Алесь Аркуш

Крылы ператворацца ў карэньні

Алесь Аркуш

КРЫЛЫ ПЕРАТВОРАЦЦА Ў КАРЭНЬНІ

Вершы

КАТРЫНКА

Пяць мэлёдый катрынка сьпявае,

Толькі ведай — круці рукавятку.

Люд у скрыню да старца кідае

Неўміручага жыта зярняткі.

Грай катрынка,

Сьпявай безупынку.

Лес прачнуўся, дзе зараз палі —

Гонкіх дрэў загулі вершаліны.

Перасьпелі на сонцы маліны,

А ў цямрэчы яшчэ не цьвілі.

Грай катрынка,

Сьпявай безупынку.

Як дакладна чаргуюцца гукі —

Мэталёвая нудзіцца скрынка,

Спрацаваныя, ссохлыя рукі

Круцяць жыцьці ў тужлівай катрынцы.

Грай катрынка,

Сьпявай безупынку.

Гук мэлёдый, як позірк забыты,

Як вада зь ледзяшамі ў палонцы.

Люд кідае апошняе жыта,

А у скрыне ўсё роўна на донцы...

Грай катрынка...

ВЕТАХ

Зноўку нашыя спадяваньні –

Як жарынкі, што рушылі ў космас.

Ветах будзе трымацца да раньня,

Распаўсюдзіць таемныя позвы.

Вершалінамі дрэвы ня з намі,

Вершаліны — паверх таямніц.

Адлятае лістота клінамі

Без гайворанаў і сініц.

Сочыць рухі бяскрылыя ветах,

Распачатыя ўверх кагадзе.

На дагледжаны зорны палетак,

Як насеньне, лістота ўпадзе.

* * *

Над балотам захад сонца.

Пасярод, нібыта рана,

Багны дрогкае вакенца

Чырванее. За парканам

З трысьнягу, аеру, хлуду

Цішыня — як погляд Бога,

Быццам там чакаюць цудаў,

Ці даўно няма нікога.

* * *

Закаханым агні запалілі

На балотах вядзьмаркі ізноў,

Фасфарычным сьвятлом заманілі

Ў незваротныя нетры лясоў.

І блукае агульнае рэха

Паміж чэзлых асін і бяроз,

Быццам сьлёзы між звонкага сьмеху,

Быццам сьмех паміж роспачных сьлёз.

* * *

Алегу Мінкіну

Уночы лес цяжарны рухам,

Гайданьнем хвояў і ялін.

Спыніся, сябра, і паслухай:

Ты не адзін.

І зноў, як позву таямніцы,

Сягоньня роўна ў пяць гадзін

Убачыш надыход дзяньніцы

Ня ты адзін.

ЯГО СУСЬВЕТ

Яго сусьвет нагадваў лёхі,

Дзе ў два бакі шугаў скразьняк,

Дзе выпраменьваў да зьнямогі

Сьляпую чырвань нашчы гляк.

Жарынка кволая трымцела

У гляку — бытта ў каміне,

І ў лёхах, як дзяньніца сьпела

Гадзіна, што нябыт скране.

У гляку скразьнякі сьвісталі

І спорна чырвань разьдзімалі.

* * *

Вінцэсю Мудрову

Прачынаюцца вульканы,

Як надзеі на спатканьні.

(Кожны са сваім Каранам),

З попелу — сівыя здані.

Вогнедыхаючы колер

Насьцярожліва вітае

Тых, каму кватэрнай столі

Вышыня ўжо замалая.

На вагромністай сьпіртоўцы

Распалілі ў небе месяц.

Дым трымаецца ядлоўцам

На адным прыватным мейсцы.

* * *

Гаспадар мясьціны цнотнай,

я ахоўнік, служка, брат,

я раўнівец — твар каменны,

думкі — зброя й стырно.

Я вяртаю ліст палёту,

як жыцьцё, як белы сьвет.

Асалода адзіноты.

Бараніць мне ёсьць каго.

Пачынаю дзень з агляду,

што чабор, што дзівасіл.

Як атожылкі — расьліны,

думкі — існаму рука.

За сьцяной чарота — краскі,

твар каменны — змрочны стод,

цень самнабульская побач,

ейны гаспадар ня я.

ДРУГОЕ ВЯРТАНЬНЕ

Мейсца хвоі — для сустрэчаў,

што накліканы лацінкай,

дробных літарак нязвыкласьць,

нам сустрэча — адкрыцьцё.

