Fiodor Dostojewski SKRZYWDZENI I PONIŻENI

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Zeszłego roku, dwudziestego drugiego marca wieczorem, zdarzył mi się bardzo dziwny wypadek. Przez cały ten dzień chodziłem po mieście poszukując mieszkania. Dawne było bardzo wilgotne, a mnie już wtedy zaczynał dokuczać złośliwy kaszel. Już na jesieni chciałem się przeprowadzić, lecz dociągnąłem do wiosny. Przez cały dzień nie mogłem znaleźć nic odpowiedniego. Po pierwsze, chciałem mieć samodzielne mieszkanie, nie sublokatorskie, a po drugie, choćby tylko jeden pokój, ale koniecznie duży, a zarazem naturalnie możliwie najtańszy. Zauważyłem, że w ciasnym pokoju nawet i myśleć ciasno. I przy tym zawsze wolałem obmyślać moje utwory i marzyć, jak one mi się napiszą, niż naprawdę je pisać, i doprawdy nie pochodziło to z lenistwa. A więc z czego?

Już rano czułem się niezdrów, a o zmierzchu było już ze mną całkiem źle: zaczynało się coś w rodzaju febry. Przy tym cały dzień byłem na nogach i zmęczyłem się. Pod wieczór, przed samym zachodem, przechodziłem Wozniesieńskim Prospektem. Lubię marcowe słońce w Petersburgu, szczególnie zachód, naturalnie w jasny, mroźny wieczór. Cała ulica nagle lśni, zalana jaskrawym światłem. Wydaje się, że raptem wszystkie domy migocą. Szare, żółte i brudnozielone ich barwy na chwilę przestają być ponure; to tak, jakby w duszy się rozjaśniło, jak gdybyś drgnął albo ktoś trącił cię łokciem. Nowe spojrzenie, nowe myśli... Zadziwiające, co może zrobić jeden promień słońca z duszą ludzką.

Ale promień słoneczny zgasł; mróz się zwiększał i zaczynał szczypać w nos; zmierzch gęstniał; gaz zabłysnął w oknach sklepów. Naprzeciwko cukierni Millera nagle zatrzymałem się i zacząłem patrzeć na przeciwległą stronę ulicy, jakby przeczuwając, że natychmiast stanie się ze mną coś nadzwyczajnego. W tej samej chwili zobaczyłem po drugiej stronie ulicy starca z psem. Doskonale pamiętam, że serce mi się ścisnęło pod wpływem jakiegoś niezmiernie przykrego warażenia, i nie mogłem zdać sobie sprawy, jakiego rodzaju było to wrażenie.

Nie jestem mistykiem: w przeczucia i wróżby prawie wcale nie wierzę; ale zdarzyło mi się w życiu, jak może i wszystkim, kilka wypadków, nie bardzo dających się wytłumaczyć. Na przykład choćby ten starzec: dlaczego, kiedy go wówczas spotkałem, natychmiast poczułem, że tego samego wieczora zdarzy się ze mną coś niecodziennego? Zresztą, byłem chory; a chorobliwe wrażenia prawie zawsze bywają złudne.

Starzec powolnym, słabym krokiem, przesuwając nogi jak kije, jak gdyby wcale ich nie zginał, garbiąc się i z lekka uderzając laską o płyty trotuaru, zbliżał się do cukierni. Przez całe życie nie spotkałem tak dziwnej, cudacznej postaci. I dawniej, przed tym spotkaniem, kiedy go widywałem u Millera, widok jego oddziaływał na mnie przygnębiająco. Jego wysoki wzrost, przygarbione plecy, zmartwiała, osiemdziesięcioletnia twarz, stare palto, rozprute w szwach, połamany, okrągły, dwudziestoletni kapelusz, nakrywający jego łysą głowę, na której z tyłu ocalał kosmyk już nie siwych, ale białożółtych włosów, wszystkie jego ruchy, wykonywane jakoś bezmyślnie, jak gdyby pod działaniem nakręconej sprężyny — wszystko to mimo woli uderzało każdego, kto go spotykał po raz pierwszy. Rzeczywiście, dziwnie jakoś było patrzeć na takiego zgrzybiałego starca, samego, bez opieki, tym bardziej że podobny był do wariata, który uciekł od swoich dozorców. Uderzała mnie także jego niezwykła chudość; ciała już prawie wcale na nim nie było i zdawało się, że ma tylko skórę naklejoną na kości. Wielkie, lecz zmatowiałe oczy, wstawione w jakieś sine koła, zawsze patrzyły prosto przed siebie, nigdy na bok i nigdy nic nie widziały — jestem tego pewny. Starzec, chociaż patrzył na kogoś, szedł mimo to wprost na tego kogoś, jak gdyby w pustą przestrzeń. Zauważyłem to kilka razy. U Millera zaczął się od niedawna zjawiać, nie wiadomo skąd i zawsze ze swoim psem. Nikt z bywalców cukierni nie decydował się, by zacząć z nim rozmowę, a on nigdy do nikogo się nie odzywał.

"Po co on właściwie wlecze się do Miller? Co tam ma do roboty?" — myślałem stojąc po drugiej stronie ulicy i nie mogąc w żaden sposób oderwać od niego wzroku. Jakaś złość, następstwo choroby i zmęczenia, zawrzała we mnie. "O czym on myśli? — ciągnąłem dalej rozmowę sam z sobą — co mu się tam kołacze po głowie? I czy też myśli jeszcze o czymkolwiek?" Twarz jego do tego stopnia zmartwiała, że przestała już cokolwiek wyrażać. "I skąd wziął tego obrzydliwego psa, który go nie odstępuje, jak gdyby tworzył z nim nierozerwalną całość, i tak jest do niego podobny?"

Ten nieszczęsny pies również, zdaje się, miał osiemdziesiąt lat; tak, z pewnością. Po pierwsze, wyglądał na tak starego, jak żadne psy nie bywają, a po drugie, dlaczego od razu, gdy tylko go zobaczyłem, przyszło mi do głowy, że to nie jest taki pies jak inne, że to pies niezwykły; że w nim koniecznie powinno być coś fantastycznego, -zaczarowanego; że to może jakiś Mefistofeles w psiej postaci i że los jego jakimiś tajemnymi, nieznanymi drogami jest złączony z losem jego pana. Patrząc na niego, natychmiast byście się zgodzili, że na pewno minęło już dwadzieścia lat od czasu, kiedy jadł po raz ostatni. Chudy był jak szkielet albo (co na lepsze nie wychodzi) jak jego pan. Sierść na nim prawie wszystka oblazła, również na ogonie, który wisiał jak kij, zawsze mocno podwinięty. Łeb z długimi uszami ponuro zwieszał się w dół. Przez całe życie nie spotkałem takiego wstrętnego psa. Kiedy szli ulicą, pan z przodu, a pies za nim, nos psa bezpośrednio dotykał poły ubrania pana, jak gdyby do niej przyklejony. Chód ich i cały wygląd omal nie mówiły za każdym krokiem:

— Starzyśmy, starzy, Boże, jacyśmy starzy!

Pamiętam, przyszło mi to kiedyś do głowy, że starzec i pies zdołali się jakoś wymknąć z którejś stronicy Hoffmanna, ilustrowanego przez Gavarniego i spacerują sobie po bożym świecie jako chodzące reklamy wydawnictwa.

Przeszedłem przez ulicę i wszedłem za starcem do cukierni.

W cukierni starzec zachowywał się bardzo dziwnie i Miller stojąc za ladą zaczął już ostatnio krzywić się na widok nieproszonego gościa. Po pierwsze, dziwny gość nigdy nic nie zamawiał. Za każdym razem szedł prosto do kąta przy piecu i tam siadał na krześle. A jeżeli jego miejsce przy piecu było zajęte, to zatrzymawszy się jakiś czas z wyrazem bezmyślnego zdumienia przed tym, kto zajął jego miejsce, odchodził, jakby zakłopotany, do innego kąta, pod okno. Tam wynajdywał sobie jakieś krzesło, z wolna siadał na nim, zdejmował kapelusz, kładł go koło siebie na podłodze, laskę kładł obok kapelusza, a potem, oparłszy się o poręcz krzesła, trwał tak nieruchomo przez trzy albo cztery godziny. Nigdy nie wziął do ręki ani jednej gazety, nie powiedział ani jednego słowa, nie wydał ani jednego dźwięku; siedział tylko patrząc przed siebie otwartymi oczami, ale takim tępym, martwym spojrzeniem, że można było założyć się, iż nie widzi nic z tego, co go otacza, ani nie słyszy. Pies zaś, pokręciwszy się dwa albo trzy razy na jednym miejscu, ponuro kładł się u jego nóg, wtykał pysk pomiędzy jego buty, wzdychał głęboko i wyciągnąwszy się jak długi na podłodze, również pozostawał nieruchomy przez cały wieczór, jak gdyby na ten czas zamierał. Zdawało się, że te dwie istoty przez cały dzień leżą gdzieś nieżywe i gdy zajdzie słońce, nagle wracają do życia jedynie po to, żeby dojść do cukierni Millera i w ten sposób spełnić jakąś tajemniczą, nikomu Siie znaną powinność. Odsiedziawszy trzy do czterech godzin, starzec wstawał wreszcie, zabierał swój kapelusz i odchodził dokądś do domu. Podnosił się i pies, i znów podwinąwszy ogon i spuściwszy łeb, powolnym, zawsze takim samym krokiem szedł za nim. Bywalcy cukierni w końcu zaczęli na różne sposoby unikać starca i nawet nie siadali obok niego, jak gdyby jego osoba przejmowała ich wstrętem. Starzec wcale tego nie zauważał.

Bywalcami tej cukierni byli przeważnie Niemcy. Schodzili się tutaj z całego Wozniesieńskiego Prospektu; byli to właściciele różnych zakładów: ślusarze, piekarze, malarze, kapelusznicy, siodlarze — ludzie patriarchalni, w niemieckim tego słowa znaczeniu. U Millera w ogóle panowały stosunki patriarchalne. Często gospodarz podchodził do znajomych gości i siadał razem z nimi przy stole, przy czym wysuszano pewną ilość ponczu. Psy i małe dzieci gospodarza także wychodziły czasami do gości, i goście głaskali i dzieci, i psy. Wszyscy znali się i wszyscy się wzajemnie szanowali. I kiedy goście zagłębiali się w lekturze niemieckich gazet, za drzwiami w mieszkaniu gospodarza brzęczał Augustyn, grany na drżącym fortepianie przez starszą córeczkę gospodarza, jasnowłosą Niemeczkę, w lokach, bardzo podobną do białej myszki. Walca słuchano z przyjemnością. Chodziłem do Millera w pierwszych dniach każdego miesiąca czytać rosyjskie czasopisma, które prenumerował.

Wszedłszy do cukierni spostrzegłem, że starzec już siedzi pod oknem, a pies leży, tak samo jak przedtem, rozciągnąwszy się u jego nóg. Milcząc usiadłem w kącie i zadałem sobie w myśli pytanie: "Po co ja tu wszedłem, kiedy zupełnie nic nie mam tu do roboty, jestem chory i słuszniej by było pójść do domu, wypić herbatę i położyć się do łóżka ? Czyżbym naprawdę był tutaj tylko po to, żeby przyglądać się temu starcowi?" Złość mnie ogarnęła. "Co on mnie obchodzi?" — myślałem, przypominając sobie to dziwne, chorobliwe wrażenie, z jakim patrzyłem na niego jeszcze na ulicy. "I co mnie obchodzą ci wszyscy nudni Niemcy? Skąd ten fantastyczny nastrój? Skąd ten marny lęk z powodu drobnostek, jaki dostrzegłem w sobie ostatnio, lęk, który przeszkadza żyć i jasno spoglądać na życie, o czym mi już wspomniał pewien głęboki krytyk analizując z oburzeniem moją ostatnią powieść?" Ale, rozmyślając tak i narzekając, jednakowoż pozostawałem na miejscu, a tymczasem choroba opanowywała mnie coraz bardziej i w końcu nie chciało mi się opuścić ciepłego pokoju. Wziąłem gazetę frankfurcką, przeczytałem dwa wiersze i zdrzemnąłem się. Niemcy mi nie przeszkadzali. Czytali, palili i z rzadka tylko, raz na pół godziny komunikowali jeden drugiemu zdawkowo i półgłosem jakąś nowinę z Frankfurtu albo też jakiś Witz lub Scharfsinn [dowcip; koncept] słynnego niemieckiego kpiarza Saphira[1], po czym ze zdwojoną dumą narodową pogrążali się w czytaniu.

Drzemałem z pół godziny i ocknąłem się skutkiem uczucia dotkliwego zimna. Trzeba było koniecznie iść do domu. Ale w tej samej chwili pewna niema scena, rozgrywająca się w pokoju, jeszcze raz mnie zatrzymała. Powiedziałem już, że starzec, gdy tylko zasiadał na swoim krześle, natychmiast kierował wzrok w jakiś punkt i już przez cały wieczór na nic innego nie patrzył. Mnie także zdarzało się niekiedy dostać się w zasięg tego spojrzenia, bezmyślnie uporczywego i nic nie rozróżniającego: wrażenie było nadzwyczaj niemiłe, nawet nieznośne, i zazwyczaj jak najprędzej zmieniałem miejsce. Tym razem ofiarą starca był pewien maleńki, okrąglutki i nadzwyczajnie schludny Niemczyk w stojącym, bardzo nakrochmalonym kołnierzyku i z bardzo czerwoną twarzą, przyjezdny gość, kupiec z Rygi, Adam Iwanycz Szulc, jak się później dowiedziałem, bliski przyjaciel Millera, ale nie zaznajomiony jeszcze ze starcem i z wieloma gośćmi. Z rozkoszą czytając "Dorf-barbier"[2] i popijając poncz, nagle, podniósłszy głowę, spostrzegł utkwiony w siebie nieruchomy wzrok starca. To go zdumiało. Adam Iwanycz był człowiekiem bardzo obrażliwym i drażliwym, jak w ogóle wszyscy "ceniący swój honor" Niemcy.

Wydało mu się dziwne i obrażające, że ktoś się jemu tak uparcie i bezceremonialnie przygląda. Z tłumioną urazą odwrócił oczy od niedelikatnego gościa, pomruczał sobie coś pod nosem i milcząc zasłonił się gazetą. Jednak nie wytrzymał i po dwóch minutach podejrzliwie wyjrzał zza gazety: to samo uparte spojrzenie, to samo bezmyślne przyglądanie się. Adam Iwanycz zmilczał i tym razem. Ale kiedy te same okoliczności powtórzyły się i za trzecim razem, rozgniewał się i poczuł, że musi bronić swego honoru i nie pozwolić, by wobec dostojnej publiczności postponowano słynne miasto Rygę, za którego przedstawiciela widocznie siebie uważał. Z gestem zniecierpliwienia rzucił gazetę na stół, energicznie stuknął kijkiem, do którego gazeta była przyczepiona, i pełen godności, cały czerwony od ponczu i ambicji, sam z kolei skierował swoje małe zaczerwienione oczki na dokuczliwego starca. Zdawało się, że obaj, i Niemiec, i jego przeciwnik, chcieli się wzajemnie zwyciężyć magnetyczną siłą swych spojrzeń i czekali, kto pierwszy zmiesza się i spuści oczy. Stuk kija i ekscentryczna postawa Adama Iwanycza zwróciły na siebie uwagę wszystkich gości. Wszyscy natychmiast przerwali swe czynności i z poważną, milczącą ciekawością zaczęli obserwować obu przeciwników. Scena zaczynała być bardzo komiczna. Ale magnetyzm wyzywających oczu czerwoniutkiego Adama Iwanycza trafił w próżnię. Starzec, o nic się nie troszcząc, wciąż patrzył wprost na pieniącego się "Wiejskiego Cyrulika" ze złości pana Szulca i zupełnie nie spostrzegał, że stał się przedmiotem powszechnej ciekawości, jak gdyby jego głowa była na księżycu, a nie na ziemi. Cierpliwość Adama Iwanycza w końcu wyczerpała się i wybuchnął:

— Dlaczego pan mi się tak uważnie przygląda? — krzyknął po niemiecku ostrym, przenikliwym głosem i z groźnym wyrazem twarzy.

Ale przeciwnik jego milczał dalej, jakby nie rozumiał i nawet nie słyszał pytania. Adam Iwanycz zdecydował się powtórzyć pytanie po rosyjsku.

— Ja pana zapytał, dlaczego pan tak uważnie na mnie patrzał? — krzyknął ze zdwojoną wściekłością. — Mnie na cesarskim dworze snąją, a pana na cesarskim dworze nie snają! — dodał zrywając się z krzesła.

Ale starzec nawet nie drgnął. Wśród Niemców rozległ się szmer oburzenia. Sam Miller, zwabiony hałasem, wszedł do pokoju. Wniknąwszy w sprawę, pomyślał, że starzec jest głuchy, i nachylił się do jego ucha.

— Pan Szulc pana prosił tak uwasznie nie patrzeć na niego — powiedział jak mógł najgłośniej, bacznie wpatrując się w dziwnego gościa.

Starzec machinalnie spojrzał na Millera i nagle na jego twarzy, dotąd nieruchomej, pojawił się wyraz jakiejś trwożnej myśli, jakiegoś niespokojnego wzburzenia. Zafrasował się, postękując schylił się po swój kapelusz, spiesznie podniósł go wraz z laską, wstał z krzesła z jakimś żałosnym uśmiechem, uniżonym uśmiechem biedaka, którego wypędzają z zajętego przez omyłkę miejsca, i przygotowywał się do wyjścia z po.koju. W tym ugrzecznionym, pokornym pośpiechu biednego, zgrzybiałego starca było coś wzbudzającego litość, coś, od czego niekiedy serce prawie pęka w piersi, toteż wszyscy, wraz z Adamem Iwanyczem, natychmiast zmienili pogląd na sprawę. Jasne było, że starzec nie tylko nie mógł nikogo obrazić, ale sam cały czas rozumiał, że go mogą zewsząd wypędzić jak żebraka.

Miller był człowiekiem zacnym i współczującym.

— Nie, nie — powiedział dobrotliwie, klepiąc starca po ramieniu — niech pan siedzi! Aber Herr [Ale pan] Szulc bardzo prosił pana tak uwasznie nie patrzeć na niego. Jego znają na cesarskim dwosze.

Ale biedak i teraz nie zrozumiał; zafrasował się jeszcze bardziej, schylił się po swoją chustkę, starą, dziurawą, niebieską chustkę, która wypadła z kapelusza, i zaczął wołać na psa, leżącego nieruchomo na podłodze i widocznie twardo śpiącego, z pyskiem zasłoniętym obiema łapami.

— Azorek, Azorek! — zabełkotał drżącym, starczym głosem. — Azorek!

Azorek nie poruszył się.

— Azorek, Azorek! — żałośnie powtarzał starzec i trącił psa laską, lecz pies nie zmienił pozycji.

Laska wypadła z rąk starca. Nachylił się, ukląkł na oba kolana i obiema rękami podniósł pysk Azorka. Biedny Azorek! Był już martwy. Umarł, nie wydawszy głosu, u nóg swego pana, może ze starości, a może z głodu. Starzec patrzył na niego przez chwilę jak osłupiały, jakby nie rozumiejąc, że Azorek już umarł; później wolno nachylił się ku swemu byłemu słudze i przyjacielowi i przycisnął swoją bladą twarz do jego martwego pyska. Minęła chwila milczenia. Wszyscyśmy byli wzruszeni... Wreszcie biedak powstał. Był bardzo blady i drżał jak w ataku febry.

— Moszna dać wypchać — powiedział ze współczuciem Miller chcąc czymkolwiek pocieszyć starca. — Moszna ślicznie wypchać; Teodor Krieger ślicznie wypcha; Teodor Krieger wielki majster od wypychania — zapewniał Miller podniósłszy z ziemi laskę i podając ją starcowi.

— Tak, ja ślicznie wypcham — skromnie podchwycił sam Herr Krieger, wysuwając się na pierwszy plan.

Był to długi, chuderlawy i dobroduszny Niemiec, o rudych, kudłatych włosach i z okularami na garbatym nosie.

— Teodor Krieger posiada wielki talent, szeby wszystko wspaniale wypchać — dodał Miller zaczynając wpadać w zachwyt nad swym pomysłem.

— Tak, ja posiadam wielki talent, szeby wszystko wspaniale wypchać — potwierdził znowu Herr Krieger — i ja bym za darmo wypchał panu pański piesek — dodał ulegając atakowi wielkodusznego poświęcenia.

— Nie, ja panu zapłacę za to, sze pan wypcha ten piesek! — krzyknął porywczo Adam Iwanycz Szulc, podwójnie zaczerwieniony, płonąc z kolei wielkodusznością i niewinnie uważając siebie za przyczynę wszystkich nieszczęść.

Starzec słuchał tego wszystkiego, najwidoczniej nie rozumiejąc i w dalszym ciągu drżąc na całym ciele.

— Niech pan poszeka! Niech pan wypije jeden kieliszek dobry koniak! — krzyknął Miller widząc, że zagadkowy gość zabiera się do wyjścia.

Podano koniak. Starzec machinalnie wziął kieliszek, ale ręce mu się trzęsły i zanim doniósł go do ust, rozlał połowę i, nie wypiwszy ani kropli, postawił z powrotem na tacy. Po czym, uśmiechnąwszy się jakimś dziwnym uśmiechem, zupełnie nieodpowiednim do okoliczności, spiesznym, nerwowym krokiem wyszedł z cukierni pozostawiając Azorka na miejscu. Wszyscy stali zdumieni; rozległy się okrzyki:

— Schwer Not! Was für eine Geschichte! [— Ależ pech! Co za historia!] — mówili Niemcy wybałuszając na siebie oczy.

A ja puściłem'się w ślady starca. O kilka kroków od cukierni, na prawo, jest zaułek, wąski i ciemny, obstawiony ogromnymi domami. Coś mnie tknęło, że starzec na pewno tam skręcił. Tutaj drugi dom po prawej stronie właśnie budowano i cały obstawiono budulcem. Płot, otaczający dom, występował prawie na środek zaułka; przy płocie był drewniany pomost dla przechodniów. W ciemnym kącie, który tworzył płot ze ścianą domu, odnalazłem starca. Siedział na schodku drewnianego trotuaru i obiema rękami, oparłszy łokcie na kolanach, podtrzymywał głowę. Usiadłem obok niego.

— Panie — odezwałem się nie wiedząc właściwie, od czego zacząć — niech pan się nie martwi z powodu Azorka. Chodźmy, odwiozę pana do domu. Niech pan się uspokoi. Pójdę zaraz po dorożkę. Gdzie pan mieszka ?

Starzec nie odpowiedział. Nie wiedziałem, na co się zdecydować. Przechodniów nie było. Nagle zaczął mnie chwytać za rękę.

— Duszno! — rzekł ochrypłym, ledwie dosłyszalnym głosem. — Duszno!

— Chodźmy do pana, do domu! — zawołałem wstając i przemocą go podnosząc — napije się pan herbaty i położy do łóżka... Zaraz sprowadzę dorożkę. Wezwę doktora... znam jednego doktora...

Nie pamiętam, co mu więcej mówiłem. Chciał się podnieść, ale podniósłszy się trochę, znów opadł na ziemię i znów zaczął coś mruczeć tym samym zachrypłym, dychawicznym głosem. Nachyliłem się nad nim jeszcze niżej i słuchałem.

— Na Wasiliewskiej Wyspie — mówił ochryple starzec — na Szóstej Linii... na Szó-stej Li-nii... Zamilkł.

— Pan mieszka na Wasiliewskiej Wyspie? Ależ pan szedł w złym kierunku; to będzie na lewo, a nie na prawo. Ja zaraz pana odwiozę...

Starzec nie ruszał się. Wziąłem go za rękę; ręka opadła martwo. Spojrzałem w jego twarz, dotknąłem go — już nie żył. Wydało mi się, że wszystko to dzieje się we śnie.

To zdarzenie kosztowało mnie wiele kłopotów, podczas których moja febra jakoś sama przeszła. Mieszkanie starca odnaleziono. Mieszkał jednak nie na Wasiliewskiej Wyspie, ale o dwa kroki od miejsca, gdzie umarł, w domu Klugena, pod samym dachem, na czwartym piętrze, w osobnym mieszkaniu, składającym się z malutkiego przedpokoju i jednego dużego, bardzo niskiego pokoju z trzema otworami na kształt okien. Mieszkał bardzo biednie. Całe umeblowanie składało się ze stołu, dwóch krzesełek i bardzo starej kanapy, twardej jak kamień, z której ze wszystkich stron wyłaziły pakuły; a i to, jak się okazało, było własnością gospodarza. W piecu widać już dawno nie palono; nie było też świec. Zupełnie serio myślę teraz, że starzec jedynie po to chodził do Millera, aby posiedzieć przy świetle i ogrzać się. Na stole stał pusty, gliniany kubek i leżała stara, czerstwa skórka od chleba. Pieniędzy nie znaleziono ani kopiejki. Nie było nawet zmiany bielizny, żeby go pochować; ktoś ofiarował własną koszulę. Oczywiste było, że nie mógł żyć w ten sposób zupełnie sam, i pewnie ktoś go odwiedzał, chociaż rzadko. W szufladzie znalazł się jego paszport. Nieboszczyk Jeremiasz Smith, maszynista, lat siedemdziesiąt osiem, był z pochodzenia cudzoziemcem, ale rosyjskim poddanym. Na stole leżały dwie książki: krótka geografia i Nowy Testament w przekładzie rosyjskim, porysowany na marginesach ołówkiem i poznaczony paznokciami. Książki te zabrałem dla siebie. Rozpytywano lokatorów, gospodarza domu — nikt o nim prawie nic nie wiedział. Lokatorów w tym domu było mnóstwo, prawie sami majstrowie i Niemki, odnajmujące pokoje z utrzymaniem i usługą. Rządca domu, szlachcic z pochodzenia, też niewiele mógł powiedzieć o swoim byłym lokatorze prócz tego, że komorne za to mieszkanie wynosiło sześć rubli miesięcznie, że nieboszczyk mieszkał w nim cztery miesiące, ale za dwa ostatnie miesiące nie zapłacił ani kopiejki, tak że trzeba by go było wyrzucić z mieszkania. Pytano: czy nie przychodził ktoś do niego? Ale nikt nie mógł dać na to zadowalającej odpowiedzi: dom wielki, toć wielu ludzi mieści się w takiej arce Noego, nie można wszystkich zapamiętać. Stróż, który służył w tym domu od pięciu lat i prawdopodobnie mógł choćby coś niecoś wyjaśnić, odszedł na dwa tygodnie przed tym na jakiś czas do siebie na wieś, zostawiwszy siostrzeńca, młodego chłopaka, który jeszcze nawet polowy lokatorów nie poznał osobiście. Nie wiem na pewno, na czym się skończyły te dochodzenia, ale wreszcie pochowano starca. Przez te dni, poza innymi kłopotami, chodziłem jeszcze na Wasiliewską Wyspę, na Szóstą Limę, i dopiero przyszedłszy tam, roześmiałem się: i cóż mogłem zobaczyć na Szóstej Linii oprócz szeregu zwyczajnych domów?... "Ale dlaczego — myślałem — starzec umierając mówił o Szóstej Linii i Wasiliewskiej Wyspie? Czy nie w malignie?"

Rozejrzałem się w opustoszałym mieszkaniu Smitha i spodobało mi się ono. Wynająłem je. Co najważniejsze, był to duży pokój, chociaż bardzo niski, toteż z początku ciągle mi się zdawało, że uderzę głową o sufit. Zresztą, wkrótce przyzwyczaiłem się. Za sześć rubli miesięcznie nawet nie można było dostać nic lepszego. Mieszkanie nęciło mnie swoim odosobnieniem; trzeba było tylko postarać się o usługi, bo zupełnie bez usługi nie można było mieszkać. Stróż na początek obiecał przychodzić przynajmniej raz na dzień, żeby usłużyć mi w jakiejś nieodzownej potrzebie. "A kto wie — myślałem — może ktoś przyjdzie zapytać o starca!..." Chociaż minęło już pięć dni od jego śmierci, ale jeszcze nikogo nie było.

ROZDZIAŁ DRUGI

W tym czasie, akurat rok temu, współpracowałem jeszcze w dziennikach, pisałem artykuliki i mocno wierzyłem, że uda mi się napisać jakąś dużą, dobrą rzecz. Siedziałem wtedy nad wielką powieścią, jednakże tym się to wszystko skończyło, że dostałem się do szpitala i, zdaje się, niedługo umrę. A jeżeli umrę, to po co pisać te wspomnienia?

Przypomina mi się mimo woli i bezustannie cały ten ciężki, ostatni rok mego życia. Chcę teraz wszystko opisać i zdaje mi się, że gdybym sobie nie wynalazł tego zajęcia, umarłbym ze zgryzoty. Wszystkie te minione wrażenia wzruszają mnie niekiedy aż do bólu, aż do męki. Pod piórem przybiorą one charakter bardziej spokojny, bardziej uporządkowany; mniej będą podobne do bredzenia, do koszmaru. Tak mi się zdaje. Ileż wart sam mechanizm pisania: on uspokoi, ochłodzi, wstrząśnie moimi dawnymi przyzwyczajeniami autorskimi, moje wspomnienia i chorobliwe mrzonki obróci w pracę, w zajęcie... Tak, dobrze to pomyślałem. A przy tym i spadek dla felczera; chociażby okna okleić moimi notatkami, kiedy będzie je wstawiać na zimę.

Ale właściwie zacząłem swoje opowiadanie nie wiadomo dlaczego ze środka. Jeżeli ma się pisać o wszystkim, to już trzeba zaczynać od początku. A więc zaczniemy od początku. Zresztą, niewielka będzie moja autobiografia.

Urodziłem się nie tutaj, ale daleko stąd, w w-skiej guberni. Należy sądzić, że rodzice moi byli dobrymi ludźmi, ale osierocili mnie jeszcze w dzieciństwie, i wychowałem się w domu właściciela drobnej posiadłości ziemskiej Mikołaja Siergieicza Ichmieniewa, który przygarnął mnie z litości. Miał tylko jedną córkę, Nataszę, o trzy lata młodszą ode mnie. Wychowywaliśmy się razem jak brat z siostrą. O, moje miłe dzieciństwo! Jakże głupio żałować cię i tęsknić po tobie w dwudziestym piątym roku życia i, umierając, jedynie o tobie wspominać z zachwytem i wdzięcznością ! Wtedy na niebie było takie jasne, takie niepetersburskie słońce i tak raźnie, wesoło biły nasze maleńkie serca. Wtedy wokoło były pola i lasy, a nie stosy martwych kamieni jak teraz. Jaki cudny był ogród i park w Wasiliewsku, gdzie Mikołaj Siergieicz był administratorem; po tym ogrodzie spacerowaliśmy z Nataszą, a za ogrodem był duży, wilgotny las, w którym raz, jako dzieci, zabłądziliśmy... Złote, cudowne czasy! Życie ukazywało się po raz pierwszy, tajemniczo i kusząco, i tak słodko było je poznawać. Wtedy za każdym krzakiem, za każdym drzewem jakby ktoś jeszcze żył, nieznany i tajemniczy; świat bajki łączył się z rzeczywistym; i nieraz, kiedy w głębokich dolinach gęstniała wieczorna mgła i siwymi, falującymi pasmami czepiała się zarośli, oblepiających kamieniste żebra naszego wielkiego wąwozu, staliśmy na brzegu trzymając się za ręce, z bojaźliwą 'ciekawością zaglądaliśmy w głąb i oczekiwaliśmy, że lada chwila ktoś wyjdzie ku nam albo zawoła z mgły, z dna wąwozu, i bajki niani okażą się prawdziwą, stwierdzoną prawdą. Raz, już później, o wiele później, jakoś wspomniałem Nataszy, jak to, gdy pewnego razu dostaliśmy w prezencie Czytanki dziecięce, zaraz uciekliśmy do ogrodu nad strumień, gdzie stała pod starym, gęstym klonem nasza ulubiona zielona ławka, usiedliśmy tam i zaczęliśmy czytać Alfonsa i Dalindę — czarodziejskie opowiadanie. I teraz jeszcze przypominając sobie to opowiadanie nie mogę nie odczuwać jakiegoś dziwnego wstrząsu serca i kiedy przed rokiem przypomniałem Nataszy dwa początkowe wiersze: "Alfons, bohater mego opowiadania, urodził się w Portugalii; Don Ramiro, jego ojciec..." i tak dalej — o mało nie rozpłakałem się. Widocznie musiało to bardzo głupio wyglądać, i dlatego zapewne Natasza, widząc mój entuzjazm, tak dziwnie uśmiechnęła się wtedy. Zresztą natychmiast się spostrzegła (pamiętam to) i żeby mnie pocieszyć, sama zaczęła wspominać o dawnych czasach. Od słowa do słowa — i ona też się wzruszyła. Cudowny był ten wieczór; przypomnieliśmy sobie wszystko — i to, jak mnie posłano do gubernialnego miasta do szkoły — Boże, jak ona wtedy płakała! — i nasze ostatnie rozstanie, kiedy już na zawsze żegnałem Wasiliewsk. Wówczas już kończyłem szkołę i udawałem się do Petersburga, żeby się przygotować do uniwersytetu. Miałem wtedy siedemnaście lat, ona — piętnasty. Natasza mówi, że byłem wtedy taki niezgrabny, taki nieociosany, i że nie można się było nie śmiać patrząc na mnie. W chwili pożegnania odprowadziłem ją na bok, żeby jej powiedzieć coś niezmiernie ważnego; ale jakoś nagle oniemiałem i zaciąłem się. Przypominała sobie, że byłem wtedy bardzo wzruszony. Nasza rozmowa, naturalnie, nie kleiła się. Nie wiedziałem, co powiedzieć, a ona nawet by mnie może nie zrozumiała. Tylko rozpłakałem się gorzko i tak już pojechałem nic nie powiedziawszy. Zobaczyliśmy się po długiej przerwie w Petersburgu. Było to dwa lata temu. Stary Ichmieniew przyjechał tam w sprawie swego procesu, a ja dopiero co zostałem literatem.

ROZDZIAŁ TRZECI

Mikołaj Siergieicz Ichmieniew pochodził z dobrej rodziny, ale od dawna już zubożałej. Zresztą, otrzymał w spadku po rodzicach sto pięćdziesiąt dusz. W wieku lat dwudziestu postanowił wstąpić do huzarów. Wszystko szło bardzo dobrze, ale w szóstym roku służby zdarzyło mu się w jeden wieczór przegrać cały swój majątek. Nie spał całą noc. Następnego wieczoru znów zjawił się przy zielonym stoliku i postawił na kartę swego konia — ostatnie, co mu zostało. Wygrał, po tym drugi, trzeci raz — i w ciągu pół godziny odegrał jedną ze swoich wsi, Ichmieniewkę, która, podług ostatniego spisu ludności, liczyła pięćdziesiąt dusz. Przerwał grę i zaraz na drugi dzień złożył podanie o zwolnienie ze służby. Sto dusz przepadło bezpowrotnie. Po dwóch miesiącach został zwolniony jako porucznik i udał się do swojej wsi. Nigdy w życiu potem nie mówił o przegranej i pomimo swej dobroduszności na pewno by się rozzłościł na tego, kto by się ośmielił mu o tym przypomnieć. Na wsi gorliwie zajął się gospodarowaniem i w trzydziestym piątym roku życia ożenił się z biedną szlachcianką Anną Andriejewną Szumiłow, panną bez posagu, ale wykształconą w gubernialnym instytucie dla szlachetnie urodzonych panien, u emigrantki Mont-Reveche, z czego Anna Andriejewną była dumna przez całe życie, chociaż nikt nigdy nie mógł się domyślić, na czym właściwie polegało to wykształcenie. Mikołaj Siergieicz stał się świetnym gospodarzem. Sąsiedzi ziemianie uczyli się od niego gospodarstwa. Minęło kilka lat, gdy nagle do sąsiedniego majątku Wasiliewskie, liczącego dziewięćset dusz, przyjechał z Petersburga właściciel, książę Piotr Aleksandrowicz Wałkowski. Jego przyjazd wywarł w całej okolicy dość silne wrażenie. Książę był jeszcze młodym człowiekiem, chociaż nie pierwszej młodości, posiadał dość wysoką rangę, duże stosunki, był przystojny, majętny i wreszcie był wdowcem, co szczególnie interesowało panie i panny z całego powiatu. Opowiadano o świetnym przyjęciu, wydanym na jego cześć w gubernialnym mieście przez gubernatora, z którym był jakoś spokrewniony; o tym, jak wszystkie panie "potraciły głowy od jego komplementów" — i tak dalej, i tak dalej. Słowem, był to jeden z najświetniejszych przedstawicieli petersburskich wyższych sfer towarzyskich, który rzadko pojawia się na prowincji i z chwilą gdy się pojawi, sprawia ogromne wrażenie. Książę jednak nie był uprzejmy, zwłaszcza w stosunku do tych, na których mu nie zależało i których uważał za choć trochę niższych od siebie. Ze swymi najbliższymi sąsiadami nie był łaskaw się zapoznać, czym natychmiast przysporzył sobie wielu wrogów. I dlatego wszyscy się nadzwyczajnie zdziwili, kiedy nagle przyszło mu do głowy złożyć wizytę Mikołajowi Siergieiczowi. Co prawda Mikołaj Siergieicz był jednym z jego najbliższych sąsiadów. W domu Ichmieniewów książę wywarł silne wrażenie. Z miejsca oczarował ich oboje; szczególnie Anna Andriejewna zachwycała się nim. Wkrótce potem zupełnie się już u nich zadomowił; przyjeżdżał codziennie, zapraszał ich do siebie, dowcipkował, opowiadał anegdoty, grał na ich okropnym fortepianie, śpiewał. Ichmieniewowie nie mogli się nadziwić, jak można o takim miłym, kochanym człowieku mówić, że jest dumny, nadęty, suchy egoista, tak bowiem wołali chórem wszyscy sąsiedzi. Należy sądzić, że księciu istotnie spodobał się Mikołaj Siergieicz, człowiek prosty, szczery, bezinteresowny, szlachetny. Zresztą, wszystko wkrótce się wyjaśniło. Książę przyjechał do Wasiliewskiego, żeby odprawić swego administratora, pewnego Niemca — przybłędę, człowieka ambitnego, agronoma, obdarzonego szanowną łysiną, okularami i garbatym nosem, ale który mimo tych wszystkich zalet kradł bez wstydu i miary, i do tego jeszcze zamęczył kilku chłopów. Iwan Karłowicz, złapany w końcu na gorącym uczynku, bardzo się obraził, wiele gadał o niemieckiej uczciwości, jednak mimo wszystko został przepędzony, nawet dość sromotnie. Książę potrzebował administratora i wybór jego padł na Mikołaja Siergieicza, najlepszego gospodarza i najuczciwszego człowieka, co do czego, rzecz prosta, nie mogło być najmniejszej wątpliwości. Zdaje się, że księciu bardzo zależało, żeby Mikołaj Siergieicz sam zgłosił swą kandydaturę na administratora; ale to nie nastąpiło, i pewnego pięknego poranku książę sam mu to zaproponował w formie jak najbardziej przyjacielskiej i pokornej prośby. Ichmieniew z początku się wymawiał, ale wysoka pensja skusiła Annę Andriejewnę, a zdwojone uprzejmości petenta rozproszyły wszystkie inne wątpliwości. Książę osiągnął swój cel. Należy sądzić, że był wielkim znawcą ludzi. W ciągu krótkiego okresu swej znajomości z Ichmieniewem poznał doskonale, z kim ma do czynienia, i zrozumiał, że Ichmieniewa trzeba ująć serdecznym, przyjacielskim objęciem, że trzeba skłonić ku sobie jego serce i że bez tego pieniądze niewiele zrobią. Potrzebny mu był bowiem taki administrator, któremu mógłby zaufać ślepo i na zawsze, żeby już nawet nie przyjeżdżać nigdy do Wasiliewskiego, na co w istocie liczył. Urok, jaki roztoczył w Ichmieniewce, był tak silny, że w przyjaźń jego szczerze uwierzono. Mikołaj Siergieicz był jednym z tych dobrych "z kościami" i naiwnie romantycznych ludzi, którzy, cokolwiek by o nich mówiono, są tak cenni u nas w Rosji i którzy, jeśli już pokochają kogoś (czasami Bóg wie za co!), oddają mu całą duszę, dochodząc niekiedy w swym przywiązaniu do śmieszności.

Minęło wiele lat. Majątek księcia był w stanie rozkwitu. Stosunki właściciela majątku Wasiliewskie z jego administratorem układy się dla obu bez żadnych przykrości i sprowadzały się do suchej, rzeczowej korespondencji. Książę, nie mieszając się ani trochę do rozporządzeń Mikołaja Siergieicza, dawał mu niekiedy rady, które zadziwiały Ichmieniewa swą niezwykłą praktycznością i rzeczowością. Widoczne było, że nie tylko nie lubił tracić pieniędzy, lecz nawet umiał ich się dorabiać. W pięć lat po wizycie w Wasiliewskim przysłał Mikołajowi Siergieiczowi upoważnienie do kupna drugiego, wybranego majątku z czterema setkami dusz w tej samej guberni. Mikołaj Siergieicz był zachwycony; powodzenie księcia, wieści o jego skucesach, o jego karierze, brał do serca, jak gdyby chodziło o rodzonego brata. Ale zachwyt Ichmieniewa doszedł do zenitu, kiedy książę rzeczywiście dał mu dowód ogromnego zaufania. Oto w jaki sposób to się stało... Zresztą w tym miejscu uważam za nieodzowne wspomnieć o pewnych charakterystycznych szczegółach z życia tego księcia Wałkowskiego — jednej z najważniejszych postaci mojego opowiadania.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Już poprzednio wspomniałem, że książę był wdowcem. Żonaty był jeszcze za czasów pierwszej młodości i ożenił się bogato. Od swoich rodziców, zupełnie zrujnowanych w Moskwie, nie otrzymał prawie nic. Wasiliewskie oddano pod zastaw i obciążono ogromnymi długami. Dwudziestoletni książę, zmuszony wówczas służyć w Moskwie w jakiejś kancelarii, nie posiadał ani kopiejki i wchodził w życie jako "golec — potomek starożytnego rodu". Małżeństwo z podstarzałą córką jakiegoś kupca propinatora uratowało go. Propinator, rzecz prosta, oszukał go na posagu, jednakże za pieniądze żony można było wykupić majątek rodowy i stanąć na nogi. Córka kupca, która przypadła księciu w udziale, ledwie że umiała pisać, nie mogła sklecić dwóch słów, była brzydka i posiadała tylko jedną ważną zaletę: była dobra i cierpliwa. Książę wyzyskał tę zaletę w całej pełni; po upływie pierwszego roku pożycia małżeńskiego opuścił swą żonę, która mu w tym czasie powiła syna, pozostawiając ją na opiece jej ojca-propinatora, a sam pojechał na posadę do X-ej guberni, gdzie wystarał się za wstawiennictwem jednego ze swych petersburskich krewnych o dość poważne stanowisko. Całą duszą pragnął odznaczeń, awansów, kariery i doszedł do wniosku, że ze swą żoną nie może żyć ani w Petersburgu, ani w Moskwie, zdecydował się, w oczekiwaniu na coś lepszego, zapoczątkować swą karierę na prowincji. Mówią, że jeszcze w pierwszym roku swego pożycia z żoną omal jej nie zamęczył brutalnym traktowaniem. Te słuchy zawsze wyprowadzały z równowagi Mikołaja Siergieicza, który gorąco bronił księcia twierdząc, że ten niezdolny jest do nieszlachetnego postępku. Wreszcie po siedmiu latach księżna umarła i owdowiały jej mąż niezwłocznie przeniósł się do Petersburga. W Petersburgu wywarł nawet pewne wrażenie. Młody jeszcze, przystojny, majętny, obdarzony wieloma świetnymi zaletami, niewątpliwym dowcipem, smakiem, niewyczerpaną wesołością, pojawił się nie jako poszukiwacz szczęścia i protekcji, ale wystąpił jako człowiek niezależny. Opowiadano, że było w nim rzeczywiście coś czarującego, coś zwycięskiego, jalcaś siła. Niezmiernie podobał się kobietom i przez związek z jedną z piękności petersburskich zyskał sobie skandaliczny rozgłos. Sypał na wszystkie strony pieniędzmi, nie żałując ich mimo wrodzonego wyrachowania, dochodzącego do skąpstwa. Przegrywał w karty, do kogo przegrać było trzeba, i nie krzywił się nawet przy wielkich przegranych. Ale do Petersburga przyjechał nie po to, by szukać rozrywek: chciał stanąć ostatecznie na nogi i ugruntować swą karierę. Osiągnął to. Hrabia Naiński, jego wpływowy krewniak, który by nawet nie zwrócił nań uwagi, gdyby zjawił się jako zwykły petent, uderzony jego sukcesami towarzyskimi, uznał za możliwe i wskazane zwrócić na niego szczególną uwagę i nawet zrobił mu zaszczyt przyjmując do swego domu na wychowanie jego siedmioletniego syna. Na ten to okres przypada wyjazd księcia do Wasiliewskiego i znajomość jego z Ichmieniewami. Wreszcie, otrzymawszy za pośrednictwem hrabiego poważne stanowisko w jednym z ważniejszych poselstw, wyjechał za granicę. Potem wieści o nim były dość niejasne. Mówiono o jakimś nieprzyjemnym zdarzeniu, które mu się przytrafiło za granicą, ale nikt nie mógł wyjaśnić, na czym ono polegało. Wiadomo było tylko, że zdołał dokupić czterysta dusz, o czym już wspomniałem. Powrócił z zagranicy już w wiele lat później, piastując wysoką rangę, i niezwłocznie zajął w Petersburgu stanowisko bardzo poważne. W Ichmieniewce krążyły wieści, że się żeni powtórnie i spokrewnią z jakimś znakomitym, bogatym i wpływowym domem. "Wysoko mierzy" — mówił Mikołaj Siergieicz zacierając ręce z zadowolenia. Byłem wtedy w Petersburgu na uniwersytecie i pamiętam, że Ichmieniew specjalnie pisał do mnie prosząc, bym go poinformował, czy wieści o tym małżeństwie są prawdziwe. Pisał również do księcia prosząc go o protekcję dla mnie, ale książę pozostawił jego list bez odpowiedzi. Wiedziałem tylko, że jego syn, wychowywany początkowo u hrabiego, a później w liceum, skończył wtedy studia w wieku lat dziewiętnastu. Pisałem o tym do Ichmieniewów, jak również o tym, że książę bardzo kocha swego syna, pieści go i już robi plany co do jego przyszłości. O tym wszystkim dowiedziałem się od kolegów-studentów, znajomych młodego księcia. Wtedy to właśnie Mikołaj Siergieicz pewnego pięknego poranka otrzymał od księcia list, który go bardzo zdziwił...

Książę, który dotąd, jak już wspomniałem, ograniczał się w swych stosunkach z Mikołajem Siergieiczem do suchej i rzeczowej korespondencji, pisał do niego teraz w sposób jak najbardziej szczegółowy, otwarty i przyjacielski o swoich sprawach rodzinnych: użalał się na syna, pisał, że syn go martwi swoim złym sprawowaniem; że, naturalnie, na wybryki takiego chłopca nie można się zapatrywać zbyt poważnie (widocznie starał się go usprawiedliwić), ale że postanowił go ukarać, nastraszyć, a mianowicie: wysłać go na jakiś czas na wieś pod nadzór Ichmieniewa. Książę pisał, że w zupełności polega na swoim kochanym, szlachetnym Mikołaju Siergieiczu, a zwłaszcza na Annie Andriejewnie, prosił oboje o przyjęcie "pędziwiatra" do rodziny, o nauczenie go w głuszy rozumu, o pokochanie go, jeśli to możliwe, i co najważniejsze, o naprawę jego lekkomyślnego charakteru i "wdrożenie zbawiennych i surowych zasad, jak nieodzownych w życiu ludzkim". Naturalnie że stary Ichmieniew z zapałem wziął się do tego. Zjawił się młody książę, przyjęli go jak rodzonego syna. Wkrótce Mikołaj Siergieicz gorąco go pokochał: nie mniej niż swoją Nataszę; nawet później, już po ostatecznym zerwaniu pomiędzy księciem-ojcem a Ichmieniewem, stary radośnie wspominał niekiedy o swym Aloszy — tak przywykł nazywać księcia Aleksego Pietrowicza. Istotnie, był to bardzo miły chłopiec; bardzo ładny, słaby i nerwowy, jak kobieta, ale równocześnie wesoły i prostoduszny, z duszą otwartą i zdolną do najszlachetniejszych wzruszeń, z sercem kochającym, szczerym i wdzięcznym — stał się bożyszczem w domu Ichmieniewów. Mimo swoich dziewiętnastu lat był jeszcze zupełnym dzieckiem. Trudno było sobie wyobrazić, za co mógł go zesłać ojciec, który, jak mówiono, bardzo go kochał. Powiadano, że młody człowiek żył w Petersburgu próżniaczo i lekkomyślnie, nie chciał iść na służbę urzędniczą i martwił tym ojca. Mikołaj Siergieicz nie rozpytywał Aloszy dlatego, iż książę Piotr Aleksandrowicz najwyraźniej przemilczał w swym liście o istotnej przyczynie wypędzenia syna. Zresztą, krążyły słuchy o jakiejś niewybaczalnej lekkomyślności Aloszy: o jakimś związku z pewną damą, o jakimś wyzwaniu na pojedynek, o jakiejś nieprawdopodobnej przegranej w karty; wspominano nawet o jakichś cudzych pieniądzach, przezeń jakoby roztrwonionych. Istniała również wersja, że książę postanowił oddalić syna bynajmniej nie za jakieś przewinienie, lecz dla szczególnych, egoistycznych pobudek. Mikołaj Siergieicz z oburzeniem odpierał te pogłoski, tym bardziej że Alosza nadzwyczaj kochał ojca, którego nie znał przez całe swoje dzieciństwo i lata chłopięce; mówił o nim zawsze z zapałem; widocznym było, iż w zupełności poddał się jego wpływowi. Alosza paplał też niekiedy o jakiejś hrabinie, do której umizgał się wraz z ojcem, ale że on, Alosza, zyskał przewagę i ojciec się na niego za to bardzo rozgniewał. Opowiadał zawsze tę historię z zapałem, dziecinną prostodusznością, z dźwięcznym, wesołym śmiechem; ale Mikołaj Siergieicz natychmiast osadzał go w miejscu. Alosza potwierdzał również pogłoskę, że ojciec jego chce się żenić.

