Аляксей Дудараў

Вечар

Дзейныя асобы

Васіль.

Ганна.

Гастрыт.

Нашы дні.

Дзея першая

Шэрая раніца. Сонца яшчэ спіць. Недзе далёка самотная зязюля лічыць некаму гады. Нястройны і яшчэ нясмелы птушыны хор і смелы ўрачысты покліч «ку-ка-рэ-ку-у-у-у» абвяшчаюць усёй вёсцы, што надышоў новы дзень. Павольна-павольна з-за вугла сваёй хаты выходзіць Васіль з вядром. Высокі, худы, нетаропкі ні ў рухах, ні ў словах, ні ў думках.

Васіль (пазіраючы за сад). Уставай, уставай ужо… Ранак выдаўся сцюдзёны, у свеце неспакойна, прэзідэнты шалеюць… Плюнь на ўсё і прачынайся… І сёння трэба жыць. З табой, з зямлёю і з людзьмі… Людзі добрыя ўсе, мо толькі забыліся пра гэта… Бягуць, едуць, ляцяць… Ці то ўцякаем ад некага, ці то даганяем — ліха нас ведае… (Падыходзіць да калодзежа, пачынае даставаць ваду.) Як у чыгунку жывём! Аж бурбалкі, аж пара прэ… Немаведама хто толькі гэту поліўку сёрбаць будзе, калі яна ўрэшце зварыцца… (Дастаў вядро, пераліў у сваё, аднёс у бок ад калодзежа, выліў на зямлю.) Гэта на тваю хату, Сёмка… (Вяртаецца, зноў пачынае даставаць ваду.) Як паспакайнець? Няма спакою, і дабрыні не знойдзеш… Дабрыня ціхая… (Дастаў вядро, пераліў, аднёс, выліў.) А гэта на тваю хату, Іван… (Вяртаецца, зноў дастае ваду.) Думаеш, глупствам займаюся? Няма каму ваду з калодзежа браць… Раз'ехаліся ўсе… А калодзеж жывы павінен быць… З яго чэрпаць трэба, каб і вада жывой была… Во я і выбіраю яе штодня… За былых сваіх суседзяў, за дзяцей іх і за свайго сына… (Аднёс вядро, выліў.) На тваю хату, Пятрок… Ах, дзеткі, дзеткі… Такія вы ў нас грамацеі выраслі! Яны табе і Бога на лапаткі пакладуць, дакажуць, што Іуда некалі добрую справу зрабіў… Усё могуць. Толькі сваіх дзяцей не хочуць на свет пускаць… Ці то баяцца, ці то лянуюцца, ці то хочуць, каб ніхто жыць не замінаў… Дык ты сам жывеш, дык і другому дай… Ненароджаныя дзеткі — гэта ж усё адно як памерлыя… Слухаеш? Ну, слухай, слухай… Холадна, мабыць, там і цёмна… Дзе там? У космасе, канечна… Дзе ж яшчэ? Я во падумаю-падумаю, а што, калі б мае бацька-маці ўзялі дый не нарадзілі мяне?! Га? Ды я б ім гэтага ніколі не дараваў! Хаця нясоладка было: тры вайны адпляскаў… мнагавата. Ды і без вайны жыццё мёдам не было… І ад чужых, і ад сваіх нацярпеўся… Сын пісем не піша. Слухаеш? Слухай, слухай… І прачынайся… Прачынайся…

Да калодзежа падыходзіць Ганна. Такая ж, як і Васіль, старэнькая, белая. Яна нікуды не спяшаецца. Спынілася, паслухала.

Ганна. Чаго й та ты, Васіль?

Васіль. Што?

Ганна. Бубніш нешта сам сабе… Маліўся, ці што?

Васіль. Размаўляў… з Сонцам…

Ганна. Ашалеў пад старасць… З Богам, з Богам трэба размаўляць, а ты немаведама з кім…

Васіль. З кім хачу, з тым і размаўляю… Свабода совесці… Маўчыць яно. Свеціць і маўчыць. Слухае…

Ганна. Доўга ты яшчэ пражывеш, Васіль…

Васіль. Кінь ты!

Ганна. Гаварыць табе яшчэ хочацца з кім-небудзь… А перад смерцю чалавек заціхае і маўчыць, як тваё Сонца… Колькі гэта табе?

Васіль. Восемдзесят, а мо і болей… Лічыць надакучыла…

Ганна. Дык гэта ты старэйшы за мяне?

Васіль. А ты думала?..

Ганна. Ну-у, тады і мне яшчэ трохі пасмылець трэба… Хаця б да тваіх гадоў…

Васіль. Смылей на здароўе…

Ганна. Вады з твайго калодзежа вазьму…

Васіль. Бяры… (Уважліва глядзіць некуды ўдалячынь, падымаецца, выходзіць уперад.)

Ганна. Што там?

Васіль. Ідзе нехта…

Ганна падыходзіць. Глядзяць удваіх.

Павярнуў… У Займішча, мабыць…

Ганна падыходзіць да калодзежа, марудна апускае драўлянае вядро.

Ганна. Грышка твой усё не піша?

Васіль. З'ехаў пасля арміі і саўсім забыўся, што ў яго бацька ёсць.

Ганна. Была б Наста жывая, дык пісаў бы і прыязджаў.

Васіль. Бацьку дзеці лягчэй забываюць… Твая праўда…

Ганна. Сон я сёння бачыла… Можа, разгадаеш?

Васіль. Знайшла цыганку…

Ганна. Дык ты ж Сонцу молішся!

Васіль. Расказвай, разгадаю…

Ганна. Іваньку бачыла… Старэйшага свайго… Здаецца, ро-оўненькае поле жытнёвае, неба над ім чыстае-чыстае! І жаўрукі ў ім вісяць. І як быццам Іванька мой ідзе гэтым полем, раз-пораз жменю зерня дастае з кішэні і сыпле сабе пад ногі. Я стаю на ўзмежку дый думаю: «Навошта ён зерне кідае ў зямлю? Жыта ж ужо вырасла, у каласы пайшло, а ён нанава сеяць надумаўся…» Спытаць хацела, а голасу няма. Ён і прайшоў. Я і не спытала…

Васіль (не адразу). Добры сон…

Ганна. А чым?

Васіль. Неба было чыстае?

Ганна. Ну.

Васіль. Чыстае неба заўсёды на дабро. Жыта было?

Ганна. Было…

Васіль. Хлеб на дабро. Жаўрукі з песняй таксама на радасць…

Ганна. А Іванька? Нябожчыка ж сніць гэта ж, кажуць…

Васіль. Ён жа «без весці»! Які ж нябожчык, дурніца старая?!

Ганна. Яно-та так…

Васіль. Я табе кажу — добры сон… Чакай.

Ганна. Што чакаць?

Васіль. Радасці, дзіва нейкага…

Ганна. Ну, дзякуй табе… Маліся далей, пайду казу пасвіць… У Займішча буду заходзіць, мо ўзяць што?

Васіль. Хлеба купі… І пенсію сёння павінны даць…

Ганна. Ага…

Разышліся. Васіль панёс вядро з вадой дахаты. З другога боку вуліцы выходзіць Гастрыт. Маленькі, жвавы і нейкі калючы дзядок. Усё ў яго вострае: і барада, і плечы, і локці, і калені, і нос. Прыйшоў па ваду з чайнікам. Дастаў, наліў у чайнік, выпіў з носіка. Пастаяў, уздыхнуў, прысеў на лавачку.

Гастрыт (кліча). Васіль!

За плотам з'явіўся Васіль.

Васіль. Га?

Гастрыт. Калі паміраць думаеш?

Васіль (без паўзы). У сераду…

Гастрыт (збянтэжыўся). У гэту, ці што?

Васіль. У якую, ліха яе ведае, а што ў сераду — гэта як піць даць. Самы зручны дзень. Памру, значыць, зранку… Не, не! Пасля абеду. Памыюць вадой вось з гэтага калодзежа…

Гастрыт. Халодная ж…

Васіль. Табе халодная, а мне ў акурат… Ну, увесь чацвер паляжу ў хаце… У пятніцу, значыць, на кладзішча, а потым ужо ўсе выхадныя памінайце… Піце, гуляйце аж да панядзелка… На гэта сотню-другую пакіну…

Гастрыт (падумаўшы, злосна). Брэшаш! Не веру. І ты баішся. Павінен баяцца, а не… Ну што ты ў жыцці бачыў, каб з лёгкай душой смерць прымаць?

Васіль. Усё трэба рабіць з лёгкай душой…

Гастрыт. Брэшаш!

Васіль. А ты не гаўкай тады! Прыпёрся, ёлкі-маталкі, і пра смерць бае. Знайшоў пра што… А я, можа, на ўсю сотню замахнуўся…

Гастрыт. Нашто табе столькі капціць?

Васіль. Унукаў дачакацца трэба…

Гастрыт (усміхнуўся). Дык а яны, можа, ужо ёсць, а ты і не ведаеш. Унукі… Піша каму-небудзь твой Грышка?

Васіль (ніякавата). Піша… Мне піша…

Гастрыт. Брэшаш… Мае не пішуць, і твой павінен не пісаць…

Васіль. Піша!

Гастрыт (спакойна). Брэшаш…

Васіль (нечакана). Калі ты нарадзіўся, Мікіта?

Гастрыт. Ну, восенню…

Васіль (падумаў, нібы падлічваючы). Правільна…

Гастрыт. Што правільна?

Васіль. У Каляды цябе бацька з маткай рабілі, во што! У самую сцюжу… І на сугробе…

Гастрыт. А цябе…

Васіль (не даў дагаварыць). Мяне на печы. На гарачых цаглінах. І ўсё! Ідзі дадому, Мікіта… З табой пагаворыш — потым цэлую ноч поскудзь усялякая сніцца…

Гастрыт (зацята). Ладна! Пагляджу я, ці такі ты будзеш вясёлы, калі гэта сука касая ўсур'ёз за цябе возьмецца… Пагляджу!

