гэтакаю павагаю выказваюць іншым пахвалу і ганьбу, на ложу, за сталом, што яны робяць, ад чаго ўхіляюцца, да чаго імкнуцца, што яны крадуць, каго абіраюць, ня пры дапамозе рук і ног, але найболей каштоўнаю сваею часткаю, якая пры жаданьні магла-б даць жыцьцё вернасьці, скромнасьці, праўдзе, праву, добраму гэнію.

14. Чалавек, адукаваны і сьціплы, зьвяртаецца да ўсёдаючае і ўсёадбіраючае назад натуры са словамі: Дай, што ты хочаш, і вазьмі назад, што ты хочаш. І гаворыць ён гэтак не з прычыны рызыкі, але з прычына пакоры перад натураю і, праяўляючы прыхільнасьць да яе.

15. Ня шмат ужо засталося часу. Жыві, быццам на ўзвышшы. Бо-ж усяроўна, жыць тут ці там, калі чалавек усюды ў сьвеце, як у Месьце. Няхай людзі ўбачаць і пазнаюць у табе сапраўднага чалавека, які жыве ў адпаведнасьці да вымаганьняў натуры. Калі ім стане неўмагату, няхай забіваюць. Бо гэта ляпей, чымся жыць, як усе жывуць.

16. Не раздабэрваць-жа ўвесь час пра тое, якім добрым чалавек павінен быць, пара ўжо і стацца ім.

17. Заўсёды думай пра вечнасьць у яе суцэльнасьці, і аб сутнасьці ў яе цэлым, і аб тым, што кажная асобная рэч у параўнаньні з сутнасьцю — малое зерне; у параўнаньні з часам — паварот бура.

18. Затрымліваючыся ў думцы над кажным асобным прадметам, уяўляй яго ўжо ў раскладзеным выглядзе, прайшоўшым стан зьіначаньня, быццам у спарахненьні ці расьцярушаньні, або засуджаным на нейкую сьмерць.

19. Падумай, якімі людзі зьяўляюцца, калі ядуць, сьпяць, спалучаюцца, апаражняюцца і г. д., а тады, якія яны, калі хочуць паказацца вялікімі панамі, задаюцца, ці гневаюцца і шчодра сыплюць дакоры з вышыні, са свае здадуманае велічы. Але яшчэ нядаўна колькі зь іх было нявольнікамі і за што; і неўзабаве, падумай, у якіх абставінах яны знойдуцца?

20. Гэта для дабра кажнае рэчы, што сусьветная натура прыносіць кажнай зь іх. І гэта для яе дабра ў тым часе, калі натура прыносіць.

21. Зямля любіць дождж; любіць яго гэтаксама і важны этэр. Сусьвет любіць тварыць тое, што павінна ўзьнікнуць. Затым, я кажу сусьвету: Я люблю тое, што любіш і ты. Ці-ж не гаворыцца наагул: Той і гэтай рэчы люба тое і гэтае.

22. Або ты жывеш тут — і да гэтага жыцьця ты ўжо прызвычаіўся, або ты адыходзіш у іншае месца, у сузгоднасьці з тваім жаданьнем, або — паміраеш, і тваё служэньне скончылася. Гэтым вычэрпваецца ўсё. Затым, будзь спакойным.

23. Для цябе заўсёды павінна быць зразумела, што гэты кавалачак зямлі нічым ня розьніцца ад іншых, і што тыя, што жывуць на ім, адчуваюць тое самае, што адчуваюць і тыя, што жывуць на вяршыне гары, ці на беразе мора, ці яшчэ дзе-небудзь. І ты згодзішся з тым, што Плятон кажа: Жыць у межах меставых сьценаў, тое самае, што жыць на гары ў будцы пастуха.

24. Чым зьяўляецца для мяне мой кіруючы пачатак? І кім я яго цяперака раблю? І зь якою мэтаю цяпер я ўжываю яго? Ёсьць-жа ён нічым, калі ідзе пра зразуменьне? Ці не адхіліўся ён і адыйшоў ад грамадзкага жыцьця? Ёсьць-жа ён зьлітаваны і злучаны з бедным целам да такое ступені, што рухаецца разам зь ім?

25. Той, хто хаваецца ад уладара — уцякач. Уладарыць-жа права, і ўцякач той, хто нарушае права. Але і той, хто ў адчаі, гневаецца, баіцца, не жадае чаго-небудзь з таго, што адбылося, што адбываецца, ці мае адбыцца, дзякуючы ладу, які ўстанавіў валадар сусьвету, які зьяўляецца правам, што вызначае кажнаму тое, што яму належыцца. Затым, і той уцякач, хто баіцца, хто ў адчаі, ці гневаецца.

26. Той, хто апладніў улоньне жанчыны, адыходзіць; далей выступае іншая прычына, завяршэньне якое — нараджэньне дзіцяці. Які быў пачатак і якое завяршэньне! Дзіця прыймае ежу, а далей выступае іншая прычына, якая выклікае да быту адчуваньне, імкненьне і наагул жыцьцё, сілу і іншыя свомасьці чалавека. І колькі-ж іх і якія яны! Дык унікай ўва ўсё, што адбываецца ў такой патаемнасьці і агортвай зрокам сілу, якая тут дзейнічае, гэтак-жа, як і сілу, якая прымушае рэчы падаць уніз ці ўздымацца ўгору, не цялеснымі вачыма, аднак-жа зь няменшаю зыркасьцю.

27. Заўсёды разважай аб тым, што ўсё, што адбываецца, нічым не адрозьніваецца ад таго, што мела ўжо месца раней, і ад таго, што мае адбыцца ў будучыні. Няхай зьявяцца перад табою цэлыя пэрыяды жыцьця і падобныя адзін да аднаго ў суадношаньні, якія ты ўжо ведаеш або з уласнага дасьведчаньня, або з гісторыі болей ранейшых часоў, прыкладам увесь двор Гадрыяна, увесь двор Антонінуса, і ўвесь двор Філіппоса, Аляксандар, Крэзоса. Бо ўсюды тут адно і тое самае, толькі дзеючыя асобы іншыя.

28. Уяві сабе чалавека, які сумуе з прычыны кажнае рэчы або нездаволенага, як тое парасё, што ахвяруюць і якое б'ецца і пішчыць. Падобным да гэтакага парасяці ёсьць той, хто на сваім ложку на самоце аплаквае ў сваей душы цяжкую долю, пад якою мы ўгінаемся. Аднак, вазьмі пад увагу, што толькі разумнай істоце дадзена магчымасьць дабраахвотна ісьці за здарэньнямі; і гэтай неабходнасьці падпарадкаваны ўсе.

29. Прыпамінаючы ўсе прадметы свае дзейнасьці, пытай самога сябе адносна кажнага апрычонага выпадку, ці не таму сьмерць страшная, што зьвязана з утратаю ўсяго?

30. Калі цябе абурае чыё-небудзь памылковае паступаваньне, дык зараз-жа, азірнуўшыся на сябе, падумай, у якім падобным паступаваньні вінаваты ты сам, калі, напрыклад, любіў грошы, насалоду, нікчэмную славу, ці яшчэ што-небудзь падобнае. Аднак-жа, пабачыўшы гэтакую памылковасьць, ты хутка забудзеш пра гнеў, асабліва, калі сьцяміш разам з тым, што той чалавек быў прымушаны быць такім. Што яму застаецца рабіць? Калі можаш, дык вызвалі яго ад гэтага прымусу.