Alosza przeżył już prawie rok na wygnaniu, w określonych terminach pisał do ojca pełne szacunku i rozsądku listy i w końcu tak zżył się z Wasiliewskiem, że gdy książę na lato przyjechał na wieś (o czym zawczasu powiadomił Ichmieniewów), wygnaniec sam zaczął prosić ojca o pozwolenie na dłuższy pobyt w Wasiliewskiem, zapewniając, że życie na wsi to jego właściwe powołanie. Wszystkie postanowienia i zachwyty Aloszy pochodziły z jego nadzwyczajnej nerwowej wrażliwości, z gorącego serca, z lekkomyślności dochodzącej nieraz do absurdu, z nadzwyczajnej skłonności do poddawania się wszelkiemu wpływowi z zewnątrz i zupełnego braku woli. Lecz książę jakoś podejrzliwie przyjął jego prośbę... W ogóle Mikołaj Siergieicz z trudnością poznawał swego dawnego "przyjaciela". Książę Piotr Aleksandrowicz zmienił się nadzwyczajnie. Stał się nagle skłonny do szykan w stosunku do Mikołaja Siergieicza; przy sprawdzaniu rachunków wykazał wstrętną chciwość, skąpstwo i niezrozumiałą podejrzliwość. Wszystko to bardzo rozgoryczyło poczciwego Ichmieniewa; długo próbował nie wierzyć sam sobie. Tym razem wszystko odbywało się zupełnie inaczej niż za pierwszą wizytą w Wasiliewskiem przed czternastoma laty: książę zapoznał się ze wszystkimi sąsiadami, ma się rozumieć, ze znakomitszymi; do Mikołaja Siergieicza zaś nigdy nie zajeżdżał i w ogóle obchodził się z nim jak ze swym podwładnym. Nagle stało się coś niezrozumiałego. Bez żadnej widocznej przyczyny nastąpiło ostre zerwanie pomiędzy księciem a Mikołajem Siergieiczem. Podsłuchano gorące, obraźliwe słowa, wypowiedziane z obu stron. Z oburzeniem wyjechał Ichmieniew z Wasjliewskiego, ale na tym się nie skończyło. Po całej okolicy krążyły wstrętne plotki. Zapewniano, że Mikołaj Siergieicz poznawszy charakter młodego księcia miał zamiar wykorzystać wszystkie jego wady; że córka Mikołaja Siergieicza, Natasza (która już wtedy miała siedemnaście lat), potrafiła rozkochać w sobie dwudziestoletniego młodzieńca; że i ojciec, i matka sprzyjali tej miłości, chociaż udawali, iż nic nie dostrzegają; że chytra i "pozbawiona zasad moralnych" Natasza usidliła ostatecznie młodego człowieka, który dzięki jej zabiegom nie widział przez cały rok niemal żadnej naprawdę porządnej panny, chociaż ich tak wiele dojrzewa w czcigodnych domach sąsiadów-ziemian; zapewniano wreszcie, że kochankowie już się umówili, iż wezmą ślub we wsi Grigoriewo, o piętnaście wiorst od Wasiliewskiego, niby w sekrecie przed rodzicami Nataszy, którzy jednak wiedzieli wszystko aż do najmniejszego szczegółu i ich podłe rady kierowały postępowaniem córki. Słowem, książka nie pomieściłaby tego, co powiatowe kumoszki obojga płci zdążyły naplotkować z powodu tej historii. Ale, co najważniejsze, książę całkowicie w to wszystko uwierzył i nawet przyjechał do Wasiliewskiego jedynie z tego powodu, na skutek jakiegoś anonimowego donosu, przysłanego mu do Petersburga. Naturalnie każdy, kto choć trochę znał Mikołaja Siergieicza, nie mógłby, zdawałoby się, dać wiary ani jednemu słowu ze wszystkiego tego, o co go oskarżano; a tymczasem, jak to bywa, wszyscy się frasowali, wszyscy gadali, wszyscy mełli językami, wszyscy kręcili głowami i... potępiali bezapelacyjnie. Ichmieniew zaś był za dumny, aby usprawiedliwiać swą córkę przed kumoszkami, i surowo zabronił Annie Andriejewnie dawać jakichkolwiek wyjaśnień sąsiadom. Sama zaś Natasza, tak oczerniona, nawet jeszcze w rok później nie wiedziała prawie nic z tego gadania i plotek: ukrywano przed nią starannie całą historię i Natasza pozostawała niewinna i wesoła jak dwunastoletnie dziecko.

Tymczasem spór posuwał się coraz dalej. Usłużni ludzie nie zasypiali gruszek w popiele. Pojawili się donosiciele i świadkowie i zdołali wreszcie upewnić księcia, że długoletnia administracja Mikołaja Siergieicza w Wasiliewskiem bynajmniej nie odznaczała się wzorową uczciwością. Nie dość na tym, że dwa lata temu przy sprzedaży lasu Mikołaj Siergieicz zataił rzekomo na swoją korzyść dwanaście tysięcy rubli srebrem, na co można przedstawić przed sądem najbardziej prawne dowody, tym bardziej że na sprzedaż lasu nie miał od księcia żadnego prawnego pełnomocnictwa, a działał na własną rękę, przekonawszy dopiero później księcia o konieczności sprzedaży i przedstawiwszy za las sumę bez porównania mniejszą od otrzymanej w rzeczywistości. Ma się rozumieć, że były to tylko potwarze, jak się zresztą później ostatecznie okazało, lecz książę temu uwierzył i przy świadkach nazwał Mikołaja Siergieicza złodziejem. Ichmieniew nie wytrzymał i odpowiedział obelgą równie silną; nastąpiła straszna scena... Wkrótce rozpoczął się proces. Mikołaj Siergieicz z powodu braku pewnych papierów, a co ważniejsze, nie mając ani protektorów, ani doświadczenia w prowadzeniu tego rodzaju spraw, od razu zaczai przegrywać. Na jego majątek został nałożony areszt. Rozdrażniony starzec rzucił wszystko i postanowił przenieść się do Petersburga, aby osobiście zająć się swą sprawą, a w guberni pozostawił doświadczonego pełnomocnika. Jak się zdaje, książę wkrótce zaczął rozumieć, iż niepotrzebnie obraził Ichmieniewa. Lecz obraza obu stron była tak silna, że nie było mowy o pojednaniu; rozdrażniony książę używał wszelkich środków, aby obrócić sprawę na swoją korzyść, aby odebrać swemu byłemu administratorowi ostatni kawałek chleba.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Ichmieniewowie przenieśli się do Petersburga. Nie będę opisywał mego spotkania z Nataszą po tak długiej rozłące. W ciągu tych czterech lat nigdy o niej nie zapomniałem. Naturalnie, sam nie zdawałem sobie dobrze sprawy z tego uczucia, z jakim ją wspominałem, ale gdyśmy się znowu zobaczyli, bardzo prędko odgadłem, iż los mi ją przeznaczył. Z początku, w pierwszych dniach po ich przyjeździe, ciągle mi się zdawało, że jakoś mało się rozwinęła przez te lata. Zupełnie jakby się nie zmieniła i pozostała tą samą dziewczynką, jaką była przed naszą rozłąką. Ale później codziennie wynajdywałem w niej coś nowego, co dotychczas zupełnie było mi nie znane, jakby umyślnie ukryte przede mną, jak gdyby dziewczyna umyślnie przede mną coś taiła — i co to była za rozkosz w tym odgadywaniu! Stary, przeniósłszy się do Petersburga, początkowo był rozdrażniony i zgorzkniały. Sprawy jego przybierały zły obrót: narzekał, tracił cierpliwość, grzebał się w aktach i nie miał czasu zajmować się nimi. Anna Andriejewna zaś po przyjeździe straciła głowę i początkowo wszystko ją oszałamiało. Petersburg ją przerażał. Wzdychała i lękała się, płakała po dawnym życiu, po Ichmieniewce, dlatego że Natasza dorasta i nie ma kto o niej pomyśleć, i pozwalała sobie wobec mnie na bardzo dziwne wylewy szczerości, nie mając nikogo odpowiedniejszego do przyjacielskich zwierzeń.

Otóż w tym czasie, na krótko przed ich przyjazdem, kończyłem moją pierwszą powieść, tę właśnie, która zapoczątkowała moją karierę, i jako nowicjusz nie wiedziałem początkowo, co z nią zrobić. Ichmieniewom nic o tym nie mówiłem; a oni omal nie pogniewali się ze mną dlatego, że żyję próżniaczo, czyli nie pracuję w urzędzie i nawet nie staram się o posadę. Stary gorzko i nawet opryskliwie wytykał mi to, naturalnie z ojcowskiego uczucia do mnie. Ja zaś po prostu wstydziłem się im powiedzieć, czym się zajmuję. Bo doprawdy, jakże można oznajmić po prostu, że nie chcę pracować w urzędzie, lecz pisać powieści; dlatego do czasu oszukiwałem ich, mówiłem, że nie dają mi posady, chociaż staram się o nią wszelkimi sposobami. Stary nie miał czasu na sprawdzenie tego, co mówiłem. Pamiętam, jak pewnego razu Natasza po długim przysłuchiwaniu się naszym rozmowom, ukradkiem wzięła mnie na bok i ze łzami błagała, żebym pomyślał o swoim losie, badała mnie, rozpytywała, co ja właściwie robię, i kiedy mimo to nic jej nie wyznałem, kazała mi przysiąc, że się nie zmarnuję jako leniuch i próżniak. Co prawda, chociaż się nie przyznałem, czym się zajmuję, ale pamiętani, że za jedno dobre jej słowo o mojej pracy, o mojej pierwszej powieści, oddałbym wszystkie najpochlebniejsze dla mnie głosy krytyków i znawców, które później słyszałem. I oto moja powieść ukazała się wreszcie. Jeszcze na długo przed jej wydaniem zrobił się huczek w świecie literackim. B. ucieszył się jak dziecko, przeczytawszy mój rękopis.[3] Tak! Jeżeli byłem kiedykolwiek szczęśliwy, to nie w pierwszych upajających chwilach mego sukcesu, lecz wtedy, kiedy jeszcze nikomu nie czytałem i nie pokazywałem mego rękopisu: podczas tych długich nocy pełnych entuzjastycznych nadziei i marzeń, i namiętnego ukochania pracy, kiedy zżyłem się z moją fantazją, z postaciami, które sam stworzyłem, jak z bliskimi, jak z kimś, kto rzeczywiście istnieje; kochałem je, cieszyłem się i smuciłem razem z nimi, a niekiedy nawet płakałem rzewnymi łzami nad skromnym moim bohaterem. Nie mogę opisać, jak mój sukces ucieszył starych, chociaż z początku byli ogromnie zdziwieni: tak niezmiernie ich to zdumiało. Anna Andriejewna, na przykład, w żaden sposób nie chciała dać wiary, że nowy, sławiony przez wszystkich pisarz — to właśnie ten Wania, który itd., itd., i wciąż kręciła głową. Stary długo nie dawał się przekonać i początkowo, po pierwszych pogłoskach, nawet przestraszył się; zaczął mówić o zaprzepaszczonej karierze urzędniczej, o złym prowadzeniu się wszystkich w ogóle pisarzy. Ale wciąż nowe echa, ogłoszenia w pismach i wreszcie kilka pochlebnych słów usłyszanych o mnie od osób, którym bezgranicznie wierzył, zmusiły go do zmiany poglądu na tę sprawę. Gdy zaś zobaczył, iż nagle znalazłem się przy pieniądzach, i dowiedział się, jaką zapłatę można otrzymać za pracę literacką — wtedy ostatnie jego wątpliwości znikły. Przechodząc szybko od zwątpienia do żarliwej wiary, ciesząc się jak dziecko z mego szczęścia, oddał się nagle najbardziej nieposkromionym nadziejom, najbardziej oszałamiającym marzeniom w mojej przyszłości. Codziennie obmyślał dla mnie coraz to nowe plany i kariery; i czego tam nie było w tych planach! Zaczął nawet w stosunku do mnie wykazywać jakiś osobliwy, nie znany dotychczas szacunek. Lecz pomimo to, pamiętam, od czasu do czasu oblegały go nagle wątpliwości, znowu zbijały z tropu, i to podczas najbardziej entuzjastycznego fantazjowania.

— Autor, poeta. Jakoś to dziwne... Kiedyż to poeci wychodzili na ludzi, dosięgali wyższych rang? Wszystko gryzipiórki, ludzie niepewni.

Zauważyłem, iż podobne wątpliwości i w ogóle wszystkie te drażliwe zagadnienia nawiedzały go przeważnie o zmroku (tak mi są pamiętne wszystkie szczegóły z tego złotego okresu). O zmroku nasz staruszek stawał się jakoś szczególnie nerwowy, wrażliwy i podejrzliwy. Ja i Natasza wiedzieliśmy już o tym i zawczasu śmieliśmy się z tego. Pamiętani, iż dodawałem mu otuchy anegdotami o generalskiej karierze Sumarokowa,[4] o tym jak Dierżawinowi przysłano tabakierkę, pełną czerwońców, jak to sama cesarzowa odwiedzała Łomonosowa; opowiedziałem mu o Puszkinie, Gogolu.

— Wiem o tym, braciszku, wszystko wiem — mówił staruszek, który prawdopodobnie słyszał po raz pierwszy w życiu te historie.

— Hm, słuchaj, pomimo wszystko cieszę się, że ta twoja pisanina to nie wiersze. Wiersze, bracie, to bzdury: nie sprzeczaj się, wierz mi, staremu — życzę ci jak najlepiej — czyste bzdury, daremne marnowanie czasu. Niech gimnazjaliści wiersze piszą; wiersze prowadzą waszą brać, młodzież, do domu wariatów... Dajmy na to, że Puszkin jest wielki, kto zaprzeczy. A pomimo to — wierszyki i nic więcej; coś efemerycznego... Ja zresztą czytałem go niewiele... Proza — to co innego. Tutaj autor może nawet pouczyć — coś tam o miłości ojczyzny wspomnieć, czy tak w ogóle, o cnocie... tak. Nie umiem się wyrażać, ale ty mnie rozumiesz: mówię z życzliwego serca. No przeczytaj, przeczytaj — zakończył tonem nieco protekcjonalnym, gdy wreszcie przyniosłem książkę i po herbacie wszyscy usiedliśmy przy okrągłym stole. — Przeczytaj no, coś tam naskrobał, jakoś wiele o tobie hałasu. Zobaczymy, zobaczymy...

Otworzyłem książkę i przygotowałem się do czytania. Tego wieczora moja powieść dopiero co ukazała się w druku i otrzymawszy wreszcie egzemplarz, przybiegłem do Ichmieniewów czytać swój utwór.

Jakże mnie to martwiło i gniewało, że nie mogłem im przeczytać go wcześniej z rękopisu, który był w rękach wydawcy. Natasza nawet płakała z gniewu, kłóciła się ze mną, robiła mi wyrzuty, że obcy przeczytają .wcześniej moją powieść niż ona... Ale oto w końcu siedzimy przy stole. Stary przybrał nadzwyczaj poważny i krytyczny wyraz twarzy. Chciał jak najsurowiej sądzić, "samemu się przekonać". Staruszka również wyglądała niezwykle uroczyście. Niewiele brakowało, by włożyła do tej lektury nowy czepek. Już dawno zauważyła, że patrzę z bezgraniczną miłością na jej najdroższą Nataszę, że dech mi zapiera i ciemnieje mi w oczach, kiedy z nią rozmawiam, i że Natasza również jakoś jaśniejszym niż dawniej wzrokiem spogląda na mnie. Tak. Nadszedł wreszcie ten czas, nadszedł w chwili powodzeń, złotych nadziei i najpełniejszego szczęścia — wszystko razem, wszystko od razu nadeszło! Zauważyła też staruszka, że i jej stary jakoś już zanadto zaczął mnie chwalić, jakimś szczególnym wzrokiem patrzy na mnie i na córkę... i nagle przestraszyła się: mimo wszystko nie byłem hrabią ani udzielnym księciem, ani nawet radcą kolegialnym z ukończoną Szkolą Prawniczą, młodym, udekorowanym orderami i pięknym. Anna Andriejewna nie lubiła stawiać granic pragnieniom. "Chwalą człowieka — myślała o mnie — a za co, nie wiadomo. Autor, poeta. A cóż to takiego autor?"

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Przeczytałem im moją powieść na jednym posiedzeniu. Zaczęliśmy zaraz po herbacie, a przesiedzieliśmy do drugiej w nocy. Staruszek początkowo się zasępił. Spodziewał się czegoś niedościgle wzniosłego, czego on by nawet nie zrozumiał, ale koniecznie czegoś wzniosłego; zamiast tego naraz taka codzienność, wszystko takie znane — ot, kubek w kubek jak to, co się zazwyczaj naokoło dzieje. I gdyby chociaż bohater był człowiekiem wielkim lub niezwykłym albo gdyby tak coś historycznego w rodzaju Rosławlewa czy też Jerzego Miłosławskiego[5] — a tu odmalowany jakiś maleńki, zahukany, a nawet trochę głupkowaty urzędniczyna, któremu nawet guziki na wicmundurze poodpadały, i wszystko to takimi zwykłymi słowami opisane, ot po prostu, jak my z sobą mówimy... Dziwne. Staruszka spoglądała pytająco na Mikołaja Siergieicza, i nawet się troszkę nadąsała, jak gdyby czymś obrażona. "Doprawdy, czy to warto takie bzdury drukować i słuchać ich — ba, jeszcze pieniądze za to dają" — wypisane było na jej twarzy. Natasza cała zamieniła się w uwagę, słuchała chciwie, nie spuszczała ze mnie oczu, wpatrywała się w moje usta, chcąc zapamiętać, jak wymawiam każdy wyraz, i wraz ze mną poruszała swoimi ślicznymi usteczkami. I cóż! Zanim doczytałem do połowy, wszystkim moim słuchaczom płynęły z oczu łzy. Anna Andriejewna płakała szczerze, z całej duszy współczując memu bohaterowi i arcynaiwnie starając się jakoś dopomóc mu w jego nieszczęściach, czego się domyślałem z jej okrzyków. Staruszek porzucił już wszystkie marzenia o wzniosłości. "Od razu widać, że daleko ci do tamtych, ot to po prostu opowiadanie; ale za to za serce chwyta — mówił — za to wszystko, co się dzieje dokoła, staje się zrozumiałe i na zawsze pamiętne, za to rozumie się, że każdy najbardziej zahukany, marny człowiek jest również człowiekiem i nosi miano brata." Natasza słuchała, płakała i pod stołem ukradkiem mocno ściskała mi rękę. Czytanie się skończyło. Natasza wstała; policzki jej pałały, łezki świeciły w oczach; nagle chwyciła moją rękę, pocałowała ją i wybiegła z pokoju. Oiciec i matka spojrzeli po sobie.

— Hm! Jaka entuzjastka — powiedział staruszek, uderzony postępkiem córki — to nic, zresztą, to dobrze, to dobrze, szlachetny poryw. To dobra dziewczyna... — mruczał patrząc z ukosa na żonę, jak gdyby chcąc usprawiedliwić Nataszę, a równocześnie nie wiadomo dlaczego usprawiedliwić i mnie.

Lecz Anna Andriejewna, mimo że podczas czytania sama była nieco podniecona i wzruszona, patrzyła teraz tak, jakby chciała powiedzieć: "Naturalnie, Aleksander Macedoński był wielkim człowiekiem, ale po cóż krzesła łamać?" ud.[6]

Natasza wkrótce wróciła, wesoła i uszczęśliwiona, i przechodząc obok, ukradkiem mnie uszczypnęła. Staruszek zaczął znów "poważnie" oceniać moją powieść, ale z radości nie utrzymał się w tej roli i wpadł w zapał:

— No, Wania, dobrze, dobrze. Ucieszyłeś mnie. Tak ucieszyłeś, jak się nawet nie spodziewałem. Ani to wzniosłe, ani wielkie, ale widać... Ot, mam tam Odsiecz Moskwy,[7] w Moskwie to napisali — no i tak, bracie, od pierwszego wiersza widać, że się tak wyrażę, orlim lotem człek szybuje... Ale wiesz co, Wania, u ciebie jakoś to prościej, zrozumiałej. Otóż właśnie dlatego mi się podoba, że zrozumiałej! Jakoś bardziej swojsko: jak gdyby mnie samemu się to wszystko zdarzyło. I cóż mi po wzniosłościach? Nie zrozumiałbym ich. Styl bym poprawił; chwalę przecież, ale mów, co chcesz, jednak za mało w tym wzniosłego... No tak, teraz za późno: już wydrukowane. Może by w drugim wydaniu? A co, bracie, przecież i drugie wydanie pewnie będzie? Wtedy znowu pieniądze... Hm!

— Czy pan naprawdę dostał tyle pieniędzy, Iwanie Piotrowiczu? — spytała Anna Andriejewna. — Patrzę na pana i wciąż jakoś wierzyć mi się nie chce. Ach, mój Boże, za co to teraz pieniądze zaczęli dawać!

— Wiesz co, Wania — ciągnął dalej stary, coraz bardziej się entuzjazmując — chociaż to nie urząd, ale mimo wszystko kariera. Przeczytają to i wysoko postawione osoby. O, mówiłeś, że Gogol dostaje co roku zapomogę i za granicę go wysłali. A co, gdyby i ciebie tak? Hm? Czy może to jeszcze za wcześnie? Trzeba jeszcze coś niecoś napisać? A więc pisz, braciszku, pisz czym prędzej. Nie spoczywaj na laurach. Nie ma na co się oglądać.

Mówił z wyrazem takiego przekonania, z taką dobrodusznością, że nie mogłem się zdobyć na powstrzymanie go i ochłodzenie jego fantazji.

— Albo na przykład dadzą tabakierkę... Cóż? Nie ma przepisów o łasce. Może zechcą zachęcić, a kto wie, może i na dwór trafisz — dodał półszeptem, znacząco przymrużywszy lewe oko — no nie? Może na dwór jeszcze za wcześnie.

— No, zaraz na dwór — powiedziała Anna Andriejewna, jak gdyby dotknięta.

— Jeszcze trochę, a awansujecie mnie na generała — odpowiedziałem śmiejąc się serdecznie.

Staruszek również się zaśmiał. Był nadzwyczajnie zadowolony.

— Wasza Ekscelencjo, czy nie chce się panu jeść? — figlarnie zawołała Natasza, która tymczasem przygotowywała dla nas kolację.

Zaśmiała się, podbiegła do ojca i mocno objęła go gorącymi rączkami.

— Zacny, zacny ojczulek! Staruszek się roztkliwił.

— No, no, dobrze, dobrze! Ja tylko tak sobie mówię. Generał czy nie generał, chodźmy na kolację. Ach, ty sentymentalistko! — dodał pogładziwszy Nataszę po zarumienionym policzku, co lubił czynić przy każdej nadarzającej się okazji — ot widzisz, Wania, mówiłem od serca. Choć i nie generał (do generała jeszcze daleko!), ale bądź co bądź osobistość znana, autor.

— Teraz mówi się: pisarz, ojczulku.

— A nie autor? Nie wiedziałem. No, dajmy na to, że pisarz, ale ot co chciałem powiedzifeć. Szambelanem naturalnie nie zrobią za to, że powieść napisał, o tym nie ma co myśleć; a pomimo to można wyjść na ludzi: zostać jakimś tam attache. Mogą wysłać za granicę, do Włoch, dla poprawienia zdrowia albo dla udoskonalenia się w wiedzy czy jak; pieniężnie dopomogą. Ma się rozumieć, trzeba, żeby wszystko z twojej strony było również szlachetne; aby za pracę, za prawdziwą pracę, pieniądze i honory odbierać, a nie żeby tak jakoś przez protekcję...

— Ale wtedy nie wbij się w dumę, Iwanie Piotrowiczu — dodała ze śmiechem Anna Andriejewna.

— Daj mu już jak najprędzej gwiazdę, ojczulku. Bo cóż w gruncie rzeczy attache, attache? I znów uszczypnęła mnie w rękę.

— A ta to ciągle się ze mnie naśmiewa — zawołał staruszek patrząc z zachwytem na Nataszę, której płonęły policzki, a oczęta jaśniały radośnie jak gwiazdki. — Zdaje się, dzieci, że naprawdę trochę się zagalopowałem, niczym jaki Alnaskar[8] dałem się unieść fantazji, ale ja już taki jestem... Tylko wiesz co, Wania, patrzę na ciebie i taki mi się wydajesz zwyczajny...

— Mój Boże! A jakiż on ma być, ojczulku?

— Nie, ja nie to chciałem powiedzieć. Jednak ty, Wania, masz taką jakąś twarz... Zupełnie chyba niepoetyczną... Powiadają, że poeci bywają bladzi, z długimi włosami i w oczach mają coś takiego... Wiesz, jakiś tam Goethe i inni... czytałem o tym w Abadonnie...[9] A co? Znowu jakieś głupstwo palnąłem? Patrzcie ją, figlarka, śmieje się ze mnie! Ja, moi drodzy, nie jestem uczony, mogę tylko odczuwać. No, twarz jak twarz — to jeszcze niewielkie nieszczęście taka twarz; jak dla mnie, to i twoja dobra, i podoba mi się... Ja przecież nie dlatego mówiłem... Tylko bądź uczciwy, Wania, bądź uczciwy, to rzecz najważniejsza, żyj uczciwie, nie daj sobie przewrócić w głowie. Drogę masz przed sobą otwartą. Wykonaj uczciwie swą pracę; ot co chciałem powiedzieć... otóż to właśnie chciałem powiedzieć.

Cudowne to były czasy! Wszystkie wolne godziny, wszystkie wieczory spędzałem u nich. Staremu przynosiłem wieści o świecie literackim, o literatach, którymi on nie wiadomo dlaczego zaczął się nadzwyczajnie interesować; nawet zaczął czytać artykuły krytyczne B., o którym mu dużo mówiłem i którego on prawie zupełnie nie rozumiał, ale zachwycał się nim i gorzko uskarżał na jego wrogów, piszących w "Północnym Trutniu"[10]. Staruszka pilnie śledziła mnie i Nataszę, ale nie mogła nas upilnować! Między nami padło już pewne słówko i usłyszałem wreszcie, jak Natasza, pochyliwszy główkę, półotwartymi usteczkami, prawie szeptem, powiedziała: tak. Ale i starzy się dowiedzieli; pogawędzili, pomyśleli; Anna Andriejewna długo kręciła głową. Było jej jakoś dziwnie i trwożnie. Nie ufała mi.

— Dobrze, że szczęście dopisało — mówiła — a jeżeli nagle nie dopisze albo coś w tym rodzaju, to co? Żeby pan chociaż miał stałą posadę.

— Ot co ci powiem, Wania — zdecydował stary po chwili namysłu — sam to widziałem, zauważyłem i przyznam się, że się nawet ucieszyłem, że ty i Natasza... no co tam. Widzisz, Wania, oboje jesteście jeszcze bardzo młodzi i moja Anna Andriejewna ma słuszność. Poczekajmy. Dajmy na to, masz talent, nawet duży talent... No, nie geniusz, jak tam o tobie z początku krzyczeli, ale po prostu talent (dziś jeszcze czytałem o tobie tę krytykę w "Trutniu"; jakoś bardzo źle cię tam traktują, a cóż to za gazeta, do licha!). Tak. A więc widzisz: talent to przecież jeszcze nie pieniądze w banku; a wyście przecież oboje biedni. Poczekamy ze dwa latka, albo chociaż rok. Jak ci dobrze pójdzie, jak się ugruntujesz mocno na swojej drodze — Natasza twoja; a jak ci się nie uda — sam pomyśl!... Jesteś człowiekiem uczciwym; pomyśl tylko!... Na tym stanęło, a po upływie roku oto co zaszło: Tak, było to ściśle w rok później. Jasnego sierpniowego dnia, pod wieczór, przyszedłem do moich staruszków, chory, z duszą zamarłą, i upadłem na krzesło niemal zemdlony, tak że oni się nawet przestraszyli patrząc na mnie. Ale nie dlatego zakręciło mi się wtedy w głowie i serce cierpiało tak, iż coś dziesięć razy podchodziłem do drzwi i dziesięć razy wracałem się do nich, nim wszedłem, nie dlatego, iż nie udało mi się zrobić kariery i że nie miałem jeszcze ani sławy, ani pieniędzy; nie dlatego, że nie byłem żadnym attache, a daleko jeszcze było do wysłania mnie dla poprawy zdrowia do Włoch; lecz dlatego, że można w ciągu roku przeżyć dziesięć lat, i moja Natasza przez ten jeden rok przeżyła dziesięć lat. Nieskończoność legła między nami... Otóż, pamiętam, siedziałem wówczas przed starym, milczałem i roztargnioną ręką miąłem i tak już pomięte rondo mojego kapelusza; siedziałem i czekałem nie wiadomo po co na przyjście Nataszy. Moje ubranie było kiepskie i źle na mnie leżało, zmizerniałem, wychudłem, pożółkłem, a jednak bynajmniej nie miałem wyglądu poety, i w moich oczach, mimo wszystko, nie było wielkości, o co się tak martwił kiedyś poczciwy Mikołaj Siergieicz, a staruszka spoglądała na mnie z nieukrywanym i nawet zbyt natarczywym współczuciem myśląc przy tym:

"I taki omal nie został mężem Nataszy. Boże, zmiłuj się i uchowaj!..."

— No co, nie chce pan herbaty? (samowar kipiał na stole). I jak ci tam idzie, młodzieńcze? Chory pan czy co? — spytała mnie żałosnym tonem, jakbym ją teraz słyszał.

I jakbym ją teraz widział: mówi do mnie, a w oczach jej widać inną troskę — tę samą, która zamroczyła jej staruszka i z którą siedział teraz nad stygnącą filiżanką rozmyślając. Wiedziałem, że ich wielką troską w tej chwili był proces z księciem Wałkowskim, który to proces przybrał dla nich obrót nie najlepszy, i że przytrafiły im się nowe przykrości; rozstroiły one Mikołaja Siergieicza i przyprawiły go o chorobę. Młody książę, będący przyczyną tego wszystkiego, przed pięcioma miesiącami znalazł pretekst odwiedzenia Ichmieniewów. Staruszek, który kochał swego drogiego Aloszę jak rodzonego syna i wspominał o nim prawie codziennie, powitał go z radością. Anna Andriejewna wspomniała o Wasiliewskiem i rozpłakała się. Alosza zaczął przychodzić do nich coraz częściej, w sekrecie przed ojcem. Mikołaj Siergieicz, szlachetny, otwarty, prostoduszny, z oburzeniem odrzucił wszystkie środki ostrożności. Powodowany szlachetną dumą, nie chciał nawet myśleć, co powie książę, gdy dowie się, że jego syn znów został przyjęty w domu Ichmieniewów, i w myśli pogardzał wszystkimi jego niedorzecznymi podejrzeniami. Ale stary nie wiedział, czy mu starczy sił, aby wytrzymać nowe zniewagi. Młody książę zaczął u nich bywać prawie codziennie. Staruszkom było z nim wesoło. Całymi wieczorami i długo po północy przesiadywał u nich. Naturalnie ojciec dowiedział się w końcu o wszystkim. Powstały plotki najwstrętniejsze w świecie. Książę ubliżył Mikołajowi Siergieiczowi w strasznym liście, wciąż na ten sam temat co dawniej, a synowi w stanowczy sposób zabronił odwiedzać Ichmieniewów. Zdarzyło się to na dwa tygodnie przed moim przyjściem do nich. Stary się mocno zasmucił. Jak to? Jego niewinna, szlachetna Natasza znów jest wmieszana w te brudne oszczerstwa, w tę podłość! Jej imię było w sposób obrażliwy wymienione przez człowieka, który już dawniej go skrzywdził... I pozostawić to wszystko bez zadośćuczynienia! W pierwszych dniach ze zmartwienia położył się do łóżka. Wiedziałem o tym wszystkim. Cała ta historia doszła do mojej wiadomości szczegółowo, chociaż, chory i zgnębiony, przez ten czas, w ciągu trzech tygodni u nich się nie pokazywałem i leżałem u siebie w mieszkaniu. Lecz wiedziałem również... Nie! Wtedy jeszcze tylko przeczuwałem, wiedziałem, ale nie wierzyłem, że oprócz tej historii istnieje teraz coś, co powinno niepokoić ich bardziej niż wszystko na świecie, i z nękającym smutkiem przypatrywałem się im. Tak, męczyłem się, obawiałem się zgadywać, obawiałem się wierzyć i ze wszystkich sił starałem się oddalić decydujący moment. A tymczasem przyszedłem właśnie po to. Po prostu coś mnie ciągnęło do nich tego wieczora!

— Wania — zapytał nagle stary ocknąwszy się z zadumy — czyś ty aby nie był chory ? Czemużeś tak długo nie przychodził ? Poczuwam się do winy wobec ciebie; dawno już chciałem cię odwiedzić, ale wciąż jakoś tak...

I znów się zamyślił.

— Byłem niezdrów — odpowiedziałem.

— Hm. Niezdrów — powtórzył po długiej chwili. — Otóż to, niezdrów! Mówiłem wtedy, przestrzegałem — nie słuchałeś! Hm! Nie, Wania! Muza widać od wieków siedziała na poddaszu głodna i tam już zostanie. Otóż to!

Tak, staruszek nie był w dobrym nastroju. Nie mówiłby mi o głodnej muzie, gdyby sam nie miał rany w sercu. Wpatrywałem się w jego pożółkłą twarz; w oczach miał wyraz jakiegoś zdziwienia, jakieś pytanie, na które nie miał sił dać odpowiedzi. Był porywczy, niezwykle zgorzkniały. Żona wpatrywała się weń z niepokojem i kręciła głową. Gdy się raz odwrócił, ukradkiem wskazała na niego.

— Jak zdrowie Natalii Nikołajewny? Czy jest w domu? — zapytałem stroskaną Annę Andriejewnę.

— W domu, kochanku, w domu — odpowiedziała, jak gdyby zakłopotana moim pytaniem. — Zaraz sama wyjdzie zobaczyć pana. To nie żarty! Trzy tygodnie nie widzieć się! Coś się z nią dziwnego dzieje teraz — ani sposób odgadnąć, czy zdrowa, czy chora. Bóg z nią!

I nieśmiało popatrzyła na męża.

— A cóż ma być? Nic jej nie jest — niechętnie i zdawkowo odezwał się Mikołaj Siergieicz — zdrowa. Tak, dziewczyna dorasta, przestała być dzieckiem. Ot i wszystko. Kto się tam wyzna w tych wszystkich dziewczęcych humorach i kaprysach!

— Oho, zaraz kaprysy! — podchwyciła Anna Andriejewna urażonym tonem.

Stary zmikzał i zabębnił palcami po stole. "Boże, czyżby już coś między nimi zaszło?" — pomyślałem z przestrachem.

— No, a cóż tam słychać? — zaczął znowu. — Cóż B., czy wciąż jeszcze pisze krytyki?

— Tak, pisze — odpowiedziałem.

— Ech, Wania, Wania! — zakończył machnąwszy ręką. — Co tam krytyka!

Drzwi się otworzyły i weszła Natasza.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Trzymała w ręku kapelusz i wszedłszy położyła go na fortepianie, potem podeszła do mnie i milcząc wyciągnęła do mnie rękę. Wargi jej z lekka się poruszyły, jak gdyby chciała mi coś powiedzieć, przywitać się, ale nic nie powiedziała.

Nie widzieliśmy się od trzech tygodni. Patrzyłem na nią ze zdumieniem i strachem. Jakże się zmieniła w ciągu tych trzech tygodni! Serce mi się ścisnęło, gdy spojrzałem na te zapadłe, blade policzki, wargi spieczone jak w gorączce i oczy pałające spod długich, ciemnych rzęs gorączkowym ogniem i jakąś namiętną determinacją.

Lecz, Boże, jaka ona była piękna! Nigdy, ani przedtem, ani potem, nie widziałem jej taką, jak w ten doniosły dzień. Czy to ona, czy to Natasza, czy to ta dziewczyna, która zaledwie rok temu, nie spuszczając ze mnie oczu i poruszając wraz ze mną wargami, słuchała mojej powieści i która tak wesoło, tak beztrosko śmiała się i żartowała tego wieczora z ojcem i ze mną przy kolacji? Czy to ta Natasza, która w tym pokoju, z pochyloną główką i cała w pąsach, powiedziała: tak.

Rozległ się donośny dźwięk dzwonu wzywającego na wieczorne nabożeństwo. Natasza drgnęła; staruszka przeżegnała się.

— Wybierałaś się do cerkwi, już dzwonią — powiedziała. — Idź, idź, pomódl się. Dobrze, ze niedaleko !-I przejdziesz się za jednym razem. Po cóż siedzieć w zamknięciu! Popatrz, jakaś ty blada; jakby cię kto urzekł.

— Ja... może... dzisiaj nie pójdę — powiedziała Natasza powoli i cicho, prawie szeptem. — Źle się... czuję — dodała i zbladła jak płótno.

— Lepiej byś poszła, dziecko; przecież dopiero co miałaś ochotę i nawet kapelusz przyniosłaś. Pomódl się, pomódl, żeby ci Bóg dał zdrowie — zachęcała Anna Andriejewna, nieśmiało patrząc na córkę, jakby się jej obawiała.

— No tak, idź; przy tym przejdziesz się — dodał staruszek, również z niepokojem wpatrując się w twarz córki. — Matka ma słuszność. O, Wania cię odprowadzi.

Zdawało mi się, że gorzki uśmiech ukazał się przez chwilę na ustach Nataszy. Podeszła do fortepianu, wzięła kapelusz i włożyła; ręce jej drżały. Wszystkie jej ruchy były jak gdyby nieświadome — jak gdyby nie wiedziała, co robi. Ojciec i matka badawczo się w nią wpatrywali.

— Żegnajcie! — powiedziała cicho.

— E, aniołku mój, po co się żegnać? Droga niedaleka! Odetchnij chociaż trochę świeżym powietrzem; popatrz, jakaś ty bladziuchna. Ach! Byłabym zapomniała (wszystko teraz zapominam), szkaplerzyk dla ciebie zrobiłam; zaszyłam w to modlitwę, mój aniołku; nauczyła mnie jej mniszka z Kijowa zeszłego roku; skuteczna modlitwa, niedawno temu w szkaplerz zaszyłam. Włóż. Może Pan Bóg ześle ci zdrowie. Jedną tylko ciebie mamy.

I staruszka wyjęła ze szkatułki do robótek złoty krzyżyk Nataszy; na tej samej wstążeczce był zawieszony szkaplerz, tylko co uszyty.

— Noś na zdrowie! — dodała nakładając krzyż i przeżegnawszy córkę. — Kiedyś to cię każdej nocy tak żegnałam do snu, mówiłam modlitwę, a tyś ją za mną powtarzała. Teraz stałaś się inna i nie daje ci jakoś Pan Bóg spokoju ducha. Ach, Natasza, Natasza! Nawet moje matczyne modlitwy ci nie pomagają.

Staruszka zaczęła płakać.

Natasza w milczeniu pocałowała jej rękę i zrobiła krok do drzwi, lecz nagle szybko zawróciła i podeszła do ojca. Pierś jej falowała gwałtownie.

— Ojczulku, i ty przeżegnaj... swoją córkę! -powiedziała zduszonym głosem i uklękła przed nim.

Wszyscy byliśmy zmieszani jej nieoczekiwanym, nazbyt uroczystym postępkiem. Przez kilka chwil ojciec patrzył na nią, straciwszy zupełnie głowę.

— Natasza, dziecko moje, moja córuchno droga, co ci jest? — zawołał wreszcie i łzy trysnęły mu z oczu. — Czym się martwisz? Dlaczego płaczesz dzień i noc? Przecież ja widzę wszystko, ja po nocach nie śpię, wstaję i nasłuchuję u drzwi twego pokoju!... Powiedz mi wszystko, Nataszo, zwierz się z wszystkiego mnie, staremu, i my...

Nie domówił, podniósł córkę i uścisnął mocno. Ona kurczowo przycisnęła się do niego i głowę ukryła na jego ramieniu.

— Nic, nic, to tak tylko, źle się czuję... — mówiła dusząc się od zdławionych łez.

— Niech cię Bóg błogosławi, jak ja cię błogosławię-, moje drogie, kochane dziecko! — zawołał ojciec. — Niech ci na zawsze ześle spokój duszy i ochroni cię od wszelkiego nieszczęścia. Módl się do Boga, moja kochana, aby grzeszna moja modlitwa doszła do niego.

— I ja, i ja cię błogosławię — dodała staruszka zalewając się łzami.

— Żegnajcie! — szepnęła Natasza.

Przy drzwiach zatrzymała się, jeszcze raz na nich spojrzała, jakby chciała coś powiedzieć, lecz nie mogła i szybko wyszła z pokoju. Pobiegłem za nią, przeczuwając coś złego.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Szła w milczeniu, szybko, ze spuszczoną głową i nie patrząc na mnie. Ale kiedy przeszła ulicę i znalazła się na bulwarze, nagle zatrzymała się i schwyciła mnie za rękę.

— Duszno! — szepnęła. — Serce boli... duszno!

— Wróć się, Nataszo! — krzyknąłem przerażony.

— Czy ty naprawdę nie widzisz, Wania, że ja na zawsze ich opuściłam, że wyszłam od nich i nigdy już nie wrócę? — odpowiedziała patrząc na mnie z nieopisanym bólem.

Serce mi przestało bić. Wszystko to przewidywałem już wtedy, gdy szedłem do nich; wszystko to widziałem już, jak we mgle, może na długo przed tym dniem, ale teraz jej słowa poraziły mnie jak grom.

Smutnie szliśmy wybrzeżem. Mówić nie mogłem; myślałem, zastanawiałem się, wreszcie zupełnie straciłem wątek. W głowie mi się kręciło. Wydawało mi się to wszystko takie bezsensowne, takie niemożliwe!

— Czy winisz mnie, Wania? — zapytała w końcu.

— Nie, ale... ale ja nie wierzę, to być nie może!... — odpowiedziałem nie wiedząc, co mówię.

— Owszem, Wania, to już jest! Opuściłam ich i nie wiem, co się z nimi stanie... i nie wiem, co ze mną będzie.

— Ty do niego idziesz, Natasza? Tak?

— Tak! — odpowiedziała.

— Ależ to niemożliwe! — krzyknąłem prawie nieprzytomnie. — Wiesz, że to niemożliwe! Moja biedna! Przecież to szaleństwo! Przecież ty ich zabijesz i samą siebie zgubisz. Czy wiesz o tym?

— Wiem, ale cóż mam robić, nie moja w tym wola! — powiedziała i w słowach jej była taka rozpacz, jak gdyby szła na stracenie.

— Wróć się, wróć, póki jeszcze nie za późno — błagałem ją i błagałem tym goręcej, tym uporczywiej, im bardziej uświadamiałem sobie całą bezowocność moich rad i bezsensowność ich w danej chwili. — Czy ty rozumiesz, Nataszo, co robisz z ojcem? Czyś ty to przemyślała? Przecież jego ojciec jest wrogiem twojego, przecież książę znieważył twojego ojca, rzucił na niego podejrzenie o kradzież pieniędzy, przecież on go nazwał złodziejem. Przecież oni się procesują... Ba! To jeszcze głupstwo!... A czy ty wiesz, Nataszo (o Boże, przecież ty wiesz o tym wszystkim!)... wiesz, że książę pomawiał twojego ojca i matkę o to, że oni sami umyślnie zetknęli ciebie z Aloszą, gdy Alosza gościł u was na wsi? Pomyśl tylko, przedstaw sobie, jak cierpiał wtedy twó) ojciec przez tę potwarz. Przecież on osiwiał w ciągu tych dwu lat — przypatrz mu się! A co najważniejsze, przecież ty o tym wszystkim wiesz, Nataszo, Boże mój! Przecież ja nawet nie mówię, ile ich będzie kosztowało utracenie cię na zawsze! Przecież ty jesteś ich jedynym skarbem, wszystkim, co im na starość zostało. Nie chcę nawet mówić o tym; sama powinnaś wiedzieć! Pamiętaj, że ojciec uważa cię za spotwarzoną, skrzywdzoną przez tych pyszałków, nie pomszczoną! Teraz, właśnie teraz, wszystko to rozgorzało na nowo, wzmogła się ta stara, bolesna nienawiść dlatego, że wyście przyjmowali u siebie Aloszę. Książę znów znieważył twego ojca, w starcu jeszcze kipi gniew z powodu tej nowej krzywdy, a tu nagle wszystkie te oskarżenia okażą się słuszne! Każdy, kto słyszał o tej sprawie, usprawiedliwi teraz księcia, a obwini ciebie i twojego ojca. Co się z nimi teraz stanie? Przecież to go zabije od razu! Wstyd, hańba — i przez kogo? Przez ciebie, córkę jego najdroższą, jedyne dziecko! A matka? Ależ ona nie przeżyje ojca... Nataszo, Nataszo! Co robisz? Wróć! Opamiętaj się!

Milczała. Wreszcie spojrzała na mnie jak gdyby z wyrzutem i tyle przejmującego bólu, tyle cierpienia było w jej spojrzeniu, iż zrozumiałem, że nawet bez moich słów jej zranione serce broczy krwią. Zrozumiałem, ile kosztowała ją ta decyzja, i jak ją męczyłem mymi niepotrzebnymi, spóźnionymi słowami, rozumiałem to wszystko, a mimo to nie mogłem się powstrzymać i mówiłem dalej:

— A przecież sama niedawno mówiłaś Annie Andriejewnie, iż może nie pójdziesz z domu... na nabożeństwo. A więc myślałaś też i o pozostaniu! A więc nie zdecydowałaś się jeszcze ostatecznie?

Zamiast odpowiedzi Natasza gorzko się tylko uśmiechnęła. Po co jej zadałem to pytanie? Przecież mogłem zrozumieć, że wszystko już było zdecydowane nieodwołalnie. Ale ja również nie panowałem nad sobą.

— Czy ty doprawdy tak go pokochałaś? — krzyknąłem patrząc na nią z zamierającym sercem i prawie nie wiedząc, o co pytam.

— Co mam ci odpowiedzieć, Wania? Widzisz, kazał mi przyjść, i ja czekam tutaj na niego — powiedziała z tym samym gorzkim uśmiechem.

— Ale posłuchaj, posłuchaj tylko — zacząłem ją błagać na nowo, chwytając się jak tonący słomki — wszystko to jeszcze da się naprawić, jeszcze można to zrobić w inny sposób, w całkiem inny sposób! Można nie opuszczać domu. Ja ci powiem, jak to zrobić, Nataszo. Podejmuję się wszystko wam ułatwić — i spotkania, i wszystko... Tylko domu nie opuszczaj! Będę wam nosił listy; dlaczego nie? To lepsze niż tak jak teraz... Potrafię to zrobić, będziecie zadowoleni, zobaczycie, że będziecie zadowoleni... I nie zgubisz siebie, Nataszo, tak jak teraz... Bo przecież całkiem siebie gubisz teraz, całkiem! Zgódź się, Nataszo, wszystko ułoży się dobrze i szczęśliwie, i będziecie się kochali, ile tylko zechcecie... A kiedy ojcowie przestaną prowadzić spór (bo przecież na pewno przestaną), wtedy...

