Шолам-Алейхем

Песня песняў

Першая частка. Бузя

1

Бузя — гэта імя, скарочанае ад Эстэр-Ліба: Лібузя — Бузя. Яна старэйшая за мяне на якія год-два, а разам нам абаім няма і дваццаці. От цяперака сядайце, калі ласка, ды падлічыце, колькі гадоў мне і колькі — ёй. Але гэта, мне думаецца, не важна. Лепш я вам кораценька раскажу яе біяграфію.

Мой старэйшы брат Беня асеў у вёсцы, арандаваў млын, умеў страляць з ружжа, скакаць верхам на кані і плаваць, як рыба. Аднойчы ўлетку ён купаўся ў рацэ і ўтапіўся. Так на ім спраўдзілася прыказка: «Усе добрыя плыўцы топяцца». Пасля яго засталіся млын, два конікі, маладая ўдавіца і дзіця. Ад млына давялося адмовіцца, конікаў прадалі, маладая ўдавіца выскачыла замуж і паехала некуды ў свет, а дзіця мы ўзялі да сябе.

Гэта і была Бузя.

2

Што тата любіць Бузю, як роднае дзіця, і што мама дрыжыць над ёю, як над адзінаю дачкой, — гэта лёгка зразумець. Яны знайшлі ў ёй суцяшэнне пасля вялікае страты. Але я? Чаму, калі я прыходжу з хедара і не бачу Бузі, мне кавалак не лезе ў горла? Аднак варта Бузі паявіцца — і адразу робіцца светла ў доме, ва ўсіх яго кутках. А калі Бузя звяртаецца да мяне, я апускаю вочы. А калі Бузя смяецца з мяне, я плачу.

А калі Бузя…

3

Што ж так доўга не надыходзіць мілае, слаўнае свята вялікдзень? Вось калі я буду вольны! Мы будзем гуляць з Бузяю ў арэхі, лётаць па наваколлі, спускацца з высокага берага да рэчкі. Там я пакажу ёй, як пускаць па вадзе «качак». Калі я гавару ёй пра гэта, яна не верыць, а толькі смяецца. Увогуле Бузя не верыць мне ані. Не, гаварыць яна не гаворыць нічога, але ж яна смяецца. А я цярпець не магу, калі з мяне смяюцца. Бузя не верыць, што я магу ўскараскацца на самае высокае дрэва (варта мне адно захацець!). Бузя не верыць, што я ўмею страляць (дайце мне толькі з чаго!). Вось няхай надыдзе вялікдзень, мілы, слаўны вялікдзень, калі можна гуляць на дварэ, на вольным паветры, далей ад бацькоўскіх вачэй, — я тады пакажу ёй такія фокусы, што яна аж знямее ад здзіўлення!

4

Прыйшло мілае, слаўнае свята вялікдзень.

Нас абаіх прыбралі на свята ва ўсё новенькае. Усё, што на нас апранута, блішчыць і ззяе, шамаціць і пахрумствае. Я гляджу на Бузю, і мне верш за вершам успамінаецца «Песня песняў», якую я спецыяльна вывучыў да вялікадня ў хедары з дапамогаю рэбэ:

«Гінох ёфо рааёсі — ты прыгожая, сяброўка мая, ты — сама прыгажосць. Вочкі твае, як галубкі, валасы твае, як козачкі, што скачуць з гары. Зубкі твае — белыя ягняткі, што выходзяць з ракі, адзін у адзін, нібы адна маці іх нарадзіла. Чырвоныя стужкі — вусны твае. Калі ты гаворыш, мядзвяныя словы твае».

Скажыце мне, прашу вас, чаму, калі глядзіш на Бузю, успамінаеш «Песню песняў»? І чаму, калі вучыш «Песню песняў», у думках з'яўляецца Бузя?

5

Рэдкі перадвелікодны дзень. Ясны, светлы. Цяплынь на дварэ.

— Пойдзем?

Так звяртаецца да мяне Бузя, і я адчуваю, што ўвесь гару.

Мама не пашкадавала нам арэхаў. Поўныя кішэні арэхаў. Яна, аднак, узяла з нас слова, што мы не будзем цяпер, да ўрачыстай трапезы, гэтыя арэхі грызці. Гуляць у іх — колькі душа папросіць. Мы ідзём, арэхі пастукваюць. На дварэ хораша. На дварэ любата. Сонейка ўжо недзе далёка ў небе, ужо хіліцца на той бок мястэчка. Якая шырокая, вольная, лагодная прастора навокал! Месцамі на гары, што за сінагогаю, прабіваецца траўка — зялёная, свежая, трапяткая. З посвістам і шчабятаннем пралятае над нашымі галовамі роўная нітачка маленькіх ластавак, і мне зноўку ўспамінаецца хедар і «Песня песняў»: «Ганіцанім — парасткі паказаліся ўжо на зямлі, надышла пара салаўіная, і голас птаха, першага з летніх птахаў, чуваць у нашых краях».

Я адчуваю дзіўную лёгкасць. Мне здаецца, што ў мяне ёсць крылы: вось я ўздымаюся — і лячу.

6

З горада далятае незвычайны шум. Сумятня, штурханіна, галас. Перадвелікодны дзень! Рэдкі перадвелікодны дзень. Ясны, светлы. Цяплынь на дварэ.

Перад маімі вачыма ўвесь свет паўстае зараз зусім у новым абліччы. Наш двор — гэта замак. Наш дом — гэта палац. Я — прынц. Бузя — прынцэса. Бярвенне, што звалена каля дома, — гэта кедры і букі, пра якія ўспамінаецца ў «Песні песняў». Кошка, што ляжыць каля дзвярэй і грэецца на сонейку, — яна з тых стэпавых ланяў, з тых «аялот-гасада», якія ўспамінаюцца ў «Песні песняў». Гара, што па той бок сінагогі, — гэта гара Ліванская, якая ўспамінаецца ў «Песні песняў». Жанкі і дзяўчаты, што стаяць у дварах, і мыюць, і прасуюць, і прыбіраюць да вялікадня, — гэта сёстры ерусалімскія, якія ўспамінаюцца ў «Песні песняў». Усё, усё з «Песні песняў».

Я крочу, засунуўшы рукі ў кішэні, патрэсваю арэхамі, арэхі пастукваюць. Бузя ні на крок не адстае. Я не магу ісці паволі. Мяне цягне ў паветра. Мне хочацца ляцець, лунаць, імчацца, як арол. Я пускаюся бегчы. Бузя бяжыць таксама. Я скачу па складзеным бярвенні — з аднаго бервяна на другое. Бузя скача таксама. Я ўгору — і яна ўгору. Я ўніз — і яна ўніз. Хто першы стоміцца? Я адгадаў.

— Дакуль жа гэта будзе? — пытаецца ў мяне Бузя.

А я адказваю ёй словамі з «Песні песняў»:

— «Ад шэяфуях гаём — пакуль не згасне дыханне дня; вэносі гацлалім — і не пабягуць цені…» Ха-ха-ха! Ты стамілася, а я — не!

7

Я шчаслівы, бо тое, што магу я, Бузя не можа. І ў той жа час мне шкада яе. Мне шчыміць сэрца. Мне здаецца, што яна засмуткавала. З Бузяю заўсёды так: вясёлая, вясёлая — тады раптам схаваецца недзе ў кутку і пачне ціхенька плакаць. І колькі б у такія хвіліны ні суцяшала яе мама, колькі б ні цалаваў яе тата, — нічога не дапаможа. А па кім яна ўсё плача? Па тату сваім, што ён так рана памёр? Альбо па матцы, што яна выйшла замуж, з'ехала і забылася пра дачку? Ах, гэтая яе мама-мамуся! Варта пры Бузі ўспомніць яе маці, і яна то чырванее, то робіцца бледнаю. Яна не паважае сваю маці. Яна не скажа дрэннага слова пра яе, але яна яе не паважае. Гэта я ведаю дакладна. Мне невыносна, калі Бузя ўпадае ў смутак. Я саджуся на бярвенні поруч і стараюся развеяць яе сумныя думкі.

8

Я трымаю рукі ў кішэнях, пагрукваю арэхамі і гавару ёй:

— Адгадай, што я мог бы зрабіць, каб захацеў.

— Ну што б ты мог зрабіць?

— Варта мне захацець, і ўсе твае арэхі пяройдуць да мяне.

— Ты выйграеш іх у мяне?

— Не, мы з табою нават і не пачнём гуляць.

— Тады што? Ты адбярэш іх у мяне сілаю?

— Не, яны самі пяройдуць да мяне.

Яна ўзнімае на мяне свае прыгожыя вочы. О, гэтыя яе дзівосныя блакітныя вочы з «Песні песняў»!

Я кажу ёй:

— Ты, можа, думаеш, што я жартую. Дурненькая, я ведаю такі загавор… Варта мне сказаць адно такое слова…

Яна яшчэ шырэй расплюшчвае вочы. Я адчуваю, што расту. Я сапраўдны герой. І я тлумачу ёй паблажліва, як вялікі:

— Мы, хлопчыкі, можам усё, што хочаш. Ёсць у нас у хедары адзін хлопец, мой таварыш, ён завецца Шайка-сляпы (ён сляпы на адно вока), дык ён ведае ўсё, што хочаш. Нямашака таго на свеце, чаго б Шайка не ведаў. Нават кабалу[1]. Знаеш, што такое кабала?

Не, скуль ёй ведаць? Я адчуваю сябе на сёмым небе ад таго, што магу прачытаць ёй лекцыю пра кабалу.

— Кабала, дурненькая, гэта такая рэч, якая вельмі нават можа прыдацца. З дапамогаю кабалы я магу зрабіць так, што я цябе буду бачыць, а ты мяне — не. З дапамогаю кабалы я магу здабыць віно з каменя і золата са сцяны. З дапамогаю кабалы я магу зрабіць так, што мы абое, от як тут сядзім, узнімемся ажно да хмар, нават вышэй за хмары!..

9

Узняцца разам з Бузяю з дапамогаю кабалы ўвышыню, ажно да хмар і нават вышэй за хмары, і паляцець з ёю далёка-далёка за сінь-мора — гэта мой самы запаветны лятунак. Там, за морам-акіянам, пачынаецца краіна карлікаў, што паходзяць ад асілкаў часоў цара Давіда. А карлікі тыя па прыродзе сваёй — сардэчныя, добрыя чалавечкі. Жывіцца яны жывяцца аднымі толькі цукеркамі з міндальным малаком, цэлымі днямі іграюць на маленькіх дудачках і ўсе разам водзяць карагоды, анічагуткі не баяцца і надта любяць гасцей. Калі прыедзе да іх нехта з «нашых», дык яны будуць карміць-паіць яго, падораць яму самае лепшае адзенне, безліч залатога і сярэбранага посуду, а перад ад'ездам напхаюць поўныя кішэні дыяментаў ды брыльянтаў, якія валяюцца ў іх, як у нас, скажам, смецце на вуліцы.

— Як смецце на вуліцы? Ну-у? — гэтак аднойчы ўсумнілася Бузя, калі я расказваў ёй пра карлікаў.

— Ты не верыш?

— А ты верыш?

— Чаму не?

— Дзе гэта ты чуў такое?

— Што значыць — дзе? У хедары.

— Ах, у хедары.

Усё ніжэй і ніжэй апускаецца сонца і запальвае паласу небакраю найчысцейшым золатам. Золата адбіваецца ў Бузіных вачах. Яны купаюцца ў золаце!

10

Мне вельмі хочацца, каб Бузя прыйшла ў захапленне ад Шайкавай методы і ад тых фокусаў, што я магу вырабляць з дапамогаю кабалы. Аднак Бузя і не думае захапляцца. Наадварот, мне здаецца, што яна падсмейваецца. То ж бо чаго тады яна паказвае мне ўсе свае жамчужныя зубкі? Мяне гэта кранае за жывое, і я кажу ёй:

— А можа, ты мне не верыш?

Бузя смяецца.

— Ты, можа, думаеш, што я выхваляюся? Што я выдумляю розную лухту?

Бузя смяецца яшчэ больш. Дык ты так? То трэба з ёю расквітацца! Я ведаю як. Я гавару ёй:

— Шкада, што ты не ведаеш, што такое кабала. Ведала б ты, што такое кабала, табе было б не да смеху. З дапамогаю кабалы я, як схачу, дык здолею прывесці сюды тваю маму. Вось так! І калі ты вельмі папросіш, я прывяду яе хоць сёння ноччу, вярхом на кавяні.

Яна імгненна перастае смяяцца. Па яе прыгожым, ясным тварыку прабягае хмара, і мне здаецца, што знянацку схавалася сонца. Няма сонца. Дзень пагас. Баюся, што я крыху хапіў цераз край. Не трэба мне было вярэдзіць яе боль, успамінаць яе маці. Я ўжо каюся. Трэба неяк усё загладзіць, каб яна даравала. Я пасоўваюся да яе. Яна адварочваецца. Я спрабую ўзяць яе за руку, хачу сказаць ёй словамі з «Песні песняў»: «Азірніся, азірніся, Суламіт…»

Паглядзі на мяне, Бузя!..

Раптам з дому чуваць:

— Шымек! Шымек!

Шымек — гэта я. Гэта мая мама кліча мяне, каб я з бацькам ішоў у сінагогу.