31. Падумаўшы пра Сатырона сакратыка, уяві сабе Эўціхэса або Гімэна, падумаўшы пра Эўфратэса, Эўціхіёна або Сыльвануса, падумаўшы пра Алькіфрона, Тропаіёфороса, падумаўшы пра Ксэнофона, Крытона або Сэвэруса, падумаўшы пра самога сябе — каго-небудзь з Цэзараў, і гэтак трымайся ўва ўсім. Пасьля спытайся: Дзе яны ўсе? Нідзе, або няведама, дзе. Бо гэткім спосабам табе станецца зразумелым, што ўсё чалавецтва — гэта дым, нішто; асабліва, калі ты пры гадаеш сабе, што тое, што аднойчы зьіначылася, ужо ня ўзьнікне ізноў на працягу бязьмежнага часу. Чаго-ж ты дабіваешся? Чаму табе не дастаткова пражыць з годнасьцю свой кароткі век? Ад якога матэрыялу і якіх умоваў дзейнасьці ты ўхіляешся? Бо-ж, чым зьяўляецца ўсё гэта, як не практыкаваньнем для розуму, сузіраючага ўсё жыцьцё дакладным і адпавядаючым натуры рэчаў поглядам? Дык не адступай да таго часу, пакуль не засвоіш усяго гэтага, як засвойвае сабе здаровы страўнік, як моцны агонь ператварае ў полымя і сьвятло ўсё, што ўкінуць у яго.

32. Няхай ніхто ня цьвердзіць пра цябе, што ты чалавек няшчыры і нядобры, які ня кажа праўды, але няхай памыляецца кажны, хто думае аб табе нешта падобнае. Аднак-жа, усё гэта залежыць ад цябе. Якія прычыны не дазваляюць табе быць добрым і шчырым чалавекам? Толькі вырашы раз і на заўсёды ня жыць, калі ня быць гэтакім. Бо, калі ты ня гэтакі, дык розум ня трымае цябе пры жыцьці.

33. Што пры дадзеным матэрыяле (нашым жыцьці) было-б правільней за ўсё зрабіць або сказаць? Што-б гэта ні было, гэта можна і зрабіць, і сказаць. І не спасылайся на перашкоды.

Ты не перастанеш наракаць да тае пары, пакуль твой розум знаходзіцца ў гэтакім стане, што тое, чым роскаш зьяўляецца для тых, што любяць прыемнасьць, гэтакім мае быць для цябе, — у справе, якая падпарадкавана і прадстаўлена табе, — выкананьне рэчаў, якія зьяўляюцца адпаведнымі для целапабудовы чалавека. Бо кажная магчымасьць дзейнічаць, дзякуючы сваей асаблівай натуры, павінна ўважацца за·радасьць. Але гэтая магчымасьць ёсьць наяўнаю ўсюды. Ані цыліндру, ані агню, ані вадзе, ані чаму-небудзь іншаму, што адносіцца да няжывое і неразумнае натуры, ня дадзена магчымасьць заўсёды быць у адказваючым ім руху: мноства перашкодаў замінае гэтаму. Дух-жа і розум могуць, перамагаючы ўсе перашкоды, захоўваць напрамак, які з натуры ўласьцівы ім, і які яны жадаюць. І, памятаючы пра тую лёгкасьць, зь якою рухаецца, усё перамагаючы, розум, як агонь імкнецца ўгору, камень — уніз, цыліндар — па схілу, ты ўжо ня імкніся да нічога іншага. Рэшта-ж перашкодаў, адносяцца яны да цела, якое ні што іншае, як труп, ці, астаючыся без перакананьня адносна іх і схільнасьці самога розуму, не зьяўляюцца ў стане ні задушыць цябе, ані спрычыніць якога-небудзь ліха: інакш кажучы, той, на чыім шляху яны спаткаліся, хутка стаўся-б нядобрым. Трэба толькі, каб з якою-небудзь іншаю істотаю здарылася якая-небудзь бяда, як, дзякуючы гэтаму, само тое, што пацярпела, стаецца горшым, — тут-жа, калі хочаш ведаць, чалавек стаецца і лепшым і болей вартым пахвалы, калі толькі ён належным чынам выкарыстае абставіны. Наагул-жа памятай, што нічога ня шкодзіць грамадзяніну, што ня шкодзіць Месту, і нішто ня шкодзіць Месту, што ня шкодзіць праву. Але ўсе гэтыя, так званыя нягоды, ня шкодзяць праву, а ня шкодзячы яму, ня шкодзяць ані Месту, ані грамадзяніну.

34. Чалавеку, які пранікся сапраўднымі галоўнымі прынцыпамі, нават самы кароткі і агульнавядомы выраз можа напомніць аб стане, вольным ад смутку і страху:

Вецер на землю зрывае лісьцё…

. . . . . . . . . . . . .

Так пакаленьні людзей…

І народжанае табою — тое-ж лісьцё. І тыя людзі, якія гучна і з гэтакаю ўпэўненасьцю праслаўляюць цябе, або, наадварот, праклінаюць, або патаемна ганяць і зьневажаюць — лісьце, таксама як і тыя, хто атрымае ў спадчыну памяць аб табе. Таму, што ўсё гэта ўзьнікае "як толькі вясна вернецца", а пасьля вецер зносіць гэта на землю, а потым дрэвы нараджаюць узамен старога новае лісьцё. Але кароткавечнасьць астаецца характэрнаю для ўсяго. Ты-ж ад усяго ўхіляешся і да ўсяго імкнешся, быццам яно павінна працягвацца вечна. Яшчэ ня шмат — і ты заплюшчыш вочы, і таго, хто пахавае цябе, будзе аплакваць хто-небудзь іншы.

35. Здаровае вока мусіць бачыць усё, што дасягальна зроку, і не казаць: У мяне слабасьць да зялёнага колеру, бо гэта была-б ужо хвароба вачэй. Гэтаксама рэч маецца і са здаровым слыхам і нюхам. Яны павінна быць гатовымі ўспрыняць любы гук альбо запах, а здаровы страўнік павінен аднолькава адносіцца да ўсякіх харчоў, як млын да ўсяго, што ён прызначаны змалоць. Таму і духова здаровы чалавек павінен быць гатовы да ўсялякіх падзеяў. Той-жа, хто кажа: Мае дзеці павінны астацца жывымі, усе людзі павінны хваліць мяне, усяроўна што-б я зрабіў, — падобны да вока, якое мае слабасьць да зялёнага колеру або да зубоў, якія аддаюць перавагу мяккім харчам.

36. Ніхто не зьяўляецца гэтакім шчасьлівым, каб ягоная сьмерць ня выклікала ў каго-небудзь з навакольных пачуцьця злоснае радасьці. Няхай сабе быў ён і выдатным чалавекам — усё-ж знойдзецца, нарэшце, хто-небудзь, хто сам сабе скажа: Нарэшце мы можам свабодна ўздыхнуць, пазбыўшыся гэтага настаўніка. Праўда, ён нікому з нас ня быў цяжарам, але ўсё-ж мы адчувалі, што ён патаемна асуджае нас. — Вось што скажуць пра выдатнага чалавека. Што датычыцца нас, дык колькі ў нас іншых уласьцівасьцяў, якія выклікаюць у шмат каго жаданьне пазбыцца нас? Падумаўшы пра гэта ў перадсьмяротную хвіліну, ты з большаю лёгкасьцю разьвітаешся з жыцьцём, сказаўшы сабе: Я разьвітваюся з тым жыцьцём, у якім нават самыя блізкія мне людзі, для якіх паклаў гэтулькі высілкаў, аб якіх гэтак горача маліўся і клапаціўся, нават і яны хочуць пазбыцца мяне, спадзяючыся на тое, што гэта, магчыма, прынясе ім нейкую палёгку. Які-ж сэнс для каго-небудзь жадаць болей працяглага жыцьця? Усё гэта, аднак, не павінна схіляць цябе адносіцца да акружаючых цябе пры разьвітаньні меней дабразычліва: застаючыся верным свайму характару, адносься да іх па-сяброўску, дабразычліва, лагодна. З другога боку, не разьвітвайся зь імі так, нібы цябе адрываюць ад іх, але няхай гэтае тваё разьвітаньне станецца падобным да бязбольнага аддзяленьня душы ад цела пры добрай сьмерці. Аднак-жа і зь імі злучыла і зьвязала цябе натура. А цяперака яна разьдзельвае вас. І я разьвітаюся зь імі, як са сваякамі, але без упартасьці і супраціву — бо і гэтая ростань зьяўляецца адным з актаў натуры.

37. Прывучай сябе паводля магчымасьці пры ўсялякім дзеяньні іншага чалавека, ставіць сабе запытаньне аб мэце, якую ён думае асягнуць. Пачні з самога сябе і дасьледуй перш самога сябе.

