Вярцінскі Анатоль

Песня пра хлеб

Анатоль Вярцінскі.

Песня пра хлеб

1

Кружыцца ў скверы кляновае лісце.

Як быццам шукае яно сабе выйсце,

як быццам не можа ніяк змірыцца,

што будзе мець справу яно з зямліцай, -

на сонцы не будзе больш красавацца,

на ветры не будзе больш хвалявацца.

Кружыцца першае лісце кляновае.

Стаіць у скверы ціш вераснёвая.

А ўверсе - воблачка, над скверам сінь...

Вітаю цябе, мой слаўны верасень!

Ты той жа ясны, ледзь-ледзь засмужаны,

ты той жа вясёлы, ледзь-ледзь засмучаны.

Цябе з тваёй кожнаю прыкметаю

я добра помню, добра ведаю.

Дзяцінства ніхто не забудзе ніколі.

А ты быў мне лепшым сябрам па школе.

Хіба не ты, прыветны і сонечны,

ранкам якраз такім, як сённяшні,

для нас адчыняў усе дзверы школьныя,

будзіў званкамі ціш навакольную.

І нечым яшчэ ты запомніўся, верасень.

Ці то цішынёй на азёрным беразе,

ці спелай антонаўкай ды аскомінай,

ці, можа, водарам хлебным з коміна?

Такую прыкмету не забудзеш,

як школьны званок, яе помніць будзеш.

Ціш вераснёвая як нельга лепей

напомніць аб тым, аб бацькоўскім, хлебе.

Напомніць лісце вось гэта кляновае,

Што кружыць, шукае месца новае.

Яно не можа не напомніць,

сэрца ўспамінам не напоўніць.

2

Кружыцца ў скверы кляновае лісце,

якое збіраў я пад хлеб калісьці

(парой замянялі яго і аерам).

І толькі прайду я асеннім скверам,

зноў буду думаць аб колішнім хлебе.

Аб хлебе, што рос не ў алтайскім стэпе,

не ў слаўных краях тых, на землях цалінных,

а вырашчан што на суглінках ды глінах,

на ніве, дзе ведаю кожны камень,

маімі бацькамі ды землякамі.

Аб хлебе я думаю самым звычайным,

які нават жалі сярпом, не камбайнам,

які з поля везлі калёсным ходам,

які малацілі з конным прыводам,

які потым чысцілі арфай ля клеці,

якога цярпліва чакалі мы, дзеці.

Здаваўся тады ён лепшай ядою,

калі яго есці з соллю й вадою.

Нас дзед падахвочваў:

«Хлеб, соль і вада -

вось маладзецкая яда».

3

Хіба забудзеш калі гэты момант!..

Ураз заціхае дзіцячы наш гоман.

Стаіць цішыня незвычайная ў хаце.

Збіраемся дружна мы ўсе каля маці.

Мы бачым адны толькі матчыны рукі,

адны яе рукі, адны іх рухі.

А маці з сваёй урачыстай усмешкай

нізка схіляецца над дзежкай

(над той, на якое сядзела нявестай).

Яна расчыняе хлебнае цеста.

Цеста мясіла яна кулакамі,

сценкі дзяжы абірала рукамі,

вады падлівала, мукі падсыпала.

І нам было клопатаў тут нямала.

Былі мы ў мінуту гэтую рады

выканаць матчыны ўсе загады.

Мы ёй памагалі рукаў закасваць,

муку падсыпаць па яе заказу,

хусцінку мы ёй папраўлялі ахвотна

ці лоб выціралі матчын потны.

Было урачыста і ціха ў хаце -

хлеб з новага жыта ўчыняла маці.

4

Усё захавалі памяці ветры.

Я водар рашчыны чую ў паветры.

Я столькі ўдыхаў колісь гэтага водару!..

Хадзіла ў дзяжы рашчына ходарам.

Хадзіла-брадзіла хлебнае цеста.

Было ў дзяжы яму, цесту, цесна.

Яно шапацела, прасіла ходу,

хацела вырвацца на свабоду.

Ды коўдра яго закрывала шчыльна,

сачыла яна за рашчынаю пільна.

І вось, пашаптаўшыся аб нечым ціха,

яно знаходзіла ўсё-ткі выхад.

Яно запаўняла тады ўсю хату

водарам хмельна-кіславатым.

І ён пабіваў да самага рання

пах адцвітаўшых гваздзік і герані,

якія раслі каля самага дома.

П'яніў ён дзіцячую свядомасць,

спаць не даваў нам да паўночы.

Калі ж мы нарэшце заплюшчвалі вочы,

нам сніліся казачныя караваі,

сніўся хлеб новага ураджаю.