11

Пайсці з татам у сінагогу на малітву напярэдадні вялікадня — ці можа быць большае шчасце? Чаго варта ўжо адно тое, што ты апрануты з галавы да ног ва ўсё новенькае і маеш чым пахваліцца перад сябрукамі! Альбо тыя ж малітвы. Першая святочная «Вячэрняя»! Першае велікоднае «Хай свяціцца»! Ах, колькі салодкай радасці падрыхтаваў міласцівы бог дзецям жыдоўскіх матак!

— Шымек! Шымек!

Маёй маме няма часу. Зараз, зараз прыйду, ды іду ўжо! Мне толькі хочацца сказаць два словы Бузі, усяго два словы…

І я кажу ёй два словы. Я прызнаюся ёй: усё тое, што я толькі што гаварыў, няпраўда. Прымусіць некага з дапамогаю кабалы лётаць — рэч немагчымая. Вось самому паляцець, самому, гэта — калі ласка. І гэта я ёй пакажу. Хай толькі мінецца свята — я тады зраблю першую спробу. На яе вачах я ўздымуся ў паветра, проста вось адсюль, дзе ляжыць бярвенне. За якую адну хвіліну я апынуся ажно ў самым надхмар'і. Адтуль я скірую направа, вунь туды — бачыш? А там ужо ўсё канчаецца і пачынаецца Ледавіты акіян.

12

Бузя ўважліва слухае. Сонца дасылае сваё апошняе праменне, цалуе на развітанне зямлю.

— Што такое Ледавіты акіян? — пытаецца Бузя.

— Ты не ведаеш пра Ледавіты акіян? Ледавіты акіян — гэта застылы акіян… Вада там густая, як пячонка, і салёная, як лёк. Караблі па ім не ходзяць, а людзі, якія туды трапляюць, ужо ніколі не могуць вярнуцца назад.

Бузя робіць вялікія вочы:

— Навошта ж табе ісці туды?

— Хіба ж я пайду, дурненькая? Я ж палячу. Я палячу высока-высока, як арол. Праз некалькі хвілін я зноў буду ўжо на сушы. Там уздымаецца дванаццаць высозных гор, што дыхаюць агнём; вось на дванаццатую гару, каля самай яе вяршыні, я і спушчуся і пайду адтуль пешкі сем міль, пакуль не дайду да густога лесу. Я прабяруся праз той лес, выйду з яго і буду ісці, пакуль не дабяруся да маленькай рачулкі. Рачулку я пераплыву і адлічу сем разоў па сем, і вырасце перада мною дзядок з доўгаю барадою і спытае: «Чаго ты хочаш?» І я скажу яму: «Адвядзі мяне да царскай дачкі».

— Да якой такой царскай дачкі? — гэтак пытаецца Бузя, і мне здаецца, што яна спалохалася.

— Царская дачка — гэта прыгожая прынцэса, якую ўкралі з-пад вянца, і зачаравалі, і павялі, і пасадзілі ў крыштальны палац, вось ужо сем год…

— А табе якая справа да яе?

— Што значыць — мне якая справа да яе? Мне ж трэба яе вызваліць.

— Табе трэба яе вызваліць?

— А хто ж гэта зробіць?

— Не трэба ляцець так далёка. Паслухай мяне, не трэба…

13

І бярэ мяне Бузя за руку, і адчуваю я, якая халодная яе маленькая белая ручка. Я зазіраю ёй у вочы, і мне відаць, як адбіваецца ў іх чырвонае золата сонца, якое развітваецца з днём, з першым ясным, цёплым перадвелікодным днём. Памалу цямнее, памірае дзень. Як свечка, згасае сонца. Галас, што не сунімаўся на працягу дня, сціхае. На вуліцы ўжо ні жывой душы. У вокнах хат паказваюцца агеньчыкі святочных свечак. Дзіўная, урачыстая цішыня акружае нас, мяне з Бузяю, і ў нас з'яўляецца такое пачуццё, нібы мы зліліся з гэтаю святочнай цішынёю.

— Шымек! Шымек!

14

Ужо трэці раз кліча мяне мама, каб я ішоў з татам у сінагогу. Ці ж я сам не ведаю, што мне трэба ісці ў сінагогу? Я пасяджу тут яшчэ хвілінку, усяго адну хвілінку, не болей. Аднак Бузя пачула, што мяне клічуць, яна вырывае сваю руку, падхопліваецца і гоніць мяне:

— Шымек, гэта ж цябе завуць, цябе! Ідзі-ідзі. Час. Ідзі ж, ідзі!

Я збіраюся ісці. Дзень як здзьмула. Згасла сонца. Золата ператварылася ў кроў. Дыхнуў ветрык, лёгкі, прахалодны. Бузя гоніць мяне, каб я ішоў. Я кідаю на яе апошні пагляд. Зусім не тая стала Бузя, што раней. Іншае аблічча, іншае хараство набыла яна ў маіх вачах у гэты зачараваны вечар. «Зачараваная прынцэса» — мільгае ў маіх думках. Аднак Бузя не пакідае мяне надоўга з маімі думкамі. Яна гоніць мяне, каб я ішоў. Я іду, а сам азіраюся на зачараваную прынцэсу, якая зусім зліваецца з гэтым чароўным велікодным вечарам — і я спыняюся зачараваны. Але яна паказвае мне рукою, што мне трэба ісці. Мне трэба ісці!.. А ў маім уяўленні малюецца, нібыта я чую яе голас. Яна звяртаецца да мяне словамі з «Песні песняў»: «Брах, додзі, удмэй лэхо ліцві — бяжы, каханы мой, будзь падобны да серны альбо да маладога аленя на гарах бальзамічных…»

Другая частка. Мы збіраем зелень

1

— Хутчэй, Бузя, хутчэй! — звяртаюся я да Бузі напярэдадні свята швуэс, бяру яе за руку, і мы ўзбягаем на гару. — Дзень не стаіць на месцы, дурненькая. Вунь якую гару нам трэба прайсці. А за гарой яшчэ і рэчка. Цераз рэчку перакінута кладка з дошак, якая завецца «масток». Рэчка бяжыць, жабы квакаюць, дошкі хістаюцца, разгойдваюцца, і толькі там, за мастком — толькі там нас чакае сапраўдны рай, Бузя! Бо там пачынаюцца мае ўладанні.

— Твае ўладанні?

— Ну, словам, «лявада». Велізарная лугавіна, што ўсё цягнецца і цягнецца без канца і краю. Яна пакрытая зялёнай коўдраю. Яна пярэсціцца жоўценькімі рамонкамі. Яна расквечана чырвоненькімі гваздзічкамі. Эх, каб ты ведала, якія там пахі — там жа водары, найлепшыя ў свеце! Ёсць у мяне там і дрэвы, безліч дрэваў, высокіх, галінастых дрэваў. І ёсць там пагорак, дзе я люблю сядзець. Хачу — прысяду, хачу — скажу чароўнае слова — і палячу, як арол, вышэй за хмары. Над палямі і лясамі, над морамі і пусткамі буду ляцець я, пакуль не апынуся па той бок Змрочных гор…

— Адтуль, — перабівае мяне Бузя, — ты пройдзеш пешкі сем міль і прыйдзеш да ручая…

— Не, да густога лесу… Спярша я ўвайду ў лес, і выйду з лесу, і тады толькі дабяруся да ручая…

— Ты пераплывеш ручай і адлічыш сем разоў па сем…

— І перада мною ўзнікне дзядок з доўгаю барадою…

— І ён спытае ў цябе: «Чаго ты хочаш?»

— І я скажу яму: «Вядзі мяне да царэўны».

Бузя вырывае ў мяне руку і кідаецца стрымгалоў уніз. Я бягу следам.

— Бузя, чаго ты так ляціш?

Бузя не адказвае. Яна сярдуе. Яна ненавідзіць царэўну. Яна любіць усе казкі, але не пра царэўну…

2

Хто такая Бузя, вы павінны помніць. Я ўжо вам неяк расказваў. А калі вы ўсё ж такі забыліся, то я вам паўтару яшчэ раз.

У мяне быў старэйшы брат Беня. Дык ён утапіўся. Пасля яго засталіся вадзяны млын, маладая ўдавіца, два конікі і адно дзіця. Ад млына давялося адмовіцца, коней прадалі. Маладая ўдавіца выскачыла замуж і з'ехала некуды ў свет. А дзіця прывезлі да нас.

Гэта і была Бузя.

Ха-ха-ха! Усе думаюць, што мы з Бузяю брат і сястра. Майго тату яна называе татам, маю маму — мамаю. І мы з ёю жывём, як брат і сястра, і любім адно аднаго, як брат і сястра.

Як брат і сястра? Чаго ж тады Бузя мяне саромеецца?

Аднойчы здарылася вось што. Мы засталіся адны, сам-насам, удваіх у цэлым доме. Было гэта адвячоркам. Ужо ладна сцямнела. Тата пайшоў у сінагогу чытаць памінальную малітву па маім браце Бені, а мама выбегла па запалкі. Мы з Бузяю забіліся ў куток, і я расказваў ёй казкі. Цудоўныя казкі з хедара, казкі з «Тысячы і адной ночы». Яна прысунулася да мяне зусім блізенька. Яе рука — у маёй руцэ.

— Расказвай, Шымек, расказвай.

Ціха апускаецца ноч. Паволі ўспаўзаюць на сцены трапяткія цені, сунуцца па зямлі і расплываюцца. Мы амаль не бачым адно аднаго. Але я адчуваю — яе ручка дрыжыць, чую — яе сэрцайка калоціцца, мне відаць, як блішчаць у цемры яе вочы. Раптам яна вырывае сваю руку з маёй. «Што такое, Бузя?» — «Нельга». — «Чаго нельга?» — «Трымацца за рукі». — «Чаму? Хто гэта табе сказаў?» — «Сама ведаю». — «Хіба мы чужыя? Хіба мы не брат і сястра?» — «Ах, калі б мы былі брат і сястра!..» — уздыхае Бузя, і ў яе адказе мне чуваць словы з «Песні песняў»: «Мі йітэнхо кэох лі — чаму ты не брат мой?..»

Заўсёды гэтак. Я гавару пра Бузю — і ўспамінаю «Песню песняў».

3

Дык дзе мы спыніліся? Мы ўзбягаем на гару. Наперадзе Бузя, я за ёю. Бузя сярдуе на мяне за царэўну. Яна любіць усе казкі, толькі не пра царэўну. Аднак не хвалюйцеся, Бузін гнеў трымаецца не даўжэй чым тыя хвілі, пакуль я кажу вам гэтыя словы. Вось яна зноў глядзіць на мяне сваімі вялікімі, яснымі, задумлівымі вачыма. Яна адкідае валасы назад і гаворыць мне:

— Шымек! Ой, Шымек! Ты толькі глянь! А неба ж якое! Хіба ты не бачыш, як цудоўна наўкол?!

— Я ўсё бачу, дурненькая. Чаму ж не бачу? Бачу неба, адчуваю цёплы ветрык, чую, як шчабечуць ды чырыкаюць птушкі, што носяцца над нашымі галовамі. Гэта наша неба, наш ветрык, нашы птушкі — усё вакол наша, наша, наша! Дай сваю руку, Бузя!

Не, яна не дае мне рукі. Яна саромеецца. Чаму Бузя мяне саромеецца? Чаму яна пачырванела?

— Там, — кажа мне Бузя і бяжыць наперад, — там, па той бок мастка…

І мне здаецца, што яна гаворыць са мною моваю Суламіт, моваю «Песні песняў»: «Лэхо додзі — хадзем, дарагі мой, хадзем у шырокае поле. Мы будзем начаваць у вёсках, раніцу сустракаць у вінаградніках! Паглядзім, ці зацвілі лозы, ці зазелянелі вінаградныя галінкі, ці гранатавыя дрэвы пусцілі парасткі…»

І вось мы каля мастка.

4

Рачулка бяжыць, жабы квакаюць, і дошкі хістаюцца, разгойдваюцца, а Бузя дрыжыць.

— Ай, Бузя, ну, ты што… Чаго ты баішся, дурненькая? Трымайся за мяне альбо давай я цябе абдыму, я цябе — а ты мяне. Бачыш? От так, от так.

Скончыўся масток. А мы так усё і ідзём, абняўшыся, удваіх, толькі мы адны, па гэтым раі. Бузя трымаецца за мяне моцна, вельмі моцна. Яна маўчыць. Але мне здаецца, што яна гаворыць мне словамі з «Песні песняў»: «Ані лэдодзі вэдодзі лі — я твая, а ты мой…»

Лявада вялікая. Яна цягнецца без канца і краю. Яна пакрытая зялёнаю коўдраю. Яна пярэсціцца жоўценькімі рамонкамі. Яна расквечана чырвоненькімі гваздзічкамі. І такія тут пахі, найлепшыя водары ў цэлым свеце! І мы ідзём удваіх, абняўшыся, адны, і нікога, апроч нас дваіх, у гэтым раі няма.

— Шымек! — кажа мне Бузя, зазірае мне проста ў вочы і прысоўваецца да мяне яшчэ бліжэй. — Калі мы пачнём ірваць зелень на свята швуэс?