— Dosyć, Wania, daj spokój — przerwała, mocno ścisnąwszy mi rękę i uśmiechnąwszy się przez łzy. — Dobry, kochany Wania! jesteś dobry, szlachetny człowiek! I ani słowa o sobie! Przecież ja cię pierwsza porzuciłam, a tyś wszystko przebaczył i tylko o moim szczęściu myślisz. Chcesz nosić nasze listy...

Rozpłakała się.

— Przecież ja wiem, Wania, jak ty mnie kochałeś, jak dotychczas jeszcze kochasz, a nie zrobiłeś mi najmniejszej wymówki, ani jednym gorzkim słowem nie zrobiłeś mi wyrzutu przez cały ten czas! A ja, ja!... Mój Boże, jak bardzo zawiniłam wobec ciebie! Pamiętasz, Wania, pamiętasz nasze czasy? Ach, lepiej gdybym go nigdy nie była spotkała... Byłabym z tobą, Wania, z tobą, mój poczciwy, mój kochany!... Nie, ja nie jestem ciebie godna. Widzisz, jaka ja jestem: w takiej chwili przypominam ci nasze dawne szczęście, a ty i tak cierpisz! Przecież tyś już od trzech tygodni przestał przychodzić. Przysięgam ci, Wania, że ani razu nie przyszło mi do głowy, żeś ty mnie przeklął i nienawidzisz. Wiedziałam, dlaczegoś odszedł! Nie chciałeś nam przeszkadzać i być dla nas żywym wyrzutem. A tobie samemu czyż nie było ciężko na nas patrzeć? A jak ja czekałam na ciebie, jak czekałam! Wania, posłuchaj, jeśli kocham Aloszę jak szalona, jak opętana, to ciebie może jeszcze więcej kocham jako przyjaciela. Ja już czuję, wiem, że bez ciebie żyć nie mogę; jesteś mi potrzebny, twoje serce jest mi potrzebne, twoja złota dusza... Och, Wania! Jakie gorzkie, jakie ciężkie czasy nadchodzą!

Zalała się łzami. Tak ciężko jej było.

— Ach, jak ja cię chciałam zobaczyć! — ciągnęła dalej stłumiwszy łzy. — Jak ty wychudłeś, jakiś ty blady, chory. Tyś naprawdę był niezdrów, Wania. A ja się nawet nie spytałam. Wciąż mówię tylko o sobie. Jak tam teraz stoją twoje sprawy z dziennikarzami? A cóż twoja nowa powieść, postępuje naprzód?

— Nataszo, co mi tam teraz powieść! I co mi tam moje sprawy! Idą tak sobie, a zresztą, Bóg z nimi! Ale powiedz mi, czy on sam żądał, abyś szła do niego?

— Nie, nie tylko on, bardziej ja. Co prawda mówił o tym, ale i ja sama... Widzisz, mój kochany, ja ci wszystko opowiem. Swatają mu pannę bogatą i z wysokimi koligacjami. Ojciec żąda koniecznie, aby on się z nią żenił, a ojciec, wiesz przecież dobrze, straszny intrygant, puścił w ruch wszystkie sprężyny. Taka okazja trafia się raz na dziesięć łat. Stosunki, pieniądze... A ona, jak opowiadają, bardzo ładna, inteligentna, o dobrym sercu; ma mnóstwo zalet, Alosza już się nią zachwyca. W dodatku ojciec chce się go jak najprędzej pozbyć, by samemu się ożenić, i dlatego za wszelką cenę postanowił rozerwać nasz związek. Boi się mnie i mojego wpływu na Aloszę...

— Czy książę — przerwałem zdziwiony — wie o waszej miłości? Przecież on tylko podejrzewał, a i to nie na pewno.

— Wie, wszystko wie.

— A kto mu powiedział?

— Alosza mu niedawno wszystko opowiedział. Sam mi mówił, że o wszystkim opowiedział ojcu.

— Boże! Co-wy wyprawiacie! Sam o wszystkim opowiedział i jeszcze w takiej chwili?...

— Nie obwiniaj go, Wania — przerwała Natasza — i nie śmiej się z niego! O nim nie można wydawać sądu tak jak o innych. Bądź sprawiedliwy. Przecież on nie jest taki jak na przykład my oboje. To dziecko; jego nawet wychowano inaczej. Czy on rozumie, co robi? Pierwsze wrażenie, czyjś chwilowy wpływ jest w stanie oderwać go od tego wszystkiego, na co gotów był przysięgać przed chwilą. On nie ma charakteru. Na przykład złoży ci przysięgę i tego samego dnia, tak samo rzetelnie i szczerze, przysięgnie komu innemu; jeszcze sam przyjdzie do ciebie i pierwszy ci o tym opowie. Może nawet zrobić coś złego, a obwiniać go za ten postępek nie będzie można, tylko żałować. Zdolny jest i do ofiary z siebie, nawet nie wiesz, do jakiej! Ale tylko dopóty, dopóki coś nowego na niego nie podziała, bo wówczas znów o wszystkim zapomni. I o mnie tak samo zapomni, jeżeli z nim stale nie -będę. Taki już jest.

— Ach, Nataszo, może to wszystko nieprawda, może to tylko oogłoski. I jakże taki młody chłopiec będzie się żenić?

— Mówię ci, że jego ojciec ma pewne określone plany.

— A skądże ty wiesz, że ta jego panna taka ładna i że już mu się zaczyna podobać?

— Przecież sam mi to powiedział.

— Co? Sam ci powiedział, że może kochać inną, a od ciebie zażądał teraz takiej ofiary?

— Nie, Wania, nie! Ty go nie znasz, mało się z nim stykałeś; trzeba go bliżej poznać i dopiero potem sądzić. Nie ma na całym świecie szczerszego i czystszego serca! Cóż? Czy lepiej by było, gdyby kłamał? A to, że mu się podobała... Przecież wystarczy, abym się z nim tydzień nie widziała, żeby zapomniał o mnie i pokochał inną, a potem, jak mnie zobaczy, znów będzie u moich nóg. Nie! To bardzo dobrze, że wiem o tym, że nie ukrył tego przede mną, inaczej umarłabym na skutek podejrzeń. Tak, Wania. Już się zdecydowałam: jeżeli nie będę przy nim stale, zawsze, w każdej chwili, to przestanie mnie kochać, zapomni i porzuci. Taki już jest; każda inna może go ku sobie pociągnąć. A co ja wtedy pocznę? Wtedy umrę... Ale co tam śmierć! Chętnie bym nawet w tej chwili umarła! Bo jakżebym mogła żyć bez niego? To gorsze niż śmierć, gorsze niż wszystkie męczarnie. O, Wania, Wania! Przecież musi coś być w tym, że rzuciłam dla niego i matkę, i ojca. Nie namawiaj mnie, wszystko postanowione. Powinien być przy mnie o każdej godzinie, w każdej chwili; ja wrócić nie mogę. Wiem, że sama zginęłam i że gubię innych... Ach, Wania! — zawołała nagle i zadrżała — a jeśli naprawdę mnie już nie kocha! Jeżeli mówiłeś prawdę (ja nigdy tego nie mówiłem!), że mnie oszukuje i tylko wydaje się taki szczery i otwarty, a jest zły, zły i samolubny! Ja teraz bronię go przed tobą, a on może w tej chwili jest z inną i śmieje się ukradkiem... a ja, ja, podła, rzuciłam wszystko i chodzę po ulicach, szukam go. Och, Wania!

Ten jęk z takim bólem wydarł się z jej serca, że dusza moja zamarła w cierpieniu. Zrozumiałem, że Natasza straciła już całkowicie panowanie nad sobą. Tylko ślepa, bezrozumna, posunięta do najwyższego stopnia zazdrość mogła doprowadzić ją do tak szalonego postanowienia. Lecz i we mnie zapłonęła zazdrość i wybuchła. Nie wytrzymałem: złe uczucie mną owładnęło.

— Nataszo — powiedziałem — jednego tylko nie rozumiem: jak możesz go kochać po tym, coś do mnie o nim mówiła? Nie szanujesz go, nie wierzysz nawet w jego miłość, a idziesz do niego na zawsze i nas wszystkich gubisz dla niego? Co to jest? Zamęczy cię na całe życie, a i ty jego również. Zanadto go kochasz, zanadto. Nie rozumiem takiej miłości.

— Tak, kocham jak szalona — odpowiedziała i pobladła jakby z bólu. — Ja ciebie nigdy tak nie kochałam, Wania! Przecież sama wiem, że oszalałam, i kocham nie tak, jak powinnam. Niedobrze go kocham... Słuchaj, Wania! Przecież i dawniej wiedziałam, i w naszych najszczęśliwszych chwilach przeczuwałam, że on mi przyniesie tylko męczarnię. Lecz cóż na to poradzić, jeśli teraz nawet męczarnia od niego jest dla mnie szczęściem? Czy idę do niego po radość? Czy nie wiem, co mnie czeka u niego i co będę musiała od niego znieść? Przecież przysięgał mnie kochać, dawał wszelkie możliwe obietnice; a ja żadnej z tych obietnic nie wierzę, mam je za nic i nigdy ich inaczej nie traktowałam, chociaż wiedziałam, że on nie kłamie i kłaniać nie jest w stanie. Sama mu powiedziałam, sama, że nie chcę go niczym wiązać. Z nim tak lepiej: więzów nikt nie lubi, ja pierwsza. A jednak chcę być jego niewolnicą (niewolnicą z własnej woli); znosić od niego wszystko, wszystko, byleby tylko był ze mną, bylebym tylko mogła patrzeć na niego! Niechby nawet kochał inną, byleby to było w mojej obecności, bylebym i ja tam była... Jakie to podłe, Wania — powiedziała nagle, patrząc na mnie gorączkowym, palącym spojrzeniem. Przez chwilę zdawało mi się, że bredzi. — Przecież takie pragnienia to podłość? Cóż z tego? Sama mówię, że podłość, a jeżeli mnie porzuci, pójdę za nim na kraj świata, chociażby mnie odpychał i odpędzał. Namawiasz mnie, żebym wróciła, a co z tego wyniknie? Wrócę, a jutro znów odejdę; gwizdnie, zawoła mnie i pobiegnę za nim... Co za katusze! Nie obawiam się żadnych mąk zadanych przez niego. Będę wiedziała, że z jego powodu cierpię... Och, przecież tego nie można wypowiedzieć, Wania!

"A ojciec, a matka? — pomyślałem sobie. — Już jakby o nich zapomniała."

— Więc on się z tobą nie ożeni, Nataszo?

— Obiecał, wszystko obiecał. Przecież po to mnie teraz wzywa, żeby jutro potajemnie wziąć ślub za miastem; przecież on nie wie, co robi. Może nawet nie wie, jak się ślub bierze. I co to za mąż! Aż śmiech bierze. A jeżeli się ożeni, to będzie nieszczęśliwy, zacznie wymawiać... Nie chcę, żeby kiedykolwiek robił mi wyrzuty. Oddani mu wszystko, a od niego nic nie chcę. Jeżeli ma być nieszczęśliwy z powodu małżeństwa, to po co go unieszczęśliwiać?

— Ależ to jakieś zamroczenie, Nataszo — powiedziałem. — No i co, idziesz teraz prosto do niego?

— Nie, obiecał przyjść tutaj, zabrać mnie; umówiliśmy się... — Iz utęsknieniem spojrzała w dal, ale jeszcze nie było nikogo.

— I jego jeszcze nie ma! I ty pierwsza przyszłaś! — krzyknąłem z oburzeniem.

Natasza zachwiała się jakby od uderzenia. Twarz jej skrzywiła się boleśnie.

— Może wcale nie przyjdzie — powiedziała z gorzkim uśmiechem. — Przed trzema dniami pisał, że jeżeli mu nie dam słowa, te przyjdę, to będzie musiał odłożyć swą decyzję co do wyjazdu i ślubu, a ojciec zawiezie go do tej panny. I tak po prostu, tak naturalnie napisał, jak gdyby nigdy nic... A jeśli on naprawdę pojechał do niej?

Nie odpowiedziałem. Mocno ścisnęła mi rękę — i oczy jej zabłysły.

— On jest u niej — powiedziała ledwie dosłyszalnym szeptem. — Miał nadzieję, że ja tutaj nie przyjdę, bo chciał do niej jechać, a później powiedzieć, że on miał słuszność, że zawczasu uprzedzał, a ja sama nie przyszłam. Dokuczyłam mu, więc usuwa się... Och, Boże! jestem wariatka! Wszak sam mi ostatnim razem powiedział, że mu dokuczyłam... Na cóż ja czekam?

— Idzie! — zawołałem ujrzawszy go nagle w oddali na nabrzeżnym bulwarze.

Natasza zadrżała, krzyknęła, popatrzyła na zbliżającego się Aloszę i nagle, odtrąciwszy moją rękę, pobiegła ku niemu. On również przyśpieszył kroku i po chwili Natasza już była w jego objęciach. Na ulicy prócz nas nikogo prawie nie było. Całowali się, śmiali; Natasza śmiała się i płakała jednocześnie, jak gdyby się spotkali po nieskończonej rozłące. Rumieniec zakwitł na jej bladych policzkach: była jak obłąkana... Alosza zauważył mnie i natychmiast do mnie podszedł.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Wpatrywałem się w niego chciwie, chociaż wiele razy widziałem go przedtem; patrzyłem mu w oczy, jak gdyby jego spojrzenie mogło rozstrzygnąć wszystkie moje wątpliwości, mogło wyjaśnić mi, jak to dziecko potrafiło ją oczarować, zrodzić w niej taką szaloną miłość, miłość aż do zapomnienia podstawowych obowiązków, aż do lekkomyślnej ofiary z tego wszystkiego, co dotychczas było dla Nataszy absolutną świętością. Książę wziął mnie za ręce, uścisnął je mocno i jego spojrzenie, łagodne i jasne, przeniknęło do mego serca.

Poczułem, iż mogę mylić się we wnioskach co do księcia, choćby tylko dlatego, iż był moim wrogiem. Tak, nie lubiłem go, i wyznam, nigdy nie mogłem polubić — może tylko ja jeden ze wszystkich, którzy go znali. Dużo rzeczy szalenie mi się w nim nie podobało, nawet jego wytworna powierzchowność, może właśnie dlatego, iż była jakoś zanadto wytworna. Później zrozumiałem, że i w tym powodowało mną uprzedzenie. Był wysoki, zgrabny, delikatny; twarz miał pociągłą, zawsze bladą; jasne włosy, duże błękitne oczy, łagodne i zamyślone, w których nagle chwilami świeciła najbardziej prostoduszna, całkiem dziecinna wesołość. Pełne, nieduże, pąsowe jego wargi, pięknie zarysowane, prawie zawsze układały się w jakiś wyraz powagi; tym bardziej nieoczekiwany i tym bardziej czarujący był pojawiający się nagle na nich uśmiech, tak naiwny i prostoduszny, że każdy bez względu na nastrój musiał natychmiast uśmiechnąć się zupełnie tak samo za jego przykładem. Ubierał się w sposób niewyszukany, ale zawsze wytwornie; widać było, że ta wytworność we wszystkim nie sprawia mu najmniejszej trudności i że jest mu wrodzona.

Co prawda miał kilka niedobrych cech, kilka złych przyzwyczajeń w dobrym tonie: lekkomyślność, zbytnie zadowolenie z siebie, grzeczne zuchwalstwo. Ale był zbyt szlachetny i prostoduszny i sam pierwszy potępiał w sobie te przyzwyczajenia, przepraszał za nie i śmiał się z nich. Wydaje mi się, że to dziecko nigdy, nawet w żartach, nie mogłoby skłamać, a gdyby nawet skłamało, to doprawdy nie podejrzewając w tym nic złego. Nawet jego egoizm był czymś pociągającym, dlatego że nie był utajony, lecz szczery. Nie było w nim nic skrytego. Był słaby, łatwowierny i miękkiego serca; zupełnie nie miał woli. Żal było go skrzywdzić i oszukać — i byłoby to grzechem tak samo, jak grzechem jest oszukać i skrzywdzić dziecko. Był nieproporcjonalnie do swego wieku naiwny i prawie wcale nie rozumiał realnego życia, zresztą Mając lat czterdzieści też by go nie rozumiał. Tacy ludzie są jakby skazani na wieczną niepełnoletność. Zdaje mi się, że nie było człowieka, który by mógł go nie pokochać; on by się przymilił do każdego jak dziecko. Natasza powiedziała prawdę. Mógłby nawet zrobić coś złego, zmuszony do tego czyimś silnym wpływem, ale dowiedziawszy się później o skutkach tego postępku, myślę, że chybaby umarł z żalu. Natasza czuła instynktownie, że będzie jego panią i władczynią, że on będzie nawet jej ofiarą. Przeczuwała rozkosz kochania aż do nieprzytomności i dręczenia aż do bólu tego właśnie, kogo się kocha, i za to właśnie, że się kocha, i może dlatego pierwsza złożyła mu siebie w ofierze. Ale w jego oczach jaśniało uczucie i z zachwytem patrzył na nią. Natasza z triumfem spojrzała na mnie. Zapomniała w tym momencie o wszystkim: o rodzicach, o przebaczeniu i podejrzeniach. Była szczęśliwa.

— Wania! — zawołała — zawiniłam wobec niego i nie jestem go warta! Myślałam, że już nie przyjdziesz, Alosza. Zapomnij o moich złych myślach, Wania! Wynagrodzę to! — dodała patrząc na niego z bezgraniczną miłością.

Uśmiechnął się, pocałował ją w rękę i nie wypuszczając jej, powiedział zwracając się do mnie:

— Niech pan mnie nie wini. Już dawno chciałem pana uściskać jak rodzonego brata; Natasza mi tak wiele o panu opowiadała! Jak dotychczas, zaledwieśmy się poznali i jakoś nie zbliżyliśmy się. Bądźmy przyjaciółmi... i niech pan nam przebaczy — dodał półgłosem, trochę się czerwieniąc, lecz z takim prześlicznym uśmiechem, że nie mogłem nie odpowiedzieć całym sercem na jego wezwanie.

— Tak, tak, Alosza — podchwyciła Natasza — on jest nasz, to nasz brat, przebaczył już nam i bez niego nie będziemy szczęśliwi. Już ci mówiłam... Och, jesteśmy okrutne dzieci, Alosza! Będziemy żyć razem we troje... Wania — ciągnęła dalej i wargi jej drżały — teraz ty powrócisz do nich, do domu; masz takie złote serce, że chociaż oni mi nie przebaczą, ale zobaczywszy, żeś ty przebaczył, może zmiękną cokolwiek. Opowiedz im wszystko swoimi słowami, z serca; wynajdź takie słowa... Obroń mnie, ocal, wyłóż im wszystkie przyczyny tak, jak tyś je zrozumiał. Czy wiesz, Wania, że może nie zdecydowałabym się na to, gdyby dziś ciebie tu nie było? Ty jesteś moim wybawieniem, od razu pokładałam w tobie nadzieję, iż będziesz umiał im tak to przedstawić, że przynajmniej osłabisz okropność pierwszego wrażenia. Mój Boże, mój Boże! Powiedz im ode mnie, że wiem dobrze, iż przebaczyć mi teraz nie można: jeśli oni przebaczą, Bóg nie przebaczy. Ale nawet jeśli mnie przeklną, zawsze będę ich błogosławić i modlić się za nich przez całe życie. Całym sercem jestem z nimi! Ach, dlaczego nie wszyscy jesteśmy szczęśliwi? Dlaczego, dlaczego? Boże! co ja takiego uczyniłam! — zawołała nagle, jakby oprzytomniawszy, i drżąc z przerażenia, zakryła twarz rękami. Alosza objął ją i bez słowa mocno przycisnął do siebie. Kilka chwil minęło w milczeniu.

— I pan mógł zażądać takiej ofiary! — powiedziałem patrząc na niego z wyrzutem.

— Niech pan mnie nie obwinia! — powtórzył. — Zapewniam pana, że teraz wszystkie te nieszczęścia, chociaż są tak wielkie, będą trwały tylko krótką chwilę. Jestem tego zupełnie pewny. Potrzebny jest tylko hart, żeby tę chwilę przetrwać; ona mi to samo mówiła. Wie pan, wszystkiemu winna ta duma rodowa, te zupełnie niepotrzebne kłótnie, te jakieś tam procesy!... Ale... (długo nad tym myślałem, zapewniam pana) wszystko to powinno się skończyć. Połączymy się wszyscy na nowo i wtedy już będziemy zupełnie szczęśliwi, tak że nawet starzy się pogodzą patrząc na nas. Kto wie, może właśnie nasze małżeństwo będzie początkiem ich zgody. Sądzę, że nawet nie może być inaczej. Jak pan myśli?

— Mówi pan: ślub. A kiedy się pobierzecie? — zapytałem spojrzawszy na Nataszę.

— Jutro albo pojutrze; w ostatecznym razie pojutrze na pewno. Widzi pan, sam jeszcze dobrze nie wiem i, prawdę mówiąc, nic jeszcze nie przygotowałem. Myślałem, że Natasza może jeszcze dzisiaj nie przyjdzie. Przy tym ojciec chciał mnie koniecznie zawieźć dzisiaj do panny (swatają mi narzeczoną; Natasza panu mówiła? Ale ja nie chcę...). A więc nie mogłem jeszcze wszystkiego na pewno obliczyć. Ale mimo to pojutrze na pewno weźmiemy ślub. Przynajmniej mnie się tak zdaje, bo przecież nie można inaczej. A jutro pojedziemy w stronę Pskowa. Tani niedaleko, na wsi, mieszka mój kolega z liceum, bardzo dobry człowiek; ja pana może z nim zapoznani. Jest tam we wsi również duchowny, chociaż właściwie nie wiem na pewno, czy jest. Trzeba było zawczasu się dowiedzieć, ale nie zdążyłem. Zresztą właściwie wszystko to są drobiazgi... Byleby mieć na uwadze to, co najważniejsze. Można przecież z jakiejś sąsiedniej wsi sprowadzić duchownego, jak pan sądzi? Przecież tam muszą być wsie w sąsiedztwie! Szkoda tylko, że dotychczas nie zdążyłem tam ani słowa napisać: trzeba by uprzedzić. Może mojego przyjaciela nie ma teraz w domu... Ale to drobiazg! Byle nie zabrakło stanowczości, reszta się jakoś ułoży, prawda? A tymczasem do jutra, lub do pojutrza, ona pobędzie tu u mnie. Wynająłem osobne -mieszkanie, w którym i po powrocie będziemy mieszkali. Ja już nie pójdę do ojca. Będzie pan do nas przychodził? Urządziłem się bardzo miło. Będą u nas bywać koledzy z liceum. Będę urządzał przyjęcia...

Patrzyłem na niego ze zdumieniem i troską. Natasza spojrzeniem błagała mnie, żebym go surowo nie potępiał, żebym był pobłażliwy. Słuchała jego opowiadania z jakimś smutnym uśmiechem, a zarazem jakby zachwycała się nim, słuchając jego niemądrej, lecz miłej paplaniny,, tak jak się zachwycamy miłym, wesołym dzieckiem. Spojrzałem na nią z wyrzutem. Zrobiło mi się niezmiernie ciężko na duszy.

— Ale pański ojciec? — spytałem. — Czy pan jest zupełnie pewny, że wam przebaczy?

— Oczywiście; cóż mu pozostanie do zrobienia? To znaczy, naturalnie, z początku mnie przeklnie; jestem nawet tego pewny. On już jest taki; zawsze surowy dla mnie. Może będzie się nawet komuś skarżył, słowem użyje władzy ojcowskiej... Ale tak me na serio; kocha mnie bardzo; pogniewa się i przebaczy. Wtedy wszyscy się pogodzą i wszyscy będziemy szczęśliwi. Jej ojciec również.

— A jeśli nie przebaczy? czy pan o tym pomyślał?

— Na pewno przebaczy, tylko może nie zaraz. Cóż z tego? Dowiodę mu, że mam charakter. Ciągle mi wymawia, że nie mam charakteru, że jestem lekkomyślny. Teraz przekona się, czy jestem lekkomyślny. Założyć rodzinę to nie żarty, wtedy już nie będę chłopczykiem... chciałem powiedzieć, że będę taki sam jak inni... no, ludzie familijni. Będę żył z własnej pracy Natasza mówi, że to dużo lepiej niż żyć na cudzy koszt jak my wszyscy. Gdyby pan wiedział, ile ona mi mówi mądrych rzeczy. Sam bym tego nigdy nie wymyślił; nie w tym wyrosłem, nie tak byłem wychowany. Co prawda, sam wiem, że jestem lekkomyślny i prawie nic nie umiem; ale wie pan, onegdaj przyszedł mi do głowy zadziwiający pomysł. Chociaż teraz niezupełnie czas po temu, opowiem panu; trzeba, by i Natasza posłuchała, a pan nam poradzi. Widzi pan, chcę pisać opowiadania i sprzedawać je do pism podobnie jak pan. Pan mi ułatwi stosunki z dziennikarzami, prawda? Liczyłem na pana i wczoraj przez całą noc obmyślałem pewną powieść, tak na próbę, i wie pan, mogłoby z tego wyjść coś bardzo miłego. Temat wziąłem z jednej komedii Scribe'a... Ale ja to panu później opowiem. Co najważniejsze, za to dadzą pieniądze... przecież panu płacą!

Nie mogłem powstrzymać uśmiechu.

— Pan się śmieje — powiedział uśmiechając się za moim przykładem. — Nie, niech pan posłucha — dodał z niesłychaną prostodusznością — niech pan mnie nie uważa za takiego, jakim się wydaję. Doprawdy, mam bardzo duży zmysł obserwacyjny, pan sam się o tym przekona. Czemu nie spróbować? Może coś z tego będzie... Chociaż może pan ma słuszność: przecież nie znam wcale realnego życia. Natasza także mi to mówi, zresztą wszyscy mi.to mówią: co za pisarz może być ze mnie? Niech pan się śmieje, niech pan się śmieje, niech pan mnie poprawia; przecież pan to zrobi dla niej, a pan ją kocha. Powiem panu prawdę: nie jestem jej wart, czuję to; bardzo mi z tym ciężko i nie wiem, za co ona mnie tak pokochała! Zdaje mi się, że oddałbym za nią całe życie. Doprawdy, aż do tej chwili nie obawiałem się niczego, a teraz się boję! Co my robimy! Boże! Czyżby człowiekowi wtedy, gdy w zupełności oddany jest swemu obowiązkowi, jakby na złość, miało zabraknąć umiejętności i mocy do wypełnienia tego obowiązku? Niech chociaż pan nam pomaga, przyjacielu nasz! Pan jest naszym jedynym przyjacielem. Bo cóż ja sam poradzę! Niech pan wybaczy, że tak liczę na pana; uważam pana za człowieka niezmiernie szlachetnego i znacznie lepszego niż ja. Ale poprawię się, niech pan będzie pewny, i będę godzien was obojga.

Znów uścisnął mi rękę i w jego ślicznych oczach zajaśniało dobre, piękne uczucie. Z takim zaufaniem wyciągnął do mnie rękę, tak wierzył, że jestem jego przyjacielem!

— Ona mi pomoże poprawić się — ciągnął dalej. — Tylko niech pan nie myśli nic złego, niech pan się zbytnio o nas nie martwi. Mimo wszystko nie tracę nadziei, a pod względem materialnym będziemy zabezpieczeni. Jeżeli na przykład powieść się nie uda (prawdę mówiąc, już wcześniej myślałem, że powieść to głupstwo, i teraz tylko tak sobie o niej mówiłem, żeby usłyszeć pańskie zdanie) — jeżeli się powieść nie uda, to przecież w ostatecznym razie mogę dawać lekcje muzyki. Czy pan wie, że jestem muzykalny? Nie wstydzę się bynajmniej żyć z takiej pracy. W tym wypadku jestem zwolennikiem nowych idei. Prócz tego posiadani mnóstwo cennych drobiazgów toaletowych; na co mi one? Sprzedam je i możemy za to żyć długo. Wreszcie w ostatecznym razie mogę wziąć posadę. Ojciec będzie nawet zadowolony; wciąż napędza mnie do służby rządowej, a ja wymawiam się brakiem zdrowia. (Zresztą jestem już gdzieś tam zapisany.) A wtedy, gdy zobaczy, iż ożenek przyniósł mi pożytek, ustatkował mnie i rzeczywiście zacząłem pracować, ucieszy się i przebaczy mi.

— Ale czy pan pomyślał, Aleksy Pietrowiczu, co teraz będzie się działo między ojcem pańskim i ojcem Nataszy? Jak pan myśli, co będzie się działo dzisiaj wieczorem w domu jej rodziców?

Wskazałem na zmartwiałą pod wpływem moich słów Nataszę. Byłem bezlitosny.

— Tak, tak, pan ma słuszność, to straszne! — odpowiedział — już myślałem o tym i cierpiałem w duszy... Lecz cóż robić? Ma pan słuszność, gdyby chociaż jej rodzice nam przebaczyli! Gdyby pan wiedział, jak ja ich kocham oboje! Przecież oni są dla mnie jak rodzice i oto czym im płacę! Ach, te kłótnie, te procesy! Nie uwierzy pan, jak nam przykro z tego powodu! I dlaczegóż oni się kłócą! My się tak kochamy, a kłócimy się. Pogodziliby się, i koniec! Doprawdy, ja bym tak postąpił będąc na ich miejscu... Pańskie słowa przejmują mnie strachem. Nataszo, to przecież straszne, cośmy przedsięwzięli. Już ci to mówiłem... Sama nalegasz... Lecz niech pan posłucha, Iwanie Pietrowiczu, może to wszystko da się załagodzić. Jak pan myśli? Przecież oni się w końcu pogodzą! My ich pogodzimy. Na pewno nie ostoją się przed naszą miłością... Niech nas przeklinają, a my ich pomimo to będziemy kochać; nie ostoją się. Pan nie uwierzy, jakie dobre serce ma niekiedy mój ojciec! On przecież tak tylko patrzy spode łba, ale w pewnych wypadkach bywa bardzo rozsądny. Gdyby pan wiedział, jak on łagodnie dziś mówił ze mną, jak mnie przekonywał ! A ja tego samego dnia robię mu na przekór; to smutne. A wszystko to z powodu tych niepotrzebnych przesądów! Po prostu — obłęd! Cóż, gdyby on się jej dobrze przypatrzył i pobył z nią pół godziny! Przecież wtedy by na wszystko pozwolił. — Mówiąc to Alosza czule i namiętnie spojrzał w stronę Nataszy.

— Tysiąc razy z rozkoszą sobie wyobrażałem — ciągnął dalej swą paplaninę — jak ją pokocha po poznaniu i jacy wszyscy będą zdumieni. Przecież nikt z nich nawet nie widział podobnej dziewczyny! Ojciec jest przekonany, że to po prostu jakaś intrygantka. Moim obowiązkiem jest stanąć w obronie jej honoru i ja to uczynię! Ach, Nataszo! Ciebie wszyscy kochają, nie ma człowieka, który by cię mógł nie kochać — dodał w zachwycie. — Chociaż nie jestem ciebie wart, kochaj mnie, Nataszo, a ja... Przecież ty mnie znasz? Czy tak wiele trzeba nam do szczęścia! Nie, wierzę, wierzę, że ten wieczór powinien wszystkim nam przynieść szczęście, zgodę, spokój! Niech ten wieczór będzie błogosławiony! Czy tak, Nataszo? Ale co ci jest? Mój Boże, co się z tobą dzieje?

Była blada jak trup. Przez cały czas oracji Aloszy uporczywie patrzyła na niego; spojrzenie jej stawało się coraz bardziej mętne i nieruchome, twarz coraz bledsza. W końcu zdawało mi się, że już przestała słuchać i wpadła w jakieś odrętwienie. Okrzyk Aloszy jak gdyby ją obudził. Ocknęła się, obejrzała wokoło i nagle podbiegła ku mnie. Pośpiesznie i jakby w sekrecie przed Alosza wyjęła z kieszeni list i podała mi. List był do rodziców, pisany jeszcze wczoraj. Oddając go, patrzyła na mnie uporczywie, wpijając we mnie wzrok. W spojrzeniu tym była rozpacz; nigdy nie zapomnę tego strasznego spojrzenia. Strach i mnie ogarnął; widziałem, iż teraz dopiero w zupełności pojmuje straszną treść swego postępku. Siliła się, aby mi coś powiedzieć, nawet zaczęła mówić i nagle padła zemdlona. Zdążyłem ją podtrzymać. Alosza pobladł ze strachu; nacierał jej skronie, całował ręce, usta. Po dwóch minutach wróciła do przytomności. Niedaleko stała wynajęta kareta, w której przyjechał Alosza; przywołał ją. Siadając do karety, Natasza, jak oszalała, chwyciła moją rękę i gorąca łza oparzyła mi palce. Długo jeszcze stałem odprowadzając ją wzrokiem. Całe moje szczęście przepadło w tym momencie i życie rozłamało się na dwie połowy. Odczułem to boleśnie... Powoli poszedłem z powrotem tą samą drogą do staruszków. Nie wiedziałem, co im powiem, jak do nich wejdę. Myśli moje stawały się martwe, nogi uginały się pode mną...

Oto cała historia mego szczęścia. W ten sposób skończyła się i rozstrzygnęła moja miłość. Teraz będę ciągnął dalej przerwane opowiadanie.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

W pięć dni po śmierci Smitha przeprowadziłem się do jego mieszkania. Przez cały ten dzień odczuwałem nieznośny smutek. Było chłodno i słotno; padał mokry śnieg zmieszany z deszczem. Dopiero pod wieczór na krótko wyjrzało słońce; jakiś zabłąkany promień widocznie z ciekawości zajrzał i do mego pokoju. Zacząłem żałować, że się tu przeprowadziłem. Pokój był zresztą duży, lecz niski, zakopcony, zatęchły i nieprzyjemnie pusty pomimo jakiego takiego umeblowania. Pomyślałem wtedy, że w tym mieszkaniu na pewno stracę resztę zdrowia. To się zresztą sprawdziło.

W ciągu całego tego ranka grzebałem się w moich papierach, przeglądając je i porządkując. Nie mając teczki, przewiozłem je w powłoczce; wszystko się pogniotło i zmieszało. Potem siadłem do pisania. Ciągle jeszcze pisałem wtedy moją wielką powieść, lecz praca znowu wypadła mi z ręki. Myśl była zajęta czymś innym...

Rzuciłem pióro i siadłem w oknie. Zmierzch zapadł, a mnie było coraz smutniej. Oblegały mnie różne ciężkie myśli. Ciągle wydawało mi się, że w Petersburgu zginę ostatecznie. Zbliżała się wiosna. "Jak ja bym ożył — myślałem — gdybym się wyrwał z tej skorupy na świat boży, gdybym odetchnął zapachem świeżych pól i lasów, a tak dawno ich nie widziałem!..." Pamiętam, że przyszło mi również na myśl, jak by to dobrze było, gdyby na skutek jakiegoś cudu czy magicznej sztuki zapomnieć wszystko, co było, co się przeżyło w ciągu ostatnich lat; zapomnieć wszystko, odświeżyć umysł i znów zacząć z nowymi siłami. Wtedy jeszcze marzyłem o tym i spodziewałem się zmartwychwstać. "Żeby się chociaż dostać do domu obłąkanych czy co — zdecydowałem wreszcie — aby przewrócić w jakiś sposób wszystko w głowie, ułożyć na nowo i wyleczyć się..." Czułem wówczas pragnienie życia i wiarę w nie!... Ale pamiętam, że się wtedy sam ze siebie roześmiałem.. Cóż bym robił po wyjściu z domu wariatów? Czy znowu pisałbym powieści?...

Tak marzyłem i smuciłem się, a tymczasem czas upływał. Nadchodziła noc. Tego wieczora miałem się spotkać z Nataszą; w przesłanej jeszcze wczoraj kartce gorąco prosiła mnie, bym przyszedł. Wstałem i zacząłem się zbierać. I tak chciałem wyrwać się czym prędzej z mieszkania dokądkolwiek, choćby na deszcz, na pluchę.

W miarę jak mrok zapadał, pokój mój stawał się jakby obszerniejszy, jak gdyby się coraz bardziej rozszerzał. Wydało mi się, że co noc w każdym kącie będę widział Smitha; będzie siedział i nieruchomo patrzył na mnie, jak w cukierni na Adama Iwanycza, a u jego nóg będzie leżał Azorek. I właśnie w tym momencie zdarzyło się coś, co mną wstrząsnęło.

Właściwie trzeba się szczerze przyznać do wszystkiego: nie wiem, czy z powodu rozstroju nerwowego, czy pod wpływem nowych wrażeń w nowym mieszkaniu lub niedawnego przygnębienia, zacząłem pomału i stopniowo, w miarę jak nadciągała noc, zapadać w ten dziwny stan duchowy, który teraz, w czasie choroby, nocami, tak często odczuwam i który nazywam mistycznym lękiem. Jest to nieznośny, męczący strach przed czymś, czego sam nie mogę określić, przed czymś niepojętym i nie istniejącym w normalnym porządku rzeczy, ale co na pewno, może nawet w tej chwili, stanie się, jakby na urągowisko wszystkim dowodom rozumu, przyjdzie do mnie i stanie przede mną jako fakt nieodparty, straszliwy, potworny i nieubłagany. Ten strach zazwyczaj wzmaga się coraz bardziej wbrew wszelkim argumentom rozsądku, tak że wreszcie rozum, mimo że w takich chwilach nie jest jeszcze całkiem zmącony, traci wszelką odporność na wrażenia. Nie ma posłuchu, staje się niepotrzebny, i to rozdwojenie jeszcze bardziej wzmacnia bojaźliwą rozterkę oczekiwania. Wydaje mi się, że coś podobnego odczuwają po części ludzie lękający się umarłych. Ale w mojej rozterce nieokreśloność niebezpieczeństwa jeszcze bardziej potęguje udrękę.

Pamiętam, iż stałem odwrócony plecami do drzwi i brałem ze stołu kapelusz, i w tym samym momencie przyszło,mi na myśl, że gdy się tylko odwrócę, na pewno ujrzę Smitha: z początku powoli otworzy drzwi, stanie w progu i obejrzy pokój, po czym powoli, schyliwszy głowę, wejdzie, stanie przede mną, utkwi we mnie swoje mętne oczy i nagle zaśmieje mi się prosto w twarz przeciągłym, bezzębnym i bezgłośnym śmiechem i całe jego ciało zakołysze się, i długo będzie się kołysać od tego śmiechu. Całe to przywidzenie niespodziewanie zarysowało się w mojej wyobraźni nadzwyczaj wyraźnie i plastycznie, a zarazem niespodzianie poczułem najbardziej niezbitą pewność, że to wszystko na pewno się stanie, że to się nawet już zdarzyło, a ja dlatego nie widzę, iż stoję odwrócony od drzwi i że właśnie w tej chwili drzwi już się otwierają.

Obejrzałem się szybko i cóż? — drzwi rzeczywiście otwierały się powoli, bezszelestnie, zupełnie tak, jak to sobie wyobrażałem przed chwilą. Krzyknąłem. Długo nie pokazywał się nikt, jak gdyby drzwi otworzyły się same; wtem na progu pokazała się jakaś dziwna istota. Czyjeś oczy, o ile mogłem odróżnić w ciemności, wpatrywały się we mnie pilnie i uparcie. Chłód przebiegł mi po kościach. Ku niezmiernemu mojemu przerażeniu zobaczyłem, że to dziecko, dziewczynka. A gdyby to był nawet Smith, pewno nie przestraszyłby mnie tak, jak to dziwne, nieoczekiwane pojawienie się nieznajomego dziecka w moim pokoju o takiej porze, w takiej chwili.

Już mówiłem, że dziewczynka otwierała drzwi tak cicho i wolno, jak gdyby bała się wejść. Wszedłszy stanęła na progu i długo patrzyła na mnie ze zdumieniem dochodzącym do osłupienia, wreszcie cicho, powoli zrobiła dwa kroki naprzód i zatrzymała się przede mną nie mówiąc ani słowa. Przyjrzałem się jej bliżej. Była to dziewczynka dwunasto— lub trzynastoletnia, nieduża, chuda, blada, jak gdyby tylko co wstała po ciężkiej chorobie. Tym mocniej świeciły jej wielkie, czarne oczy. Lewą ręką przytrzymywała starą, dziurawą chustkę, którą okrywała drżące jeszcze od wieczornego chłodu piersi. Odzież jej można było nazwać łachmanem, gęste czarne włosy były potargane. Staliśmy tak ze dwie minuty, uporczywie przyglądając się sobie wzajemnie.

— Gdzie dziadziuś? — zapytała w końcu głosem ledwie dosłyszalnym, ochrypłym, jakby ją bolały piersi lub gardło.

Cale moje mistyczne przerażenie opuściło mnie przy tym pytaniu. Pytano o Smitha; nieoczekiwanie natrafiłem na jego ślad.

— Twój dziadek? Ależ on już umarł! — powiedziałem nagle, zupełnie nie przygotowawszy odpowiedzi na jej pytanie i natychmiast tego żałując. Przez chwilę stała bez ruchu i wtem zadrżała na całym ciele, jakby w jej organizmie zanosiło się na jakiś niebezpieczny atak nerwowy. Podtrzymałem ją, żeby nie upadła. Po chwili oprzytomniała i wyraźnie widziałem, że robi nieludzkie wysiłki, żeby ukryć przede mną wzruszenie.

— Wybacz mi, wybacz, dziewczynko! Wybacz mi, moje dziecko! — mówiłem. — Ja ci to tak nagle oznajmiłem, a może to nie tak... biedna! Kogo szukasz? Staruszka, który tu mieszkał ?

— Tak — szepnęła patrząc na mnie z napięciem i niepokojem.

— Nazywa! się Smith? Tak?

— T-tak!

— A więc on... on, tak, to on właśnie umarł... Tylko nie martw się, kochanie. Dlaczegoś nie przychodziła? Skąd teraz przychodzisz?... Wczoraj go pochowali; umarł niespodziewanie, nagłą śmiercią... Więc jesteś jego wnuczką?

Dziewczynka nie odpowiedziała na moje szybkie i bezładne pytania. W milczeniu odwróciła się i powoli wyszła z pokoju. Byłem tym tak uderzony, że nawet nie zatrzymywałem jej i nie rozpytywałem więcej. Jeszcze raz zatrzymała się na progu i obróciwszy się do połowy w moją stronę zapytała:

— Azorek także umarł?

— Tak, Azorek także umarł — odpowiedziałem; jej pytanie wydało mi się dziwne: jak gdyby i ona była przekonana, że Azorek musi koniecznie umrzeć równocześnie ze starcem.

Wysłuchawszy mojej odpowiedzi, dziewczynka bez szmeru wyszła z pokoju, ostrożnie zamknąwszy za sobą drzwi.

Po chwili wybiegłem, żeby ją dogonić, strasznie zmartwiony, że pozwoliłem jej odejść. Wyszła tak cicho, że nawet nie słyszałem, jak otworzyła drugie drzwi na schody. "Ze schodów jeszcze nie zdążyła zejść" — myślałem i zatrzymałem się, żeby posłuchać. Ale wszędzie było cicho i nie było słychać niczyich kroków. Tylko gdzieś na niższym piętrze zatrzasnęły się drzwi, i znów wszędzie było cicho.

Zacząłem spiesznie schodzić na dół. Schody wprost od mojego mieszkania, z czwartego piętra na trzecie biegły kreto, od trzeciego piętra prosto. Były to zabłocone, czarne i zawsze ciemne schody, jedne z tych, jakie zazwyczaj bywają w domach czynszowych z małymi mieszkaniami. W tej chwili było na nich zupełnie ciemno. Zszedłszy po omacku na trzecie piętro zatrzymałem się, i nagle jakby mnie coś tknęło, że tu, w sieni, ktoś jest i chowa się przede mną. Zacząłem szukać rękami; dziewczynka stała w samym kącie i odwrócona twarzą do ściany, cicho, niedosłyszalnie płakała.

— Słuchaj, czego się boisz? — zacząłem. — Ja cię tak nastraszyłem, to moja wina. Twój dziadek przed śmiercią mówił mi o tobie, to były jego ostatnie słowa... U mnie zostały książki, pewnie twoje. Jak ci na imię? Gdzie mieszkasz? On mówił, że na Szóstej Linii...

Ale nie dokończyłem. Dziewczynka krzyknęła w przestrachu, jakby dlatego, że wiem, gdzie mieszka, odtrąciła mnie swą chudą, kościstą ręką i pędem zbiegła po schodach. Ja za nią. Słyszałem jeszcze jej kroki na dole. Nagle ucichły... Kiedy wyskoczyłem na ulicę, już jej nie było. Pobiegłem aż do Wozniesieńskiego Prospektu i przekonałem się, że wszystkie moje poszukiwania są daremne: dziewczynka zniknęła. "Pewnie gdzieś się schowała przede mną — pomyślałem — wtedy kiedy schodziła ze schodów."

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Ale zaledwie stanąłem na zabłoconym, mokrym trotuarze prospektu, zderzyłem się nagle z jakimś przechodniem, który szedł widocznie w głębokim zamyśleniu, ze spuszczoną głową, i bardzo się gdzieś śpieszył. Ku mojemu wielkiemu zdumieniu poznałem w nim starego Ichmieniewa. Był to dla mnie wieczór nieoczekiwanych spotkań. Wiedziałem, że staruszek przed trzema dniami bardzo się rozchorował, i nagle spotykam go w taki wilgotny czas na ulicy. Przy tym on i dawniej prawie nigdy nie wychodził wieczorem, a od czasu jak Natasza odeszła, czyli prawie od pół roku, stał się prawdziwym domatorem.

W jakiś niezwykły sposób cieszył się ze spotkania, jak człowiek znajdujący wreszcie przyjaciela, z którym może się podzielić myślami; schwycił mnie za rękę i nie pytając, dokąd idę, pociągnął za sobą. Był czymś zastraszony, zdenerwowany, śpieszył się... "Dokądże to on idzie?" — pomyślałem sobie. Pytać go byłoby daremnie: stał się strasznie podejrzliwy i niekiedy w najprostszym pytaniu lub uwadze dostrzegał obraźliwą aluzję, obelgę.

Popatrzyłem na niego z ukosa: twarz jego miała wygląd chorobliwy; schudł bardzo w ostatnich czasach, brody nie golił prawie od tygodnia. Zupełnie osiwiałe włosy sterczały spod wygniecionego kapelusza i długimi kosmykami leżały na kołnierzu wytartego, znoszonego palta. Jeszcze dawniej zauważyłem, że chwilami jakby się zapominał; nie pamiętał na przykład, że nie jest sam w pokoju, mówił do siebie głośno, gestykulował rękoma. Przykro było patrzeć na niego.

— No i co, Wania, no i co? — powiedział. — Dokąd szedłeś? A ja, widzisz, braciszku, wyszedłem: interesy. Zdrów jesteś?

— A jak pańskie zdrowie? — odpowiedziałem. — Tak niedawno jeszcze był pan chory, a już wychodzi pan z domu? Staruszek nic nie odpowiedział, jakby mnie me dosłyszał.

— Jak zdrowie Anny Andriejewny?

— Zdrowa, zdrowa... Zresztą i ona trochę choruje. Posmutniała mi jakoś... wspominała o tobie, czemu nie przychodzisz. A może ty teraz do nas, Wania, co? Może ci wszedłem w paradę, może cię od czegoś odrywam? — zapytał nagle, wpatrując się we mnie jakoś niedowierzająco i podejrzliwie.

Nieufny staruszek stał się tak wrażliwy i rozdrażniony, że gdybym mu teraz odpowiedział, że nie do nich szedłem, na pewno by się obraził i chłodno ze mną rozstał. Postanowiłem mu odpowiedzieć twierdząco, że właśnie szedłem odwiedzić Annę Andriejewnę, chociaż wiedziałem, że spóźnię się, a może zupełnie nie zdążę wpaść do Nataszy.

— No to dobrze — powiedział staruszek, zupełnie uspokojony moją odpowiedzią. — To dobrze... — Nagle zamilkł i zamyślił się, jakby czegoś nie domawiając.

— Tak, to dobrze! — powtórzył machinalnie po jakichś pięciu minutach, ocknąwszy się z głębokiej zadumy. — Hm! Widzisz, Wania, ty byłeś dla nas zawsze jak syn rodzony. Bóg nie dał nam... syna i zesłał ciebie. Zawsze tak myślałem... Żona również... Tak! Ty zawsze postępowałeś wobec nas z uszanowaniem, delikatnie, jak rodzony, wdzięczny syn. Niech cię Bóg za to błogosławi, Wania, jak my, starzy, błogosławimy cię i kochamy... tak!

Głos jego zadrżał; musiał chwilę odpocząć.

— Tak... No cóż? Czyś nie był chory? Cóżeś tak długo u nas nie był?

Opowiedziałem mu całą historię ze Smithem, tłumacząc się, że to właśnie mnie zatrzymało, że oprócz tego omal nie rozchorowałem się i przy tych kłopotach na Wasiliewską Wyspę (gdzie Ichmieniewowie wtedy mieszkali) chodzić było za daleko. Omal się nie wygadałem, że pomimo to znalazłem sposób odwiedzenia w tym czasie Nataszy, lecz w porę powstrzymałem się.