Васіль. А мо мне давядзецца паглядзець? Га? Ты ж ад сваёй злосці капыты адкінеш… Твар вунь, як жоўты кукіш…

Гастрыт. На гэта не надзейся! Здохну, а цябе перажыву!

Васіль (зірнуў на дарогу). Пачакай, пачакай… Едзе нехта! У вёску едзе!

Выбеглі ўперад, глядзяць. Чакаюць. Уздыхнулі.

Гастрыт. Павярнулі… Па грыбы прыкацілі… А ты ўжо ўзрадаваўся! Не прыедуць… (Засмяяўся.) Яны і на хаўтуры не прыедуць! Сорамна будзе ў труне ляжаць…

Васіль. І чаму ты так пра смерць любіш пагаварыць, не раўнуючы як я пра свой раўмацізм?.. Дык у мяне хвароба, яна, праклятая, косці ломіць, хочаш не хочаш, а будзеш і памятаць і гаварыць… А пра смерць… На які д'ябал языком мянціць, прымервацца да яе? Не спужаеш і не ўцячэш!

Гастрыт. Не разумею! Як так можна? Усё яму добра, усё хораша! Што за народ?! Б'юць іх — добра, апошняе адбіраюць — хай, дзеці забыліся — так трэба, смерць у вочы глядзіць — заходзь, любая, чарку дам! Лапух!

Васіль. Не хадзіў бы ты да майго калодзежа… Га, Мікіта?..

Гастрыт. Хадзіў і буду. Не забароніш.

Васіль. Забараніць не магу… Гэта калодзеж… Самая смачная, самая чыстая вада…

Гастрыт. У цябе? Самая смачная? Цьфу!

Васіль. Што ты робіш, вырадак?! На святы калодзеж пляваць! Гэта вада душу мякчэйшай робіць і галаву яснай…

Гастрыт (папрасіў). Васіль, растлумач ты мне… Хоць забі — не разумею…

Васіль. Што растлумачыць?

Гастрыт. Ты проста прыдурак ці толькі прыкідваешся? Сонцу, як людаед, моліцца, вада ў яго ну не проста вада, а жывая… Нябожчыку на пятку капні — у скокі пойдзе… Здзяцініўся пад старасць!

Васіль. Ідзі ты, Мікіта, адсюль…

Гастрыт. Не пайду.

Васіль. Не трывож майго сэрца!

Гастрыт. Не пайду! Вуліца не твая.

Васіль. Тады злазь з лаўкі, падла! Лаўка мая, сам рабіў…

Гастрыт устаў з лаўкі, сеў побач на траву.

Гастрыт. Падавіся сваёй лаўкай. Куркуль!

Васіль маўчыць.

Перажытак!

Васіль. Сталоўка ўжо адчынілася, Мікіта… Ідзі гуляш калгасны ў Займішча есці… Вадзіцы з майго калодзежа напіся і ідзі.

Гастрыт. І пайду. А ты бульбай нішчымнай давіся!

Васіль. Я сам сябе ўсё жыццё карміў, кармлю і да смерці карміць буду…

Гастрыт. Брэшаш! Грошай шкада, во і цягнеш з сябе жылы… А нашто яны табе? Богу ўзятку даваць уздумаў?

Васіль. Не хачу нават пад старасць як той клоп жыць… Хадзіць па зямлі і ў сталоўцы абедаць… Гэта ж сорам!

Гастрыт. Гэта не сорам! Гэта абшчэственная пітанія! І потым я заслужыў… У мяне пенсія!

Васіль. Пенсія хутка ва ўсіх будзе… Хто толькі нас гуляшамі карміць будзе?..

Гастрыт. Я калі-небудзь на цябе ананімку напішу. Пабачыш. (Злосны, пайшоў.)

Чайнік з калодзежнай вадой застаўся каля лаўкі.

Васіль (адзін). Ты не крыўдуй на яго… Душа ў чалавека баліць. Нічога за ўсё жыццё нікому не аддаў… Аддаць трэба… Трэба… Тады ты і сагрэеш, і суцешыш, і сілы пад старасць дасі… Праўда? Слухаеш? Пайду свіннату сваю карміць… Чуеш, вішчаць? Эх, ручухны мае, ручухны!.. Што ж гэта вы так расхадзіліся? Ці не дождж збіраецца?.. Не падобна як быццам…

З'яўляецца Ганна. З сумкай хлеба, стомленая і вясёлая.

Ганна. Канчай маліцца — будзем весяліцца…

Васіль. Хлеба купіла?

Ганна. Ага…

Васіль. А пенсію прынесла?

Ганна. Пенсію не далі… Ты, кажуць, з завітушкамі распісваешся, а я без завітушак… Сам сходзіш… (Прысела на лаўку, зняла хустку.) Ну, давай, Васіль!

Васіль (глядзіць здзіўлена). Што табе даць?

Ганна. Страсяні касцямі — пакажы самадзейнасць!

Васіль. Ды ты, мабыць, піва ў сталоўцы выпіла?

Ганна. Пісьмо табе прынесла…

Васіль (захваляваўся, але наўмысна спакойна). Ад каго?

Ганна. Ну, ад каго ты думаеш?

Васіль (рашуча). Давай!

Ганна. Не-не-не! Табе радасць, дык ты ўжо і мяне парадуй… Згоцай «Лявоніху» з прыпеўкамі…

Васіль. Не дуры галавы! Адкуль пісьмо?

Ганна. Ой, язык зламаць можна! Нешта такое джык-гам-гаў…

Васіль. Джэсказган!

Ганна. Во-во!

Васіль. Ад Грышкі…

Ганна. «Лявоніху», Васіль, «Лявоніху»…

Васіль. Ну, што ты як маленькая, чэснае слова…

Ганна. А так — забі, не аддам!

Васіль. А, ёлкі-маталкі! (Падышоў, схапіў сумку, пашукаў і не знайшоў.) Аддай, табе кажуць, а то зараз самую шчупаць пачну!

Ганна. Ой, спужаў! Мяне ўжо можна шчупаць…

Васіль. Цьфу!

Ганна. «Лявоніху», Васіль, а то зараз пайду!

Васіль. Дык я ж растрасуся…

Ганна (паднялася). Пайду! І аддам толькі пад вечар…

Васіль. Каб ты згарэла! (Разы са два тупнуў.)

Ганна. Не, не… Пад музыку. (Заспявала.)

Ой, Лявоніха, ня жонка была,

Нямытую рубашонку дала,

Нямытую-некачаную,

У суседа…

Ну, чаго ты колам стаў?! Танцуй! (Спявае.)

Нямытую-некачаную,

У суседа пазычаную…

Весялей, весялей…

Туры-туры-турытушачкі,

Туры-туры-турытушачку!

Васіль скача.

А цяпер упрысядкі! І-і-і-эх!

Васіль сагнуўся, каб пусціцца ўпрысядкі, і знерухомеў.

Васіль (схапіўся за спіну). Ой!

Ганна. Чаго й та ты?

Васіль (стаіць, сагнуўшыся, як пытальнік). Порхаўка старая! Прысядкі ёй трэба! З маім здароўем — «Лявоніху»! Хадзі во, разгінай мяне, каб табе не ведаю што… У мяне ж сярэдзіна!

Ганна. А, Госпадзі! (Падбегла.) Што ж рабіць?

Васіль. Увапрыся далоняй у сярэдзіну… Ды не кулаком, а далоняй! Так… так… Не, вышэй трохі… Во чокнутая! Ці ж можна так з чалавека здзекавацца?

Ганна. Ну ладна табе…

Васіль. Дай толькі разагнуцца — ты ў мяне балетам заскачаш! Во так трымай. Цяпер бяры за галаву… Так… (Камандуе.) Разгінай!

Ганна спрабуе «разгінаць».

(Стогне.) Нічога не выйдзе… Цягні на лаўку, пакладзі як-небудзь… Сам буду разгінацца.

Ганна (вядзе старога да лаўкі). Аёечкі, каб жа я ведала…

Васіль (сярдзіта). Галавой думаць трэба… Самадзейнасці ёй захацелася…

Ганна падвяла Васіля да лаўкі, асцярожна-асцярожна паклала яго на яе.

(Паволі выпрамляецца.) Давай пісьмо!

Ганна (дастае з-пад кофты). На, на…

Васіль, лежачы, разрывае канверт, нецярпліва выцягвае белы лісток.

Васіль. У цябе акуляры з сабой?

Ганна. Зараз, зараз… (Дастае з сумкі.) На…

Васіль надзявае акуляры. Ганна ўздыхнула, адышла да плота, глядзіць.

Васіль жмурыцца, здымае акуляры.

Васіль. Ты ў іх бачыш што-небудзь?

Ганна. Усё чыста.

Васіль. Туман нейкі, і ўсё… (Перавярнуў акуляры дужкамі ўперад.) Во! Другое дзела… Ты ж іх не тым бокам носіш! (Прачытаў некалькі радкоў, спахмурнеў, адразу, забыўшыся пра сярэдзіну, падняўся, сеў, паклаў на калені пісьмо, акуляры. Сумна глядзіць перад сабой.)

Ганна (устрывожана). Ну?! Што там у яго?

Васіль. Маё гэта пісьмо, Ганна, маё… Пасылаў з месяц таму… Вярнулася… Зноў Грышка выбыў некуды… Во табе і «Лявоніха ня жонка была»…

Паўза. Старая павольна падыходзіць да лаўкі, сядае побач.

Ганна. Не сярдуй, Васіль…

Васіль. Кінь ты…

Ганна. Табе хоць ёсць ад каго чакаць…

Васіль. Дачакаешся…

Ганна. А я б, здаецца, з раніцы да ночы скакала, каб толькі ведаць, што мой Віцёк няўдачны калі-небудзь успомніць пра мяне… Хай ужо і пісьма не напішыць… Абы толькі ўспомніў… Не сярдуй… (Дастае з сумкі хлеб.) Булкі табе хопіць?

