Казлоў Анатоль

Горад у нябёсах

Анатоль Казлоў

Горад у нябёсах (учора, сёння і заўтра)

Аповесць

У падземным пераходзе пад горадам, як заўсёды, як штодня, задужа людна. Размаіты натоўп плыве, перакочваецца, паспяшае, штурхаючы цябе ў розныя бакі. Не бачыцца спланаванага і мэтаскіраванага руху, як раніцай і вечарам, калі людская бальшыня спяшаецца на працу з ранішнім прыцемкам, а дамоў вяртаецца пад шэрым покрывам вечара. Пакуль жа яшчэ не вечар і ўжо не ранне. Сярэдзіна дня. Шоргат ног па бетоннай падлозе зліваецца ў агульны і звыклы гул-пераліў і, надзіва, не цісне на вушы. Кожны з захінутых у зімовую апратку сам па сабе і сам у сабе. Адасоблены, схаваны ў нябачную нікому іншаму ракавіну-абалонку. Але так заўсёды было, ёсць і будзе. І ніякага дзіва ў гэтым не знойдзеш, бо кожны ў сваім Сусвеце. Так, у сваім. І вось гэтае маладзенькае і хісткае, быццам лазінка, дзяўчо з ярка намаляванымі вуснамі... Здаецца, што прашмыгнула побач малпачка. Бяскрыўдная, але з позіркам у нікуды. Маладзенькая і абыякавая. Яе ўжо захліснулі спіны натоўпу ды ўцягнулі ў дзвярны праём метро, але пад белавата-шэрай столлю падземнага пераходу зачапіўшыся за шурпатасці пабелкі, завіс ейны клопат-турбота: «Ну чаму, чаму я зноў адна? Няўжо Элька лепшая? Яна ж брыдотная рапуха! А мо ў Цімохі вырваўся вонкі прынцып навізны? Жаданне спазнаць іншае, ці лепш сказаць — іншую. Элька і Цімоха — парадокс, абракадабра і не больш. Я ж гэта ведаю. Кляты прынцып навізны... »

Дзяўчо даўно ў вагоне цягніка. Метро яе праглынула, а клопат-турбота вісіць пад столлю падземнага перахода. Нібы лядзяш пад страхой. На чыю галаву ён зваліцца, каму цюкне па цемечку? Пакуль невядома. Усё ў руках яго вялікасці — выпадку. Ці, калі гаварыць больш глыбакадумна і шматзначна — лёсу. «Эх, лёс ты мой, лёс, які д’ябал цябе сюды занёс?» — выпырхнула пытанне з макаўкі вунь таго дваццацігадовага бэйбуса ў скураной прыталенай куртцы і мысастых чаравіках. Па вачах — правінцыял, па выразе твару — нахаба і шукальнік дармовага шчасця. Цяпер і ягонае пытане пра лёс вісіць чарговым ледзяшом пад столлю. Хоць якая там столь, ды і не падземны пераход гэта. Не верыце? Тады прыгледзьцеся! Усе мы ў пячоры, а над галовамі — тысячы, мільёны завіслых ледзяшоў-сталактытаў з жаданняў, клопатаў, расчараванняў... Як пільна ні ўглядайцеся, а не заўважыце тут зіхатлівых сусолак з кахання і радасці. Таму што хто імі валодае, той моцна трымае ў сабе. Восьтак. З-за гэтага і столь у пячоры падземнага перахода абвешана, як спічастымі іголкамі вожык — разбітымі надзеямі, спаганеным шчасцем, збалелымі думкамі і вечнай адзінотай чалавецтва. Не больш і не менш...

Антак сядзіць на кукішках, прытуліўшыся спінай да стылай сцяны. Людскі рух — нібы вадзяная плынь, што натыкнулася на валун паўз бераг ракі, абмінае хлоп¬ца, цясніцца ў гарлавіне перахода, абрульвае яго і праз метр-паўтара зноў разліваецца нястрымнай плынню.

Антак выхоплівае позіркам з натоўпу выпадковых людзей: няважна — дзяўчына гэта ці хлопец, жанчына ў гадах або абглыданы жыццём дзядок, школьнік-смаркач ці ўкормлены бізнесовец з жыватом-ночвамі, — і ловіць вачамі іх змучаныя думкі-перажыванні, невырашальныя, як ім здаецца, клопаты, што сыходзяць з постацяў фіялетавымі струменямі свячэння і, быццам кажаны, лепяцца да столі перахода. Такая гульня забаўляе хлопца і цешыць ягонае самалюбства. Як жа, ніхто нічога не бачыць, а ён сузірае дзейства чалавечых душ, варыва думак, кіпень бясконцых турбот. Там, пад столлю, над галовамі ўсіх яны кішаць, як прыгрэтыя сонцам мурашы, — усе разам, але ў той жа час кожны паасобку.

«Ага, вось дама з Амстэрдама. Няшчасная, за плячыма столькі пражытага, а яна ўсё аніяк не сальецца ў цэласнасць, бо гаворыць і піша адно (пісьменніца), а робіць зусім адваротнае. Ёй зайздросціць нават двухаблічны Янус. Куды яму цягацца з нашай дамай, бо Янус — бяззубае дзіцё ў параўнанні з ёю. Колькі паннай лёсаў зламана, раструшчана? Вунь яны ценямі валакуцца за ёю, як вечны неаперабельны хвост. І з кожным жа годам ён даўжэе, расце, выцягваецца... Няшчасная дама з Амстэрдама! Відаць, з-за гэтага табе так цяжка ісці? Кожны крок вымагае высілкаў, не спатыкніся ж, мілая».

А там, на вуліцы, завея. Усяго праз дваццаць дзве прыступкі — зіма. Зледзянелы вецер снегам пудрыць шчокі і агнём апякае нос і вушы. Мароз, не баючыся пальчатак, абцугамі хапае за кончыкі пальцаў. Пад нізкім небам нават угнуліся высачэзныя камяніцы, ссутуліліся меншыя дамы. Хістаюць здранцвелым голым голлем ліпы і каштаны. Толькі адным машынам усё абыякава. Для іх што завея, што залева — аднолькава. Жалеза ж не плоць чалавечая. Праўдзівая банальнасць.

Згаладала-састылыя галубы і галубкі пахаваліся ў зацішку пад’ездаў з расхлябанымі дзвярыма, за бляшанымі сметніцамі і пластыкавымі сценамі кіёскаў, на гарышчах старых, пабудаваных у сярэдзіне мінулага стагоддзя, хацін-баракаў, якія засталіся яшчэ ў горадзе і заціснуты ў квадраты новымі ярка размаляванымі гмахамі.

Шкада галубоў і яшчэ бяздомных сабак, якіх не паспелі адлавіць і змярцвіць адпаведныя службы. Галубы і сабакі не спускаюцца ў падземны пераход. Баяцца, ці мо, як і Антак Перуновіч, бачаць шэра-белую столь з мурашыстай плоймай чалавечых думак-расчараванняў, ледзяшоў-сталактытаў брыдкіх і нізкіх жаданняў. Галубам і сабакам боязна ад іх, Антаку ж — не. Бо ён — чалавек, адзін з мільёнаў двухногіх гаманлівых істот з незлічонымі хаценнямі. Для іх заўсёды і ўсяго мала... Ім кожную хвіліну трэба... Галубы ж і сабакі здаволеныя крошкамі хлеба і аб’едзенай косткай з баршчу. На тое яны птушкі і жывёлы, каб шчаслівіцца малым і тысячагоддзямі радавацца сонцу, кожнаму пражытаму дню, нават завеістай зіме. Яны — неад’емная частка прыроды, яе сарцавіна, аснова і апірышча. Кожная птушка, яшчарка, мятлік...

Антак не адводзіць позірку ад бруднай падлогі перахода ў размаітых мокрых узорах расталага снегу. Няспынны шоргат людскіх ног у мадэльных ботах і боціках, навюткіх і стаптаных чаравіках. Яму ўжо ўстыла ўглядацца ў столь, бо фізічна адчувае цяжар, што навісае над яго галавой. І хочацца выбрацца адсюль на волю дня без асвятляльных лямп, але палохае завіруха. Ён жа не сабака ці голуб і нават не варона, якія прымаюць усё належным чынам, а зацывілізаваны чалавек, што ўмее бачыць нябачнае і чуць тое, што прамінае вушы астатніх.

Антаку трыццаць два гады. Усяго ці ўжо? Шчыра кажучы, ён не ведае, як адказаць на такое пытанне. Нават самому сабе. Бываюць часіны, калі хлопцу карціць да гэтых дзвюх лічбаў дадаць пару нулёў, а іншым разам навальваецца неадольнае парыванне выкрасліць тройку ці двойку, у горшым выпадку дадаць адну да другой — і не больш. Вось і разбярыся ў такой сітуацыі. Хаця навошта? Гэта ж здорава, калі не ведаеш, у якім узросце пражывеш наступны дзень. Сёння, у студзеньскі паўдзённы час, яму трыста дваццаць гадоў, а мо і тры тысячы дзвесце. У залежнасці ад таго, колькі прыляпілася абсалютна пустых нулёў да ягонай тройкі з двойкаю.

Перуновіч міжволі зірнуў на свае рукі. Скура на пальцах як пергамент, пазногці сінія. Перавярнуў далонямі ўгору і прыглушана выдыхнуў: незлічонае павуцінне глыбокіх баразёнак на далонях — нямое сведчанне яго, Антакава, узросту. Але, гэта сёння, зараз ён такі старажытна-мудры старац, а заўтрашнім днём усё перавернецца-перакуліцца, і будзе пачуваць сябе Перуновіч ружовашчокім дзіцянём, што пазірае на Божы свет бязвіннымі вачамі з адной толькі мэтаю — спазнаць яго, наноў зведаць. Вось такая акалічнасць Антакавай існасці. Ён не адзін раз ужо задумваўся над тым, што з’яўляецца найлепшым жывым дапаможнікам для вопытных псіхіятраў. Вось дзе мелі б яны магчымасць разгарнуцца! Шкада, што не даюць небаракам за іх адкрыцці Нобеля. А, можа, у выключных выпадках і прысуджаюць жаданую прэмію?

Перуновіч часта, асабліва па выхадных, прыходзіць у гэты падземны пераход каля галоўнай плошчы горада. Апускаецца на кукішкі менавіта тут, дзе і зараз туліцца. Адзінае месца, у якім можна яму адпачыць ад надакучлівых бесцялесных істот, што запаланілі ўвесь горад.

Дзіўна ўсведамляць, што ніхто, акрамя Антака, не бачыць над горадам яшчэ аднаго горада. Такога ж вялікага, але нашмат цішэйшага, утульнага ды лагоднага. У горадзе над горадам няма метро, але таксама растуць дрэвы і вазніцы паганяюць коней доўгімі бізунамі, паненкі там не носяць міні-спадніц і ніхто не ўключае электрычнасць, калі заходзіць сонца ды апускаецца ноч. Вышэйшы горад не любіць тлуму, не забруджвае паветра. Там кожны сам сабе гаспадар, там...

—  Алё, Перуновіч! — дзяўчына паклала руку на вязаную шапачку Антака і паль¬цам! шалахнула яго галаву. — Яшчэ не вечар, а ты паспеў ужо набрацца. Малайчына, адлёт!

Хлопец некалькі секунд тупа пазіраў на акруглыя калені ў калготах цялеснага коле¬ру. Іх не прыкрывала паліто, не дацягвала пару сантыметраў. («Ці ж па такім надвор’і так апранацца трэба?» — мільганула думка.) Перуновіч адарваў позірк ад запэцканай нагамі падлогі, перасільваючы сябе, закінуў галаву так, што прыхаваны падбародкам кадык-коўцік вылузнуўся з-пад шаліка вострым трохкутнікам. Перад ім стаяла Танька і хітравата ўсміхалася. Быццам злавіла Антака на нечым непрыстойным, за што ён павінен сарамаціцца.

—  Падымайся на хадулі. Сядзіш, быццам зэк на зоне, людзям замінаеш, — твар у Танькі свяціўся маладзіком марознай ночы. Але не халодны бляск зыходзіў ад дзяўчыны, а цеплыня і спагада. Антак бачыў нешта падобнае на тварах жанчын, што стаяць па горадзе са скрынкамі пад крыжыкамі ды збіраюць ахвяраванні на рамонт храмаў.

—  Адкуль столькі шчасця ў цябе? — выпростваючыся, спытаў хлопец. — Мо і са мною падзелішся?

—  Ага, колькі хочаш бяры. Сядзіш тут пнём, а лепш бы выпаўз на паверхню, паглядзеў, якое цудоўнае надвор’е: завіруха, снег вальсуе. Даўно такога не бачыла. Здаецца, нібы вярнулася ў дзяцінства, калі і неба было вышэйшае, і вада з калодзежа салодкая, нібы сіроп...

—  Ну-ну, не распальвайся, а то ўзляціш і напорашся на ледзяшы-сталактыты пад столлю.

—  Якія ледзяшы? — прыўзняла галаву Танька. — Крый Божа, нешта не тое з табою, хлопец. Умееш ты настрой сапсаваць.

—  Не хвалюйся, пажартаваў я. Сляпы не ўбачыць, а глухі не пачуе. Шчаслівая ты мая!

—  Колькі цябе ведаю, а не магу зразумець, калі гаворыш сур’ёзна, а калі жартуеш. Можаш усё паставіць з ног на галаву. Я ж не адзін раз ужо гаварыла: навучыся радавацца, жыць проста і без зацыклівання, бачыць у белым — белае, а ў чорным — зноў-такі белае з дамешкам шэрага, і не болей.

—  Ага, разумніца, так і зраблю, — хітнуў галавою Антак. — Лепш скажы, адкуль бяжыш?

—  Была ў платнай жаночай кансультацыі. Не паверыш: я цяжарная! — Танька юлою крутнулася перад хлопцам. — Глядзі на будучую маці.

—  З-за гэтага зіхаціш наваксаваным ботам, дурніца! А хто бацька, хоць ведаеш?

—  Ы-ы, — расплылася ва ўсмешцы. — Якая разніца...

—  Вялікая: адзін мае, а другі дразніцца.

—  Давай, Перуновіч, без пашляціны. Не бойся, не ад цябе малое будзе. Ты ж у нас асцярожны: калі кахацца, то з гумовым чахлом, а перад пагулянкаю актываванага вугалю наглытаешся. Усё хочаш пры поўнай памяці заставацца. Страшышся хоць на гадзіну застацца самім сабою. Не бойся жыцця, кавалер! — Таццяна схапіла Антака за руку і пацягнула ў вірлівую людскую плынь, што кіравала да выхада з падземнага перахода.

Паўсотня крокаў, і вось яны ў няшчадных абдымках зімы.

—  Глядзі, якая прыгажосць! — нахіліўшыся да вуха хлопца, крычыць Таццяна. — Дыхай на поўную грудзіну, радуйся, будзь шчаслівым!

—  Вар’ятка, — шэпча сабе пад нос Перуновіч, — зусім з глуздоў з’ехала.

А вецер паддзімае снежную каламуць пад апратку, абпальвае сцюдзёнымі языкамі твар, дабіраецца да ног.