Historia Smitha bardzo zainteresowała starego. Stał się uważniejszy. Dowiedziawszy się, iż moje nowe mieszkanie jest wilgotne, gorsze od poprzedniego, a kosztuje sześć rubli miesięcznie, nawet się oburzył. A w ogóle stał się jakiś gwałtowny i niecierpliwy. Tylko Anna Andriejewna mogła z nim dojść do ładu w takich momentach, i to nie zawsze.

— Hm!... To wszystko ta twoja literatura! — zawołał prawie ze złością. — Zaprowadziła cię na poddasze, zaprowadzi i na cmentarz! Mówiłem ci to wtedy, przepowiadałem! A cóż B., ciągle jeszcze pisuje krytyki?

— Ależ on już umarł na suchoty.[11] Zdaje się, mówiłem już panu o tym.

— Umarł, hm! Umarł! Ba, to naturalne. I cóż zostawił żonie i dzieciom? Przecieżeś sam mówił, że miał żonę... I po cóż ci ludzie się żenią?

— Nic nie zostawił — odpowiedziałem.

— A więc tak! — zawołał z takim zainteresowaniem, jakby to była sprawa mu bliska, a zmarły B. — jego bratem rodzonym. — Nic! Oczywiście! A wiesz, ja już dawno przeczuwałem, że tak skończy, jeszcze wtedy, kiedy to, pamiętasz, takeś mi go wychwalał. Łatwo powiedzieć: nic nie zostawił! Hm!... zasłużył na sławę. Dajmy na to, że może i na nieśmiertelną sławę, ale przecież sława nie może nakarmić. Ja, braciszku, i co do ciebie wszystko wtenczas przewidziałem; chwaliłem cię, ale wszystko przewidziałem z góry. Więc umarł B.? Jakże tu nie umierać! I życie piękne, i... okolica, spójrz!

I szybkim, mimowolnym gestem ręki wskazał mglistą perspektywę ulicy, oświetloną słabo błyskającymi w wilgotnej mgle latarniami, brudne domy, wyświecone wilgocią płyty trotuarów, ponurych, gniewnych i zmokniętych przechodniów, cały ten obraz objęty czarną, jakby tuszem zalaną, kopułą petersburskiego nieba. Wychodziliśmy już na plac; przed nami w mroku majaczył pomnik, oświetlony z dołu gazowymi płomykami, a jeszcze dalej wznosił się ciemny ogromny masyw Isaakia, rysując się niewyraźnie na tle mrocznego kolorytu nieba.[12]

— Przecież mówiłeś, że to był człowiek dobry, wielkoduszny, sympatyczny, z uczuciem, z sercem... A więc tacy to oni wszyscy, ci twoi ludzie sympatyczni, z sercem! Potrafią tylko powiększać liczbę sierot! Hm... Wyobrażam sobie, jak mu wesoło było umierać. E-ech! Żeby był wyjechał gdzie stąd, chociażby na Syberię!... Czego chcesz, dziewczynko? — zapytał nagle, spostrzegłszy na trotuarze dziecko proszące o jałmużnę.

Była to maleńka, chuda dziewczynka, chyba siedmio— albo ośmioletnia, nie starsza, ubrana w brudne łachmany; maleńkie jej nóżki były obute w dziurawe trzewiki włożone na bose stopy. Dziecko starało się okryć swoje drżące z zimna ciałko czymś w rodzaju starej, malutkiej kapoty, od dawna już dla niej za małej. Jej chuda, blada, chorowita twarz była zwrócona ku nam; patrzyła na nas nieśmiało i w milczeniu; z jakąś' pokorną obawą odmowy wyciągnęła do nas swą drżącą rączkę. Staruszek drgnął na jej widok i tak szybko zwrócił się do niej, że ją przestraszył. Zadrżała i cofnęła się przed nim.

— Czego chcesz, dziewczynko? — zawołał. — Co? Żebrzesz? Tak? Więc masz, masz... no weź, masz!

I drżąc ze wzruszenia, zaczął szukać po kieszeniach i wydobył dwie lub trzy srebrne monety. Lecz to mu się wydało za mało; wydostał portfel i wyjąwszy z niego rublowy papierek — wszystko, co tam się znajdowało — położył go na dłoni małej żebraczki.

— Niech cię Bóg strzeże, maleńka... moje dziecię! Niech Anioł Boży cię nie opuszcza.

I drżącą ręką kilkakrotnie nakreślił krzyż nad biedaczką, lecz wtem zobaczywszy, iż patrzę na niego, zachmurzył się i szybkimi krokami poszedł dalej.

— Widzisz, ja patrzeć nie mogę — zaczął po dłuższym, gniewnym milczeniu — jak te małe, niewinne istoty drżą z zimna na ulicy... z winy swych przeklętych ojców i matek. Zresztą jaka matka wyśle dziecko z domu w taką pogodę, chyba najbardziej nieszczęśliwa. Widocznie tam u niej w kącie kulą się jeszcze inne sieroty, ta jest najstarsza, a matka pewnie chora i... Hm! Nieksiążęce dzieci! Dużo, mój kochany, na świecie... jest nieksiążęcych dzieci! Hm!...

Przez chwilę milczał, jakby natknąwszy się na jakąś trudność.

— Widzisz, obiecałem Annie Andrejewnie — zaczął plącząc się nieco — obiecałem jej... właściwie postanowiliśmy razem z Anną Andrejewną wziąć byle jaką sierotkę na wychowanie, tak, byle jaką, to znaczy biedną i maleńką, do domu, na stałe, rozumiesz?... Nudno nam samym, starym, w domu... Ale widzisz, Anna Andriejewna jakoś zaczęła się temu sprzeciwiać. Pomów ty z nią, tak wiesz, niby nie ode mnie, a tak z własnej inicjatywy... perswaduj jej... rozumiesz? Dawno już miałem cię o to prosić... namów ją, żeby się zgodziła... a mnie jakoś tak niezręcznie... Co tu gadać głupstwa... Na co mi dziewczynka? — zupełnie niepotrzebna. Chyba tak, dla zabawy, żeby dziecięcym głosem się ucieszyć... zresztą, prawdę mówiąc, robię to dla żony. Będzie jej przecież weselej niż ze mną samym. Wszystko to głupstwo! Wiesz, za długo byśmy musieli iść pieszo, weźmy dorożkę... Anna Andriejewna czeka...

Było pół do ósmej, gdyśmy przyjechali do Anny Andriejewny.

ROZDZIAŁ DWUNASTY

Staruszkowie bardzo się kochali. Miłość i długotrwałe przyzwyczajenie związały ich nierozdzielnie. Ale Mikołaj Siergieicz nie tylko teraz, lecz i dawniej, w najszczęśliwszych czasach, był jakiś mało wylewny w stosunku do swej Anny Andriejewny, a nawet czasami surowy, szczególnie przy ludziach. W niektórych naturach, czułych i subtelnych, jest czasami jakiś upór, jakaś wstydliwa niechęć wypowiadania się, okazywania nawet drogiej sobie istocie swej czułości nie tylko przy ludziach, lecz nawet na osobności; na osobności jeszcze bardziej. Tylko z rzadka wybucha w nich uczucie tkliwości, wybucha tym goręcej, tym gwałtowniej, im dłużej było powstrzymywane. Taki po części był stosunek starego Ichmieniewa do jego Anny Andriejewny nawet za czasów młodości. Szanował ją i kochał bezgranicznie, choć byk to tylko kobieta poczciwa, umiejąca kochać go, i nic poza tym, i bardzo go gniewało, że ona z kolei w naiwności serca była w stosunku do niego niekiedy nawet zbytnio i nieostrożnie wylewna. Ale po odejściu Nataszy stali się jakby czulsi dla siebie; dotkliwie odczuli, że pozostali sami na świecie. I chociaż Mikołaj Siergieicz bywał czasami bardzo ponury, niemniej obojgu im ból i przykrość sprawiało rozstanie, choćby tylko na dwie godziny. Stanęła między nimi milcząca umowa, żeby nie wspominać ani słowem o Nataszy, jakby jej na świecie nie było. Anna Andriejewna nie ośmieliła się nawet napomknąć o niej przy mężu, chociaż jej z tym było bardzo ciężko. W głębi duszy już dawno przebaczyła Nataszy. Tak się jakoś złożyło, że za każdym moim przyjściem przynosiłem jej wieści o jej drogim, niezapomnianym dziecku.

Staruszka była chora, jeżeli długo nie miała wiadomości, a kiedy je przynosiłem, interesowała się najmniejszą drobnostką, rozpytywała mnie drżąc z ciekawości, "odchodziła od zmysłów" podczas moich opowiadań i omal nie umarła ze strachu, gdy Natasza pewnego razu zachorowała, nawet mało brakowało, a byłaby poszła do niej. Ale to był niezwykły przypadek. Z początku nawet przy mnie nie decydowała się wyrazić chęci zobaczenia córki i prawie zawsze po zakończeniu naszych rozmów, kiedy to wypytała się o wszystko, uważała za konieczne jakoś zaciąć się i stwierdzić, że chociaż owszem, interesuje się losem córki, jednak Natasza jest przestępczynią, której nie można przebaczyć. Wszystko to było, prawdę powiedziawszy, sztuczne. Były chwile, kiedy Anna Andriejewna cierpiała aż do utraty sił, płakała, mówiła przy mnie o Nataszy słowami najbardziej pieszczotliwymi, gorzko skarżyła się na Mikołaja Siergieicza, a w jego obecności napomykała, z wielką ostrożnością co prawda, o pysze ludzkiej, zatwardziałości, o tym, iż nie umiemy przebaczać krzywd i że Bóg nie przebaczy tym, którzy sami nie umieli przebaczać, lecz dalej się nie posuwała. W takich chwilach staruszek stawał się sztywny i ponury, milczał nachmurzony lub też nagle, zazwyczaj niewyraźnie lub zbyt głośno, zaczynał mówić o czym innym, wreszcie odchodził pozostawiając nas samych i dając w ten sposób Annie Andriejewme możność wylania przede mną swego bólu we łzach i narzekaniach. W taki sam zupełnie sposób odchodził do swojego pokoju zawsze w czasie moich odwiedzin, czasem ledwie zdążywszy się ze mną przywitać, aby mi dać sposobność udzielenia Annie Andriejewnie ostatnich nowin o Nataszy. To samo zrobił i teraz.

— Zmokłem — rzekł do żony zaraz po wejściu do pokoju — pójdę do siebie, a ty, Wania, posiedź tutaj. Zdarzyła mu się pewna historia z mieszkaniem, nich ci opowie. Ja zaraz wrócę.

I odszedł spiesznie, starając się nawet nie patrzeć na nas, jakby czując wyrzuty sumienia, że nas pozostawia sam na sam. W takich wypadkach, zwłaszcza gdy wracał do domu, był zawsze w stosunku do nas surowy i zgryźliwy, a nawet kłótliwy, jakby sam złościł się na swą miękkość i ustępliwość.

— On już taki jest — powiedziała staruszka, która ostatnimi czasy stała się wobec mnie bardzo prosta i bezpośrednia — a przecież wie, że my te wszystkie jego podstępy rozumiemy. I po co udaje przede mną? Czy jestem dla niego obca, czy co? To samo z córką. Przecież mógłby jej przebaczyć, może nawet pragnie przebaczyć, Bóg go wie!... Nocami płacze, sama słyszałam. Ale nadrabia miną. Pycha go opanowała... Kochany Iwanie Pietrowiczu, niech pan czym prędzej opowie, dokąd on chodził.

— Mikołaj Siergieicz? Nie wiem. Sam chciałem panią o to zapytać.

— A ja aż zamarłam ze strachu, kiedy wyszedł. Chory przecież, w taką pogodę, późną porą; no, myślę sobie, musi być coś ważnego; a cóż jest ważniejszego od wiadomej panu sprawy! Tak sobie to myślę, a nie śmiem rozpytywać. Przecież teraz o nic go nie śmiem pytać. Boże, aż mi dech zaparło ze strachu i o niego, i o nią. Myślę sobie, może do mej poszedł, może się zdecydował przebaczyć? Przecież o wszystkim się dowiedział, ma wszystkie ostatnie wiadomości o niej; wiem na pewno, że ma, a skąd te wiadomości pochodzą, nie mam pojęcia. Bardzo się martwił wczoraj, a i dziś tak samo. Ale czemu pan milczy? Niechże pan mówi, co się tam stało. Jak na zwiastuna bożego czekałam na pana, oczy wypatrywałam. No cóż, rzuca Nataszę ten łajdak?

Opowiedziałem natychmiast Annie Andriejewnie wszystko, co sam wiedziałem. Byłem z nią zawsze zupełnie szczery. Zakomunikowałem jej, że istotnie zanosi się na zerwanie i że to jest poważniejsze niż dawniejsze ich konflikty; że Natasza przysłała mi wczoraj kartkę, w której prosiła, żebym przyszedł dzisiaj o dziewiątej wieczorem, i dlatego nawet nie miałem zamiaru wstępować do nich, a przyszedłem, sprowadzony przez Mikołaja Siergieicza. Opowiedziałem jej i wyjaśniłem szczegółowo, że w ogóle położenie jest teraz krytyczne; że ojciec Aloszy, który przed dwoma tygodniami wrócił z podróży, nawet słyszeć nie chce o niczym i surowo się do niego zabrał; a co najważniejsze, że Alosza sam, zdaje się, nie stroni od panny, z którą go swatają, i podobno nawet się w niej zakochał. Dodałem jeszcze, że kartka Nataszy, o ile można sądzić, była przez nią pisana w stanie wielkiego podniecenia; pisze, że dziś wieczorem ma być wszystko postanowione, ale co — nie wiadomo. Dziwne także i to, że pisze wczoraj, a zaprasza na dzisiaj i wyznacza godzinę dziewiątą. Dlatego muszę koniecznie iść, i to czym prędzej.

— Niech pan idzie, niech pan koniecznie idzie — zatroskała się staruszka — tylko niech on wyjdzie i niech pan herbatę wypije... Ach, samowaru nie przynoszą! Matriona! Gdzie samowar? Zbój, nie dziewczyna! Napij się herbatki, wynajdź jaki pretekst i idź. A przyjdź do mnie koniecznie jutro i opowiedz wszystko; przyjdź jak najwcześniej. Boże! Żeby się tam jakie nieszczęście nie stało! A cóż gorszego, zdawałoby się, może być od tego, co już jest! Przecież Mikołaj Siergieicz wie o wszystkim, serce mi mówi, że wie. Ja dowiaduję się wiele od Matriony, a ona od Agaszy; Agasza to chrzestna córka Marii Wasihewny, która mieszka u księcia... przecie wiesz. Mój Mikołaj był dziś bardzo zły. Ja mówię to i owo, a on omal nie krzyknął na mnie, a potem, jakby żal mu się zrobiło, powiada: mało pieniędzy — jak gdyby krzyczał z powodu pieniędzy. Po obiedzie poszedł spać. Zajrzałam przez szparkę (we drzwiach jest szparka, on nawet nie wie o tym), a on klęczy i modli się. Jak to zobaczyłam, nogi się pode mną ugięły. Nie pił herbaty i nie spal, wziął czapkę i wyszedł. Wyszedł o piątej. Nawet nie śmiałam spytać, żeby na mnie nie huknął. Zaczął teraz często hukać; najwięcej na Matrionę, ale czasem i na mnie; a gdy tylko huknie, nogi mi mdleją i jakby kawałek serca się odrywał. Przecież wiem, że to tylko tak sobie, a mimo to robi się straszno. Całą godzinę modliłam się do Boga, po jego wyjściu, żeby mu lepsze myśli zesłał. Gdzie jest ten bilecik, pokaż.

Pokazałem. Wiedziałem, że Anna Andriejewna piastowała ukochaną, ukrytą nadzieję, że Alosza, którego nazywała łotrem, zbrodniarzem i głupim, bez serca chłopakiem, ożeni się wreszcie z Nataszą i że jego ojciec, książę Piotr Aleksandrowicz, zezwoli mu na to. Raz nawet wydała się z tym przede mną, chociaż później żałowała tego i wypierała się swoich słów. Ale za nic w świecie nie ośmieliłaby się zdradzić ze swymi nadziejami wobec Mikołaja Siergieicza, chociaż wiedziała, że staruszek ją o coś podobnego podejrzewa, i raz nawet pośrednio robił jej o to wyrzuty. Myślę nawet, że ostatecznie przekląłby Nataszę i wyrwał ją ze swego serca, gdyby się dowiedział o możliwości tego małżeństwa.

Myśleliśmy tak wówczas wszyscy. Mikołaj Siergieicz oczekiwał córki, wszystkie jego najskrytsze pragnienia zmierzały do tego, lecz oczekiwał jej samej, skruszonej, z wyrwanym z jej serca nawet wspomnieniem o Aloszy. To było jedynym, choć nigdy nie wypowiedzianym głośno warunkiem przebaczenia, lecz warunek ten, gdy się patrzyło na Mikołaja Siergieicza, był zrozumiały i oczywisty.

— Smarkacz, smarkacz bez charakteru i bez serca, zawsze tak mówiłam — rozpoczęła na nowo Anna Andriejewna. — I wychować go nie umiano, wietrznika! Rzuca ją pomimo takiej miłości, mój Boże! Co z nią, biedaczką, będzie? I co on widzi w tej nowej?!

— Słyszałem, Anno Andriejewno — zauważyłem — że ta panna jest czarująca, a Natalia Nikołajewna mówiła o niej to samo...

— Nie wierz temu — przerwała staruszka. — Jaka tam czarująca! Dla was, trzpiotów, każda spódniczka jest czarująca. A że Nataszą ją chwali, to tak tylko, przez szlachetność. Nie umie go powstrzymać i ciągle mu przebacza, a sama cierpi. Ileż razy ją zdradził! Zbrodniarz bez serca! Po prostu aż mnie strach ogarnia. Pycha zaślepiła wszystkich. Żeby chociaż mój się uspokoił, przebaczył jej i sprowadził ją tutaj. Uścisnęłabym ją, przyjrzałabym się jej. Czy sbhudła?

— Schudła, Anno Andriejewno!

— Moja najdroższa! A ze mną, Iwanie Pietrowiczu, źle się dzieje! Całą noc, cały dzień przepłakałam... ale co tam, później opowiem! Ile razy napomykałam oględnymi słowami, żeby przebaczył: wprost nie śmiem mówić, tak go tylko okólną drogą zręcznie zagadywałam. A we mnie aż serce zamiera: rozzłości się, myślę sobie, i przeklnie ją ostatecznie. Przekleństwa od niego jeszcze nie słyszałam, boję się, by go nie rzucił. Co wtedy będzie? Ojciec przeklnie — Bóg ukarze. Takie to moje życie: co dzień drżę z przerażenia. Powinien się pan wstydzić, Iwanie Pietrowiczu — u nas w domu pan wzrastał, doznawał od nas ojcowskiego obejścia i miał pan też co wymyślić! Czarująca. Jaka tam czarująca! Już nawet ta ich Maria Wasiliewna mówi bardziej do rzeczy. (Źle postąpiłam prosząc ją raz na kawę, kiedy mój na cały ranek wyjechał za interesami.) Ona wszystko już wytłumaczyła. Książę, ojciec Aloszy, utrzymywał jakieś podejrzane stosunki z hrabiną. Hrabina podobno dawno już robiła mu wyrzuty, że się z nią nie żeni, a ten ciągle odwlekał. A ta hrabina jeszcze za życia męża źle się prowadziła. Mąż umarł — a ona za granicę; zaczęli się koło niej kręcić różni Włosi, Francuzi, ściągnęła do siebie jakichś baronów; tam właśnie złapała księcia Piotra Aleksandrowicza. A jej pasierbica, córka pierwszego jej męża-propinatora, rosła tymczasem i rosła. Hrabina-macocha swoje już wydała, a Katarzyna Fiodorowna przez ten czas podrosła i dwa miliony, które jej ojciec-propinator zostawił, także podrosły. Teraz, jak mówią, ma trzy miliony. Książę zaraz to zwąchał: ot, dobrze by było Aloszę ożenić! (Ani chybi! Swego nie daruje!) Hrabia, ten co to u dworu, ta znakomitość, pamiętasz, ten jego krewniak, także się zgadza; trzy miliony to nie żarty. Dobrze, powiada, rozmów się pan z tą hrabiną. Więc książę komunikuje hrabinie o swym życzeniu. A ta jak nie wsiądzie na niego! Zupełnie, powiadają, bez zasad kobieta, zawadiaczka taka! Ją już tutaj, jak mówią, nie wszyscy przyjmują, to nie to, co za granicą. Nie, powiada, sam żeń się, książę, ze mną, a moja pasierbica nie wyjdzie za Aloszę. A panna, ta jej pasierbica, jak w obraz, powiadają, patrzy w swoją macochę; omal że się nie modli do niej i we wszystkim jest jej posłuszna. Łagodna taka, powiadają, anielska duszyczka! A książę widzi, w czym rzecz, i powiada: niech się pani hrabina o nic nie obawia. Majątek swój już pani straciła i pozostały nie popłacone długi. A jak pasierbica pani wyjdzie za Aloszę, to będzie z nich dobrana para: i tamta niewiniątko, i mój Alosza głuptasek. Weźmiemy ich pod kuratelę i wspólnie będziemy się nimi opiekować, a wtedy będzie pani miała pieniądze. I po co, powiada, ma pani za mnie za mąż wychodzić? Sprytny człowiek! Mason! Pół roku temu hrabina była niezdecydowana, a teraz, powiadają, jeździli do Warszawy i tam się ugodzili. Ot co słyszałam. Wszystko to Maria Wasiliewna mi opowiedziała, wszystkie tajniki, a sama słyszała od zaufanego człowieka. A więc oto, w czym rzecz: pieniążki, miliony, a nie tam — czarująca!...

Opowiadanie Anny Andriejewny uderzyło mnie. Było zupełnie zgodne z tym wszystkim, co niedawno słyszałem od samego Aloszy. Opowiadając to, odgrażał się, że za nic w świecie nie ożeni się dla pieniędzy. Ale Katarzyna Fiodorowna zrobiła na nim wrażenie i podobała mu się. Słyszałem również od Aloszy, że jego ojciec sam może się ożeni; chociaż zaprzecza tym pogłoskom, żeby przed czasem nie drażnić hrabiny. Mówiłem już, że Alosza bardzo kochał ojca, szczycił się nim i wierzył w niego jak w wyrocznię.

— Przecież nie hrabiowskiego rodu ta twoja czarująca! — ciągnęła dalej Anna Andriejewna, bardzo rozdrażniona moją pochwałą przyszłej narzeczonej młodego księcia. — Natasza byłaby lepszą partią dla niego. Tamta dorobkiewiczówna, a Natasza ze starego szlacheckiego domu, panna szlachetnie urodzona. Wczoraj mój staruszek (zapomniałam panu o tym powiedzieć) otworzył swój okuty kuferek — wie pan? — i przez cały wieczór siedział naprzeciwko mnie i przeglądał nasze stare dokumenty rodowe. Siedzi przy tym taki poważny. A ja robię pończochę na drutach, nie patrzę na niego, boję się czegoś. Więc on widząc, że milczę, rozgniewał się i sam się do mnie odezwał, a potem przez cały wieczór objaśniał mi nasz rodowód. No i okazuje się, że my, Ichmieniewowie, byliśmy szlachtą jeszcze za panowania Iwana Wasiliewicza Groźnego i że mój ród, Szumiłowów, był znany już za Aleksego Michajłowicza i posiadamy na to dokumenty i w historii Karamzina wspomniano o nas[13] A więc tak, kochanku, pod tym względem nie jesteśmy gorsi od innych. Jak tylko staruszek zaczął mi to tłumaczyć, zaraz zrozumiałam, co ma na myśli. Widać i jemu przykro, że Nataszę lekceważą. Tylko bogactwem biorą prym przed nami. A niechże się ten rozbójnik, Piotr Aleksandrowicz, stara o bogactwo; wszyscy wiedzą, że to okrutna, chciwa dusza. Do jezuitów, powiadają, potajemnie się zapisał w Warszawie. Czy prawda?

— Głupia pogłoska — odpowiedziałem, mimo woli zainteresowany uporczywością tej pogłoski. Ale wiadomość o Mikołaju Siergieiczu, oglądającym swe rodowe dokumenty, była ciekawa. Dawniej nigdy się nie przechwalał swym rodowodem.

— Wszystko to łajdaki zatwardziałe! — ciągnęła dalej Anna Andriejewna. — I jakże ona tam, kochanku, martwi się, płacze? Ach, czas ci już iść do niej. Matriona! Matriona! Zbój, nie dziewczyna! Czy jej nie skrzywdził kto? Mówże, Wania!

Co miałem jej odpowiedzieć? Staruszka się rozpłakała. Zapytałem, jaka jeszcze przykrość ją spotkała, o której niedawno miała zamiar mi opowiedzieć.

— Ach, mój drogi, mało jeszcze było nieszczęść, widocznie jeszcze czara nie wypita do dna! Pamiętasz, kochanku, czy nie pamiętasz — miałam medalionik, w złoto oprawny, tak, na pamiątkę zrobiony, i w nim portret Nataszy w wieku dziecięcym; osiem lat wtedy miała, aniołek mój kochany. Wtedy jeszcze zamówiliśmy go u przejezdnego artysty-malarza, ale tyś widać zapomniał. Malarz był doskonały; przedstawił ją jako Kupidyna. Włoski miała wtedy jaśniutkie; w koszuleczce muślinowej, takiej, przez którą ciało prześwieca, i wyszła taka ladniutka, że napatrzeć się nie można. Prosiłam malarza, żeby jej skrzydełka domalował, ale się nie zgodził. Po tych naszych strasznych dniach wydobyłam medalion ze szkatułki i powiesiłam go na piersi obok krzyżyka, ale boję się, żeby mój nie zauważył. Przecież on wtedy wszystkie jej rzeczy kazał wyrzucić albo spalić, aby nic nie przypominało nam o niej. A jak ja choć na jej portret popatrzę, czasem popłaczę, zawsze jednak robi mi się lżej na sercu. Czasem, gdy jestem sama, całuję medalionik, jakbym ją żywą całowała; nadaję jej tkliwe imiona, a na noc codziennie przeżegnam. Mówię z nią głośno, gdy sama zostanę, pytam o coś i wyobrażam sobie, że mi odpowiada; i pytam jeszcze raz. Och, drogi Wania, ciężko nawet opowiadać! Więc jestem szczęśliwa, że chociaż o medalionie nie wie i nie zwraca uwagi. Aż tu wczoraj rankiem nagle medalionu nie ma, tylko sznurek został, musiał się przetrzeć i zgubiłam medalion. Zamarłam po prostu. Szukałam, szukałam, szukałam, i nic! Zginął, przepadł! Ale gdzie? Myślę sobie: w pościeli zarzuciłam; przeszukałam wszystko — nie ma! Gdyby się urwał i upadł, może by go ktoś znalazł, a któż mógł znaleźć, jeśli nie on lub Matriona? O Matrionie nie ma co myśleć, jest mi oddana całą duszą... (Matriona, podasz wreszcie samowar?) No, myślę sobie, jeśli on znajdzie, to co wtedy? Siedzę sobie i coraz mi smutniej, płaczę, nie mogę powstrzymać łez. Mikołaj Siergieicz zaś jest coraz milszy dla mnie; patrzy się, jak gdyby wiedział, dlaczego płaczę, i żal mu mnie. Myślę sobie: skąd on może wiedzieć? Czyżby naprawdę znalazł medalion i wyrzucił przez lufcik? W gniewie jest do tego zdolny; wyrzucił, a teraz mu smutno — żałuje, że wyrzucił. Chodziłam nawet z Matriona szukać pod oknem i pod lufcikiem — nic nie znalazłam. Jak kamień w wodę. Całą noc przepłakałam. Po raz pierwszy nie przeżegnałam jej na noc. Och, Iwanie Pietrowiczu, to nic dobrego nie wróży; już drugi dzień płaczę, nie ocierając oczu. Jak zwiastuna bożego oczekiwałam pana, żeby choć trochę się pocieszyć... I staruszka gorzko zapłakała.

— Ale, ale, zapomniałam panu powiedzieć — zawołała nagle, ucieszona, że sobie coś przypomniała — czy słyszał pan od niego o sierotce?

— Słyszałem, Anno Andriejewno, mówił mi, że macie państwo zamiar wziąć biedną dziewczynkę, sierotkę, na wychowanie. Czy to prawda?

— Ani mi to w głowie, kochanie, ani mi to w głowie! Nie chcę żadnej sierotki! Przypominałaby nam tylko nasz gorzki los, nasze nieszczęście. Nie chcę nikogo oprócz Nataszy. Była tylko jedna córka, to i jedna pozostanie. Ale cóż to ma znaczyć, kochanku, że on tę sierotkę wymyślił? Co pan o tym myśli, Iwanie Pietrowiczu? Czy żeby mnie pocieszyć, czy co, czy z powodu moich łez, czy żeby rodzoną córkę zupełnie wyrzucić z pamięci i do innego dziecka się przywiązać? Co on z panem mówił o mnie po drodze? Jaki on się panu wydał — surowy, gniewny? Css!... Idzie! Później powie pan, kochanku, później... A jutro nie zapomnij przyjść...

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

Wszedł staruszek. Spojrzał na nas z ciekawością i jakby wstydząc się czegoś, zasępił się i podszedł do stołu.

— Gdzie samowar? — zapytał — czyżby dotąd jeszcze nie było czasu przynieść?

— Już niesie, ojczulku, już niesie; ot i przyniosła — zakrzątała się Anna Andriejewna.

Matriona zjawiła się z samowarem w chwili, gdy zobaczyła Mikołaja Siergieicza, jak gdyby czekała na jego wejście, żeby podawać. Była to stara, doświadczona i oddana służąca, ale najbardziej samowolna i zrzędliwa ze wszystkich służących świata, o charakterze upartym i przekornym. Mikołaja Siergieicza bała się i przy nim zawsze trzymała język za zębami. Za to w zupełności sobie to wynagradzała z Anną Andriejewna, stale postępowała z nią po grubiańsku i okazywała wyraźną pretensję, by rządzić swoją panią, chociaż równocześnie serdecznie i szczerze kochała ją i Nataszę. Tę Matrionę znałem jeszcze w Ichmieniewce.

— Hm!... to bardzo nieprzyjemnie, kiedy się zmoknie, a tu nawet herbaty nie chcą przygotować.

Anna Andriejewna mrugnęła na mnie. On zaś nie znosił tych tajemniczych znaków porozumiewawczych i chociaż w tej chwili starał się na nas nie patrzeć, ale można było zmiarkować po wyrazie jego twarzy, że Anna Andriejewna właśnie teraz mrugnęła na mnie i on wie o tym.

— Chodziłem w mojej sprawie, Wania — zaczął nagle opowiadać. — Wszędzie łajdactwo. Nie wiem, czy ci mówiłem. Zasądzą mnie z kretesem. Dowodów, uważasz, nie ma, papierów potrzebnych nie ma; krążą fałszywe informacje... Hm!

Mówił o swoim procesie z księciem; proces ten ciągnął się jeszcze, ale przybierał coraz gorszy obrót dla Mikołaja Siergieicza. Milczałem, nie wiedząc, co mu odpowiedzieć. Spojrzał na mnie podejrzliwie.

— No, cóż! — podchwycił nagle, jakby podrażniony naszym milczeniem — im prędzej, tym lepiej. Gdyby nawet skazano mnie na zapłacenie, i tak łajdakiem mnie nie zrobią. Moje sumienie w porządku; zresztą, niech skazują. Przynajmniej sprawa raz się zakończy. Zrujnują mnie — to rzucam wszystko i jadę na Syberię.

— Boże, dokąd ty chcesz jechać? A po co tak daleko! — nie wytrzymała Anna Andriejewna.

— A tutaj do czego bliżej ? — zapytał brutalnie, jak gdyby ucieszony sprzeciwem.

— No, bądź co bądź... bliżej ludzi... — powiedziała Anna Andriejewna i spojrzała na mnie z wyrazem cierpienia.

— Jakich ludzi? — zawołał wodząc rozpłomienionymi oczami ode mnie do żony — jakich ludzi? Grabieżców, oszczerców, zdrajców? Takich jest dosyć wszędzie; nie martw się, na Syberii też ich znajdziemy. A nie chcesz ze mną jechać, proszę bardzo, zostań; nie zmuszam.

— Mikołaju Siergieiczu, dla kogóż ja tu bez ciebie pozostanę?! — zawołała biedna Anna Andriejewna. — Przecież oprócz ciebie nie mam na całym świecie ni...

Zacięła się, umilkła i zwróciła na mnie przestraszone spojrzenie, jakby prosząc o wstawiennictwo i pomoc. Stary był rozdrażniony i czepiał się wszystkiego; nie można było mu się sprzeciwiać.

— Właściwie, czemu się pani niepokoi, Anno Andriejewno? — powiedziałem. — Na Syberii nie jest wcale tak źle, jakby się wydawało. W razie nieszczęścia, gdyby państwu wypadło sprzedać Ichmieniewkę, zamiar Mikołaja Siergieicza jest nawet bardzo praktyczny. Na Syberii można znaleźć bardzo przyzwoitą prywatną posadę, a wówczas...

— Przynajmniej ty, Wania, mówisz do rzeczy. Tak właśnie myślę. Rzucę wszystko i pojadę.

— No, tego nie oczekiwałam — zawołała Anna Andriejewna załamawszy ręce. — I ty, Wania, to samo! Nie oczekiwałam tego od pana, Iwanie Pietrowiczu... Spotykało pana u nas samo dobro, a teraz...

— Ha, ha, ha! A na coś ty oczekiwała? Pomyśl, z czego będziemy żyli? Ostatnie grosze wychodzą! A może każesz mi iść do księcia Piotra Aleksandrowicza prosić o przebaczenie?

Usłyszawszy imię księcia, staruszka zadrżała ze strachu. Łyżeczka do herbaty, trzymana przez nią, zadzwoniła o talerzyk.

— Nie, naprawdę — podchwycił Ichmieniew doprowadzając się stopniowo, ze złośliwym, przekornym zadowoleniem, do coraz większego rozdrażnienia — jak myślisz, Wania, lepiej może iść? Po co jechać na Syberię? Najlepiej jutro rano ubiorę się elegancko, uczeszę, uliżę; Anna Andriejewna da mi nowy gors (do takiej osoby nie można przecież inaczej!), rękawiczki trzeba kupić, aby już był kompletny bon ton — i iść do jaśnie oświeconego: dobrodzieju, jaśnie oświecony panie, ojcze rodzony! Daruj, przebacz, daj kawałek chleba — żona, dzieci małe!... Czy tak, Anno Andriejewno? Chcesz tego?

— Ja... nic nie chcę! Tak, głupstwo palnęłam, przebacz, jeśli czym ciebie rozgniewałam, tylko nie krzycz — rzekła coraz bardziej drżąc ze strachu.

Jestem pewny, że cierpiał w duchu i wszystko w nim się przewracało w tej chwili, gdy patrzył na łzy i strach swej biednej towarzyszki życia; pewny jestem, że było mu daleko boleśniej niż jej; lecz nie mógł się powstrzymać. Zdarza się to niekiedy ludziom o najlepszym sercu, lecz o słabych nerwach, którzy przy całej swej dobroci dają się unieść aż do upojenia swemu żalowi i gniewowi, chcąc wypowiedzieć się za wszelką cenę, nawet za cenę zniewagi, zadanej niewinnym i najbliższym sobie istotom. Kobiety na przykład muszą czasem czuć się nieszczęśliwymi, skrzywdzonymi, choćby w rzeczywistości nie było żadnej krzywdy ani nieszczęścia. Jest wielu mężczyzn podobnych w tym wypadku do kobiet, i to mężczyzn na ogół silnych, nie posiadających specjalnie kobiecych cech charakteru. Starzec odczuwał potrzebę kłótni, choć cierpiał przez to.

Pamiętam, przyszło mi wówczas na myśl: czy staruszek w istocie nie zrobił tego, o co go podejrzewała Anna Andriejewna. Czy w istocie nie szedł do Nataszy, lecz rozmyślił się w drodze, czy też coś pokrzyżowało mu plany, i wrócił do domu, zły i upokorzony, wstydząc się swych niedawnych uczuć i pragnień, szukając kogoś, na kim można by sobie powetować własną słabość, i wybierając tych właśnie, których najbardziej podejrzewał o podobne pragnienia i uczucia. Może chcąc przebaczyć córce, wyobrażał sobie zachwyt i radość swej Anny Andriejewny, a wobec niepowodzenia, rozumie się, ona pierwsza na tym ucierpiała.

Ale wygląd jej, przygnębionej, drżącej przed nim ze strachu, rozczulił go. Jak gdyby zawstydził sję swego gniewu i na chwilę się pohamował. Milczeliśmy wszyscy; starałem się nie patrzeć na niego. Lecz ten dobry moment trwał krótko. Za wszelką cenę musiał się wypowiedzieć, choćby wybuchnąć, choćby przekląć.

— Widzisz, Wania — powiedział nagle — bardzo mi przykro, nie chciałbym tego mówić, lecz nadszedł czas, że trzeba sprawę wyjaśnić, bez ogródek, jak każdy uczciwy człowiek powinien... rozumiesz, Wania? Rad jestem, żeś przyszedł, i dlatego chcę jasno powiedzieć przy tobie tak, aby i inni słyszeli, że wszystkie te głupstwa, wszystkie te łzy, westchnienia, nieszczęścia, dokuczyły mi wreszcie. To, com wyrwał z mego serca, może krwawo i z bólem, nigdy już tam nie wróci. Tak!... Co powiedziałem, to zrobię. Mówię o tym, co zaszło pół roku temu, rozumiesz, i mówię o tym tak otwarcie, po prostu właśnie dlatego, żebyś ty w żaden sposób nie mógł się pomylić co do znaczenia moich słów — dodał patrząc na mnie pałającym wzrokiem i jawnie unikając wystraszonych spojrzeń żony. ,— Powtarzam: to głupstwa; ja sobie tego nie życzę! Wścieka mnie to właśnie, że wszyscy uważają mnie za durnia, za ostatniego podleca, za zdolnego do takich nikczemnych, słabych uczuć... myślą, że ja szaleję ze zmartwienia... Brednie! Odrzuciłem, zapomniałem moje dawne uczucia! Nie istnieją dla mnie żadne wspomnienia... tak! tak! tak! tak!

Wstał gwałtownie, uderzył pięścią w stół, aż filiżanki zadzwoniły.

— Mikołaju Siergieiczu! Czy panu nie żal Anny Andriejewny? Proszę popatrzeć, co pan z nią robi — powiedziałem nie mogąc się powstrzymać i patrząc na niego niemal z oburzeniem. Lecz dolałem tylko oliwy do ognia.

— Wcale mi nie żal! — zawołał drżąc i blednąc — nie żal mi dlatego, że i mnie również nie żałują. Nie żal mi, ponieważ w moim własnym domu tworzą się spiski przeciwko mojej zhańbionej głowie z powodu rozpustnej córki, godnej przekleństwa i wszelkich kar!...

— Ojcze, Mikołaju Siergieiczu, nie przeklinaj! — zawołała Anna Andriejewna.

— Przeklnę! — zawołał starzec dwa razy głośniej niż przedtem — dlatego że ode mnie, skrzywdzonego, zhańbionego, żąda się, bym poszedł do tej przeklętej i prosił ją o przebaczenie! Tak, tak jest. Męczy się mnie, dzień w dzień, dniem i nocą, we własnym domu — łzami, westchnieniami, głupimi napomknieniami! Chcą mnie zmiękczyć... Patrz, patrz, Wania — dodał, drżącymi rękami wyjmując w pośpiechu z bocznej kieszeni jakieś papiery — tu są wyciągi z naszej sprawy! Z tej sprawy wynika teraz, że jestem złodziej, oszust, że okradłem mego dobroczyńcę! Jestem napiętnowany, zhańbiony przez nią! O, patrz, patrz!...

Zaczął wyrzucać na stół z bocznej kieszeni surduta różne papiery, jeden za drugim, niecierpliwie szukając pomiędzy nimi tego, który chciał mi pokazać. Lecz potrzebny dokument, jakby naumyślnie, nie dawał się odszukać. W zniecierpliwieniu wyszarpał z kieszeni wszystko, co mógł zagarnąć ręką, i nagle — coś dźwięcznego i ciężkiego upadło na stół... Anna Andriejewna krzyknęła. Był to zgubiony medalion!

Nie chciałem wierzyć własnym oczom. Starcowi krew rzuciła się do głowy i zalała policzki; drgnął. Anna Andriejewna stała ze złożonymi rękami i błagalnie patrzyła na niego. Twarz jej zabłysła jasną, radosną nadzieją... Ten rumieniec na twarzy, to zmieszanie staruszka wobec nas... tak, ona się nie omyliła, rozumiała teraz, w jaki sposób zginął jej medalion !

Zrozumiała, że to on go znalazł, ucieszył się i może drżąc ze wzruszenia, zazdrośnie schował przed oczami wszystkich i tylko sam, w ukryciu, z bezgraniczną miłością wpatrywał się w twarzyczkę swego ukochanego dziecięcia — patrzył nie mogąc się napatrzeć. Może i on, podobnie jak biedna matka, zamykał się z dala od wszystkich, by rozmawiać ze swoją drogą Nataszą, wymyślać jej odpowiedzi i odpowiadać na nie; a w nocy, z męczącą troską, ze zduszonym łkaniem w piersi, pieścił i całował drogi wizerunek i zamiast przeklinać, przebaczał i błogosławił tej, której nie chciał widzieć i którą przeklinał wobec wszystkich.

— Mój drogi, więc ty ją jeszcze kochasz! — zawołała Anna Andriejewna nie opanowując się już wobec srogiego ojca, który przed chwilą przeklinał jej Nataszę.

Lecz natychmiast po tym okrzyku bezrozumny gniew błysnął w jego oczach. Pochwycił medalion, zamachnął się, rzucił na podłogę i z wściekłością zaczął go deptać.

— Bądź na wieki, na wieki przeklęta przez mnie! — krzyczał ochrypłym głosem dusząc się. — Na wieki, na wieki!

— Boże — zawołała staruszka — ją, ją, moją Nataszę! Jej twarzyczkę... depcze nogami! Tyranie! Nieczuły, okrutny pyszałku!

Usłyszawszy jęk żony, szalony starzec opamiętał się spostrzegając z przerażeniem, co się stało. Nagle chwycił z podłogi medalion i chciał wybiec z pokoju, lecz zrobiwszy zaledwie dwa kroki, upadł na kolana, rękami oparł się o stojącą przed nim otomanę i bezsilnie pochylił głowę.

Łkał jak dziecko, jak kobieta. Łkania dławiły mu pierś, jakby ją miały rozerwać. Groźny starzec w jednej chwili stał się słabszy niż dziecko. O, teraz już nie mógł przeklinać, już nie wstydził się nikogo z nas i w spazmatycznym porywie miłości znów niezliczonymi pocałunkami pokrywał portret, który przed chwilą deptał. Zdawało się, że cała tkliwość, cała miłość jego do córki, tak długo powstrzymywana, usiłowała teraz uzewnętrznić się z niepowstrzymaną siłą i siłą tego porywu rozrywa całą jego istotę.

— Przebacz jej, przebacz! — wołała płacząc Anna Andriejewna pochyliwszy się nad nim i objąwszy go ramieniem. — Przyjmij ją z powrotem pod rodzinny dach, mój kochany, sam Bóg na Sądzie Ostatecznym policzy ci twą pokorę i miłosierdzie!...

— Nie, nie! Za nic w świecie, nigdy! — krzyczał ochrypłym, zdławionym głosem. — Nigdy! Nigdy!

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

Późno, o dziesiątej, przyszedłem do Nataszy. Mieszkała wtedy na Fontance, niedaleko Siemionowskiego Mostu, w brudnym czynszowym domu kupca Kołutuszkina, na trzecim piętrze. W pierwszym okresie po opuszczeniu domu rodzinnego Natasza i Alosza zajmowali ładne mieszkanie, nieduże, ale miłe i wygodne, na trzecim piętrze, na Litiejnej. Ale wkrótce środki młodego księcia wyczerpały się. Nauczycielem muzyki nie został, lecz zaczął pożyczać i wpadł w ogromne, jak na niego, długi. Pieniądze tracił na upiększanie mieszkania, na podarunki dla Nataszy, która protestowała przeciwko jego marnotrawstwu, rohiia mu wymówki, czasem nawet płakała. Alosza, czuły, o wrażliwym sercu, obmyślający z rozkoszą, niekiedy przez całi tydzień, u} by jej podarować i jak ona przyjmie prezent, zwierzający mi się zawczasu ze swych nadziei i marzeń, wpadł w przygnębienie po jej burach i łzach, tak że było go żal, a później z powodu podarków bywały wymówki, rozgoryczenia i kłótnie. Poza tym Alosza trwonił sporo pieniędzy w sekrecie przed Nataszą; dawał się namawiać przez kolegów, odwiedzał różne Józefiny i Miny, i mimo to równocześnie bardzo kochał Nataszę. Kochał ją z jakąś udręką; często przychodził do mnie, rozstrojony i smutny, mówiąc, że nie jest wart nawet paznokcia swej Nataszy, że jest niesubtelny i zły, że nie potrafi jej zrozumieć i nie jest wart jej miłości. Po części miał słuszność: byli zupełnie sobie nierówni; on wobec niej czuł się dzieckiem, a i ona zawsze go uważała za dziecko. Ze łzami przyznawał mi się do znajomości z Józefiną, błagając jednocześnie, abym nie mówił o tym Nataszy; i kiedy, nieśmiały, drżący, udawał się po tych wszystkich szczerościach ze mną do niej (koniecznie ze mną, zapewniając, że boi się spojrzeć na nią po swym występku, a ja jeden mogę go powstrzymać), Nataszą od pierwszego wejrzenia wiedziała, o co chodzi. Była bardzo zazdrosna i nie rozumiem, jak mogła wciąż przebaczać mu jego lekkomyślność. Zwykle odbywało się to tak: Alosza wchodził ze mną, nieśmiało zaczynał mówić, z nieśmiałą tkliwością patrzył jej w oczy. Ona zgaduje natychmiast, że zawinił, ale nie okazuje tego nigdy, nigdy pierwsza nie zaczyna o tym mówić, o nic nie pyta, przeciwnie, staje się dla niego łaskawsza, weselsza — i nie było to żadną przebiegłą, obmyślaną grą z jej strony. Nie, ta cudowna istota czuła jakaś bezgraniczną rozkosz w przebaczaniu i litości; jak gdyby w samym procesie przebaczania Aloszy można było odnaleźć osobliwą, subtelną rozkosz. Co prawda, wtedy jeszcze chodziło tylko o same Józefiny. Widząc ją łagodną i przebaczającą, Alosza już nie mógł wytrzymać i zaraz wszystko wyznawał, bez żadnego pytania, aby ulżyć sercu i "żeby było jak dawniej", jak zwykle mawiał. Otrzymawszy przebaczenie, wpadał w zachwyt, niekiedy nawet płakał z radości i rozczulenia, ściskał ją, całował. Potem naraz stawał się wesoły i zaczynał z dziecinną otwartością opowiadać wszystkie szczegóły swoich przygód z Józefiną, śmiał się, chichotał, błogosławił, wychwalał Nataszę i wieczór kończył się szczęśliwie i wesoło. Wydawszy wszystkie pieniądze, zaczął sprzedawać rzeczy. Pod naciskiem Nataszy wyszukano maleńkie, lecz tanie mieszkanko na Fontance. Rzeczy sprzedawano nadal; Natasza sprzedała nawet swoje suknie i zaczęła szukać pracy. Gdy Alosza dowiedział się o tym, rozpacz jego nie miała granic; przeklinał sam siebie, krzyczał, że gardzi sobą, ale położenia w niczym nie poprawiał. Obecnie skończyły się te ostatnie środki; pozostawała już tylko praca, i to za bardzo mierną zapłatę.