Васіль. Хопіць…

Ганна. А то дзве магу пакінуць…

Васіль. Хопіць адной…

Ганна. Ну, пайду… (Пайшла.)

Стары зноў разгарнуў пісьмо. Пакруціў у руках, паглядзеў і горка-горка засмяяўся. Падыходзіць Гастрыт.

Гастрыт (весела). Жывеш?

Васіль. Жыву…

Гастрыт. А чаго гэта ты рагочаш?

Васіль. Хачу і рагачу…

Гастрыт. Атрымаў, я бачу?

Васіль. Ну, атрымаў, а табе што?

Гастрыт. Давай пачытаю…

Васіль. Ідзі, Мікіта, не чапляйся…

Гастрыт. Грошай, канечне, просіць. Прапіўся да ніткі, во і бацьку ўспомніў.

Васіль (стомлена і не злосна). Каб ты здох! Ну, што ты за чалавек? Гастрыт, адно слова — Гастрыт… Чаго ты такі злы?

Гастрыт. Я не злы! Я чэсны…

Васіль. Гваздану я цябе калі-небудзь…

Гастрыт. У суд падам. Пасадзяць…

Васіль. Прэмію дадуць! Ад цябе ж ва ўсім свеце холадна… Ідзі, ідзі, я табе сказаў…

Гастрыт. Я па свой чайнік прыйшоў… Забыўся тут… Дзе падзеў?

Васіль. Вунь стаіць!

Гастрыт падышоў, узяў чайнік, выліў з яго ваду…

Гастрыт. Вады свежай можна ўзяць?

Васіль. Бяры…

Гастрыт пачынае даставаць ваду.

Гастрыт. Што гэта ў свеце робіцца, Васіль?

Васіль. Лета канчаецца…

Гастрыт. Куды ідзём?

Васіль. Не ведаю…

Гастрыт. Чым далей — тым людзі паганей робяцца… Сёння каля сталоўкі бугая гэтага, Мішку Сіляўца, сустрэў… Вісіць на плоце, носам сваім чырвоным шмыгае… «Дзед, кажа, я як убачу цябе — кулакі свярбяць, так хочацца табе па вуху даць… На, кажа, тысячу і падстаў вуха… Я прымачу адзін разок». Алкаш няшчасны! І чаго яны такія? Толькі пра тое і думаюць, каб кожны дзень гарэлкі нажэрціся да ікаўкі!

Васіль. А што ім яшчэ рабіць? Ні рукі, ні душы не занятыя…

Гастрыт. Хай над сабой працуе! Павышаіць уравень!

Васіль. Во ён гарэлкай і павышае…

Гастрыт. Мы ім шчасце заваявалі… Сытыя ўсе, абутыя-адзетыя… І недавольныя! Якой ім яшчэ трасцы трэба?

Васіль. Шчасце з чужых рук заўсёды кіслае… Шчасце самому сабе рабіць трэба… Абутыя-адзетыя… І ўпрогаладзь жывучы, радасныя песні спяваць можна… Не ў сытым пузе шчасце…

Гастрыт. А ў чым жа яно? Растлумач мне, цёмнаму, святы чалавек.

Васіль. У працы… У радаснай працы… А вы адбілі ахвоту ў людзей радасна працаваць на зямлі…

Гастрыт. Хто гэта мы?

Васіль. Ты і такія ж асталопы, як ты… Сто гадоў гадзілі людзям і цяпер гадзяць…

Гастрыт (падняў палец угору). І там гадзяць?

Васіль. І там…

Гастрыт. Васіль! Я цябе па-суседскі папярэджваю: не смушчай людзей. Ты ведаеш, супраць чаго выступаеш?

Васіль. Супраць дурноты!

Гастрыт. Васіль, я чэсны! Я магу ананімку напісаць…

Васіль. Пішы…

Гастрыт. Выклічуць… куды трэба за такія закідоны.

Васіль. Не пужай. Скончыўся твой час…

Гастрыт. Чэснае слова, напішу…

Васіль. Пішы… (Падняўся з лавачкі, пайшоў да веснічак.)

Прыбягае Ганна. Без хусткі, рахрыстаная, заплаканыя вочы гараць.

Ганна (крычыць). Людцы-ы!! Людцы!

Васіль. Чаго ты?

Ганна (задышліва). Радзіва! Радзіва… Хутчэй уключыце! Слухайце!

Васіль подбегам кідаецца да акна, адчыняе яго, круціць дынамік. Урываецца голас дыктара.

Голас дыктара…яе мацярынскую любоў і пяшчоту. Я памятаю яе ласкавыя рукі, што пяклі самы смачны хлеб і маглі трымаць зброю. У грозныя дні вайны, у партызанскім атрадзе, яна абараняла Радзіму…

Васіль. Фу-у-у, я ўжо думаў, што ізноў вайна…

Гастрыт (да Ганны). Ты што, з глузду з'ехала?

Ганна. Сціхніце!

Голас дыктара…Цяпер я далёка. Але вельмі часта мне сняцца начамі нашы Вежкі…

Ганна (усхліпнула). Сыночак!

Голас дыктара…хата канцавая, тры бярозкі пад акном і мама…

На гэтых словах Ганна, ужо не стрымліваючыся, загаласіла на ўвесь голас, пайшла да акна, схапіла з падаконніка старэнькі дынамік, прыціснула яго да грудзей.

Васіль (спалохана). Ганна, Ганна… Ты гэта… Сядзь… Супакойся. Не трэба так… Зараз вады дам… Чаго ты? (Да Гастрыта.) Чаго аслупянеў? Дай свой чайнік!

Гастрыт падае чайнік. Ганна п'е.

Гастрыт. Дайце-ка даслухаць… (Бярэ з рук Ганны дынамік.)

Голас дыктара. Паважаная Ганна Восіпаўна! Ад усяго сэрца мы жадаем вам моцнага здароўя і доўгіх год жыцця і па просьбе вашага сына Віктара перадаём для вас вашу любімую песню «Ой, ляцелі гусі з броду».

Ганна (выціраючы вочы). Дачакалася, дзякуй Богу… Успомніў… Спакойна памру…

Гучыць песня па радыё. Старыя слухаюць. Ціха так слухаюць.

Во яно і дзіва… Ваську ў сне бачыла, а Віцёк аб'явіўся… Помніць… Любіць…

Васіль (бубніць паблажліва). А толькі ныла ўсё: няўдачліва я яго радзіла, няўдачны ён атрымаўся… А ён цябе на ўсю краіну… Увесь народ цяпер ведае, што на зямлі жыве… Ганна з Вежак… І што сын у яе ёсць… Хоць і далёка, але ж ёсць…

Гастрыт. Оё-ё-ёй! Зірніце вы на іх! Загарэліся! Засвяціліся! Аж блішчаць!

Васіль. Мікіта, ты… ідзі адсюль… Я цябе прашу.

Гастрыт. Не пайду! Нечага тут… (Да Ганны.) Ганна, я цябе паважаю, але я чэсны… я справядлівы… Не крыўдуй… Не пра цябе гэта ўсё. Не ён гэта.

Ганна. А хто ж?

Васіль. Табе вушы пазакладвала, ці што?! Пра нашы ж Вежкі гаварылі!

Гастрыт. Другія Вежкі, другая Ганна і другі Віцёк! Ён такое не мог напісаць! Не мог!

Васіль. Дык што ж, яна сама пра сябе напісала?!

Гастрыт. Не ведаю. Дзе ён у яе? Дзе?

Ганна. Вы ж ведаеце… Сядзіць.

Гастрыт. І каторы раз? Толькі, Ганна, прашу… не крыўдуй… Я чэсны. Я справядлівы. У мяне ў самога дзеці няўдачныя… Расціў-карміў іх, дык быў харошы, а выраслі — дрэнным стаў! Грошы толькі пасылаюць, рублямі ад мяне адкупліваюцца, а каб што-небудзь такое… і не падумаюць і не ўспомняць… Няўдачныя!

Васіль. А вось Віцёк пра яе ўспомніў… Узяў і напісаў…

Гастрыт. Ага! Сяджу на нарах, як кароль на імянінах, — перадайце для маёй маці «Ой, ляцелі гусі…»!

Васіль. Ідзі адсюль!

Гастрыт. Не пайду!

Васіль. Ганна, не слухай… Ён кантужаны…

Гастрыт. Ды не быў я кантужаны!

Васіль. Цябе акушэрка кантузіла. (Да Ганны.) Прозвішча тваё перадавалі ці не?

Ганна. Не пачула я… Пра Вежкі толькі… Што добра чалавеку, калі ў яго куточак родны на зямлі ёсць, дзе некалі босым па расе бегаў… Добра, значыць, што цябе чакаюць і помняць заўжды… Яшчэ нешта… А прозвішча не пачула… Я не з самага пачатку слухаць стала…

Васіль. Перадавалі, канечне… І тры бярозкі пад акном у цябе растуць…

Гастрыт. Стоп! Калі ён з'ехаў, бярозка адна была… А гэтыя дзве без яго выраслі… Я памятаю… Скажыце, адкуль ён пра гэтыя бярозкі ведае? Ніводнага разу не прыязджаў, пісем не пісаў… Адкуль ён ведае?!

Васіль. Прашу цябе, Мікіта, сыдзі з воч! Не дай і мне пад старасць у турму сесці… (Да Ганны.) Я ведаю, што пра цябе перадавалі… Пра цябе. І Віцьком яго завуць, і ў партызанах жа ты была, і Вежкі, і па бацьку ж цябе Восіпаўна…

Гастрыт. А вось і не! Па бацьку яе Васільеўна…

Васіль (уражана). Як?!

Ганна. Гэта Піліпа майго Восіпавічам звалі…

Васіль. Дык як жа гэта я?.. Забыўся…

Гастрыт. Усё ясна! Так я і думаў… (Тыцнуў пальцам у Васіля.) Ён напісаў! Заяўку зрабіў заместа твайго Віцька…

Васіль. Ды не, Ганна, што ты?! Не! Што ты выдумаў, дурань?!