Дачакацца дзён адлігі,

дзён вясновага вяртаньня —

сум, як стужкі спаміж яблык,

да калядак — доўгі час.

Там, дзе хвоя нас чакае, —

хвоя месяцу ня дружка,

квадры-ліхтара мігценьне,

там бурштыну дрогкі знак.

Мейсца вызначана лёсам,

на якім вяртаньні стрэча?

Лекаваць жывіцай — быццам,

толькі гэтак лекаваць.

Прамінулі гурбаў скокі —

прасьпяваныя калядкі,

стужкі — напамін пра сьвята,

квадру нашага быцьця.

Мейсца хвоі — падарунак:

не дыван з пажоўклай хвоі,

не жывая прахалода —

мружыць вочы: сонца — цень.

Нагадаюць успаміны —

сьцежка на пукаты ўзгорак,

дакрануцца да люстэрка,

паміж сонцаў: яблык — твой.

* * *

Горад Мрою нішчуць коні,

грываў сьціжма, як настольнік.

Вартаўнік чытае кнігу –

у палоне ён, за шклом.

Пад капытамі – вяргіні –

пёркамі пялёсткі кружаць.

Тры люстэркі пасярэдзіне,

як пункціры аўтабана.

Коні памятаюць: досыць,

горад – гвалт нечалавечы.

Шлях на волю – аксыёма –

праз яго, праз мураванкі:

коні – ценькія шляхі.

Пад падковамі цыдулка

да цябе, мая Касандра,

пра фатальныя прыгоды

восем словаў – мой паверх.

Замаруджаныя здымкі:

боль зьнікае, гвалт і роспач.

На рагу рэгуліроўшчык,

да Рамзэса ён падобны.

* * *

Мары, як хмары, -

якое начыньне,

чым пачастуюць,

наробак які?

Гукі сітары

між зыркіх удараў

рэха памножыць

на шэпт асакі.

Чары, як кара , -

за гонар і веру:

гонар – як пыха,

а вера – басяк.

Млявасьць татараў,

што гоняць атару:

іклы ашчэрыш –

і справа – кізяк.

Спроба Ікара,

як покаты шара,

шлях які хочаш,

а ўрэшце – адзін.

Лебедзяў села на возеры пара,

воўк па мянушцы

“халат санітара”

іх заўважаць не хацеў –

каранцін.

КАЛЯДЫ

Уладзімеру Арлову

Для калядак пазычу труса,

Роля зайца яму ў нашай казцы.

Будзе сьледам кульгаці ліса

У сяброўскай падманлівай масцы.

Наш маршрут праз сумёты й лес,

Дзе даўно не кугае зязюля,

Дзе пануе сучасны прагрэс

І блукае шалёная куля.

Мужыкі там гуляюць у віст,

А жанчыны — у хованкі зь лёсам.

Нашы песьні, як ветрыка сьвіст,

Толькі чуюцца ў комінах вёсак.

Ды на ганку хаціны старой

Мы дзяўчынку-паненку сустрэнем:

Будзем песьні сьпяваць для адной.

Заяц-трус адпачне на каленях.

АБРАЗ

Абраз трымаецца нібыта на цьвіку,

Які забіты ў шэры воблак.

Абраз нібы блізьня маладзіку —

Высока зіхаціць таемны воблік.

Ад позірку суровага зь нябёс

Жуда, як дзіда, працінае здайцаў,

І ўжо ня вабіць іх заганны лёс —

Па-змоўніцку ня слухаюцца пальцы.

І не схаваць вачэй — як бы хацеў,

і вытрымаць той позірк немагчыма, —

На кожнага, хто кат і ліхацей,

Праменіць боль ён зыркімі вачыма.

* * *

Мой голас дакранецца да крыжоў.

Адчуе прахалоду ценяў.

Спужае велічных смаўжоў, -

Яны па сховах распаўзуцца з

годнасьцю аленяў.

Тут ціха, тут ня трэба слоў.

І голас мой скандэнсаванай кропляй

Пакоціцца на дзедаў часаслоў, -

На ім і сёньня воск сьвяты растоплены.

РЫБАК

Шпурляў Ён блешню за аблокі

Наўмысна, — ды яму не шанцавала:

Вярталася зіхоткая прынада

Нішчымнаю. Але рыбак не наракаў

На нешчасьлівы лёс і не казаў,

Што зноў надвор’е не спрыяе:

Маўляў, бясконца дзьме вятрыска,

Халодна нават для душы.