Już na początku, mieszkając razem z ojcem, Alosza mocno się z nim pokłócił. Ówczesne zamiary księcia co do ożenienia syna z Katarzyną Fiodorowną Filimonow, pasierbicą hrabiny, były jeszcze w sferze projektów; lecz już wtedy kładł na nie silny nacisk. Woził Aloszę do przyszłej narzeczonej, namawiał do starania się o jej względy, przekonywał go surowością i perswazją, lecz sprawa nie doszła do skutku z powodu stanowiska hrabiny. Wtedy to ojciec zaczął patrzeć przez palce na stosunek syna z Natasza, pozostawiając wszystko czasowi i spodziewając się, że przy znanej lekkomyślności i wietrznict-wie Aloszy miłość ta wkrótce minie. O to, że Alosza może się ożenić z Natasza, książę przestał się martwić. Co do kochanków, to między nimi sprawa ta została odłożona aż do oficjalnego pogodzenia się z ojcem. Zresztą widać było, że Natasza nie chce pierwsza o tym mówić. Alosza wygadał się przede mną po kryjomu, że ojciec jego był nawet trochę rad z tej historii: sprawiało mu przyjemność poniżenie Ichmieniewa. Na zewnątrz nadal okazywał niezadowolenie. Zmniejszył i tak już dość szczupłą pensję syna (w stosunku do niego był nadzwyczaj skąpy), groził, że odbierze wszystko; lecz wkrótce pojechał do Polski za hrabiną, która miała tam swoje interesy; miał ciągle na myśli swatanie syna. Co prawda, Alosza był za młody do ożenku, lecz panna była tak bogata, że nie należało wypuścić z rak takiej gratki. Wreszcie książę osiągnął swój cel. Doszły do nas wiadomości, że sprawa swatów przybrała pomyślny obrót. Książę wrócił do Petersburga, syna potraktował uprzejmie, ale dalsze trwanie jego związku z Natasza niemile go zdziwiło. Zaczął się czuć niepewnie, bał się. W sposób surowy i stanowczy zażądał zerwania, lecz wkrótce wpadł na lepszy pomysł i zawiózł Aloszę do hrabiny. Jej pasierbica była niemal pięknością; prawie jeszcze podlotek, ale z sercem, jakie rzadko się zdarza spotkać, z jasną, nietkniętą przez grzech duszą, wesoła, rozumna, delikatna. Książę liczył się z tym, że bądź co bądź półroczny okres zrobił swoje, że Natasza nie będzie już miała dla syna uroku nowości i że teraz Alosza będzie patrzał na przyszłą narzeczoną innymi oczami niż pół roku temu. Przewidywania sprawdziły się tylko częściowo... Alosza rzeczywiście zadurzył się. Dodam tu jeszcze, iż ojciec stał się dla syna niezwykle łaskawy (chociaż wciąż nie dawał mu pieniędzy). Alosza czuł, że pod tą łaskawością ukrywa się nieugięta, niezmienna wola, i cierpiał, zresztą znacznie mniej, niżby cierpiał nie widując co dzień Katarzyny Fiodorowny. Wiedziałem, że już piąty dzień nie pokazywał się u Nataszy. Idąc do niej od Ichmieniewów, zgadywałem z niepokojeni, co też ona chce mi powiedzieć. Z daleka dostrzegłem światło w jej oknie. Było między nami umówione, że będzie stawiała w oknie świecę wtedy, gdy koniecznie zechce mnie widzieć, toteż gdy tylko zdarzyło mi się gdzieś blisko przechodzić (a zdarzało się to prawie co wieczór), widząc niezwykłe światło w oknie, mogłem się domyślić, że jestem jej potrzebny i że czeka na mnie. Ostatnimi czasy wystawiała świecę bardzo często...

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

Zastałem Nataszę samą. Chodziła wolno po pokoju, tam i z powrotem, złożywszy ręce na piersi, w głębokim zamyśleniu. Wystygły samowar stał na stole i czekał na mnie od dawna. Milcząc, z uśmiechem podała mi rękę. Twarz miała bladą, o chorowitym wyrazie. W uśmiechu jej było coś bolesnego, tkliwego, cierpiącego. Niebieskie jasne jej oczy stały się jak gdyby większe niż przedtem, włosy jak gdyby gęstsze — tak się wydawało przynajmniej przy jej wychudłej twarzy i chorobliwym wyglądzie.

— A ja myślałam, że już nie przyjdziesz — powiedziała podając mi rękę — chciałam nawet Mawrę posłać po ciebie, obawiałam się, czyś znów nie zachorował.

— Nie, nie zachorowałem, tylko zatrzymano mnie, zaraz ci opowiem. Ale co ci jest? Co się stało?

— Nic się nie stało! — odpowiedziała, jakby zdziwiona. — Bo co?

— Przecież pisałaś... wczoraj pisałaś, bym przyszedł, i wyznaczyłaś mi godzinę jakoś nie tak jak zwykle.

— Ach, tak! To na niego wczoraj czekałam.

— No i cóż, dotąd jeszcze nie był?

— Nie. I pomyślałam: jeżeli nie przyjdzie, trzeba będzie z tobą pomówić — dodała po chwili.

— A dziś wieczorem czekałaś na niego?

— Nie, nie czekałam, on dziś jest tam.

— Więc myślisz, Nataszo, że on już nigdy nie przyjdzie?

— Przyjdzie, naturalnie — odpowiedziała spojrzawszy na mnie jakoś niezwykle poważnie.

Nie podobała jej się nagłość moich pytań. Zamilkliśmy chodząc dalej po pokoju.

— Wciąż czekałam na ciebie — zaczęła znów z uśmiechem— i wiesz, co robiłam? Chodziłam tam i z powrotem i mówiłam z pamięci wiersze. Pamiętasz: dzwoneczki, droga zimowa... "Mój samowar już szumi na stole z dębiny..." — myśmy to razem czytali:

Ucichła zamieć; droga jasno oświetlona, Noc spogląda zamglonych oczu milionami...

— A dalej:

Nagle słyszę: ktoś śpiewa — ten głos tak mi znany, I dzwoneczki w takt dźwięczą tak skocznie: "Kiedyż, kiedy nadejdzie mój miły, kochany, Kiedyż w moich objęciach odpocznie? Jakież miłe to życie! Gdy zorza zaczyna Igrać w oknie blaskami na soplu lodowym, Mój samowar już szumi na stole z dębiny, Trzaska piec, kolorowe nad łóżkiem muśliny Oświetlając płomieniem różowym..."

— Jakie to śliczne! Jakie to bolesne wiersze, i co za fantastyczny, narzucający się obraz! To kanwa tylko i ledwie naznaczony wzór — wszystko można wyszywać. Te dwa wyrażenia: początkowe i ostatnie. Ten samowar, ta muślinowa zasłona — jakie to wszystko swojskie... To tak jak w mieszczańskich domkach w naszym powiatowym miasteczku; ja ten dom tak jakbym widziała: nowy, z belek, jeszcze nie oszalowany... A później inny obraz:

Ten sam głos znowu słyszę — ten śpiew tak mię smuci, Już dzwoneczki nie dźwięczą w takt skocznie: "Tak mi straszno, że dawny przyjaciel mój wróci, I znów pieścić i ściskać mię pocznie! Jakież smutne to życie! Pokoik maleńki. Taki ciasny i ciemny, i nudny; wiatr wieje... Rośnie wiśnia samotna przed moim okienkiem, Ale szyby zamarzły, nie widać wisienki, Może dawno ją zmiotły zawieje. Smutne życie! Już dawno spłowiały muśliny, Chora snuję się, błądzę, do domu nie wracam, Nie ma kto mię połajać — porzucił jedyny... Tylko zrzędzi staruszka..."[14]

— "Chora snuję się..." — to "chora" jak dobrze tutaj użyte. "Nie ma kto mię połajać" — ileż pieszczoty i miękkości w tym wierszu, jaka udręka wspomnień, i to udręka, którą człowiek sam wywołał i lubuje się nią... Boże, jakie to ładne! Jakie to prawdziwe!

Zamilkła, jak gdyby usiłując zdusić dławiący ją spazm.

— Drogi Wania! — rzekła po chwili i nagle znowu zamilkła, jak gdyby zapomniawszy, co chciała powiedzieć, lub może powiedziała to tak sobie, bezmyślnie, pod wpływem jakiegoś nagłego uczucia.

W czasie tej rozmowy ciągle chodziliśmy po pokoju. Przed obrazem płonęła lampka. Ostatnimi czasy Natasza stawała się coraz pobożniejsza i nie lubiła, gdy z nią o tym zaczynano mówić.

— Co to, czy jutro święto? — zapytałem — lampka zapalona.

— Nie, wcale nie święto... ale co tam, Wania, siadaj, zmęczyłeś się, jak widać. Chcesz herbaty? Przecież tyś jeszcze nie pił?

— Siadajmy, Nataszo. Piłem już herbatę.

— Skąd teraz wracasz?

— Od nich.

Zawsześmy tak między sobą nazywali dom jej rodziców.

— Od nich? Jak zdążyłeś? Sam poszedłeś? Prosili cię? Zarzuciła mnie pytaniami. Twarz jej stała się jeszcze bledsza ze wzruszenia. Opowiedziałem jej drobiazgowo moje spotkanie ze staruszkiem, rozmowę z matką i scenę z medalionem — opowiedziałem szczegółowo, ze wszystkimi odcieniami. Nigdy nic przed nią nie ukrywałem. Słuchała, chciwie chwytając każde moje słowo. Łzy błysnęły w jej oczach. Scena z medalionem wzruszyła ją mocno.

— Zaczekaj, zaczekaj, Wania — mówiła, często przerywając mi opowiadanie — mów bardziej szczegółowo, wszystko, wszystko, możliwie najbardziej szczegółowo. Opowiadasz niedokładnie!...

Powtórzyłem po raz drugi i trzeci, co chwila odpowiadając na jej bezustanne pytania o szczegóły.

— I ty naprawdę myślisz, że on szedł do mnie?

— Nie wiem, Nataszo, i nawet nie mogę sobie wyrobić pewnego zdania. Że smuci się bardzo z twojego powodu, że cię kocha — to jasne. Ale czy szedł do ciebie, to... to...

— I całował medalion? — przerwała. — Co mówił, gdy całował?

— Zupełnie bez związku, same wykrzykniki: nazywał cię najbardziej tkliwymi imionami, wzywał cię...

— Wzywał?

— Tak. Zapłakała z cicha.

— Biedni! — powiedziała. — A jeżeli on wie o wszystkim — dodała po chwili milczenia — to nic dziwnego... On i o ojcu Aloszy dużo wie.

— Nataszo — powiedziałem nieśmiało — chodźmy do nich!...

— Kiedy? — zapytała blednąc i z lekka unosząc się z krzesła. Myślała, że chcę z nią iść natychmiast. — Nie, Wania — dodała kładąc mi ręce na ramionach i uśmiechając się smutnie — nie, mój drogi; to stały twój temat, ale... nie mów lepiej o tym.

— Więc nigdy, nigdy nie skończy się to okropne poróżnienie? — zawołałem ze smutkiem. — Czy tak jesteś dumna, że nie chcesz zrobić pierwszego kroku? Powinnaś go zrobić, to twój obowiązek. Może ojciec tylko na to czeka, żeby ci przebaczyć... On jest ojcem i tyś go obraziła. Weź pod uwagę jego dumę; jest słuszna i naturalna! Powinnaś to zrobić. Spróbuj tylko, a przebaczy ci bez żadnych zastrzeżeń.

— Bez zastrzeżeń?! To niemożliwe; i nie rób mi wyrzutów, to daremne. Myślałam o tym całymi dniami i nocami i dotąd myślę. Od czasu, jak ich porzuciłam, dnia nie było, żebym o tym nie pomyślała. I wiele razy obojeśmy o tym mówili! Przecież wiesz, że to niemożliwe!

— Spróbuj!

— Nie, mój drogi, nie mogę. Jeżeli nawet bym spróbowała, to tylko bym go jeszcze bardziej obróciła przeciwko sobie. Tego, co bezpowrotne, powrócić nie można, a przecie wiesz, co tu właściwie jest bezpowrotne. Bezpowrotne są te dziecięce, szczęśliwe dni, które przeżyłam razem z nimi. Choćby mi ojciec przebaczył, nie poznałby mnie teraz. Kochał mnie jako dziewczynkę, jako duże dziecko. Cieszyła go moja dziecięca prostota; ciągle jeszcze gładził mnie po głowie tak samo, jak wtedy, gdy byłam siedmioletnią dziewczynką i siedząc u niego na kolanach śpiewałam moje dziecinne piosenki. Od najwcześniejszego dzieciństwa aż do ostatniego dnia podchodził do mego łóżka, aby przeżegnać mnie na noc. Na miesiąc przed naszym nieszczęściem kupił mi kolczyki w sekrecie przede mną (a ja się dowiedziałam o wszystkim) i radował się, jak dziecko, wyobrażając sobie, jak mnie ucieszy prezent, i rozgniewał się strasznie na nas wszystkich, a zwłaszcza na mnie, gdy się dowiedział, że już dawno wiem o kupnie kolczyków. Na trzy dni przed moim odejściem zauważył, że jestem smutna, i sam natychmiast posmutniał — i co myślisz? — aby mnie rozweselić, postanowił wziąć bilet do teatru!... Chciał mnie tym uleczyć. Powtarzani ci, znał i kochał małą dziewczynkę i nie chciał nawet myśleć, że kiedyś będę kobietą. Jemu to nawet do głowy nie przychodziło. Gdybym teraz wróciła, on by mnie nie poznał. Jeżeli nawet przebaczy, to komu? Nie jestem już dawnym dzieckiem, przeżyłam dużo. Gdyby nawet wszystko się ułożyło, będzie jednak wzdychał do dawnego szczęścia, będzie się martwił, że jestem inna niż dawniej, inna niż dziecko, które kochał; to, co było dawniej, zawsze wydaje się lepszym i bywa wspominane z męką. O, jak piękna jest przeszłość, Wania! — zawołała z uniesieniem przerywając bieg swych myśli tym wykrzyknikiem, boleśnie wyrywającym się z jej serca.

— Wszystko to prawda — rzekłem — co mówisz, Nataszo. To znaczy, że musi teraz poznać ciebie i pokochać na nowo. Najważniejsza rzecz: poznać. Cóż! Pokocha cię na nowo. Czy myślisz, że nie będzie zdolny poznać i pokochać ciebie, on, człowiek o takim sercu?

— Wania, nie bądź niesprawiedliwy! Cóż jest we mnie osobliwego do zrozumienia? Nie o tym mówiłam. Widzisz, miłość ojcowska również bywa zazdrosna. Przykro mu, że bez niego zaczęło się to wszystko z Aloszą, a on nie zauważył. Wie, że nawet tego nie przeczuwał, i nieszczęsne konsekwencje naszej miłości, moją ucieczkę, przypisywał właśnie mojej "niewdzięcznej" skrytości. To, że nie przyszłam do niego od razu i nie zwierzyłam przed nim każdego drgnienia serca, a przeciwnie, zataiłam moją miłość w sobie i kryłam się przed nim, to jest, zapewniam cię, dla niego bardziej przykre niż konsekwencje tej miłości, niż to, że odeszłam od nich i oddałam się bez zastrzeżeń kochankowi. Dajmy na to, iż przyjmie mnie teraz z zapałem, tkliwie jak ojciec, lecz ziarno niezgody pozostanie. Na drugi, na trzeci dzień rozpoczną się kwasy, nieporozumienia, wymówki. A poza tym nie przebaczy mi bez stawiania warunków. Przypuśćmy, że powiem mu całą prawdę z głębi serca, że rozumiem doniosłość mej obrazy i moją winę wobec niego. I choćbym bardzo cierpiała, jeżeli nie zechce zrozumieć, ile mnie samą kosztowało całe to szczęście z Aloszą, ile wycierpiałam, zdławię swój ból, zniosę wszystko, ale jemu i to nie wystarczy. Zażąda ode mnie rzeczy niemożliwej: zażąda, żebym przeklęła całą moją przeszłość, żebym przeklęła Aloszę i wyparła się mojej miłości do niego. Zapragnie tego, co jest nieosiągalne: powrotu do dawnego i wykreślenia z naszego życia ostatniego półrocza. Ale ja nie przeklnę nikogo, nie mogę niczego się wyprzeć... Tak już jest, tak się stało... Nie, Wania, teraz nie można. Jeszcze nie nadszedł czas.

— A kiedy nadejdzie?

— Nie wiem... Trzeba w jakiś sposób cierpieć znowu dla naszego przyszłego szczęścia; trzeba okupić je jakąś nową męczarnią. Przez cierpienia wszystko się oczyszcza... Ach, Wania, ile w życiu jest bólu!...

Zamilkłem i patrzyłem na nią, zamyślony.

— Dlaczego tak na mnie patrzysz, Aloszą, chciałam powiedzieć: Wania? — rzekła myląc się i pokrywając swą omyłkę uśmiechem.

— Przyglądam się twemu uśmiechowi, Nataszo. Skąd go wzięłaś? Dawniej tak się nie uśmiechałaś.

— A cóż takiego widzisz w moim uśmiechu?

— Dawna, dziecinna prostota, prawda, jest w nim jeszcze... Ale kiedy się uśmiechasz, wydaje się, że jednocześnie coś cię silnie boli w sercu. Widzisz, zmizerniałaś, Nataszo, twoje włosy jak gdyby stały się gęstsze... Co to za suknię masz na sobie? Czy to jeszcze u-aieh była robiona?

— Jak ty mnie kochasz, Wania — odpowiedziała, łagodnie spojrzawszy na mnie. — No, a co ty teraz porabiasz? Jakże twoje sprawy?

— Nic się nie zmieniło; wciąż piszę powieści, ale nie idzie mi. Natchnienie się urwało. Można było to napisać od ręki i może by to była rzecz ciekawa, ale szkoda mi dobrego pomysłu. Jednego z najulubieńszych. A do dziennika muszę koniecznie oddać na termin. Myślę nawet o odłożeniu powieści, żeby szybko obmyślić nowelę, coś lekkiego i miłego, bez ponurej tendencji... Bynajmniej... Wszyscy powinni się cieszyć, radować!...

— Biedny męczenniku! A cóż Smith?

— Smith umarł.

— Nie przychodzi do ciebie? Mówię poważnie, Wania, jesteś chory i nerwy masz rozstrojone, ciągle jakieś przywidzenia. Zauważyłam to, kiedyś mi opowiadał o wynajęciu nowego mieszkania. No co, mieszkanie niedobre, wilgotne ?

— Tak! W dodatku miałem pewne zdarzenie dziś wieczorem... Zresztą, opowiem ci później.

Już mnie nie słuchała i siedziała w głębokim zamyśleniu.

— Nie rozumiem, jak mogłam wtedy od nich odejść; miałam gorączkę — powiedziała wreszcie, patrząc na mnie spojrzeniem, które nie oczekiwało odpowiedzi.

Gdybym z nią zaczął mówić w tej chwili, nie słyszałaby mnie zupełnie.

— Wania — rzekła głosem ledwie dosłyszalnym — prosiłam cię w -pewnej sprawie.

— Co takiego?

— Rozstaję się z nim.

— Czy już się rozstałaś, czy dopiero masz zamiar?

— Trzeba skończyć z tym życiem. Wezwałam cię, aby ci wypowiedzieć wszystko, co się we mnie teraz nagromadziło i co ukrywałam dotychczas przed tobą. — Zwykle zaczynała ze mną w ten sposób, zwierzając mi swoje skryte zamiary i prawie zawsze okazywało się, że wiedziałem dawno o tych wszystkich sekretach od niej samej.

— Ach, Nataszo, tysiąc razy słyszałem o tym od ciebie! Naturalnie, że nie możecie żyć razem; wasz związek jest jakiś dziwaczny, nie macie nic ze sobą wspólnego. Ale... czy ci starczy sił?

— Dawniej były to tylko zamiary, Wania, teraz już postanowiłam na dobre. Kocham go bezgranicznie, a równocześnie tak się składa, że postępuję jak wróg, zamykam mu przyszłość. Trzeba mu zwrócić wolność. Ożenić się ze mną nie może; nie ma sił, aby wystąpić przeciwko ojcu. Ja też nie chcę go wiązać. I dlatego jestem nawet zadowolona, że się zakochał w pannie, którą mu swatają. Będzie mu łatwiej rozstać się ze mną. Powinnam to zrobić! To obowiązek... Jeżeli go kocham, powinnam mu wszystko złożyć w ofierze, powinnam mu dowieść swej miłości, to obowiązek. Prawda?

— Przecież nie zdołasz go do tego skłonić.

— Ja go namawiać nie będę. Jeśli tu wejdzie w tej chwili, wszystko będzie po dawnemu. Powinnam jednak znaleźć taki sposób, żeby mu ułatwić odejście bez wyrzutów sumienia. Oto co mnie dręczy, Wania. Pomóż mi. Czy mi nic nie poradzisz?

— Jest taki sposób — powiedziałem. — Przestać go kochać i pokochać innego. Ale nie wiadomo, czy to jest sposób. Przecie znasz jego charakter. Teraz już pięć dni nie był u ciebie. Dajmy na to, że cię zupełnie opuścił; wystarczy, żebyś tylko do niego napisała, że sama go porzucasz, a natychmiast do ciebie wróci.

— Dlaczego ty go nie lubisz, Wania?

— Ja?

— Tak, ty, ty! Jesteś jego wrogiem, skrytym i jawnym! Nie możesz mówić o nim bez mściwości. Tysiące razy zauważyłam, że największą przejemność sprawia ci poniżenie i oczernianie go. Właśnie oczernianie, prawdę mówię!

— I tysiąc razy mi to mówiłaś. Dosyć, Nataszo, przerwijmy tę rozmowę.

— Chciałabym się przeprowadzić do innego mieszkania — odezwała się znowu po chwili milczenia. — Ale nie gniewaj się, Wania...

— Cóż, on przyjdzie i do innego mieszkania, a ja doprawdy się nie gniewam.

— Miłość to wielka siła, nowa miłość może go powstrzymać. Jeżeli nawet wróci do mnie, to pewnie tylko na chwilę. Jak sądzisz?

— Nie wiem, Nataszo, u niego jakoś to wszystko z niczym się nie da porównać; chciałby i z tamtą się ożenić, i ciebie kochać. I jakoś może to wszystko robić równocześnie.

— Gdybym wiedziała na pewno, że ją kocha, zdecydowałabym się... Wania! Nic nie ukrywaj przede mną! Czy wiesz coś takiego, czego mi nie chcesz powiedzieć?

Patrzyła na mnie niespokojnym, pytającym wzrokiem.

— Nie wiem o niczym, moja droga, słowo ci daję. Wobec ciebie byłem zawsze szczery. Zresztą ot co mi przychodzi na myśl: możliwe, że nie jest zakochany w pasierbicy hrabiny tak bardzo, jak myślimy. Po prostu sympatia...

— Tak myślisz, Wania? Boże, gdybym to wiedziała na pewno! O, jakbym chciała widzieć go w tej chwili, choćby tylko spojrzeć na niego. Z wyrazu twarzy dowiedziałabym się wszystkiego. I nie ma go! Nie ma!

— Czy ty na niego czekasz, Nataszo?

— Nie, on jest u niej, wiem o tym; posyłałam, żeby się dowiedzieć. Jak ja bym chciała spojrzeć i na nią... Słuchaj, Wania, powiem głupstwo, ale czy doprawdy nie ma sposobu, żebym ją mogła zobaczyć, żebym ją mogła gdzieś spotkać? Jak myślisz?

Z niepokojem oczekiwała, co powiem.

— Zobaczyć można, lecz zobaczyć tylko — to niewiele.

— Byle tylko zobaczyć — to by wystarczyło, resztę bym sama odgadła. Słuchaj, przecież ja stałam się taka niemądra; chodzę, chodzę tutaj sama, ciągle sama, ciągle sama i wciąż rozmyślam; myśli lecą jak wicher, tak mi ciężko! Oto co wymyśliłam. Czy ty nie mógłbyś się z nią poznać? Przecież hrabina (sam to opowiadałeś) chwaliła twoją powieść. Przecież bywasz niekiedy na wieczorach u księcia R. i ona tam bywa. Postaraj się, aby cię jej przedstawiono. A może Alosza mógłby cię z nią zapoznać? Wtedy byś mi o niej wszystko opowiedział.

— Nataszo, moja droga, o tym później pomówimy. Ale czy naprawdę myślisz, że ci wystarczy sił na rozłąkę? Popatrz teraz na siebie, czy jesteś tego pewna?

— Wy-star-czy! — odpowiedziała ledwie dosłyszalnie. — Wszystko dla niego. Całe moje życie dla niego. Ale wiesz co, Wania, nie mogę znieść, że on teraz jest u niej, zapomniał o mnie, siedzi koło niej, opowiada, śmieje się, pamiętasz, tak jak tutaj nieraz... Patrzy jej prosto w oczy; zawsze tak patrzy — i na myśl mu nawet nie przyjdzie, że ja tu teraz... z tobą...

Nie dokończyła i spojrzała na mnie z rozpaczą.

— Jakże, Nataszo, dopiero niedawno, przed chwilą mówiłaś...

— Niechbyśmy się rozstali, niechbyśmy się za obopólną zgodą rozstali — przerwała z pałającym wzrokiem — sama go będę błogosławić na tę drogę... Ale będzie mi ciężko, Wania, kiedy on pierwszy o mnie zapomni! Ach, Wania, jaka to męczarnia! Ja sama siebie nie rozumiem. Rozum wskazuje na jedno, a w rzeczywistości jest inaczej. Co się ze mną stanie?

— Ależ, uspokój się, Nataszo!

— To już piąty dzień, o każdej godzinie, w każdej minucie... Czy we śnie, czy na jawie — ciągle o nim myślę. Wiesz, Wania, chodźmy stąd, odprowadź mnie.

— Ależ, Nataszo.

— Nie, chodźmy. Czekałam na ciebie, Wania! Już od trzech dni myślę o tym. O tym właśnie pisałam do ciebie; nie powinieneś mi tego odmówić... Czekałam na ciebie... Trzy dni... Tam dzisiaj wieczorem... on jest tam... chodźmy!

Była jak w gorączce. W przedpokoju słychać było hałas, jak gdyby Mawra kłóciła się z kimś.

— Zaczekaj, Nataszo, kto to? — zapytałem. — Słuchaj! Zaczęła nasłuchiwać z niedowierzającym uśmiechem i nagle strasznie zbladła.

— Mój Boże! Kto tam? — powiedziała ledwie dosłyszalnym głosem.

Chciała mnie powstrzymać, ale wyszedłem do przedpokoju, do Mawry. W istocie był to Alosza. Rozpytywał o coś Mawrę, a ta początkowo nie wpuszczała go.

— Skądże to? — mówiła jak ktoś, posiadający władzę. — Co? Gdzieś pan bujał? No, idź pan, idź pan! Mnie pan nie przekupi! Niech no pan wejdzie; co pan tam powie?

— Ja się nikogo nie boję! Wejdę! — mówił Alosza, trochę zresztą zawstydzony.

— No, wchodź pan! O, jak mu się śpieszy!

— A wejdę! O! I pan tutaj — powiedział zobaczywszy mnie — jak to dobrze, że i pan tutaj! Otóż i jestem, widzi pan, jakże ja teraz...

— Po prostu, niech pan wejdzie — odpowiedziałem — czego się pan boi?

— Niczego się nie boję, zapewniam pana, dlatego że doprawdy jestem niewinny. Pan sądzi, że ja jestem winien? Przekona się pan, zaraz się usprawiedliwię. Nataszo, czy można? — zawołał z jakąś sztuczną śmiałością zatrzymując się przed zamkniętymi drzwiami.

Nikt nie odpowiedział.

— Co to? — zapytał z niepokojem.

— Nic, była tam przed chwilą — odpowiedziałem — czyżby coś...

Ostrożnie otworzył drzwi i nieśmiało rzucił okiem na pokój. Nie było nikogo.

Nagle zobaczył ją w kącie, pomiędzy szafą i oknem. Stała tam, jakby chowając się, na pół żywa ze wzruszenia. Kiedy to sobie przypominam, do dziś jeszcze nie mogę się nie uśmiechnąć. Alosza z wolna, ostrożnie podszedł do niej.

— Nataszo, co ci jest? Dobry wieczór, Nataszo — odezwał się nieśmiało, patrząc na nią jakby z przestrachem.

— No, cóż... no... nic! — odpowiedziała, ogromnie zmieszana, jak gdyby to ona była winna. — Czy... chcesz herbaty?

— Słuchaj, Nataszo... — mówił zupełnie tracąc głowę. — Możliwe, że jesteś przekonana o mojej winie... Ale ja nie jestem winien, ani trochę nie jestem winien! Widzisz, zaraz ci to opowiem.

— Po co to? — wyszeptała Natasza. — Nie, nie trzeba... lepiej daj rękę... i skończone... jak zawsze.

Wyszła ze swego kąta; rumieniec zaczął pokazywać się na jej policzkach. Patrzyła w ziemię, jak gdyby bała się spojrzeć na Aloszę.

— Boże! — zawołał z zachwytem Aliosza — gdybym był winien, doprawdy nie śmiałbym nawet spojrzeć na nią po tym wszystkim! Niech pan patrzy! — zawołał zwracając się do mnie — ona uważa mnie za winnego; wszystko świadczy przeciwko mnie! Od pięciu dni nie byłem! Opowiadają, że jestem u narzeczonej — i cóż? Ona mi przebacza i mówi:

"Daj rękę i wszystko skończone!" Nataszo, moja droga, mój aniele! Wiedz o tym, że ja nie jestem winien! Ani troszeczkę! Przeciwnie!

— Ale... Ale przecież ty jesteś teraz tam... Teraz ciebie tam wzywano... W jaki sposób znalazłeś się tutaj. Która... która godzina?

— Pół do jedenastej! Ja i tam byłem... Ale powiedziałem, że źle się czuję, i wyszedłem. To pierwszy, pierwszy raz od pięciu dni, że jestem wolny i mogłem przyjechać do ciebie, Nataszo. Właściwie mogłem był wcześniej przyjechać, ale nie przyjeżdżałem umyślnie. Dlaczego? Zaraz się dowiesz, wszystko ci wyjaśnię; przyjechałem tu po to, aby wyjaśnić; tylko doprawdy, tym razem nie zawiniłem wobec ciebie. Nie zawiniłem! Nie zawiniłem!

Natasza podniosła głowę i spojrzała na niego... Lecz spojrzenie jego jaśniało taką szczerością, twarz była tak rozradowana, tak wesoła, że nie można mu było nie wierzyć. Myślałem, że z okrzykiem rzucą się sobie w objęcia, jak to już bywało nieraz przy podobnych pojednaniach. Lecz Natasza, jakby przytłoczona szczęściem, opuściła głowę na piersi i nagle zaczęła cicho płakać... Alosza nie mógł się powstrzymać. Rzucił się do jej nóg. Całował jej nogi, ręce, był jak szalony. Przysunąłem jej fotel. Siadła. Nogi się pod nią uginały.

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Po chwili śmieliśmy się wszyscy jak szaleni.

— Ależ pozwólcie, pozwólcie mi opowiedzieć — wołał Alosza górując nad gwarem swoim dźwięcznym głosem. — Oni myślą, że wszystko jak dawniej... że przyszedłem z głupstwami... Powiadam wam, że mam coś ciekawego do powiedzenia. Uciszycie się wreszcie czy nie?

Miał wielką chęć opowiadać. Z wyrazu jego twarzy można było sądzić, że ma ważne nowiny do zakomunikowania. Ale jego sztuczna powaga i naiwna duma, że rozporządza takimi nowinami, natychmiast rozśmieszyły Nataszę. Za nią mimo woli i ja się roześmiałem. I im bardziej się na nas gniewał, tym bardziej śmieliśmy się. Oburzenie, a później dziecinna rozpacz Aloszy doprowadziły nas wreszcie do takiego stanu rozśmieszenia, że wystarczyło tylko pokazać palec, jak Gogolowskiemu miczmanowi[15], żebyśmy natychmiast zanosili się od śmiechu. Mawra, wyszedłszy z kuchni, stalą we drzwiach i z poważnym oburzeniem patrzyła na nas żałując, że Natasza nie zmyła porządnie głowy Aloszy, na co z upragnieniem czekała przez te pięć dni, a tu zamiast tego wszyscy są tacy weseli.

W końcu Natasza widząc, że nasz śmiech obraża Aloszę, przestała się śmiać.

— Co chcesz opowiedzieć? — zapytała.

— Może nastawić samowar? — zapytała Mawra przerywając Aloszy bez najmniejszego szacunku.

— Odejdź, odejdź, Mawra — odpowiedział machając rękami i spiesznie ją wypędzając. — Będę opowiadał o wszystkim, co było, o wszystkim, co jest, i o wszystkim, co będzie, dlatego że wiem to wszystko. Widzę, moi drodzy, że chcecie się dowiedzieć, gdzie byłem przez te pięć dni — o tym właśnie chcę wam opowiedzieć, a wy mi nie pozwalacie. A więc, po pierwsze, oszukiwałem cię przez cały ten czas, Nataszo, już od dawna, i to właśnie jest najważniejsze.

— Oszukiwałeś?

— Tak, oszukiwałem już cały miesiąc; zacząłem jeszcze przed przyjazdem ojca; teraz nadszedł czas całkowitej szczerości. Przed miesiącem, zanim jeszcze ojciec przyjechał, otrzymałem od niego nagle olbrzymi list, który ukryłem przed wami obojgiem. W liście tym ojciec bardzo jasno i po prostu — i zwróćcie na to uwagę: w tonie tak poważnym, żem się aż przestraszył — wyjaśnił mi, że sprawa z tym swataniem mnie jest już załatwiona, że moja narzeczona jest doskonałością, że, ma się rozumieć, nie jestem jej wart, ale powinienem się z nią ożenić. Abym więc przygotował się do wybicia sobie z głowy wszystkich głupstw — wiecie jakich głupstw. Ten właśnie list ukryłem przed wami.

— Wcale nie ukryłeś — przerwała Natasza — jest też czym się chwalić! A właśnie, żeś nam zaraz wszystko opowiedział. Pamiętam jeszcze, jakiś ty się stał nagle posłuszny, czuły, nie odchodziłeś ode mnie, jak gdybyś coś zawinił, no i opowiadałeś urywkami treść listu.

— Nie może być! Najważniejszych rzeczy na pewno nie opowiedziałem. Może coś niecoś odgadliście, ale to wasza rzecz, ja nie opowiadałem. Ukrywałem wszystko i cierpiałem strasznie.

— Pamiętam, że pan się wtedy radził mnie co chwila i urywkami, w formie przypuszczeń, opowiedział mi pan o wszystkim — dodałem patrząc na Nataszę.

— Opowiedziałeś o wszystkim! Nie chwal się, mój drogi— podchwyciła. — Cóż ty możesz ukrywać? Nawet Mawra dowiedziała się o wszystkim. Powiedz, Mawro, wiedziałaś ?

— Jakże można było nie wiedzieć! — odezwała się Mawra wsunąwszy głowę do pokoju. — Wszystko pan opowiedział przez pierwsze trzy dni. Pan nie oszuka nikogo!

— Ach, jak z wami przykro rozmawiać! Robisz mi to wszystko na złość, Nataszo. A ty, Mawra, także się mylisz. Pamiętam, że byłem wtedy jak oszalały; pamiętasz, Mawra?

— Jakże mam nie pamiętać? Pan i teraz jak oszalały.

— Nie, nie, ja nie o tym mówię. Pamiętasz? Wtedy jeszcze nie mieliśmy pieniędzy i chodziłaś zastawiać moją srebrną papierośnicę; a co najważniejsze, pozwól sobie zwrócić uwagę, Mawra, że ty za dużo sobie wobec mnie pozwalasz. To Natasza tak cię nauczyła. No, dajmy na to, że rzeczywiście wam to wszystko wtenczas urywkami opowiedziałem (teraz sobie to przypominam). Ale tonu, tonu listu nie znacie, a przecież w liście ton jest najważniejszy. O tym właśnie mówię.

— No, a jakiż był ton ? — zapytała Natasza.

— Słuchaj, Nataszo, pytasz, jakbyś żartowała. Nie żartuj. Zapewniam cię, że to bardzo ważne. Ton był tego rodzaju, że aż ręce opuściłem. Ojciec nigdy ze mną tak nie mówił. To znaczy, że raczej Lizbona się zawali[16], niż jego życzenie się nie spełni; taki ton!

— No, opowiadaj, opowiadaj; po co to ukrywałeś przede mną?

— Ach, mój Boże! Ależ żeby cię nie przestraszyć. Spodziewałem się sam wszystko załatwić. A więc po tym liście, jak tylko ojciec przyjechał, zaczęły się moje męczarnie. Miałem zamiar odpowiadać mu stanowczo, jasno, poważnie i jakoś mi się to nie udawało. A jn nawet się nie pytał; sprytny! Przeciwnie, robił takie miny, jakby wszystko już było zdecydowane i jakby między nami nie mogło być sporu i nieporozumienia. Słyszysz, nawet nie mogło być; taka pewność siebie. A wobec mnie stał się taki uprzejmy, taki miły. Po prostu byłem zdumiony. Gdyby pan wiedział, Iwanie Pietrowiczu, jaki on mądry! Wszystko czytał, wszystko wie, pan tylko raz spojrzy na niego, a on już zna wszystkie pańskie myśli jak własne. Dlatego widocznie przezwano go jezuitą. Natasza nie lubi, kiedy go chwalę. Nie gniewaj się, Nataszo. A więc... ale właśnie! Z początku nie dawał mi pieniędzy, a teraz dał, wczoraj. Nataszo! Mój aniele! Skończyła się teraz nasza bieda! O, patrz! Wszystko, co mi odebrał za karę przez te pół roku, wszystko mi wczoraj oddał; patrzcie, ile; jeszcze nie porachowałem.

Mawra, patrz, ile pieniędzy! Teraz już nie będziemy zastawiać łyżek ani spinek.

Wyciągnął z kieszeni dość grubą paczkę pieniędzy, z półtora tysiąca, i położył na stole. Mawra z podziwem patrzyła na nią i pochwaliła Aloszę. Natasza przynaglała go.

— No więc cóż mam robić, myślę — ciągnął dalej. — Jakże mam mu się sprzeciwiać? Przysięgam wam obojgu, gdyby nie był ze mną tak dobry, anibym pomyślał o czymś podobnym. Wprost bym mu powiedział, że nie chcę, że już dorosłem, że jestem człowiekiem pełnoletnim — i koniec! I wierzcie mi, umiałbym postawić na swoim. A tak, cóż ja mu powiem? Nie obwiniajcie mnie. Widzę, iż jesteś, Nataszo, jakaś niezadowolona. Dlaczego patrzycie nawzajem na siebie?... Pewnie myślicie: już się go udało przekabacić, nie ma w nim ani odrobiny stanowczości. A tymczasem jestem bardziej stanowczy, niż myślicie. W dowód czego, nie zważając na moją sytuację, powiedziałem sobie: to mój obowiązek, winienem wszystko, wszystko ojcu powiedzieć — i zacząłem mówić, i powiedziałem, i on mnie wysłuchał.

— Ale coś ty mu właściwie powiedział? — zapytała Natasza z niepokojem.

— A to, że nie chcę żadnej innej narzeczonej, mam swoją: ciebie. Właściwie to ja mu wprost tego jeszcze nie powiedziałem, ale przygotowałem go do tego, a jutro powiem. Tak sobie postanowiłem. Z początku zacząłem mówić, że żenić się dla pieniędzy jest nieszlachetnie i że uważać się za jakichś tam arystokratów — to wprost głupota. (Mówiłem z nim przecież zupełnie otwarcie, jak brat z bratem.) Potem wyjaśniłem mu, że jestem tiers-etat i że tiers-etat c'est l'essentiel [— mieszczaninem... i ze mieszczaństwo to grunt.]; że szczycę się tym, iż jestem podobny do wszystkich, i nie chcę się niczym różnić od nikogo... słowem, wyłożyłem mu wszystkie te zdrowe myśli... Mówiłem z zapałem, porywająco. Sam się sobie dziwiłem. Dowiodłem mu wreszcie i z jego punktu widzenia... powiedziałem po prostu: cóż z nas za książęta! Po pierwsze, bogactw nadzwyczajnych nie mamy, a bogactwo tu najważniejsze. Teraz najznakomitszy książę to Rotszyld. Po drugie, w prawdziwym wielkim świecie dawno już o nas nie słyszano. Ostatnim był wuj Siemion Wałkowskł, a ten też tylko w Moskwie był znany, i to z tego, że ostatnie trzysta dusz przehulał, i gdyby ojciec nie zarobił sam pieniędzy, to wnukowie jego oraliby może ziemię własnymi rękoma — tacy to książęta. Nie mamy się więc czym tak pysznić. Słowem, wypowiedziałem wszystko, co się we mnie zebrało — gorąco i otwarcie, nawet dodałem jeszcze coś niecoś. Ojciec nawet nie zaprzeczał, tylko po prostu zaczął mi robić wymówki, że porzuciłem dom hrabiego Naińskiego, a potem powiedział, że należy przypochlebić się księżnej K., mojej matce chrzestnej, i że jeżeli księżna K. mnie dobrze przyjmie, to znaczy, że wszędzie przyjmą i kariera zapewniona — i tak dalej, i tak dalej, i tak dalej! Wszystko to aluzje do tego, że od czasu, jak się zszedłem z tobą, Nataszo, porzuciłem ich wszystkich; że to widocznie twój wpływ. Ale bezpośrednio dotychczas o tobie nie mówił, nawet wyraźnie tego unika. Obaj szukamy podstępów, wyczekujemy, zaskakujemy jeden drugiego i bądź pewna, że wszystko się dla nas jak najlepiej ułoży.

— No, już dobrze; czym się to skończyło, jak zdecydował? To najważniejsze. I jaki z ciebie papla, Alosza...

— A Bóg raczy wiedzieć... Zupełnie nie można się zorientować, jak zdecydował; a ja wcale nie jestem papla i mówię rzeczowo: nic nie decydował, tylko na wszystkie moje wywody uśmiechał się, ale takim uśmiechem, jakby mu było mnie żal. Przecież rozumiem, że to jest poniżające, a jednak nie wstydzę się. Zgadzam się z tobą w zupełności, powiada, ale jak pojedziemy do hrabiego Naińskiego, to uważaj, żebyś zupełnie o tym nie mówił. Ja cię rozumiem, ale oni cię nie rozumieją. Zdaje się, że jego oni wszyscy niezupełnie dobrze pojmują; o coś się gniewają. W ogóle w towarzystwie jakoś teraz nie lubią ojca.

Hrabia z początku przyjął mnie bardzo wyniośle, z góry, nawet jakby zupełnie zapomniał, że wyrosłem w jego domu, zaczął sobie z trudem przypominać, słowo daję! Po prostu jest na mnie zagniewany za niewdzięczność, a doprawdy nie było tu z mojej strony żadnej niewdzięczności; w jego domu strasznie nudno, oto dlaczego tam nie bywałem. I ojca przyjął strasznie lekceważąco, tak lekceważąco, że nie rozumiem, jak on może tam bywać. Wszystko to oburzyło mnie. Biedny ojciec omal że kark musi zginać przed nim; rozumiem, że wszystko to dla mego dobra, ale ja przecież nic nie potrzebuję. Chciałem później wyznać ojcu wszystko, co czułem, alem się powstrzymał. Po co? Nie zmienię jego przekonań, tylko go rozgniewam, a jemu i tak ciężko. No, myślę sobie, puszczę się na wybiegi, będę sprytniejszy od nich, zmuszę hrabiego, żeby mnie szanował-i cóż? Natychmiast to osiągnąłem, w ciągu jednego dnia wszystko się zmieniło! Hrabia Naiński nie wie teraz, jak koło mnie skakać. I wszystko to ja zrobiłem, ja sam, zawdzięczając własnemu sprytowi, ojciec aż ręce rozłożył.

— Słuchaj, Alosza, mów o naszych sprawach! — zawołała niecierpliwie Natasza. — Myślałam, że chcesz coś istotnie ważnego powiedzieć, a opowiadasz o swych sukcesach u hrabiego Naińskiego. Co mnie obchodzi twój hrabia?

— Co ją obchodzi! Słyszy pan, Iwanie Pietrowiczu? A to jest właśnie rzecz najważniejsza. Zobaczysz sama, wszystko się wyjaśni w końcu. Pozwólcie mi tylko opowiedzieć... A wreszcie (dlaczego mam nie mówić otwarcie?) może niekiedy bywam bardzo, bardzo nierozsądny, nawet dajmy na to (różnie bywało!) po prostu głupi. Ale w tym wypadku, zapewniam, wykazałem dużo sprytu... no... a w końcu i trochę rozumu; myślałem nawet, że będziecie zadowoleni, że ja nie zawsze... bywam niemądry.

— Ach, co ty mówisz, Alosza, daj spokój, najdroższy!

Natasza znieść nie mogła, że uważano Aloszę za półgłówka. Ileż to razy dąsała się na mnie, nie wypowiadając tego słowami, kiedy zdarzyło mi się bez ceremonii dowodzić Aloszy, że popełnił głupstwo: było to bolesne miejsce w jej sercu. Nie mogła znieść poniżenia Aloszy, tym bardziej że prawdopodobnie zdawała sobie sprawę z jego ograniczenia. Ale tej swojej opnii nigdy wobec niego nie wypowiadała i wystrzegała się, aby nie dotknąć jego miłości własnej. On zaś w takich razach bywał jakoś nadzwyczajnie przenikliwy i zawsze odgadywał jej skryte uczucia. Natasza, widząc to, martwiła się bardzo i zaczynała mu pochlebiać i pieścić go. Oto dlaczego teraz jego słowa odbiły się boleśnie w jej sercu.

— Daj spokój, Alosza, jesteś tylko lekkomyślny, a nie taki, jak mówisz — dodała — dlaczego siebie poniżasz?

— No, dobrze, pozwólcie mi powiedzieć do końca. Po przyjęciu u hrabiego ojciec się nawet na mnie pogniewał. Poczekaj, myślę sobie. Jechaliśmy do księżnej; wiedziałem już od dawna, że jest prawie zdziecinniała ze starości, w dodatku głucha i strasznie kocha pieski. Ma ich całą sforę i świata poza nimi nie widzi. Pomimo to ma olbrzymie wpływy w towarzystwie, nawet hrabia Naiński, le superbe [wspaniały], atyszambruje u niej... Po drodze opracowałem plan dalszej akcji i jak myślicie, na czym go oparłem? Na tym, że mnie wszystkie psy lubią, słowo daje! Zauważyłem to. Czy jest we mnie jakiś magnetyzm, czy dlatego, że sam bardzo lubię wszystkie zwierzęta, nie wiem, ale psy mnie ogromnie lubią! A propos magnetyzmu, jeszcze ci nie opowiadałem, Nataszo: w tych dniach wywoływaliśmy duchy, byłem u pewnego magnetyzera; to strasznie ciekawe, Iwanie Pietrowiczu; byłem zdumiony. Wywołałem Juliusza Cezara.

— Ach, mój Boże! No i po co ci Juliusz Cezar? — zawołała Natasza zanosząc się od śmiechu. — Tego tylko brakowało!

— A dlaczego... czyż jestem jakimś... Dlaczego nie mam prawa wywołać Juliusza Cezara? Co mu się stanie? O, śmieje się!

— Ależ naturalnie, że nic mu się nie stanie... Ach, ty mój dzieciaku kochany! No i co ci Juliusz Cezar powiedział?

— A nic nie powiedział. Ja tylko trzymałem ołówek, a ołówek sam chodził po papierze i pisał. To, powiadają, pisze Juliusz Cezar. Nie wierzę w to.

— No i co napisał?

— Napisał coś w rodzaju "wysusz", jak u Gogola... ale daj już spokój śmiechom!

— No więc opowiadaj o księżnej!

— Kiedy mi ciągle przerywacie. Przyjechaliśmy do księżnej i zacząłem się z punktu przymilać do Mimi. Ta Mimi to stara, obrzydliwa, wstrętna suczka, przy tym uparta i lubiąca kąsać. Księżna żyć bez niej nie może; zdaje się, że to jej rówieśnica. Zacząłem od tego, że napasłem Mimi cukierkami i w ciągu jakichś dziesięciu minut nauczyłem ją podawać łapkę, czego przez całe życie nie mogli jej nauczyć. Księżna wpadła po prostu w zachwyt; omal nie płacze z radości. "Mimi! Mimi! Mimi łapkę podaje! Chrześniak mi ją wyuczył!" Wszedł hrabia Naiński: "Mimi łapkę podaje." Na mnie księżna patrzy omal ze łzami rozczulenia. Poczciwa staruszka, aż mi 'jej żal. Po chwili znów udało mi się jej przypochlebić. Ona ma na tabakierce swój własny portret sprzed sześćdziesięciu lat, kiedy jeszcze była narzeczoną. Upuściła tabakierkę. Ja podnoszę i mówię: "Quelle charmante peinture! [Co za iliczny obrazek!] To idealna piękność!" No, tu już zupełnie stopniała; ze mną o tym i owym, i gdzie się kształciłem, i jakie mam śliczne włosy itd., itd... Rozśmieszyłem ją opowiadając skandaliczną historyjkę. Ona to lubi, pogroziła mi tylko palcem, ale zresztą śmiała się szczerze; na pożegnanie kreśli nade mną znak krzyża, całuje i żąda, bym codziennie przyjeżdżał ją rozerwać. Hrabia ściska mi rękę: aż mu oczy mgłą zaszły. A ojciec, chociaż najlepszy, najuczciwszy, najszlachetniejszy z ludzi, lecz, wierzcie mi czy nie, prawie płakał z radości, gdyśmy obaj do domu przyjechali; ściskał mnie, zaczął robić jakieś tajemnicze aluzje i wyznania co do kariery, stosunków, pieniędzy, ożenków, tak że niewiele z tego zrozumiałem. Wtedy też dał mi pieniądze. Tak było wczoraj. Jutro znów jadę do księżnej. Ale nie myślcie tylko nic złego, mój ojciec bądź co bądź jest najszlachetniejszym z ludzi: chociaż oddala mnie od ciebie, Nataszo, lecz tylko przez zaślepienie, chce mu się milionów Kati, których ty nie masz, chce ich wyłącznie dla mnie, ale nie znając ciebie, jest dla ciebie niesprawiedliwy. Który ojciec nie chce szczęścia dla syna? Przecież on nie jest winien temu, że przywykł upatrywać szczęście w milionach. Tacy już oni wszyscy. Trzeba tylko na niego spojrzeć z tego punktu widzenia, a okaże się, że ma słuszność. Umyślnie pośpieszyłem do ciebie, Nataszo, aby cię o tym upewnić, wiem, że jesteś do niego uprzedzona, naturalnie nie ma w tym żadnej winy z twojej strony.