Гастрыт. Ну, арты-ы-ыст! Ну, Васіль! За такія штучкі ведаеш, што бывае…

Васіль. Ды пры чым тут я?! Ён, мабыць, напісаў і пра Піліпа, а там пераблыталі…

Гастрыт. Хопіць лухту несці! Там не блытаюць…

Ганна (устала з лаўкі). Нашто ты гэта, Васіль… Не варта было… (Цяжка пайшла прэч.)

Васіль (крычыць услед). Ды няхай мне рукі адваляцца, калі гэта я пісаў! Ды я і пісаць разумна не ўмею! Ды і не ведаю, дзе гэта радыё! Ганна!

Ганна не азірнулася. Пайшла. Гастрыт сумна глядзіць ёй услед. Васіль — на Гастрыта.

Гастрыт. Расстроіў толькі бабу з-за глупства…

Васіль (выцягвае са штаноў дзягу). Здымай штаны!

Гастрыт. Што-о-о-о?!

Васіль. Здымай штаны, падла, я цябе вучыць буду!

Гастрыт. Ну-ну-ну!

Васіль (наступае на яго). Асталоп! Пень! Гастрыт! Бульдозер пракляты! Што ў цябе пад сарочкай?!

Гастрыт (таксама завёўся). Рэбры ў мяне пад сарочкай! І пуп!

Васіль. А сэрца?! Дзе тваё сэрца?! Радасць у чалавека была!!! Яна ж без яе ўсё жыццё сваё!!! Адна ўсё жыццё… Гаротніца, а ты…

Гастрыт. А я не дазволю! Не дазволю ўсяму народу, усяму гасударству галаву дурыць! Мільёны людзей падманваюць! У мяне таксама дзеці! Але ж я не хачу, каб мне па радыё гусей спявалі! Па нашаму радыё толькі праўду перадаюць! І нечага…

Васіль (махнуў рукой). Што з табой гаварыць! Цяпла ў цябе, чалавеча, няма… Хоць сто гадоў яшчэ пражыві — не даведаешся пра самае галоўнае…

Гастрыт. Пра што гэта?

Васіль. Навошта мы, людзі, з таго свету на гэту зямлю прыходзім? Навошта жывём…

Гастрыт. Няўжо ведаеш?

Васіль. Ведаю… Даў нам Бог жыццё, каб мы ўсё гэта сагрэлі… Душамі сваімі сагрэлі! Дык грэй жа, грэй! Хаця чым табе грэць? Халодны ты…

Гастрыт. У мяне трыццаць шэсць і шэсць… Як ва ўсіх…

Васіль. Не свеціць на цябе Сонца… (Пайшоў.)

Гастрыт (услед). Сам ты!.. (Не прыдумаў, што сказаць, і змоўк.)

Зацямненне

Вечар. З'яўляецца Васіль. Доўга-доўга глядзіць на дарогу. Уздыхнуў, падышоў да калодзежа, пачынае даставаць ваду. Прыходзіць Гастрыт. У свежай кашулі, пры гальштуку нават. Сумны.

Гастрыт. Здароў…

Васіль. Зноў прывалокся? Мікіта, я сварыцца больш не буду! У мяне на цябе нерваў не хапае… Сядзі і маўчы.

Гастрыт. Маўчу! А ты раскажы…

Васіль. Што?

Гастрыт (смяецца). Як учора каня выпрошваў у старшыні… Іш ты, кавалерыст! Барон цыганскі! Каня яму трэба! Узятку нават даваў!

Васіль. Я купіць хацеў!

Гастрыт. Навошта ён табе?

Васіль. Адчапіся!

Гастрыт. Скажы нашто — адчаплюся!

Васіль. З канём я сам сябе пракармлю. А так, год-два, я ж дзяржаве на шыю сяду, як і ты!

Гастрыт. Я не на шыі! Я на пенсіі!!! І што чалавеку яшчэ трэба? Усё ёсць, гасударства пра яго клапоціцца, пенсію плоціць, а ён…

Васіль. Гэтымі грашыма сына ад мяне адбілі… Пяты год немаведама дзе бадзяецца, бацьку роднага забыў…

Гастрыт. Пры чым тут пенсія?

Васіль. А пры тым: ведае ён, што мне яе даюць… А раз даюць, значыць, з голаду не здохну! А не здохну з голаду — навошта ж пра мяне клапаціцца, пісьмы пісаць: як ты там, бацька, жывеш-маешся ў нашых неперспектыўных Вежках? Ведае: рубель ёсць, сталоўка ёсць — накормяць якім-небудзь гуляшом! А я б, здаецца, крапіву з лебядой еў, каб толькі ўнука ці ўнучку за руку павадзіць…

Гастрыт. Распусціўся ты, Васіль, ой распусціўся! Нічога не баішся! Дэмагогіяй займаешся, усім незадаволены… І гэта табе не тое, і тое не гэта… Ой, няма на вас пастуха!

Васіль. А на цябе?

Гастрыт. А я сазнацельны.

Васіль. Ну, канечне… Ідзі гуляш у сталоўку есці…

Гастрыт. Што ты да гэтага гуляша прычапіўся? Сёння шніцэль давалі!

Васіль. Ну, шніцэль…

Гастрыт (уздыхнуў). Ой, няма… (Пайшоў.)

Васіль (адзін, глядзіць на дарогу). Стамілася, бедалага?.. Адпачывай ужо… Хаця дзе там? Амерыканцаў грэць пойдзеш? Давай, давай… І ім трэба… І там, мусіць, ёсць людзі, што чакаюць цябе… Дай ты ім здароўя, радасці, спалі ўсё благое сваім цяплом… (Дастае вядро вады, адносіць яго ад калодзежа, вылівае на траву, пачынае набіраць новае.) Толькі там не затрымлівайся ўжо… Як мне здаецца, дык ты ўсё-ткі нашага роду-племені… Мабыць, на нашу зямлю трохі раней зірнула… Ты — наша… Але і астатнія твае дзеці… І іх любіць трэба… Любі, не стамляйся… І нас, і іх… Ну, шчаслівай табе дарогі… (Набраў вады, пайшоў у свой двор.)

Са свайго двара прыходзіць Ганна. Марудна-марудна апускае ў калодзеж вядро. Падымае, пералівае ваду ў сваё вядро. Узняла, панесла, паставіла вядро на зямлю, памахала рукой. Узяла, зноў трошкі пранесла… Зноў паставіла. Падышла да лавачкі, села, заплакала. Ціха, аднымі вачыма. Прыходзіць Гастрыт.

Гастрыт. Чаго макрэчу развяла?

Ганна. Сілоў нямашака, Мікіта… Поўнае вядро ўжо занесці не магу…

Гастрыт. А нашто табе поўнае?

Ганна. Прывыкла…

Гастрыт Адвыкай…

Ганна. Казу ж напаіць трэба…

Гастрыт. Пагаварыць трэба… (Азірнуўся.)

Ганна. Гавары…

Гастрыт. Піначэта не бачыла?

Ганна. Каго-о?

Гастрыт. Ката майго… Рыжага…

Ганна. Не…

Гастрыт. Збег некуды, воўчае мяса… А я праз яго цэлую ноч не спаў…

Ганна. Праз ката?

Гастрыт. Праз яго, старую падлу! Можа, паміраць куды пабег… Каты ж, кажуць, на вачах баяцца паміраць…

Ганна. Не бачыла я твайго Піначэта…

Гастрыт. Лёг учора звечара, толькі вочы закрыў, толькі драмаць пачаў — чую, нехта глядзіць на мяне… Во так блізка-блізка нахіліўся і глядзіць… Аж страх за сэрца ўзяў! Вочы расплюшчыў — нікога! Толькі зноў драмаць — глядзіць, падлюга!

Ганна. Дык хто ж гэта?

Гастрыт. А каб я ведаў! Насланнё нейкае. Позірк дурны… Здаецца, пранізвае ўсю галаву наскрозь і пад падушку зазірае…

Ганна. Адзінота гэта, Мікіта… Мне, калі Піліп памёр, гэткае ж мроілася…

Гастрыт. А мо смерць ужо прыглядаецца, з якога боку за мяне ўчапіцца?

Ганна. Мо і яна, касая…

Гастрыт. Ды не, ранавата яшчэ…

Ганна. Яно заўсёды ранавата…

Гастрыт. Праз ката гэта ўсё! Збрадлівы, зараза, быў, ганяў я яго, біў, а ён, аказваецца, спакой мой сцярог па начах.

Ганна. Чым жа гэта?

Гастрыт. Дыхаў… Падпнецца мне пад бок, клубочкам скруціцца, вурчыць… і дыхае… Куды збег?

Ганна. Можа, прыйдзе яшчэ… (Устала.) Ну, пайду…

Гастрыт (рэзка). Сядзь!

Ганна. У мяне ж каза там…

Гастрыт. Не здохне твая каза… Сядзь! Гаварыць буду…

Ганна села. Чакае. Гастрыт хвалюецца, папраўляе гальштук.

Ганна. Ну, чаго ты мылішся, як дзеўка перад свахай?

Гастрыт (не адразу). Ганна, давай я на табе як-небудзь паджанюся… Га?

Ганна. Што-што-што?!

Гастрыт. Ну чаго ты штокаеш? Ты адна, і я адзін… Разам як-небудзь ужо… на гэтым свеце…

Ганна. Во спасібачкі! Во ўважыў! Гэта ты мяне заместа ката свайго рыжага да сябе завеш… Каб дыхала…

Гастрыт. Дык і я ж табе дыхаць буду!

Ганна. А мышэй мне лавіць у тваёй хаце не трэба будзе?

Гастрыт. Ай, ладна табе! Не хочаш да мяне, я да цябе перайсці магу… Шкода глядзець на цябе… Ледзь ногі валочыш, а ўсё: каза, агарод, соткі…

Непрыкметна выйшаў са свайго двара Васіль. Стаў, слухае.