— Дзень яшчэ вялікі, дурненькая! — гавару я ёй, а сам палаю. Проста не ведаю, куды раней глядзець: ці на блакітную ярмолку неба, ці на зялёную коўдру шырокага поля, ці туды, дзе канчаецца свет і дзе неба сыходзіцца з зямлёю? А можа, мне зазірнуць найперш у ясны Бузін твар, у прыгожыя, вялікія Бузіны вочы, якія здаюцца мне глыбокімі, як неба, і задумлівымі, як ноч? Вочы ў яе заўсёды задумлівыя. Глыбокая маркота затаілася ў іх. Яны затуманеныя ціхім смуткам. Я ведаю яе маркоту, мне вядомы яе смутак. Вялікі боль носіць яна ў грудзях. Крыўду на сваю маці, што выйшла замуж за чужога тату і паехала ад яе назаўсёды, навекі — нібыта яна зрабілася ёй зусім чужая. Імя яе маці ў нашым доме ніхто не асмельваецца ўспамінаць, быццам у яе зусім і не было маці. За маму ёй — мая мама, за тату ёй — мой тата. І яны любяць яе, як сваё крэўнае дзіця, дрыжаць над ёю, выконваюць усё, чаго яе душа папросіць. Нішто не можа быць занадта дарагім для Бузі. Бузя сказала, што хоча ісці са мною нарваць зелені на свята швуэс (гэта я навёў яе на гэтую ідэю), дык тата адразу ж сказаў маме: «Як ты думаеш?» І пры гэтым ён зірнуў скрозь сярэбраныя акуляры і пагладзіў сярэбраныя ніці сваёй сярэбранай барады. І пайшла гаворка між татам і мамаю пра наш паход за горад па зелень на свята швуэс.

Тата: Што скажаш?

Мама: Што ты скажаш?

Тата: Дык адпусцім іх?

Мама: А чаму б нам іх і не адпусціць?

Тата: Хіба я кажу, што не?

Мама: А што ты кажаш?

Тата: Я толькі пытаюся, ці мы іх адпусцім?

Мама: А чаму б ім не пайсці?

І гэтак далей. Я ведаю, што ім муляе. Як не цэлых дваццаць разоў напамінае мне тата, а пасля таты яшчэ і мама, што там ёсць масток, а пад мастком вада, рэчка, рэчка, рэчка…

5

Мы, Бузя і я, даўно забыліся пра масток, пра ваду, пра рэчку. Мы імчымся па шырокай, раздольнай лявадзе, пад шырокім, вольным небам. Мы бяжым праз зялёнае поле, валімся і качаемся па духмянай траве. Мы ўстаём, падаем і качаемся зноў і зноў, а зелень да свята швуэс мы нават і не пачыналі збіраць. Я вяду Бузю ўздоўж і ўпоперак лявады. Я выхваляюся перад Бузяю сваімі ўладаннямі.

— Ты бачыш вунь тыя дрэвы? Ты бачыш вунь той пясок? Ты бачыш вунь той пагорак?

— І ўсё гэта — тваё?

Гэтак гаворыць мне Бузя, і вочы яе смяюцца. Мяне чапляе за жывое яе смех. Заўжды гэтая яе звычка смяяцца з мяне. Я надзімаюся і адыходжу крыху ў бок ад Бузі. Бузя адразу заўважае, што я зазлаваў. Яна заходзіць спераду, зазірае мне ў вочы і бярэ мяне за руку, гаворачы: «Шымек!..» Злосць адлятае прэч, і ўсё забыта. Я бяру яе за руку і вяду да майго пагорка, туды, дзе ўжо не адзін год люблю сядзець. Хачу — саджуся, хачу — уздымаюся з дапамогаю чароўнага слова і лячу, як арол, вышэй за хмары, над палямі і лясамі, над морамі і пусткамі…

6

Там, на пагорку, сядзім мы, Бузя і я (зелені да свята мы ўсё яшчэ не нарвалі), і расказваем казкі. Гэта значыць я расказваю, а яна слухае. Я расказваю ёй пра тое, што будзе з намі некалі, тады, калі я стану вялікім, і яна стане вялікая, і мы з ёю пабяромся… Тады мы праз чарадзейнае слова ўздымемся вышэй за хмары і абляцім увесь свет. Спярша мы пабываем ва ўсіх краінах, дзе бываў Аляксандр Македонскі… А пасля мы перанясёмся ў Зямлю Ізраілеву. Там мы пабудзем на ўсіх гарах бальзамічных, ва ўсіх вінаградніках, паўнюсенька панабіваем кішэні ражкамі, фігамі, фінікамі ды аліўкамі і паляцім адтуль яшчэ далей, далей… І кожнага разу мы будзем выкідваць розныя конікі, бо нас жа ніхто не будзе бачыць…

— Нас ніхто не будзе бачыць? — пытаецца Бузя і хапае мяне за руку.

— Ніхто-ніхто! Мы будзем бачыць усіх, а нас — ані.

— Калі так, Шымек, я пра нештачкі цябе папрашу.

— Папросіш?

— Так, драбнічку…

Я загадзя ведаю, пра што яна папросіць. Яна хоча, каб мы трапілі туды, дзе замужам жыве яе маці, і дапяклі яе айчыму…

— Чаму не? — кажу я ёй. — З найвялікшай асалодаю. Ужо на мяне, дурненькая, ты можаш спадзявацца. Я магу ўчыніць ім такое, што яны мяне надоўга запомняць!

— Не ім, а яму, аднаму яму, — просіць Бузя.

Не так хутка дабіваецца яна гэтага ад мяне. Калі мяне ўвесці ў гнеў, дык у пыл сатру! Ну як, скажыце, спусціць ёй такое? Гэта ж трэба жанчыне ўзяць ды і выйсці замуж за чужога чалавека, з'ехаць немаведама куды ўпрочкі і, кінуўшы дзіця, не азвацца хоць бы гады ў рады якою вестачкай! А ці ж можна? Ці вы чулі калі пра такое зладзейства?!.

7

Дарэмна я гэтак разгарачыўся. Я раскайваюся, мне так баліць душа, нібы яе грызуць сабакі. Але ўсё прапала. Бузя закрыла твар абедзвюма рукамі. Яна плача? Я самога сябе разарваў бы на шматкі. Навошта было мне вярэдзіць яе боль — закранаць яе маці? Я ў душы лаю сябе брыдкімі словамі: «Боўдзіла! Даўбешка! Асёл! Курыныя мазгі! Язык без касцей!» Я пасоўваюся бліжэй да яе, бяру яе за руку: «Бузя, Бузя!» Я хачу сказаць ёй моваю «Песні песняў»: «Гарыіні эс мараіх — дай мне ўбачыць аблічча тваё. Гашмііні эс койлэйх — дай мне пачуць голас твой…»

І раптам… Ну адкуль узяліся тут мама з татам?

8

Татавы сярэбраныя акуляры блішчаць здаля. Сярэбраныя ніці ягонай сярэбранай барады растрапаліся ад ветрыку. А мама здалёк махае нам хусткаю. Бузя і я — мы абое сядзім ашаломленыя. Што тут рабіць тату і маме?

Гэта ж яны не паленаваліся датупаць сюды, каб пераканацца, што з намі ўсё ў парадку. А раптам з намі здарылася, ратуй божа, якая бяда? Ці мала што бывае — масток, вада, рэчка, рэчка, рэчка.

Ну і дзівакі гэтыя тата з мамаю!

— А дзе ваша зелень?

— Якая зелень?

— А што вы абяцалі нарваць да свята?..

Мы абое — Бузя і я — пераглядваемся. Мне зразумелы яе пагляд. Здаецца, я выразна чую, як яна гаворыць мне моваю «Песні песняў»: «Мі йітэнхо кэох лі — о, калі б ты быў брат мой!.. Чаму ты не брат мой?..»

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

— Ат! Таго ліха! Зелень на свята мы ўжо неяк здабудзем, — гаворыць, усміхаючыся, тата, і сярэбраныя ніці ягонай сярэбранай барады адсвечваюць у зыркім праменні сонейка, вылітага з найчысцейшага золата, — абы, дзякаваць усявышняму, дзеці здаровыя, і з імі — каб не сурочыць — не здарылася анічога благога.

— Слава богу! — адказвае мама і выцірае хусткаю свой расчырванелы, спацелы твар. Яны абое радыя і здаволеныя, аж свецяцца.

Дзівакі, ну, дзівакі гэтыя тата з мамаю!

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Трэцяя частка. У гэтую ноч

1

«Майму дарагому сыну імярэк…

Дасылаю табе 00 руб. і прашу цябе, мой сыне, зрабі мне такую ласку, прыязджай на Вялікдзень дадому. Сорамна мне перад людзьмі на старасці год. Мець аднаго сына — адзінае дзіця — і не мець магчымасці бачыць яго. І маці таксама моліць цябе, каб на Вялікдзень ты абавязкова прыехаў. І яшчэ да твайго ведама: Бузю можна павіншаваць. Яна, у добры час, зрабілася нявестаю. З Боскаю дапамогаю ў суботу пасля Швуэс вяселле.

Твой бацька…»

. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Гэта піша мне мой тата, упершыню з нейкімі падрабязнасцямі. Упершыню за ўвесь час, як мы разышліся. А разышліся мы з татам ціха, без сваркі. Я паўстаў супраць ягоных запаветаў, не схацеў ісці ягоным шляхам. Я абраў сваю дарогу — паехаў вучыцца. Спярша ён гневаўся, казаў, што ніколі мне не даруе, хіба толькі на смяротным ложку. Аднак пазней ён дараваў мне. Потым пачаў дасылаць грошы: «Дасылаю табе 00 руб., а таксама перадае табе сардэчнае прывітанне маці». Кароткія, сухія лісты. Мае лісты да яго былі таксама сухія і кароткія: «Тваё пісьмо і 00 руб. я атрымаў і шлю найсардэчнейшае вітанне маме».

Халодныя, страшэнна халодныя былі нашыя пісьмы. Але ж ці ставала мне часу, каб заўважыць гэта, калі я жыў у зыбкім свеце мрояў? Толькі вось гэтае татава пісьмо ўрэшце абудзіла мяне. Прызнацца, падзейнічалі на мяне не гэтак бацькавы скаргі, што яму сорамна перад людзьмі, і не матчына слёзная просьба — нішто падобнае не магло б мяне крануць, калі б не словы: «да твайго ведама: Бузю можна павіншаваць»…

Бузя, тая Бузя, роўнай якой няма нідзе, хіба толькі ў «Песні песняў». Тая Бузя, з якою непарыўна звязаны гады майго ранняга юнацтва. Тая Бузя, якая ўвесь час была зачараванаю царэўнаю маіх дзіцячых казак-летуценняў, самаю прыгожаю прынцэсай маіх залатых сноў — гэтая самая Бузя цяпер нявеста? Чыясьці нявеста, не мая?

2

Хто такая Бузя? — Ах, вы не ведаеце, хто такая Бузя? Вы забыліся? Мушу пераказаць вам яшчэ раз кораценька яе біяграфію, прычым тымі самымі словамі, што і некалі, многа год таму.

У мяне быў старэйшы брат Беня. Дык ён утапіўся. Пасля яго засталіся вадзяны млын, маладая ўдавіца, два конікі і адно дзіця. Ад млына давялося адмовіцца, коней прадалі. Маладая ўдавіца выскачыла замуж і з'ехала некуды ў свет. А дзіця ўзялі да нас у дом.

Гэта і была Бузя.

І прыгожая ж Бузя, нібыта красуня Суламіт, тая, з «Песні песняў». Кожны раз, калі я бачыў Бузю, успаміналася мне красуня Суламіт з «Песні песняў». І заўсёды, калі я ў хедары вучыў «Песню песняў», узнікала перада мною Бузя.

Яе імя скарочанае ад Эстэр-Ліба: Лібузя — Бузя. Яна расла разам са мною. Майго тату заве яна татам. Маю маму заве яна мамаю. Усе думалі, што мы брат і сястра. І мы любілі адно аднаго, як брат і сястра.

Нібыта брат з сястрою, забіраліся мы ў куток, і там пачынаў я расказваць ёй казкі, прынесеныя з хедара, пачутыя ад майго сябра Шайкі, які ведае ўсё на свеце, нават кабалу. З дапамогаю кабалы, — гаварыў я ёй, — я магу рабіць фокусы: здабываць віно з каменя і золата са сцяны. Праз кабалу, — так даводзіў я ёй, — я магу зрабіць так, што мы абое ўздымемся да хмар, нават вышэй за хмары. Ах, як любіла яна слухаць гэтыя мае казкі. Толькі адну казку ў маім пераказе не любіла слухаць Бузя: пра царэўну, прынцэсу, што была зачараваная, выкрадзеная з-пад вянца і пасаджаная на сем год у крыштальны палац, а я лячу яе ратаваць… Усё-ўсё любіла слухаць Бузя, толькі не пра зачараваную царэўну, па якую я павінен быў ляцець, каб ратаваць яе. «Не трэба ляцець так далёка, паслухай мяне, не трэба!..» — так гаварыла мне Бузя, узняўшы свае прыгожыя блакітныя вочы, вочы з «Песні песняў».

Вось хто такая Бузя.

І вось зараз мне пішуць, што яе трэба павіншаваць, яна зрабілася нявестаю. Бузя — нявеста. Чыясьці нявеста. Чыясьці, не мая! Я сеў і адказаў на татава пісьмо:

«Майму высокашаноўнаму бацьку імярэк!..