— A więc zdarzyło się tylko to, żeś u księżnej zrobił konkietę? I to wszystko? — zapytała Natasza.

— Jak to? Co ty wygadujesz? To tylko początek, a opowiadałem o księżnej tylko dlatego, że, rozumiesz, przez nią będę mógł ojca wziąć w ręce... Najważniejsza historia jeszcze nawet nie rozpoczęta.

— No więc opowiadaj!

— Zdarzył mi się dzisiaj jeszcze jeden wypadek, i to dosyć dziwny, dotąd jestem pod wrażeniem — ciągnął Alosza. — Trzeba wam wiedzieć, że chociaż ojciec i hrabina już między sobą zdecydowali sprawę naszego małżeństwa, ale oficjalnie nic o tym jeszcze nie wiadomo, tak iż choćbyśmy się nawet rozeszli, skandalu nie będzie; jedynie hrabia Naiński wie o tym, ale jego się uważa za krewnego i protektora. Nie dość na tym. Pomimo iż w ciągu tych dwóch tygodni ja i Katia zbliżyliśmy się bardzo do siebie, ale aż do dzisiejszego wieczoru ani słowa nie mówiliśmy o przyszłości, to znaczy o małżeństwie i... no i o miłości... Oprócz tego postanowiono najpierw prosić o zgodę księżnę K., od której oczekują wszelkiej możliwej protekcji i deszczu złota. Wszyscy powiedzą to, co ona powie; takie ma stosunki... A mnie koniecznie chcą wprowadzić w świat, między ludzi. Na wszystkie te posunięcia kładzie nacisk zwłaszcza hrabina, macocha Kati. W tym rzecz, że księżna, z powodu wszystkich tych zagranicznych historii, może nie zechce jej przyjąć, a jeżeli księżna nie przyjmie, to i inni zapewne także nie przyjmą; a więc moje małżeństwo z Katią byłoby sprzyjającą okolicznością. I dlatego hrabinę, która przedtem była przeciwna małżeństwu, ucieszyło bardzo moje powodzenie u księżnej. Ale mniejsza z tym. Ot, co jest najważniejsze: Katarzynę Fiodorownę znam już od zeszłego roku; ale wtedy przecież byłem jeszcze dzieckiem, nie miałem o niczym pojęcia i dlatego nic w niej wówczas nie zauważyłem.

— Po prostu kochałeś mnie wtedy więcej — przerwała Natasza — i dlatego nic w niej nie zauważyłeś, a teraz...

— Ani słowa więcej!... — zawołał gwałtownie Alosza.— Mylisz się w zupełności i krzywdzisz mnie!... Nie zaprzeczam ci nawet; posłuchaj dalej, a sama zobaczysz... Och, gdybyś znała Katię! Gdybyś wiedziała, jakie to tkliwe, gołębie serce! Ale dowiesz się, tylko wysłuchaj do końca! Przed dwoma tygodniami, kiedy po ich przyjeździe ojciec zawiózł mnie do Kati, zacząłem się jej uważnie przypatrywać. Zauważyłem, że i ona mi się przypatruje. To podnieciło moją tiekawść; nie mówię już o tym, że sam miałem zamiar poznać ją bliżej już od czasu tego listu od ojca, który zrobił na mnie takie silne wrażenie. Nic nie będę mówić, nie będę jej chwalić, jedno tylko powiem: ona jest jaskrawym wyjątkiem wśród swego otoczenia. To taka jedyna w swoim rodzaju natura, taka silna i prawa dusza, silna właśnie przez swą czystość i prawość, że ja wobec niej jestem po prostu dzieciakiem, jej młodszym bratem, chociaż ona ma zaledwie siedemnaście lat. Jeszcze jedno zauważyłem: jest bardzo smutna, jakby miała jakąś tajemnicę; małomówna, w domu prawie zawsze milczy, jakby zastraszona... Jak gdyby coś wiecznie obmyślała. Wydaje się, jakby się bała mego ojca. Macochy nie lubi, domyśliłem się tego; hrabina dla jakichś celów rozpuszcza pogłoski, że pasierbica bardzo ją kocha; wszystko to nieprawda, Katia jest jej tylko we wszystkim posłuszna bez sprzeciwu, wygląda na to, że się co do tego umówiły. Przed czterema dniami, po tych wszystkich obserwacjach, postanowiłem wykonać mój zamiar i wykonałem go dziś wieczorem. To znaczy, miałem zamiar wszystko opowiedzieć Kati, przyznać się jej do wszystkiego, skłonić ją na naszą stronę i wtedy razem to wszystko zakończyć.

— Jak to? Co opowiedzieć, do czego się przyznać? — zapytała Natasza z niepokojem.

— Wszystko, stanowczo wszystko — odpowiedział Alosza. — I dziękuję Bogu, że zesłał mi tę myśl; lecz słuchajcie, słuchajcie. Przed czterema dniami postanowiłem sobie tak: oddalić się od was i zakończyć wszystko na własną rękę. Będąc z wami, ciągle bym się wahał, oglądał się na was i nic bym nie postanowił. Będąc zaś sam i doprowadziwszy się do takiej sytuacji, w której stale musiałem sobie powtarzać, że trzeba raz z tym skończyć i że moim obowiązkiem jest zrobić to, umocniłem się na duchu i — zakończyłem sprawę. Postanowiłem powrócić do was z decyzją — i z decyzją powróciłem.

— Co, co? Jak tam było? Mów prędzej!

— To bardzo proste! Zbliżyłem się do niej uczciwie i śmiało... Ale przede wszystkim powinienem wam opowiedzieć pewne zdarzenie, które mnie bardzo uderzyło. Zanim wyjechaliśmy z domu, ojciec otrzymał jakiś list. Wchodziłem właśnie do gabinetu i zatrzymałem się we drzwiach. Nie widział mnie. Był tak poruszony tym listem, że mówił sam do siebie, wykrzykiwał coś, chodził po pokoju i wreszcie zaczął się śmiać, a list trzymał ciągle w ręce. Obawiałem się nawet wchodzić od razu, poczekałem czas jakiś i dopiero wszedłem. Ojciec był czymś ucieszony; mówił ze mną jakoś dziwnie; potem przerwał rozmowę i kazał zbierać się w drogę, mimo że było bardzo wcześnie. U nich zaś dzisiaj nie było nikogo i myliłaś się, Nataszo, mówiąc, że był tam proszony wieczór. Nieściśle cię poinformowano.

— Ach, Alosza, proszę cię, nie odbiegaj od tematu, mów, jakeś to wszystko opowiedział Kati.

— Całe szczęście, żeśmy przez dwie godziny pozostawali sami. Po prostu wyjaśniłem jej, że chociaż nas pragną swatać, ale małżeństwo nasze jest niemożliwe, że mam dla niej wiele sympatii i że tylko ona może mnie ocalić. I wówczas opowiedziałem jej o wszystkim. Wyobraź sobie, że ona nic nie wiedziała o naszej sprawie, o mnie i o tobie, Nataszo! Gdybyś ty mogła widzieć, jak ona się tym przejęła; z początku nawet była przestraszona. Aż pobladła. Opowiedziałem jej całą naszą historię; jak tyś rzuciła dla mnie dom, jak mieszkaliśmy razem, jak się męczymy teraz i obawiamy wszystkiego i że teraz uciekamy się do niej (bo i w twoim imieniu mówiłem, Nataszo) po to, żeby stanęła po naszej stronie i po prostu powiedziała macosze, że nie chce wyjść za mnie; że od tego zależy nasze ocalenie i że znikąd nic więcej nie oczekujemy. Słuchała z takim zainteresowaniem, z taką sympatią. Jakie ona miała oczy w tej chwili! Zdawało się, że cała dusza skupiła się w tym jej spojrzeniu. Oczy ma zupełnie niebieskie. Podziękowała mi za to, że mam do niej zaufanie, i dała mi słowo, że będzie pomagać ze wszystkich sił. Potem zaczęła wypytywać o ciebie, mówiła, że bardzo chce cię poznać, prosiła, żebym ci powiedział, że już cię kocha jak siostrę i żebyś ty ją kochała jak siostrę, a kiedy się dowiedziała, że już piąty dzień cię nie widziałem, natychmiast zaczęła mnie wypędzać do ciebie.

Natasza była wzruszona.

— I tyś mógł przed tym opowiadać o swoich sukcesach u jakiejś głuchej księżnej! Ach, Alosza, Alosza! — zawołała, spoglądając na niego z wyrzutem. — No, a cóż Katia? Czy była zadowolona, wesoła, kiedy się żegnała?

— Tak, była zadowolona, że udało jej się postąpić szlachetnie, ale płakała. Dlatego że ona przecież także mnie kocha, Nataszo! Przyznała się, że zaczynała mnie już kochać; że nie widuje nikogo i że podobałem się jej już od dawna: wyróżniła mnie szczególnie dlatego, że dokoła tylko podstęp i kłamstwo, a ja wydałem się jej człowiekiem szczerym i uczciwym. Wstała i powiedziała: "Niech pana Bóg strzeże, Aleksy Pietrowiczu. Myślałam..." Nie dokończyła, rozpłakała się i odeszła. Zostało postanowione, że zaraz jutro powie macosze, że nie chce wyjść za mnie i że jutro ja powinienem wszystko powiedzieć ojcu, powiedzieć energicznie i śmiało. Robiła mi wyrzuty, dlaczego wcześniej mu tego nie powiedziałem: "Uczciwy człowiek nie powinien się niczego obawiać!" Taka szlachetna. Mojego ojca także nie lubi: mówi, że on jest chytry i szuka pieniędzy. Broniłem go, lecz mi nie uwierzyła. Gdyby zaś nie udało się jutro z ojcem (a ona myśli, że na pewno się nie uda), w takim razie i ona godzi się, bym się udał pod protekcję księżnej K. Wtedy już nikt nie ośmieli się sprzeciwić. Daliśmy sobie z nią słowo, że będziemy z sobą jak brat z siostrą. O, gdybyś ty znała jej dzieje, jaka ona nieszczęśliwa, z jakim wstrętem odnosi się do swego życia u macochy, do całego otoczenia. Nic nie mówiła wyraźnie, jak gdyby się nawet mnie obawiała, lecz odgadłem to z niektórych jej słów. Nataszo, droga moja! Jak by ona ciebie pokochała, gdyby cię zobaczyła! Jakie ona ma dobre serce! Tak lekko człowiekowi na duszy przy niej! Jesteście stworzone, aby być siostrami, powinnyście się pokochać! Zawsze o tym myślałem. Doprawdy, sprowadziłbym was obie w jedno miejsce, stanął przy was i cieszyłbym się patrząc na was. Nie myśl tylko nic złego, Nataszko, pozwól mi o niej mówić. Z tobą właśnie chciałbym mówić o niej, a z nią o tobie. Wiesz przecie, że kocham cię więcej niż wszystkich, więcej niż ją. Jesteś dla mnie wszystkim!

Natasza milcząc patrzyła na niego tkliwie i jakoś smutno. Słowa jego jak gdyby pieściły ją i dręczyły jednocześnie.

— Już dawniej, jeszcze przed dwoma tygodniami oceniłem Katię — ciągnął dalej Alosza. — Bywałem u nich przecież codziennie. Po powrocie do domu ciągle myślę o was obu, ciągle porównywam was.

~— A która z nas lepiej wychodzi na tym porównaniu? — zapytała Natasza z uśmiechem.

— Czasem ty, a czasem ona. Lecz ty zawsze wychodziłaś zwycięsko. Gdy zaś rozmawiam z nią, czuję zawsze, że sam staję się lepszy, rozumniejszy, jakiś szlachetniejszy. Ale jutro, jutro wszystko się rozstrzygnie.

— I nie żal ci jej? Przecież ona ciebie kocha; mówisz, żeś to zauważył!

— Żal mi jej, Nataszo. Ale my będziemy wszyscy troje kochać się wzajemnie, a wtedy...

— A wtedy żegnaj — powiedziała cicho Natasza, jakby do siebie.

Alosza popatrzył na nią ze zdumieniem.

Lecz nasza rozmowa została nagle przerwana w sposób nieoczekiwany. W kuchni, która zarazem stanowiła przedpokój, rozległ się lekki hałas, jak gdyby ktoś wchodził.

Po chwili Mawra otworzyła drzwi i zaczęła ukradkiem kiwać na Aloszę, przywołując go do siebie. Odwróciliśmy się wszyscy w jej kierunku.

— Tam ktoś się o pana pyta, niech pan pozwoli — powiedziała jakimś tajemniczym tonem.

— Kto się może teraz o mnie pytać ? — powiedział Alosza patrząc na nas ze zdumieniem. — Pójdę!

W kuchni stal lokaj w liberii, przysłany przez księcia. Okazało się, że książę wracając do domu zatrzymał karetę przed mieszkaniem Nataszy i posłał dowiedzieć się, czy Alosza jest u niej. Oświadczywszy to, lokaj natychmiast wyszedł.

— To dziwne! Nigdy jeszcze nic podobnego się nie zdarzyło — mówił Alosza patrząc na nas, zmieszany. — Co to może być?

Natasza z niepokojem spoglądała na niego. Nagle Mawra znów otworzyła drzwi do pokoju.

— Sam książę idzie! — powiedziała szeptem i zaraz się schowała.

Natasza zbladła, wstała. Nagle oczy jej zapałały. Stała, lekko oparta o stół, i wzburzona patrzyła na drzwi, przez które miał wejść nieproszony gość.

— Nataszo, nie bój się, jestem przy tobie! Nie pozwolę ci ubliżyć — wyszeptał zmieszany Alosza nie tracąc jednak głowy.

Drzwi się otworzyły i na progu ukazał się książę Wałkowski we własnej osobie.

ROZDZIAŁ DRUGI

Obrzucił nas bystrym, uważnym spojrzeniem. Z tego spojrzenia jeszcze nie można było odgadnąć, czy przychodzi jako wróg, czy jako przyjaciel. Ale opiszę szczegółowo jego powierzchowność. Tego wieczora wywarł na mnie szczególnie silne wrażenie.

Widziałem go już dawniej. Był to człowiek czterdziesto-pięcioletni, nie więcej, o regularnych, bardzo pięknych rysach twarzy, której wyraz zmieniał się zależnie od okoliczności, i to zmieniał się nagle, całkowicie, przechodząc z niezwykłą szybkością od zupełnej pogody do krańcowego przygnębienia lub niezadowolenia, jak gdyby się niespodzianie przekręciła jakaś sprężyna. Regularny owal twarzy, nieco smagłej, wspaniałe zęby, małe i dość wąskie wargi o pięknym wykroju, prosty, trochę wydłużony nos, wysokie czoło, na którym jeszcze nie było widać najmniejszej zmarszczki, szare, dość duże oczy — wszystko to składało się na typ człowieka prawie pięknego, a mimo to twarz jego nie sprawiała miłego wrażenia. W twarzy tej było coś odpychającego właśnie dlatego, że jakby nie znała własnego wyrazu, lecz sztuczny, obmyślony, zapożyczony, i w patrzącym rodziła się jakaś niezbita pewność, że nigdy nie uda się podpatrzeć na tej twarzy prawdziwego jej wyrazu. Po bliższym przyjrzeniu się zaczynało się podejrzewać pod tą stałą maską coś złego, przebiegłego i w najwyższym stopniu egoistycznego. Specjalnie zwracały uwagę jego oczy, piękne na pozór, szare, otwarte. One jedne jak gdyby nie mogły się całkiem podporządkować jego woli. Książę pragnąłby może patrzeć miękko i łagodnie, lecz jego spojrzenia jak gdyby się rozdwajały i wśród miękkich, łagodnych przebłyskiwały podejrzliwe, badawcze, złe... Wysokiego wzrostu, dobrze zbudowany, szczupły, wyglądał na o wiele młodszego, niż był. Jego miękkie, ciemnoblond włosy prawie że nie zaczęły jeszcze siwieć. Uszy, ręce, stopy były dziwnie piękne. Była to uroda skończenie rasowa. Ubrany był z wyrafinowaną wytrawnością i starannością, lecz nie bez pewnych pretensji do młodości, z czym zresztą było mu do twarzy. Wyglądał na starszego brata Aloszy. W każdym razie trudno go było uważać za ojca dorosłego syna.

Podszedł wprost do Nataszy wpatrując się w nią uporczywie i powiedział:

— Moja wizyta u pani o tej godzinie i bez zapowiedzi jest dość dziwna i przekracza granice przyjętych form towarzyskich, lecz mam nadzieję, że pani uwierzy moim zapewnieniom, iż zdaję sobie w zupełności sprawę z ekscentryczności mego postępowania. Wiem zresztą, z kim mam do czynienia; wiem, iż pani jest osobą bystrą i wspaniałomyślną. Proszę o udzielenie mi dziesięciu minut, a mam nadzieję, iż pani sama usprawiedliwi mnie i zrozumie.

Słowa te wypowiedział grzecznie, lecz tonem energicznym i z pewnym naciskiem.

— Niechże pan siada — rzekła Natasza, która nie ochłonęła jeszcze z pierwszego wrażenia zmieszania i trwogi. Skłonił się lekko i siadł.

— Pozwoli pani, że przede wszystkim jemu coś powiem — zaczął wskazując na syna. — Alosza, gdy odjechałeś nie czekając na mnie i nawet nie żegnając się z nami, hrabinie zameldowano, że Katarzyna Fiodorowna zasłabła. Hrabina chciała biec do niej, ale Katarzyna Fiodorowna nagle sama do nas wyszła, rozstrojona i silnie wzruszona. Powiedziała nam po prostu, że nie może być twoją żoną. Powiedziała nam także, że pójdzie do monasteru, że prosiłeś ją o pomoc i sam jej wyznałeś, że kochasz Natalię Nikołajewnę... Tak nieprawdopodobne oświadczenie Katarzyny Fiodorowny, i właśnie w takiej chwili, było naturalnie spowodowane dziwacznością twojej z nią rozmowy. Była na wpół przytomna. Domyślasz się, jak byłem tym zaskoczony i przestraszony. Przejeżdżając tędy, zauważyłem w pani oknach światło — ciągnął dalej, zwracając się do Nataszy. — Wówczas myśl, która już dawno nie dawała mi spokoju, tak mną owładnęła, że nie potrafiłem oprzeć się odruchowi i wszedłem do pani. Po co? Powiem natychmiast, ale przedtem proszę nie dziwić się, że to co powiem, będzie trochę bezwzględne. Wszystko to tak nagle...

— Sądzę, że zrozumiem i należycie... ocenię to, co pan powie — powiedziała niepewnym głosem Natasza.

Książę uważnie wpatrywał się w nią, jak gdyby chciał w jednej chwili ją wystudiować.

— Ufam pani przenikliwości — ciągnął dalej — i jeżeli pozwoliłem sobie przyjść teraz, to właśnie dlatego, że wiedziałem, z kim mam do czynienia. Od dawna już znam panią, mimo to że kiedyś byłem wobec pani tak niesprawiedliwy i winny. Niech pani posłucha: wie pani, że pomiędzy mną a jej ojcem istnieją zadawnione zatargi. Nie usprawiedliwiam się; może jestem wobec niego bardziej winny, niż dotąd sądziłem. Lecz jeżeli tak, to sam byłem oszukany. Jestem podejrzliwy, wyznaję to. Jestem skłonny raczej podejrzewać zło niż dobro — nieszczęsny rys charakteru właściwy sercom oschłym. Ale nie mam zwyczaju ukrywania swych wad. Dałem wiarę gadaninie i kiedy pani opuściła swoich rodziców, przestraszyłem się o Aloszę. Ale wtedy jeszcze pani nie znałem. Informacje, jakie stopniowo zebrałem, w zupełności dodały mi otuchy. Obserwowałem, rozważałem i w końcu przekonałem się, że moje podejrzenia są bezpodstawne. Dowiedziałem się, że pani zerwała ze swoją rodziną, wiem także, że ojciec pani ze wszystkich sił sprzeciwia się małżeństwu pani z moim synem. Już to samo, iż pani, posiadając taki wpływ, taką, można powiedzieć, władzę nad Aloszą, nie wykorzystała dotychczas tej władzy i nie zmusiła go do małżeństwa, już to samo świadczy o pani jak najlepiej. I pomimo to, wyznaję pani szczerze, postanowiłem wówczas wszelkimi siłami sprzeciwić się każdej możliwości małżeństwa pani z moim synem. Wiem, iż mówię nieco zbyt otwarcie, ale w tej chwili szczerość z mojej strony jest niezbędna; pani zgodzi się z tym sama, wysłuchawszy mnie do końca. Wkrótce po tym, gdy pani opuściła dom rodziców, wyjechałem z Petersburga, lecz odjeżdżając nie miałem już obaw co do Aloszy. Pokładałem ufność w szlachetnej dumie pani. Zrozumiałem, iż pani sama nie życzy sobie ślubu przed zakończeniem naszych familijnych sporów, że pani nie życzy sobie naruszenia zgody między mną a synem, bo ja nigdy bym mu nie przebaczył tego małżeństwa, nie życzyła pani sobie również, by mówiono, że pani szukała narzeczonego-księcia i skoligacenia się z naszym domem. Przeciwnie, okazała pani pewne lekceważenie dla nas, oczekując może chwili, gdy ja sam przyjdę poprosić o to, żeby pani zrobiła nam zaszczyt oddania swej ręki mojemu synowi. Pomimo to pozostawałem nadal uparcie pani wrogiem. Nie chcę się usprawiedliwiać, lecz nie będę przed panią ukrywał przyczyn. Oto one: pani nie jest ani bogata, ani wysokiego rodu. Chociaż posiadam pewien majątek, ale potrzeba nam więcej. Nasz ród podupada. Potrzeba nam stosunków i pieniędzy. Pasierbica hrabiny Zinaidy Fiodorowny, chociaż nie posiada stosunków, jest bardzo bogata. Gdybym trochę zaczekał, zjawiliby się konkurenci i odbiliby pannę; nie można było tracić sposobności i pomimo młodości Aloszy postanowiłem go ożenić. Widzi pani, iż nic nie ukrywam. Może pani z pogardą patrzeć na ojca, który sam przyznaje się do tego, że zmusza syna z pobudek materialnych oraz przesądów do złego postępku, bo porzucenie uczciwej dziewczyny, która porzuciła dla niego wszystko i wobec której jest tak bardzo winien, jest złym postępkiem. Lecz ja się nie usprawiedliwiam. Drugą przyczyną mych projektów co do małżeństwa Aloszy z pasierbicą Zinaidy Fiodorowny jest to, że ta panienka jest osobą w najwyższym stopniu godną miłości i szacunku. Piękna, doskonale wychowana i bardzo inteligentna, choć pod wieloma względami jeszcze dziecko. Alosza jest bez charakteru, lekkomyślny, nadzwyczaj nierozsądny, w dwudziestym drugim roku życia jest zupełnym dzieckiem. Ma chyba jedną tylko zaletę: dobre serce — właściwość przy innych wadach raczej niebezpieczna. Już dawno zauważyłem, iż mój wpływ na niego zaczyna się zmniejszać: pobudliwość, młodzieńcze porywy dopominają się o swoje prawa i nawet biorą górę nad niektórymi rzeczywistymi obowiązkami. Może kocham go zbyt gorąco, ale przekonałem się, że mu już nie wystarczam jako przewodnik. A jednak on musi koniecznie pozostawać pod czyimś stałym, dobrym wpływem. Jego natura łatwo się podporządkowuje, jest słaba, kochająca; on będzie zawsze raczej wolał kochać i ulegać niż rozkazywać. Takim pozostanie już całe życie. Może pani sobie wyobrazić moją radość, gdym ujrzał w osobie Katarzyny Fiodorowny ideał panny, której mógłbym pragnąć jako żony dla swego syna. Ale radość była spóźniona: Alosza dostał się już pod inny potężny wpływ — wpływ pani. Wróciwszy przed miesiącem z Petersburga, obserwowałem go bacznie i ze zdziwieniem zauważyłem w nim znaczną zmianę na lepsze. Lekkomyślność i dziecinne jego usposobienie pozostały prawie te same; lecz ugruntowały się w nim pewne szlachetne sugestie — zaczyna się interesować nie tylko błahostkami, ale i tym, co wzniosłe, szlachetne, uczciwe. Myśli jego są dziwne, zmienne, czasem niedorzeczne, ale serce — lepsze, a to podstawa wszystkiego; wszystko to, co w nim jest lepsze, pochodzi bezspornie od pani. Pani go przekształciła. Wyznam, że już wtedy przemknęła mi myśl, że pani jedna mogłaby dać mu szczęście. Ale odepchnąłem od siebie tę myśl. Musiałem oderwać go od pani za wszelką cenę; zacząłem działać i myślałem, że udało mi się osiągnąć cel. Przed godziną jeszcze sądziłem, iż zwycięstwo jest po mojej stronie. Ale wypadek w domu hrabiny od razu obalił wszystkie moje przypuszczenia. A przede wszystkim uderzył mnie nieoczekiwany fakt: ta dziwna w Aloszy powaga, stateczność przywiązania do pani, uporczywość i żywotność tego przywiązania. Powtarzam raz jeszcze: pani go całkowicie przekształciła. Przekonałem się nagle, że ta zmiana w nim sięga dalej, niż myślałem. Dzisiaj zaś wykazał wobec mnie nagle taki spryt, jakiego w nim nawet nie podejrzewałem, a jednocześnie niezwykłą subtelność, domyślność serca. Wybrał najlepszą drogę wyjścia z sytuacji, którą uważał za kłopotliwą. Dotknął i poruszył najszlachetniejsze struny serca ludzkiego — zdolność do przebaczenia i płacenia za wyrządzone zło wspaniałomyślnością. Oddał się w ręce istoty skrzywdzonej przez niego i poszedł do niej, prosząc o współczucie i pomoc. Poruszył ambicję kobiety, która go już kochała, wyznawszy jej wprost, iż ma rywalkę, i jednocześnie wzbudził w niej sympatię do tej rywalki, a dla siebie wyjednał przebaczenie i obietnicę braterskiej przyjaźni. Zdecydować się na tego rodzaju wyjaśnienia, a jednocześnie nie obrazić, nie skrzywdzić — do tego nie są zdolni nawet najzręczniejsi mędrcy, tylko serca tak świeże, czyste i odpowiednio nastawione, jak jego serce. Jestem pewien, że pani, Natalio Nikołajewno, nie wpływała zupełnie na jego dzisiejsze postępowanie ani słowem, ani radą. Dowiedziała się pani prawdopodobnie przed chwilą wszystkiego od niego. Nie mylę się, prawda ?

— Nie myli się pan — powtórzyła Natasza, której twarz płonęła i oczy jaśniały dziwnym blaskiem jak natchnione. Dialektyka księcia robiła swoje. — Od pięciu dni nie widziałam Aloszy — dodała. — Wszystko to on sam obmyślił i samodzielnie przeprowadził.

— Niewątpliwie — potwierdził książę — ale pomimo to, cała ta nieoczekiwana przenikliwość, stanowczość, świadomość swego obowiązku — to skutki pani wpływu. Zrozumiałem to i przemyślałem gruntownie jadąc tutaj, a przemyślawszy znalazłem w sobie siłę decyzji. Nasze plany małżeńskie skoli-gacenia się z domem hrabiny upadły ostatecznie i nie powstaną, a jeśliby i mogły powstać, nie mają racji bytu. Cóż, przekonałem się sam, że pani jedna może mu dać szczęście, że pani jest jego prawdziwą opiekunką, że pani stworzyła już podwaliny jego przyszłego szczęścia. Nie ukrywałem nic przed panią i teraz nie będę ukrywał: lubię bardzo karierę, pieniądze, władzę, nawet rangi, świadomie uważam wiele z tych rzeczy za przesąd, ale lubię je i stanowczo nie będę ich zwalczał. Bywają jednak okoliczności, gdy trzeba wziąć pod uwagę i coś innego, kiedy nie trzeba mierzyć wszystkiego jedną miarą. Prócz tego kocham gorąco mego syna, słowem, doszedłem do przekonania, iż Alosza nie powinien się z panią rozstać, dlatego iż on bez pani zginie. Mam się pani przyznać? Może już przed miesiącem zdecydowałem się na to i dopiero teraz sam się przekonałem, że powziąłem słuszną decyzję. Naturalnie, żeby to wszystko powiedzieć, mógłbym i jutro pani złożyć wizytę zamiast niepokoić prawie o północy. Ale obecny mój pośpiech może będzie dla pani dowodem, jak gorąco i, co najważniejsze, jak szczerze zabieram się do tej sprawy. Nie jestem dzieckiem; nie mógłbym w moim wieku zdecydować się na krok nie przemyślany. Kiedy tutaj wchodziłem, wszystko już było zdecydowane i przemyślane. Czuję jednak, że będę musiał jeszcze długo czekać na zupełne przekonanie pani o mojej szczerości... Ale do rzeczy! Czyż mam teraz wyjaśnić, w jakim celu tutaj przyszedłem? Przyszedłem, aby' wypełnić obowiązek wobec pani i formalnie, z całym moim bezgranicznym szacunkiem dla pani, poprosić, by pani uszczęśliwiła mego syna, oddając mu swoją rękę. O, niech pani nie sądzi, że zjawiłem się jako groźny ojciec, decydujący się wreszcie na przebaczenie swoim dzieciom i godzący się łaskawie na ich szczęście. Nie! Nie! Pani by mi ubliżyła przypisując mi podobne myśli. Niech pani nie sądzi również, że z góry byłem pewny jej zgody, licząc na to wszystko, co pani poświęciła dla mojego syna; także nie. Pierwszy powiem głośno, że on niewart pani i... (jest dobry i szczery) — on sam to potwierdzi. Ale to jeszcze nie wszystko. Nie tylko to sprowadziło mnie tutaj o tej godzinie... przyszedłem tu... — z szacunkiem i nieco uroczyście podniósł się z miejsca — przyszedłem tutaj po to, aby zostać pani przyjacielem! Wiem, że nie mam żadnego prawa po temu, przeciwnie! Ale niech mi pani pozwoli na to prawo zasłużyć! Niech mi pani pozwoli mieć nadzieję!...

Schyliwszy się z uszanowaniem przed Nataszą, czekał na jej odpowiedź. Przez cały czas jego przemówienia obserwowałem go bacznie. Zauważył to.

Wygłosił swoją przemowę chłodno, z pewnymi zakusami retorycznymi i w niektórych miejscach nawet z pewną nonszalancją. Ton jego czasami nawet nie harmonizował z porywem serca, który go do nas sprowadził o tak nieodpowiedniej na pierwszą wizytę godzinie, zwłaszcza wobec takich stosunków. Niektóre jego wyrażenia były wyraźnie sztuczne, a w paru miejscach swojego długiego i zadziwiającego swą długością przemówienia jakby umyślnie starał się sprawić wrażenie oryginała, który usiłuje skryć uczucie pod maską humoru, nonszalancji i żartu. Ale z tego wszystkiego zdałem sobie sprawę dopiero później; wtedy zaś inaczej na to patrzyłem. Ostatnie słowa książę wypowiedział tak żywo, z takim uczuciem, z takim pozorem najszczerszego szacunku dla Nataszy, że przekonał nas zupełnie. Nawet coś jakby łza błysnęło mu w oku. Szlachetne serce Nataszy było podbite. Podniosła się za jego przykładem i milcząc, głęboko wzruszona, wyciągnęła do niego rękę. Wziął rękę i tkliwie, z uczuciem pocałował. Alosza był wniebowzięty.

— A nie mówiłem ci, Nataszo! — zawołał. — Tyś mi nie wierzyła! Nie wierzyłaś, że to najszlachetniejszy człowiek na świecie! Sama widzisz teraz!...

Rzucił się ojcu na szyję i zaczął go ściskać gorąco. Ten odpowiedział uściskiem, lecz szybko przerwał tę scenę, jakby wstydząc się okazywać swą czułość.

— No, dosyć — powiedział biorąc kapelusz — muszę jechać. Miałem pani zająć tylko dziesięć minut, a przesiedziałem całą godzinę — dodał z uśmiechem. — Ale odchodzę z najgorętszym pragnieniem powtórnego zobaczenia pani. Pozwoli mi pani odwiedzać się możliwie najczęściej?

— Tak, tak! — odpowiedziała Natasza — możliwie najczęściej. Chciałabym jak najprędzej... pokochać pana... — dodała, zmieszana.

— Jaka pani szczera, jaka pani szlachetna — rzekł książę uśmiechając się na jej słowa. — Nie chce pani skłamać nawet w imię zwykłej grzeczności. Ale szczerość pani jest dla mnie cenniejsza niż wszystkie sztuczne uprzejmości. Tak. Wiem o tym, że długo, długo muszę zasługiwać na miłość pani.

— No, dosyć, dosyć, niech pan mnie tak nie chwali!... — szeptała zmieszana Natasza. Jaka piękna była w tej chwili!

— Niech i tak będzie — rzekł książę — ale muszę powiedzieć jeszcze parę słów. Czy pani może sobie wyobrazić, jak bardzo jestem nieszczęśliwy! Nie mogę być u pani ani jutro, ani pojutrze. Dzisiaj wieczorem otrzymałem list bardzo dla mnie ważny, wymagający mego udziału w pewnej sprawie, i w żaden sposób nie mogę tego uniknąć. Jutro rano wyjeżdżam z Petersburga. Tylko, proszę, niech pani nie sądzi, że przyszedłem tu tak późno dlatego, że nie będę miał czasu ani jutro, ani pojutrze. Naturalnie, że pani tak nie pomyśli, ale oto ma pani przykład mojej podejrzliwości! Dlaczego mi się zdawało, że pani koniecznie musi tak pomyśleć? Tak, ta podejrzliwość bardzo mi zaszkodziła w życiu i mój spór z rodziną pani to, być może, tylko skutki mego złego charakteru!... Dzisiaj mamy wtorek. We środę, czwartek i w piątek nie będzie mnie w Petersburgu. A w sobotę spodziewam się na pewno wrócić i tego dnia będę u pani. Czy mogę przyjść do pani na cały wieczór?

— Naturalnie, naturalnie! — zawołała Natasza — oczekuję pana w sobotę wieczorem! Czekam z niecierpliwością!

— Jakże jestem szczęśliwy! Coraz lepiej będę panią poznawał! Ale... idę! Jednakże nie mogę odejść nie uścisnąwszy pańskiej ręki — mówił zwracając się nagle do mnie. — Niech pan wybaczy! Wszyscy mówimy teraz tak chaotycznie... Miałem już przyjemność kilkakrotnie spotkać pana i nawet raz przedstawiono nas sobie. Nie mogę się oddalić, nie wypowiedziawszy, jak by mi było miło odświeżyć naszą znajomość.

— Spotkaliśmy się, to prawda — odpowiedziałem biorąc podaną mi rękę — ale, niech mi pan wybaczy, nie przypominam sobie, czyśmy byli sobie przedstawieni.

— U księcia R. zeszłego roku.

— Bardzo przepraszam, zapomniałem. Ale zapewniam pana, że tym razem nie zapomnę. Ten wieczór będzie dla mnie szczególnie pamiętny.

— Tak, ma pan słuszność, i dla mnie również. Wiem od dawna, że jest pan prawdziwym, serdecznym przyjacielem Natalii Nikołajewny i mojego syna. Mam nadzieję, że będę czwartym przy was trojgu. Prawda? — dodał zwracając się do Nataszy.

— Tak, to nasz serdeczny przyjaciel i powinniśmy się wszyscy razem trzymać — odpowiedziała Natasza z głębokim przejęciem.

Biedna! Aż zajaśniała z radości, widząc, że książę nie zapomniał podejść do mnie. Jak ona mnie lubiła!

— Spotkałem wielu wielbicieli pańskiego talentu — mówił książę — znam dwie najbardziej panu oddane wielbicielki. Byłoby im bardzo miło poznać pana osobiście. To hrabina, moja najlepsza przyjaciółka, i jej pasierbica, Katarzyna Fiodorowna Filimonowa. Mam nadzieję, że pan nie odmówi mi przyjemności przedstawienia go tym paniom?

— Bardzo mi to pochlebia, chociaż obecnie mam bardzo niewiele znajomości...

— Ale pan mi da swój adres! Gdzie pan mieszka? Będę miał przyjemność...

— Właściwie nie przyjmuję wizyt, przynajmniej na razie.

— Mimo że nie zasłużyłem na robienie dla mnie wyjątku... ale...

— Jeżeli książę tego żąda, mnie również będzie bardzo przyjemnie. Mieszkam w X-m zaułku, w domu Klugena.

— W domu Klugena! — zawołał, jakby czymś zaskoczony. — Pan dawno tam mieszka?

— Nie, niedawno — odpowiedziałem wpatrując się w niego mimo woli. — Numer mieszkania czterdziesty czwarty.

— Czterdziesty czwarty? Pan mieszka... sam?

— Sam zupełnie.

— T-tak! Ja właściwie... zdaje się, że znam ten dom. Tym lepiej... Z pewnością odwiedzę pana, z pewnością! Muszę z panem pomówić o wielu rzeczach i wiele się po panu spodziewam. Pan mnie może bardzo zobowiązać. Widzi pan, iż z miejsca zaczynam od prośby. Lecz do widzenia! Jeszcze raz ściskam pańską dłoń.

Uścisnął rękę moją i Aloszy, raz jeszcze ucałował rączkę Nataszy i wyszedł nie zwracając się do Aloszy, by z nim poszedł.

Pozostaliśmy bardzo zmieszani. Wszystko to zdarzyło się tak nagle, tak niespodziewanie. Czuliśmy wszyscy, iż w jednej chwili wszystko się zmieniło i rozpoczyna się coś nowego, niewiadomego. Alosza w milczeniu przysiadł się do Nataszy i powoli całował jej rękę. Od czasu do czasu zaglądał jej w oczy, jakby w oczekiwaniu, co ona na to powie.

— Drogi Alosza, zaraz jutro jedź do Katarzyny Fiodorowny — powiedziała wreszcie.

— Sam o tym myślałem — odpowiedział — pojadę z pewnością.

— A może będzie jej ciężko widzieć ciebie... Co począć?

— Nie wiem, moja droga. Myślałem o tym również. Zobaczę... Może jeszcze się namyślę. A co, Nataszo, przecież wszystko się u nas obecnie zmieniło — powiedział Alosza nie mogąc się dłużej opanować.

Uśmiechnęła się i spojrzała na niego przeciągłym, tkliwym spojrzeniem.

— A jaki on delikatny. Widział, jakie masz ubogie mieszkanie, i ani słowa...

— O czym?

— No... żeby się przeprowadzić na inne... albo coś w tym rodzaju! — dodał rumieniąc się.

— Ależ Alosza, z jakiej racji!

— Toteż właśnie mówię, że on taki delikatny. A jak cię chwalił! Przecież mówiłem ci... mówiłem! Nie, on jest w stanie wszystko zrozumieć i odczuć! A o mnie mówił jak o dziecku; oni wszyscy mnie tak traktują! Ha, cóż, przecież ja taki jestem w istocie.

— Ty jesteś dzieciak, ale przenikliwszy niż my wszyscy. Dobry z ciebie chłopiec, Alosza!

— A on powiedział, że moje dobre serce szkodzi mi. Jak to? Nie rozumiem. A wiesz co, Nataszo, czy nie warto by jak najprędzej pojechać do niego? Jutro skoro świt będę u ciebie.

— Jedź, jedź, mój drogi. To dobry pomysł. I koniecznie pokaż mu się, słyszysz? A jutro wracaj możliwie najwcześniej. Teraz już nie będziesz przez pięć dni przede mną uciekał? — dodała filuternie, patrząc na niego pieszczotliwie.

Opanowała nas jakaś cicha pełnia radości.

— Idziesz ze mną, Wania? — zawołał Alosza wychodząc z pokoju.

— Nie, on jeszcze zostanie; porozmawiamy sobie, Alosza. Pamiętaj, jutro skoro świt.

— Skoro świt! Bywaj zdrowa, Mawra!

Mawra była wzruszona. Słyszała wszystko, co mówił książę, wszystko podsłuchała, ale wielu rzeczy nie rozumiała. Chciała odgadnąć, zapytać. Tymczasem spoglądała poważnie, nawet z dumą. Ona także się domyślała, że wiele się zmieniło. Zostaliśmy sami. Natasza wzięła mnie za rękę i jakiś czab milczała, jakby namyślając się, co powiedzieć.

— Jestem zmęczona! — powiedziała w końcu słabym głosem. — Słuchaj, przecież ty pójdziesz jutro do rodziców?

— Naturalnie.

— Mamie opowiedz, ale jemu nic nie mów.

— Przecież ja i tak nigdy z nim o tobie nie mówię.

— Właśnie, dowie się i tak. A uważaj, co powie. Jak to przyjmie. Boże! Czy on naprawdę przeklnie mnie za to małżeństwo? Nie, to niemożliwe!

— Książę powinien wszystko załatwić — podchwyciłem z pośpiechem — powinien się z nim pojednać, a wtedy wszystko zostanie załatwione.

— Mój Boże! Oby tak było! Oby tak się stało! — zawołała błagalnie.

— Nie martw się, Nataszo; wszystko się jakoś ułoży. Ma się ku temu.

Przypatrzyła mi się uważnie.

— Wania, a co ty myślisz o księciu?

— Jeżeli to, co mówił, było szczere, to, zdaniem moim, jest to człowiek szlachetny.

— Jeżeli mówił szczerze? Co to znaczy? Czy mógł mówić nieszczerze?

— I mnie się też tak wydaje — odpowiedziałem. — "Widocznie i jej też coś świta w głowie — przemknęła mi myśl. — Dziwne!"

— Patrzyłeś na niego... tak uważnie...

— Tak, wydał mi się nieco dziwny.

— Mnie również. On tak to jakoś mówi... Jestem zmęczona. Wiesz co, mój drogi? Idź już do domu. A jutro przyjdź do mnie jak najwcześniej. Aha, posłuchaj. Czy to nie było dla niego obrażające, gdy powiedziałam, że chcę go pokochać jak najprędzej ?

— Nie, dlaczegóż by obrażające?

— I... niegłupie? To miało znaczyć, że tymczasem go jeszcze nie kocham.

— Przeciwnie, było to prześliczne, naiwne, bystre. Byłaś tak ładna w tej chwili! Będzie głupcem, jeśli ze swoim światowym wyrobieniem tego nie zrozumie!

— Ty jakbyś się na niego gniewał, Wania? Ale jaka ja jestem zła, podejrzliwa, próżna! Nie gniewaj się, przecież nic przed tobą nie ukrywam. Ach, Wania, mój drogi! Kiedy będę znów nieszczęśliwa, kiedy znów nadejdzie troska, ty z pewnością będziesz przy mnie, może tylko ty jeden! Czym ci się za to odwdzięczę? Nie przeklinaj mnie nigdy, Wania.

Wróciwszy do domu, rozebrałem się zaraz i poszedłem spać. W pokoju było ciemno i wilgotno, jak w piwnicy. Wiele dziwnych myśli i wrażeń krążyło mi po głowie i długo jeszcze nie mogłem usnąć.

Ale jak serdecznie musiał się śmiać w tej chwili pewien człowiek zasypiając w swoim wykwintnym łożu — zresztą, jeżeli w ogóle raczył się z naszego powodu uśmiechnąć! Chyba nie raczył!

ROZDZIAŁ TRZECI

Następnego dnia o dziesiątej, kiedy wychodziłem z domu, spiesząc na Wasiliewską Wyspę do Ichmieniewów, ażeby od nich pójść jak najprędzej do Nataszy, nagle zetknąłem się we drzwiach z moim wczorajszym gościem, wnuczką Smitha. Szła do mnie. Pamiętam, że ucieszyłem się na jej widok, nie wiem dlaczego. Wczoraj nawet nie zdążyłem się jej przyjrzeć, a dziś za dnia jeszcze bardziej mnie zadziwiła. Bo nawet trudno było spotkać istotę dziwniejszą, bardziej oryginalną, przynajmniej pod względem zewnętrznym. Mała, z błyszczącymi, czarnymi, jakimiś nierosyjskimi oczami, z gęstymi, czarnymi, potarganymi włosami i zagadkowym, niemym, upartym wejrzeniem, mogła zwrócić uwagę każdego przechodnia. Szczególnie uderzało jej wejrzenie: przebłyskiwała w nim inteligencja i równocześnie jakaś inkwizytorska nieufność, a nawet podejrzliwość. Stara i brudna jej odzież przy świetle dziennym jeszcze bardziej była podobna do łachmana. Zdawało mi się, że dziewczynka jest chora na jakąś długotrwałą, upartą i chroniczną chorobę, stopniowo, lecz nieubłaganie wyniszczającą jej organizm. Blada i chuda jej twarz miała jakiś nienaturalny, oliwkowożółty kolor o odcieniu żółci. Ale na ogół, mimo całego zeszpecenia ubóstwem i chorobą, była nawet dość ładna. Brwi miała wąskie, delikatne i piękne; szczególnie ładne było szerokie czoło, nieco niskie, i wargi, ślicznie zarysowane, o śmiałym dumnym układzie, lecz blade, zaledwie lekko zaróżowione.

— Ach, jesteś znowu? — zawołałem. — Spodziewałem się, że przyjdziesz. No, wejdź!

Weszła, powoli przekraczając próg jak wczoraj i niedowierzająco rozglądając się dookoła. Obejrzała uważnie pokój, w którym mieszkał jej dziadek, jak gdyby starając się zauważyć, co się zmieniło przy nowym lokatorze. "No, jaki dziadek, taka i wnuczka — pomyślałem sobie. — Czy aby nie wariatka?" Milczała ciągle, a ja czekałem.

— Po książki — wyszeptała wreszcie, spuszczając oczy.

— Ach, takJ Twoje książki. Oto one, weź je. Umyślnie schowałem je dla ciebie.

Popatrzyła na mnie z ciekawością i jakoś dziwnie wykrzywiła usta, jakby chcąc się uśmiechnąć z niedowierzaniem. Ale to przywoływanie uśmiechu na wargi zastąpił natychmiast poprzedni wyraz, surowy i zagadkowy.

— A czy dziadek opowiadał panu o mnie? — zapytała oglądając mnie ironicznie od stóp do głów.

— Nie, o tobie nie mówił, ale...

— A skąd pan wiedział, że ja przyjdę? Kto panu powiedział? — zapytała przerywając mi szybko.

— Dlatego, iż mi się wydawało, że twój dziadek nie mógł żyć sam jeden, opuszczony przez wszystkich. On był taki stary, słaby; myślałem więc, że ktoś przychodził do niego. Bierz, to twoje książki. Czy uczysz się z nich?

— Nie.

— Na co więc ci one?

— Uczył mnie dziadek, kiedy jeszcze do niego chodziłam...

— A potem już nie chodziłaś?

— Potem nie... byłam chora — dodała, jakby się usprawiedliwiając.

— Czy masz jakąś rodzinę, matkę, ojca?

Zachmurzyła się nagle, ściągnęła brwi i popatrzyła na mnie z pewnym przestrachem. Potem zmieszała się, odwróciła się milcząc i powoli wyszła z pokoju, podobnie jak wczoraj, nie zaszczyciwszy mnie odpowiedzią. Ze zdziwieniem odprowadzałem ją oczami. Zatrzymała się jednak na progu.

— Na co on umarł? — zapytała porywczo, zaledwie odwróciwszy się do mnie tym samym zupełnie ruchem jak wczoraj, kiedy wychodząc, zwrócona twarzą w stronę drzwi, zapytała o Azorka.

Podszedłem do niej i zacząłem naprędce opowiadać. Słuchała pilnie, w milczeniu, odwrócona do mnie plecami. Opowiedziałem jej też, że starzec, umierając, mówił o Szóstej Linii. "Z tego się domyśliłem — dodałem — że tam widocznie mieszka ktoś mu bliski. Dlatego oczekiwałem, że przyjdzie ktoś dowiedzieć się czegoś o nim. Musiał cię kochać, skoro w ostatnich chwilach wspominał ciebie".