Няўжо ты за сваё жыццё не нарабілася? Адпачні… У мяне грошы на кніжцы ёсць, хату прададзім… Хоць пад старасць пажыві па-людску…

Ганна. Смяяцца ж будуць, Мікіта…

Гастрыт. Каму смяяцца? Вёска пустая саўсім… Ні смяяцца, ні плакаць няма каму… Давай перабярэмся ў Займішча? Там асфальт, магазін, сталоўка, людзі… Пуцёўку мо якую возьмем на курорт… А што? Мы ж з табой за свой век напрацаваліся… Хопіць ужо! Мне нічога не трэба… Ды і табе… Адпачні ты… Га, Ганна? Хоць цяпер парадуйся жыццю, уздыхні на поўныя грудзі… Ты ж зарабіла сабе гэта… Ці праўда?

Ганна (уздыхнула). Яно-то так, што казаць… Праўда.

Гастрыт. А грошай нам з табой хопіць, за гэта не бойся… Пражывём…

Ганна. Ды нам шмат і не трэба…

Гастрыт. Канечна…

Васіль (злосна). Ашалела, баба?!

Гастрыт (азірнуўся, спалохана). Не лезь! Я сватаюся…

Васіль (да Ганны). Каго ты слухаеш, бахіла старая?! Курортніца! Адпачываць захацела… Вунь наш курорт, за вёскай, пад бярозкамі… Прыйдзе час — адпачнём! Наляжымся, наспімся, наадпачываемся… А пакуль сілы ёсць хоць каліўца — рабіць трэба, рабіць, рабіць…

Гастрыт. Для каго ёй рабіць?! Яна ж усё жыццё як праклятая, як катаржная…

Васіль (ужо спакойна). Ты не зразумееш… Ганна, адумайся! Жыць надакучыла?

Ганна. Не надакучыла… Стамілася толькі я…

Васіль. І я стаміўся… Але мы з табой яшчэ толькі таму і жывём, што кожную раніцу па ваду ў гэты калодзеж ходзім, на сотках сваіх калупаемся… Хоць адзін дзень паспрабуй паляжаць паленам — усе хваробы, як саранча, наляцяць…

Ганна. Дык во ж на Мікіту нічога не налятае…

Васіль. А ён іначай і не жыў… Усё жыццё з чайнікам па ваду хадзіў…

Гастрыт. Я адказным і сазнацельным быў!!!

Васіль. Кінь, Ганна, я табе сказаў…

Ганна. Дык сілоў няма вядро вады падняць! Што ж рабіць?

Васіль. Бяры сваю казу за рогі і перавядзі ў мой хлеў… Няма сілы — па палавінцы насіць будзем… Ты палавінку, і я палавінку… Разам…

Гастрыт (уражана). Ну і гад ты, Васіль, ну і гад! Я сасватаў, а ён жэніцца! Чаго ж ты яе раней не прасіў?!

Васіль. Саромеўся…

Гастрыт. На восьмым дзесятку! (Да Ганны.) Пайшлі, не слухай яго. Самому не пад сілу варочаць, дык батрачку сабе захацеў узяць пад старасць.

Васіль. Хадзі, баба, да мяне! Жыць будзем, як жылі… Памагаць адно аднаму… Адпачываць па святах… І рабіць на зямлі! Трэба так, Ганна, трэба…

Гастрыт. Не слухай яго!

Ганна. Ціха, мужчыны… Не сварыцеся… А можа, мы пад адным дахам, у адной хаце ўсе разам сыдземся дый будзем жыць… Я вам бялізну буду мыць, а вы…

Гастрыт. Цьфу! Я ёй руку і сэрца, а яна мне — абшчажыція! Дом прыстарэлых!

Ганна. Тады пайду ў свайго Піліпа спытаюся… Калі дазволіць — перайду…

Гастрыт. Як у Піліпа? На кладзішча пойдзеш?

Ганна. Нашто? З партрэта спытаюся… Што скажа — тое і будзе.

Васіль. Ідзі. Пытайся.

Ганна пайшла. Васіль і Гастрыт касавурацца адзін на аднаго.

Гастрыт. Ну за што? За што ты мяне, Васіль, так ненавідзіш?

Васіль. Кінь, Мікіта… Не ўмею я ненавідзець…

Гастрыт. Добранькі, значыцца… Хіба можна ў гэтым свеце без нянавісці пражыць?

Васіль. Можна…

Гастрыт. Нянавісць і святая ёсць…

Васіль. Святое ў жыцці толькі святло, цяпло, любоў і зямля…

Гастрыт. Поп ты…

Васіль. Васіль я…

Вяртаецца Ганна. Старыя чакаюць адказу.

Ганна (выцершы ражком хусткі вочы). Дазволіў… (Пасля паўзы.) З табой, Васіль, жыць буду…

Гастрыт (блазнавата і горка ўсміхаючыся, пляскае ў далоні). Гор-ка! Гор-ка! Гор-ка!

Заслона

Дзея другая

Хата Васіля. Звычайная, як і ўсе іншыя хаты. Усё ёсць, што трэба: стол, табурэткі, печ, старэнькі тэлевізар, радыё, фотаздымкі ў рамачках на сцяне. Ганна тупае каля печы. Чырвоныя водсветы полымя скачуць па старэчым твары. Раніца.

Ганна (падышла да акна, кліча). Васіль! Хадзі снедаць… (Дастае з печы патэльню, на якой шквырчыць яешня, і проста на чапяле нясе яе да стала. Паставіла, рэжа хлеб, прыносіць з сенцаў збанок малака, кладзе відэльцы, ставіць кружкі. Чакае. Потым зноў падыходзіць да акна.) Ці чуеш ты там? Сонца не патухне, а яешня прастыне…

Праз хвіліну ўваходзіць Васіль. Распранаецца, нетаропка мые рукі над вядром каля парога.

І з кім сёння размаўляць? Хмары на небе…

Васіль. З хмарамі размаўляў…

Ганна. На дарогу ты глядзеў… Стаяў і глядзеў… Бачыла я…

Васіль (крэкнуў). Мерзне зямля… Калі снегам за гэты тыдзень не прыкрые — вясной не нап'ецца ўдосталь… Па мёрзламу ўся вада ў раўкі сыдзе… Засмягне летам… Слабы колас будзе…

Ганна. Садзіся, еш… Во яешня, дранікі… Гуркі…

Васіль сядае.

Васіль. А ты?

Ганна. А я каля печы нанюхалася… Пагляджу, як ты есці будзеш…

Васіль. Дык ты еш і глядзі.

Ганна. Ай!

Васіль (голасам гаспадара). Сядзь, я табе сказаў!

Ганна сядае. Снедаюць. Ганна раптам ціха засмяялася.

Ганна. Добра замужам усё-ткі…

Васіль. Аёечкі!

Ганна. Ты во крыкнуў — яно і добра… На мяне ж Піліп аніводнага разу голасу не падняў… Да вайны колькі мы там пажылі… А пасля… хварэў, асколкі ў сэрца калолі… Ніводнага разу не крыкнуў. А на бабу іншым разам і трэба… Весялей неяк…

Васіль. Можа, цябе і паганяць калі для весялосці?

Ганна. Не. Ганяць не трэба, а крыкнуць — крыкні іншым разам…

Васіль. Крыкну.

Ганна. Трэба было нам раней сысціся… Чаго не казаў?

Васіль. Саромеўся.

Ганна. А бо-о-о… У нашых гадах саромецца?

Васіль. Ды любіў я цябе трохі маладым…

Ганна. Ідзі ты!

Васіль. Што ідзі ты? Па табе ж увесь сельсавет сох… Каса была — утрох павесіцца можна…

Ганна. Была…

Васіль. Да гэтага часу дзіўлюся: такія хлопцы вакол тапталіся! Я таптаўся… Ніхто не думаў, не гадаў, што Піліп цябе акруціць, усім дарогу перабяжыць… І як ён цябе ахмурыў?

Ганна. Аніяк… Памятаю, на Купалле збіралася, а ён прыйшоў да нас у хату і бразь перада мной на калені! Ды як заплача! Ганна, кажа, ратуй! Не пойдзеш за мяне — сэрца лопне ад болю… І так мне яго шкада стала… так шкада, што тым жа вечарам і пайшла за ім па купальскія кветкі ў Чысты лог… Там ён маю касу і расплёў… Наліць малака?

Васіль. Налі… (Разважліва.) Так яно, мабыць, трэба…

Ганна. Што?

Васіль. Усё…

Снедаюць. Ганна ўстала.

Ганна. Пайду ў сваёй хаце печ прапалю…

Васіль. Нашто?

Ганна. Хата павінна цёплай стаяць. Холад у яе грэх пускаць.

Васіль. Ідзі.

Ганна (падышла да дзвярэй). Васіль…

Васіль. Што?

Ганна. Ты мне ўсё ж праўду скажы: ты тады пісаў радзіву, каб мне гусей праспявалі? Толькі праўду…

Васіль (злосна). Ну што ты з ёй будзеш рабіць! Паўгода я ёй — адно, яна — другое! (Замахаў рукамі.) Ну, я, я! Няхай буду я, калі табе лягчэй жыць ад гэтага! Ідзі!

Ганна. Пазней трохі сена казе падкінь…

Васіль. Ладна…

Ганна выйшла. Васіль пачынае збіраць са стала. Уключыў дынамік. Зараўла музыка. Васіль выключае дынамік. У хату ўрываецца ўзбуджана-нервовы Гастрыт. У руках газета.

Гастрыт. Прывет, жаніх!

Васіль. Здароў…

Гастрыт. А дзе маладуха?

Васіль. Печ пайшла паліць у сваю хату…

Гастрыт. Добра жыве… І дома і замужам… Ну, чаго глядзіш? Усё адно буду хадзіць да цябе… Хадзіў і буду… І што я ў цябе такі ўлюбёны? (Маладым пеўнем пахадзіў па хаце.)

Васіль назірае за ім.