Тваё пісьмо і 00 руб. я атрымаў. Праз некалькі дзён, як толькі ўладжу ўсе справы, я прыеду. У першыя дні Вялікадня альбо ў наступныя — але буду я абавязкова. Маме — маё найсардэчнейшае вітанне, а Бузі — віншаванне. Жадаю ёй шчасця…

Ад мяне, сына твайго…»

3

Няпраўда. Няма ў мяне ніякіх спраў, каб іх уладжваць некалькі дзён. У той жа дзень, як я атрымаў вось гэты татаў ліст і напісаў на яго адказ, я хуценька сабраўся, і паімчаўся дадому, і прыляцеў акурат за суткі да свята, у цёплы, светлы перадвелікодны дзень.

Сваё мястэчка я знайшоў менавіта такім, якім у свой час, некалькі гадоў назад, я пакінуў яго. Нічога тут ні на волас, ні на кропельку не змянілася. Той самы горад. Тыя самыя людзі. Той самы перадвелікодны абшар, напоўнены тою самаю перадвелікоднаю сумятнёй…

Аднаго не ставала: «Песні песняў». Не, не засталося таго духу «Песні песняў», што лунаў навокал некалі, шмат гадоў таму. Наш двор ужо не вінаграднік цара Саламона з «Песні песняў». Дровы, бярвенне і дошкі, зваленыя каля нашай хаты, не здаюцца ўжо болей кедрамі і букамі. Кошка, што ляжыць каля дзвярэй і грэецца на сонейку, не падобная да палявой лані, якая сустракаецца ў «Песні песняў». Гара за сінагогаю больш не гара Ліванская. Няма болей і гор бальзамічных… Жанкі і дзяўчаты, што завіхаюцца ў дварах, мыюць і прасуюць бялізну, прыбіраюць і гатуюць на вялікдзень, больш ужо не сёстры ерусалімскія, якія ўпамінаюцца ў «Песні песняў»… Куды падзелася мая колішняя юначая, свежая, ясная, светлая, прасякнутая водарамі «Песня песняў»?..

4

Я знайшоў свой бацькоўскі дом такім самым, якім пакінуў яго шмат гадоў таму. Нішто не змянілася ў ім ні на волас, ні на кропельку. Тата — такі, як і быў. Толькі яшчэ болей засерабрылася ягоная сярэбраная барада. На ягоны шырокі белы пакрыты зморшчынамі лоб лягло яшчэ некалькі зморшчынак. Пэўна, ад клопатаў…

Мама таксама — як і была. Толькі ружовы твар набыў злёгку жаўтаватае адценне. І здаецца мне, што яна зрабілася меншая ростам. А можа, у мяне такое ўражанне таму, што яна крыху прыгорбілася, прыгнулася да зямлі? І вочы ў яе пачырванелі, прыпухлі, як быццам набрынялі. Ці не ад слёз гэта?..

Чаму плакала мая мама? Праз каго? Праз мяне, адзінага сыночка, які не схацеў слухаць бацьку і паўстаў супраць ягоных запаветаў, не пажадаў ісці татавым шляхам, а абраў сваю дарогу, паехаў вучыцца і доўга не наведваўся дадому? А мо плача мая мама праз Бузю, у якой на суботу пасля швуэс прызначана вяселле?..

Ах, Бузя! І яна ні на волас не змянілася. Кропля ў кроплю як і была. Толькі вырасла. Вырасла і яшчэ болей папрыгажэла. Стала такою красуняю, якою аніколі раней не была. Высокая, і стройная, і ладная, і прывабная. Вочы — тыя самыя прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў». Толькі больш задумлівыя, чым раней. Задумлівыя, паглыбелыя, заклапочаныя, прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў». І ўсмешка на вуснах. І прыязная, і мілая, і блізкая, і сарамлівая, і ціхмяная; як галубка, цнатліва-ціхмяная.

Гляджу я на Бузю, і ўспамінаю я тую Бузю, ранейшую. Успамінаю яе новыя святочныя сукенкі, якія маці пашыла ёй тады на вялікдзень. Успамінаю яе новыя маленькія святочныя туфелькі, якія тата купіў ёй тады на вялікдзень. І калі ўспамінаю я тую Бузю, ранейшую, дык міжволі вяртаецца да мяне даўно забытая «Песня песняў», верш за вершам: «Вочкі твае, як галубкі, валасы твае, як козачкі, што збягаюць з гары, зубкі твае — белыя ягняткі, што выходзяць з ракі, адзін у адзін. Чырвоныя стужкі — вусны твае. Калі ты гаворыш, мядзвяныя словы твае…»

Я гляджу на Бузю, і ўсё навокал ізноў робіцца такім, як у «Песні песняў», як даўным-даўно, шмат гадоў таму.

5

— Бузя, цябе можна павіншаваць?

Яна не чуе. Чаму ж яна апусціла вочы? Чаму ж запунсавелі яе шчокі? Не, я мушу яе павіншаваць.

— Віншую цябе, Бузя!

— Дзякуй. Дай табе бог шчасця.

І болей нічога. Спытацца ў яе няма як. Пагаварыць з ёю няма дзе. Не дае тата. Не дае мама. Не даюць блізкія сваякі, далёкая радня, суседзі, якія папрыходзілі зірнуць на мяне. Гэты адсюль — той сюды. Усе стаяць вакол мяне. Разглядаюць мяне не раўнуючы як тога мядзведзя альбо дзівоснае стварэнне з іншага свету. Усе хочуць паглядзець на мяне, пачуць, як я жыву і што раблю — столькі не бачыліся!

— Ну, раскажы нам нешта новенькае: што ты бачыў, што чуў?

І я расказваю ім пра новенькае, што я чуў ды бачыў. А сам тым часам пазіраю на Бузю. Я шукаю яе вочы — і сустракаюся з яе вачыма. З яе вялікімі, прыгожымі блакітнымі вачыма з «Песні песняў». Толькі вочы яе бязмоўныя, як і яе вусны, як уся яна. Нічога не гавораць мне яе вочы. Зусім нічога. І ўзнікае перада мною, як некалі, «Песня песняў», верш за вершам: «Ган ноўл ахойсі кало — сад замкнёны, сястрыца, нявеста мая; сад замкнёны, крыніца запячатаная…»

6

І ўздымаецца бура ў мяне ў думках, а полымя — у сэрцы. Полымя гневу — не на некага, на сябе самога. На сябе і на тыя мроі, дурныя, хлапечыя, залатыя мроі, дзеля якіх я кінуў бацькоў і родны дом. Дзеля іх я забыўся на Бузю. Дзеля іх я ахвяраваў часткаю свайго жыцця, прайграў сваё шчасце, прайграў, прайграў навекі!

Прайграў? Не. Не можа быць! Вось жа я прыехаў. У пару прыехаў… Мне б толькі застацца з Бузяю сам-насам. Мне б толькі сказаць ёй некалькі слоў. Аднак як сказаць мне Бузі гэтыя некалькі слоў, калі ўсе тут, калі ўсе тоўпяцца вакол мяне! Усе разглядаюць мяне, як мядзведзя, як стварэнне з іншага свету. Усе хочуць бачыць мяне і чуць, як я жыву і што раблю — столькі не бачыліся!

Даўжэй за ўсіх слухае мяне тата. Ён, як заўсёды, сядзіць над старым фаліянтам, і, як заўсёды, моршчыць свой шырокі лоб, і глядзіць на мяне паверх сваіх сярэбраных акуляраў, і гладзіць сярэбраныя ніці сваёй сярэбранай барады. Усё як заўсёды. Але здаецца мне, што ён глядзіць на мяне не так, як заўсёды. Не, гэта не той, не колішні пагляд. Я гэта адчуваю. Гэта пагляд абражанага чалавека. Я ўзняўся супроць ягоных запаветаў. Не схацеў ісці ягоным шляхам. Пайшоў сваёю дарогаю…

Маці таксама стаіць каля мяне, кінула кухню, усе перадвелікодныя справы, і слухае мяне з поўнымі слёз вачыма. Кончыкам фартуха яна неўпрыкмет выцірае слязу, хоць на твары свеціцца ўсмешка; яна прыслухоўваецца да маіх аповядаў, яна зазірае мне ў рот і глытае, глытае кожнае слова.

Бузя таксама сядзіць супроць мяне, склаўшы рукі на грудзях, і слухае мяне разам з усімі. Разам з усімі зазірае яна мне ў рот. Разам з усімі глытае яна кожнае маё слова. Я гляджу на Бузю. Я спрабую чытаць у яе ў вачах — і нічога не магу прачытаць. Анічога.

— Ды ты расказвай, чаго замаўчаў? — няўцерп тату.

— Дай ты яму спакою! Не нацешыўся, — схамянулася мама. — Дзіця стамілася, галоднае. А ён: расказвай ды расказвай! Расказвай ды расказвай!

7

Пакрысе народ пачынае разыходзіцца, і мы застаёмся адны: бацька, маці, Бузя і я. Мама накіроўваецца на кухню і хутка вяртаецца з цудоўнаю велікоднаю талеркаю — знаёмая талерка, размаляваная вялікімі зялёнымі фігавымі лістамі.

— Можа, ты б узяў што ў рот, Шымек; да трапезы яшчэ так далёка.

Маміны словы поўныя любасці, адданасці і душэўнай цеплыні. Бузя ўстае і, бязгучна ступаючы, нясе мне відэлец і нож — знаёмыя велікодныя відэлец і нож. Усё мне знаёмае. Ніводная рэч не змянілася. Ні на кропельку. Тая самая талерка з вялікімі зялёнымі фігавымі лістамі. Тыя самыя відэлец і нож з белымі касцянымі дзяржальнамі. Той самы духмяны водар велікоднага гусінага шмальцу. Той самы райскі смак напечанай да вялікадня мацы. Нішто не змянілася ні на волас. Усё кропля ў кроплю як раней.

Калі не лічыць, што тады ў перадвелікодны дзень мы елі ўдваіх разам з Бузяю. Мы елі, мне помніцца, з аднае талеркі. Вось з гэтай самай прыгожай размаляванай велікоднай талеркі, пакрытай зялёнымі фігавымі лістамі. І яшчэ, я помню, мама давала нам арэхі. Поўныя кішэні арэхаў. І мы тады браліся за рукі — я добра помню — Бузя і я, і пускаліся ляцець, як арлы. Я бягу — яна бяжыць следам. Я ўскокваю на бярвенне — яна за мною. Я ўгору — яна ўгору. Я ўніз — і яна ўніз.

— Шымек! Дакуль мы будзем бегчы, Шымек? — кажа мне Бузя.

А я адказваю ёй словамі з «Песні песняў»: «Ад шэяфуях гаём — пакуль не згасне дыханне дня; вэносі гацлалім — і не пабягуць цені…»

8

Гэта было некалі, шмат гадоў таму. Цяпер Бузя вырасла, зрабілася вялікай. І я вырас, зрабіўся вялікім. І стала Бузя нявестаю, чыёйсьці нявестаю, чыёйсці, не маёю… І мне хочацца застацца з Бузяю сам-насам. І мне хочацца сказаць ёй некалькі слоў. Я хачу пачуць яе голас. Словамі з «Песні песняў» хочацца мне сказаць ёй: «Гарыіні эс мараіх — дай мне ўбачыць аблічча тваё. Гашмііні эс койлэйх — дай мне пачуць голас твой…» І здаецца мне, што вочы яе адказваюць мне таксама моваю «Песні песняў»: «Лэхо додзі — хадзем, каханы; нэйцэй гасодэ — не тут, але там, на волі… На волі… Там я скажу табе. Там я раскажу табе. Там мы будзем гаварыць. Там…»

Праз акно я кідаю пагляд на вуліцу. Ах, як там цудоўна! Нібыта ў «Песні песняў»! Шкада толькі, што хутка скончыцца дзень. Нізка-нізка апускаецца сонейка і фарбуе неба чырвоным золатам. Золата адсвечвае ў Бузіных вачах. Яны купаюцца ў золаце. Хутка пагасне дзень. У мяне не будзе, напэўна, часу перакінуцца з Бузяю хоць слоўцам. Увесь дзень змарнаваны на пустапарожнія размовы з татам, з мамаю, з раднёю — што я чуў, што бачыў… Я ўстаю і выглядваю праз акно на вуліцу і, як бы мімахадзь, звяртаюся да Бузі:

— А ці не прайсціся нам крыху? Так даўно дома не быў. Хочацца зірнуць на наш двор, агледзець горад…

9

Вы не ведаеце, што з Бузяю? Яе твар успыхнуў, так і палае. Як сонечны шар перад тым, як закаціцца, гэтак пачырванела яна. Яна зіркае на тату. Відаць, яна хоча ведаць, што скажа тата. А тата глядзіць на маму паверх сярэбраных акуляраў. Ён пагладжвае сярэбраныя ніці сваёй сярэбранай барады і гаворыць проста так, ні да кога не звяртаючыся:

— Сонца садзіцца. Час пераапранацца, ісці маліцца ў сінагогу. Пара запальваць свечкі. Як ты думаеш?

Не, відаць, сёння мне не ўдасца хоць словам перакінуцца з Бузяю. Мы ідзём пераапранацца. Мама ўжо выглядае зусім па-велікоднаму. Яна ўжо апранула сваю святочную ядвабную сукенку. Яе белыя рукі свецяцца. Ні ў кога няма такіх прыгожых белых рук, як у маёй маці. Скора яна пачне запальваць свечкі. Сваімі белымі рукамі яна закрые вочы і ціха-ціха заплача, як калісьці. Апошні прамень заходзячага сонца будзе блукаць па яе прыгожых, чыстых, белых руках. Ні ў кога няма такіх прыгожых, далікатных, белых рук, як у маёй маці.