(Мне ў штанах мутарна і зябка, а ёй у калготах кайф.)

—  Прагуляемся?! — не то пытае, не то загадвае ашалелая ад шчасця маладзічка.

—  Без мяне, шаноўная, — захінаючы далонню твар, выгуквае Перуновіч. — Яшчэ не ўсіх дурных машыны пазбівалі. Давай, дзейнічай, Танюха.

—  Нудны ты, — шморгае яна за рукаў Антака. — Калі будзем стаяць, то ператворымся ў сумёт. Пайшлі!

—  Куды і навошта?

—  Прастаўлю кілішак за маю радасць і для сугрэву. Ад такой прапановы, думаю, не адмовішся.

Перуновіч хвіліну вагаецца. Калі шчыра прызнацца, яму не хочацца ні стограмоўкі, ні пустых размоў з эйфарычнай Танькай. Ён ужо наперад ведае, што будзе і чым усё скончыцца: соплі, слёзы, скаргі на лёс і адзіноту, на бацькоў, якія ні капейчынай не дапамагаюць, каб выжыць ёй у горадзе. Гэта пакуль што Танька не думае, як збіраецца жыць з дзіцём на чужой, нанятай кватэры. Як адначасова гадаваць малое і працаваць, каб за ўсё плаціць...

(Але не будзе ніякага дзіцяці. Яўжо бачу мясціну ў горадзе над горадам, дзе завісне і пачне беспрытульна разгульваць маленькая душа. Ёй не наканавана ніколі падрасці і пасталець. Яна пушыстым кацянём змусіцца вандраваць па падаконнях ніжняга горада, зазіраць праз шыбы ў кватэры з калыскамі, у якіх бязвінна пасопваюць народжаныя немаўляці. Яна будзе гуляць і забаўляцца, а дзеці ў плоці ўсміхацца ёй і цягнуцца ручкамі... )

—  Не завісай камп’ютэрам, Перуновіч! — Танька штурхае плячом у плячо хлопца, бярэ пад руку і, перагінаючыся, кіруе да ўвахода ў бліжэйшае кафэ «Бярозка». Дзверы лёгка адчыняюцца, і за спінай застаецца віхурысты дзень. Ён і яна ў цеплыні і ўтульнасці. Зала напаўпустая, вольных столікаў з дзесятак на выбар. Прысаджваюцца ў кутнім. Таньчына паліто і Антакава куртка побач, на вешалцы. Пацярушыстыя сняжынкі ператвараюцца ў малюпасенькія кроплі і брыльянціста зіхацяць ад кідкага святла насценнага бра.

Некалькі хвілін яны сядзяць моўчкі. Таццяна разглядвае свае пазногці, Антак прыклеіўся позіркам да намаляванай бярозкі на супрацьлеглай сцяне. Прымітыўна-халтурны малюнак навяваў успамін пра лета і выклікаў незразумелую шчымлівую сумоту па нечым даўно і незваротна страчаным, якога, магчыма, увогуле і не было, не надаралася ў жыцці. Іншым разам так бывае: зірнеш выпадкова на нешта ці на некага, і сэрца апануе глыбокая і бяздонная туга. Яна захлынае з галавой, атульвае ўсё цела, да апошняй клетачкі. І што самае горшае — не разумееш, чаму, а падсвядомасць не хоча раскрываць таямніцу. У гэтым стане добра адно — праз пару хвілін незразумелае адчуванне сплывае, і ты пачуваеш сябе быццам прасветленым і абноўленым.

(А, можа, я перабольшваю: не кожнаму выпадае адчуць такі момант. «Так, не кожнаму, — чуе Перуновіч, — гэта прыкмета чалавечай незалежнасці. Такія людзі заўсёды самі па сабе. Яны не ўмеюць, ды ім і не дадзена прагінацца перад дурнотай, няхай і пры ўяўнай ці наяўнай уладзе. Такія, як ты, ад нараджэння ўсвядомілі: нельга пражыць усё жыццё баючыся. А калі больш правільна сфармуляваць, то гучыць гэта так: не жыві баючыся кожны дзень, інакш згубіш сябе і ўжо не будзеш мець права выбару, якім надзелены ад пачатку. Бо ўсе роўныя адзін перад адным. Шкадуй тых, хто жыве ілюзорнасцю...»)

—  Так і прасядзім да закрыцця? — Танька ляпнула далонькай па століку. — Сёння ты тармазнуты нейкі, а я хачу свята, цэлы абярэмак радасці, каб захлынуцца ў ёй. Зрабі для мяне гэты дзень непаўторным, запамінальным да глыбокай старасці.

—  Ці не замнога хочаш, красуня? — Антак скептычна скрывіў губы.

—  Я будучая маці, а цяжарным ні ў чым не адмаўляюць. Ці не вучылі цябе гэтаму, га?

—  Дык што, узяць і станчыць на стале, ці набіць фэйс афіцыянту, які завошкаўся ў падсобцы з кухаркаю?

—  Прымітыўна, Перуновіч. Такое выветрываецца з галавы праз пару-тройку дзён. А я хачу запомніць нашу пасядзелку да старасці. Чуеш?

—  Не напружвайся, Танюш. Старасць табе не пагражае, павер на слова.

—  Дубіна, — яна пасміхнулася, не зразумеўшы сутнасць сказанага. — Ведаю, што і ў семдзесят застануся такой жа прывабнай. У нашым родзе ўсе жанчыны ад старасці загавораныя. Мая маці і цяпер выглядае гадоў на дваццаць пяць маладзейшай за свой узрост. Магу пахваліцца, што і айчым усяго на сем гадоў старэйшы за мяне. А такое пра нешта ды гаворыць.

—  Ого, першы раз загаварыла пра сваю сям’ю за ўвесь час нашага знаёмства.

—  Спыніся. Табе няма ніякай справы да маёй сям’і.

—  І я пра тое ж думаю. Толькі падкрэслю: не мною пачата гаворка.

—  Надакучыла. Афіцыянт! — гукнула Танька.

У тую ж хвіліну перад столікам з’явіўся даўгалыгі, як смык, маладзён і звычна-завучана нахіліў галаву: маўляў, чаго хоча шаноўнае панства?

Танька, не пытаючыся ў Антака, рабіла заказ.

Праз некалькі столікаў ад іхняга прыглушана гаманілі дзве расчырванелыя кабеты. Цяжка было зразумець: яны нешта абмяркоўваюць ці, наадварот, — спрачаюцца.

Хлопца зацікавіла празрыста-слюдзяністая постаць, якая скрушна тулілася побач з жанчынамі. Вобраз быў настолькі расплывісты, неакрэслены, што не распазнаць: дужы мужчына тое ці стары чалавек.

У адным Антак упэўніўся — побач з кабетамі не жанчына. (Бог мой, нікуды нельга падзецца ад жыхароў верхняга горада. Жывіце вы ў сваім асяродку, не лезце, не ўбівайцеся да нас. Навошта вяртацца ў незваротнае? Трэба змірыцца з тым, што ўжо маеш. Вось і ён, небарака, горнецца да паўнацелай кадушачкі, так і хінецца, а яна, не бачачы, адмахваецца рукой і чыхае раз, другі, трэці ў ягоны бок. Постаць расплываецца цыгарэтным дымам, прыліпае, распаўзаецца па шкле акна, а праз некалькі імгненняў зноў збіраецца згусткам і набліжаецца да гаманлівай пары.)

—  Цябе пацягнула ўжо на старушэнцый? — Танька касавурыцца на столік з кабетамі. — І калі паспеў у герантафіла ператварыцца? Вас, мужчын, не зразумець: старым пердунам падавай для ўцех шаснаццацігадовых пігаліц, а юнцы ды маладзёны да цэлюлітных перачніц хінуцца. Нешта ў свеце збочылася і перавярнулася. Куды падзеліся ўстаноўленыя маральна-этычныя межы дазволенага і забароненага? Скажы мне, разумнік?

—  Кожнаму сваё, — буркнуў Антак дзеля прыліку.

—  Не гавары ты! А я, бач, не разумею. І што, растлумач, калі ласка, азначае паняцце «сваё»?

—  Прыціхні. Не чапляйся да слоў. Навошта прыкідвацца авечкай? Мяняецца час, зрушваюцца прыярытэты. Хтосьці любіць стравы з соллю, а нехта ўпадабаў прэснае і поснае. Наколькі памятаю, ты гарбату п’еш без цукру, а я балдзею ад кавы з мёдам. На кожны тавар знойдзецца пакупнік.

—  Балдзей, балдзёжнік, пакуль балда не адвалілася, — Танька надзьмула і так прыпухлыя вусны, прыцмокнула імі і шматзначна падміргнула, быццам прамовіла: «Усяму свой час, прыгажунчык».

Афіцыянт прынёс графін з каньяком і пузаты бакал з чырвоным віном, паставіў посуд з салатай і бутэрбродамі ды пакет ананасавага соку.

(Сітуацыя падобная да няўдалага школьнага спектакля. Праўда, хоць і без бутафорыі. А так усё на сваім месцы. Танька з найгранай радасцю пра будучае дзіця, якога ніколі не будзе. Мяцеліца-віхура (сапраўдная) на вуліцы таксама сапраўднага горада і нязменнае мроістае і аднастайнае надвор’е ў верхнім горадзе. А я, ірэальна-рэальны Антак, быццам сувязны паміж Танькай і яе ненароджаным дзіцем, злучаю танюсенькай жылкай-дротам горад жывых і горад зданяў. Дзякуй Богу, пра гэта пакуль ніхто не ведае. Хапае розуму маўчаць, не хваліцца, а таму і не выглядаць шызанутым блазнам у вачах знаёмых ды родных. Ведаю, наколькі проста, нават блізкія, умеюць прышпіліць ярлык да твайго цела, калі, барані Усявышні, ты хоць крышачку, на макавае каліва думаеш і бачыш не так, як агульная маса (вось-вось, менавіта маса) людзей вакол цябе. І ты ўжо выгнаннік, шыз, вар’ят... ланцужок можна доўжыць, пакуль не здаволішся. Ды нічога новага ў гэтым няма. Так было ці не ад стварэння свету і наўрад ці скончыцца з другім прышэсцем Хрыста. Бо ў нас выхавана пачуццё масавасці, статку, мы баімся (ія ў тым ліку) непаўторнай індывідуальнасці, самасці, выключнасці... І далёка па прыклады хадзіць няма сэнсу. Азіраюся і бачу, што апранаюся гэтак жа, як і бальшыня. Кінулі модны кліч пра скуру, і вось усе мы ледзь не пагалоўна ўсцягваем на плечы яе, здзёртую з жывёлін. А чаму так? Мо, прычына ў простым: усе мы выйшлі з ватовак-куфаек, якранейшыя пакаленнірускіх — з шынеляў... А мо проста модна?)

Антак нечакана ловіць на сабе здзіўлены позірк Танькі. Яна сасмягла-сасмактанай жуйкай прыліпла вачамі да твару хлопца. У позірку сяброўкі Перуновіч заўважае кактэйль са сполаху, замілавання, усхваляванасці ды любасці. Нябачным міксерам усё гэта так перамяшалася ў яе зеленаватых глядзелках, што Антаку падалося: вось зараз, праз адзін мірг тое месіва выплеснецца разам са слязамі на нясвежы абрус століка. Хоць які абрус? Лапік некалі белай тканіны.

Перуновіч падміргнуў, Танька адхіснулася да спінкі крэселка, шмаргнула далонькай па шчацэ, завучана пальцамі правяла па бровах, дакранулася да караткавата пастрыжаных валасоў і, урэшце, выдыхнула:

—  У цябе ўсё ў норме?

—  Ыгы.

—  Не мані, хлус.

—  Праўда, усё, як мае быць.

—  Мо праблема з грашыма? — у поглядзе Танькі спачуванне. — Я магу субсідзіраваць. Пазаўчора заробак атрымала, багатая, быццам унучка Ракфелера. — Роцік прыадкрыты ў чаканні.

—  Краска мая, прабач, але пакуль у альфонсы не запісваўся. Рукі, ногі ды і галава на месцы, а значыць — зарабіць на пражыццё магу і абавязаны. Канечне, дзякуй за клопат, — спахапіўся Антак.

—  Вось ужо ў каго гонар падпірае шчэлепы. І як ты сківіцай, небарака, рухаеш. Ці не са шляхцюкоў твой род цягнецца? — у голасе Танькі адчуваецца гарката жоўці. Яна дэманстратыўна фыркае і падпірае падбародак кулачком. Скрушна выдыхае і папрасцецку заяўляе: — Няхай бы хто мне прапанаваў пару соцень долараў. Узяла б і ў носік цмокнула. Але пакажыце такіх дурняў, што без дай прычыны грашыма надзяляць захочуць. Адразу паслугі запатрабуюць. Беднае-беднае маё цела дзявочае, як яблык крамянае, — яна, выпрастаўшы спіну, выструньваецца і, схапіўшы ў прыгаршчы свае грудкі пад карункавым швэдрыкам, выторквае іх угору.

—  Ёсць чым пахваліцца. І не яблычкі твае грудзі, а дынькі, — не то захапляецца, не то канстатуе Антак.

—  Былі некалі, — скептычная ўсмешка на твары. — З такім жыццём хутка абвісаюць. — Танька прыгублівае віно і позіркам паказвае на графінчык з каньяком: маўляў, чаго сядзіш, налівай.

Перуновіч плёснуў у кілішак, заціснуў у жменьку, каб сагрэць, нахіліў галаву, уцягваючы ў сябе пах пітва.

—  Нядрэнны, — адзначыў.

—  Абы-чым не частую. — Танька задаволеная. — Але ўсё ж, можа, скажаш, што за клопат маеш? Бо выглядаў такім бедаком, аж кроў у мяне загусла.

—  Не зацыклівайся, — Антак адсёрбнуў з кілішка, — проста задумаўся.

—  Няхай коні думаюць, у іх галовы вялікія, — яна паставіла фужэр. — Навошта непрыемнай пустатой мазгі забіваць? Трэба жыць лёгка: дзень мінуў, ты жывы і здаровы, то і скажы дзякуй сілам нябесным. А што заўтра будзе, тое праз ноч і пабачыш. Ё-маё, я, цяжарная жанчына-адзіночка, дарослага бэйбуса мудрасці выжывання павінна вучыць, — Танька ёрзнула на крэселку. — Вось часы надышлі: ні даць ні ўзяць — вяртаемся да матрыярхату. І ўсё з-за дзёўбнутых эмансіпатак-псіхапатак!

—  Навошта распальвацца? — Антак прыкрыў далонню Таньчыны пальчыкі.

—  Ага, не распалішся тут! Я нават не ведаю, хто бацька майго дзіцяці. Не глядзі, быццам на ачумелую. Не ведаю — і ўсё!

—  Перастань, усё будзе добра, павер мне, — супакойвае Антак. — Сама ж хвіліну таму даводзіла: жыві сённяшнім. Вось і пакажы прыклад. — Перуновіч прыўзняўся і праз столік пацалаваў у шчаку занурана-спахмурнелую былую каханку.