(Спыніўся.) Васіль, хочаш з глузду з'ехаць?

Васіль. Хачу.

Гастрыт (радасна). Я машыну па латарэйцы выйграў! На пошту зараз зазірнуў, праверыў — во! (Паказвае газету, беражліва дастае з кішэні латарэйку.) Аўто! Аблапошыў гасударства!

Васіль. Ну й што?

Гастрыт. Ты рубель выйграваў хоць раз?

Васіль. Не.

Гастрыт. А я — машыну!

Васіль. Ну й што?

Гастрыт. Што ты завёўся: ну й што, ну й што?! Скажы, што зайздросна! Га? Ну, скажы?

Васіль глядзіць на яго. Спакойна і стомлена.

Ладна, стаў яешню — замочым… Машына ўсё-ткі… (Дастаў з кішэні бутэльку віна.) Ну й што, ну й што…

Васіль. Сядай… (Дастаў шклянкі, паставіў закуску.)

Гастрыт адкаркаваў віно, наліў чаркі, задумаўся.

Гастрыт. Васіль…

Васіль. Оў!

Гастрыт. А Бог ёсць?

Васіль. Сонца ёсць…

Гастрыт. Падла! (Рашуча паставіў шклянку.)

Васіль (злосна). Выганю зараз!

Гастрыт. Ды не на Сонца я тваё, супакойся… На Бога, на лёс свой, на жыццё! Усё да мяне бокам, бокам, бокам! Усё жыццё прайшло на пяцьдзесят працэнтаў… Усё напалавіну… Ты во мне скажы: справядлівае жыццё на гэтай зямлі? Га? Хаця што пытацца — ты ж Сонцу молішся… А ці меў ты хоць раз у жыцці тое, чаго вельмі хацелася?

Васіль. Заўсёды…

Гастрыт. А я ні разу… Толькі напалавінку. Во, памятаю, у маленстве… Хадзіў неяк па грыбы… Цалюткі дзень па хмызняку поўзалі… Усе там сыраежак, лісічак збольшага накалупалі, а я во такенны во баравік. Белы, крэпенькі, шапка — дзвюма рукамі не накрыць. Лета тады сухое было. Яшчэ ніхто баравікоў не знаходзіў… Усе ахаюць, зайздросцяць, у кошык зазіраюць. Шчасце! Памятаю, на ўсіх глядзеў як… на мурашак… Дадому прыйшоў, ножычкам чык гэты баравік…

Васіль…а ён чарвівы.

Гастрыт (пасля паўзы). Ага… Ушчэнт сточаны! Во табе і шчасце! Гадоў шэсць мне тады было… І з таго часу… усё напалавіну… (Падняў чарку.) Давай, Васіль…

Васіль. Будзь здароў!

Гастрыт. Ай!

Выпілі.

Ці хаця б жонку маю, нябожчыцу, узяць… Я ж так па ёй сох! Ад кахання плакаў па начах. Ніхто яе так не любіў… А яна… За братам тваім, за Андрэем, бегала…

Васіль. Нядоўга, праўда…

Гастрыт. Што, зноў я вінаваты?! Час быў такі, разумееш, час!!!

Васіль. Я нічога не кажу…

Гастрыт. Ну, забралі Андрэя… Паплакала мая Алёна, паплакала дый пайшла за мяне. Забылася, здаецца, пра ўсё. І вяселле было добрае. І яна вясёлая. Усё добра! Шчасце! Дачакаўся свайго! (Паказаў кукіш.) Во! З маслам, як кажуць! Зноў у мяне гэта палавінка, каб яе агонь спёк! Не, яна ніводнага разу не ўспомніла пра Андрэя. А толькі душой я адчуваў, душой, што клалася яна са мной спаць, як у труну кладуцца. Засне, дык ужо потым абдымае мяне, цалуе, шэпча нешта… Не разумеў, што з бабай робіцца. А яна, аказваецца, яго, Андрэя, у сне бачыла, у сне лашчыла… Перад смерцю прызналася… Сорак гадоў жыла са мной, а па начах яго абдымала! Ведаеш, дзеці, здаецца, на Андрэя падобныя…

Васіль. Што ты пляцеш?

Гастрыт. У старэйшага і нос, і вочы, і чупрына, як у яго… Чарнявы ж… У нашым родзе спакон веку такіх не было…

Васіль. У Алёны бацька цыган быў. Хіба не ведаеш? А Андрэй… Ён жа памёр праз паўгода ў Сібіры…

Гастрыт (нервова). Ды мае гэта дзеці! Мае! Хіба я не ведаю. Толькі мае і як быццам не мае… Напалову. Зноў на праклятую палову! Зубамі, рукамі вырываў шчасце… Што толькі не рабіў… Усё дарэмна!

Васіль. А што рабіў?

Гастрыт (не адразу). Усё… рабіў… І вайна гэтак жа прайшла. Людзі галовы клалі, кроў лілі, калекамі вярталіся, а я ў палоне ўсе гады… І во, як бачыш, не ваяваў, а перажыць такое давялося — успомніць страшна!

Васіль. Сам здаўся?

Гастрыт. Што?

Васіль. Я кажу, у палон…

Гастрыт. Сам і не сам… Напалову. Нас пад Віцебскам раскалашмацілі, усю дывізію… Чалавек пяць сабраліся — выйсця шукаем… Вінтоўкі былі, а патронаў — у мяне адзін. І ўсё. Начамі да сваіх выбіраліся… На трэці, здаецца, дзень на немцаў напароліся… Я бабахнуў са сваёй вінтовачкі — і ўсё: няма чым больш ваяваць. І трэба ж было гэтай праклятай кулі ў немца трапіць… Паставілі яны нас — пытаюцца: хто? Маўчым. Яшчэ раз: хто? Маўчым. Афіцэр аўтамат хапае, замком клац-клац… Ну, думаю, капцы! І раптам адзін маленькі, худзенькі заморак з Полацка, што ад кожнага шораху бялеў і заікаўся, выходзіць. Я, кажа, я страляў… Немец яму чаргу ў жывот. А нас у лагер. (Наліў віна, выпіў, паглядзеў на пустую бутэльку.) Мо яшчэ збегаць?

Васіль. Не трэба…

Гастрыт. Чаго тады вылупіўся?

Васіль. Нічога… Тут ужо не напалову атрымліваецца…

Гастрыт. Я не ўсё расказаў. Той бедны хлопец яшчэ варушыўся на крывавым пяску, калі я апрытомнеў. Кінуўся да гэтага афіцэрыка: пан, крычу, пан, не ён гэта… не ён… Што, не верыш?

Васіль. Чаго ж…

Гастрыт. А яны рагаталі… Паскуды! І не паверылі… што я страляў… Во бачыш як? І тут… Хапіла смеласці толькі напалову. І шчасця напалову. Жыць застаўся, да пенсіі дажыў, а той бледны твар хлопца да гэтага часу сніцца… Твар і крывавы пясок… От так во, Васіль… Усё жыццё так… Лёс. Працаваў заўсёды на нейкай пасадзе… Паважаць павінны ўсе былі… У вочы і паважалі, а за вочы… Як мяне ўсе сорак гадоў клікалі?

Васіль. Гастрытам…

Гастрыт. Ага… Нават пад старасць… Ганну во я ўгаварыў замуж выйсці… Згадзілася і… да цябе пайшла жыць! А цяпер во гэты білет… Нашто ён мне? Маладзейшаму б каму-небудзь… Каму пажыць хочацца. Каму трэба. А мне… У хлеў мне на ёй ездзіць, ці што?

Васіль. Дзеці ж ёсць!

Гастрыт (злосна). Дзеці?! Самі! Самі хай хапаюць сваё шчасце! Дабіваюцца! Ірвуць! Адваёўваюць!

Васіль. Ну, ну… Панятна… Тады давай з'ездзі куды. На мора! Ты ж хацеў на курорт… А чаго? Хоць пад старасць хапанеш на ўсе сто.

Гастрыт (стомлена). Нічога не будзе! Сплыў мой час. Растрасуся па дарозе… Не-е, гнілымі зубамі арэх не раскусіш.

Васіль (узяў білет, агледзеў яго з усіх бакоў). Дык кажаш, што не трэба табе гэтыя грошы?

Гастрыт. Іх жа ў мяне няма. Як быццам ёсць, а няма… Як заўсёды. Палова туды — палова сюды.

Васіль. Ну калі так… (Нечакана скамечыў білет, сунуў яго ў рот.) Няхай грошы ў дзяржавы застануцца… Ёй трэба… (Пажаваў, праглынуў.) Хоць і машына, а ўсё адно нясмачна… Закусіць трэба…

Гастрыт (дзіка). А-а-а!! (Схапіў са стала нож, кінуўся на Васіля.)

Васіль (хапаючы яго за рукі). Ты што, Мікіта? Хіба ж можна? Нажом чалавека? Ты што?

Гастрыт (вырываючыся). Гы… гы… гаад!

Васіль. Во! Во як ты за сваё шчасце б'ешся… Да смерці… Да крыві… Мабыць, і Андрэй тваіх рук дзела…

Гастрыт. Ад… аддай, гад…

Васіль. Ты напісаў тады ў раён, на Андрэя?

Гастрыт. Я!!!

Васіль. Ах ты, слізняк… Палавіннік пракляты… (Адкрыў кулак. Скамечаны латарэйны білет ляжыць на далоні.) На! Во яно, тваё папяровае шчасце… Бяры… Цэлы…

Гастрыт схапіў білет.

І ідзі адсюль… Ідзі, Мікіта… У мяне нешта ў грудзях лопнула… Ідзі… (Хіліцца да падлогі.)

Гастрыт спалохана выбягае.