38. Памятай аб тым, што ўсё, што кіруе табою, тоіцца ўнутры самога цябе. Тут — здольнасьць слова, тут — жыцьцё, тут, калі хочаш ведаць, чалавек. Ніколі не атаесамлівай зь ім пакрываючую яго абалонку і тыя часткі, якія на ёй утварыліся. Яны падобны на цясьлярскую сакеру, розьнячыся толькі тым, што дадзены нам натураю. І калі-б гэтыя часткі былі пазбаўлены рухаючае і стрымліваючае іх прычыны, дык з іх ня было-б большае карысьці, чымся зь верацяна для ткаля, зь пяра для пісца, зь бізуна для рамізьніка.

Кніга адзінаццатая

1. Свомасьці разумнае душы: яна агортвае зрокам самую сябе, распадзяляе самую сябе, чыніць сябе гэтакаю, якою яна жадае быць, сама карыстаецца пладамі, якія сама прыносіць, і гэта тады, калі пладамі расьлінаў карыстаюцца іншыя; дасягае ўласьцівае ёй мэты, калі-б ня была пакладзена мяжа жыцьця. У часе скокаў, сцэнічнага паказу і іншага, усякая замінка пазбаўляе закончанасьці ўсяе дзейнасьці. Ня так тут: у якой-бы частцы і ў якім-бы месцы ні была спынена дзейнасьць разумнае душы, яна выконвае сваё прадназначэньне ў паўніні і без недахопаў, затым можа сказаць: Я ўзяла сваё. — Разумная душа аблятае, далей, увесь сьвет і акаляючую яго паражнечу, дасьледуе яго форму, пранікае ў бязьмежную вечнасьць, ахапляе розумам пэрыядычнае адраджэньне Цэлага і разумее, і ўсьведамляе, што нашы нашчадкі ня ўбачаць нічога новага, як і нашы продкі ня бачылі нічога звыш таго, што мы бачым, але, што чалавек, які дасягнуў да сарака гадоў, калі ён мае хоць які-небудзь розум, дзякуючы агульнай аднастайнасьці, нейкім чынам ужо бачыў усё мінулае і ўсё, што мае адбыцца. Разумнай душы ўласьцівы таксама і лагоднасьць да суседа, і праўдзівасьць, і сьціпласьць; яна нічога ня ставіць вышэй за сябе, што ўласьціва і праву. Такім чынам, няма ніякае розьніцы паміж слушным розумам і розумам справядлівасьці.

2. Ты будзеш адносіцца з пагардаю да вясёлае песьні, да танцаў, да ўсіх адменаў барацьбы, калі разьдзеліш усю мэлёдыю на паасобныя гукі і адносна кажнае паставіш сабе пытаньне: Ці перад ім я не магу ўстояць? Аднак ты будзеш саромецца адказаць афірматыўна. Рабі адпаведна да гэтага з танцамі, адносна паасобных рухаў і палажэньняў цэла, а гэтаксама і з барацьбою ўва ўсіх яе адменах. Памятай, што ўва ўсім, за выняткам мужнасьці і яе дзеяньняў, неабходна зараз-жа пераходзіць да разгляду частак і зь іх разьдзяленьня чэрпаць пагарду да цэлага. І гэтак паступай ўва ўсім жыцьці.

3. Душы, гатовае да ўсяго, ня цяжка будзе, калі спатрэбіцца, разьвітацца з целам, усё роўна, ці чакае яе згасаньне, рассеяньне, ці новае жыцьцё. Але гэтая гатоўнасьць павінна кіравацца ў васяродзьдзі ўласнага меркаваньня, паказваючы сябе не сьляпою ўпартасьцю, як у хрысьціянаў*, а разважлівасьцю, паважнасьцю і адсутнасьцю самавыстаўляньня сябе: толькі тады яна станецца пераконваючаю і для іншых.

* Некаторыя дасьледнікі ўважаюць, што спасылка на хрысьціян, зьяўляецца пазьнейшаю ўстаўкаю.

4. Ці зрабіў я што-небудзь для агульнага дабра? Значыцца, я прынёс карысьць самому сабе. Ніколі не пакідай гэтае думкі і не адмаўляйся ад яе ані ў якім выпадку.

5. У чым тваё мастацтва? — У тым, каб быць добрым. Але, ці асягнеш ты ў ім дасканаласьць інакш, як толькі з дапамогаю веды, як пра натуру Цэлага, гэтак і пра адумысны склад чалавека?

6. З пачатку трагэдыі павінны былі прыпамінаць глядачам аб тым, што вядомыя падзеі паводля натуры адбываюцца вядомым спосабам, і аб тым, што тое, што забаўляе іх на сцэне, не павінна быць цяжкім для іх і на вялікай сцэне — у жыцьці. Бо глядачы навочна пераконваюцца, што вядомыя падзеі павінны адбывацца, менавіта, гэтакім спосабам, і што даводзіцца мірыцца зь імі і тым, каторыя крычаць: "О Кітайрон!" Аўтары гэтакіх трыгэдыяў часамі кажуць нешта слушнае. Лепшым прыкладам можа быць:

Калі-б багі дзяцей маіх забылі і мяне,

Ўсё-ж, праўда й мэта ў гэтым ёсьць.

І далей:

Карысьць якая гневацца на рэчы?

І -

Няхай жыцьцёвае жніво нам будзе.

Як пшанічны ўраджай.

І іншае накшталт гэтага.

Пасьля трагэдыі зьявілася старажытная камэдыя, павучальна-адкрытая са сваею ўрадніцкаю свабодаю слова з мэтаю выкрыцьця людзкае пыхі. Затым бо і Дыёгэнэс узяў сёе-тое зь яе. Падумай цяперака, у чым сутнасьць сярэдняе камэдыі, якая зьявілася пасьля, і дзеля чаго, нарэшце, была ўведзена новая, якая перайшла спакваля ў мімічнае мастацтва. Ніхто не пачне аспрэчваць, што і тут можна знайсьці нешта карыснае. Але якую мэту ставіць сабе ўвесь гэты напрамак паэтычнае і драматычнае творчасьці?

7. Як проста гэта спасьцярожным стаецца, што ня існуюць іншыя ўмовы жыцьця, болей спрыяльныя для філязафаваньня, як тыя, у якіх прытрапілася табе жыць.

8. Ветка, адсечаная ад іншае веткі, ня можа быць не адсечанаю ад усяго ствала. Падобна рэч маецца і з чалавекам, які разарве сваю сувязь зь іншым чалавекам, і гэтым разрывае сваю сувязь з грамадою. Але ветка не адсякае сама сябе, тады, як чалавек сам аддаляецца ад свайго суседа, зьненавідзеўшы і пазьбягаючы яго, і ня можа зразумець, што гэтым самым адсякае сябе і ад усяе супольнасьці. Праўда, Зэўс тварэц грамадзкасьці — даў нам здольнасьць ізноў зыйсьціся з тымі, каторыя для нас блізкімі зьяўляюцца і зноў заняць сваё месца ў якасьці сяброў цэлага. Аднак, калі гэткае аддзяленьне паўтараецца, дык тое, што аддзялілася, стаецца ўсё болей няздольным да аб'яднаньня і аднаўленьня да папярэдняга становішча. І наагул, паміж веткаю, якая з самага свайго адросту жыла адным неразрыўным жыцьцём з усёю расьлінаю, і тою, якая была адсечана, а пасьля прывіта ізноў — ёсьць істотная розьніца, што-б ні сказалі садаводы: апошняя, праўда, зрастаецца, але не да непазнавальнасьці.

9. Людзі, якія перашкаджаюць табе ісьці па шляху, які адпавядае розуму, ня могуць адвярнуць цябе ад правільных чынаў; дакладна гэтак-жа яны не павінны пазбавіць цябе дабразычлівасьці да іх самых. Сачы за сабою аднолькава, як у тым, гэтак і ў другім выпадках: ня толькі за абгрунтаванасьцю разважаньняў і дзеяньняў, але і за лагоднасьці ў вадносінах да тых, каторыя імкнуцца перашкодзіць табе, ці ўгнявіць цябе як-небудзь інакш. Аднак-жа, гнеў на іх ня меней выяўляе бездапаможнасьць, як адмова ад дзеяньня, ці ўступка пад уплывам страху. І тое, і другое — здрада свайму прызначэньню: у аднаго гэтая здрада выяўляецца ў страсе, у другога ў адчужанасьці ад таго, хто з натуры сваяк яму і сябра.