Чатыры жнівеньскія тыдні

Ён адмысловую шпурляе блешню,

і кожная няўдача пакрысе

Надзеяй грэе стылую душу, —

І ўсё выразьней паўтараюць стомленыя

вочы:

Там, за аблокамі, драпежнікаў няма...

ПАГАНЯТЫ

Паганяты страху ня ведае —

Быдла гоніць празь гібельны лес,

Папярэджаны строга кабетамі —

Каб у навалач гэту ня ўлез.

Там зьвяры крыважэрных намераў —

Бескарысна прасіць літасьцівасьці.

Там зьвяры велічэзных памераў

І кіпцюрыстай д’яблавай хцівасьці.

Паганяты той чхаў са званіцы

На дзіцячыя байкі кабетаў,

Бо за лесам лугі й крыніцы,

Трэ пасьпець — покуль сонца й лета...

Кажуць людзі, і сёлета чулі

Паганятага пугу.

ВАЛАЦУГА

Валацуга хаваецца ў нетры,

Зашываецца ў самы гушчар:

Не хапае для волі паветра,

Не хапае прастору для хмар.

Страшна там — на раўнюсенькім полі.

А які Валацуга бяз волі?

* * *

Ня чутны звыклыя мне словы.

Цяжкое неба – насьцярога.

Дзядзькі тваёй маўклівай змовы

Не пазнаюць даўно нікога.

За хмарай – хмара: пасьлядоўнасьць.

Якога д’ябла сьпяць атланты!

Трымаюць неба так цудоўна –

Па ім крадуцца акупанты.

Гайдай, вятрыска, купал неба!

Нашто герою пляма здрады?

Па-шчырасьці, ўсяго ж і трэба, -

Пазбавіць навалач пасадаў.

АБСЯГ

Дастаткова адвечныя песьні сьпяваці,

Апантанасьць глушца замілоўвае хеўру.

Ваяры ноччу сьцелюць таемныя гаці,

Ладзяць новы абсяг для манэўру.

* * *

Хаду не парушаў, сягоньня

Пад сьпічастым дахам літары “А”

Я нагадваю прадоньне,

У якой віруе каляда.

Новыя надзеі – мне наканаваньне.

Годнасьць літары – магутны талісман.

Быццам бы ў сонечнай нірване,

Межы пачуцьця – бязхітрасны падман.

Дазваляю побач быць, жывіцца

Моцаю бязьмежных, неспазнаных зьяў.

Праз свае вар’яцкія байніцы

Назірае з хіжасьцю вязьніца.

Вецер сьнег зь зямлі апошні ўзяў.

* * *

Над пожняй плачуць правады,

Амаль галосяць.

Бэтонны слуп, як правадыр,

Выводзіць восень.

Іржышча захавае сьлед,

Сьняжок нібыта.

Сусьвет глядзіць вачмі камэт

На квадры жыта.

АЙСІДОРА

Карабель ня ведаў мора,

Месяц – неба, пыл – дарогі.

Прамільгнула Айсідора,

Погляд ейны бачыў строгі.

Камуфляжны белы ветразь –

Незагойнае трымценьне.

Пудзель у ваўняных гетрах...

Але ж гэта не па тэме.

Там, дзе хвалі пену родзяць,

Там, дзе дол – пясок гарачы,

Айсідора мнішкай ходзіць,

Пудзель побач – сьлед сабачы.

ПЛАТЫ

Шчыльны плот – для стварэньня плацін,

Працавітыя весьнікі-шлюзы,

Як швайцары кавярняў-хацін,

Дзе частуюць салатай зь мядузы.

Набрынялая нізкая столь

Весялосьцю кілішкі напоўніць.

Кожны тут і халоп, і кароль,

А яшчэ – верабей у шпакоўні.

Па якому каналу TV

Рэклямуюць гасьцінныя столі?

Прасіпеў хлапчанё “сэ ля ві”,

І пасунуў змагацца за волю.

Галасы велічэзных платоў

Я пачуў у дзіцячым адказе.

Не хапае натоўпу ратоў

Паўтараць ашуканства ў экстазе.

* * *

Нашы спрэчкі – ловы сонечнага зая,

Лепш распавядзі пра Каліопу,

Праўда, што яна зусім сівая,

Што складае свой чарговы опус.

Бедная! Спачын ёй толькі сьніцца.

Перадай ёй шчырае вітаньне.