Што гэта ты, га?.. Здурнела… пад старасць?.. Нам жа да серады дажыць трэба… Да серады… (Кліча.) Ганна! Ганна! Прынясі вады з калодзежа… Аблі мяне… Канцы аддаю…

Зацямненне

Вые за акном вецер. А ў хаце цёпла, а ў хаце ўтульна. Старэнькі дынамік на сцяне іграе сумную-сумную мелодыю. На палку перад печкай ляжыць Васіль. Роўны, выцягнуты, рукі сашчэплены на грудзях. У руках насовачка. Уваходзіць Ганна з вядром. Доўга і спалохана глядзіць.

Ганна (ціха). Васіль, а Васіль…

Цішыня.

(Выпусціла вядро з рук, загаласіла.) А мой жа ты Васі-ілька! А нашто ж я цябе аднаго пакі-і-інула? А табе ж, можа, што-небудзь трэ-ба было, а можа ж, я б табе чым дапамагла-а-а… Анічога ж ты мне не сказаў, не развіта-а-аўся…

Васіль (нечакана расплюшчыў вочы, павярнуў галаву). Ты што, ашалела?

Ганна (спалохана). Ай!

Васіль. Чаго скуголіш?

Ганна (цяжка дыхаючы). Каб ты праваліўся! Чаго ляжыш, як чурбан?! Я думала, што ты ўжо гатоў… І рукі сашчапіў!

Васіль. Трэніроўку рабіў. Прымерваўся, як буду ляжаць на покуці…

Ганна. Ну і як?

Васіль. Паскудства… Асабліва калі галосяць… Адным словам, калі што якое, каб каля мяне ніхто не скавытаў… І ты таксама.

Ганна. От гэта ўжо ў цябе не спытаем… Як захочам…

Васіль. Устану з труны і выганю ўсіх к чортавай матары… Ціха пражыў — ціха і на Сонца пайду. Прыспічыць — бяжы ў хлеў і над казой паплач, а ля мяне каб моўчкі. Без слёз і без слоў. А то яшчэ Гастрыт жалобную прамову засабачыць…

Ганна. Забралі яго…

Васіль. Куды?

Ганна. У бальніцу. Машына прыязджала. І ён занядужаў. Доктарка пытае, дзе баліць, а ён: п'яўка ў грудзях, кажа, сэрца смокча… У цябе дык хоць проста лопнула, а ў яго п'яўка… І што гэта такое? Усе нешта хварэюць у гэтым годзе…

Васіль. Цяжка яму будзе…

Ганна. Што?

Васіль. Нічога… Сонца і сёння няма?

Ганна. Няма. Снег круціць, неба нізкае…

Васіль. І сцяжынку ў Вежкі замяло?

Ганна. Дык а каму ж па ёй хадзіць? Адна я на нагах… Замяло.

Васіль. Не дачакаюся. Каб хоць каліўца Сонца — дальбог, устаў бы з ложка…

Ганна. Каб у бальніцу лёг, дык даўно б ужо ўстаў са сваім інхварктам…

Васіль. Ніякага ў мяне інфаркту няма! Проста сэрца лопнула, і ўсё…

Ганна (бубніць). І прасілі, і малілі — упёрся, як бык, ні ў якую… Пеўня, бачыце, яму ў палату трэба, каб кукарэкаў зранку…

Васіль. Я без пеўня не магу! Баюся… Заснуць засну, а калі раніцой не закукарэкае — магу не прачнуцца…

Ганна. Дык хто ж гэтага пеўня ў палату пусціць?! А калі я захварэю, дык што мне — казу з сабой браць? (Бубніць.) Ляжыць сабе, калодзежную ваду сёрбае… Лечыцца!

Васіль. Хопіць квахтаць! Хадзіла на пошту?

Ганна. Хадзіла… Паслалі ўсё. Хутка знойдуць, казалі… Прывязуць твайго Грышку.

Васіль. Як гэта прывязуць? Што ён, злодзей, ці што, каб яго прывозіць? Сам прыедзе… (Паўза.) І чаго яны так жывуць? Ні ўва што не вераць, ні да чаго сэрцам не прывязаны, смяюцца над усім… Рэдка на Сонца глядзяць…

Ганна. Зноў Сонца!

Васіль. А ты маўчы!

Паўза. Старая тупае каля печы. Дзед слухае завею. Гаворыць радыё.

(Раптам роспачна засмяяўся.) Ну, людзі!

Ганна. Чаго й та ты?

Васіль (паказаў рукой на дынамік). Ваююць!

Старая паслухала.

Ганна. У-у-у, знайшоў, з чаго дзівіцца. Заўжды ваююць. Не там, дык там…

Васіль. Дурні. Як быццам рабіць больш няма чаго…

Ганна. Чаго ты разбубніўся? Сам жа ваяваў.

Васіль. То не раўняй… То трэба было… То за Радзіму…

Ганна. А мо і ім прыспічыла. Сказалі «ваяваць» — і ваююць… (Падышла, прысела каля палка.) Як табе сёння?

Васіль. А нічога… Палягчэла неяк, ды і баліць, здаецца, слабей… (Маўчыць.)

Слухаюць завею.

Ганна. Васіль, а чаго й та мы жылі?

Васіль. А што было рабіць? Нашай згоды бацькі не пыталі… Нарадзілі, і ўсё… Хочаш не хочаш, а жыць трэба… Жыць і чалавекам застацца. Цяжка…

Ганна (уздыхнула). У цябе хоць Грышка недзе ёсць… Ну хай сабе і не піша… Але ж жыве па-людску… А мой Віцёк… І ў каго толькі такі ўрадзіўся? І хто вінаваты? (Паўза.) А якім яму яшчэ радзіцца было? Вунь дактары па радзіву на жанок цяжарных сварацца: піць няможна, курыць няможна, хвалявацца няможна… А то дзіцёнак дрэнны родзіцца… А пад бомбамі ляжаць можна? А жыўцом гарэць у сваёй хаце можна? А сядзець во з такім жыватом у сцюдзёнай балотнай твані можна? А ўвесь час калаціцца ад страху, што цябе во-во схопяць і заб'юць, — можна? А галадаць можна? А самой у людзей страляць можна? (Паўза.) Ён, мой Віцёк, яшчэ там, у мяне пад сэрцам, на ўвесь свет абазліўся. Якім жа яму было яшчэ нарадзіцца? Толькі няўдачным… Бабе трэба ласкавай быць, на Сонца, як ты кажаш, часцей глядзець, тады і дзіцёнак цёплым родзіцца і ласкавым… А я… Толькі ваявала ды вайны баялася… Толькі дзетак нараджала ды хавала… Рабіла, рабіла, рабіла… а на гэтым свеце няма чаго пакінуць… І нашто нарадзілася?

Васіль. Мы з табой нарадзіліся людзей хлебам карміць…

У сенцах нешта ляпнула.

(Падняў галаву з падушкі.) Чуеш? Нехта дзверы адчыніць не можа? Чуеш?

Ганна. Гэта вецер…

Васіль. Не, Ганна, не! Прыйшоў нехта… Я крокі чуў… Ідзі, сустрэнь… Прыйшоў нехта…

Ганна пайшла да дзвярэй, але дзверы ўжо самі адчыняюцца. На парозе Гастрыт. Загорнуты ў бальнічную коўдру. З-пад коўдры бачны белыя ісподнікі. На нагах галёшы.

Гастрыт (запалым голасам). Холадна… Ой, людцы, холадна…

Ганна. О Божухна!

Гастрыт. Дзе Васіль?

Васіль. Тут…

Гастрыт. Хварэеш усё?..

Васіль. Не. Паміраю.

Гастрыт (з адчаем). А я з бальніцы ўцёк… Вазьміце мяне… Коляць, а мне ўсё цяжэй… Парашкамі кормяць, а мне ўсё страшней… Не магу больш… Цяжка… Холадна… Страшна без вас… Я, Васіль… я тваю смерць на сябе вазьму… За дваімі яна не прыйдзе… Толькі не праганяйце мяне… Пашкадуйце… Ведаю, няма за што… Проста так… Вы гэта ўмееце… Я во тут, каля печы, на падлозе прылягу… І маўчаць буду… Не праганяйце мяне… Не праганяйце толькі…

Зацямненне

Хата. Каля печы на палку галава да галавы ляжаць Васіль і Гастрыт. Два старыя чалавекі. На сконе доўгая зімовая ноч. За акном злосна і тужліва вые вецер.

Гастрыт (падняў галаву, трывожна). Ты спіш, Васіль?

Васіль. Не…

Гастрыт. Не спі, ладна?

Васіль. Не буду…

Гастрыт. Баюся…

Васіль. Чаго?

Гастрыт. Баюся, што Бог ёсць ці Сонца тваё… Баюся, што спытае… А што мне сказаць яму?

Васіль бярэ кружку, зачэрпвае ваду.

Васіль. Выпі… Вада душу супакоіць… Выпі…

Гастрыт п'е. Васіль таксама.

Гастрыт. Ты пра мяне, Васіль, яшчэ што-небудзь скажы…

Васіль (уздыхнуў). Што казаць?

Гастрыт. Усё… Самае нядобрае, самае паганае… я цябе слухаю — душа спакайнее…

Васіль. Гэта ад вады…

Гастрыт. Ад цябе… Ну, пагавары… Туды ж нельга з неспакойнай душой ісці… Пагавары… Жыў, як усе… Шчасця хацеў… Чаго ж мне так млосна? Чаму ж цішыні ў душы няма?

Васіль. Ты любіў мала…

Гастрыт. Мала…

Васіль. Шкадаваў мала…

Гастрыт. Мала.

Васіль. Плакаў мала…

Гастрыт. Мала… (Нервова.) Яшчэ! Кажы яшчэ!