10. Аніякая натура ня ўступае мастацтву, бо мастацтва толькі пераймае тую ці іншую натуру. Калі гэтак, дык натура, найболей дасканалая і ахопліваючая ўсе іншыя, ня можа быць прасякнутаю хоць-бы самым рафінаваным мастацтвам. Але ўсе мастацтвы сузіраюць меней дасканалае дзеля болей дасканалага; падобна дзейнічае і агульная натура. Тут бярэ пачатак і справядлівасьць, якая нараджае і іншыя дабрадзейнасьці. Бо справядлівасьць ня будзе датрымана, калі мы будзем імкнуцца да рэчаў абыякавых, ці лёгка паддавацца ашуканству, або будзем судзіць неразважна, лёгкадумна.

11. Прадметы, гонячыся за якімі і пазьбягаючы якіх ты губіш духовы супакой, ня зьбліжаюцца да цябе, але да пэўнае ступені ты сам набліжаешся да іх. Няхай замоўкне твая развага пра іх, — і яны ляжаць нярухома; і цябе ніхто ня ўбачыць у пагоні.

12. Душа захоўвае ўласьцівую ёй галавідную форму, калі ня цягнецца за чым-небудзь вонкавым, і ня сьцягваецца ў нутро, не падоўжваецца і не асядае ўніз, але выпраменьвае сьвятло, у якім яна бачыць праўду, як усіх рэчаў, так і тую, што тоіцца ў ёй самой.

13. Стане нехто мною пагарджаць? — Гэта ягоная справа. Мая справа — гэта ня стацца вартым пагарды ў выніку якога-небудзь учынку ці слова. Будзе ён ненавідзець мяне? Ізноў-жа, — гэта ягоная справа. Я ўсё-ж буду захоўваць дабразычлівасьць і дабрасхільнасьць да ўсяго і заўсёды буду гатовы нават яму самому паказаць на памылку, бяз зьдзеку і без жаданьня выставіць на паказ сваю цярплівасьць, а з шчырага жаданьня дабра, як гэта праяўляе Фокіён, калі толькі ён не крывадушнічае. Гэтакім павінен быць унутраны настрой, і багі павінны бачыць у табе чалавека, які на нішто ня гневаецца і ня злосьціцца. Бо што магло-б быць благім для цябе, калі ты робіш уласьцівае сваей натуры і годзішся з тым, што зьяўляецца сваечасовым для натуры Цэлага, як адухатвораны толькі адным жаданьнем — каб так ці інакш зьдзейсьнілася агульналюдзкае.

14. Пагарджаючыя адзін адным, адзін аднаму дагаджаюць, а жадаючыя перавысіць адзін аднаго, поўзаюць адзін перад адным.

15. Да якое подласьці і крывадушнасьці трэба дайсьці, каб сказаць: Я маю замер быць шчырым адносна цябе. — Што ты робіш, чалавеча? Ня трэба папераджаць словамі аб гэтым — бо гэта выясьніцца само сабою: зьмест тваіх словаў павінен быць адлюстраваны на тваім ілбу. Ты такі — і зараз-жа твой выгляд выдасьць гэта, як пакаханая чытае ўсё ў вачох пакахаўшага яе. Наагул, чалавек шчыры і добры павінен быць падобны да спацелага, каб той, хто стане побач яго, волей-няволей адчуў гэта, як толькі наблізіцца да яго. Шчырасьць-жа, што выстаўляецца на паказ, болей небясьпечная за кінжал. Няма нічога болей мярзотнага, як воўчае сяброўства. Ухіляйся ад яго болей за ўсё. Чалавека добрага, дабразычлівага і шчырага — пазнаеш па вачох; гэтых якасьцяў не схаваеш.

16. Душа мае здольнасьць наладзіць жыцьцё болей дасканалым спосабам, калі толькі чалавек будзе абыякава адносіцца да рэчаў абыякавых. Абыякава-ж будзе адносіцца той, хто кажную з гэтых рэчаў разглядае паасобку, а не ў суцэльным выглядзе, і памятае, што ані адна зь іх не навязвае нам упэўненасьці ў сабе і не падходзіць да нас, але, што яны нярухомыя, мяркуем, пра іх мы самыя, быццам запісваючы ў самых сабе, хоць можам і не запісваць, можам і сьцерці зараз-жа запісанае, калі яно зроблена бяз нашага ведама; хто памятае гэтаксама і аб тым, гэтакага роду ўвага спатрэбіцца толькі на кароткі час і, што жыцьцё набліжаецца да свайго канца. Але, што творыць цяжкасьць у гэтым? Калі гэта адказвае натуры — тады шукай тое, што адказвае тваей ўласнай натуры, і імкніся да гэтага, хоць-бы яно і ня прынесла славы; бо кажнаму чалавеку дазваляецца шукаць сваё ўласнае дабро.

17. Ты павінен ведаць, дзе бярэ пачатак кажная рэч, з чаго яна складаецца, у што зьіначваецца, якою яна станецца пасьля зьіначаньня, і чаму яна ня ведае пры ўсім гэтым ніякае бяды.

18. Па-першае, неабходна здаць сабе справаздачу з таго, якія твае суадносіны да людзей, і з таго, што людзі нарадзіліся адзін дзеля аднаго; ты-ж, звыш таго, пастаўлены над людзьмі, як баран над гуртам авечак, ці бугай над чарадою кароў. Абгрунтуй гэта глыбей, пачынаючы з выходнага пункту: Калі ня атамы, дык гэта натура, якая загадвае ўсімі рэчамі: затым, калі гэтак, дык меней дасканалыя істоты існуюць дзеля болей дасканалых, болей-жа дасканалыя адна дзеля аднае.

Па-другое, — з таго, якія людзі за сталом, на ложку і гэтак далей: і ў вапрычонасьці, пад якім кіраўніцтвам яны знаходзяцца, што да паглядаў, якія яны ўтрымліваюць; і што да іхных дзеяньняў, разваж, зь якою гордасьцю яны выконваюць тое, што выконваюць.

Па-трэйцяе, — з таго, што, калі людзі, у дадзеным выпадку, робяць беспамылкова, дык ня трэба гневацца на іх; калі-ж яны памыляюцца, дык стаецца гэта праўдападобна наўсуперак іхнае волі і з прычыны няведаньня. Аднак, усялякая душа наўсуперак волі губіць гэтак праўду, як і суадносіны да іншага чалавека ў вадпаведнасьці·да ягонае годнасьці. Бо-ж людзям вельмі не падабаецца, калі іх уважаюць за несправядлівых, няўдзячных, прагавітых, інакш кажучы, што яны памыляюцца ў аднясеньні да іхных суседзяў.

Па-чацьвертае, — і з таго, што ты і сам у шматлікіх рэчах памыляешся і гэтым стаешся падобным да іх; калі-ж і ня трапіў ты ў якія-небудзь памылкі, дык, усё-ж, не пазбаўлены схільнасьцяў, якія іх нараджаюць. Так, калі ад падобных памылак утрымалі цябе баязьлівасьць, прагнасьць да пашаны, або які-небудзь іншы благі намер.

Па-пятае, — з таго, што ты нават няпэўны, што яны памыляюцца. Бо шматлікія рэчы здараюцца, дзякуючы абставінам. І наагул, шмат трэба вучыцца, каб з пэўнасьцю выказацца адносна чужых учынкаў.

Па-шостае, — з тою, што ўпадаць у празьмерны адчай або злавацца, азначае забыць пра мімалётнасьць людзкага жыцьця і хуткае сьмерці чалавека.