— Nie — szepnęła jakby wbrew woli — nie kochał.

Była bardzo wzruszona. Opowiadając pochyliłem się ku niej, zaglądałem jej w oczy. Zauważyłem, że robi straszliwe wysiłki, żeby opanować swoje wzruszenie, jak gdyby z dumy wobec mnie. Bladła coraz bardziej i mocno zagryzła dolną wargę. Ale szczególnie zafrapowało mnie silne bicie jej serca. Biło coraz mocniej tak, że w końcu można je było słyszeć z odległości dwóch, trzech kroków, jak podczas ataku anewryzmu. Myślałem, że nagle zaleje się łzami, jak wczoraj; ale zapanowała nad sobą.

— A gdzie płot?

— Jaki płot?

— Pod którym umarł.

— Pokażę ci... jak wyjdziemy. Ale słuchaj, jak ci na imię?

— Nie trzeba...

— Czego nie trzeba?

— Nie trzeba; nic... wcale nie mam na imię — powiedziała porywczo i jakby z gniewem, robiąc ruch ku wyjściu. Zatrzymałem ją.

— Poczekaj. Dziwna z ciebie dziewczynka! Przecież ja ci dobrze życzę; żal mi ciebie od wczoraj, kiedyś tam, w kącie, na schodach płakała. Nie mogę myśleć o tym... Przy tym twój dziadek umarł na moich rękach i pewnie o tobie wspominał, kiedy mówił o Szóstej Linii, to znaczy, jakby mi ciebie w ręce oddawał. On mi się śni w nocy... Widzisz, i książki zachowałem dla ciebie, a tyś taka dzika, jakbyś się mnie bała. Tyś pewnie bardzo biedna i sierotka, może u obcych?

Przekonywałem ją gorąco i sam nie wiem, czym mnie tak do siebie pociągała. W uczuciu moim było coś więcej niż litość. Czy tajemnicze okoliczności, czy wrażenie, jakie na mnie wywarł Smith, czy fanatyczność mego własnego usposobienią — nie wiem, ale coś nieodparcie pociągało mnie ku niej. Zdaje się, że moje słowa ją wzruszyły! Jakoś dziwnie popatrzyła na mnie, ale już nie tak surowo, lecz miękko i długo, a potem znów spuściła oczy jakby w zamyśleniu.

— Helena — szepnęła nagle, nieoczekiwanie i bardzo cicho.

— Na imię ci Helena?

— Tak...

— No cóż, będziesz przychodzić do mnie?

— Nie można... nie wiem... przyjdę... — wyszeptała, jakby walcząc z sobą.

W tej samej chwili nagle zaczął gdzieś bić zegar. Wzdrygnęła się i z nieopisanym, chorobliwym wyrazem bólu patrząc na mnie, szepnęła:

— Która godzina?

— Powinno być pół do jedenastej. Krzyknęła z przerażeniem.

— Boże! — powiedziała i nagle rzuciła się do ucieczki. Ale ja jeszcze raz zatrzymałem ją w sieni.

— Ja ciebie tak nie puszczę — powiedziałem. — Czego ty się obawiasz? Spóźniłaś się?

— Tak, tak, ja wyszłam po kryjomu! Niech pan mnie puści! Ona mnie będzie bić! — zawołała wygadawszy się wbrew woli i wyrywając się z moich rąk.

— Słuchaj, nie wyrywaj się! Masz iść na Wasiliewską Wyspę i ja tam idę na Trzynastą Linię. Spóźniłem się również i chcę wziąć dorożkę. Chcesz jechać ze mną? Podwiozę cię, będzie prędzej niż piechotą.

— Do mnie nie można, nie można! — zawołała w jeszcze większym strachu. Rysy jej wykrzywiły się nawet jakimś przerażeniem na samą myśl, że ja mogę przyjść tam, gdzie ona mieszka.

— Mówię ci, że ja wybieram się na Trzynastą Linię za swoimi interesami, a nie do ciebie! Za tobą nie pójdę. Dorożką dojedziemy wcześniej. Chodźmy!

Zbiegliśmy spiesznie na dół. Wziąłem pierwszą z brzegu kiepską dryndę. Helena widocznie śpieszyła się bardzo, skoro zgodziła się wsiąść ze mną. Najbardziej zagadkowe było to, że ja nawet nie śmiałem jej wypytywać. Kiedy się zapytałem, kogo to ona tak się obawia w domu, zaczęła machać rękami i omal nie wyskoczyła z dorożki... "Co za tajemniczość?" — pomyślałem sobie.

W dorożce było jej niewygodnie siedzieć. Przy każdym wstrząsie, chcąc się utrzymać, chwytała mnie za palto lewą ręką, brudną, maleńką, podrapaną. W drugiej ręce mocno ściskała książki, widać było, że są dla niej bardzo cenne. Poprawiając się na siedzeniu, odsłoniła nogę — i z najwyższym zdumieniem ujrzałem, że była tylko w dziurawych trzewikach, bez pończoch. Chociaż postanowiłem o nic jej nie rozpytywać, ale tu znów nie mogłem się powstrzymać.

— Czy ty nie masz pończoch? — zapytałem. — Jak można chodzić boso na taką wilgoć i zimno?

— Nie mam — odpowiedziała zdawkowo.

— Ach, mój Boże, przecież mieszkasz u kogoś! Mogłaś od kogoś pożyczyć pończochy, jeżeli trzeba było wyjść.

— Ja tak sama chcę.

— To rozchorujesz się i umrzesz!

— A niech umrę.

Widocznie nie chciała odpowiadać i gniewały ją moje pytania.

— O, tutaj umarł — powiedziałem pokazując jej dom, pod którym starzec umarł.

Popatrzyła uważnie i naraz, zwracając się do mnie błagalnie, powiedziała:

— Tylko niech pan za mną nie idzie. A ja przyjdę, przyjdę. Jak tylko będę mogła, to przyjdę!

— Dobrze, już powiedziałem, że nie pójdę do ciebie. Ale czego się boisz? Musisz być bardzo nieszczęśliwa. Żal mi, kiedy patrzę na ciebie...

— Ja się nikogo nie boję — powiedziała z pewnym rozdrażnieniem w głosie.

— Ale dopiero co powiedziałaś: "Ona mnie zbije!"

— Niech bije! — odpowiedziała i oczy jej błysnęły. — Niech bije! Niech bije! — powtarzała z goryczą i górna jej warga jakoś wzgardliwie uniosła się i zadrżała.

Przyjechaliśmy w końcu na Wasiliewską. Dziewczynka zatrzymała dorożkę przy początku Szóstej Linii i zeskoczyła na ziemię, z niepokojem oglądając się dokoła.

— Niech pan jedzie dalej; ja przyjdę, przyjdę! — powtarżała w strasznym niepokoju, błagając mnie, żebym nie szedł za nią. — Niech pan już odjeżdża, prędzej, prędzej!

Odjechałem. Ale przejechawszy kilka kroków bulwarem, odprawiłem dorożkę i wróciwszy na Szóstą Linię szybko przebiegłem na drugą stronę ulicy. Spostrzegłem ją; nie zdążyła jeszcze daleko odejść, chociaż szła bardzo prędko i ciągle się oglądała; nawet zatrzymała się na chwilę, żeby uważniej się przyjrzeć, czy idę za nią, czy nie. Ale ukryłem się w bramie i nie zauważyła mnie. Poszła dalej, a ja za nią, wciąż po drugiej stronie ulicy.

Ciekawość moja była pobudzona do najwyższego stopnia. Chociaż postanowiłem nie wchodzić za nią, ale na wszelki wypadek chciałem koniecznie zobaczyć dom, do którego wejdzie. Owładnęło mną ciężkie i dziwne wrażenie, podobne do tego, jakie wywarł na mnie w cukierni jej dziadek, kiedy umarł Azorek.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Szliśmy tak długo, aż do Małego Prospektu. Ona prawie że biegła; wreszcie weszła do sklepiku. Zatrzymałem się czekając na nią. "Przecież nie mieszka chyba w sklepiku" — pomyślałem.

Rzeczywiście wyszła po chwili, ale już bez książek. Zamiast książek trzymała w rękach jakiś gliniany garnuszek. Przeszedłszy kilkanaście kroków, weszła do bramy niepozornego domu. Dom był nieduży, ale murowany, stary, jednopiętrowy, malowany brudnożółtą farbą. W jednym z okien parteru, których było w ogóle trzy, sterczała mała, czerwona trumienka, szyld drobnego przedsiębiorcy pogrzebowego. Okna pierwszego piętra były bardzo małe, kwadratowe, z mętnymi, zielonkawymi, popękanymi szybami, przez które przeświecały różowe, perkalikowe firanki. Przeszedłem na drugą stronę ulicy i zbliżywszy się do domu, przeczytałem napis na kawałku blachy nad bramą: Dom mieszczanki Bub-nowej.

Ledwie zdołałem przeczytać napis, gdy nagle na podwórzu rozległ się przenikliwy kobiecy pisk, a potem wymyślania. Zajrzałem przez furtkę; na stopniach drewnianego ganeczku stała gruba baba ubrana po miejsku, w skarpetkach i zielonym szalu. Twarz jej była wstrętnego, purpurowego koloru; małe, opłynięte tłuszczem i nalane krwią oczy pałały złością. Widać było, iż jest nietrzeźwa pomimo przedobiadowej pory. Krzyczała na biedną Helenę, która stała przed nią, jakby skamieniała, z garnuszkiem w ręku. Ze schodów, spoza pleców purpurowej baby, wyglądała istota płci żeńskiej, potargana, wypudrowana i naróżowana. Po chwili otworzyły się drzwi do piwnicznych schodów i ukazała się przywołana widać hałasem biednie ubrana kobieta, przyzwoitej i skromnej powierzchowności. Zza półotwartych drzwi wyglądali i inni lokatorzy parteru: zgrzybiały starzec i dziewczyna. Rosły, tęgi chłop, widocznie stróż, stał pośrodku podwórza z miotłą w garści i leniwie przypatrywał się całej tej scenie.

— Ach ty przeklętnico, ty pijawko, ach ty gnido! — skrzeczała baba wyrzucając salwami nagromadzone przekleństwa, przeważnie bez przecinków i kropek, ale aż się zachłystując — to tak mi się odwdzięczasz za opiekę, gałganie! Po ogórki tylko ją posłałam, a ona zaraz drapnęła! Moje serce przeczuwało, że drapnie, kiedy ją posyłałam. Dolegało mi serce, dolegało! Wczoraj wieczór wszystkie kudły jej za to samo wytarmosiłam, a ona i dzisiaj w nogi! Gdzie ty się włóczysz, rozpustnico? Gadaj! Do kogo łazisz, bałwanie przeklęty, wyłupiasta gadzino, trucizno mojego życia, do kogo? Gadaj, glisto, bo cię tu uduszę na miejscu!

I wściekła baba rzuciła się na biedną dziewczynkę, ale zobaczywszy obserwującą z ganku kobietę, lokatorkę z parteru, zatrzymała się nagle i zwracając się do niej, wrzasnęła jeszcze piskliwiej niż przedtem, wymachując rękami, jak gdyby biorąc ją za świadka niesłychanej zbrodni, popełnionej przez biedną ofiarę:

— Matka jej zdechła! Wiecie sami, dobrzy ludzie: sama jedna została na świecie jak palec. Widzę — biedni ludzie jesteście, sami nie macie co do gęby włożyć — i myślę sobie: na intencję patrona świętego Mikołaja przygarnę sierotę. Przygarnęłam. No i co państwo powiecie? Już dwa miesiące ją trzymam u siebie i krew ze mnie wypiła przez te dwa miesiące, pijawka! Żmija! Diabeł uparty! Milczy i milczy, choćby ją bić bez opamiętania; jakby wody w usta nabrała, wciąż milczy. Serce moje dręczy i milczy. Co ty sobie myślisz, że kim ty jesteś, koczkodanie jeden, małpo zielona? Beze mnie byś na ulicy z głodu zdechła. Nogi moje powinnaś myć i pić tę wodę, potworze, koczkodanie francuski! Zdechłabyś beze mnie!

— A cóż to, Anno Trifonowno, tak się pani złości? Czym ona pani znów tak dokuczyła? — zapytała z szacunkiem kobieta, do której zwracała się rozwścieczona megiera.

— Jak to czym, moja pani kochana, jak to czym? Nie chcę, żeby mi się kto sprzeciwiał! Rób po mojemu, a nie wymądrzaj się — taka już jestem! Ona mnie dziś o mało do grobu nie wpędziła! Posłałam ją po ogórki do sklepiku, a ona przez trzy godziny nie wraca. Serce moje coś przeczuwało, gdym ją posyłała, i dolegało mi, dolegało! Gdzieś była? Gdzieś się włóczyła? Jakichżeś znów znalazła protektorów? Za moje wszystkie dobrodziejstwa! Tej pogance, jej matce, darowałam czternaście rubli długu! Na swój rachunek pochowałam, to jej półdiablę na wychowanie wzięłam. Przecież sama pani wie, moja pani kochana. Czy nie mam po tym wszystkim nad nią władzy? Powinna być wdzięczna, a ta zamiast wdzięczności stawia mi się! Chciałam przecież jej dobra. Chciałam tę pogankę w muślinowe suknie wystroić, na bazarze kupiłam jej trzewiki, jak pawia przyodziałam — żyć i nie umierać! I co myślicie, dobrzy ludzie?! Przez dwa dni całe ubranie poszarpała, umyślnie podarła, na kawałeczki, na strzępy i teraz tak łazi! I co powiecie? Podarła naumyślnie, nie chcę kłamać, sama podpatrzyłam. "Nie chcę muślinów — powiada — chcę w perkalu chodzić." No, dałam sobie folgę wtedy, zbiłam ją na kwaśne jabłko, lekarza musiałam przywołać, płacić pieniądze. Gdybym ciebie rozgniotła, ty gnido jedna, tobym całej parady tydzień postu za pokutę dostała — więcej nie jesteś warta. Za karę kazałam jej myć podłogi; i co pani powie? — myje ścierwo, myje, myje. Mnie na złość — myje. No, myślę sobie: ucieknie ode mnie! Ledwie pomyślałam, uciekła, naprawdę uciekła, wczoraj. Samiście słyszeli, moi państwo, jak ją za to biłam, ręce sobie obtłukłam o nią, zabrałam pończochy, trzewiki — boso nie pójdzie; a ona dziś to samo. Gdzieś była? Gadaj! Komuś się skarżyła, gdzieś na mnie donosiła, złe nasienie ? Gadaj, Cyganko, gadaj!

W szale rzuciła się na nieprzytomną ze strachu dziewczynę, porwała ją za włosy i rzuciła o ziemię. Naczynie z ogórkami upadlo i stłukło się; to jeszcze zwiększyło wściekłość pijanej megiery. Biła swą ofiarę po twarzy, po głowie, lecz dziewczynka milczała uparcie, nie wydając ani jednego okrzyku, ani jednej skargi, nawet pod uderzeniami. Wpadłem na podwórko, oburzony, niemal całkiem nie panując nad sobą, prosto do pijaczki.

— Co pani robi? Jak pani śmie tak postępować z biedną sierotą? — zawołałem chwytając tę furię za rękę.

— A to co takiego? Coś ty za jeden? — wrzasnęła puściwszy Helenę i podparłszy się rękami pod boki. — Czego pan sobie życzy w moim domu?

— Tego sobie życzę, że pani jest nielitościwa! — krzyczałem. — Jak pani śmie tak się obchodzić z biednym dzieckiem? To nie pani dziecko, sam słyszałem, że to tylko przygarnięta, biedna sierota...

— Chryste Panie! — zapiszczała furia. — A tyś co za jeden, żeś się tutaj przyplątał? Przyszedłeś z nią czy co? Zaraz idę do cyrkułowego! Sam Anton Timofieicz do mnie się z szacunkiem odnosi! Cóż to, ona do ciebie chodzi, czy co ? Coś za jeden? W cudzym domu awantury przyszedłeś robić? Policja!

I rzuciła się na mnie fe pięściami. Ale w tej samej chwili rozległ się rozdzierający, nieludzki krzyk. Obejrzałem się: Helena, która stała na wpół przytomna, nagle ze strasznym, nienaturalnym krzykiem upadła na ziemię i tarzała się w okropnych konwulsjach. Twarz się jej wykrzywiła. Był to atak epileptyczny. Rozczochrana dziewczyna i kobieta z dołu podbiegły i szybko zaniosły ją na górę.

— A żebyś zdechła! — zapiszczała baba. — W ciągu miesiąca już trzeci atak... Fora ze dwora! — I znów rzuciła się na mnie. — Stróżu, czego tu sterczysz? Za co bierzesz pensję?

— Wynoś się, wynoś! Chcesz dostać? — mruknął leniwie stróż jakby tylko dla formy. — Nie wtykaj nosa do cudzego prosa. Jazda stąd!

Co miałem robić, wyszedłem za bramę, przekonawszy się, że moja interwencja była zupełnie bezskuteczna. Ale wrzało we mnie oburzenie. Stałem na chodniku na wprost bramy i patrzyłem przez furtkę. Ledwo wyszedłem, baba poszła gdzieś na górę, a stróż, zrobiwszy, co do niego należało, także gdzieś się schował. Po chwili kobieta, która pomagała nieść Helenę, zeszła z ganku, idąc do siebie na dół. Zauważywszy mnie, zatrzymała się i popatrzyła z ciekawością. Jej dobra, spokojna twarz ośmieliła mnie. Wróciłem na podwórze i podszedłem wprost do niej.

— Niech mi pani powie łaskawie — zacząłem — co się tu dzieje z tą dziewczynką i co z nią robi ta wstrętna baba. Niech pani nie myśli, że pytam tylko przez zwykłą ciekawość. Spotkałem tę dziewczynkę i z pewnych względów bardzo się nią interesuję.

— No, kiedy się pan interesuje, to najlepiej byłoby ją wziąć do siebie albo znaleźć dla niej jakieś miejsce — powiedziała kobieta jakby niechętnie, chcąc najwidoczniej odejść.

— Ale jeśli mnie pani nie objaśni, nie będę mógł nic zrobić. Mówiłem już, że nic o niej nie wiem. Czy to była sama Bubnowa, właścicielka domu?

— Tak. Właścicielka.

— W jaki sposób dziewczynka się u niej znalazła? Czy matka jej umarła?

— Właśnie w ten sposób się tu znalazła... Zresztą nie nasza to rzecz.

I ponownie chciała odejść.

— Niech pani będzie łaskawa, mnie to tak bardzo interesuje. Może będę mógł coś niecoś zrobić. Co to za dziewczynka? Kim była jej matka?

— Coś jakby cudzoziemka, przyjezdna; mieszkała u nas na dole; ale chora, umarła na suchoty.

— Była widać bardzo biedna, skoro mieszkała w suterenie?

— Och, biedna! Serce bolało, gdy się na nią patrzyło. My też ledwo-ledwo żyjemy, a i u nas zadłużyła się na sześć rubli przez te pięć miesięcy, które u nas była. Myśmy ją pochowali, mąż trumnę zrobił.

— A jakże to Bubnowa mówiła, że ją pochowała?

— Gdzie tam pochowała!

— A jakie jej nazwisko?

— Nawet wymówić się nie da — jakieś niemieckie.

— Smith?

— Nie, inaczej. Anna Trifonowna wzięła do siebie sierotę na wychowanie. Ale niedobre to jej wychowanie.

— Widocznie dla jakichś swoich celów wzięła sierotę?

— Nieładne ma tam ona sprawki — odpowiedziała kobieta w zamyśleniu, wahając się, czy mówić, czy nie. — Co nam do tego. Myśmy ludzie postronni.

— Lepiej byś trzymała język za zębami! — rozległ się za nami męski glos.

Mówił to człowiek już niemłody, w szlafroku i w kaftanie na szlafroku, wyglądający na rzemieślnika, mąż mojej rozmówczyni.

— E, panie, nie ma co o tym gadać; to nie nasze sprawy... — powiedział popatrzywszy na mnie z ukosa. — A ty już idź stąd! Do widzenia panu; myśmy trumniarze. Jeśli panu coś z naszego fachu potrzeba, to z największą przyjemnością... A poza tym nie mamy co ze sobą gadać...

Wyszedłem z tego domu zamyślony i głęboko wstrząśnięty. Nic nie mogłem zrobić, ale czułem, że ciężko mi będzie to tak pozostawić. Pewne słowa żony trumniarza szczególnie mnie zastanowiły. W tym kryło się coś złego; przeczuwałem to.

Szedłem opuściwszy głowę i rozmyślając, gdy nagle czyjś ostry głos zawołał na mnie po imieniu. Patrzę — stoi przede mną człowiek podchmielony, omal nie zataczający się, ubrany dość czysto, ale w obrzydliwym palcie i w zatłuszczonej czapce. Twarz bardzo znajoma. Zacząłem mu się przypatrywać. Mrugnął na mnie i uśmiechnął się ironicznie.

— Nie poznajesz?

ROZDZIAŁ PIĄTY

— A! To ty, Masłobojew! — zawołałem poznając dawnego kolegę szkolnego, jeszcze z gubernialnego gimnazjum — a to spotkanie!

— Tak, spotkanie! Sześć lat nie widzieliśmy się. Właściwie to spotkaliśmy się, ale ekscelencja nie raczył zauważyć. Przecież pan teraz został generałem, naturalnie od literatury!

Mówiąc to, szyderczo się uśmiechał.

— No, bracie, co to, to łżesz — przerwałem mu. — Po pierwsze, generał, choćby tylko od literatury, wygląda inaczej niż ja, a po wtóre, pozwól, że ci to powiem, rzeczywiście przypominam sobie, spotkałem cię dwa razy na ulicy, aleś ty sam widocznie mnie unikał, więc po cóż mam podchodzić, jeżeli widzę, że ktoś przede mną ucieka. I wiesz, co myślę? Gdybyś nie był wstawiony, to i teraz byś na mnie nie zawołał. Prawda? No, jak się masz! Bardzo, bardzo się cieszę, bracie, że się z tobą spotkałem.

— Naprawdę? A czy ja cię nie kompromituję moim... wyglądem? Zresztą nie ma co pytać o to; to drobiazg. Pamiętam, Wania, że z ciebie zawsze był byczy chłopak. Pamiętasz, jak dostałeś w skórę za mnie? Milczałeś, nie wydałeś mnie, a ja zamiast wdzięczności pokpiwałem z ciebie przez cały tydzień. Ej ty, duszo bez grzechu! Witaj, mój kochany, witaj! (Pocałowaliśmy się.) Chociaż już tyle lat wałęsam się sam dzień po dniu, ale przeszłości nie zapomniałem. A ty?

— Cóż ja, też sam jeden się wałęsam.

Długo patrzył na mnie z czułością, właściwą ludziom nadużywającym alkoholu. Zresztą poza tym był to człowiek dobry, "z kościami".

— Nie, Wania, ty nie to, co ja — rzekł wreszcie tonem tragicznym. — Przecież ja czytałem, czytałem, Wania, czytałem! Słuchaj, pomówimy sobie od serca! Śpieszy ci się?

— Śpieszę się i przyznam ci się — jestem bardzo rozstrojony z powodu pewnych spraw. Powiedz lepiej, gdzie mieszkasz.

— Powiem. Ale to nie będzie najlepsze. Powiedzieć ci, co jest najlepsze?

— No, co?

— O, to, co widzisz! — I wskazał mi szyld znajdujący się o dziesięć kroków od miejsca, na którym staliśmy. — Kawiarnia i restauracja, to znaczy po prostu knajpa, ale miejsce bardzo dobre. Uprzedzam cię, że lokal świetny, a wódka — szkoda mówić. Buzi dać! Piłem tu nieraz i wiem, że mi złej rzeczy nie ośmielą się podać. Znają Filipa Filipycza. Ja tu jestem Filipem Filipyczem. Co? Nie podoba ci się? Pozwól dokończyć. Teraz jest kwadrans na dwunastą, przed chwilą patrzyłem; no, akurat za dwadzieścia pięć dwunasta wypuszczę cię. A tymczasem zalejemy robaka. Dwadzieścia minut dla starego przyjaciela — dobra?

— Jeżeli tylko dwadzieścia, to zgoda... bo, mój drogi, jak Boga kocham, mam interesy...

— Dobrze. Ale pozwól, że ci dwa słowa powiem: wyglądasz tak, jakby cię niedawno rozgniewano, prawda?

— Prawda.

— Widzisz, zgadłem. Ja, mój drogi, teraz rzuciłem się na fizjonomikę. Też zajęcie. No, chodźmy, pogadamy. W ciągu dwudziestu minut łykniemy herbaty, spróbujemy brzozówki, potem gorzkiej, potem pomarańczówki, potem parfait amour, a potem jeszcze coś znajdziemy. Piję, bracie! Tylko w święta, przed nabożeństwem jestem trzeźwy. A ty możesz nawet nie pić. Mnie po prostu potrzeba ciebie. A jeśli wypijesz — okażesz szczególną szlachetność duszy. Chodźmy! Pogadamy o tym i owym i znów na dziesięć lat do widzenia. Ze mnie, Wania, nieodpowiedni kompan dla ciebie.

— No, nie gadaj tak dużo, lepiej chodźmy prędzej. Dwadzieścia minut twoje, a potem bywaj zdrów.

Do restauracji trzeba było iść po schodach z ganeczkiem na pierwsze piętro. Ale na schodach nagle zetknęliśmy się z dwoma mocno podchmielonymi gośćmi. Na nasz widok, zataczając się, ustąpili z drogi.

Jeden z nich był to jeszcze bardzo młody i młodzieńczo wyglądający chłopak, bez zarostu, z maleńkimi, zaledwie wysypującymi się wąsikami i o bardzo głupkowatym wyrazie twarzy. Ubrany był elegancko, ale jakoś śmiesznie: jak gdyby był w cudzym ubraniu, z drogimi pierścieniami na palcach, z kosztowną szpilką w krawacie i niesłychanie głupio uczesany, z jakimś kokiem. Bezustannie uśmiechał się i chichotał. Towarzysz jego miał lat około pięćdziesięciu, tłusty, pyzaty, w dość zaniedbanym ubraniu, też z wielką szpilką w krawacie, łysy, o pomarszczonej, pijackiej, ospowatej twarzy i w okularach na nosie, podobnym do guzika. Ta twarz miała wyraz zły i zmysłowy. Wstrętne, złe, podejrzliwe oczy, opłynięte tłuszczem, patrzyły jak przez szparki. Widocznie obaj znali Masłobojewa, ale tłuścioch przy spotkaniu z nami zrobił przykry, chociaż trwający tylko chwilę grymas, a młody zasłonił się jakimś uniżonosłodkim uśmiechem. Nawet zdjął kaszkiet, bo był w kaszkiecie.

— Przepraszam pana, Filipie Filipyczu — wybełkotał patrząc na niego przymilnie.

— A co?

— Przepraszam... to jest... tego... (prztyknął palcem w kołnierzyk). Tam siedzi Mitroszka. Jak się okazuje, Filipie Filipyczu, to podlec.

— Dlaczego?

— Tak już jest... A temu (tu wskazał gestem na swego towarzysza) w przeszłym tygodniu tenże sam Mitroszka w nieprzyzwoitym miejscu gębę śmietaną wymazał... hi, hi!

Towarzysz z gniewem trącił go łokciem w bok.

— A może tak z nami, Filipie Filipyczu, łaskawie kilka kolejek? U Dussota, co?

— Nie, teraz nie mogę — odpowiedział Masłobojew. — Mam interes.

— Hi, hi! I ja również mam interesik do pana... Towarzysz gniewnie trącił go łokciem.

— Później, później!

Masłobojew jakoś widocznie starał się na nich nie patrzeć. Lecz gdyśmy weszli do pierwszego pokoju, przez całą szerokość którego ciągnął się dość schludnie wyglądający bufet zastawiony zakąskami, nadziewanymi pierogami, racuchami i karafkami pełnymi różnokolorowych nalewek — szybko zaprowadził mnie w kąt i powiedział:

— Młody — to syn kupca, Sizobriuchow, który po ojcu, handlarzu zbożem, dostał pół miliona i teraz hula. Jeździł do Paryża, puścił tam ogromne pieniądze, może puściłby wszystko, ale po dziadku otrzymał drugi spadek i wrócił z Paryża; no i tutaj puszcza resztki. Za rok, ma się rozumieć, pójdzie z torbami. Głupi jak gęś — włóczy się po najlepszych restauracjach, piwnicach i szynkach, i po aktorkach; chciał się dostać do huzarów, niedawno złożył podanie. Drugi, starszy, to Archipow, też coś w rodzaju kupca albo zarządzającego, włóczył się po arendach, bestia, szelma, obecny towarzysz Sizobriuchowa, Judasz i Falstaff zarazem, dwukrotny bankrut, wstrętny rozpustnik, z różnymi zwyrodnieniami. Wiem nawet o pewnej sprawie karnej, z której się wykręcił. Poniekąd jestem zadowolony, żem go tu spotkał, czekałem na niego... Archipow, ma się rozumieć, skubie Sizobriuchowa. Zna dużo różnych spelunek i dlatego jest bardzo cenny dla podobnych durniów. Ja już dawno ostrzę na niego zęby. Zęby ostrzy na niego i Mitroszka, ten oto zuchowaty chłopak w bogatym kaftanie, który stoi koło okna i ma twarz Cygana. Handluje końmi, zna wszystkich tutejszych huzarów. Oszust taki, że w twoich oczach zrobi fałszywy pieniądz, a ty mu pomimo to rozmienisz, chociaż wszystko widziałeś. W tym kaftanie, co prawda aksamitnym, podobny jest do slowianofila (według mnie bardzo mu z tym do twarzy), a ubierz go teraz we frak piękny i wszystko co należy, zaprowadź do klubu angielskiego i zaprezentuj jako ordynata hrabiego Barabanowa, to go tam przez dwie godziny będą brali za hrabiego — i w wista zagra, i mówić będzie po hrabiowsku, i nikt się nie domyśli — wszystkich nabierze. Smutny będzie jego koniec. Otóż ten Mitroszka ostrzy zęby na grubasa, bo u niego teraz kuso, a grubas odbił mu Sizobriuchowa, dawnego przyjaciela, którego nie zdążył jeszcze oskubać, Coś w tym musi być, że oni się teraz spotkali w restauracji. Ja nawet wiem co i domyślam się, że nikt inny, tylko Mitroszka dał mi znać, że Archipow z Sizobriuchowem będą tutaj i że włóczą się po tych lokalach, mając jakieś nieczyste sprawy na myśli. Chcę wykorzystać nienawiść Mitroszki do Archipowa, bo mam po temu powody i właściwie dlatego tutaj przyszedłem. Ale przed Mitroszka nie chcę się zdradzić i ty też mu się zbytnio nie przyglądaj. A kiedy będziemy stąd wychodzić, z pewnością sam do mnie podejdzie i powie to, co mi trzeba... A teraz chodźmy, Wania, o tutaj, do tego pokoju, widzisz? Hej, Stiepan! — ciągną) dalej, zwracając się do usługującego — wiesz, co mi potrzeba?

— Tak jest.

— I przyniesiesz?

— Tak jest.

— No, to przynoś. Siadaj, Wania. Co mi się tak przyglądasz? Widzę przecież, że mi się przyglądasz. Dziwisz się? Nie dziw się. Wszystko się człowiekowi może zdarzyć, nawet to, co mu się nigdy nie śniło, a szczególnie wtenczas... no choćby wtenczas, kiedyśmy razem wkuwali Korneliusza Neposa. Ot co, Wania, o jednym nie wątp nigdy: Masłobojew, chociaż zszedł na manowce, serce ma to' samo, zmieniły się tylko okoliczności. Jestem brudny, ale nie brudniejszy od innych. I doktorem miałem zostać, i na nauczyciela ojczystej literatury szykowałem się, i o Gogolu napisałem artykuł, i poszukiwaczem złota chciałem być, i miałem się żenić — chciałaby dusza do raju — i o na się zgadzała, chociaż w domu taki dostatek, że kot umarłby z głodu. Nawet miałem sobie do ślubu całe buty pożyczyć, bo sam miałem już od półtora roku dziurawe... No i nie ożeniłem się. Ona wyszła za nauczyciela, a ja zacząłem pracować w biurze, nie w biurze handlowym, po prostu w biurze. Ale wszystko się pokiełbasiło. Lata upłynęły, a ja, chociaż nie pracuję, ale pieniążki robię powoli; łapówki biorę i walczę o prawdę. Zuch do kluch, a od kaszy nikt mnie nie odstraszy. Interesy moje mają charakter raczej dyskretny... no, rozumiesz ?

— Jesteś detektywem czy czymś w tym rodzaju?

— Nie, nie detektywem, zajmuję się pewnymi sprawami po części oficjalnie, po części z własnego powołania. Ot co, Wania, piję wódkę. A ponieważ rozumu swego nigdy nie mogłem przepić, znam dobrze moją przyszłość. Za późno! Murzyn nie zbieleje od białego mydła. Powiem ci tylko jedno: gdyby we mnie nie budził się jeszcze od czasu do czasu człowiek, nie podszedłbym dziś do ciebie. Masz rację; spotkałem cię wiele razy, chciałem podejść, alem nie śmiał. Odkładałem do następnego razu. Nie jestem wart ciebie. Prawdę powiedziałeś, podszedłem do ciebie tylko dlatego, że jestem pijany. Wszystko to zresztą głupstwo i nie będziemy już mówić o mnie. Mówię o twoim pierwszym dziecięciu. Kiedy przeczytałem, o małom nie został porządnym człowiekiem. Ledwo, ledwo, ale się rozmyśliłem i postanowiłem zostać nieporządnym. Takie to są sprawy.

Opowiadał jeszcze dużo. Był coraz bardziej pijany i zaczął się szalenie rozczulać, niemal do łez. Masłobojew był zawsze dzielnym chłopcem, ale zawsze kutym na cztery nogi i jakoś nad wiek rozwiniętym; sprytny, chytry, troszkę intrygant, jeszcze za czasów szkolnych, lecz w gruncie rzeczy człowiek nie pozbawiony serca; człowiek zgubiony. Ludzi takich wśród Rosjan jest dużo. Mają często wielkie zdolności, ale to wszystko bywa u nich tak splątane, a przy tym mogą postępować świadomie wbrew sumieniu z powodu swych słabości i nie dość, że zawsze giną, ale z góry wiedzą o swej zgubie, Masłobojew, między innymi, utonął w wódce.

— Jeszcze słówko, mój drogi — ciągnął dalej. — Słyszałem, jak twoja sława rozbrzmiała z początku głośno; czytałem później krytyki (czytałem naprawdę; myślisz może, że już nic nie czytam?); spotykałem cię później w kiepskim, zabłoconym obuwiu, bez kaloszy, w pogniecionym kapeluszu i domyśliłem się coś niecoś. W dziennikarstwie teraz pracujesz?

— Tak.

— To znaczy, żeś został szkapą dorożkarską.

— Czymś w tym rodzaju.

— No, to ja ci na to, braciszku, ot co powiem: lepiej pić! Urżnę się, położę na kanapie (a mam świetną kanapę, ze sprężynami) i myślę sobie na przykład, że jestem jakimś Homerem albo Dantem, albo jakimś Fryderykiem Barbarossą — przecież wszystko można sobie wyobrazić. No, a ty nie możesz sobie wyobrazić, że jesteś Dantem albo Fryderykim Barbarossą, po pierwsze dlatego, że chcesz być sam sobą, a po drugie dlatego, że wszelkie życzenia są ci wzbronione, bo jesteś szkapą dorożkarską. Ja. mam wyobraźnię, a ty — rzeczywistość. Powiedz no szczerze i po prostu, po bratersku (jak nie, to na dziesięć lat skrzywdzisz mnie i poniżysz) — czy nie potrzeba ci pieniędzy? Mam. Nie wzdragaj się. Weź pieniądze, zapłać swoim przedsiębiorcom, zrzuć jarzmo, później zapewnij sobie cały rok życia i zabierz się do ukochanej idei, pisz wielkie dzieło! No? Co na to powiesz?

— Słuchaj, Masłobojew! Cenię twoją braterską propozycję, ale nic ci nie mogę teraz odpowiedzieć, a dlaczego, długo by trzeba gadać. Tak się składa. Zresztą obiecuję ci: o wszystkim opowiem później, po bratersku. Za twoją propozycję bardzo ci dziękuję: obiecuję, że przyjdę do ciebie, i przyjdę nieraz. Ale ot, o co teraz najbardziej mi chodzi: jesteś ze mną otwarty, więc i ja decyduję się poprosić cię o radę, tym bardziej że, jak się zdaje, jesteś od takich spraw specjalistą. ' I opowiedziałem mu całą historię Smitha i jego wnuczki, począwszy od cukierni. Dziwne: kiedy mu to opowiadałem, wyczytałem z jego oczu, że coś wie o tej historii. Zapytałem go o to.

— Nie, nie! — odpowiedział. — Zresztą coś niecoś słyszałem o Smisie, słyszałem, że jakiś starzec umarł w cukierni. A o madame Bubnow istotnie wiem trochę. Od tej damy już dwa miesiące temu wziąłem łapówkę. Je prends mon bien, où je le trouve [— Biorę należne mi dobro tam, gdzie się nań natknę], i w tym sensie podobny jestem do Moliera.[17] Ale chociaż zdarłem z niej wtenczas sto rubli, dałem sobie słowo, że jeszcze wycisnę z niej, ale już nie sto, tylko pięćset rubli. Wstrętna baba. Niedozwolonymi rzeczami się zajmuje. Niech tam sobie, ale czasem już za daleko się posuwa. Nie uważaj mnie za Donkiszota. Chodzi o to, że mogę na tym porządnie stracić, i kiedy pół godziny temu spotkałem Sizobriuchowa, ucieszyłem się niezmiernie. Widać, że go tu sprowadzono i że sprowadził go grubas, a ponieważ wiem, jakimi to rzeczami grubas się specjalnie trudni, wnioskuję więc... No, ale ja go nakryję! Rad jestem, że słyszałem od ciebie o tej dziewczynce: trafiłem na nowy ślad. Przecież ja, braciszku, spełniam różne prywatne polecenia. I jakich ja mam znajomych! Prowadziłem niedawno jakieś poszukiwania dla pewnego księcia, to powiadam ci — wyszły na jaw sprawki, jakich nikt by się nie spodziewał po księciu. Albo, jeśli chcesz, opowiem ci historię o pewnej mężatce. Przychodź do mnie, bracie, a ja ci przygotuję takie tematy, że gdy je opiszesz, to ci nie uwierzą...

— A jak nazwisko owego księcia? — przerwałem mu przeczuwając coś niecoś.

— A tobie to po co? Zresztą proszę: Wałkowski.

— Piotr?

— Tak. Znasz go?

— Nie bardzo. Wiesz co, Masłobojew, o tego pana nieraz się ciebie pytał — rzekłem wstając z miejsca — bardzoś mnie zainteresował.

— Dobrze, stary przyjacielu, dowiaduj się, ile chcesz. Umiem opowiadać bajeczki, ale do pewnych granic tylko, rozumiesz. Inaczej traci się kredyt i honor — mówię o honorze zawodowym, no i tam dalej.

— O ile ci honor pozwoli.

Byłem nawet wzburzony. On to zauważył.

— No, co powiesz mi o tej historii, o której ci niedawno opowiedziałem? Wymyśliłeś co czy nie?

— O tej historii? Poczekaj chwilkę, pójdę zapłacić.

Podszedł do bufetu i tam, jakby niechcący, znalazł się obok młodzieńca, którego zwano poufale Mitroszką. Wydało mi się, iż Masłobojew zna go daleko lepiej, niż chciał mi się przyznać. W każdym razie widać było, że spotykają się nie po raz pierwszy.

Mitroszką miał wygląd dość oryginalny. W kaftanie i czerwonej jedwabnej koszuli, o ostrych, lecz ujmujących rysach twarzy i dość jeszcze młodzieńczym wyglądzie, o śmiałych błyszczących oczach, smagły, sprawiał ciekawe wrażenie i nie był odpychający. Ruchy miał jakoś sztucznie zuchowate, ale w danej chwili widocznie starał się panować nad sobą, chcąc nadać sobie wygląd niezmiernie rzeczowy i solidny.

— Widzisz, Wania — powiedział Masłobojew wracając — żebyś spróbował przyjść do mnie dzisiaj o siódmej, może bym ci coś niecoś mógł powiedzieć. Ja sam, widzisz, nic nie znaczę; kiedyś znaczyłem coś, a teraz jestem tylko pijak i od wszystkiego się odsunąłem. Ale mam jeszcze dawne stosunki; mogę się o tym i owym przewiedzieć, zwąchać się z różnymi sprytnymi ludźmi; na tym właśnie robię interesy; co prawda, w wolnym czasie, czyli kiedy jestem trzeźwy, sam także robię coś niecoś, również przez znajomych... przeważnie wywiady... No, ale co tu dużo gadać! Dość tego... Oto mój adres: Szestiławoczna. Ale teraz, bracie, jużem za bardzo przekisł! Puszczę jeszcze parę groszy, i do domu. Polezę. Jak przyjdziesz — to cię zapoznani z Aleksandrą Siemionowną, a jeżeli czasu wystarczy, to i o poezji pogadamy.

— No, a o tym?

— Może i o tym.

— Prawdopodobnie przyjdę, tak, na pewno przyjdę...

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Anna Andriejewna już od dawna czekała na mnie. To, co jej wczoraj powiedziałem o kartce Nataszy, bardzo ją zaciekawiło i spodziewała się mnie znacznie wcześniej, najdalej o dziesiątej rano. A ponieważ zjawiłem się u niej dopiero o drugiej po południu, męczarnie oczekiwania biednej staruszki doszły do zenitu. Poza tym miała wielką ochotę zwierzyć mi się ze swej nowej nadziei, wczoraj zrodzonej, i opowiedzieć o Mikołaju Siergieiczu, który od wczoraj zaczął chorować, osowiał, a równocześnie stał się bardzo czuły dla niej. Kiedy przyszedłem, przyjęła mnie chłodno i z miną niezadowoloną, słowa cedziła przez zęby i nie wykazywała najmniejszej ciekawości, jakby mi chciała powiedzieć: "Po coś przyszedł? Że też masz ochotę co dzień przyłazić." Gniewało ją moje spóźnienie. Ale mnie się śpieszyło i dlatego bez dalszego zwlekania opowiedziałem jej całą wczorajszą scenę u Nataszy. Gdy tylko staruszka usłyszała o odwiedzinach księcia i jego uroczystych oświadczynach, zaraz opadła z niej sztuczna osowiałość. Brak mi słów na opisanie jej uciechy, straciła całkiem głowę, żegnała się, płakała, biła pokłony przed obrazem, ściskała mnie i chciała natychmiast biec do Mikołaja Siergieicza, by podzielić się z nim swoją radością.

— Zlituj się, przecież z powodu tych ciągłych poniżeń i krzywd wpadł w melancholię, ale gdy teraz dowie się, iż Natasza otrzymała pełne zadośćuczynienie, momentalnie zapomni o wszystkim.

Ledwie jej to zdołałem wyperswadować. Poczciwa staruszka pomimo dwudziestopięcioletniego pożycia z mężem znała go bardzo mało. Chciała również jechać zaraz ze mną do Nataszy. Tłumaczyłem jej, że Mikołaj Siergieicz nie tylko prawdopodobnie nie będzie patrzył przychylnie na taki postępek, ale możemy tym zaszkodzić całej sprawie. Z trudem opanowała się, ale zatrzymała mnie niepotrzebnie z pół godziny i cały czas mówiła wyłącznie ona. "Z kimże ja teraz zostanę — biadała — sama z taką radością, w tych czterech ścianach ?" W końcu przekonałem ją, aby mnie wypuściła, tłumacząc, iż Natasza oczekuje mnie z niecierpliwością. Staruszka przeżegnała mnie kilkakrotnie na drogę, posłała błogosławieństwo Nataszy i omal nie rozpłakała się, gdy stanowczo odmówiłem przyjścia po raz drugi wieczorem, o ile z Natasza nie zdarzyło się coś szczególnego. Mikołaja Siergieicza dnia tego nie widziałem: nie spał w nocy, skarżył się na ból głowy, dreszcze i teraz spał w swoim gabinecie.

Natasza również czekała na mnie przez cały ranek. Gdym wszedł, swoim zwyczajem chodziła po pokoju, ze skrzyżowanymi rękami, rozmyślając o czymś. Nawet teraz, gdy o niej wspominam, wyobrażam ją sobie w ten sposób: samotną, w ubogim pokoiku, zamyśloną, oczekującą, ze skrzyżowanymi rękami i spuszczonymi oczyma, chodzącą bez celu tam i z powrotem.

Cichym głosem, nie przestając chodzić, zapytała, dlaczego tak późno przyszedłem. Opowiedziałem jej pokrótce moje przygody, lecz ona mnie prawie nie słuchała. Widać było, że jest czymś bardzo zaniepokojona.

— Co słychać? — zapytałem.

— Nic nowego — odpowiedziała spokojnie, lecz z takim wyrazem twarzy, z którego zaraz się domyśliłem, że zdarzyło się coś nowego i że czekała na mnie, aby to opowiedzieć, ale wedle swego zwyczaju opowie mi to nie teraz, lecz kiedy będę wychodził. Tak było między nami zawsze. Przyzwyczaiłem się już i czekałem.

Naturalnie zaczęliśmy rozmawiać o wczorajszym wieczorze. Uderzyło mnie szczególnie to, że książę sprawił na nas obojgu takie samo wrażenie: jej się zdecydowanie nie podobał, o wiele bardziej niż wczoraj. I kiedyśmy roztrząsali każdy szczegół jego wczorajszej wizyty, Natasza powiedziała nagle:

— Słuchaj, Wania, przecież to zawsze tak bywa, że jeżeli się ktoś z początku nie podoba, to wróżba, że prawie na pewno będzie się podobał później. W każdym razie, ze mną zawsze tak było.

— Daj Boże, żeby tak było. Zresztą powiem ci, co o tym myślę ostatecznie: rozważyłem wszystko i doszedłem do wniosku, że książę może ma na myśli jakieś jezuickie intrygi, ale na wasz ślub zgadza się naprawdę i poważnie.

Natasza zatrzymała się na środku pokoju i surowo spojrzała na mnie. Twarz jej się zmieniła; nawet wargi z lekka zadrżały.

— W takim razie, jakżeby mógł intrygować i... kłamać? — zapytała z dumnym zdziwieniem.

— Oczywiście — przytaknąłem czym prędzej.

— Naturalnie, że nie kłamał. Sądzę, że nawet nie warto o tym myśleć. Nie można odnaleźć nawet pozoru jakiejś intrygi. I w końcu, czymże ja jestem w jego oczach, żeby do tego stopnia naigrawać się ze mnie? Czyż człowiek jest zdolny do sprawienia takiej krzywdy?

— Naturalnie, naturalnie! — potakiwałem, ale w duszy pomyślałem sobie: "Ty pewnie, moje biedactwo, o tym tylko myślisz chodząc po pokoju i może jeszcze bardziej wątpisz niż ja,"

— Ach, tak bym chciała, żeby on jak najprędzej wrócił! — powiedziała. — Cały wieczór chciał przesiedzieć u mnie i wtedy... Widocznie ważne sprawy, skoro wszystko rzucił i wyjechał. Czy wiesz jakie, Wania? Nie słyszałeś czegoś o tym?

— Bóg go raczy wiedzieć. Przecież on ciągle robi pieniądze. Słyszałem, że bierze udział w jakiejś dostawie, tutaj, w Petersburgu. Przecież my, Nataszo, na interesach nie znamy się nic a nic.

— Ma się rozumieć, że się nie znamy. Alosza mówił o jakimś wczorajszym liście.

— Widać jakaś wiadomość. Alosza był u ciebie?

— Był.

— Wcześnie?

— O dwunastej; lecz przecież on długo sypia. Posiedział trochę. Wypędziłam go do Katarzyny Fiodorowny; przecież tak nie można, Wania.

— A sam się tam nie wybierał?

— Sam się wybierał również...

Chciała coś jeszcze dodać, lecz zamilkła. Patrzyłem na nią z oczekiwaniem. Twarz jej była smutna. Chciałem jej zadać pytania, ale ona czasem bardzo nie lubiła pytań.

— To dziwny chłopiec — rzekła wreszcie z lekkim grymasem i jakby starając się nie patrzeć na mnie.

— A co? Widocznie musiało coś zajść między wami?

— Nie, nic nie zaszło, tak sobie... Był nawet dosyć miły. Tylko że...

— Teraz wszystkie jego niepokoje i troski skończyły się — rzekłem.

Natasza spojrzała na mnie uważnie i badawczo. Chciała może powiedzieć: "Dawniej również nie miał zbyt wiele trosk i niepokojów." Ale wydało jej się, że moje słowa zawierają właśnie taką samą myśl. Nadąsała się.