—  Я нейкая ненармальная, — хлюпнула носам Танька, — нам жа было так добра разам. Праўда? — яна, быццам пабітае шчанё, уткнулася позіркам у хлопца. — Аж не, заманулася таемнай навізны спазнаць. Думала, што ўсё цішком, шыта-крыта пройдзе. Горад жа вялікі, а ты ўвесь час заняты. То чаму б сяды-тады і не гульнуць. Вось і гуль¬нула. Ды з кім? З тваім жа сябрам. Праўду кажуць: дзе тонка, там і рвецца. Не, я не крыўдую. Ты малайчына, Антак, здраду нельга дараваць. Цвёрда-непахісных людзей з дзяцінства паважаю. Ну і засталася я з носам. Юрка паматросіўся са мною з тыдзень і — гудбай, шаноўная, бывай... А ты з ім ці бачышся? — промнікам сонца бліснулі вочы.

—  Так, — Перуновіч згодна хітнуў галавою.

—  Правільна. Ён жа ні ў чым не вінаваты. Сябрамі не кідаюцца. Гэта я, лярва, Юрку празнусціла ды спакусіла. Усё правільна, так мне і трэба. Толькі шкада — не пайшла навука на карысць. Колькі ўжо разоў пасля таго выпадку я апякалася-абпальвалася... Дрэнная, паскудная я баба, Антачак. — Танька паднесла да вуснаў фужэр і праз зубы ўцадзіла глыток віна. У вачах нічога не бачна, як ноччу ў калодзежы.

(Усё адбываецца адпаведна плану. Наперад жа ведаў. І навошта згадзіўся пайсці? Існуе ж няпісаны мужчынскі закон: з той, з якой разбегся, — па-новаму не сустракайся. Сабе даражэй будзе. Але ўсё-ткі дзякуй Таньцы, хоць на пару гадзін забудуся пра горад у нябёсах і яго жыхароў. Ці не поўня цяперака? Менавіта ў такія дні нахлынае пачуццё дваістасці: не ведаеш дакладна — тут ты ці ўжо там, сярод прывідных насельнікаў, якія гойсаюць над галовамі нашага свету. Шчаслівы той, хто гэтага не бачыць і не ведае.

А сам сабе ці праўду гавару? Хлушу, вядома ж — хлушу. Пакажыце хоць аднаго чалавека, якому падфарціла жыць у двух вымярэннях. Вось-вось, я — выключэнне! Заносішся, хлопец! Ведаеш жа: празмерная ганарлівасць — ці не з найвялікшых грахоў... І праўда, нам, беларусам, пыхлівасць не ўласцівая. Мы звыкліся жыць паасобку, кожны сам у сабе. Толькі ляніва-абыякавы не чуў пра наш трафарэтны вобраз: беларусаў згуртоўвае толькі бяда-няшчасціца. Яна, усемагутная, зганяе «тытульных» насельнікаў, быццам збродлівых кароў, у статак. А можа, так і трэба: у шчасці кожны паасобку, а ў ліхую гадзіну — усе разам. Ці не славутая, аж да аскоміны, генетычная памяць спрацоўвае? Як жа, філосаф знайшоўся найноўшага часу! Ад гэткага дудукання горка ў роце і брыдка на душы. Але ж разумныя людзі кажуць: маем тое, што маем, іншага пакуль не прадбачыцца.)

У зімова-мяцельныя дні цямнее хутка. Вось ужо за вялізнымі вокнамі, на вуліцы, каламутная шэрань набрыняла сілаю. А ў святле запаленых ліхтароў нястомна таўкуць мак белыя мухі (быццам ранняй вясной камары па-над рэчкаю).

—  Давай зазірнём у клуб «Альфа-Бэт», — ажывілася Танька, ставячы пусты фужэр на столік. — Даўно ў людзі не выбіралася. А сёння ж такая нагода. Згаджайся, чуеш?

—  Ляйчына пад хвост трапіла? Паненцы захацелася адарвацца па поўнай праграме. Ды так, быццам апошні вечар жыць мусіш?

—  А чаму б і не? — праз прыжмураныя вейкі жаданне выплёскваецца плоймай рагатых нячысцікаў. — Ты толькі ўяві, колькі наперадзе ў мяне адзінока-самотных месяцаў. З велькім жыватом жа ў скокі не пойдзеш!

—  Не вешай локшыну на вушы, — Антак дэманстратыўна пстрыкнуў пальцамі па сваіх, як у яўрэя, мочках, — карціць перад кімсьці распластацца?

—  Пашляк і грубіян, — Танька шморгнула носікам, а ў вачах усё тая ж, ранейшая смута. — Няхай сабе і так будзе. Ты ж зарокся пасля нашай разбежкі да мяне нават і дакранацца. Чысцюля хрэнаў. А я жывы чалавек, жанчына, і мне трэба, як і кожнай маладой і здаровай бабе. Хачу ласкі, цеплыні, а яшчэ — лагоды. Вось, усё сказала.

—  Пачакай-пачакай, ты мо ў якую секту ўступіў? І табе забаронена па разгульных месцах брындаць? Прызнавайся, як на духу.

—  Не-а, я вольны грамадзянін Сусвету, — Антак прыглушана рагатнуў. (Бач ты, клапоціцца пра маю фізіялагічна-маральную сутнасць. Мінулае проста так, адным росчыркам, з памяці не выкрасліш. У тканіне жыцця ўсё пакідае сваю нітку-след. Паспрабуй і выцягні, атрымаеш прагал, парушыцца цэласнасць, а значыць, займееш праблему з памяццю пра мінулае. Хоць мінулае і будучае заўсёды цесна-цясненька пераплецены. Іншым разам гэтага і не ўсведамляеш, пакуль не гукне з-за спіны тое, што даўно сплыло з дажджамі-залевамі. І аднойчы сп ’яну выкінутае з кватэры сабачанё будзе праследаваць цябе ў тваіх думках гадамі, а мо і да скону. Ды такім вострым болем адгукацца ў сэрцы, што чым далей, тым большая нянавісць да сябе апаноўвае кожную жылку цела. А нутро вярэдзіць невыказная віна. Вялікая віна перад бязмоўным стварэннем, якое паверыла ў людскую (тваю) дабрыню. Іраптам, у хвіліну ачмурэння мазгоў, ты ўсё разбурыў. Зруйнаваў цэласны і бязмежны сабачы свет. Але што маўклівы і пакорлівы сабака? У яго няма і не было выбару. А як жа з людзьмі? Мо таму так і крывавяць расціснутыя няўвагай, жорсткасцю ды абыякавасцю чалавечыя сэрцы... Калі ідзеш па вуліцы насустрач сотням такіх, як ты, перасіль сябе і зірні ў твары дзесятку прахожых. Што пабачыш?.. Адзіноту і расчараванне — пры ўсёй іх велічнай паставе. Веруючым лягчэй. Яны сам-насам з Богам. А ў душах атэістаў толькі фобіі...)

—  Доўга яшчэ думаць збіраешся? Ламаешся недачэпаю! — Танька пачынала злавацца. — Як ніхто ўмееш сапсаваць настрой ды абарваць крылцы ў палёце. Не надакучыла ўвесь час шлындаць, не адрываючыся ад грэшнай зямлі? Дзе фантазія, прадчуванне свежасці і навізны? — яна ў запале шырока раскінула рукі, быццам і сапраўды збіралася выпырхнуць з-за століка.

—  Не кіпяціся, — папрасіў. — Будзь мудрай.

—  То ідзём у клуб? — нібы і не чула слоў хлопца.

—  У мяне сёння не выгарае. Іншым разам.

—  Як хочаш! — шаркнуўшы крэселкам, Танька ўсхапілася на ногі — і да вешалкі з апраткай. Ужо адтуль: — На мой тавар пакупнік знойдзецца. Лепш бы другой дарогай пайшла, каб не натыкнуцца на тваю морду. І чаго папёрлася ў падземку? Села б на аўтобус і ўсё... Радасцю хацела падзяліцца. Дзякуй, парадаваліся разам.

Антак абыякава пазіраў на апранутую ўжо Таньку. Шчокі ў яе паружавелі, і невядома чаму раскудлаціліся валасы. Прычоска нагадвала сарочына гняздо.

—  Бывай, лапух, — і яна ўжо каля дзвярэй.

(Шчасліва адпачыць, — прамаўляе ў думках хлопец, — галоўнае, каб не на пустых абаротах вярнулася дамоў, а то такая ганьба даб’е. Ты ж, Танька-Танюша, з кагорты тых Евіных дачок, што жывуць паводле прынцыпу: ноч — матка, не спі гладка. Абавязкова трэба, каб нехта муляў пад бокам. Няхай табе пашэнціць сёння.)

Мяцеліца крыху сцішэла. І стомлены за дзень вецер ушчук, не матлашыў снежную пацяруху, не завіхаўся верацяном у праёмах між дамоў. Ён быццам з апошнім усхліпам вылятаў аднекуль на хвілінку, задзіраў у рэдкіх цяпер мінакоў крысо кажушка ці паліто і знясілена ападаў пад ногі.

Антак няспешна крочыць пад прыглушана-ніцым святлом ліхтароў, бяздумна ўслухоўваецца ў сіпенне колаў машын на дарозе, а вачамі нібы вывучае мыскі сваіх ботаў. Зараз адзінае ў яго жаданне: адасобіцца ад горада ў нябёсах і засяродзіцца на жыцці мегаполіса, што абступае з усіх бакоў.

(Няўжо мая планіда — быць тут і там? Нават і не помню, калі бачыў зоркі, назіраў за гонкай аблокаў па небе. Загароджвае такую прыгажосць ад мяне верхні горад, горад над галавою. А былі ж часіны, праўда, у далёкім дзяцінстве, калі, лежачы на свежым сене пад шчарбатым навесам, гадзінамі мог сузіраць далёкія зоркі: драбнюткія, быццам пясчынкі, і зіхатлівыя, большыя. Лічыў іх, пакуль не збіваўся і пачынаў пановаму. Сусед-сябрук Максімка гаварыў, што калі зоркі лічыць гучна, то грубее голас і хутчэй сталееш, робішся мужчынам раней за аднагодак. А ў няпоўныя чатырнаццаць зім і летаў аж карціць пачуваць сябе дарослым і сербануць напоўніцу забароненага і, здаецца, ніколі не дасяжнага: хавацца з дзяўчатамі ў зарасніках піжмы і палыну, што за клубам. Адчуць цеплыню і прыцягальнасць Надзіных грудзей (Максімкава сястра), яна старэйшая ажно на чатыры сонцазвароты, і ў яе ёсць каханак з Сычына. Надзька з ім кожны вечар знікае з клуба і шастае па недалёкім чаромхавым ды лазняковым прырэччы. Як жа балюча і крыўдна было ўвесь час назіраць за гэтым. І таму Антак зашываўся на сенавал і, распластаўшыся на спіне, лічыў, лічыў зоркі, а ў галаве пульсавалі думкі пра Надзьку. Часам аж сюды, пад навес, далятаў яе перапоўнены радасцю і шчасцем голас. А яму заставалася адно: прыкусваць да знямення губы і, збіўшыся, лічыць наноў далёкія і халодныя зоркі.

То было першае і няспраўджанае хлапечае каханне. Не ведаў, што праз гады тыя ўспаміны вернуцца непаўторнай музыкай, зашлыкочуць нервы і кожны раз пачнуць нагадваць прысмак мёду... А неба ў той час заўсёды было аквамарынавае...)

Антак вырашыў не забірацца ў метро, а прайсціся да тралейбуснага прыпынку. Нічога страшнага — пашпацыраваць такой парою і ў такое надвор’е паўз чатыры квар¬талы. Вуліца бязлюдзее на вачах, ніхто не парушае ўдумлівай адзіноты. Галоўнае, не закідваць галаву, а глядзець пад ногі. Няхай пакуль горад у нябёсах застанецца без яго, са сваімі прывіднымі жыхарамі.

Перуновіч лёгка, без напругі прыгадвае вечар і ўсю ноч, калі ўпершыню пабачыў горад над галавой. Яму тады споўнілася семнаццаць, і ўся іхняя сям’я перабралася жыць са сваёй забруджанай радыяцыяй вёсачкі ў монстрападобны і страшна-незразумелы (так здавалася той парою Антаку) горад. Ён прыцягваў і палохаў, прымаў і адштурхоўваў, забаўляў і пудзіў... Але чалавек — загадкавая істота, якой дадзена прыстасоўвацца да ўсяго. Вось і Перуновіч прыламаўся, хоць і з балючым надрывам душы, да асфальтаваных дарог, шматпавярховых будынкаў, людскога мурашніку, да крамных малака і хлеба. Цяжэй давялося звыкацца з мураванымі сценамі кватэры. Яму да ламоты ў зубах не хапала паху сасновага бярвення, з якога і была зрублена іхняя хата ў далёкай, глухой, але ж любай сэрцу, вёсачцы.

Ды слушна людзі кажуць: чалавек — не сабака, які прывыкае і верна служыць толькі аднаму гаспадару. Прыцёрся за нейкія паўгода Антак да ўсяго новага. Нават не вядомы раней смак адчуў у трубнай вадзе і кураж — у агляданні панарамы з балконнай вышыні.

Толькі ж адным надвячоркам, якраз пры канцы красавіка, прыбегшы з пагулянкі дамоў, пабачыў у кватэры на падлозе нерухомую бабулю Куліну. Падклаўшы рукі пад галаву (як малое дзіця), яна нібы спала. Гэтае імгненне для Антака перакуліла Сусвет.

Памятае, калі мажная кабета з «хуткай» абыякава выпусціла са сваёй пульхнай, нібы надзіманай, рукі бабуліна сухенькае запясце ды, крывячы вішнёвыя губы-гадзюкі, працадзіла:

—  Тут святар патрэбны, а не медыкі, — і патупала, перастаўляючы ногі-калоды, да дзвярэй.

У тую ж хвіліну ў галаве Антака як быццам нехта нябачны пераключыў клыпажок-тумблер. Шчоўк. Для хлопца зрабілася ўсё абыякава, апанавала абсалютная пустата. Глыбокая, бяздонная, чорная, без аніводнага пробліску. Да цяперашняга дня, да вось гэтай хвіліны, калі крочыць па заснежаным тратуары, ён не помніць і пры ўсім жаданні не ўзгадае, як выйшаў тады з кватэры, дзе хадзіў, пра што ці пра каго думаў (калі толькі ён мог думаць у тыя гадзіны), але апамятаўся за горадам, там, дзе пачыналіся пагоркі будаўнічага друзу і смецця. Перад тым раптоўным прасвятленнем свядомасці Антак добра-такі выцяўся, спатыкнуўшыся аб пагнутыя пруты арматуры разламанай бетоннай пліты. Рэбры грудзіны аж увагнуліся ад удару, а з вачэй шугануў асляпляльны слуп святла. Распластаны на буграстай зямлі, з раскінутымі рукамі, як на роскрыжы, ён упершыню ўбачыў той, верхні горад, горад у нябёсах. Горад па-над горадам.