Па-сёмае, — з таго, што ня ўчынкі людзей злуюць нас, — іх сапраўднае месца ў кіруючым пачатку гэтых людзей, — а нашы перакананьні. Пазбаўся перакананьняў і вызваліся ад жаданьня выдаваньня суду пра гэтыя ўчынкі, як аб нечым жудасным — і злосьці ў цябе ня будзе. Але, як вызваліцца? — Думаючы аб тым, што для цябе няма нічога ганебнага ў гэтых учынках. Бо, калі ты будзеш лічыць ліхам ня толькі ганебнае, дык і табе не пазьбегнуць шмат якіх памылак і стацца разбойнікам, або яшчэ чым-небудзь накшталт гэтага.

Па-восьмае, — з таго, наколькі вынікі злосьці і гневу адносна чаго-небудзь болей цяжкія, як тое, што іх выкліквае.

Па-дзявятае, — з таго, што дабразычлівасьць, калі яна шчырая, а ня штучная, зьяўляецца нечым непераможным. Што можа зрабіць табе самы разбэшчаны нахабнік, калі ты застанешся дабразычлівым да яго і, пры адпаведным выпадку, будзеш далікатна, вучыць яго і адначасна, калі ён зьбіраецца спрычыніць табе шкоду, ты, захоўваючы раўнавагу, зьвернешся да яго: Ня трэба, сын мой: мы нарадзіліся для нечага іншага. Я ня буду мець бяды, а ты будзеш мець яе. Далей, трэба разумна і ў агульным выглядзе паказаць яму, што гэта сапраўды так, і што ані пчолы, ані жывёла — народжаныя для жыцьця ў супольнасьці — не паступаюць гэтак. І гэта трэба ўчыніць без насьмяханьня, пры адсутнасьці атмасфэры зьдзеку, а шчодралюбна, без азнакаў затоенае крыўды, ня прыймаючы настаўніцкае позы і, ня імкнучыся зьдзівіць прысутных, але калі ён ёсьць адзін або прысутнічаюць іншыя…

Памятай пра гэтыя дзевяць правілаў, быццам атрымаўшы іх у падарунку ад музаў. І пакуль ты яшчэ жывеш, станься, нарэшце, чалавекам. Неабходна гэтаксама ўхіляцца ад гневу, як і ад лісьлівасьці ў зносінах зь людзьмі: і тое, і другое зьяўляюцца абрыдлым для грамадзкага жыцьця і прыносяць шкоду. У часе прыступу гневу ніколі не забывай, што разьюшанасьць ня сьведчыць аб мужнасьці, а, наадварот, пакорнасьць і мяккасьць зьяўляюцца і болей чалавечнымі, і болей вартымі чалавека; і сіла, і вытрымка, і сьмеласьць на баку таго чалавека, а не на баку таго, хто злосьціцца і наракае. Чым бліжэй да незаўзятасьці, тым бліжэй да сілы. Як нараканьне, гэтак і гневаньне паказваюць на бездапаможнасьць. І той, хто наракае, як і той, што гневаецца — параненыя і вышлі са строю. Калі жадаеш, дык вазьмі і дзясяты падарунак ад самога Апольлёна, лідара Музаў. Вымаганьне, каб нядобрыя людзі не памыляліся гэта безразважнасьць, бс гэта абазначае імкненьне да немагчымага. Згаджацца-ж з тым, каб яны былі такімі ў адносінах да іншых, адначасна дамагацца, каб яны не памыляліся ў адносінах да цябе — гэта недарэчна і вартае тырана.

19. Неабходна болей за ўсё сьцерагчыся чатырох выкрыўленьняў кіруючага пачатку і класьці ім канец, як толькі іх заўважыш, зьвяртаючыся ў кажным выпадку да самога сябе гэтак: Гэтае ўяўленьне не зьяўляецца неабходным, гэта — падрывае аснову грамадзтва; і гэтыя словы былі-б нячыстасардэчнымі, а гаварыць не ад чыстага сэрца павінна быць брыдкім твайму сумленьню. Чацьвертае павучэньне — гэта тое, калі ты зьвяртаешся да самога сябе з наступным дакорам: Гэтае тваё палажэньне абазначае паразу і здачу твае болей боскае часткі, якая ня вытрымала супроць меней каштоўнае і сьмяротнае часткі, супроць цела і ягоных грубых насалодаў.

20. Твая жыцьцёвая частка і ўсе вогнепадобныя часткі, што зьмешчаны ў табе, хоць, паводля свае натуры, і імкнуцца ўгору, аднак, падпарадкаваныя загадам Цэлага (сусьвету), зьяўляюцца пераможанымі тут у схвармаванай масе (целе). Аднак, усё тое, што мае свомасьці зямлі і вільготнае, хоць і імкнецца ўніз, ня падае, а займае неўласьцівае яму паводля натуры становішча. Такім чынам і элямэнты падпарадкуюцца Цэламу, застаючыся, нават наўсуперак сабе, там, дзе ім загадана аставацца, да таго часу, пакуль адтуль-жа ня будзе дадзена знаку да раскладу. Ці-ж ня жудасна пасьля гэтага, што толькі твая разумная частка не падпарадкуецца і гневаецца на месца, якое яна займае, хоць ёй і не загадваецца нічога супярэчлівага ёй, а толькі тое, што адказвае яе натуры; а яна не жадае ні з чым лічыцца і імкнецца да супроцьлеглага. Бо, усякае адхіленьне ў бок несправядлівасьці, празьмернасьці, гневу, абурэньня, страху ёсьць нічым іншым, як здрада натуры. Але кіруючы пачатак пакідае сваё становішча і тады, калі выказвае нездаволенасьць у сувязку з чым-небудзь, што адбываецца. Бо ён ня меней прызначаны для набожнасьці і пашаны Бога, як для справядлівасьці. Аднак-жа, і гэтыя ўсе якасьці ўваходзяць у паняцьце грамадзкасьці; і яшчэ болей — яны нават старэйшыя за справядлівасьць.

21. Хто ня мае адзінае і нязьменнае мэты жыцьця, той ня можа заставацца адзіным і нязьменным на працягу ўсяго жыцьця. Але сказанага яшчэ недастаткова, калі не дабавіць, якою павінна быць гэтая мэта. Бо, як перакананьне не аднолькава адносіцца да ўсіх дабротаў, якія прызнаюцца бальшынёю людзей, але толькі адносна некаторых, што маюць агульнае значэньне, гэтак і мэта павінна быць вызначана агульная, грамадзкая. Хто ўзгодніць з гэтаю мэтаю ўсе свае асабістыя імкненьні, той ува ўсім будзе дзейнічаць аднолькава і такім чынам астанецца верным сабе.

22. Падумай пра мыш, палявую і хатнюю, пра яе сполах і беганіну.

23. Сакратас называў думкі большасьці людзей Ляміямі — пужаламі для дзяцей.

24. Лякедаймонцы ў часе прадстаўленьняў ладзілі для чужынцаў сядзеньні ў цяню, а самі садзіліся, дзе трапіцца.

25. Сакратас на пытаньне Пэрдіккаса, чаму ён ня едзе да яго ў адведзіны, адказаў: Каб не загінуць самым брыдкім спосабам, інакш кажучы: скарыстаўшы зь ветлівасьці, ня мець магчымасьці адудзячыцца падобным.

26. У пісаньнях Эфэсцаў радзіцца заўсёды ўспамінаць пра каго-небудзь са старажытных, хто стаўся выдатным з прычыны мужнасьці (арэтэ).

27. Пітагорэйцы раілі нам узірацца на золаку на неба, каб зьвярнуць нашую ўвагу на тыя нябескія целы, якія заўсёды выконваюць свае сталыя рухі і заўсёды ў аднолькавы спосаб завяршаюць сваю працу, і гэтаксама напамінаюць нам пра іхную чысьціню і голасьць. Бо зоры ня маюць накрыцьцяў.

28. Падумай, якім чалавекам быў Сакратас, калі ён апрануўся ў ніжнюю бялізну, пасьля таго, як Ксантыппа забрала ягоны плашч і пайшла з дому, і што Сакратас сказаў сваім сябрам, якія з сораму ня ведалі куды дзецца, убачыўшы яго гэтак апранутым.