Аднак што з Бузяю? Яе твар пагас, нібы сонца, якое амаль закацілася, нібы дзень, які амаль дагарэў. Прыгожая, прывабная яна, аднак, як ніколі. І глыбока маркотныя яе прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў». Задумлівыя вочы яе.

Пра што думае зараз Бузя? Пра дарагога госця, якога яна так выглядала і які прыляцеў так знянацку пасля таго, як не быў дома гэтак бясконца доўга?.. Альбо пра сваю маці, якая другі раз выйшла замуж і, з'ехаўшы далёка ў свет, зусім забылася, што ў яе ёсць дачка па імені Бузя? А мо пра свайго жаніха думае зараз Бузя, пра свайго жаніха, якога бацькі навязалі ёй, вядома ж, супраць волі? І пра сваё вяселле, якое мае адбыцца ў суботу пасля швуэс, вяселле з чалавекам, якога яна знаць не знае, ведаць не ведае?.. А магчыма, я памыляюся, і ўсё зусім наадварот? Можа, лічыць яна не злічыць дні ад вялікадня да швуэс, да першай суботы пасля швуэс? Таму што гэта — яе абраннік, таму што ён любы і дарагі ёй. Ён павядзе яе пад вянец, і яму падорыць яна сваё сэрца і сваю любоў. А я? Мне яна, на бяду, не болей як сястра. Была сястрою і засталася сястрою… І мне здаецца, што яна глядзіць на мяне са шкадаваннем і ў той жа час крыху сярдзіта і кажа мне, як некалі, словамі «Песні песняў»: «Мі йітанхо кэох лі — чаму ты не брат мой? Ах, ну чаму ты мне не брат?!.» Што адказаць ёй? Я ўжо ведаю, што адкажу ёй на гэта. Толькі б удалося сказаць ёй некалькі слоў. Усяго некалькі слоў.

Не. Сягоння мне не ўдасца пагаварыць з Бузяю, сказаць ёй хоць слоўца, хоць паўслоўца. Вось яна ўстае, ціхімі лёгкімі крокамі ідзе да шафы, прыносіць мацеры свечкі ў сярэбраных падсвечніках. Старыя, такія знаёмыя высокія сярэбраныя падсвечнікі. Як даўно пазнаёміліся і пасябравалі мы з імі. Гэтыя сярэбраныя падсвечнікі калісьці займалі ганаровае месца ў маіх залатых мроях пра зачараваную царэўну ў крыштальным палацы. Тыя залатыя Мроі з гэтымі сярэбранымі падсвечнікамі, са святочнымі свечкамі, з мамінымі прыгожымі, далікатнымі, белымі рукамі, з Бузінымі прыгожымі блакітнымі вачыма з «Песні песняў», з апошнімі залатымі промнямі заходзячага сонца — ці ж усё гэта не сплялося адно з адным, не злілося ў непарыўнае цэлае?..

— Дык што, — кажа тата, зірнуўшы ў акно і кіўнуўшы мне ў знак таго, што час пераапранацца і ісці маліцца ў сінагогу.

Мы пераапранаемся, я і тата, і ідзём у сінагогу.

10

Наша сінагога, наша старая-старая сінагога, таксама не змянілася, не змянілася зусім. Ні на кроплю. Толькі крыху пачарнелі сцены. Нібыта паніжэў аналой. Крыху пастарэла трыбуна для чытання торы. Ды і прытвор са святынямі страціў ранейшы бляск.

Як маленькае свяцілішча, выглядала некалі ў маіх вачах наша сінагога. Цяпер свяцілішча крыху пакасілася. Ах, куды падзеліся ўрачыстасць і бляск нашай старой сінагогі? Дзе тыя анёлкі, што луналі пад яе размаляваным сафітам кожны перадсуботні вечар, на кабалас-шабас і ўсе святы ў час маіх малітваў?

Прыхаджане таксама мала змяніліся. Толькі крышачку пастарэлі. Чорныя бароды зрабіліся белымі. Плечы крыху сагнуліся. Атласныя каптаны пасекліся. Відаць белыя ніткі, жоўтыя палосы. Кантар Мейлах і цяпер спявае гэтак жа хораша, як даўней, шмат гадоў таму. Толькі голас зрабіўся злёгку прыглушаны. У яго малітве чуецца новы тон: у ёй больш плачу, чым спеву, больш скаргі, чым малення. А наш рабін? Стары рабін? Гэты зусім не змяніўся. Быў белы, як свежы снег — і застаўся белы, як свежы снег. Адна драбяза: рукі ў яго цяпер трасуцца. Ды і ўсяго яго трасе. Ад старасці, напэўна. Азрыел, служка, жыд без знаку барады, быў бы такі самы, як і некалі, калі б не зубы. Ён страціў усе зубы і са сваімі запалымі шчокамі цяпер быў болей падобны да старой жыдоўкі, чым да мужчыны. Нічога, ён і сёння яшчэ можа грымнуць пранікам па стале, як дойдзе да малітвы «Васемнаццаць блаславенняў». Праўда, удар ужо не той, што некалі. Некалі, шмат гадоў таму, можна было аглухнуць ад ягонага ўдару. Цяпер жа не. Відавочна, няма тае сілы, што даўней. А быў жа волат-жыд.

Даўней, шмат гадоў таму, мне было хораша тут, хораша бязмежна, не забыць! Тут, у маленькім свяцілішчы, даўней, шмат гадоў таму, мая дзіцячая душа лунала разам з анёламі пад размаляваным сафітам. Тут, у маленькім свяцілішчы, даўней, шмат гадоў таму, я сур'ёзна і з асалодаю маліўся разам з татам і іншымі жыдамі…

11

І вось зараз я зноў у сваёй колішняй сінагозе, і я маюся разам з колішнімі, даўнімі прыхаджанамі, і я чую таго самага кантара, што і даўней, які пяе гэтаксама, як і некалі. І ўвесь прыход моліцца самазабыўна і горача, гэтаксама, як і некалі. І я малюся разам з усімі, але мае думкі далёкія ад малітвы. Я перагортваю старонку за старонкаю ў сваім малітоўніку — і, я не вінаваты ў тым, адкрываецца мне «Песня несняў», раздзел IV: «Гінох ёфо рааёсі — ты прыгожая, сяброўка мая, ты сама прыгажосць. Гінох ёфо, эйнаіх ёйнім — ты прыгожая, і прыгожыя вочы твае — галубкі…» Мне б хацелася маліцца разам з усімі так, як я маліўся некалі. Аднак мне не ідзе малітва ў галаву!

Я гартаю старонку за старонкаю ў сваім малітоўніку — і, я не вінаваты, зноў адкрываецца «Песня песняў», раздзел V: «Бойсі лэгані, ахойсі кало — я прыйшоў у вінаграднік мой, сястрыца, нявеста мая…»

І далей: «Нарваў я міры маёй з водарамі маімі; паеў мёду майго, ужыў віна майго…»

Ды што гэта я кажу? Што гавару? Сад не мой. Я не буду рваць міру, удыхаць водары, есці мёд, піць віно. Сад — не мой сад. Бузя — не мая нявеста. Чыясьці, не мая!.. І бушуе ўва мне пекла. Полымя гневу — не на Бузю. Ні на кога. Не. Толькі на самога сябе: як жа гэта, як мог я ў такі час быць гэтак далёка ад Бузі? Як мог я дапусціць, каб у мяне адабралі Бузю і аддалі яе другому? Хіба ж яна ўвесь час не пісала мне пісьмаў і не намякала, што яна «спадзяецца ў хуткім часе пабачыцца» са мною?.. Хіба не я сам адкладваў адказы ёй ад свята да свята, пакуль яна не перастала пісаць мне?..

12

— Са святам. Гэта мой сын.

Так знаёміць мяне мой тата з прыхаджанамі пасля малітвы, а яны аглядаюць мяне з усіх бакоў, і вітаюцца са мною, і прымаюць мае вітанні як належнае.

— Гэта мой сын…

— Гэта ваш сын? Ну, здароў быў…

У татавых словах: «гэта мой сын» — ёсць шмат адценняў. І радасць, і гордасць, і крыўда. Іх сэнс можна вытлумачыць як хочаш: «Бачыце? Гэта мой сын!» Альбо: «Уявіце сабе — гэта мой сын!..»

Я адчуваю ягоны стан. Чалавек абражаны. Я паўстаў супраць ягоных запаветаў. Я не пайшоў ягоным шляхам. Я абраў сабе свой шлях і заўчасна састарыў яго. Не, ён яшчэ не дараваў мне. Ён не гаворыць мне гэтага. Яму і няма патрэбы казаць мне гэта. Я адчуваю гэта сам. Мне ўсё гавораць ягоныя вочы, што глядзяць на мяне скрозь сярэбраныя акуляры і пранізваюць да самага сэрца. Мне ўсё гаворыць ціхі ўздых, што разпораз вырываецца з ягоных старых, слабых грудзей… Мы разам ідзём з сінагогі дадому і маўчым. Мы вяртаемся пазней за ўсіх. Ноч распасцёрла свае крылы па небе, і іх цень упаў на зямлю. Ціхая, цёплая, святая велікодная ноч. Ноч, поўная таямніц і загадак. Поўная цудаў. Святасць гэтае ночы адчуваецца ў паветры. Яна пазірае з цёмна-сіняга неба. Пра яе ціха гутараць між сабою зоркі. Сыход з Эгіпта чуваць у гэтую ноч…

Хуткімі-хуткімі крокамі іду я дадому праз гэтую ноч. Ледзьве паспявае тата за мною. Як цень спяшаецца ён за мною. «Чаго ты гэтак гоніш?» — пытаецца тата, ледзьве пераводзячы дыханне.

Эх, тата, тата! Хіба ты не бачыш, што я падобны да аленя ці важака сернаў на гарах бальзамічных?.. Доўгі, тата, бясконца доўгі мой час, далёкі, тата, бясконца далёкі мой шлях з тае пары, як Бузя зрабілася нявестаю. Чужой нявестаю. Чыёйсьці, не маёю!.. Я падобны да аленя ці да важака сернаў на гарах бальзамічных.

Гэтак хочацца мне адказаць майму тату словамі «Песні песняў», і я не чую зямлі пад сабою. І я іду хуткімі-хуткімі крокамі дадому праз гэтую ноч. І ледзьве паспявае мой тата за мною. Як цень спяшаецца мой тата за мною праз гэтую ноч.

13

З тым самым святочным вітаннем, з якім у такую ноч мы прыходзілі дадому з сінагогі некалі, шмат гадоў таму, з'явіліся мы і сёння — я і тата.

З тым самым пажаданнем шчаслівага года, якім мама з Бузяю сустракалі нас у такую ноч некалі, шмат гадоў таму, сустрэлі яны нас і зараз.

Маці, царыца, апранутая ў сваю царскую ядвабную сукенку, а царэўна, Бузя, — у сваю беласнежную сукенку. Тая самая карціна, што некалі, шмат гадоў таму, нічога не змянілася ні на волас, ні на кроплю.

Як шмат гадоў таму, так і цяпер, у гэтую ноч, наш дом поўны чароўнасці. Асаблівая прыгажосць, святое, урачыстае, велічнае хараство пануе ў нашым доме ў гэтую ноч. Белы абрус — як некрануты снег. Маміны свечкі ззяюць у сярэбраных падсвечніках. Зеленавата зіхацяць, адсвечваюць бутэлькі з велікодным віном. Ах, як нявінна-наіўна пазірае з блюда цнатлівая маца! Як міла ўсміхаецца гэты каварны, такі горкі цёрты хрэн і складаны харойсэс з салёнай вадою! Як урачыста і горда стаіць усланы царскі трон — велікодны ложак. На твары ў царыцы свеціцца святая пяшчота, як заўжды ў такую ноч. А царэўна (Бузя) уся ад макаўкі да пят — як з «Песні песняў». Не, што я такое кажу? — яна сама «Песня песняў».

Шкада толькі, што царэвіча пасадзілі так далёка ад царэўны. Калісьці, як помніцца, яны сядзелі ў час велікоднай вячэры іначай. Разам, побач адно з адным, сядзелі яны. Царэвіч, помніцца, задаваў тату чатыры рытуальныя пытанні, а царэўна тым часам выкрадала ў яго вялікасці з-пад падушкі традыцыйны праснак. Ах! Як мы тады смяяліся. Калісьці, пасля велікоднай вячэры, як я помню, цар знімаў свой белы кіцель, а царыца сваю царскую ядвабную сукенку, а мы сядзелі — Бузя і я — удваіх у кутку, гулялі ў арэшкі, якія нам дала мама, альбо я расказваў ёй казку, адну з тых самых чарадзейных «хедараўскіх» казак майго сябра Шайкі, які ведае ўсё. Казку пра зачараваную царэўну, якая сядзела ў крыштальным палацы сем гадоў запар і чакала, пакуль хто-небудзь з дапамогаю чарадзейнага слова не ўздымецца ў надхмар'е, не пераляціць цераз горы і даліны, цераз рэкі і пусткі і не выратуе, не вызваліць яе.