(Я, як і бабуля, — памёр, — першая думка ў галаве. — І зусім не страшна. Толькі чаму я адзін, і так нясцерпна баліць цела? Нешта не тое... Мёртвы чалавек не адчувае фізічнага болю. Гэта вядома і пяцікласніку. А па мне ж быццам бульдозер праехаў. Ломіць кожная костачка. І галоўнае: чаму я ўнізе, а незвычайны, чужы горад нада мною? Я ж ляжу на зямлі, — далонямі правёў па маладой траве сярод леташняга быльнягу. Пальцы намацалі дробныя каменьчыкі, высахлыя невялікія галінкі, указальны патрапіў на вастрыню раструшчанай шкліны. Націснуў на яе і войкнуў. Машынальна палец усунуў у рот, сасмактаў кроў. — Не, у нябожчыкаў кроў не цячэ і пальцы яны не рэжуць... Значыць я — жывы. Жывы! — усведамленне гэтага вырвалася з юначай глоткі крыкам, што нагадваў вокліч нованароджанага, які выходзіць з улоння маці ў новае і неабдымнае жыццё. Яно пазней, праз зімы і леты, ночы і дні сталення будзе не толькі лашчыць, але і няшчадна біць. Бо наша жыццё — не адно шчасця спазнанне, але часцей — пакуты і расчараванні, да якіх, як ні старайся прывыкнуць, ды да апошняга ўздыху так і не зможаш. Мо таму, што ведаем са школьнай парты: «Чалавек народжаны для шчасця, нібы птушка для палёту». Лухта! Жыццё — штохвіліннае пераадоленне ўсяго і ўсіх, урэшце, — самога сябе.) Але не пра гэта думаў у тыя хвіліны Антак:

«Нейкая вар’ятня, псіхушка, нонсенс: я жывы, ляжу на зямлі, вось ён побач — горад з домам, у якім наша кватэра, а нада мною — другі, нябесны горад, падобны, але не такі, да якога прывык.

Расплывісты і хісткі горад. Ён бачыцца як праз запацелае шкло. — Кулакамі цярнуў вочы. Праяснілася. І ўсё ж пабудовы, вуліцы, постаці людзей нагадвалі трапяткі міраж. — Цікава, а ў нашай вёсцы таксама існавала вёска над намі? І куды яна падзелася, калі ўсіх выселілі, а жыхароў параскідвалі па іншых паселішчах, мястэчках і гарадах. Мо і яна расплылася, распаўзлася лапікамі следам за ўсімі намі? І цяпер над маёй Асінаўкай можна бачыць зорнае неба. Ага, слухай, — гэта Антак сам да сябе. — Сапраўды, няма неба з аблокамі і зоркамі, нават бяльма поўні не выглядзець. Замест неабсяжнай прасторы — другі, нябесны верхні горад... »

(Вялікае шчасце, — гэта цяпер разумее Перуновіч, — што давялося яму ўпершыню пабачыць горад над галавою ў тым узросце, калі ўсё незвычайнае і парадаксальнае, тое, чаго не павінна быць, — успрымаецца як належнае. І верыш хутчэй сваім вачам, а не закасцянеламу дыдактызму мозга. Бо яшчэ не згублена першароднае адчуванне прыроды ва ўсіх яе праявах. Ды на падсвядомым узроўні, як кот ці сабака, успрымаеш — хто перад табою: Божае стварэнне з сарцавінай дабрыні ці погань, сатканая з нянавісці і збачэнстваў, вычварэнец у чалавечым абліччы. Значна пазней да кожнага (а мо і не) даходзіць: чалавек не ідэал, няма ў ім абсалютнага дабра, як і не можа быць вылюдка на сто адсоткаў. Калі хто не верыць — прыгледзься да сябе, зірні збоку на штодзённыя ўчынкі, прыслухайся да прамоўленых слоў, да патаемных думак, якія кіпневымі бурбалкамі булькочуць у галаве, і жахнешся, спалохана спахопішся ды ўрэшце зразумееш — не, ні ў чым я не лепшы за вунь таго бамбізу, які выцяў роднае дзіця за зламаную лыжку падчас абеду. Але, усё гэта пустое... Навошта ўскладняць і так няпростае жыццё... і палюбі іншага, як самога сябе. Больш дэбільнага выслоўя-закліку цяжка знайсці. Разам з мамантамі вымерлі тыя, хто быў здольны на такія ахвяры. А хутчэй за ўсё, іх і не існавала. Бо лепш за мяне, любага, няма. Ды сціхніце, не прыплятайце дзеля пустога доваду пакутніка Хрыста. Лепш яшчэ раз, больш уважліва і ўсвядомлена прачытайце Вялікую Кнігу. Вось тады і ўсумніцеся. Бо ўбачыце на першым плане эгаізм кожнага паасобнага «я».)

Антак прамінуў бязлісты сквер. У застыглых галінах ліп прыглушана падвываў вецер. Ён быццам прасіў некага дапамагчы выблытацца з абдымкаў голых ёмкіх галін і пусціць на вольную прастору. Але ратавальніка не знаходзілася, і вецер з кожнай хвілінай губляў надзею. І вось ужо ягонае выццё змянілася прыцішаным скавытаннем. Безнадзейным і адзінокім. Не адрываючы вачэй ад перамеценага снегам тратуару, хло¬пец прайшоў паўз прысадзісты будынак цырка з ілюмінаванымі транспарантамі, на якіх скалатнела ціснуліся адзін да аднаго ашчэраныя тыгры, мінуў перакрыжаванне дарог і завярнуў у прыцемнены завулак. Так бліжэй да прыпынку. Ранейшае жаданне прагуляцца паціху знікала разам з тым, як неадступна пачыналі ледзянець пальцы ног у адсырэлых ботах. Нават хуткі крок не саграваў...

«Хто ж знаходзіцца ў тым горадзе?» — даймала цікавасць юнака. Дзіўным і незразумелым было яшчэ і тое, што ён, лежачы на зямлі, бачыў верхні горад не спадыспаду, а быццам знаходзіўся ўсярэдзіне, побач з постацямі-зданямі, сярод туманова-мроістых будынкаў, бясшумных карэт, запрэжаных стаенна-выязнымі жарабцамі, і найноўшымі, не бачанымі ніколі, мадэлямі аўтамабіляў. Яны праслізгвалі міма без аніводнага гуку. Жыхары ж верхняга горада не ішлі, а плылі. Праўда, ногі перастаўлялі і мужчыны, і жанчыны, але не дакраналіся імі да люстэркава-гладкай паверхні вузкіх брукаваных сцежак. Так-так, сцежак, бо тратуары не маглі так пакручаста выгінацца і абмінаць пірамідападобныя слупы, квадратныя дамы, выскокваць на шырокія дарогі з машынамі ды конямі. І яшчэ Антака здзівілі ўсмешкі на тварах гараджан. Усе добразычліва ўсміхаліся ці то яму, прыхадню, а мо і адно аднаму. Кожны для ўсіх і ўсе для кожнага.

—  Хто яны? Навошта і адкуль? Чаму я адначасова тут і там? Адчуваю ж плячыма зямлю, пальцы рук перабіраюць травінкі, і разам з тым я сярод постацяў-зданяў. І таксама разам з імі плыву, а не іду па вуліцах без сметніц і выхлапных газаў. Мноства птушак навокал. Паўсюдна. Але ніводнай вароны».

І раптам Антак заўважыў прыгожанькую з твару дзяўчыну. Зграбную, як лялька, у старамодным строі. Яна стаяла каля ўваходу ў майстэрню па рамонце гадзіннікаў і таксама, прыязна ўсміхаючыся, пазірала на хлопца. Па гадах яна роўня яму. Хоць, скажыце, хто бярэцца вызначаць узрост у дзяўчат да дваццаці гадоў? Толькі неспанатраны і бяздумны рызыкант возьме на сябе такі ненадзейны чын. Знаўца жаночых загадак адмовіцца адразу.

Поўненькія вусны дзяўчыны варушыліся. Яна нешта гаварыла, звярталася да Антака, але ён не мог пачуць ані слова. Сітуацыя да смешнага нагадвала нямое кіно. Толькі вось хто глядач і дзе кінамеханік? — зразумець немагчыма. Усміхнуўшыся ў чарговы раз, дзяўчына няўлоўным рухам прачыніла дзверы ў майстэрню і знікла ў цемнаватым праёме. Хлопец толькі заўважыў, як дробненька задрыжэў увесь будынак. Нібы рабацінне ад кінутага каменьчыка прабегла па застаялай вадзе азярца.

—  Але ж жыхары гэтага горада паміж сабою неяк кантактуюць... Не могуць жа яны заставацца нямымі? — разважаў сам-насам Перуновіч. — Відаць, нешта з маім слыхам... Ці ў гэтым горадзе я пакуль чужы, выпадковы навалока? Тым больш, што, здаецца, акрамя дзяўчыны мяне тут ніхто не заўважае і ніяк не рэагуе. Можа, гэта і да лепшага. Я быццам падглядаю-зазіраю ў забароненае праз шчылінку. Брыдкавата і нядобра гэта, але ж не я вінаваты.

У маўклівым роздуме мінула некалькі хвілін. Антак упінаўся позіркам у дзверы майстэрні, але яны не шалахнуліся. Паўз будынак спяшаліся размаітыя постаці. Вецер паддзімаў непрыкрытыя валасы на галовах жанчын, а з аднаго паўнацелага і напудранага спадара нават сарваў цыліндр. Капялюш пакаціўся пад колы лімузіна, але шаноўны пан не звярнуў на гэта ўвагу. Машына праехала, і асірацелы цыліндр застаўся ляжаць, пакінуты пасярод дарогі.

«Што ні месца, то свае звычкі і правілы. Так яно, відаць, і павінна быць».

Зверху нечакана грымнула: адрывіста і хлёстка. У тое ж імгненне сыпануў дождж. Порсткі і буйны. Кроплі як боб. Хлопец наважыўся схавацца пад брылёк старой будыніны з прыступкамі, але заўважыў, што ніводная дажджынка не намачыла яго апратку. Ды і гараджане не заўважалі навальніцы. Яна быццам была і ў той жа час яе не існавала.

—  Хутчэй за ўсё дзяўчыну я сёння ўжо не пабачу, — прашаптаў сам сабе Перуновіч і няспешна пашкандыбаў па вуліцы ў бок недалёкага сквера.

Навокал пасвяжэла. Святлейшымі падаліся прывідна-рэальныя дамы, майстэрні і лаўкі, людскія постаці як быццам убіраліся ў цела: знікала з іх ранейшая расплывістая прывіднасць. А лістота на дрэвах рабілася насычана зялёнай ды напаўняла наваколле непаўторным пахам лета. Дождж ішоў, грымела навальніца, але адначасова дажджу і не было (гэта як у сне: трапляеш у хуткаплынную рэчку, захлёбваешся вадой і ў той жа час адчуваеш, што ўсё тваё цела сухое).

«Ну як гэта можна растлумачыць, Божа мой літасцівы», — хлопец азіраецца, круціць галавою, каб зачапіцца позіркам хоць за нешта, што змагло б вытлумачыць яго заблытаную разгубленасць, зразумець незразумелае. Але гараджане праходзяць заспакоеныя і прасветленыя, як быццам усе яны жыхары вечнага Раю. Без аніякіх праблем, клопатаў і турбот.

«Ё-маё, гэта вар’ятня, а не Рай! — пераконваецца Перуновіч. — Так жыць нецікава. Не хачу я акварыумнага існавання».

—  Не бойся, даражэнькі, — чуе ён над самым вухам і паварочвае галаву. Побач з ім упадабаная паненка, што заходзіла ў майстэрню. На твары тая ж шчаслівая ўсмешка, на руках пальчаткі цялеснага колеру.

—  Ты навічок, мо таму ўсяго і палохаешся. Я адразу заўважыла, што ты не з нашых і закінуты сюды выпадкова ці па чыёйсьці найвялікшай просьбе. Такое рэдка здараецца, каб жывы ўбіваўся ў наш свет.

—  Прабач, а як цябе... — спахапіўся Антак.

—  Анэляй клічуць мяне, а маці называла Ганэлька.

—  Што гэта за месца, патлумач, калі ласка. І чаму я тут і ў адначассе там, — Перуновіч апусціў вочы.

—  Ведаеш, усё не так проста, як можа падацца напачатку, — дзяўчына ўзяла хлоп¬ца пад руку, але Антак не адчуў гэтага дотыку, яго быццам і не было.

—  Гэта не горад, Антак, а велькі свет Продкаў.

—  Адкуль ведаеш маё імя? — на лбе хлопца з’явіліся зморшчынкі.

—  Тут усе і пра ўсё ведаюць. Таму і пастарайся не здзіўляцца таму, што пачуеш або пабачыш... — дзяўчына памаўчала, узіраючыся ў люстраное шкло кавярні. — Я некалі была тваёй нявестаю. Некалі. Толькі ж разбежка ў часе не дала магчымасці злучыцца нам разам, ды яшчэ мая ранняя смерць ад сухотаў многае перайначыла. Але справа не ў гэтым. Я ўсё роўна твая была, ёсць і заўсёды буду. Кожны дзень я кладуся разам з табою і першай адганяю ад цябе сны. Заўсёды радуюся шчаслівым хвілінам твайго жыцця і з усіх сілаў бараню ад няшчасцяў і праблем, якія толькі-толькі збіраюцца абрынуцца ды насунуцца на цябе. Заўсёды засцерагаю ад непажаданых крокаў і ўчынкаў, якія затым адгукнуліся б душэўнымі ды цялеснымі пакутамі. Я...

—  Ты мой анёл-ахоўнік, — незнарок перапыніў Антак дзяўчыну.

—  Не, любы, зусім не. Такой улады я не маю. Гэта не мая роля. Я ўсяго-ткі няспраўджаная твая жонка з даўняга-даўняга жыцця. Проста дапамагаю не заблытацца табе ў цяперашнім чалавечым жыцці. Зразумей: паняццяў учарашняга, сённяшняга ды заўтрашняга для насельнікаў краіны Продкаў нямашака. Каля кожнага з вас, зямных, нас, з краіны Продкаў, жыве па некалькі. Побач з сім-тым існуюць азлобленыя стварэнні, якія адно што помсцяць сваім абраннікам, даводзяць да знішчэння па прынцыпе: калі не мне, то і нікому. Другія — надзяляюць энергіяй і сілай волі, трэція — дапамагаюць пакахаць, чацвёртыя — паказваюць тую сцяжыну, што выводзіць да ўлады. І гэтак далей і да таго падобнае. Усё залежыць, ад якога радавога кораню паходзіць чалавек з вашага свету. Мы ж таксама ў свой час не змаглі шмат чаго спраўдзіць, калі хадзілі па зямлі пад промнямі сонца і наталялі смагу вадою з крыніц. І таму павінны здзейсніць праз вас, хто цяпер жыве, сваю ранейшую наканаванасць. Лагічна ўсё завяршыць. Бачыш, як да прымітыўнага ўсё проста. А ты адразу пра анёла-ахоўніка. Ім і так з вамі турботаў хапае. Бо нізкіх памкненняў у вас, цяперашніх, значна больш, чым праведна-высокіх, — Анэля хітравата пасміхнулася.