Абмінаю я даўно сталіцу

Як самнамбулічнае ўладаньне.

* * *

На шолах фіранкі – прамень сярод ночы,

Прачніся, ліхтар, што Пяруне пакінуў;

Таемна вяртаецца месяц малодшы

У трантах з куфэрка сям’і Арлекінаў.

“Дабранач”, - пачуў, а магчыма здалося.

Я ведаю код, быццам індэкс на пошце.

Ключы вартаўнік у кішэні ня носіць –

Ня ведае, што ён вартуе – навошта?

Сьвятло сярод ночы зьбірае ізгоеў,

Іх плойма таўчэцца ля брамы вялізнай.

Зь мільёнаў здабытых гаючых напояў

Адзін атрымаецца – з горыччу схізмы.

ЧОВЕН

Паміж хваляў човен чорны.

Ў рэчцы — чорная вада.

Не відаць на дне нічога —

Барада вадзяніка

Захінае дно старанна

І матляецца, як віж,

Таямніца дна схавана

Ад вачэй і рук паміж

Вечак ракавін замшэлых,

Хваляў чорнае ракі.

Ад вясла вакол цішэе

Сьпеў пудлівай асакі.

Рэчка сунецца няспынна,

Як у дрэве жыўны сок.

Човен лісьцікам з галіны

Ціха ляжа на пясок.

РУЖА-КВЕТКА

Т. К.

Ружа-кветка ўзышла паміж бруду —

Прыгажэйшай ня бачыў ніколі.

Паміж думак збуцьвелага хлуду,

Паміж трантаў хвілінных патоляў.

Асьляпляльнаю квеценьню белай

Зацьвіла яна раптам увесну,

І яе нечуваная сьмеласьць

Дакранулася сэрца балесна.

Дзякуй, дзякуй табе, ружа-кветка,

Маёй немачы лекар і сьведка.

ЗІМОВЫЯ ЛІХТАРЫ

Навошта песьні ліхтарам?

Маўчаць усё жыцьцё гатовы.

Шпурляюць сьнегам фраярам

На голыя галовы.

Цікава ім глядзець на сьвет

Сьвятлом свайго накалу:

На рух машын, хаду кабет,

На цішыню квартала.

* * *

Сьлізгота. Вуліца – каток.

Вяртаемся да дому з сынам.

Шчабеча ён пра гарадок,

Пра казкі ля каміна.

Жывём у горадзе мы зь ім,

І нас чакае мама.

А гарадок – там добра ўсім,

Хоць сьлізка там таксама.

ЯШЧАРКА

Антону

У яшчаркі свае шляхі,

Свае таемныя сьцяжынкі,

Жыцьцё, схаванае ў імхі,

Пясок, каменьчыкі, сьцяблінкі.

Лісты, жыцьцё ў якіх усё, —

Штораньня на пяску ля ганка,

Як гіерогліфы Басё,

Як вершык хоку або танка.

* * *

З майго сэрца вырасьце аер.

Ён ад ветру будзе ціха шамацець...

Сэрца — птах, што выбіўся ляцець,

Бо да неба страчаны давер.

Толькі птах ня стане на калені —

Крылы ператворацца ў карэньні.

Падрыхтаванае на падставе: Алесь Аркуш, Крылы ператворацца ў карэньні: Вершы — Полацк: Полацкае ляда, 1993.

Алесь Аркуш — беларускі паэт, эсэіст, выдавец. Нарадзіўся 28 траўня 1960 году ў Жодзіне. Скончыў Жодзінскі політэхнікум і Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі. З 1987 году жыве ў Полацку. Пачаў друкавацца ў 1986 годзе. Уваходзіў у літаратурную суполку „Тутэйшыя”. Першая кніга, зборнік паэзіі „Вяртанне” (сэрыя „Бібліятэка часопіса „Маладосць”), выйшла ў 1988 годзе. Заснаваў і выдаў 6 нумараў літаратурнага альманаху „Ксэракс Беларускі”. Пісаў тэксты для полацкага рок-гурта „Мясцовы час”. У 1993 годзе стварыў Таварыства Вольных Літаратараў. Выдавец і галоўны рэдактар літаратурнага альманаху „Калосьсе”. Старшыня арганізацыйнага камітэту літаратурнай прэміі „Гліняны Вялес”. Аўтар тэксту гімна горада Полацка.

Content

Алесь Аркуш Крылы ператворацца ў карэньні