14

Усё гэта, аднак, было даўно, вельмі даўно, шмат гадоў таму. Цяпер царэўна вырасла, стала вялікая. І царэвіч вырас, стаў вялікі. І пасадзілі іх за стол гэтак бязлітасна, што яны нават не могуць добра бачыць адно аднаго. Уявіце сабе: па правую руку ад яго вялікасці — царэвіч, па левую руку ад яе вялікасці — царэўна!.. Мы прамаўляем велікоднае сказанне, я і тата, голасна, як некалі, шмат гадоў таму, і нараспеў — старонку за старонкаю. А мама з Бузяю ціхенька паўтараюць за намі старонку за старонкаю, пакуль мы не даходзім да «Песні песняў». Я чытаю разам з татам «Песню песняў», як некалі, шмат гадоў таму, з асаблівым напевам. Верш за вершам. І мама з Бузяю чытаюць за намі ціхенька-ціхенька верш за вершам. Але вось цар, стомлены гісторыяй сыходу з Эгіпта і захмялелы ад рытуальных келіхаў, пачынае пакрысе драмаць: задрэмле крыху, схамянецца і зноў пяе «Песню песняў». Вось ён пачынае голасна: «Многія воды не здольныя заліць агонь кахання…» І я падхопліваю ў той жа танальнасці: «Унэгоройс ло йіштэфуго — і рэкі не зальюць яго…» Спеў наш робіцца ўсё цішэйшы, пакуль яго вялікасць, нарэшце, не засне-такі па-сапраўднаму. Царыца кранае рукаў яго белага кіцеля. З мілай далікатнасцю будзіць яна яго і пасылае ў ложак, — а мы з Бузяю тым часам маем магчымасць перакінуцца некалькімі словамі. Я паднімаюся з-за стала і блізка падыходжу да яе, і мы стаім адно супроць аднаго — упершыню так блізка ў гэтую ноч. «У гэтую ноч, — кажу я ёй, — было б добра пагуляць…» Яна разумее мяне і адказвае з ледзь прыкметнаю ўсмешкай пытаннем: «У гэтую ноч?..» І ўяўляецца мне, што яна насміхаецца з мяне. Так насміхалася яна з мяне калісьці, шмат гадоў таму. Мне робіцца крыўдна. Я гавару ёй: «Бузя, нам ёсць пра што пагаварыць, шмат пра што пагаварыць». «Шмат пра што пагаварыць?» — паўтарае яна мае словы, і здаецца мне, што яна з мяне смяецца… Я ўспыхваю: «А можа, я памыляюся? Можа, нам з табою цяпер няма пра што гаварыць?..»

Гэта сказана з такою горыччу, што Бузя перастае ўсміхацца і твар яе робіцца сур'ёзным. «Заўтра, — кажа яна мне, — заўтра мы пагаворым…» — і святлее ў мяне ўваччу. Святлее, робіцца хораша і весела. Заўтра! Заўтра мы пагаворым! Заўтра! Заўтра!.. Я падыходжу яшчэ бліжэй, і вось я адчуваю пах яе валасоў, пах яе адзення, колішні, знаёмы пах. І ўсплываюць у маёй памяці словы з «Песні песняў»: «Нойфэс тытойфно сіфсойсаух, кало — салодкі нектар капае з вуснаў тваіх, нявеста! Мёд з малаком у цябе пад языком. І водар адзення твайго — гэта водар Лівана…»

Астатняе мы ўжо гаворым так, без слоў. Больш вачыма. Вачыма…

15

— Добрай ночы, Бузя, — кажу я ёй ціха. Мне цяжка пайсці ад яе. Бачыць бог, як цяжка.

— Дабранач, — адказвае мне Бузя, не кранаючыся з месца, і глядзіць на мяне з глыбокім смуткам сваімі блакітнымі вачыма з «Песні песняў».

Я зноў жадаю ёй добрай ночы. І яна зноў адказвае мне тым жа. Тут з'яўляецца маці і вядзе мяне ў другі пакой. Там яна разгладжвае сваімі цудоўнымі белымі рукамі белае пакрывала на маім ложку, і яе губы шэпчуць: «Спі на здароўе, дзіця маё, спі на здароўе…»

У гэтых некалькіх словах вылілася ўсё мора любові, якое сабралася ў сэрцы ў маёй мамы за той час, што мяне не было дома. Я гатовы прыпасці да яе, пакрыць пацалункамі яе прыгожыя белыя рукі. Але я не варты гэтага. Я ведаю… Ціха жадаю я ёй добрай ночы і застаюся адзін, адзін-адзінюсенькі ў гэтую ноч.

16

…Адзін-адзінюсенькі ў гэтую ноч. У гэтую ціхую, пяшчотную, цёплую вясновую ноч.

Я расчыняю акно і гляджу праз яго на вуліцу, гляджу на цёмна-сіняе начное неба, на зіхаткія брыльянтавыя зоркі. І я пытаюся ў самога сябе: няўжо? няўжо? Няўжо я прайграў сваё шчасце? Прайграў навекі? Няўжо я сам, вось гэтымі сваімі рукамі, узяў і спаліў свой чароўны палац і выпусціў прыгожую, нябесную царэўну, якую я калісьці зачараваў? Няўжо? Няўжо? А калі не? Раптам я з'явіўся ў час? «Бойсі лэгані, ахойсі кало — я прыйшоў у вінаграднік мой, сястрыца, нявеста мая…» І я яшчэ доўга сяджу каля расчыненага акна гэтай ноччу. І я адкрываю свае тайны гэтай ціхай, пяшчотнай, цёплай веснавой ночы, якая сама поўная, наздзіў поўная, таямніц і загадак.

І ў гэтую ноч я адкрыў нешта новае для сябе. Што я кахаю Бузю.

Што я кахаю яе тым святым, палымяным, пякельным каханнем, якое так добра апісана ў нашай «Песні песняў». Вялікія вогненыя літары ўзнікаюць, разразаючы змрок, я не ведаю адкуль — і лунаюць у мяне перад вачыма. Гэта літары з толькі што прачытанай «Песні песняў», літара за літарай: «Кі азо хамовэс агаво — мацнейшая за смерць любоў. Кошо хішэол кіно — жорсткая, як пекла, рэўнасць. Рэшофэго рышпэй эйш — яе іскры — іскры агню, полымя Божага…»

І я сяджу ў гэтую ноч каля расчыненага акна, і я пытаюся ў гэтай ночы таямніц і загадак, прашу яе адкрыць тайну: няўжо? няўжо?..

Толькі яна маўчыць, гэтая ноч таямніц і загадак. Тайна застаецца для мяне тайнаю — да заўтра.

Заўтра — так мне абяцала Бузя — мы пагаворым. Ах! Заўтра ўжо мы пагаворым… Хай толькі міне гэтая ноч. Хай толькі знікне гэтая ноч. Гэтая ноч. Гэтая ноч…

Чацвертая частка. Субота пасля швуэс

1

«Вайгі эрэв» — і быў вечар. «Вайгі бойкер» — і было ранне.

Цудоўнае, рэдкае ранне, якое бывае калі-нікалі на пачатку лета між вялікаднем і швуэс.

У гэтае ранне я прачнуўся самы першы ў доме. Дзень толькі нараджаўся. Маё маленькае санлівае мястэчка толькі-толькі пачало абуджацца ад салодкага сну. Яснае, пяшчотна-цёплае сонца рыхтавалася пакінуць свой шацёр і пусціцца ў шлях па вялікай нябеснай дарозе ў гэты дзень на пачатку лета між вялікаднем і швуэс. Яшчэ праносіўся над светам лёгкі, прахалодны начны ветрык. Ледзь-ледзь, нібыта крылцам анёла, кранаў ён ціхую зямлю, якая толькі пачала прачынацца.

Калі я ачнуўся ад сну, першай маёй думкаю была Бузя. Зноў Бузя?

Так, ізноў Бузя. Зноў, зноў і зноў Бузя. Бузя так завалодала ўсёй маёю істотаю, што мне ніколі не надакучыць расказваць вам пра яе зноў, зноў і зноў. Зноў і нанова пераказваць вам кораценька яе біяграфію. Той, хто ўжо чуў, напэўна, прабачыць мне. Таму ж, хто не чуў, трэ было б паслухаць: ён павінен ведаць, хто такая Бузя.

2

У мяне быў брат Беня, і ён утапіўся ў рацэ. Па ім засталася сіротка па імені Бузя. Скарочана ад Эстэр-Ліба: Лібузя — Бузя. І прыгожая ж яна была, нібы тая Суламіт, што ў «Песні песняў». І мы раслі, як брат і сястра. І мы любілі адно аднога, як брат і сястра. Вось хто такая Бузя.

Праляцелі гады. Я пакінуў родны дом супраць волі бацькоў. Я ўзбунтаваўся супраць іхніх запаветаў, не схацеў ісці іхнім шляхам, абраў сваю дарогу, кінуўся ў навуку. І вось аднойчы перад вялікаднем прыходзіць да мяне татава кароценькае пісемца з віншаваннямі: Бузя стала нявестаю, у суботу пасля швуэс вяселле, мне трэба прыехаць на вялікдзень дадому. Я адказаў з віншаваннем са свайго боку і прыляцеў на вялікдзень дамоў.

І я знайшоў Бузю пасталелаю і прыгожаю, яшчэ прыгажэйшаю, чым была. І прачнулася ў маёй памяці ранейшая Бузя. Суламіт з «Песні песняў». І бура ўсчалася ў мяне ў галаве. І агнём занялося маё сэрца. Полымем гневу — ні на кога, толькі на самога сябе. На сябе і на свае хлапечыя залатыя дурныя мроі, з-за якіх я пакінуў бацькоў, узбунтаваўшыся супраць іхніх запаветаў і кінуўшыся ў навуку, і вось такім чынам я прайграў, прайграў сваё шчасце, дапусціў, каб Бузя зрабілася нявестаю, чыёйсьці, не маёю!..

Бузя з самага дзяцінства была мне любаю і дарагою — гэта ісціна. Але толькі калі я прыехаў дадому і ўбачыў Бузю, я ўсвядоміў, што я кахаю Бузю.

Што я кахаю Бузю тым святым, палымяным, пякельным каханнем, якое так цудоўна апісана ў нашай «Песні песняў»: «Мацнейшая за смерць любоў, жорсткая, як пекла, рэўнасць. Яе іскры — іскры агню. Полымя Божага».

3

Я памыліўся: я не быў першы ў тое ранне. Мая мама падхапілася яшчэ раней за мяне. Яна ўжо апранулася. Яна ўжо занятая чаем, снеданнем.

— Тата яшчэ спіць. Дзяўчынка яшчэ спіць (так заве яна Бузю). Што ты будзеш піць, Шымек?

Мне ўсё адно. Што яна мне дасць, тое і буду піць. Мама налівае мне гарбату і падае кубак сваімі прыгожымі белымі рукамі. Ні ў кога няма такіх прыгожых белых рук, як у маёй мамы. Яна садзіцца супроць мяне і гаворыць ціха, каб не пачуў тата, бо пра тату будзе ў яе гаворка са мною. Ён старэе, не маладзее. Старэе, і слабее, і кашляе. Кашляе, каб ты ведаў, раніцою, калі ўстае. А часам здараецца, што ён мусіць усхапіцца сярод ночы і адкашляцца, і можа пракашляць усю ноч. А бывае, што і ўдзень… Яна гаворыць яму, каб ішоў да доктара — дык ён, упарты, не хоча. Як вытрымаць ягоную ўпартасць? Яна на яго не жаліцца, барані бог. Так проста, зайшла гаворка — яна і сказала…

Так ціхенька скардзіцца мне мама на бацьку. І ціхенька расказвае мне пра Бузю, і вочы яе ззяюць. І яна налівае мне яшчэ кубак і пытаецца, што я скажу наконт Бузі? Праўда ж, вырасла, дзякуй богу, як тое дрэўца? Барані яе бог ад ліхога вока! У суботу пасля швуэс вяселле. З дапамогаю неба, у суботу пасля швуэс. Бліскучая партыя, удалы жаніх. Добрае месца, гаспадарка, проста княжацкі дом, дом — поўная чаша…

— І пры ўсім гэтым, — так працягвае свой расказ мама, — пры ўсім гэтым колькі давялося папераконваць яе, Бузю, перш чым яна дала згоду на агледзіны. Зараз, дзякуй богу, яна задаволеная. Яшчэ як задаволеная! Якія пісьмы яны пішуць! Ледзь не штодня (мамін твар ззяе, маміны вочы свецяцца). А здарыцца пісьму затрымацца, дык бяда!.. Гэта цяпер. Аднак жа раней? Ледзьве душу з яе не выцягнулі, пакуль дабіліся слова «згодная»… Бузя таксама добра ўпартая. Такая сям'я: варта каму заўпарціцца!.. Не, яна, божа барані, не хоча сказаць нічога благога. Проста прыйшло да гаворкі, яна і сказала…

З татавай спальні даносіцца кашаль — і няма мамы, знікла.

4

«Мі зойс ганішпофо кемой шохар — хто яна, чые вочы глядзяць, як перадсвітальныя зоры? Ефо халвоно — прыгожая, як поўня? Боро кахамо — ясная, як сонейка?»

Гэта выйшла са сваёй спальні Бузя.