Васіль. Усё… Разумней любові, шкадавання і слёз людзі нічога не прыдумалі… І ці прыдумаюць?.. Спі…

Гастрыт. Не магу… Болей скажы… Пасудзі…

Васіль. Я не суддзя, Мікіта… Ды ты і сам усё ведаеш…

Гастрыт (заплакаў). Госпадзі! За што? Я ж чэсна працаваў, падтрымліваў, стараўся… Казалі ісці — ішоў, казалі рабіць — рабіў, гаварыць — гаварыў… Ой, Васіль! Свет, свет такі паганы…

Васіль. Свет добры… Чысты… Гэта мы яшчэ дрэнныя… Нам саміх сябе перарабіць трэба, а мы, дурні, усё свет перарабіць хочам, пад сябе падагнаць…

Гастрыт. На Андрэя вашага тады я… напісаў…

Васіль. Я ведаю…

Гастрыт. Але… Я праўду напісаў… Я не з-за Алёны… а таму, што сабатаж. (Нервова.) Не слухай! Зноў кручуся… З-за Алёны!

Васіль. Я ведаю…

Гастрыт. Дык любіў жа…

Васіль. Любіў…

Гастрыт. Як думаеш, дзеці прыедуць, калі я…

Васіль. Прыедуць…

Гастрыт. Ой, як цяжка…

Васіль. Прыедуць…

Гастрыт. Памажы мне, Васіль…

Васіль. Чым?

Гастрыт. Памаліся… Бога няма, каб быў… ён бы нас не давёў да гэтага… Памаліся свайму Сонцу, каб хоць на магілку маю свяціла…

Васіль. Яно будзе свяціць… Спі…

Гастрыт. Дай вады…

Васіль падае ваду. Гастрыт прагна п'е, ставіць кружку, адварочваецца і заціхае. Увайшла Ганна з вядром у адной руцэ і з дрывамі ў другой. Тупае ля печы.

Ганна. Ці спіце вы там?

Васіль. Не…

Ганна. Што на сняданак рабіць?

Васіль. Што зробіш — тое і ладна…

Ганна. Старшыню ж сустрэла… Перадай, кажа, свайму неўміручаму дзеду, гэта табе значыць, што калі пішуць ананімкі, дык не падпісваюцца і адрас не пакідаюць…

Васіль. А я ведаў?! Першы раз у жыцці ананімку пісаў…

Ганна. А каня, кажа, мы яму і так дадзім… Бясплатна… Аформім як ветэрану. Варта было, кажа, з-за такога глупства шум на ўсю краіну падымаць…

Васіль. Так і сказаў?

Ганна. Ну…

Васіль. Дапякло! (Уздыхнуў.) Што ж рабіць? Я паміраць настроіўся…

Ганна. Кінь такое гаварыць! Не дражні яе!

Васіль. А чаго? Нараджацца ж ні ты, ні я не баяліся… А яе чаго баяцца? Што на дварэ?

Ганна. Развязло… Вецер сыры, са страхі цячэ…

Васіль (зусім іншым голасам). Адліга… Першая…

Ганна. Яшчэ прымарозіць…

Васіль (сам сабе). Усё! (Марудна-марудна пачынае падымацца, трымаючыся рукой за сэрца. Абапёрся на локаць. Паляжаў так, аддыхаўся. Потым яшчэ трохі. Яшчэ! Рука саслізнула — упаў на падушку. Ляжыць нерухома. І зноўку гэтак жа цяжка і марудна падымаецца. Сеў. Дрыжачай рукой узяў кружку, напіўся. Звесіў худыя босыя ногі ў белым.)

Ганна выходзіць з-за печы.

Ганна (уражана). Ці й та ты ашалеў?! Чаго ўскруціўся?!

Васіль. Пайду на вуліцу, ветрам падыхаю…

Ганна. Вядро прынясу — тут дыхай…

Васіль не адказаў. Толькі глядзіць. Па-мужчынску. Як гаспадар.

(Пакорліва і нават паспешліва прыносіць штаны, бубніць.) З парваным сэрцам на вуліцу яму захацелася… Доктарка вунь казала, каб ляжаў і не варушыўся… Давай памагу…

Васіль. Сам. (Адзяваецца, нерашуча злазіць з палка. Выпрамляецца. Пастаяў, аддыхаўся. Зрабіў першы крок. Пайшоў па хаце. Зірнуў у акно.)

Чуваць капёж.

(Расчулена.) Капае… (Падышоў да жонкі.) Накінь мне кажух на плечы… Рукі цяжка падымаць…

Ганна апранае Васіля. Гастрыт падняў галаву, глядзіць.

Ганна. Давай я цябе выведу…

Васіль. Сам… (Выходзіць.)

Гастрыт. Ганна!

Ганна. Га? Што, Мікіта?

Гастрыт. Хадзі сюды.

Ганна падыходзіць.

(Паказвае рукой на дзверы.) Ты яму… яму не давай паміраць… Не пускай яго туды… Што хочаш рабі, сама заместа яго ляж, а не пускай. Ён тут павінен быць… Там яму няма чаго рабіць…

Ганна. Ляжы ты, Мікіта, ляжы…

Гастрыт. Прытуліся да мяне… Калі можаш…

Ганна (сагнулася да яго, прытулілася, пагладзіла па валасах). Мікіта…

Гастрыт. Лягчэй стала… Саўсім лёгка… Памятаеш, ты хадзіла ў Піліпа свайго дазволу прасіць… каб жыць з Васілём?

Ганна. Ага…

Гастрыт. Схадзі і яшчэ раз… На кладзішча… Ва ўсіх, хто там, прабачэння папрасі… За мяне… Сам не паспею… Сходзіш?

Ганна. Добра, Мікіта, добра… Ты не… не трэба.

Гастрыт. А лепей цяпер схадзі… Зараз ідзі… Ідзі, Ганна, а то я раней… Ідзі…

Ганна. Добра, добра…

Гастрыт. І скажы… Васілю скажы… каб… Ён ведае. Усё… Даруй… Ідзі…

Ганна спалохана падыходзіць да дзвярэй, але не выйшла, а толькі сцішылася ля парога. Гастрыт выпаўз з-пад коўдры, стаў на калені.

Дзе ты, хто ты, ці ёсць ты — не ведаю… Калі ёсць, на зямлю гэту ты мяне ўжо не пусціш… Я не слухаў цябе… І не пачуў… Дай здароўя Васілю… Ты на ім тут яшчэ і трымаешся… Калі б можна… Калі б другое жыццё… Я б… У мяне б нічога не было… Я здуру людзей жыць вучыў, а мне б дзяцей няньчыць, хлеб расціць і глядзець на Сонца… Гэта святое… Гэта ўсё… (Падымаецца, узлез на палок, знік за посцілкай.)

Ціхая-ціхая паўза.

Ганна (ледзь чутна). Мікіта… (Зразумела ўсё, усхліпнула.) А-а-а Божачкі-і-і… А Мікітухна-а-а…

Ляпнулі дзверы. Увайшоў Васіль. Ганна хуценька выцерла слёзы.

Васіль. Капае… Ужо не прымарозіць… Цёплы вецер наваліўся… Вясна за дзела ўзялася…

Ганна. Ідзі ляж, Вася… На ложак, каля акна…

Васіль. Няма калі разлежвацца… Гной хутка вывозіць… Каб з цёплым дажджом у зямлю… Развіднее — пайду за сваім канём…

Ганна. Куды? У цябе ж сэрца…

Васіль. Сэрцы ва ўсіх. А зямля не чакае… (Зірнуў на Ганну.) Што?

Ганна. Ты толькі не хвалюйся… Табе нельга… Табе жыць, Вася, трэба… (Заплакала.)

Васіль (ласкава, нават пяшчотна). Чаго ты?

Ганна. Мікіта… памёр, здаецца…

Васіль узлез на палок. Зазірнуў за посцілку.

Васіль. Які сёння дзень?

Ганна. Серада…

Васіль. Што ж гэта ты, Мікіта, мой дзень заняў? Га? Значыць, у аўторак давядзецца… Ганна!

Ганна. Што, Вася?

Васіль (злазячы). За канём я ўсё-ткі пайду… А ты схадзі касцюм яму купі, бялізну, чаравікі, ну і на памінкі. Трэба па-добраму чалавека да Сонца адправіць.

Ганна. Добра…

Васіль. На пошце тэлеграмы дзецям адбі: так і так, бацька памёр… Прыязджайце… Адрасы ў яго кішэні… Ён казаў… Хату прыбяры… І яго, і нашу… І ката яго забяры да нас…

Ганна. Ага…

Васіль. Ну, а пра астатняе я са старшынёй дагаваруся…

Ганна. Вася… Ён цябе памаліцца прасіў…

Васіль. Добра.

Ганна. Мне выйсці?

Васіль. Нашто? Стой побач… Толькі ціха.

Ганна. Добра.

Яны выйшлі ўперад. Спыніліся. Двое старых працаўнікоў зямлі нашай. Глядзяць у той бок, дзе кожную раніцу за іх доўгае жыццё ўзыходзіла сонца, каб асвятліць і сагрэць вечную зямлю.

Васіль (ціха і ўрачыста). Аджыў сваё чалавек… Прыйшла яго ноч… Прыйшоў наш вечар… Дзякуй вам, бацька-маці, што вы нас нарадзілі і вырасцілі… Дзякуй таму, хто дадумаўся Адама з Евай стварыць… Дзякуй, што яны род людскі па свеце пусцілі, ішло-ішло і да нас дайшло… І мы некалі вочы расплюшчылі і Сонца ўбачылі… Ні за адну, нават самую горкую, слязінку не наракаем на жыццё. Дзякуй за тое, што жылі, мучыліся, смяяліся, плакалі… Дай і нашым дзеткам цяпла і святла… Сагрэй іх… І ўратуй ты нас ад нашай чалавечай дурноты. Уратуй ты нас ад гэтага!!! Уратуй!!! Няхай ва ўсіх будзе шмат дзяцей… Можа, і нашы душы прыляцяць з Сонца і ў іх уселяцца… Сонейка, наша Сонейка — прачынайся! (Прыглядаецца, выходзіць уперад.) Ганна! Ідзе нехта! У вёску ідзе…

Ганна падыходзіць да яго. Стаяць, глядзяць. Чакаюць.

Заслона

Content

Аляксей Дудараў
Вечар

Дзейныя асобы

Дзея першая

Дзея другая