29. Ты не пачнеш вучыць пісаць і чытаць іншых, перш, чымся не навучышся сам. Тым болей, калі ідзе пра справы самога жыцьця.

30. Ты зьяўляешся нявольнікам: разумная прамова не для цябе.

31. І маё дарагое сэрца сьмяецца ўва мне.

32. Бяссорамнаю ганьбаю зьневажаціме брахун мужнасьць.

33. Шукаць зімою хвігу на дрэве ёсьць бязмыснасьцю. Але не разумны і той, хто сумуе па дзіцяці, якога ўжо няма.

34. Калі чалавек цалуе сваё дзіця, — казаў Эпіктэтус, — ён мусіць сказаць самому сабе: Магчыма заўтра яно памрэ. — Але-ж гэта словы дрэннага прадвесьця. — Ніякае слова не зьяўляецца словам дрэннага прадвесьця, — адказаў Эпіктэтус, — бо яно выражае толькі праяў натуры; або, калі гэтак рэч маецца, тады слова можа стацца дрэнным прадвесьцем, калі кажацца пра зжынаньне кажнага сьпелага каласа.

35. Вінаград зялёны, сьпелы, выціснуты — усё гэта пераход ня ў тое, чаго наагул няма, а ў тое, чаго цяперака няма.

36. Выслоўе Эпіктэтуса: Няма чалавека, які мог-бы пазбавіць нас нашае свабоднае волі.

37. Эпіктэтус гэтаксама казаў: Чалавек мусіць выкрыць нейкае мастацтва адносна даваньня свае згоды; і адносна сваіх імкненьняў ён мусіць быць асьцярожным у тым сэнсе, каб яны былі прадпрыйманымі з увагаю на абставіны; каб яны былі стойкімі што да грамадзкага дабра, каб адказвалі годнасьці што да аб'екту; а што да змысловых пажаданьняў, дык ён наагул не павінен быць далёкім ад іх; а што да антыпатыі, дык ён не павінен праяўляць яе з увагі на кажную рэч, якая не знаходзіцца ў ягонай моцы.

38. Дыскусыя ідзе, — кажа Эпіктэтус, — не пра дробязі, але пра тое, быць ці ня быць неразумным.

39. Сакратас часта казаў: Што вы хочаце? мець душы разумных ці неразумных людзей? — Душы разумных людзей. — Якіх разумных людзей? Сапсутых ці несапсутых? — Несапсутых. — Чаму-ж вы, тады, ня шукаеце іх? — Бо мы маем іх. — Дык чаму-ж вы, тады, спрачаецеся і вядзеце спрэчкі між сабою?

Кніга дванаццатая

1. Усе тыя рэчы, да якіх ты хочаш дайсьці крутою дарогаю, ты можаш займець цяперака, калі толькі будзе табою праяўлена пашана да самога сябе. Гэта значыць, што, калі ты пакінеш мінулае, прышлае аддасі прадбачаньню, а сам займешся выключна сучасным, узгадняючы яго з набожнасьцю і справядлівасьцю. З набожнасьцю, дзеля таго, каб любіць сваю долю, бо натура прытарнавала яе да цябе, а цябе да яе. З справядлівасьцю, каб вольна і бяз ухіленьня казаць праўду і паступаць заўсёды ў сузгоднасьці з правам, з пашанаю для годнасьці, і каб ня сталіся для цябе перашкодаю ані чужы заган, ані перакананьне, ані абгаворы, ані адчуваньні ахінаючага цябе цела: няхай разьбіраецца ў іх само цела, якое іх дазнае. Затым, калі ты, ужо прыблізіўшыся да, канца, пакінеш усё і будзеш шанаваць толькі свой кіруючы пачатак і боскае ў табе, будзеш баяцца не таго, што калі-небудзь жыцьцё спыніцца, а таго, што ніколі ня было пачата жыцьцё, сузгоднае з натураю, дык тады станеш чалавекам, вартым сусьвету, які цябе стварыў, перастанеш быць чужынцам у сваей бацькаўшчыне, ня будзеш дзівіцца штодзенна з таго, што адбываецца, як зь нечага нечаканага, і знаходзіцца ў залежнасьці ад таго, ці гэтага.

2. Бог бачыць кіруючы пачатак кажнага з нас, аголенага, без матэрыяльнае абалонкі, кары, нарастаў. Бо Бог мае дачыненьне толькі да таго, што ўзьнікла і перайшло ад яго ў кіруючы пачатак, і пры тым толькі сваім розумам. Калі-б ты прызвычаіў сябе паступаць падобна, дык пазбавіўся-б ад шматлікіх клопатаў. Ці-ж ня мае шмат вольнага часу той, хто не зьвяртае ўвагі на свой цялесны вобраз, а тым болей не зварочвае свае думкі на адзеньне, жыльлё, славу і ім падобныя покрывы і прыхарошваньні?

3. Ты складаешся з трох частак: цела, жыцьцёвае сілы і духу. Зь іх першыя дзьве твае патолькі, паколькі табе даводзіцца клапаціцца аб іх, і толькі трэйцяя сапраўды належыць табе. Затым, калі ты адхілішся ад самога сябе, гэта значыць, ад твайго зразуменьня, што чыняць і кажыць іншыя, ці што рабіў і казаў ты сам, усё, што непакоіць цябе, як павіннае стацца, што не залежыць ад твайго выбару, адносячыся да ахінаючага цябе цела, ці прыроджанае яму жыцьцёвае сілы, што вонкі цябе цягне за сабою наўкол аблятаючы віхор, і такім чынам, твой дух, выключаны з асяродзьдзя, зь якім спалучыла яго доля, будзе чысты і вольны наладзіць жыцьцё па-свойму, творачы справядлівае, пагаджаючася з тым, што адбываецца, і кажучы праўду; калі, кажу я, ты аддаліш ад кіруючага пачатку тое, што да яго прыліпла, ад уздыму моцных пачуцьцяў, і тое, што адносіцца да мінулага, ці прышлага, будзеш, тады, падобны да таго, што кажа Эмпэдоклес:

"Гала ўсюды аднолькім памерам сваім ганарыцца"; гэтак будзеш і ты думаць толькі пра тое жыцьцё, якім жывеш, гэта значыць, пра сучаснае аж да сьмерці, вольна ад турботаў, годна і ў сузгоднасьці са сваім гэніем (з богам, што знаходзіцца ў табе).

4. Я часта дзіўлюся, як гэта ёсьць, што кажны чалавек любіць самога сябе болей, чымся ўсіх іншых людзей і адначасна ён меней паважае сваю ўласную апінію адносна самога сябе, чымся апінію, у дадзеным выпадку, іншых людзей. Затым, калі-б зьявіўся чалавеку бог або напоўнены мудрасьцю настаўнік і загадаў яму ня думаць і не разважаць у самым сабе пра нічога, пра што ён не апавясьціў-бы голасна, дык ніхто ня вытрываў-бы і аднаго дня. Адсюль: мы значна болей паважаем усё тое, што іншыя людзі будуць думаць пра нас, чымся нашую думку пра нас самых.

5. Як можа быць, каб багі пасьля добрага ўладжаньня ўсіх рэчаў і з дабраслаўленьнем для людзкасьці, не дагледзелі аднаго, пайменна, што некаторыя людзі і вельмі добрыя людзі, каторыя, сказалі-б мы, мелі найбольшую супольнасьць з боскасьцю, і дарогаю пабожных чынаў і рэлігійных выконваньняў былі найболей цесна зьвязаны з боскасьцю і, калі яны аднойчы памерлі, ня маюць ужо ніколі болей зноў існаваць, але маюць суцэльна зьнікнуць? Калі гэтак рэч маецца ў запраўднасьці, тады будзь пэўным, што, калі-б гэта і мела быць інакш, тады багі і ўчынілі-б інакш. Бо, калі гэта было справядлівым, дык было гэтаксама і магчымым; і, калі гэта было ў сузгоднасьці з натураю, дык натура і стварыла гэтак. Але, дзеля таго, што гэтак ня ёсьць, дык і перакананым будзь, што яно і не павінна было быць гэтакім: — бо-ж і сам ты спасьцерагаеш, што гэтакім разважаньнем ты ўваходзіш у дыскусыю з боскасьцю; але падобных рэчаў мы не павінны дыскутаваць з багамі, хіба што яны зьяўляюцца найболей добрымі і найболей справядлівымі; — і, калі гэтак рэч маецца, дык яны аніякае рэчы не дазволілі — у ўладжаньні сусьвету — быць занядбанаю несправядліва або нерацыянальна.