Я ўглядаюся ў Бузю — я магу паклясціся, што адно з двух: альбо яна плакала, альбо не спала ўсю ноч.

Мама мае рацыю: як дрэва вырасла яна. Як ружа расцвіла. Яе вочы, яе прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў» гэтай раніцой зацягнутыя лёгкай смугою. А ўвесь твар яе гэтай раніцой пакрыты лёгкім ценем. І ўся Бузя — загадка для мяне. Балючая таямніца. Шмат што хацеў бы я ведаць. Чаму Бузя не спала гэтай ноччу? Мне трэба ведаць, каго яна бачыла ў сне: мяне, дарагога госця, якога яна так доўга выглядала і які прыляцеў дамоў так нечакана? Альбо таго, іншага бачыла яна ў сне? Іншага, каго мама з татам жывасілам навязалі ёй супраць яе волі?.. Бузя — таямніца для мяне. Балючая таямніца. «Ган ноул ахойсі кало — сад замкнёны яна, сястрыца, нявеста мая; сад замкнёны, крыніца запячатаная…»

5

Бузя — таямніца для мяне. Балючая таямніца. Некалькі разоў на дзень мяняецца ў яе настрой, як надвор'е пахмурным летнім днём: толькі што было цёпла, а ўжо стала прахалодна. А то зноў выгляне сонца з-за хмараў, і робіцца хораша. Пакуль не набяжыць новая хмара — і тады зноў робіцца маркотна і змрочна.

Няма таго дня, каб Бузя не атрымлівала ліста ад «некага». Няма таго дня, каб яна не адказала яму, гэтаму «некаму».

Я вельмі добра ведаю, хто ён, той «нехта», і таму не распытваю яе. Я не гавару больш з Бузяю пра яго. Я ўпэўнены, што ён чужародны, навязаны. Але Бузя сама гаворыць пра яго. Ці не занадта многа гаворыць яна пра яго? У лічаныя хвіліны, калі мы застаёмся з ёю ўдваіх, Бузя гаворыць са мною пра яго. І хваліць яго. Хваліць яго напрапалую. Ці не занадта многа хваліць яна яго?

Яна мне кажа:

— Ты хочаш ведаць, хто ён? (Яна апускае вочы.) Ён такі вытанчаны. О! Вельмі вытанчаны. Ён добрасардэчны. О! Вельмі добрасардэчны. Толькі… (Яна ўздымае вочы на мяне і смяецца.) Яму далёка да цябе. Хіба яму раўняцца з табою?..

Што Бузя хоча гэтым сказаць? Яна хоча паддобрыцца да мяне? Ці яна пакеплівае з мяне?

Не, яна не паддобрываецца і не пакеплівае з мяне. Яна вылівае сваё сэрца…

Гэта як двойчы два.

Пасля гарбаты мама з Бузяю пайшлі на кухню мудраваць над сняданкам, а мы з татам сталі на малітву. Я адбыў нумар хуценька, а тата, завінуўшыся ў талес і прыладзіўшы тэфілн, яшчэ стаяў тварам да сцяны і ўзносіў хвалу Пану Богу. Раптам увайшла Бузя, прыбраная, з парасончыкам у руцэ, і звярнулася да мяне:

— Пайшлі.

— Куды?

— За горад. Проста пройдземся. Дзень цудоўны. Рэдкі дзень.

Тата павярнуў да яе галаву, глядзіць паверх сваіх сярэбраных акуляраў. А Бузя нацягвае на рукі пальчаткі і кажа яму:

— Ненадоўга, тата, ненадоўга. Мы хутка вернемся. Мама ведае, што мы ідзём. Хадзем, Шымек. Ты ідзеш?

Хіба можа раўняцца найлепшая музыка, найцудоўнейшая сімфонія з гэтымі словамі, што дайшлі да майго слыху? У іх чуваць водгулле «Песні песняў»: «Лэхо дойдзі — хадзем, любы. Нэйцэй гасодэ — пойдзем у шырокія палі. Мы будзем начаваць у вёсках. Мы наведаем вінаграднікі. Паглядзім, ці зацвілі лозы? Ці наліваюцца гронкі?..»

Не помнячы сябе ад радасці, я пускаюся следам за Бузяю і не чую пад сабою ног. Што з Бузяю? Упершыню за ўвесь час, што я дома, здарылася такое: Бузя паклікала мяне пагуляць разам. Што ж гэта такое з Бузяю?..

6

Бузя мае рацыю. Дзень цудоўны. Рэдкі дзень.

Па-сапраўднаму ацаніць такі летні дзень можна толькі ў нашым маленькім бедным мястэчку, выбраўшыся з цеснаты яго вузкіх вулачак на божы свет, вольны і прыгожы. Зямля апранула сваю зялёную мантыю, прыбралася ва ўсё багацце шматколерных палявых красак. З аднаго боку яе акантоўвае сярэбраная рака, з другога боку — нізкарослы, але густы лясок. Сярэбраная рака нагадвае сярэбраны кант новага талеса з блакітнай шэрсці. Густы лясок нагадвае густую пасму кучаравых валасоў, якія час ад часу кранае ветрык.

На Бузі была блакітная сукенка, лёгкая, як дыханне, празрыстая, як паветра, як нябёсы. Яе парасончык быў з зялёнымі карункамі, на руках — белыя пальчаткі. Шматколернаю яна была, шматколернаю, як поле.

Апошні раз, кажа мне Бузя, яна адпрасілася ў маці. Апошні раз хоча яна развітацца з горадам, з ваколіцаю, з кладамі, з млынамі, рэчкаю, мастком. Дзеля гэтага апошняга разу зрабіла ёй маці ласку. Нявесце нельга адмаўляць, ха-ха… Нявеста свайго даб'ецца… Што скажаш, Шымек?

Шымек не гаворыць нічога. Мне здаецца сёння, што Бузя вясёлая нейк па-дзіўнаму. Ненатуральна вясёлая. І смяецца яна як пад прымусам. Ці гэта мне толькі здаецца?

— Ты помніш, Бузя, калі мы тут былі?

Я нагадваю ёй, калі мы тут былі. Даўно-даўно. Шмат гадоў таму былі мы тут. Мы ішлі сюды ўдваіх ірваць зелень на швуэс, калі яна памятае. Тады мы таксама ішлі гэтай самаю дарогаю, міма гэтых самых млыноў, цераз гэтую самую рэчку, цераз гэты самы масток.

— Толькі гулялі мы тады інакш, Бузя. Тады мы бегма беглі, як маладыя алені, скакалі, як стэпавыя лані на гарах бальзамічных. А цяпер?

— А цяпер? — прамаўляе Бузя і нахіляецца, каб нарваць красак.

— Цяпер мы ідзём паважна, як пасуе такім сталым людзям, як мы… Ты помніш, Бузя, калі мы тут былі апошні раз?

— Гэта было напярэдадні швуэс, — адказвае Бузя і дорыць мне букецік духмяных красак, якія сарвала.

— Гэта мне, Бузя?

— Табе, Шымек, — кажа мне Бузя і глядзіць на мяне сваімі прыгожымі блакітнымі вачыма з «Песні песняў». І пагляд гэты пранікае мне проста ў самае сэрца.

7

Мы ўжо далёка за горадам. Мы ўжо на мастку. Там я падаю ёй руку (упершыню за ўвесь той час, што я дома).

Мы ідзём разам, трымаючыся за рукі, праз масток. Дошкі хістаюцца, вада бяжыць пад нашымі нагамі, перакочваецца і падае ўніз з лёгкім плёскатам і шумам, такім ціхім, што мне нават чуваць «цік-так» Бузінага сэрца, якое так блізка, так блізка ад мяне (упершыню за той час, што я дома).

Мне здаецца, што Бузя нахіляецца да мяне ўсё бліжэй і бліжэй. Я адчуваю знаёмы пах яе прыгожых валасоў, высакародную гладкасць яе далікатнай рукі, цеплыню яе цела. І здаецца мне, што яна прамаўляе словы на мове «Песні песняў»: «Ані лэдодзі — я належу каханаму майму; вэдодзі лі — а каханы належыць мне…» А сонца, і неба, і поле, і рэчка, і лес набываюць новыя колеры, новае хараство ў маіх вачах. Які жаль, які жаль, што масток такі кароткі. Хвіліна — і мы ўжо на тым баку, на лявадзе. Хвіліна — і Бузіна высакародна гладкая, далікатная рука выслізгвае з маёй рукі. І сонца, і неба, і поле, і рэчка, і лес пазбываюцца ранейшых колераў і ранейшага хараства ў маіх вачах.

— Дзіўная рэч, — кажа мне Бузя, і яе прыгожыя, блакітный вочы з «Песні песняў» у гэтую хвіліну глыбокія, як неба, і задумлівыя, як ноч, — дзіўная рэч: кожны раз, калі я іду альбо еду цераз раку, якая б гэта рака ні была, я абавязкова бачу свайго тату, і кожны раз…

Я перабіваю яе:

— Ты гаворыш глупства, Бузя.

Бузя на хвілю задумваецца, потым кажа мне:

— Глупства? Ха-ха-ха, твая праўда. Я кажу глупства. Бо я дурненькая. Я дурненькая дзяўчынка. Проста дурнічка, ці ж не так? Скажы праўду, Шымек. Ты павінен сказаць мне праўду. Ха-ха-ха!

Бузя смяецца, закідвае галаву і паказвае свае жамчужныя зубкі. У ззянні сонца ззяе яе твар. І ўсе фарбы поля адбіваюцца ў яе ў вачах, у яе прыгожых блакітных вачах з «Песні песняў».

8

Дарэмна! Я не магу пераканаць яе, што яна не такая ўжо дурнічка, што яна ўвогуле не дурнічка. Яна ведае, кажа яна мне, яна ведае, што бываюць дурнейшыя за яе. Яна ведае. Але супраць мяне яна дурнічка. Уявіце сабе — яна верыць у сны!

— Ці ж не праўда, Шымек, ты — не верыш? А я веру. Вось толькі ўчора да мяне ў сне з'явіўся тата, прыйшоў з таго свету. Прыбраны і вясёлы, жывы, з кійком у руцэ. І гаворыць са мною гэтак прыязна, гэтак ласкава, і круціць у пальцах кіёк: «Я прыйшоў, дачушка, на тваё вяселле…» Ну, што ты скажаш на гэта, Шымек?..

— Бузя, не трэба верыць у сны. Сны — гэта лухта лухтою.

— Лухта лухтою, кажаш?

Бузя на момант спыняецца, задумваецца. Потым зрываецца з месца і бяжыць па шматколерным полі. Адбягае і спыняецца.

Як кветка, як маляўнічая кветка выглядае Бузя на гэтым шматколерным полі, што рассцілаецца вакол нас без канца і краю. Яно жаўцее жоўценькімі рамонкамі, яно чырванее чырвоненькімі гваздзічкамі. Блакітная ярмолка неба над Бузінай галавою. Сярэбраная рэчка каля яе ног. З усіх бакоў струменяцца духмяныя, хмельныя водары. Я зачараваны. Я захмялелы.

Бузя таксама стаіць як зачараваная сярод шматколернага поля і глядзіць на мяне задуменна-задуменна, як лес.

Пра што думае зараз Бузя? Што гавораць яе вочы, яе прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў»?

«Ані хавацэлес гашоройн — я лілея Саронская. Шойшанос гоамокім — ружа далін…»

Вось што кажуць мне яе вочы. І здаецца мне, што ніколі-ніколі яшчэ не была Бузя такою — сапраўднаю Суламіт з «Песні песняў», — як у гэтую хвіліну.

9

Нібы кветка выглядае Бузя, лілея Саронская. Нібы ружа ў квецені выглядае Бузя, ружа далін, у гэтым шырокім шматколерйым полі, што рассцілаецца вакол нас без канца і краю. Яно жаўцее жоўценькімі рамонкамі. Яно чырванее чырвоненькімі гваздзічкамі. Блакітная ярмолка нябёсаў над Бузінай галавою. Срэбная рэчка ля яе ног. З усіх бакоў струменяцца духмяныя, хмельныя водары. Я зачараваны. Я захмялелы.

Бузя пайшла. Я за ёю. Лёгка і хутка крочыць Бузя. Лёгка, як серна, як лань з ланяў, імкне яна праз шматколернае поле, што распасцерлася без канца і краю. У ззянні сонца ззяе яе твар, і ўсе колеры поля адбіваюцца ў яе ў вачах, у яе прыгожых блакітных задумлівых вачах з «Песні песняў».

Ніколі, ніколі яшчэ не была Бузя такою — сапраўднаю Суламіт з «Песні песняў», — як у гэты дзень.

— Ты пазнаеш, Бузя, гэтае поле?

— Калісьці яно належала табе…

— А пагорак?

— Твой пагорак. Калісьці тут усё было тваё. Усё дарэшты… — кажа мне Бузя з лёгкаю ўсмешкаю на прыгожых вуснах. Толькі ж мне здаецца, што яна смяецца з мяне, як яна смяялася з мяне калісьці, шмат гадоў таму.

— Прысядзем?

— Прысядзем.

Я саджуся на пагорак і ладкую месца побач для яе. Бузя сядае супроць мяне.