5

Назаўтра мы ў лес сабіраліся рана,

выконвалі матчын наказ старанна.

Яна напярэдадні нам казала:

«Каб заўтра, дзеці, хлеб пёкся удала,

па лісце кляновае раніцай збегайце».

Мы іншы раз прачыналіся б нехаця.

А тут была справа іншага роду, -

яна абяцала узнагароду.

І беглі мы з братам сцяжынкай роснай

туды, дзе шумелі клёны і сосны.

Мы зналі да клёнаў шлях самы кароткі -

хадзілі да іх мы па сок салодкі.

На самы узлесак выходзілі клёны.

Любілі прастор яны сонечны, дзённы.

Калі ж адчувалі дыханне слоты,

яны пакрываліся пазалотай.

І падаў уніз пад яе цяжарам,

на ранішнім сонцы успыхнуушы жарам,

ліст за лістом. Аблятаў паўкружжа...

Мы іх на ляту лавілі дружна.

Збіралі, нанізвалі іх у вязку,

пакуль не рабілася вязка важкай.

За гэткі гасцінец шчодрым клёнам

мы ледзь не казалі «дзякуй» з паклонам.

Лісце ўручалі мы маці ўрачыста.

«Дык гэта ж не лісце,

а золата чыстае!

На цэлую восень хопіць яго мне.

Вы малайцы ў мяне сягоння.

За справу такую даць вам трэба

першую лусту новага хлеба», -

казала маці, узняўшы звязак.

А мы, свой выканаўшы абавязак,

сабой ганарыліся не на жарты,

на меншых сясцёр глядзелі з пагардай.

6

Даўно не было ў нас з табой сустрэч,

старая, добрая, родная печ!

А трэба сустрэцца, пакуль не позна.

Здарыцца, ведаеш, можа рознае.

Ходзяць упарта пагалоскі,

што ты ўстарэла для новай вёскі,

што ты аджыла і формай і зместам,

што вельмі ўжо многа займаеш месца.

Што скажам на гэта мы, руская печ?

Факты, як кажуць, упартая рэч.

Помніцца, хата была цеснаватай,

бо ты сапраўды займала паўхаты.

Каптур узвышаўся аж пад столлю,

шчыт занімаў ільвіную долю,

топка твая зіяла тунелем,

падпечак быў цэлым падзямеллем.

Адным словам, печка, недарэмна

просяць цябе сысці з арэны.

7

І ўсё-ткі, калі гаварыць па шчырасці,

я рад, што было мне суджана вырасці

у той жа хаціне,

дзе ты ўладарыла,

дзе спраўна так грэла,

пякла

і скварыла.

Дзякуй за ўсе твае добрыя справы,

за ўсе твае печывы, твае стравы!

Бог з імі, тваімі габарытамі,

толькі ніколі не будуць забытымі

дні, калі ў коміне выў дзіка вецер,

а ты так умела гасцінна прывеціць.

Ты нас акружала цяплом і ласкаю,

ціха расказвала казку за казкаю.

Змаўкала, зноў чулася ветра гудзенне.

На столі хісталіся прыцемкаў цені.

Гасла святло замёрзлых вокан.

Усё перайначвалася навокал -

цені рабіліся парусамі,

героямі казачнымі - мы самі,

і плыў аж за трыдзевяць зямель

дзівосны наш печка-карабель.

8

І хлеб, які сёння я шчыра слаўлю,

табе, печ, нямала ў заслугу стаўлю.

Была да яго ты прыналежная,

ад печы тут многае залежала,

ад яе духу, ад яе жару,

якія палілі, не знаючы жалю,

не знаючы жалю, ды знаючы меру, -

служыла печ руская праўдай і верай...

Я жыва ўяўляю малюнак гэты.

Хлебніца чынна стаіць ля загнета.

Наведзен парадак належны ў печы.

Кмену - найлепшай з вясковых спецый -

маці ўжо ў цеста замяшала,

спрабуе, солі ў ім ці не мала.

З'яўляецца хлебная лапата,

з ручкаю доўгаю прылада.

І вось рассцілае таропка маці

лісце кляновае на лапаце,

на лісце сонечнае, узорнае

кідае цеста жменяю спорнаю.

Яно нахадзілася ўволю,

яно са сваёй змірылася доляй,

і пад рукою умелай пакорна

яно набывае любую форму.

Становіцца цеста боханам круглым,

і матчыны рукі спрытным рухам

садзяць яго на цэглу гарачую,

жадаюць, каб быў ён, першы, удачаю.

Час настае,

і на загнеце

дымяцца боханы -

лепшыя ў свеце...

1960

Content

Вярцінскі Анатоль Песня пра хлеб