6. Практыкуйся нават у рэчах, якія выдаюцца табе неасягальнымі. Бо нават левая рука, якая зьяўляецца болей слабейшаю за правую, мацней трымае лейцы, чымся правая, яна загартавалася ў гэтым.

7. Падумай, у якім стане знойдуцца душа і цела чалавека, калі яго запыніць сьмерць; і падумй, як кароткім жыцьцё зьяўляецца, і пра бязьмежнасьць прасторы, і вечнасьці за і перад чалавекам; падумай пра бездапаможнасьць усяго матэрыяльнага.

8. Разглядай прычынныя пачаткі рэчаў бяз усякіх наляцеласьцяў, а ў паступках — іхныя мэты. Падумай, чым ёсьць цярпеньне і прыемнасьць, што сьмерць і што слава; аб тым, што кажны зьяўляецца сам прычынаю сваіх хваляваньяў; што адзін чалавек ня можа перашкодзіць іншаму, уважаць, што ўсё заснавана на перакананьні.

9. Карыстаючыся аснаўнымі прынцыпамі, ты павінен упадабняцца панкратыстаму, а не глядыятару. Бо трэба толькі апошняму выпусьціць з рукі меч, якім ён змагаецца, а сьмерць зараз-жа надыйдзе; тады, як у першага рукі заўсёды пры сабе, і яму не патрэбна нічога іншага, як толькі ўжываць іх.

10. Неабходна разабрацца ў свомасьцях самых рэчаў, вырозьніваючы ў іх матэрыю, прычынны пачатак і мэту.

11. Якую вялікую сілу мае чалавек нічога не рабіць, апрача таго, што заслугоўвае ўзнаньне Бога, і прыняць усё, што Бог пасылае яму, у сузгоднасьці з натураю.

12. Ня трэба рабіць закідаў ані багом, бо яны ні ў чым не памыляюцца ані дабраахватна, ані наўсуперак свае волі; ані людзям, бо яны не памыляюцца наўсуперак сваей волі. Затым, нікому ня трэба рабіць закідаў.

13. Які сьмешны і дзіўны той, хто дзівіцца з чаго-небудзь, што адбываецца ў жыцьці.

14. Або існуе наканаваная неабходнасьць, або добры Провід, або бязуладная і нікому непадпарадкаваная сумяціца. Затым, калі існуе няўхвытная неабходнасьць, чаму, тады, ты супроцьставішся ёй? Але, калі існуе Провід·, каторы дазваляе зьвяртацца да сябе, тады ўчыні сябе вартым боскае помачы. Але, калі існуе некіраваная нічым зьбянтэжаньне, дык будзь здаволеным, што сярод гэтае няпэўнасьці ты ўсё яшчэ маеш у сабе кіруючую інтэлігэнцыю. І калі нават няпэўнасьць падхопіць і панясе цябе, няхай яна нясе беднае цела, беднае дыханьне і ўсё іншае; інтэлігэнцыі твае яна не забярэ ад цябе.

15. Сьвятло сьветача зыркае і ня губіць свайго бліску, пакуль ня будзе патушана. А праўда, якая знаходзіцца ў табе, і справядлівасьць, і паўстрыманасьць маюць-жа быць патушанымі перад тваею сьмерцю?

16. Калі хто-небудзь дае табе зразумець, што ён робіць памылку, дык скажы сабе: Адкуль я ведаю, што гэта памылка? Або, калі гэта і ёсьць памылка, дык ці не пакараў ён ужо сам сябе, упадобіўшыся таму, хто вырваў сабе вока?

Той, хто не жадае, каб благія людзі памыляліся, падобны да чалавека, які ня хоча, каб хвігавае дрэва давала сок у хвігах, каб малыя дзеці плакалі, конь іржаў, каб адбывалася ўсё неабходнае. Што мае рабіць гэтакі чалавек? Калі ў цябе хопіць адвагі, дык папробуй вылячыць яго.

17. Калі гэта няпрыстойна, не рабі гэтага; калі мана — не кажы.

18. Тваё імкненьне заўсёды павінна быць накіравана на тое, каб убачыць, якое само па сабе тое, што выклікае ў табе ўяву, і дасьледзіць яго, разьлічаючы ў ім пачатак прычынны і пачатак матэрыяльны, мэту і час зь ягоным абмежаваньнем.

19. Памятай, нарэшцэ, што ў самым сабе ты маеш нешта болей дасканалае і боскае, чымся тое, што выклікае заўзятасьць, ці наагул, цягне да сябе. Што цяперака запаўняе маю душу? Ці ня страх, або падазрэньне, ці жадоба, або што-небудзь іншае, падобнае да гэтага?

20. Па-першае, нічога ня трэба рабіць непрадумана і бяз мэты. Па-другое, трэба рабіць толькі ў адпаведнасьці да пастаўленае мэты, агульнага дабра і нічога іншага.

21. Яшчэ крыху і ты зьнікнеш, аднолькава, як і ўсё тое, што ты бачыш, і ўсе тыя, што жывуць цяперака. Бо ўсё падлягае зьіначаньню, ператварэньню і зьнікненьню, — каб, пасьля яго, узьнікла іншае.

22. Усё абасноўваецца на перакананьні; і яно залежыць ад цябе. Адхілі, затым, калі будзе гэта тваім замерам, перакананьне, і ты, падобна, як мораплаўнік, ахіліўшы скалы, здабудзеш супакой, роўнядзь і ціхае прыстанішча.

23. Кажная асобная дзейнасьць, якая спыняецца ў вызначаным часе, ня мае бяды ад самога спыненьня, дый той, хто быў заняты ёю, ня мае бяды ад яе спыненьня. Падобна рэч маецца і з супольнасьцю дзеяньняў — што завецца жыцьцём — калі спыніцца ў вызначаны час, не дазнаціме бяды ад самога спыненьня, ды і той, хто пакладзе канец гэтаму шэрагу, не дазнаціме бяды. Час-жа і тэрмін вызначае натура, часамі натура кажнага ў вапрычонасьці, як у старасьці, ува ўсіх-жа выпадках бяз вынятку·натура Цэлага, зьмяненьне частак якога падтрымлівае ўвесь сусьвет у адвечнай маладосьці і квітненьні. Усё карыснае Цэламу заўсёды прыгожае і ў сузгоднасьці з адпаведнасьцю часу. Затым, спыненьне жыцьця ні для кога не зьяўляецца бядою, ня будучы ганебным, калі яно не залежыць ад нашага выбару і ня ідзе супраць вымаганьняў супольнасьці; але яно зьяўляецца дабром, калі яно зьяўляецца сваечасовым для Цэлага, карыснае яму і ў сваім руху зь ім суладнае, Таму, і супрацоўнікам божым зьяўляецца той, каго Бог вядзе па сваіх шляхох, а ягонае ўласнае разуменьне — да божых мэтаў.

24. Заўсёды трэба быць гатовым адносна наступных трох прынцыпаў. Адносна сваіх дзеяньняў памятай, што ты не павінен паступаць непатрэбна, і ня інакш, чымся зрабіла-б сама справядлівасьць; але з увагі на тое, што можа прытрапіцца табе звонку, май на ўвазе, што гэта можа займець месца з прычыны або здарэньня, або ў сузгоднасьці з прадбачлівасьцю, і ты не павінен наракаць ані на здарэньне, ані на прадбачлівасьць. Па-другое, май на ўвазе рост кажнае істоты ад зародку — да адухаўленьня, і ад адухаўленьня — да растаньня з душою, і з чаго яно складаецца, і на што раскладваецца. Па-трэйцяе, ведай, што калі-б ты, нечакана быў узьняты ўгору над зямлёю, акінуў-бы паглядам чалавечыя справы і на шматзьменны ход іх, дык перапоўніўся-б ты пагардаю да іх, маючы адначасна магчымасьць сузіраць гэтулькі істотаў, што жывуць навакол, у паветры і ў этэру, і што, колькі-б разоў ты ні ўзьнімаўся гэткім чынам, ты заўсёды ўбачыў-бы адно і тое самае, аднаякае і кароткавечнае. І гэтым мы ганарымся.