— Вось тут, Бузя, помніш, я табе расказваў, як я…

Бузя падхоплівае і канчае за мяне:

— Як ты ўздымешся з дапамогаю чароўнага слова і паляціш, як арол, пад самыя хмары, вышэй за хмары — над палямі і лясамі, над гарамі і далінамі, над морамі і пусткамі, і апынешся па той бок Змрочных гор, у крыштальным палацы. Там ужо сем гадоў сядзіць твая зачараваная царэўна і чакае, пакуль ты не злітуешся над ёю, не прыляціш з дапамогаю чароўнага слова і не вызваліш, не выратуеш яе — ха-ха-ха!

Не, Бузя сягоння вясёлая нейк па-дзіўнаму. Ненатуральна вясёлая. Яна смяецца нібы з-пад прымусу. Досыць. На ўсё свой час. Час сказаць ёй некалькі простых, ясных, дакладных слоў. Час адкрыць мне перад ёю сваё сэрца, расхінуць сваю душу… І я канчаю сваю думку словамі з «Песні песняў»: «Ад шэёфуях гаём — пакуль не згасне дыханне дня; вэносу гацлолім — і не пабягуць цені…»

10

За ўвесь час, што я дома, я не выказаў Бузі і дзесятай, і сотай долі таго, што выліў я ёй вось тут у вось гэтае ранне. Я адкрыў ёй сваё сэрца, расхінуў перад ёю сваю душу. Я расказаў ёй усю праўду пра тое, што прывяло мяне сюды…

Калі б не татава пісьмо з віншаваннямі, калі б не тыя тры словы: «Субота пасля швуэс», — мяне б не бачылі ні гэтая рэчка, што там збягае ў ярок, ні гэты лясок, што зелянее наўзбоч…

І я клянуся ёй гэтаю рэчкаю, што там збягае ў ярок, і гэтым лесам, што зелянее наўзбоч, і гэтым блакітным купалам неба, што ззяе над нашымі галовамі, і гэтым залатым сонейкам, што адбіваецца ў яе ў вачах, і ўсім цудоўным, чыстым і святым, — што я тут толькі дзеля яе, толькі дзеля яе, таму што… я кахаю яе. Нарэшце вырвалася гэтае слова!

— Таму што я кахаю цябе, Бузя, ты чуеш, я кахаю цябе тым святым, палымяным, пякельным каханнем, што апісана ў «Песні песняў»: «Мацнейшае за смерць каханне, жорсткая, як магіла, рэўнасць. Яго іскры — іскры агню. Полымя Божага…» Што з табою, Бузя? Ты плачаш? Бог з табою!..

11

Бузя плакала.

Бузя плакала — і ўвесь свет апрануўся ў жалобу. Сонца перастала ззяць. Рэчка спыніла свой бег. Не зелянее лясок. Не звіняць пчолы. Не спяваюць птушкі.

Бузя плакала.

Яна схавала твар у далонях. Яе плечы ўздрыгвалі. Яна плакала ўсё мацней і мацней.

Гэтак плача маленькае дзіця, калі адчуе, што страціла бацькоў.

Гэтак плача верная маці па сваім дзіцяці, якое адабралі ў яе.

Гэтак плача маладая жанчына, што аплаквае свайго каханага, які адвярнуўся ад яе…

Гэтак плача чалавек над сваім жыццём, што выслізнула з-пад ягоных ног.

Дарэмныя былі мае спробы суцешыць яе. Марныя былі ўсе эпітэты з «Песні песняў», якімі я асыпаў яе. Бузя не хацела суцяшэння. Бузя не жадала чуць маіх эпітэтаў. Позна, казала яна, занадта позна я ўспомніў пра яе… Занадта позна я агледзеўся, што ёсць такая Бузя на свеце. Бузя, якая мае сэрца, поўнае маркоты, і душу, якая рвецца адгэтуль у іншы свет… Можа, я ўспомню, кажа яна, пісьмы, што яна некалі пісала. Але, усхапілася яна, як магу я ўспомніць гэткае глупства? Хіба яна сама не разумее — ды, уласна, яна даўно павінна была гэта зразумець, — што ў нас розныя дарогі? Што яна не можа раўняцца са мною? Куды ёй да мяне, ёй, правінцыяльнаму жыдоўскаму дзіцяці, местачковай простай дзяўчыне — куды ёй да мяне!.. Цяпер яна разумее, што гэта было глупства з яе боку, вялікае глупства, калі яна дурыла мне галаву сваімі дзіцячымі пісемкамі, сваімі дурнымі назаляннямі, калі тата з мамаю марна тужылі па мне… Не, яна сама павінна была зразумець, што яна мне не роўня. Дзе ёй да мяне! Ёй, правінцыяльнай жыдоўцы, местачковай простай дзяўчыне!.. Яна сама павінна была ўбачыць, што калі я не паслухаўся тату-маму, паўстаў супраць іхніх запаветаў і пайшоў сваёю дарогаю, то я, канечне, пайду далёка і дасягну такой вышыні, што не схачу нікога бачыць, нікога ведаць.

— Нікога, апроч цябе, Бузя!

— Не, зусім нікога! Нікога ані! Нікога не бачыць, не чуць, на ўсіх забыцца…

— На ўсіх, толькі не на цябе, Бузя.

— Не, на ўсіх! На ўсіх! На ўсіх!

12

Бузя перастала плакаць — і ўсё наўкола ажыло. Як раней, заззяла сонца. Пабегла рэчка. Зазелянеў лясок. Зазвінелі пчолы. Заспявалі птушкі.

Бузя перастала плакаць, і высахлі яе вочы. Яе прыгожыя блакітныя вочы з «Песні песняў». Нібы кроплі расы пад гарачым сонцам, высахлі яе слёзы.

І раптам яна пачала апраўдвацца за свае слёзы. Цяпер яна бачыць, якая яна дурная. Навошта быў гэты яе плач? Чаго ёй плакаць? Чаго ёй не хапае? Многія дзяўчаты на яе месцы адчувалі б сябе шчаслівымі. Самымі шчаслівымі!.. І ў яе ў вачах запаліліся агеньчыкі. У яе прыгожых блакітных вачах з «Песні песняў». Я ніколі да гэтага не прыкмячаў вось такіх агеньчыкаў у яе ў вачах. На яе шчоках выступілі чырвоныя плямы, на яе прыгожых, як ружы, шчоках. Я ніколі раней не заўважаў, каб так успыхваў, так палымнеў Бузін твар, як успыхнуў, запалымнеў ён у гэтую хвіліну. І мне захацелася ўзяць яе за руку, і я сказаў ёй словамі з «Песні песняў»:

— «Пнох ёфо рааёсі — ты прыгожая, Бузя, калі палымнеюць твае шчокі і агонь іскрыцца ў вачах…»

Марныя словы! Бузя не слухае маю «Песню песняў». Яна не перастае хваліць таго, хваліць напрапалую. Яна кажа мне:

— «Дойдзі цах вэодойм — мой суджаны далікатны і прыгожы. Догіл мэйрвово — далікатнейшы за многіх-многіх іншых». Можа, ён не такі вучоны, як іншыя, але затое ён добры. Затое ён верны мне. Затое ён любіць мяне. Каб ты бачыў пісьмы, што ён піша мне, каб ты бачыў гэтыя пісьмы!

— «Лібавціні, — працягваю я, нібыта не чуючы, што яна гаворыць, — лібавціні ахойсі кало — ты ўзяла ў палон маё сэрца, сястрыца, нявеста мая!..»

А яна мне:

— «Хікой мамтахім вэхулой махмадзім!»* Каб ты бачыў пісьмы, што ён піша мне, каб ты бачыў гэтыя пісьмы!

* «Рот яго мядовы, і сам ён увесь панадны!»

Дзіўны тон чуваць у яе словах. Дзіўны яе голас. Гэты голас, як мне здаецца, хоча перакрычаць іншы голас, унутраны голас.

Гэта мне ясна як двойчы два.

13

Імкліва і нечакана ўскаквае Бузя з духмянай травы, атрэсваецца, прыгладжваецца, зводзіць рукі за спінаю, становіцца супроць мяне і глядзіць на мяне зверху ўніз.

Гордаю і прыгожаю, велічна прыгожаю, яшчэ прыгажэйшаю, чым звычайна, здаецца яна мне ў гэтую хвіліну.

Я баюся сцвярджаць, але мне здаецца, што калі я назаву Бузю сапраўднаю Суламіт, дык гэта будзе вялікі гонар для сапраўднай Суламіт з «Песні песняў».

Няўжо на гэтым скончана наша размова? Я ўстаю і набліжаюся да яе:

— «Шуві, шуві гашуламіт!»[2] Вярніся, вярніся да мяне, Бузя! — кажу я ёй моваю маёй «Песні песняў» і бяру яе за руку. — Вярніся да мяне, Бузя, вярніся да мяне. Яшчэ не позна! Яшчэ адно слова. Мне трэба сказаць табе не болей чым адно слова.

Дарэмна. Дарэмна. Бузя не жадае чуць гэтае адно слова, што я хачу ёй сказаць. Досыць, кажа яна, нагаварыліся. Дастаткова нагаварылі адно аднаму — напэўна, нават залішне… Годзе-годзе. Позна ўжо. Ты бачыш, як позна?! — гаворыць Бузя і паказвае рукою на неба, на сонца, якое аблівае яе з плеч да ног сваім ласкавым, лагодным залатым праменнем. І лілея мая Саронская, Бузя, мая ружа далін, набывае новы колер, колер найчысцейшага золата, на гэтым шматколерным полі, што рассцілаецца навокал нас без канца і краю.

— Дадому, дадому! — кажа мне Бузя, імкнучыся пайсці сама і падганяючы мяне. — Дадому, дадому, час ужо, Шымек, час. Тата з мамаю падумаюць немаведама што. Дадому, дадому!

І яе апошнія словы «дадому, дадому» прасякнутыя колішняй інтанацыяй, той самай, што і шмат гадоў таму, інтанацыяй «Песні песняў»:

— «Брах дойдзі — бяжы, любы, і будзь падобны да аленя альбо да важака ланяў на гарах бальзамічных».

14

Ідуць дні. Бягуць тыдні. Ужо мінула мілае свята швуэс. Мінула і субота пасля швуэс. Прамільгнула яна — субота пасля швуэс, — і яшчэ субота, і яшчэ субота — а я ўсё гасцюю ў сваім мястэчку.

Што раблю я тут? Нічога. Зусім нічога. Мае бацькі лічаць, што я, блудны сын, раскайваюся ў тым, што было, у тым, што я паўстаў супраць іхніх запаветаў, не схацеў ісці іхнім шляхам. І яны задаволеныя. Вельмі задаволеныя.

А я? Што раблю я тут? Што трэба мне тут? Нічога. Зусім нічога. Штодня выбіраюся я самотна на шпацыр, брыду за горад. Туды, за млын. Туды, за масток. Туды, у тое шматколернае поле, што распасцерлася без канца і краю, што аточанае сярэбранай рэчкаю з аднаго боку і нізкарослым, але густым ляском з другога. Сярэбраная рэчка здаецца сярэбраным кантам на новым талесе з блакітнай шэрсці. Густы лясок здаецца густою пасмаю кучаравых валасоў, якія час ад часу кранае ветрык.

Там сядаю я самотна на пагорак. На той пагорак, дзе зусім нядаўна мы сядзелі ўдваіх — я з Бузяю, лілеяй Саронскаю, ружаю далін.

На той пагорак, дзе мы былі некалі, шмат гадоў таму, удваіх — Бузя і я, — і бегалі, як маладыя алені, і скакалі, яе стэпавыя лані на гарах бальзамічных. Там, на тым месцы, дзе пахаваныя лепшыя ўспаміны пра маё навекі згубленае юнацтва, пра маё навекі страчанае шчасце, я магу гадзінамі сядзець у адзіноце і аплакваць незабыўную Суламіт маёй «Песні песняў».

15

А што стала з Суламіт майго рамана? Што з Бузяю? Які эпілог? Які канец?

Не прымушайце мяне, каб я расказваў вам канец майго рамана. Канец, нават калі ён самы найлепшы, — гэта жалобны акорд. Пачатак, нават самы кепскі, — ён лепшы за самы лепшы канец. Таму мне куды лягчэй і прыемней расказаць вам гэтую гісторыю яшчэ раз з самага пачатку. Яшчэ, і яшчэ раз, і яшчэ сотню разоў. І ўсё тымі ж самымі словамі:

У мяне быў брат Беня. Дык ён утапіўся ў рацэ. Па ім засталася сіротка. Яе звалі Бузя. Скарочана ад Эстэр-Ліба: Лібузя — Бузя. І прыгожая ж была Бузя — нібы тая Суламіт з «Песні песняў». І мы раслі з ёю разам, як брат і сястра. І мы любілі адно аднаго, як брат і сястра.

І гэтак далей.

Пачатак, нават самы кепскі, лепшы за самы прыгожы канец.

Няхай будзе пачаткам канец, эпілог майго нявыдуманага, сапраўднага, балючага рамана, які я дазволіў сабе ўвянчаць назваю «Песня песняў».

1909–1911

Примечания

1

Кабала — рэлігійнае тлумачэнне старажытнажыдоўскіх слоў і літар, якія нібыта маюць магічную сілу.

2

«Вярніся, вярніся, Суламіт!» (іўрыт).

Content

Шолам-Алейхем
Песня песняў

Першая частка. Бузя

Другая частка. Мы збіраем зелень

Трэцяя частка. У гэтую ноч

Чацвертая частка. Субота пасля швуэс

Примечания