—  Прабач, але ты мне так і не патлумачыла — чаму я тут, сярод вас, у краіне Продкаў. Хоць з твайго расповеду вынікае: вы ўвесь час знаходзіцеся сярод нас, зямных. Карэкціруеце нашы ўчынкі і паводзіны.

—  Не перабольшвай, Антак. Мы даём права выбару, праз сумніў і роздум. Зрабіць так або інакш — вырашае ўсё ж сам чалавек. Мы проста закідваем у вашу свядомасць зернейка сумнення. Даём час для дэталёвага роздуму: а што атрымаецца, калі зрабіць так, а не гэтак, пайсці напрасткі ці саступіць на два крокі ўбок. Выбіраеш, Антак, ты і толькі ты.

—  Тады навошта ваша краіна Продкаў?

—  Усё вельмі проста: не дазволіць людзям згубіць дарэшты створанае пакаленнямі мільёнаў папярэднікаў. Сівой і бясконцай гісторыі вядомыя дзесяткі падобных выпадкаў... Ва ўсім гэтым дрэнна адно: вы, зямныя, хутка на ўсё забываецеся, не ўмееце рабіць высноў. Заўсёды жывяце па прынцыпе: пасля нас — хоць патоп. І ў ранейшыя часы прабацькоў, калі жыццё даходзіла да пэўнай мяжы развіцця і дабрабыту, вы нішчылі створанае дарэшты. Даводзілася нам, свету Продкаў, пачынаць усё наноў, з нуля, абсалютнага нуля (у нашым разуменні абсалютны нуль — не тое, што для вас). Стаміла цябе?

—  Ды ўжо ж, — Антак зірнуў на клумбу пасярод вузенькай дарогі: ні прайсці ні праехаць. — Дзеля чаго яна тут?

—  Ага, бачыш: нават у гэтым табе даецца права выбару. Ідзі напрасткі, знішчы прыгажосць, ці, зірнуўшы налева, заўважыш завулак, можна абысці, але патраціш некалькі лішніх хвілін, якіх зямным заўсёды не хапае. Вашая звыклая адгаворка на ўнутраную лянотнасць адна: «бракуе часу». А час бязмежны. Ён быццам ёсць і разам з тым яго не існуе. Парадокс, га? Адпачні пакуль, адпачні. Усё патрэбна абдумаць, над пачутым паразважаць. Цябе яшчэ чакаюць сустрэчы. І сустрэча з бабуляй. Тваёй бабуляй. Не апошні раз ты ў краіне Продкаў. А пакуль вяртайся ў свой горад, да сабе падобных. Вельмі не засяроджвайся на пачутым ды пабачаным. Да сустрэчы.

У тралейбусе было настолькі зябка, што халадэча даймала да спіннога мозгу. Некалькі пар мінчукоў, захутаных у зімовыя апраткі, нахохлена, бы вераб’і, уціскаліся ў стылыя мулкаватыя сядзенні. Сканцэнтраваны на дарозе вадзіцель ленаваўся абвяшчаць назвы прыпынкаў. А ўрэшце, каму гэта патрэбна? Пасажыры свой маршрут ведалі. Прыезджыя ж у такі час звычайна дабіраюцца да належных адрасоў таксоўкамі ці маршруткамі. Разам з тымі, хто гасцей сустрэне.

Антак, нягледзячы на зімнюю халадэчу, любіў такое надвор’е ў пазнаватую вечаровасць. Напаўпустыя магістралі, закалыханы мяцеліцай горад. Праз снежную каламуць прасветы акон у аднатыпных шматпавярховіках. Сіратліва-адзінокія прахожыя, што, быццам беспрытульныя мышы, шмыгаюць у цёмныя пад’езды да сваіх абагрэтых і абжытых кватэр.

Раптам, без дай прычыны, Антаку захацелася на мора. Да стромкіх кіпарысаў, разамлелых магнолій і хваляў гаркаватай вады. Бо паўднёвае сонца шчодрае да кожнага: ягоныя промні аблашчваюць, лагодзяць цела, закалыхваюць свядомасць і напачатку літаральна спальваюць скуру. Вядома ж, людзей неабачлівых ці неабазнаных. І нават у гэтым мы маем права выбару (так сцвярджала Ганэлька): ці няспешна, дзень да дня звыкацца з паўднёвымі промнямі, ці паспадзявацца на трывушчасць скуры ды яе пігментацыю — кінуць сябе любімага на пляжны жвір гадзінак на пяць... Усё залежыць ад моцы твайго (майго, яго, яе...) сілы розуму і сілы волі. Хто пераможа ва ўнутраным дыялогу...

Тралейбус прытармазіў, голымі косткамі клацнулі ягоныя рогі аб напяты электрычны дрот. Перуновіч усім целам саўгануўся на сядзенні, выцяўся грудзінай аб парэнчу сядзення-спарыша перад сабою. Міжволі зірнуў праз наледзянелае шкло акна. На заціснутай гурбамі снегу дарозе, побач з прыпынкам, скалечаным стварэннем ляжала жалезная сметніца з параскіданым вакол змесцівам-друзам.

«Тут жа побач жыве Светка, — зварухнулася ў свядомасці згадка. — У сённяшняе міжчассе (Божа мой, а колькі гадоў яно ўжо цягнецца?..) лепш як са Светкай ні з кім не пагаворыш, ці нават проста не памаўчыш».

І вось — тралейбус аддаляецца ад Перуновіча ў святле вулічных ліхтароў, раз-другі міргануўшы чырванню габарытных вачэй-фар.

Антак адзін. Сам-насам з вялікім горадам. Яго даўно даймае думка-пытанне: з-за чаго так атрымліваецца: чым больш вакол цябе людзей, тым большая роспачная самота. Сярод тысяч да цябе падобных пачуваеш сябе пустэльнікам. Ніхто табе не патрэбны, і ты ўсім да лямпачкі. Парадокс... а мо, усяму віною індывідуалізацыя.

«Ды хрэн з ёю, з індывідуалізацыяй. Пад нагамі рыпіць свежы незаплямлены снег — і то ўжо добра. Ніхто не паспеў да цябе забрудзіць чысціню. Ты першы пакідаеш сляды, якія праз хвіліну зліжа мяцеліца. Ага. Можа, адзінота гараджан праяўляецца ці, лепш сказаць, з’яўляецца вынікам недахопу месца, прасторы... Чаму ж тады мы імкнёмся ў агромністы статак, паўзём усімі праўдамі і няпраўдамі ў мегаполісы з крынічна-светлых вёсак, пасёлкаў, мястэчак... Назоламі-мухамі злятаемся на запляваны асфальт з узбярэжжаў рачулак, ад глыбокіх азярын і стромкіх бароў-дуброў ды шапаткіх узлескаў... Не, і там чалавек адзінокі. Відаць, убіваючыся ў горад, мы хочам спраўдзіць спрадвечную жывёльную наканаванасць: у статку прасцей і лягчэй выжыць. Ну-ну. Давай, філосаф са зруйнаванай вёскі. Да чаго яшчэ дадумаешся... — Антак скептычна пасміхнуўся. — І ўсё ж: цяпер мы нараджаемся са слабейшымі пупавінамі, якія павінны звязваць чалавека з роднай зямлёю, з тым месцам, дзе ўпершыню кугакнуў і зрабіў першы ўдых. Страшна нараджацца бяспамятным. Няўжо ў нас парушана генетычная сувязь з краінай Продкаў? Але ж я бачу горад у нябёсах... Псіх, маўчы. Месца ў навінкаўскім доме «хі-хі» і для цябе знойдзецца... Краіна Продкаў... Горад у нябёсах... Скажы каму, крутнуць пальцам ля скроні. А, можа, і сапраўды, усё гэта толькі ў маім уяўленні? Хто паверыць у тое, што бачыш ты адзін і што недаступнае тысячам іншых? Паверыць Светка. Ці не таму і крочу да яе зараз. Таньцы тое недаступна, а Светка паверыць. Яна мудрая і пазірае значна далей за многіх. Бо яна ў свае пяцьдзесят здзіўляецца кожнай кветачцы на газоне і апаламу лісціку ў скверы, захапляецца аблачынкай у небе і нястомна падкормлівае варон, галубоў з вераб’ямі на сваім балконе... Нічога, што працавалі разам паўтара года таму ў статыстычным бюро. Светка Літоўка і статыстыка — пара¬докс, але ж факт. Праўда, даўнавата не бачыліся, але сяды-тады перазвоньваемся. Наша няўлоўная повязь у аднолькавым, ці падобным, светабачанні. Света і светабачанне... Антак і антыбачанне. Не, не падыходзіць! Надакучыла! Стаміўся ад унутранага дыялога. Вось і дом. Светка не спіць. Вокны трэцяга паверха цьмяна асветленыя. Значыць, уключаны таршэр... Хачу зразумець сказанае мне Ганэлькай. Няўжо яна сапраўды мая нарачоная? Няспраўджаная жонка. Тады атрымліваецца, што на самай справе існуе Кніга лёсаў... Зусім я заблытаўся. А ўсяму віною горад у нябёсах».

Пераступіўшы парог пад’езда, Антак адчуў, як угрэтае камунальнымі батарэямі паветра казытнула па задубелай ад марозу скуры твару. Ногі лёгка перабіраюць дзе-нідзе вышчарбленыя прыступкі. Першая лесвічная пляцоўка, другая, а вось і Светкі Літоўкі дзверы. Хлопец хвіліну стаіць, прытуліўшыся спінай да пафарбаванай у зялёны колер сцяны. Побач — Светчыны дзверы з магічнымі лічбамі 66. Рэдкая для шматпавярховікаў цішыня. Ані гуку. Перуновічу не хочацца яе парушаць. Таму і тырчыць ён насупраць дзвярэй, не адважваецца націснуць на клыпажок званка. Яго агортвае колішні настрой. Той вясновай ноччу ён чытаў булгакаўскага «Майстра і Маргарыту». Кнігу прынесла Светка. Ён на сваёй кухні. Сярэдзіна траўня. Праз расчыненую фортку ўліваецца надворная лёгкая прахалода. Такая ж глыбокая цішыня. І толькі шолах старонак кнігі. Яна новая, нікім не чытаная. Ад яе зыходзіць пах друкарскай фарбы. Паэт Бяздомны, Понцій Пілат, раскормлены кот Бегемот...

«Мяў», — Перуновіч здрыгануўся ўсім целам. Стрэліўшы позіркам на верхні пралёт лесвіцы, ён убачыў на падаконні чорнага ката з прымружанымі вачамі.

«Мяў», — яшчэ раз ляніва азваўся кот і грацыёзна паклаў галаву на выпрастаныя лапы.

Перуновіч адштурхнуўся спінай ад сцяны, зрабіў чатыры вялікія крокі і націснуў на званок.

За дзвярыма меладычна зацёхкаў нейкі птах. Прыглушана, быццам з-пад вады.

«Ага, Светка прыкупіла новы званок. Стары гарлапаністы абрыд».

З кватэры ні гуку. Антак яшчэ раз ціскануў на белы клыпажок.

—  Хто там? — устрывожана-разгублены знаёмы голас.

—  Не бойся, свае.

Клацанне замка. Дзверы прачыніліся. Натапыраная, як верабей, Светка ў праёме.

—  Авой, якія госці, — разгублена лыпае вейкамі. — І не адзін.

Антак адчувае, як паўз яго ногі нешта шмыгнула ў кватэру. Светка адступае і, нахіліўшыся, бярэ на рукі чорнага прыгажуна.

—  Праходзь, не стой. Вось сюрпрыз дык сюрпрыз. Умееш ты гэта рабіць, Перуновіч.

Светка з катом на руках і ў цёмным халаце падобная да прасветленай манашкі. Твар яе выпраменьвае ўнутраную спагаду і лагоду, позірк вачэй напоўнены цеплынёй і пяшчотай, як у маці, што ўрэшце дачакалася аблуднага сына з далёкіх дарог.

—  Распранайся. Вось дык падарунак насупраць ночы. Не чакала, — гаспадыня кватэры дагледжана-вытанчанай рукой пагладжвае чорную поўсць мурлыкі. Кот жмурыцца ад яркага святла ў вітальні.

—  Адкуль ты і дзе надыбаў коціка? Есці хочаш? Дзе будзем — на кухні ці ў зальчыку гарбатку піць? У мяне якраз эклеры ёсць. Ну вось, адразу дзесятак пытанняў, — Светка вінавата пасміхнулася. — Чаго маўчыш, быццам няродны?

—  Адказваю па парадку. Гуляў у горадзе, разганяў нудоту. Ехаў дамоў ды ўспомніў пра цябе. Захацелася пабачыць, пагаманіць вочы ў вочы. Кот жа сам прыйшоў. Злякнуў мяне перад тваімі дзвярыма. Думаю, што ён суседскі.

—  Не, хлопча, наколькі ведаю, у нашым пад’ездзе такіх ніколі не было. Не ўводзь у зман.

—  Праўду кажу, на падаконні яго заўважыў між тваім і наступным паверхамі. Нават злякнуў, нягоднік.

«Мяў», — кот саскочыў са Светчыных рук і, выгнуўшы спіну, шуснуў пад кніжную шафу, якая тулілася ў кутку вітальні.

—  Бачыш, зразумела жывёліна, што пра яе гамонім, — зазначыў Антак.

—  Няхай абвыкаецца. Калі ён тутэйшы, з нашага дома, то пазней адчынім дзверы і зразумеем: пойдзе — трымаць не буду, а застанецца — жыць яму тут. Кіруй у пакой, зараз пастаўлю ваду на кіпень. Запару мяты з ліпай. Пасля вуліцы табе на карысць будзе. Праходзь, не стой ужо. Там і таршэр уключаны. Чытала кнігу Аволзака. Нічогі аўтар. Калі не збэсціцца, то нешта з яго будзе. Значыць — ты ў залу, а я — на кухню.

Прысеўшы на канапу, далей ад таршэра, Антак прымружыў вейкі. Ён ужо не бачыў, але адчуў, як каля яго бясшумна прымасціўся кот. Перуновіч быў упэўнены, што жывёліна ўзіраецца ў яго твар. Толькі ж расплюшчваць вочы не было сіл. Адно, што ён змог зрабіць, — пакласці далонь на разняволеную шыю ката, ніжэй зграбнай галавы. Кот вуркатнуў раз-другі, дакрануўся выпушчанымі кіпцюрамі да нагавіц хлопца і далікатна шмаргануў па тканіне...

Наступным разам з Анэляй-Ганэлькай Антак сустрэўся каля царквы. Тым нядзельным надвячоркам ён няспешна кіраваў да кансерваторыі. Дамовіўся сустрэцца з былым сябрам-аднавяскоўцам, каб перакінуцца слоўкам-другім, прыгадаць мінулае ды прапусціць па куфлі жывога піва ў кафэ непадалёк.

Прайшоўшы паўз жанчын, якія прадавалі кветкі, хлопец нечакана пачуў сваё імя. Напаўголаса яго хтосьці клікаў: «Антак, Антак». Голас, як перазвон вісюлек крышталёвай люстры. Азірнуўся і не паверыў вачам: ад прадавачак кветак да яго кіравала Ганэлька. Стромкая і вабная (Божа мой, уцялесненая — з плоці і крыві), а ў руцэ букецік васількоў з бутонам ружы пасяродку.