25. Адкінь упэўненасьць і ты ўратаваны. І хто можа перашкодзіць табе адкінуць яе?

26. Калі ты абураешся адносна чаго-небудзь, дык ты забыўся аб тым, што ўсё робіцца ў сузгоднасьці з натураю Цэлага; ты забыўся і пра тое, што памылка іншага ня тычыцца цябе, і аб тым гэтаксама, што ўсё рабілася гэтакім спосабам, будзе рабіцца і цяперака робіцца ўсюды, і аб тым, у якім сваяцтве асобны чалавек з усім родам чалавечым, не паводля крыві і агульнага паходжаньня, але паводля духу. Ты забыў гэтаксама і аб тым, што дух кажнага ёсьць бог і ад яго паходзіць, і аб тым яшчэ, што нічога нікому не належыцца неад'емна, але і яго дзіця, і яго цела, і сама душа яго дасталіся яму з тае самае крыніцы, аб тым, што ўсё заснавана на перакананьні і, што кажны жыве толькі сучасным і толькі сучаснае можа стра ціць.

27. Заўсёды ўспамінай пра тых, якія моцна абураліся зь якое-небудзь прычыны, або перавысілі ўсіх славаю, шчасьцем, або былі абсыпаны якімі-небудзь дарункамі долі. Пасьля гэтага пастаў сабе пытаньне: Дзе ўсё гэта цяперака? — Дым, пыл і міт, або нават і ня міт. Падумай гэтаксама пра ўсё тое, чаму прыкладамі могуць быць Фабіюс Катульлінус, які жыў па-за местам; Люсіюс Люпус у сваіх садох, Сцэрцініюс у Баях; Тыбэрыюс на Капры; Вэліюс Руфус (або Руфус у Вэліі); і наагул пра захопленьне чым-небудзь, зьвязаным з разважаньнем усіх прадметаў і імкненьняў, і пра тое, наколькі болей філязафічна гэта ёсьць праяўляць на дазеным яму матэрыяле, але справядлівасьць і бескарысную паслухмянасьць багам. Ганарыстасьць-жа з атсутнасьцю гонару зьяўляецца самаю нязноснаю адменнасьцю ганарыстасьці наагул.

28. Тым, што пытаюцца: Дзе ты бачыў багоў, ці адкуль даведаўся пра іхнае існаваньне, што аж гэтак старанна шануеш іх? адказвай: Па-першае, багі даступныя і вачом, Далей, душы свае я гэтаксама ніколі ня бачыў і аднак-жа шаную яе. Тое самае і адносна багоў: дазнаючы нясупынна праявы іхнае сілы, я даведваюся з гэтага пра іхнае існаваньне, і пахіляю сваю галаву перад імі.

29. Бясьпека жыцьця ў тым, каб ведаць адносна кажнае рэчы, якая яна сама ў сабе ў сваей цэласьці, што знаходзіцца ў ёй ад пачатку матэрыяльнага і што — ад прычыннага, усёю душою аддавацца ўрэчаісьненьню справядлівага і казаць праўду. Што-ж, тады, застаецца пасьля ўсяго, як ня цешыцца жыцьцём, зьвязваючы адну добрую справу зь іншаю, не пакідаючы нават найкарацейшага прамежку?

30. Існуе адно сонечнае сьвятло, хоць і раздрабляецца сьценамі, гарамі і бязьлікім мноствам іншых прадмэтаў. Існуе адзіная агульная субстанцыя, хоць і яна раздрабляецца паміж бязьлікага мноства асобных і сваеасаблівых целаў. Існуе адзіная душа, хоць і яна распадзеленая паміж мноствам істотаў і асобных стварэньняў. Існуе адзіная інтэлігэнтная душа, хоць і здаецца распадзеленаю. Іншыя прыналежныя часткі, як жыцьцёвыя сілы і матэрыяльныя пачаткі зьяўляюцца беспачуцьцёвымі і чужымі адзін аднаму; але і іх стрымліваюць у вадзінасьці і інтэлігэнтны пачатак (прынцып), і іх уласныя самапрыцяжэньні. Але інтэлект мае свомасьці гравітацыі ў напрамку блізкага яму, ён зьбліжаецца да яго, і гэтае імкненьне да сувязі ня можа быць аддзелена ад яго.

31. Чаго ты жадаеш сабе? Доўгага жыцьця? Інакш кажучы, ты жадаеш перажываць успрыйманьні, імкнуцца, разьвівацца? А пасьля спыніць разьвіцьцё? Карыстацца моваю, разважаць, што з усяго гэтага выдаецца табе вартым жаданьня? Калі ўсё сталася абыякасным, дык перайдзі да апошняга: паслухмянасьці, розуму і Богу. Але пашана да іх не сумяшчаецца з прыкрасьцю, зьвязанаю з фактам, што сьмерць пазбавіць нас калі-небудзь усяго, успомнутага вышэй.

32. Якая маленькая частачка бязьмернага і бязьмежнага часу выдзелена кажнаму з нас? Яшчэ крышку, і яна зьнікне ў вечнасьці. А якая малая частачка ўсяе сутнасьці? Якая малая частачка сусьветнае душы? На якім маленькім шматку зямлі мы поўзаем? Падумаўшы пра ўсё гэта, нічога ня лічы паважным, апрача аднаго: дзейнічай гэтак, як прадпісвае табе твая натура, што кіруе табою, і мірыся з усім тым, што прыводзіць да быцьця агульная натура.

33. Як карыстаецца сабою кіруючы пачатак? У гэтым знаходзіцца ўсё. Але ўсё іншае, ці знаходзіцца яно ў засягу сілы твае волі або не знаходзіцца, зьяўляецца толькі бяссільным попелам і дымам.

34. Нічога гэтак ня схіляе нас да пагарды сьмерцю, як думка аб тым, што і тыя, што прыемнасьць уважалі за дабро, а цярпеньне за зло, гэтаксама пагарджалі сьмерцю.

35. Чалавеку, для якога дабром зьяўляецца тое, што сваечасовым ёсьць, для якога няма розьніцы ці даканаць большую колькасьць дзеяньняў у сузгоднасьці з заўсёды маючым рацыю розумам, ці меншую, і якому абыякасна, ці сузіраць сьвет даўжэйшы ці карацейшы час — гэтакаму чалавеку сьмерць ня страшная.

36. Чалавек, ты быў грамадзянінам гэтага вялікага Места (сусьвету). Якую гэта чыніць розьніцу для цябе, што пяць гадоў (а што тры)? Бо тое, што ёсьць выгадным для (натуральных) правоў, ёсьць адпаведным для ўсіх. Што-ж жудаснага, тады, калі ані тыран, ані не несправядлівы судзьдзя, выслаў цябе з Места, але сама натура, якая асяліла цябе ў ім? Гэта тое самае, калі-б прэтор, які паставіў актара на сцэне, пазьней звольніў яго. — "Так, але я ня выканаў пяць дзеяў". — Ты кажаш дарэчы, але ў жыцьці тры дзеі твораць цэлую драму; бо тое, што мае тварыць сабою поўную драму, залежыць ад таго, хто стаўся прычынаю паўстаньня цэлага твору, а цяперака скарачэньня яго. І ты тут ні пры чым — ані ў першым выпадку, ані ў другім. Адыйдзі, затым, здаволеным, бо той, хто звальняе цябе, гэтаксама астаецца здаволеным.

Content

Марк Аўрэліюс
Роздумы

Уводнае слова

Кніга першая

Кніга другая

Кніга трэйцяя

Кніга чацьвертая

Кніга пятая

Кніга шостая

Кніга сёмая

Кніга восьмая

Кніга дзявятая

Кніга дзясятая

Кніга адзінаццатая

Кніга дванаццатая