—  Ты?! — вырвалася.

—  Як бачыш, — Ганэлька ўзяла Перуновіча пад руку. — Не здзіўляйся. Ты ж можаш быць сярод нас, у нашым горадзе? Можаш. Таму і мне няцяжка зазірнуць да вас. Ты што, не рады?

—  Нечакана.

—  Прабач, што ўбіваюся ў твае планы, але вяртайся дамоў. Сябар не прыйдзе.

—  Чаму? — Антак недаверліва зірнуў на дзяўчыну.

—  Збіты машынай на пешаходным пераходзе.

—  Так не жартуюць!

—  Кажу праўду. Паглядзі, як чарнее пунсовы бутон ружы сярод васількоў. Сябра ж твайго звалі Васіль?

—  Так.

—  Вось, а ты не верыш.

—  Але чаму? Навошта?

—  У ягонай Кнізе лёсу пастаўлена кропка. І дзякаваць Богу, што кропка, а не шматкроп’е. Інакш сёння для цябе, Антак, адбылося б непапраўнае.

—  Нейкая дурнота.

—  Дарэмна так гаворыш. Ты павінен давяраць мне.

—  Слухай, — Перуновіч спыніўся, — ну растлумач, дай зразумець, дзеля чаго вы існуяце? Навошта вам горад у нябёсах? Павінен жа ў гэтым быць нейкі здаровы лагічны сэнс!

—  Ты выглядаеш спалоханым.

—  Не адгаворвайся і не адыходзь ад тэмы. Прашу цябе, Ганэлька, растлумач: наво¬шта мне ведаць пра вас? Я хачу быць звычайным, такім жа, як усе людзі, што навокал. Ну, вунь, як той хлопец з тортам, ці той, што цалуе дзяўчыну.

—  Прывыклі вы, зямныя людзі, каб усё падпарадкоўвалася логіцы, вашай логіцы. Толькі ж у свеце, сусвеце існуюць мільярды акалічнасцяў таго, што не падпарадкоўваецца ўмоўнасцям законаў, створаных вамі законаў. Таму і хапаецеся вы за матэрыялізм і дыялектыку.

—  Я пытаюся не пра тое, Г анэлька, — Перуновіч умольна зазірае ў вочы дзяўчыне.

—  Добра. Няхай будзе сказанае мною ў межах даступнай вам логікі. Цябе, Антак, моцна любіць твая родзічка. Яе далоні над табою, ейны дух дабрыні ды сардэчнасці, апякунства з табою. Любоў бабулі непамерна большая за любоў мацярок. Павер, гэта аксіёма. Так вы любіце гаварыць.

Яны ўжо няспешна ішлі паўз Свіслач. Цёмная масляністая вада рэчкі гайдала на хвалях лянівых качак. А каля пераходнага моста бомж без узросту адмываў з пустых бутэлек наклейкі-этыкеткі. Каля яго ног месцілася вялізная торба пляшак. Яшчэ, відаць, неадмытых, заэтыкетчаных.

—  Вось і ў яго мелася права выбару, — Ганэлька затрымала позірк на бамжы. — Але слабы чалавек па сваёй натуры. Вельмі ж слабы. Ён, Алесь Аляксандравіч, былы партыец, функцыянер. Раней, ну, ты ведаеш, пра які час кажу, пры службовай машыне быў, з сакратаркай у прыёмнай, нямецкія гарнітуры насіў, абуваў чэшскія туфлі. Хадзіў жа, не адчуваючы пад сабою зямлі, а як глядзеў на вакольных, — Г анэлька сцепанула плячыма. — Яму здавалася, што ўсе людзі, якія атуляюць яго, — чарвякі на кучы гною, а ён, Алесь Аляксандравіч, — Бог, уладар свету. Не любім мы, жыхары горада ў нябёсах (так нас ты ахрысціў), хоць мы ўсё ж з краіны Продкаў, такіх як ён. Але, гэта да слова. Значыцца: змянілася сістэма. І толькі ў гэтым партыец убачыў прычыну свайго падзення. Маўляў, таму кінула яго жонка, а сын выжыў з кватэры, унук спаліў пашпарт, адракліся людзі, што служылі побач. Ён так і не зразумеў прычыны падзення. Да яго не дайшло ды і не дойдзе сапраўднасць таго, што адбылося. Але дзіўнае і страшнае ва ўсёй абмаляванай сітуацыі іншае — Алесь Аляксандравіч зжыўся з ёю, упадабаў сваё цяперашняе жыццё. І да сябе падобных ён адносіцца гэтак жа, як і раней. Яны — мухі, а ён — начны кажан.

Бомж быццам пачуў размову. Адарваўся ад клопатнага занятку, выпрастаўся, выцер мокрыя рукі аб бясколерныя нагавіцы і ўпячатаў позірк у Ганэльку з Антакам. Хваля зледзянелага паветра патыхнула ў іх твары.

—  Неабгрунтавана. Калос на гліняных нагах, — выдыхнуў хлопец.

—  Не зразумела. Ты пра што?

—  Пра твайго Алеся Аляксандравіча, бамжа.

—  Вой, я ж забылася, з кім гавару, — Ганэлька прыпынілася. — Табе патрэбны аргументы. Важкія, неабвержныя. Але ж і наша краіна Продкаў не мае аргументаванага вытлумачэння. Гэта існуе. Вось аргумент: ты бачыш краіну сваімі вачамі. Гуляеш па нашым горадзе разам са мною.

—  А мо, я хворы? І тое, пра што гаворым, —толькі ў маім уяўленні? Ты — міраж, выбрык майго розуму.

—  Перастань.

—  Сама падумай: хто паверыць у байку пра горад у нябёсах, тваю краіну Продкаў, нават у тое, што ты сама — не выдумка вар’ята.

—  Гэта іх праблемы. Навошта некаму даказваць відавочнае.

—  Ага, я забыў — на расійскім тэлебачанні ёсць перадача «Відавочнае — неверагоднае».

—  Вось-вось, ужо бліжэй да сутнасці. Прыгадай яшчэ пра мабільныя тэлефоны, нябачныя радыёхвалі...

—  Не змешвай проса з макам, — Антак пачаў злавацца.

—  Табе патрэбна матывацыя, вытлумачэнне ўсяму, з чым давялося сутыкнуцца, — Ганэлька пасміхнулася. — Бедны ты мой хлопчык.

—  Паслухай, адчуваю, куды павернеш гаворку. Пра Бога не трэба. Ёсць тэмы і рэчы, якія не патрабуюць тлумачэння і доказу.

—  Так. Бачыш, які ты разумны. Навучыся давяраць самому сабе.

Тым надвячоркам Антак з Ганэлькай доўга гулялі каля Свіслачы. Душу хлопца агарнулі незразумелы спакой і ўтульнасць. Яму было добра і проста побач з жыхаркай краіны Продкаў. Антак нават забыўся на трагедыю сябра-аднавяскоўца Васіля, не турбаваў яго і лёс разгульнай Танькі з ненароджаным пакуль нашчадкам.

—  Вось госць, дык госць, — быццам праз ватную коўдру ўлавіў Антак голас Светкі. — На імгненне затрымалася на кухні, а ён ужо вуха цісне. Мо падушку прынесці?

—  Не трэба. Я нават і не задрамаў, — пачаў апраўдвацца хлопец. — На хвіліну прыплюшчыў павекі ды паглыбіўся ва ўспаміны. А ў цябе пасля вуліцы ўтульна і цёпла.

—  Ну-ну.

—  Умееш ты, Літоўка, быць гаспадыняй.

—  Нягож, толькі гэтым і займаюся, — Светка паставіла на часопісны столік паднос з карэльскай бярозы, запоўнены сподачкамі з бутэрбродамі, разеткамі з сочывам і статнай пляшкай каньяку.

—  Нядрэнна, — акінуўшы позіркам пачастунак, зазначыў Антак, — па-праўдзе, я разлічваў (і то ў лепшым выпадку) на філіжанку гарбаты. А тут, не раўнуючы, царскі стол.

—  Хопіць выдурняцца. Калі б хто быў старонні, то і сапраўды падумаў бы, што я — скнара, якіх і не знойдзеш у нашай сталіцы. А беларусы ж — народ гасцінны.

—  Якая ты беларуска? Зірні ў люстэрка. Працэнтаў на семдзесят у цябе татарскай крыві, а ўсё туды ж — у беларусы.

—  Свінтух ты, хлопча. Не паважаеш мяне, то хоць да ўзросту стаўся належна, — Светка гулліва надзьмула вусны. — Знайшоўся мне беларус. Хто-хто, а ты каля нашага народа і блізка не ляжаў.

—  Ага, давай яшчэ пасварымся, нацыяналістачка мая.

—  Не абражай. Навучыся ўрэшце адрозніваць паняцці «нацыяналізм» і «патрыятызм». Не ведаю, якія ты газеты чытаеш...

—  Тыя, даражэнькая, у якіх сцвярджаецца, што беларусы — малады народ, маладая гістарычная з’ява.

—  Вой, слухай, у цябе тэмпературы няма? Беларускі народ, наш народ, мае тысячагадовыя традыцыі, свой генафонд і антрапалогію, мову, свой уклад жыцця. Сваё адзенне, абутак, нават прычоскі, тып жылля, посуд, свае нацыянальныя традыцыі, паданні...

—  Усё, усё — супакойся, — ушчаміўся ў Светчын маналог Антак. — Проста ведаю, чым цябе зачапіць. Не даводзь прапісныя ісціны. Мяне не трэба пераконваць у адметнасці нашага народа.

—  Чаму ж тады мелеш лухту пра малады этнас?

—  Не я мялю, даражэнькая, а нашы блізкія суседзі з усходу і захаду.

—  Гэта іхнія праблемы.

—  Памыляешся, Літоўка, не столькі іхнія, колькі нашыя. Не ўсе ж такія дасведчаныя, як ты. Ёсць жа людзі, якія вераць любому друкаванаму слову, не важна, адкуль яно зыходзіць.

—  Ім дастаткова распавесці пра Вялікае княства Літоўскае, пра ліцвінаў, пра падзел Рэчы Паспалітай...

—  Завялася. Вось заўтра і пачынай адукацыйную працу, тым больш, што ты, Светка, і прозвішча маеш адпаведнае. Распавядзі народу пра былую дзяржаўнасць ВКЛ, пра час, як княства было захоплена суседзямі ў 1795 годзе. Не памыляюся я, дарэчы?

—  Не. Толькі ж і ты супакойся, — Светка згрымаснічала, зморшчыла гармонікам нос. — Бачу, хлопец, ты начытаны. Кожны раз купляюся на твае выбрыкі. Ніяк не навучуся не патрапляць на твае закідоны. Як ні стараюся, а падчэпіш на кручок, як бязглуздую рыбіну ў мелкай рачулцы.

—  Проста, Светка, табе баліць, больш чым каму, праблема нацыянальнага самавызначэння, годнасці народа. Яна і мне баліць, але я не такі шалёны. Не крыўдуй, гэта кажу ў добрым сэнсе.

—  Размінка прайшла: 1/0 на тваю карысць. Цяпер можна брацца і за познюю вячэру, — Светка ўладкавалася па другі бок століка ў шыкоўным мяккім фатэлі.

—  Налівай, мужчына, па кроплі дзеля ўнутранага сугрэву і каб разняволіцца ды расцугляць язык.

Бурштынавы напой забулькатаў у кілішкі. Церпкаваты пах як павуцінка казытнуў у носе Антака. Яму падабаўся каньяк. Нават вельмі. Але ж нельга было і сцвярджаць, што без соткі гэтага гарманічна суаднесенага пітва ён не мог абысціся цягам сутак. Мог. Яшчэ і як. Толькі ж кожным разам саграваючы далонню пасудзінку з каньяком, хлопец больш наталяўся пахам, чым смакам.

Пілі няспешна і моўчкі. Някідкае святло таршэра і смак каньяку, сплятаючыся ў нябачную тканку позняга вечара, агортвалі душу невытлумачальным спакоем. Там, за вокнамі, віхурылася зіма, а тут, ва ўтульным пакоі, без лішкаў мэблі і з малочна-кававай чысцінёй шпалер на сценах, два чалавекі пачувалі сябе быццам на ціхаакіянскім востраве...

—  Закусвай, — спахапілася Светка, — рэкамендую сыр. Ну, проста казка. Можаш скрылёк яблыка пажаваць. Нашанскія, а не з Малдовы ці Польшчы. На Камароўцы ў вясковай бабулі набыла. Яна казала, што спецыяльнае земляное скляпенне мае для захавання яблыкаў. Бачыш, калі гаспадары хочуць, то ўсё могуць. І не трэба захімізаванай садавінай душыцца. Я гавару пра прывазную, якую нават чарвяк не точыць. Зірнеш на такія яблык ці грушу — здаецца, з парафіну зробленыя. Некалі падобныя цацкі прадаваліся для ўпрыгожвання навагодніх ёлак.

—  Ага, «прыгадала баба, як дзеўкай была».

—  Сёння, хлопча, ты быццам спецыяльна наравіш, стараешся мяне пакрыўдзіць. Навошта, Антак, у гасцях і так пра гаспадыню? Хутаранін ты неабгабляваны.

—  Я ж у думках сказаў... Як пачула, га?

—  Нягож, у думках. Апраўдвайся... Ці лепей — напачатку думай.

—  Супакойся, Светка. Я ж не са злосці, а ты ўжо на дыбкі.

—  Ведаю. Ты добры, і душу маеш светлую. Шкада — язык з калючкамі.

—  Абяцаю — выпраўлюся поўнасцю. Буду пай-хлопчыкам ва ўсіх адносінах і з усімі, а найперш, Свецік, з табою. Ніводнага колкага слова не выпырхне з маіх губ, а мозг не народзіць дрэннай думкі. За гэта яшчэ па кропельцы глытнём.

Яны зрабілі па некалькі маленькіх глыткоў. З боку дзвярэй, што вялі на балкон, павольна і ледзь улоўна для вока пагойдвалася фіранка. Нельга было зразумець: ці ад скразняку, альбо ад угрэтага ацяпляльнай батарэяй паветра. У прыглушаным асвятленні таршэра край фіранкі падаваўся жывой істотай, якая напружана вычэквала зручны момант для скачка з прыцемку ў прастору і асветленасць пакоя.

—  Не ведаю, з чаго пачаць, — парушыў хвілінную прымоўкласць Антак.

—  З самага пачатку, — скаламбурыла Светка.

—  Баюся, што няправільна зразумееш, — хлопец раздумваў, вагаўся ў рашэнні: варта працягваць ці наўмысна збочыць на нешта іншае, перавесці гутарку на звычайную штодзёншчыну.

—  Не ламайся, быццам нявеста перад выданнем, — падкалупнула сябрука Літоўка, — прамовіў «а», то гавары і «б».

—  Палічыш яшчэ, крый Божа, вар’ятам і да тэлефона кінешся.

—  А ты не адразу ў лоб, а спакваля, здалёк пачынай, — Светка, не хаваючы здзіўлення, пасміхнулася і падабрала ногі пад сябе ў фатэль. — З намі, жанчынамі, трэба асцярожна, беражліва, далікатна. Няўжо яшчэ такіх азоў не завучыў? У твае гадкі, дарагі, даўно пара ведаць, як да нас падступіцца.

—  Светка, хачу пагаварыць сур’ёзна, а ты на жарцікі ды кепікі паварочваеш. Вельмі ж тэма далікатная. — Антак задуменна зморшчыў высокі лоб з радзімкай над правым брывом. — Не хачу, каб пасля пачутага пачала пазбягаць мяне ці раіць запісацца да псіхіятра...

—  Ды ўрэшце пра што ты гаворыш? Пакуль не магу ўцяміць! Пра якое вар’яцтва, псіхіятраў талдычыш? Пачынай пра ўсё па парадку апавядаць, не рабі за мяне высновы, — Светка надзьмула губы, як дзіця, і сурова зірнула спадылба на госця.

—  Карацей, шаноўная мая Літоўка, над нашым зямным горадам, так, гэтым гора¬дам, у якім мы з табою жывём, існуе другі горад — горад у нябёсах. Вось як, — хлопец утаропіў позірк у суразмоўцу, чакаючы яе рэакцыю на толькі што пачутае.

—  Ну і што? Шхай сабе існуе.

—  Ты не зразумела. Я бачу гэты горад, нават быў у ім. Там у мяне ёсць знаёмая. Можна сказаць — сяброўка. Як яна запэўнівае — маё няспраўджанае каханне з мінулага. Цябе, даражэнькая, і цяпер нічагусенькі не здзіўляе? — Антак прыліп позіркам да Светчынага твару. Яна маўчала, не выказваючы ні здзіўлення, ні заклапочанасці, ніякіх зрухаў, ніводная рысачка не шалахнулася, і брывом не павяла. — Чаго маўчыш? Скажы хоць нешта.

—  Не адзін ты шчаслівы такі, каб бачыць краіну Продкаў.

—  Што? — Антак ускочыў з канапы і агаломшана застыў на месцы. Ягоныя губы бязгучна варушыліся. Ён быў падобны да нямка, які сіліцца вымавіць найпрасцейшае слова, толькі ж яно не даецца, а правальваецца ў прадонне гартані. Урэшце хлопец ледзь чутна спытаў: — Ты ведаеш пра краіну Продкаў, пра горад у нябёсах? — на твары ў небаракі змяшалася гама пачуццяў: ці то ён быў рады, ці наадварот — расчараваны ўшчэнт; не зразумець.

—  Сядай, а то стоячы нагадваеш гругана, — прамовіла Светка без усялякіх эмоцый.

Антак паслухмяна апусціўся на канапу. Ён у нечым зараз быў падобны да дзіцяці,

у якога дачасна выведалі сакрэт і не далі нечаканасцю здзівіць дарослых.

—  Не перажывай, — хрумснуўшы скрыльком яблыка, супакойвала Светка. — Мне шкада, што расчаравала цябе, парушыла веру ў тваю выключнасць і абранасць. Але ж, — жыццё поўніцца нечаканасцямі.

—  І даўно ведаеш пра той горад?

—  Гадоў з пяці, калі яшчэ вялізныя банты насіла на рэдзенькіх косках.

—  Увесь час бачыш горад у нябёсах, і ён не перашкаджае табе жыць? Не назаляе штодзённа? Можаш бачыць зоркі і месячык на небе, а не пабудовы і людзей-зданяў? Ну, раскажы, — ледзь не шэптам выдыхнуў Антак.

—  Не ўскладняй. Усё проста: трэба жыць бязгрэшна, адухоўлена, па прынцыпах людской маралі, без зайздрасці ў сэрцы, з цеплынёй ды спагадай у вачах, і жыхары з краіны Продкаў назаляць не будуць. Яны робяцца саюзнікамі і памагатымі ў тваім жыцці. Горад у нябёсах, як ты кажаш, гэта абсалют, ідэал, тое, што некалі існавала на безграхоўнай зямлі...

—  Зыходзячы з тваіх слоў, атрымліваецца, што горад у нябёсах — Біблейскі Рай. Я так разумею.

—  У нейкім сэнсе, — хітнула галавою Светка. — Але не блытай між сабою — бачнае і нябачнае. Краіна Продкаў — месца святых старэйшын. Асоб, якія дапамагаюць нам жыць і выжыць, не скаціцца ў апраметную. Яны карэкціруюць існасць няўлоўна і ненадакучліва.

—  Ага, дакарэкціраваліся! Чаму тады Чарнобыль ляснуў? Куды глядзелі твае старэйшыны? Колькі нашага люду ў зямлю сышло, па свеце разбеглася...

—  Не ўсё і ім па сіле.

—  Апраўдаць можна што заўгодна і каго заўгодна. Бачыш, і ў цябе вінаватых няма.

—  Просталінейнасць — не сястра ісціны. Не заўсёды на простае пытанне мы маем такі ж прасцецкі адказ. Усё значна складаней, Антак.

—  Добра. Чарнобыль не чапаем, — ад хвалявання ў хлопца заліло чырванню вушы. — Тады растлумач мне, недасведчанаму прасцячку: адкуль, з-за чаго такая бездухоўнасць, жывёльнасць у сённяшнім людскім асяроддзі. Асабліва ж сярод пакаленняў моладзі, сераднячкоў (нашых з табою аднагодкаў). Чаму ўсяму меркаю стаўся рубель... не, не рубель, а долар, еўра, залаты ланцужок з завушніцамі, іншамаркі апошніх мадэляў. На вуліцах вадзіцелі збіваюць пешаходаў на пераходных «зебрах», у небаракаў страляюць. Не перабівай, — Антак нахіліўся над часопісным столікам, — я пытаюся пра самае простае. А ты, мая Сівіла, патлумач хутараніну. Дык вось. З-за чаго на тэлеэкранах усіх, без перабольшвання, нас, гледачоў, нашпігоўваюць, быццам калядных гусяў, жорсткасцю і крывёю, гвалтам і забойствамі, нянавісцю адно да аднаго. І паўсюль закладваюць у падсвядомасць: каб табе выжыць — зніштож суседа, таго, хто побач, адбяры, украдзі, здрадзь. Толькі такія прынцыпы дадуць поспех у асабістым, прыватным жыцці. Дзе падзелася чалавекалюбства, самаахвярнасць? Светка, куды глядзяць твае (ці нашы) старэйшыны? Яны ж усё бачаць у сваім вышнім горадзе. Чаму хапугу і злодзею, беспрынцыповаму чынушу шэнціць, а сумленны і чысты душою чалавек працуе не пакладаючы рук, зарабляе на малако і хлеб? Чаму?

—  Супыніся на хвіліну. Перавядзі дух, — папрасіла Светка. — Папраўдзе, не на ўсе пытанні і я магу адказаць. Сёе-тое — ведаю, а пра нешта здагадваюся. Калі гаварыць пра моладзь, якую ты абвінавачваеш, то не ва ўсім яе віна. У большасці, такімі робяць іх старэйшыя. Бацькі, тыя ж настаўнікі, урэшце, мы з табою. Падумай, сённяшні прагрэс не на руку духоўнаму ўдасканаленню. Табе можа падацца парадоксам, але паглядзі: паўсюль будуюцца і адчыняюцца храмы, а наша духоўнасць апускаецца няўмольна, настойліва і, як ні балюча гэта ўсведамляць, — беззваротна.

—  Ну, ты ўжо сказанула. Класная перспектыва. Тады навошта горад у нябёсах, га?

—  Не перабівай. Я і сама саб’юся. Але, сённяшні чалавек заеўся, атлусцеў, выпусціў на пярэдні план жыцця жывёльны пачатак, так бы мовіць, інстынкт, орган насалоды. Так, я згодна, просценькая схема тлумачэння. Але яна беспамылковая. І цяпер скажы мне, як старэйшынам з краіны Продкаў адключыць мазгавыя звіліны тых, хто на зямлі, перабіць смак да фізічнай спатолі? Атлусцела-атрафіраваная падсвядомасць працуе на адно: я так хачу мне так падабаецца. Падзяліся са мною — ты часта гаворыш сабе словы: «я абавязаны»; «няхай будзе горш мне, чым яму»; «я павінен зрабіць»? Вось так, бачыш — задумаўся. І яшчэ, да слова, — знікла радзінная повязь між людзьмі. Дзеці забываюць бацькоў, а бацькі кідаюць дзяцей. Стрыечная роднасць не ў пашане. Сусед — не дружбак ці ў нечым дарадца, а найчасцей — вораг ці аб’ект для зайздрасці. Вось вам і наце, шаноўны. У нашым жыцці раскашуюць ідэалы Амерыкі, Захаду. Не, я нічагусенькі супраць іх не маю. Але зараз іхні стыль адносін у нашай сённяшняй рэальнасці. Ты ж памятаеш, як мы імкнуліся да гэтага. Вось і раскашуйце напоўніцу. Прыехала маці ў госці да цябе, а ты, Антачак, адпраўляеш яе ў гатэль. Каб не перашкаджала твайму ўкладу жыцця. Не назаляла сваёй прысутнасцю. А то, незнарок зблытае планы, не зможаш цялеснай уцехай заняцца. Бо ў нас на першым плане «я любімы» і «мае жаданні», а пра абавязак няхай Кудыкала думае.

—  Вельмі ж ты згусціла фарбы. Калі і далей цягнуць ланцужок тваіх думак, то атрымліваецца, што ўсе мы — свалата бязродная, двухногія жывёліны. І вінаватыя ва ўсім Амерыка з Захадам. Яны апаганілі святло нашых душ.

—  Не. Гэта адзін з аспектаў. Калі ж зірнуць на праблему з іншага боку, больш глыбока і шырэй, дык сённяшняя сітуацыя бездухоўнасці, ці бяздушша, — агульначалавечая. Можа, выключаючы толькі мусульман. У іх засталася і, дарэчы, умацоўваецца сваё, спрадвечна нацыянальнае, спаконвечнае.

—  Не чапай мусульман, — папрасіў Антак. — Тут хоць бы ў нашанскім родным і кроўным разабрацца. Але мы збіліся з тропу, збочылі ад пачатай гаворкі. Ты мне так і не растлумачыла: дзеля чаго існуе горад у нябёсах? Ягоная роля ў зямным жыцці? То як?

—  Які ж ты тлумны ды нудны, Антак. Пра гэта, наколькі ведаю, пытаўся ты і ў Анэлі. Даймаў яе...

—  Ты знаёмая і з Г анэлькай? — у хлопца аж дыханне перахапіла. — Сёння вечар адкрыццяў. Думаў — цябе здзіўлю, ажно ты мяне агаломшваеш. І сапраўды, калі чакаеш, то сутыкаешся з нечаканасцю.

Светка нязмушана, але загадкава пазірала на хлопца. Тонкімі дагледжанымі пальцамі з пафарбаванымі ў бэзавы колер пазногцямі яна асцярожна ўзяла са сподка лустачку наскрылянага сыру. Не зводзячы вачэй з Антака, далікатна надкусіла. Была ў яе поглядзе нейкая таямніца, што хавалася ў глыбіні зрэнак і не жадала праступіць, выліцца праз пушыстыя вейкі, якія вячэрнім часам пазбавіліся ўрэшце чарнаты тушы.

Маўчала Светка, маўчаў і Антак. Яны чакалі нечага ці некага, што павінна было нарадзіцца з іхняга маўчання. Хоць што ці хто здолее нарадзіцца з бязмоўнай пустаты? Пусты слоік не спатоліць смагі. Маўчанне расцягвалася зжаванай гумкай у нязыркім асвятленні гасцёўні, выслізгвала ў вітальню, рабіла піруэт і паўз ванну-лазенку ўціскалася ў пеналападобную куханьку-варыўню. Антак вачыма бачыў пустату. А значыць, і слоік не можа лічыцца абсалютна пустым, хоць і не спатоліш ім смагі. Хлопца апанавала незразумелая няёмкасць, нават сорам... А за што, з-за чаго? За несказанае і нязробленае. Ні табе ж сварак ці звадак між імі двума не надаралася. Ды і недагаворанасць трапятала хісткім язычком свечкі, якую запаліла дзіцячая рука пад скляпеннямі храма пасля службы. Іхняя недагаворанасць хутчэй нагадвала бясслоўнае разуменне, бо сэрцы Антака і Светкі біліся ва унісон. Тук. Тук-тук. Перадых. Тук. Тук-тук. Перадых... І гэта ўсё памножанае на дваіх.

—  Я пайду, — Антак усхапіўся з месца.

(Яго так моцна ахапіла адзінота і невыказны сум, што вочы набрынялі вільгаццю. Не раўнуючы, як камяк снегу, які патрапіў у невялікую асеннюю калюжынку. Дастаткова аднаго дотыку пальца, і з наздраватай паверхні лёгенька зацурчыць струменьчык. Гэта ў снежнага камяка. Антаку ж дастаткова было зараз пачуць любое слова са Светчыных вуснаў, і скоціцца слязіна роспачы. Па кім, з-за чаго? Урэшце, каго закарцела яму аплакаць? Самога сябе, свой унутраны раздрай, расхрыстанасць і непрытульнасць душы?.. Ён жа, дзякуй Богу, не маленькі ўжо хлопчык, сэрца якога балючараніць беспадстаўны вокрык бацькі, грубае слова старэйшых падшыванцаў або выпадкова згледзены пад плотам скалечаны верабейка? Не, ён не маленькі хлопчык, але яму адзінока, а-дзі-но-ка! у гэтым свеце. Жорсткім і непрадказальным... Антака не ратуе ад адзіноты і горад у нябёсах. Ён, велікарослы бэйбус, — пяюн адзіноты, павянчаны невядомай сілай з вечнай самотай. Вялікі, усяісны Божа, чым толькі не бараніўся ад здушлівай адзіноты Антак: кідаўся ў такія разгулы і загулы, што не снілася ніводнаму, самаму, як кажуць, прапашчаму валацугу, а колькі лёсаў дзяўчат знявечана ім, якімі дарогамі і сцежкамі толькі ні хадзіў, каб узбіцца на зманлівы і жадана-салодкі прасцяг абыякавасці ды заспакоенасці. Няма яму спакою, унутранага ладу... А тут, да ўсяго яшчэ, і гэты горад: незразумелы, які палохае і прыцягвае. Ірэальны горад у нябёсах. Ён бачны яму і Светцы, а для мільёнаў іншых — лухта, показка вар’ята з адпаведнай установы. Па такіх плача “жоўты” дом. Але хто ведае, можа, яны, Антак і Светка, якраз самыя на галаву здаровыя, а вакольны люд сшалеў, ззамбіраваны... Людзі, чалавекі, прыпыніцеся хоць на хвілінку, не бяжыце, унурыўшыся ў дол, і агледзьцеся, перавядзіце дыханне. Зірніце, хто вакол вас... Каліраскашуе адзінота, як вясенні сад, то не ўсё яшчэ згублена і страчана. Ты, ён, яна пачніце ўрэшце Шукаць і Знаходзіць. Кожны Сваё. Бо страшна жыць бяздумным статкам, жывёлінамі перад варотамі бойні. Чалавек жа нараджаецца ў Адзіноце (у кожнага яна яго) і сыходзіць у вечнасць зноў жа са сваёю Адзінотай. Сам-насам. Добра, калі анёл-ахоўнік не заюшыўся дзесьціў чарадзе галубоў...)

Перуновіч не помніў, як выйшаў за дзверы Светчынай кватэры, як пакінуў цёплы пад’езд з густымі і здушлівымі пахамі смеццеправода, не мог прыгадаць і той хвіліны, калі ўнурыўся ў працятую халадэчу позняга вечара. Ён ішоў па заснежаным тратуары быццам апоены зеллем чараўніка, які — вось хітрун! — зрабіў настой такім густым, што, як сербанеш яго, затуманьваецца, а лепш сказаць — адключаецца свядомасць. Рэальнасць, усё вакольнае адсоўваецца, паглынаецца прорвай падсвядомасці, а на першы план выплывае, зноў жа ў той падсвядомасці — ранейшае, тое, што драмала альбо спала ці ліпела вугольчыкам. Мо рэальнасць, каб выслабаніць для сябе месца, выцесніла балючае і невырашальнае на паверхню?.. Але хто можа пацвердзіць альбо абвергнуць тую каламуць з размаітых думак, што, нібы паравінне над кіпенем, гойсала зараз пад чарапным скляпеннем Антакавай галавы:

(Чаму мы ў сваёй бальшыні — самаеды? З-за чаго, хто асудзіў нас на страшную хваробу — бяспамяцтва? Няўжо лягчэй жывецца мільёнам, калі яны не помняць, ад якога кораня паходзяць, што было за плячыма дзядоў і прадзедаў, чым валодалі Продкі і што страцілі нашчадкі?.. А мо, забыўшыся на дзень учарашні, прасцей сустракаць раніцу заўтрашняга дня?.. Вой, Божа ўсемагутны, магчыма, і горад у нябёсах узнік таму, што мы, занядбаўшы сваю гісторыю, выціснулі са сваіх душ Дух вялікасці і няскоранасці, прагналі з сэрцаў Памяць пра Продкаў, і Яны, нашы Продкі, дзеля таго, каб не пакінуць нас безабароннымі ў гэтым жорсткім свеце, стварылі, заснавалі горад у нябё¬сах, горад над намі. Іўсё дзеля аднаго — засцерагчы нас, нашчадкаў, як Багародзіца сваім Покрывам, чалавецтва, так нашы Продкі нас, — ад знікнення і фізічнага вымірання. Бо яны яшчэ маюць спадзеў на наша Духоўнае адраджэнне... Няўжо ж мы настолькі сляпыя і глухія, каб не бачыць горад у нябёсах, не чуць голас Продкаў. Яны аберагаюць нас, а мы ахвоча і штодзённа адводзім вочы, каб неўгледзець, прайсці міма... Мы як бязродныя, бо бязродным — прасцей жыць, няма абавязкаў Я, ён, яны (мы — агулам): нікому нічога не абавязаны... Што гаварыць пра Продкаў: мы забылі нашых бацькоў. Яны, нашы матулі і таты, там, у вёсках, а мы — прадаўжальнікі роду (чыйго, якога?) у гарадах, жывём у кватэрах і не чуем іх уздыхаў, крокаў бяссоння ў апусцелых хатах, па рыпучых масніцах. Мы, іх дзеці, навучыліся грэбаваць зямлёй, на якой узраслі, саромеемся бацькоўскай апраткі... Апраўданне адно: яныўжо сваё аджылі, пражылі дадзенае і адведзенаезвыш... Дзе ж тут памятаць пра Продкаў... Ого, спыніся, перавядзі дух, бо панесла цябе, вобразна кажучы, — па грудках ды выбоінах...)

Антак ачомаўся ў той момант, калі таксоўка прытармозіла збоч дарогі. Аказваецца, Перуновіч, думаючы пра сваё, машынальна лавіў машыну, каб усё ж дабрацца дамоў. Ва ўтульнасці салона, на заднім сядзенні, праз некалькі хвілін пачалі паколваць пальцы рук. Бо ён, выйшаўшы ад Светкі Літоўкі, у сваім паўзабыцці не нацягнуў пальчаткі.

—  Разатры, — пачуўся голас.

Антак няспешна і нязмушана павярнуў галаву ўлева. Побач з ім сядзела Г анэлька ў летняй, нязвычнай яго воку, сукенцы.

—  Балюча? — спачувальна спытала.

—  Не так, каб вельмі.

—  Пацярпі, зараз пройдзе.

—  Ведаю.

—  Калі хочаш, давай я сагрэю.

Хлопец недаверліва працягнуў ёй адну руку і адразу ж адчуў, як ад пазногцяў, з самых кончыкаў пальцаў пабегла цеплыня: лёгкая і прыемная.

—  Ну што, лепей?

—  Ага.

—  Вось бачыш, — паненка ўсміхнулася. — А ты, недарэка, думаў, калі мы ў нашым горадзе бяскроўныя, то ледзяшамі жывём... — яна крышку памаўчала, не выпускаючы далонь хлопца са сваіх рук. — Чаму так спалохаўся, калі пачуў ад Светкі пра краіну Продкаў? Кінуўся, нібы ачмурэлы, з гасціннай кватэры? Дзівак ты, Антак. Здаецца, пара табе да ўсяго прызвычаіцца. Вось жа не дзівішся, што побач з табою еду. А то пачуў ад іншага пра наш горад і запанікаваў, быццам жарабя перад землятрусам. Некаторыя пытанні не вымагаюць адказаў. Многае варта ўспрымаць як дадзенасць. Ва ўсім тваім душэўным раздраі добра адно: урэшце, Антак, ты пачаў задумвацца: хто ты (мы ўсе разам), адкуль і дзеля чаго? Навошта існуе горад у нябёсах? Згадзіся, без яго жылося б табе значна прасцей. Сам жа думаў пра гэта.

—  Не перабольшвай, — хлопец выслабаніў руку з далоняў Г анэлькі.

—  Я не перабольшваю, проста — ведаю.

—  Дазволь спытаць... — Антак прамовіў і ў тую ж хвіліну падумаў, а ці варта?

—  Смялей, Перуновіч, — падбадзёрыла дзяўчына.

—  Адкуль пра горад у нябёсах ведае Светка?

—  Усё вельмі банальна: яна нарадзілася з гэтым веданнем.

—  Як?

—  Калі маеш магутную, не збачэнскую генетычную памяць, то нікуды не падзенешся, а будзеш жыць у цесненькай сувязі з краінай Продкаў.

—  Чаму ж тады я так позна пабачыў Горад? І то, даруй Божа, у найцяжэйшую хвіліну, калі страціў роднага чалавека, сваю бабулю. Яна адзіная разумела і любіла мяне.

—  Вось-вось, яна і паказала табе горад, краіну Продкаў. Каб не зрабіўся аблудай на сваёй зямлі, не страціў назаўсёды Радзіму. Цяпер жа людзі нараджаюцца са слабой пупавінай.

—  І мая бабуля ведала пра краіну Продкаў? — у Антака перахапіла дыханне.

—  Так, заўсёды.

—  І бачыла горад у нябёсах?

—  Яна ў ім жыла, не пакідаючы хаты.

—  Чаму ж раней нічога мне не гаварыла?

—  Ты быў не гатовы для ўспрымання. Усяму свой час, дарагі хлопчык, — Г анэлька ўсміхнулася. Перуновіч заўважыў гэта крайком вока. Ці, як гаворыцца, бакавым зрокам.

—  Дарэчы, — Г анэлька цясней прытулілася да хлопца і асцярожна паклала галаву на яго плячо, — як толькі прыедзеш дамоў, уключы камп’ютэр — на тваёй электроннай пошце вісіць ліст ад Светкі. Не забудзься.

—  Не люблю Інтэрнет. Сусветная сметніца...

—  Навошта хлусіць і мне, і сабе? Часам ад манітора цябе хоць за вушы цягні, а не адарвеш.

—  Бывае, — нехацькі пагадзіўся Антак.

—  І яшчэ: не хвалюйся за Таццяну, яна народзіць здаровенькае немаўля. Яно ад першых сваіх дзён будзе ведаць пра краіну Продкаў, наш горад у нябёсах.

—  Ты ўпэўненая?

—  Абсалютна. Ага, ледзь не забылася. Не крыўдуй задужа на Юрку. Ён, па вялікім рахунку, ні ў чым не вінаваты. Ты разумееш, пра што кажу... Ды і адмерана яму няшмат, — Ганэлька ўтаропілася ў лабавое шкло таксоўкі.

—  Чаму прымоўкла? — лёгенька таргануў плечуком Антак. — Гаворыш пра ўсё так, быццам развітваешся са мною.

—  Развітваюся, даражэнькі, развітваюся, — дзяўчына выпрасталася, крышку пасунулася ад Перуновіча.

—  Не жартуй, а то спалохаюся.

—  Я сур’ёзная, як ніколі. І гэта не выбух эмоцый.

—  Патлумач.

—  Дужа доўга давядзецца гаварыць. Ды і наўрад ці будзе цікава табе. А калі некалькімі словамі, то калі ласка. З’явіўся новы чалавек тут, у вашым горадзе, які, як і ты некалі — стаў відушчым. Яму я патрэбная больш як табе. Ён разгублены і на мяжы самагубства.

—  А як жа твае словы пра каханне? — у грудзях Антака зараджаліся злосць і адчай. — Ты ж упэўнівала, што мы — адно цэлае. Ты — маё няспраўджанае каханне.

—  Не будзь эгаістам. Існуюць моманты, калі агульнае неабходна ставіць вышэй за асабістае. Я не гавару, што развітваемся назаўсёды, але ж і будучыні ў нас нямашака.

—  Не разумею...

—  Навошта прыкідвацца лупавокім ягняткам? Усё выдатна разумееш.

Перуновіч схапіўся за апошні, як яму здавалася, моцны і важны аргумент:

—  Ты ж абяцала сустрэчу з бабуляй. Не аспрэчвай, я помню.

—  Антачак, ну не гуляйся ў дзяцінства. Табе гэта ні на кропельку не пасуе. Будзь жа ва ўсім дарослы і сур’ёзны. А то яшчэ незнарок зарумзаеш ды слёзы па шчоках размажаш. Няма ў мяне насоўкі, а сам жа не маеш у кішэні.

—  Пра ўсё ты ведаеш, — буркнуў пад нос хлопец.

—  Хто ж, калі не я, — пагадзілася Ганэлька. — Наконт бабулі не перажывай. Яна кожны дзень з табою і над табою. Кожную часінку. Ты яе непераўзыдзены гонар і надзея. Яна слушна лічыць, што недарэмна пражыла на зямлі свой век, бо дапамагла табе стацца патрыётам. Чалавекам, якому дадзена шмат што бачыць, а яшчэ больш зрабіць.

—  Гануль! — Антак аж прыўзняўся на сядзенні, — а пазнаём мяне з чалавекам, які стаў відушчым. І табе не трэба будзе пакідаць мяне. Слухай, гэта ж геніяльны варыянт, га? Я дапамагу чалавеку зразумець і пабачыць, што падуладнае мне.—  Каб жа гэтак проста ўсё вырашалася...

Перуновіч пачуў, як цяжка і працягла выдыхнула Г анэлька. Яму ніякавата зрабілася за сябе, такога напорлівага няўцяміцу. Ажно наважыўся папрасіць прабачэння за сваю настырнасць, ды не паспеў. Ганэлька павярнулася да яго ўсім целам, каленькамі дакранулася ягонай нагі.

—  Антак, ніколі не прыспешвай падзеі. Тое, што павінна здарыцца, абавязкова будзе. Бо гэта не залежыць ад нас. Наконт жа чалавека, што стаў відушчым, скажу наступнае: раздарожжа ён абавязаны прайсці сам, пры ненадакучлівай маёй помачы. Ты ж яго напалохаеш. Толькі напалохаеш! І згубіцца ў чалавечым сухастойніку зазелянелы парастак.

—  А мо ты ўсё ўскладняеш?

—  Дарагі мой, не забывай: я з дня ўчарашняга бачу сёння ды зазіраю ўжо ў дзень заўтрашні.

—  Божа мой, паўсюль несусветныя складанасці. Каму гэта трэба? Дзеля чаго? Патлумач мне цёмнаму, калі ласка. Незразумела, як жыць і дзеля чаго жыць?.. — Перуновіч зірнуў у Анэліны вочы і ўгледзеў у іх бяздонне, у якім нельга было за штосьці зачапіцца.

—  І каго ж ты ў гэтым хочаш абвінаваціць, хлопча? Няўжо мяне? Дарэмна. Я — тое, што магло быць, а ты — рэальнасць. Рэальнасць, якая мае права выбару перад невядомасцю. Ага, табе хочацца, каб, як у казцы атрымлівалася: направа пойдзеш — тое і тое, налева — гэта і гэта, а калі наўпрост... Вось-вось, можна ж яшчэ і наўзбоч. Ці не так, га?

—  Ты заблытала мяне, — скрушна адступіўся Антак.

—  Не ўбівайся, пераначуем — болей пачуем. Пагаварылі б яшчэ, ды надышоў час... Я патрэбна чалавеку, які зрабіўся відушчым ды ўсвядоміў. Ты ж глядзі на ўсе вочы. І яшчэ — наш горад, які называеш горадам у нябёсах, не будзе больш замінаць табе бачыць зоры і месячык. Цяпер жа ведаеш, што ён існуе, то навошта пазбаўляць цябе шчасця пазіраць на такую велічную прыгажосць, як зорнае неба з маладзічком ці поўняй на бязмежным прасцягу. Праўда?

Антак моўчкі хітнуў галавою ў знак згоды і выцяўся лбом аб бакавое шкло машыны. Таксоўка якраз паварочвала з цэнтральнай трасы ў завулак, дзе і месціўся шматпавярховік з ягонай кватэрай.

«Пераначуем — болей пачуем», — сам сабе прамовіў Перуновіч. Павярнуўшы галаву, ён убачыў побач пустое месца. Гэта Антака ніколькі не здзівіла. Таксоўка спынілася перад пад’ездам. Хлопец разлічыўся з вадзіцелем. Мяцеліца поўнасцю ўшчукла. Толькі пакінула пасля сябе сумёты паўз сцены будынкаў, каля машын на стаянках, каля забавак на дзіцячых пляцоўках. Неба праяснела. Ускінуўшы галаву, Антак згледзеў жменьку зорак між касмылля растрапаных хмар.

* * *

Прабіцца па картцы «Деловая сеть» у сусветнае павуцінне не так і лёгка. Зрывы ды збоі. Ці не на дзесятую спробу камп’ютэр Перуновіча прарваўся ў Інтэрнет. У сваёй віртуальнай скрынцы Антак знайшоў сем новых лістоў. Вісеў і ліст ад Светкі Літоўкі. Навёўшы курсор на пасланне, ён шчоўкнуў мышкай: праз некалькі секунд на экране засвяціўся тэкст. Усяго адзін радок. «Горад у нябёсах — у нашай свядомасці». І бясконцае шматкроп’е...

Content

Казлоў Анатоль Горад у нябёсах