Zresztą wkrótce stała się znowu miła i uprzejma. Tym razem była jakoś nadzwyczajnie łagodna. Przesiedziałem u niej więcej niż godzinę. Była bardzo zaniepokojona. Książę ją przestraszył. Z pewnych jej pytań wywnioskowałem, że chciałaby bardzo dowiedzieć się z pewnością, jakie wrażenie zrobiła wczoraj na księciu. Czy postępowała tak, jak należało? Czy nie zanadto silnie wyraziła swą radość? Czy nie była zbyt drażliwa? Lub też odwrotnie: zanadto pobłażliwa? Co on mógł sobie pomyśleć! Byle jej nie wyśmiał! Byle nie poczuł dla niej pogardy! Na samą tę myśl policzki jej zapałały.

— Czy warto się tak przejmować tym, że zły człowiek może sobie coś pomyśleć? A niech sobie myśli! — powiedziałem.

— Dlaczego on ma być zły? — zapytała. Natasza była podejrzliwa, ale serce miała czyste i charakter szczery. Jej podejrzliwość pochodziła z czystego źródła. Była dumna, szlachetnie dumna i nie mogłaby znieść, gdyby to, co ponad wszystko stawiała, zostało w jej oczach oddane na pośmiewisko. Na pogardę człowieka podłego odpowiedziałaby naturalnie tylko pogardą, jednak bolałoby ją serce z powodu wyśmiania tego, co uważała za świętość, bez względu na to, kto by się wyśmiewał. To pochodziło nie z braku hartu. Częściowo przyczyną tego była zbyt mała znajomość świata, małe obycie z ludźmi, zamknięcie się w swoim kącie. Całe życie spędziła w swoim kąciku, prawie nie opuszczając go. I wreszcie, była w niej silnie rozwinięta właściwość ludzi najpoczciwszych, odziedziczona może po ojcu — przecenianie człowieka, uparte mniemanie o kimś, że jest lepszy niż w istocie, wyolbrzymianie jego dodatnich cech. Takim ludziom ciężko się później rozczarowywać, tym ciężej, jeśli mają poczucie własnej winy. Po co spodziewali się więcej, niż można otrzymać? A takich ludzi co chwila czekają podobne rozczarowania. Najlepiej jeszcze, jeżeli siedzą spokojnie w swoich kącikach i nie wychodzą na świat; zauważyłem nawet, że istotnie lubią swoje kąty, i to do tego stopnia, że nawet dziczeją w nich. Zresztą Natasza zniosła wiele nieszczęść i wiele upokorzeń. Była to już istota chora i nie można jej oskarżać, jeżeli moje słowa zawierają oskarżenie.

Ale śpieszyło mi się i wstałem zabierając się do wyjścia. Zdumiała się i omal nie rozpłakała dlatego, że wychodzę, chociaż przez cały czas, kiedy byłem u niej, nie okazywała mi żadnej szczególnej uprzejmości, przeciwnie, była nawet jakby nieco chłodniejsza wobec mnie niż zazwyczaj. Gorąco ucałowała mnie i jakoś przeciągle popatrzyła mi w oczy.

— Słuchaj — powiedziała — Alosza był dzisiaj bardzo śmieszny i nawet mnie zdziwił. Był bardzo miły, na pozór bardzo uradowany, ale taki motylkowaty, taki-laluś, ciągle się przed lustrem mizdrzył. On już teraz jakoś za bardzo bez ceremonii... i niedługo siedział. Wyobraź sobie: przyniósł mi cukierki!

— Cukierki? Cóż, to bardzo miły i dobroduszny postępek. Ach, jacy wy jesteście! Zaczynacie się obserwować wzajemnie, . szpiegować, studiować nawzajem swoje twarze, wyczytywać z nich tajne myśli (których zupełnie nie rozumiecie). Alosza to jeszcze pół biedy. Wesoły sztubak, jakim był dawniej. Ale ty, ty!

Zawsze kiedy Natasza zmieniała ton i zwracała się do mnie bądź ze skargą na Aloszę, bądź celem rozstrzygnięcia jakichś drażliwych wątpliwości, bądź z sekretem lub życzeniem, które powinienem był zrozumieć od pierwszego słowa — zawsze wtedy patrzyła na mnie jak gdyby z pozycji obronnej, a zarazem jak gdyby prosząc, bym rozstrzygnął tak, aby jej się lżej zrobiło na sercu. Pamiętam również, że ja w takich razach wybierałem surowy i ostry sposób mówienia, jakbym robił komuś wymówki. Robiłem to jakby nieumyślnie, ale udawało mi się zawsze. Moja surowość i powaga były na miejscu, wydawały się bardziej autorytatywne, a przecież niekiedy człowiek czuje wewnętrzną potrzebę, aby go ktoś zwymyślał. Przynajmniej Natasza odchodziła niekiedy zupełnie pocieszona.

— Nie, widzisz, Wania — ciągnęła trzymając rękę na moim ramieniu i oczyma szukając czegoś w moich oczach — wydało mi się, że był jakiś za mało zainteresowany tym wszystkim... wydał mi się już taki mari [mąż] — wiesz, jak człowiek od dziesięciu lat żonaty, ale jeszcze tkliwy dla żony. Czy to nie za wcześnie... Ja mu mówię, a on nie słucha albo też zagaduje o czym innym — wiesz, to wstrętne wielkoświatowe przyzwyczajenie, od któregośmy starali się go oduczyć. Słowem, był taki... nawet jak gdyby chłodny... Ale, co ja opowiadam!... znów zaczęłam o tym! Jacy my wszyscy jesteśmy wymagający, kapryśni, despotyczni! Teraz dopiero widzę. Trudno nam wybaczyć zwykłą zmianę wyrazu twarzy, a przecie Bóg wie jakie mogły być powody tej zmiany. Masz słuszność, Wania, żeś mi to zarzucał! Tylko ja tu jestem winna! Sami przyczyniamy zgryzot i jeszcze się skarżymy... Dziękuję ci, pocieszyłeś mnie zupełnie. Ach, gdyby tak dzisiaj przyjechał! Ale po co? Może będzie się gniewał za dawniejsze.

— Czyżbyście się już pokłócili? — zawołałem ze zdziwieniem.

— Nie dałam mu najmniejszego powodu! Tylko byłam trochę smutna, a on z wesołego stał się nagle zamyślony i wydało mi się, że rozstał się ze mną oschle. Poślę po niego... I ty także przyjdź dzisiaj, Wania.

— Z pewnością, jeżeli tylko nie zatrzyma mnie pewna sprawa.

— Cóż tam znowu za sprawa?

— A tak jakoś zabrnąlem! Zresztą, zdaje się, że na pewno przyjdę.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Punkt o siódmej byłem u Masłobojewa. Mieszkał na Szestiławocznej, w niewielkim domu, w oficynie, w dość niechlujnym trzypokojowym mieszkaniu, umeblowanym zresztą raczej zamożnie. Widać tu było pewien dobrobyt, a równocześnie nadzwyczajne niedbalstwo. Otworzyła mi bardzo ładna dziewiętnastoletnia dziewczyna, ubrana bardzo skromnie, lecz miło, bardzo schludna i o poczciwych, wesołych oczkach. Natychmiast się domyśliłem, że to właśnie ta Aleksandra Siemionowna, o której mi niedawno wspominał obiecując mnie z nią zapoznać. Zapytała o moje nazwisko i usłyszawszy je powiedziała, że Masłobojew czeka na mnie, ale że teraz śpi w swoim pokoju, dokąd mnie zaprowadziła. Masłobojew spał na ślicznej, miękkiej kanapie, nakryty swoim brudnym paltem, ze skórzaną, wytartą poduszką pod głową. Sen miał bardzo czujny: ledwieśmy weszli, natychmiast zawołał na mnie po imieniu.

— A! To ty? Czekam. Teraz we śnie widziałem, żeś do mnie przyszedł i budzisz mnie. To znaczy, że czas. Jedziemy.

— Dokąd jedziemy?

— Do pewnej damy!

— Do jakiej? Po co?

— Do madame Bubnow, po to, żeby ją zlikwidować. Ach, co za ślicznotka! — powiedział przeciągle, zwracając się do Aleksandry Siemionowny, i nawet pocałował koniuszki palców, kiedy wspomniał o madame Bubnow.

— No, daj pokój, co ci do głowy przychodzi! — powiedziała Aleksandra Siemionowna uważając za swój obowiązek trochę się pogniewać.

— Nie znacie się? Zapoznaj się, bracie; Aleksandro Siemionowno, przedstawiam ci generała od literatury; takich ludzi ogląda się darmo raz do roku, a kiedy indziej za pieniądze.

— Znalazł sobie głupią. Niech go pan nie słucha, proszę, ciągle się ze mnie wyśmiewa. Co z pana za generał?

— Mówię ci właśnie, że specjalnego rodzaju. Niech wasza ekscelencja nie myśli jednak, że z nas takie głuptasy; przeciwnie, mamy o wiele lepiej w głowie, niżby się wydawało na pierwszy rzut oka.

— Niechże go pan nie słucha! Bezwstydnik, zawsze mnie kompromituje przy zacnych ludziach! Żeby choć do teatru zabrał kiedy!

— Ale już czas! Chodźmy. Do widzenia, Aleksandro Siemionowno! Wyszliśmy.

— Przede wszystkim, mój Wania, siadamy do tej dorożki. Tak. Po drugie, już wcześniej, zaraz po pożegnaniu się z tobą, dowiedziałem się coś niecoś, już nie z domysłów, ale dokładnie. Na Wasiliewskiej siedziałem jeszcze całą godzinę. Ten grubas to straszna kanalia, brudas ohydny, zboczeniec, który ma różne podłe gusta. Bubnowa zaś znana jest od dawna z różnych sprawek tego rodzaju. W tych dniach o mało nie wpadła z pewną dziewczyną z porządnej rodziny. Te muśliny, w które stroiła sierotę (o czym mi wówczas opowiedziałeś), nie dawały mi spokoju, bo już wcześniej coś niecoś o tym słyszałem. Więc dowiedziałem się coś niecoś, wprawdzie zupełnie przypadkiem, ale, jak się zdaje, rzeczy pewnych. Ile ta dziewczynka ma lat?

— Sądząc z twarzy, trzynaście.

— A ze wzrostu mniej. Ona tak zawsze robi. Jeśli trzeba, powie, że jedenaście albo że piętnaście... A ponieważ tamta biedaczka nie ma ani opieki, ani rodziny, to...

— Doprawdy?

— A coś ty myślał? Madame Bubnow z samej tylko litości nie przygarnęłaby sieroty. A już jeśli grubas się tutaj nawinął, to tak jest na pewno. On się z nią widział rano. A bałwan Sizobriuchow ma na dzisiaj obiecaną mężatkę, śliczniutką, ze sfery urzędniczej, żonę oficera sztabowego. Kupieccy synkowie, jeśli hulają, łasi są na to: zawsze pytają o rangę. To tak jak w gramatyce łacińskiej, pamiętasz: sens jest ważniejszy od końcówki. A w ogóle to ja jeszcze, jak się zdaje, po ostatnim nie wytrzeźwiałem. No, a Bubnowa niech się nie waży takimi sprawami zajmować. Ona i policję chce oszukać; ale ci się nie uda, babo! Dlatego właśnie ją nastraszę, bo wie, że ja po starej znajomości... no i tak dalej, rozumiesz?

Byłem strasznie wzburzony. Te wiadomości wstrząsnęły mną. Bałem się wciąż, że się spóźnimy, i popędzałem dorożkarza.

— Nie bój się; zrobione, co trzeba — mówił Masłobojew — tam jest Mitroszka. Sizobriuchow wypłaci mu w gotówce, a podlec grubas — w naturze. To już przedtem zostało zdecydowane. No, a Bubnowa na mnie przypada... Dlatego niech się nie waży...

Przyjechaliśmy i zatrzymaliśmy się przed restauracją; ale człowieka, zwanego Mitroszka, tam nie było. Poleciwszy dorożkarzowi czekać na nas przed gankiem restauracji, poszliśmy do Bubnowej. Mitroszka czekał na nas przed bramą. Z okien padało jaskrawe światło, rozlegał się pijany, hałaśliwy śmiech Sizobriuchowa.

— Tam są wszyscy już od kwadransa — poinformował Mitroszka. — Najwyższy czas.

— Ale jak wejdziemy? — zapytałem.

— Jako goście — odrzekł Masłobojew — ona mnie zna i Mitroszkę też. To prawda, że wszystko zamknięte, ale nie dla nas.

Zapukał cicho w bramę, która się natychmiast otworzyła. Otworzył stróż i wymienił porozumiewawcze spojrzenie z Mitroszka. Weszliśmy cicho; w domu nikt nas nie słyszał. Stróż zaprowadził nas po schodach i zapukał. Wewnątrz odezwano się: odpowiedział, że jest sam: "Mam interes." Otwarto i weszliśmy wszyscy razem. Stróż ukrył się.

— Aj, kto to? — krzyknęła Bubnowa, pijana i potargana, stojąc w maleńkim przedpokoju ze świecą w ręku.

— Kto? — podchwycił Masłobojew. — Jakże to, Anno Trifonowno, miłych gości pani nie poznaje? Filipa Filipycza?

— Ach, Filip Filipycz! To pan... kochany gościu... Ale jakżeś pan... ja... proszę tutaj. Była zupełnie oszołomiona.

— Gdzie tutaj? Przecież tu przegroda... Proszę nas lepiej przyjąć. Napijemy się mrożonego; może dziewczynki będą? Gospodyni odzyskała pewność siebie.

— Dla takich drogich gości i spod ziemi wynajdę, z chińskiego cesarstwa sprowadzę.

— Słówko, droga Anno Trifonowno; czy jest tutaj Sizobriuchow?

— Jest.

— Jego mi trzeba. Jakże on śmie, podlec, hulać beze mnie ?

— On z pewnością o panu nie zapomniał. Czekał na kogoś: z pewnością na pana.

Masłobojew pchnął drzwi i znaleźliśmy się w niedużym pokoju o dwóch oknach, z pelargoniami, plecionymi krzesełkami i rozklekotanym fortepianem: wszystko, jak być powinno. Zanim weszliśmy tu, w czasie rozmowy w przedpokoju Mitroszka zniknął. Jak dowiedziałem się później, nie wszedł wcale, tylko czekał za drzwiami. Miał mu kto otworzyć. Rozczochrana i naróżowana kobieta, która wyglądała rano zza pleców Bubnowej, to była jego kuma.

Sizobriuchow siedział na małej kanapce, imitującej mahoń, przy okrągłym stole nakrytym serwetką. Na stole stały dwie butelki ciepłego szampana, butelka podłego rumu oraz talerze z ciastkami, piernikami i orzechami trzech gatunków. Naprzeciwko Sizobriuchowa siedziała za stołem wstrętna istota, około czterdziestki, ospowata, w sukni z czarnej tafty, z brązowymi bransoletkami i broszkami. To była właśnie żona oficera sztabowego, oczywiście fałszywa. Sizobriuchow był pijany i bardzo rozradowany. Grubego wspólnika z nim nie było.

— Czy to ludzie tak robią? — ryknął Masłobojew na całe gardło. — I jeszcze do Dussota zaprasza!

— Filipie Filipyczu, zrobi nam pan ten zaszczyt...-wybąkał Sizobriuchow, z uszczęśliwioną miną podnosząc się na powitanie.

— Pijesz?

— Niech pan wybaczy.

— Nie usprawiedliwiaj się, tylko zapraszaj gości. Przyjechaliśmy się pobawić z tobą. Przywiozłem ci nowego gościa: przyjaciel!

Masłobojew wskazał na mnie.

— Bardzo mi przyjemnie, że pan zaszczycił... Hi, hi!

— Patrzcie państwo, i to się nazywa szampan! Podobne to do skisłego barszczu.

— Pan mnie obraża!

— Widać, że u Dussota nie śmiesz się nawet pokazać; i jeszcze zaprasza!

— On dopiero co opowiadał, że był w Paryżu — podchwyciła żona oficera. — Widać łże.

— Fiedosjo Titowno, niech pani mnie nie obraża. Byłem. Jeździłem.

— No, taki cham, i w Paryżu miałby być!

— Byłem. Miałem na to, łaskawa pani. Myśmy tam z Karpem Wasiłiczem zadawali tonu. Karpa Wasilicza raczy pani znać?

— A po co mam znać twojego Karpa Wasilicza?

— Ano tak... przez politykę. A myśmy tam z nim w miasteczku Paryżu u madame Joubert rozbili tremo angielskie.

— Coście rozbili?

— Tremo. Tremo było na całą ścianę, aż do sufitu sięgało; a Karp Wasilicz był tak pijany, że z madame Joubert zaczął mówić po rosyjsku. Stał obok tremo i oparł się łokciem. A Joubertowa krzyczy do niego po swojemu: "Tremo kosztuje siedemset franków (po naszemu frank — dwadzieścia pięć kopiejek), rozbijesz!" On śmieje się i patrzy na mnie; ja siedzę naprzeciwko, na kanapie, a ze mną piękność, i to nie taka, jak ta tutaj morda, ale z kokiem — piękność całą gębą, a on krzyczy: "Stiepanie Tierienticzu, hej, Stiepanie Tierienticzu! Po połowie, dobra?" Ja mówię: "Dobra!" Jak nie wyrżnie pięścią w tremo — dzyń! Tylko kawałki się posypały. Joubertowa zapiszczała i do pyska mu się dobiera: "A ty, zbóju, co wyprawiasz?" (po swojemu, ma się rozumieć). A on jej na to: "Ty, powiada, madame Joubert, bierz pieniądze, a moim obyczajom się nie sprzeciwiaj!" — i zaraz jej sześćset pięćdziesiąt franków odwalił. Pięćdziesiąt franków utargowali-śmy.

W tej chwili straszny, rozdzierający krzyk rozległ się gdzieś spoza drzwi, w drugim lub trzecim pokoju od tego, w którym znajdowaliśmy się. Drgnąłem i także krzyknąłem. Poznałem ten krzyk: to był głos Heleny. Zaraz po tym żałosnym krzyku rozległy się inne okrzyki, wymysły, szamotanie i wreszcie niewątpliwe, donośne, wyraźne uderzenie dłonią po twarzy. To prawdopodobnie Mitroszka załatwiał swoje. Nagle drzwi się gwałtownie otwarły i Helena, blada, z błędnymi oczami, w białej, muślinowej, lecz całkiem zmiętej i poszarpanej sukni, ze starannie uczesanymi, lecz zwichrzonymi, jakby w walce, włosami, wpadła do pokoju. Stałem naprzeciwko drzwi: podbiegła prosto do mnie i objęła mnie rękami. Wszyscy wstali w popłochu. Na jej widok rozległy się piski i krzyki. Zaraz za nią zjawił się w drzwiach Mitroszka, wlokąc za włosy swego grubego nieprzyjaciela w bardzo żałosnym stanie. Dowlókł go do progu i wrzucił do nas do pokoju.

— Oto on, bierzcie go! — wyrzekł Mitroszka zadowolonym tonem.

— Słuchaj — powiedział Masłobojew, spokojnie podszedłszy do mnie i trąciwszy mnie w ramię — bierz naszą dorożkę, bierz dziewczynkę i jedź do siebie, a tutaj nie masz co robić. Jutro załatwimy resztę.

Nie potrzebował mi tego powtarzać. Chwyciwszy Helenę za rękę, wyprowadziłem ją z tej spelunki. Już nie wiem, jak się to tam zakończyło. Nikt nas nie zatrzymywał: gospodyni była przerażona. Wszystko to zaszło tak prędko, że nie mogła niczemu przeszkodzić. Dorożka czekała na nas i po dwudziestu minutach znalazłem się już u siebie.

Helena była na pół żywa. Rozpiąłem haftki jej sukienki, opryskałem ją wodą i ułożyłem na kanapie. Zaczynała się gorączka. Patrzyłem na jej bladą twarzyczkę, na bezbarwne usta, niezmiernie starannie uczesane i wypomadowane czarne włosy, opadające teraz na bok, na całą jej toaletę, na ocalałe gdzieniegdzie różowe wstążeczki zdobiące suknię i zrozumiałem ostatecznie całą tę wstrętną historię. Biedaczka! Było jej coraz gorzej. Nie odchodziłem od niej ani na chwilę i postanowiłem nie iść do Nataszy tego wieczora. Czasem Helena podnosiła swoje długie rzęsy i wpatrywała się we mnie przeciągle, uparcie, jakby mnie poznawała. Późno w nocy, około pierwszej, zasnęła. Spałem obok niej na podłodze.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Wstałem bardzo wcześnie. Przez całą noc budziłem się prawie co pół godziny, podchodziłem do mojego biednego gościa i uważnie się jej przypatrywałem! Miała gorączkę i trochę bredziła. Ale nad ranem mocno zasnęła. "Dobry znak" — pomyślałem, ale obudziwszy się rano, postanowiłem czym prędzej, póki biedactwo jeszcze spało, pobiec po doktora. Znałem pewnego doktora, dobrodusznego staruszka, starego kawalera, mieszkającego od niepamiętnych czasów na Władi-mirskiej, ze swoją gospodynią, Niemką. Do niego też poszedłem. Obiecał przyjść do mnie o dziesiątej. Byłem u niego o ósmej. Miałem wielką ochotę wpaść po drodze do Masłobojewa, ale się rozmyśliłem; pewnie jeszcze spał po wczorajszym, a przy tym Helena mogła się obudzić i może nie widząc mnie przestraszyłaby się, że jest w moim mieszkaniu. W swym chorobliwym stanie mogła zapomnieć, jak, kiedy i w jaki sposób znalazła się u mnie.

Obudziła się w chwili, gdy wchodziłem do pokoju. Podszedłem do niej i ostrożnie zapytałem, jak się czuje. Nie odpowiedziała, ale bardzo długo i przenikliwie patrzyła na mnie swoimi wyrazistymi, czarnymi oczami. Z jej spojrzenia wydało mi się, że wszystko rozumie i jest zupełnie przytomna. Nie odpowiadała mi zaś może z przyzwyczajenia. I wczoraj, i trzy dni temu, kiedy przychodziła do mnie, na niektóre moje pytania nie odparła ani słowa, tylko zaczynała nagle patrzeć mi w oczy swym upartym, przeciągłym spojrzeniem, w którym, obok zdumienia i dzikiej ciekawości, była jeszcze jakaś dziwna duma. Teraz zaś zauważyłem w jej spojrzeniu surowość, a nawet jakby nieufność. Położyłem rękę na jej czole, żeby się przekonać, czy ma gorączkę, ale ona milcząco i spokojnie swoją drobną rączką odsunęła moją dłoń i odwróciła się ode mnie twarzą do ściany. Odszedłem, żeby jej nie niepokoić.

Miałem duży, miedziany imbryk. Używałem go już dawno zamiast samowara i gotowałem w nim wodę. Drzewo miałem, stróż przynosi mi je od razu na pięć dni. Napaliłem w piecu, przyniosłem wody i nastawiłem imbryk. Na stole przygotowałem nakrycie do herbaty. Helena odwróciła się w moją stronę i patrzyła na wszystko z ciekawością. Zapytałem ją, czy czegoś nie chce. Lecz odwróciła się znowu i nic nie odpowiedziała.

"Czyżby się na mnie gniewała? — pomyślałem sobie. — Dziwna dziewczynka!"

Mój staruszek doktor przyszedł według zapowiedzi o dziesiątej. Obejrzał chorą z niemiecką pedanterią i dodał mi otuchy, mówiąc, że chociaż jest trochę gorączki, ale wyraźnego niebezpieczeństwa nie ma. Dodał, iż chora musi mieć inną stałą chorobę, coś w rodzaju wady serca, "ale ta sprawa będzie wymagała specjalnej obserwacji, teraz zaś nic jej nie grozi". Przepisał jakieś lekarstwo i jakieś proszki, bardziej dla zwyczaju, niż z potrzeby, i zaraz zaczął mnie rozpytywać, w jaki sposób dziewczynka znalazła się u mnie. Jednocześnie oglądał ze zdziwieniem moje mieszkanie. Ten staruszek był wielkim paplą.

Zachowanie się Heleny uderzyło go; wyrwała mu rękę, gdy badał jej puls, i nie chciała pokazać języka. Na pytania nie odpowiadała ani słowa, lecz cały czas patrzyła na ogromny order św. Stanisława, wiszący na jego piersi.

— Musi ją bardzo boleć głowa — zauważył staruszek — ale jak ona patrzy, jak ona patrzy!

Nie uważałem za potrzebne opowiadać mu o Helenie i wymówiłem się tym, iż to bardzo długa historia.

— Niech pan mi da znać, jeżeli będzie trzeba — powiedział odchodząc. — Tymczasem niebezpieczeństwa nie ma.

Postanowiłem pozostać z Heleną przez cały dzień i możliwie aż do wyzdrowienia zostawiać ją jak najrzadziej samą. Wiedząc jednak, iż Natasza i Anna Andriejewna mogą się zadręczyć oczekując mnie, postanowiłem zawiadomić Nataszę choćby przez miejską pocztę, iż dziś do niej nie przyjdę. Do Anny Andriejewny nie mogłem pisać. Prosiła mnie raz na zawsze, żebym nie posyłał jej nigdy listów, od czasu gdy raz posłałem zawiadomienie o chorobie Nataszy. "Staruszek się chmurzy, gdy zobaczy twój list — mówiła — chce się dowiedzieć, biedny, co piszesz, a nie może się zdecydować zapytać. To go rozstraja na cały dzień. A przy tym mnie list tylko rozdrażnia. Co to jest dziesięć wierszy! Będę chciała o szczegóły zapytać, a ciebie nie ma." Dlatego więc pisałem tylko do Nataszy i kiedy odnosiłem receptę do apteki, równocześnie wysłałem list.

Tymczasem Helena znów zasnęła. We śnie jęczała z lekka i wstrząsały nią dreszcze. Doktor zgadł: głowa bolała ją bardzo. Od czasu do czasu wydawała lekki okrzyk i budziła się. Na mnie spoglądała nawet z oburzeniem, jak gdyby jej szczególnie ciążyła moja troskliwość. Przyznam się, że było mi z tego powodu bardzo przykro.

O jedenastej przyszedł Masłobojew. Był zatroskany i jakby roztargniony; wstąpił tylko na chwilę i bardzo mu się gdzieś śpieszyło.

— No, bracie, spodziewałem się, że mieszkasz niepozornie — zauważył rozglądając się — ale wprost nie myślałem, że znajdę cię w takiej skrzyni. Przecież to skrzynia, a nie mieszkanie. No, to jeszcze nic, powiedzmy, ale najgorsze, że wszystkie te uboczne kłopoty odciągają cię tylko od pracy. Myślałem o tym jeszcze wczoraj, kiedyśmy jechali do Bubnowej. Ja przecież, bracie, z natury i skutkiem mojego położenia socjalnego należę do tych ludzi, którzy sami nic porządnego nie robią, a innym morały prawią, żeby robili. Słuchaj no: może jutro albo pojutrze wstąpię do ciebie, a ty koniecznie bądź u mnie w niedzielę rano. Spodziewam się, że do tego czasu sprawa tej dziewczynki będzie załatwiona; wtedy pomówię z tobą poważnie, bo widzę, że do ciebie trzeba się poważnie zabrać. Nie można tak żyć. Wczoraj tylko napomknąłem ci o tym, a teraz wywiodę to logicznie. I wreszcie, powiedz: cóż to, za dyshonor sobie uważasz wzięcie ode mnie pieniędzy na pewien czas?

— Ależ nie kłóć się! — przerwałem mu. — Lepiej powiedz, jak tam się to wszystko wczoraj skończyło.

— No cóż, wszystko skończyło się jak najpomyślniej i cel został osiągnięty, rozumiesz? A teraz nie mam czasu. Wstąpiłem na chwilę, tylko żeby zawiadomić cię, że nie mam czasu; chciałbym się także dowiedzieć, czy umieścisz ją u kogoś, czy chcesz ją trzymać u siebie. Bo trzeba o tym pomyśleć i zdecydować.

— Tego jeszcze nie wiem na pewno i przyznam ci się, czekałem na ciebie, by się poradzić. Na jakiej zasadzie na przykład mógłbym ją trzymać tu u siebie?

— E, to bagatela, choćby jako służącą...

— Proszę cię, mów ciszej. Chociaż jest chora, ale zupełnie przytomna, i gdy cię tylko spostrzegła, zauważyłem, iż drgnęła. To znaczy, że przypomniała sobie wczorajszy dzień.

Opowiedziałem mu o jej usposobieniu i o wszystkim, co mogłem zauważyć w jej charakterze. Słowa moje zainteresowały Masłobojewa. Dodałem, iż może umieszczę ją w pewnym domu, i z lekka napomknąłem mu o moich staruszkach. Ku memu zdziwieniu znał już częściowo historię Nataszy, a na moje pytanie, skąd wie, odrzekł:

— Ot tak, dosyć dawno już, przypadkowo słyszałem. W związku z pewną sprawą. Mówiłem ci przecież, iż znam księcia Wałkowskiego. Dobrze robisz, że chcesz ją oddać do tych staruszków. Bo będzie cię tylko krępować. I jeszcze jedno: trzeba ją jakoś przyodziać, ale nie troszcz się, biorę to na siebie. Do widzenia, przychodź do mnie częściej. Czy ona teraz śpi?

— Zdaje się — odpowiedziałem.

Ale zaledwie wyszedł, Helena zawołała mnie.

— Kto to? — zapytała. Głos jej drżał, ale patrzyła na mnie tym samym, upartym i jakby hardym wzrokiem. Inaczej nie umiem tego określić.

Powiedziałem jej nazwisko Masłobojewa i dodałem, że to przez niego wydobyłem ją z rąk Bubnowej i że Bubnowa boi się go bardzo. Policzki jej zapłonęły, prawdopodobnie na te wspomnienia.

— I ona teraz tu nigdy nie przyjdzie? — zapytała Helena patrząc na mnie badawczo.

Pośpieszyłem dodać jej otuchy. Umilkła, wzięła swymi gorącymi paluszkami moją rękę, lecz zaraz odrzuciła ją, jakby się opamiętała. "Niemożliwe, aby naprawdę czuła do mnie taki wstręt — pomyślałem. — To jej zwyczaj albo... albo po prostu biedaczka doznała tyle zła, że już nikomu na świecie nie dowierza."

W oznaczonym czasie poszedłem po lekarstwo i zarazem do znajomej traktierni, gdzie jadałem czasem obiady i gdzie miałem kredyt. Tym razem wychodząc z domu zabrałem ze sobą naczynia i wziąłem w traktierni porcję rosołu z kury dla Heleny. Ale nie chciała jeść i rosół na razie pozostał w piecyku.

Dałem jej lekarstwo i zabrałem się do pracy. Myślałem, że śpi, ale spojrzawszy na nią przypadkowo, zobaczyłem nagle, że podniosła głowę i uparcie obserwowała, jak piszę. Udałem, że nie zauważyłem tego.

W końcu rzeczywiście zasnęła, i to, ku mojej wielkiej radości, spokojnie, bez majaczenia i bez j'ęków. Opadły mnie refleksje; Natasza nie tylko mogła, nie wiedząc o niczym, rozgniewać się na mnie za to, że u niej dzisiaj nie byłem, ale nawet, myślałem, na pewno będzie rozgoryczona moim lekceważeniem, szczególnie wtedy, kiedy jej może najbardziej jestem potrzebny. Może ma jakieś nowe troski, może ma jakieś sprawy, a mnie jakby umyślnie nie ma.

Co się zaś tyczy Anny Andriejewny, to po prostu nie wiedziałem, jak się przed nią jutro usprawiedliwię. Myślałem długo i nagle postanowiłem pójść i tu, i tam. Moja nieobecność mogła potrwać najwyżej dwie godziny. A Helena śpi i nie będzie słyszała, jak wyjdę. Zerwałem się, włożyłem palto, wziąłem czapkę, ale kiedy chciałem wyjść, Helena nagle odezwała się do mnie. Zdziwiłem się: czyżby tylko udawała, że śpi?

Dodam tu, że chociaż tak się zachowywała, jakby nie chciała ze mną mówić, ale dość często wzywała mnie; ta potrzeba zwracania się do mnie ze wszystkim, czego nie .mogła pojąć, dowodziła czegoś wręcz przeciwnego i przyznam się, że sprawiało mi to przyjemność.

— Gdzie pan chce mnie oddać? — zapytała, kiedy podszedłem do niej.

W ogóle zadawala mi pytania jakoś nagle, zupełnie nieoczekiwanie dla mnie. Tym razem nawet nie od razu ją zrozumiałem.

— Niedawno pan mówił ze swoim znajomym, że chce mnie pan oddać do jakiegoś domu. Ja nigdzie nie chcę iść.

Nachyliłem się ku niej; miała znów silną gorączkę. Zacząłem ją pocieszać i dodawać otuchy; zapewniłem, że jeśli zechce u mnie pozostać, to nigdzie jej nie oddam. Mówiąc to, zdjąłem palto i czapkę. Nie mogłem się zdecydować, by zostawić ją samą w takim stanie.

— Nie, niech pan idzie! — rzekła domyśliwszy się, że chcę odejść. — Chce mi się spać, zaraz usnę.

— Jakże tu zostaniesz sama jedna? — powiedziałem niepewnie. — Zresztą, za dwie godziny będę z powrotem...

— Niech pan idzie. A gdybym była chora przez cały rok, to pan miałby przez cały rok nie wychodzić z domu?

Spróbowała się uśmiechnąć i jakoś dziwnie spojrzała na mnie, jak gdyby walcząc z jakimś dobrym uczuciem powstającym w jej sercu. Biedactwo! Dobre, tkliwe serduszko wychodziło na jaw, mimo jej całej wrogości do ludzi i wyraźnego zdziczenia.

Najpierw pobiegłem do Anny Andriejewny. Czekała na mnie z gorączkową niecierpliwością i przywitała wyrzutami; była strasznie niespokojna: Mikołaj Siergieicz zaraz po obiedzie wyszedł, a dokąd — nie wiadomo. Domyśliłem się zaraz, iż staruszka nie wytrzymała i opowiedziała mu wszystko, swoim zwyczajem, napomknieniami. Zresztą prawie przyznała mi się do tego, mówiąc, że nie mogła wytrzymać, aby nie podzielić się z nim taką radością, lecz Mikołaj Siergieicz stał się, według jej własnego wyrażenia, bardziej ponury niż gradowa chmura, nic nie rzekł, nawet na pytania nie odpowiedział, zaraz po obiedzie zabrał się, i tyle go widziała. Opowiadając o tym Anna Andriejewna drżała niemal ze strachu i błagała mnie, abym czekał z nią na powrót męża. Wymówiłem się i powiedziałem prawie szorstko, że może jutro nie będę mógł przyjść i wstąpiłem teraz po to, by ją zawiadomić. Tym razem omal że się nie pogniewaliśmy. Rozpłakała się, robiła mi ostre i gorzkie wymówki i dopiero, gdy wychodziłem, rzuciła mi się na szyję, mocno objęła rękami i powiedziała, bym się na nią "sierotę" nie gniewał i nie brał do serca jej słów.

Nataszę, wbrew oczekiwaniu, zastałem znów samą i, dziwna rzecz, wydało mi się, że wcale nie była tak ucieszona moim przyjściem jak wczoraj, jak gdybym jej w czymś przeszkodził czy rozgniewał. Na pytanie moje: czy Alosza przychodził, odpowiedziała:

— Przychodził, ma się rozumieć, ale na krótko. Obiecał być wieczorem — dodała w zamyśleniu.

— A wczoraj wieczorem był?

— N-nie. Zatrzymano go — dodała pośpiesznie. — No cóż, Wania, jak twoje sprawy?

Spostrzegłem, że chce jakoś zatuszować naszą rozmowę, przerzucić na inny temat. Przyjrzałem się jej uważniej: była najwidoczniej rozstrojona. Przy tym, zauważywszy, że ją bacznie obserwuję, nagle bystro i jakoś gniewnie spojrzała na mnie, i to z taką siłą, jakby chciała mnie sparzyć tym spojrzeniem. "Znów ma zmartwienie — pomyślałem — tylko mi nie chce powiedzieć."

W odpowiedzi na jej pytanie o moje sprawy opowiedziałem całą historię Heleny, ze wszystkimi szczegółami. Moje opowiadanie nadzwyczajnie ją zainteresowało, a nawet wzruszyło.

— Mój Boże! Jak mogłeś ją zostawić samą, chorą! — zawołała.

Wyjaśniłem, że miałem zamiar zupełnie dziś do niej nie przyjść, ale myślałem, że się na mnie rozgniewa i że może jej będę na coś potrzebny.

— Potrzebny — powiedziała do siebie, zamyślając się nad czymś — potrzebny to może i jesteś, ale lepiej już innym razem. Byłeś u rodziców?

Opowiedziałem jej.

— Tak. Bóg raczy wiedzieć, jak ojciec przyjmie teraz te wszystkie wiadomości. A zresztą, co tu jest do przyjęcia...

— Jak to, co jest do przyjęcia? — zapytałem. — Taki przełom!

— Ano tak... Dokądże to on znowu poszedł? Wtedy myśleliście, że był u mnie. Wiesz, jeżeli będziesz mógł, przyjdź do mnie jutro. Może coś ci powiem... Ale mam wyrzuty sumienia, niepokojąc cię; a teraz poszedłbyś lepiej do domu, do swojej pupilki. Już minęły dwie godziny od czasu, jak wyszedłeś z domu?

— Minęły. Do widzenia, Nataszo! No, a jaki był dziś Alosza dla ciebie ?

— No cóż Alosza, nic... Dziwię się nawet twojej ciekawości.

— Do widzenia, moja droga.

— Do widzenia.

Podała mi rękę jakoś niedbale i nie odpowiedziała na moje ostatnie, pożegnalne spojrzenie. Wyszedłem od niej, nieco zdziwiony. "A zresztą — pomyślałem sobie — przecież ma nad czym się namyślać. To nie żarty. A jutro sama mi wszystko opowie."

Smutny wróciłem do domu i byłem strasznie zdziwiony wszedłszy do pokoju. Było ciemno. Helena siedziała na kanapie, opuściwszy głowę na piersi, jak gdyby pogrążona w głębokiej zadumie. Na mnie nawet nie spojrzała. Podszedłem do niej. Szeptała coś cicho do siebie. "Czy aby znowu nie majaczy?" — pomyślałem.

— Co ci jest? — zapytałem siadając obok niej i obejmując ją ramieniem.

— Chcę iść stąd... Wolę iść do niej — rzekła nie podnosząc głowy.

— Gdzie? Do kogo? — zapytałem zdziwiony.

— Do niej, do Bubnowej. Ona ciągle mówi, że jestem jej winna dużo pieniędzy, że mamusię pochowała za swoje pieniądze... Nie chcę, żeby ona wymyślała na mamusię... Chcę u niej pracować i wszystko odrobić... Wtedy odejdę sama. A teraz znowu do niej pójdę.

— Uspokój się, do niej iść nie można — mówiłem. — Ona cię zamęczy, ona cię zgubi...

— Niech zgubi, niech zamęczy — gorąco podchwyciła Helena — nie ja pierwsza. Inne, lepsze ode mnie, też się męczą. Mówiła mi to na ulicy żebraczka. Jestem biedna i chcę zostać biedna. Cale życie. Tak mi kazała mama umierając. Ja będę pracować... Nie chcę nosić tej sukni...

— Jutro kupię ci inną. I książki twoje ci przyniosę. Będziesz u mnie mieszkać. Nie oddam cię nikomu, póki sama nie zechcesz. Uspokój się.

— Najmę się do roboty.

— Dobrze, dobrze. Tylko się uspokój. Połóż się, zaśnij!

Lecz biedna dziewczynka zalała się łzami. Stopniowo płacz jej przeszedł w łkanie. Nie wiedziałem, co począć: podawałem wodę, zwilżałem jej skronie, głowę. Wreszcie opadła na kanapę zupełnie wyczerpana i rozpoczęły się gorączkowe dreszcze. Otuliłem ją, czym mogłem, i zasnęła, lecz niespokojnie, co chwila wzdrygając się i budząc. Pomimo iż tego dnia chodziłem niewiele, byłem straszliwie znużony i postanowiłem położyć się możliwie najwcześniej. Męczące troski roiły się w mej głowie. Przeczuwałem, iż z tą dziewczynką będzie dużo kłopotu. Lecz więcej jeszcze troski przysparzała mi Natasza i jej sprawy. W ogóle, pamiętam teraz jeszcze, iż rzadko kiedy byłem w tak ciężkim nastroju, jak w tę nieszczęsną noc.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Obudziłem się chory, późno, około dziesiątej. Miałem zawroty i ból głowy. Spojrzałem na posłanie Heleny: było puste. Równocześnie doszły mnie jakieś szmery z pokoju na prawo, jak gdyby ktoś miotłą zamiatał podłogę. Wyszedłem popatrzeć. Helena trzymała w jednej ręce miotłę, a drugą podtrzymywała swoją strojną sukienkę, której nie zdejmowała od owego wieczoru, i zamiatała podłogę. Drzewo, przygotowane do pieca, było złożone w kąciku; stół był wytarty, imbryk wyczyszczony; słowem, Helena gospodarowała.

— Słuchaj! — zawołałem — któż ci każe zamiatać podłogę? Ja nie chcę tego, jesteś chora; czyś ty przyszła do mnie na służbę?

— A któż tu będzie podłogę zamiatał? — odpowiedziała prostując się i patrząc mi w oczy. — Teraz nie jestem chora.

— Ale ja ciebie wziąłem nie do roboty. Czyżbyś się bała, że będę ci robił wymówki, jak Bubnowa, że u mnie za darmo żyjesz? I skądżeś wzięła tę wstrętną miotłę? Ja nie miałem miotły — dodałem patrząc na nią ze zdziwieniem.

— To moja miotła. Ja ją sama tutaj przyniosłam. Ja i dziadkowi tutaj zamiatałam podłogę. A miotła od tego czasu leżała tutaj pod piecem.

Wróciłem do pokoju, zamyślony. Może się myliłem, ale zdawało mi się, że jej ciążyła moja gościnność i chciała mi w jakikolwiek sposób dowieść, że nie mieszka u mnie za darmo. "W takim razie, cóż to za uparty charakter!" — pomyślałem. Po chwili weszła i ona i milcząc usiadła na swoim wczorajszym miejscu, na kanapie, przypatrując mi się badawczo. Tymczasem nastawiłem imbryk, zaparzyłem herbatę i podałem jej z kawałkiem białego chleba. Przyjęła w milczeniu i bez sprzeciwu. Całą dobę prawie nic nie jadła.

— O, i ładną sukienkę zabrudziłaś miotłą — powiedziałem zauważywszy duży, brudny pas z dołu jej sukienki.

Popatrzyła na siebie i nagle, ku memu najwyższemu zdumieniu, odstawiła filiżankę, powoli, z zimną krwią ujęła w obie dłonie muślinową sukienkę i jednym zamachem rozdarła ją od góry do dołu. Zrobiwszy to, milcząc skierowała na mnie swoje uparte błyszczące spojrzenie. Twarz jej była blada.

— Co robisz, Heleno? — zawołałem, pewny, iż mam do czynienia z obłąkaną.

— To nie jest ładna suknia — powiedziała dławiąc się prawie ze wzruszenia. — Dlaczego pan powiedział, że to ładna suknia? Ja nie chcę jej nosić! — krzyknęła nagle, zrywając się z miejsca. — Ja ją drę. Ja nie prosiłam jej, by mnie stroiła. Stroiła mnie sama, gwałtem. Podarłam już jedną — i tę podrę. Podrę, podrę, podrę!

I z wściekłością szarpała na sobie nieszczęsną sukienkę. Momentalnie podarła ją prawie na strzępy. Gdy skończyła, była tak blada, że ledwie stała na nogach. Patrzyłem ze zdziwieniem na tę jej zaciekłość. Ona zaś spoglądała na mnie jakoś wyzywająco, jak gdybym to ja był winien. Ale wiedziałem już, co powinienem zrobić.

Postanowiłem nie zwlekając, zaraz rano, kupić jej nową suknię. Na to dzikie, zawzięte stworzenie trzeba było oddziaływać dobrocią. Wyglądała tak, jakby nigdy nawet nie widziała dobrych ludzi. Jeżeli już raz, nie zważając na okrutną karę, podarła na strzępy swoją pierwszą, podobną do tej sukienkę, to z jakąż zawziętością musiała patrzeć na nią teraz, gdy przypominała jej tak niedawną, straszną chwilę.

Na bazarze można było bardzo tanio kupić ładną i skromną sukienkę. Trudność polegała na tym, że nie miałem w tej chwili przy sobie pieniędzy. Jeszcze wczoraj jednak postanowiłem iść w jedno miejsce, skąd miałem nadzieję je wydostać, było to zresztą po drodze na bazar; wziąłem kapelusz; Helena obserwowała mnie wytrwale, jakby na coś czekając.

— Pan mnie znowu zamknie na klucz? — zapytała, gdy wziąłem klucz do ręki, by zamknąć drzwi jak wczoraj i przedwczoraj.

— Moja droga — powiedziałem podchodząc do niej — nie gniewaj się. Zamykam dlatego, że może ktoś przyjść. A ty jesteś chora, mogłabyś się przestraszyć. I Bóg raczy wiedzieć, kto przyjdzie, może Bubnowej wpadnie do głowy zajść tutaj...

Powiedziałem jej to umyślnie. Zamykałem ją dlatego, że jej nie dowierzałem. Wydawało mi się, że jej nagle przyjdzie do głowy uciec ode mnie. Postanowiłem jakiś czas być ostrożniejszy. Helena nic nie odpowiedziała, więc i tym razem zamknąłem ją na klucz.

Znalem pewnego przedsiębiorcę, wydającego już trzeci rok jedno wielotomowe dzieło. Od niego często dostawałem pracę, kiedy trzeba było czym prędzej zarobić trochę gotówki. Płacił akuratnie. Poszedłem do niego i udało mi się wydostać dwadzieścia pięć rubli zadatku w zamian za zobowiązanie dostarczenia w ciągu tygodnia artykułu kompilacyjnego. Ale spodziewałem się uszczknąć trochę z czasu, który poświęcałem mojej powieści. Postępowałem tak często, będąc w ostatecznej potrzebie.

Zdobywszy pieniądze, udałem się na bazar. Tam wkrótce odnalazłem znajomą staruszkę-handlarkę, sprzedającą różne szmaty. Określiłem jej w przybliżeniu wzrost Heleny, a ona natychmiast wybrała mi jasną, perkalikową, bardzo mocną i nie więcej niż raz praną sukienkę, przy tym bardzo tanią. Za jednym zamachem wziąłem i chustkę na szyję. Płacąc pomyślałem, że Helena potrzebuje jakiejś szubki, mantylki albo czegoś w tym rodzaju. Było chłodno, a ona zupełnie nic nie miała. Ale odłożyłem ten sprawunek na inny raz. Helena była taka obraźliwa, dumna, Bóg wie, jak przyjmie nawet tę sukienkę, mimo że umyślnie wybierałem możliwie najprostszą, na j niepozornie) szą, najbardziej codzienną, jaką można było wybrać. Poza tym kupiłem jednak dwie pary nicianych pończoch i jedne wełniane. To mogłem jej dać pod pretekstem, że jest chora i że w pokoju zimno. Potrzebna jej była również bielizna. Ale wszystko to odłożyłem na później, kiedy się z nią lepiej zapoznam. Kupiłem za to stare firanki do łóżka — rzecz niezbędną i która mogła sprawić Helenie dużą przyjemność.

Z tymi zakupami wróciłem do domu o pierwszej po południu. Zamek otwierał się bardzo cicho, toteż Helena nie od razu usłyszała, iż wróciłem. Zauważyłem, że stała'obok stołu i przeglądała moje książki i papiery. Usłyszawszy mnie, szybko zamknęła książkę, którą czytała, i odeszła od stołu zaczerwieniona. Spojrzałem na książkę: była to moja pierwsza powieść wydana w oddzielnej książce, z wydrukowanym na stronie tytułowej moim nazwiskiem.

— Stukał tu ktoś do pana! — powiedziała takim tonem, jakby przekomarzała się ze mną. — Dlaczego mnie pan zamknął?

— Czy czasem nie doktor? — powiedziałem — nie odezwałaś się?

— Nie.

Nie powiedziała więcej nic; wziąłem węzełek, rozwiązałem go i wydobyłem kupioną suknię.

— Widzisz, moja droga — rzekłem — w takich strzępach, jakie masz, chodzić nie można. Kupiłem ci codzienną suknię — najtańszą, taką, że nie masz się czego niepokoić: kosztuje wszystkiego rubel dwadzieścia kopiejek. Noś ją na zdrowie.

Położyła suknię obok siebie. Zarumieniła się i szeroko otwartymi oczyma patrzyła na mnie czas jakiś.

Była bardzo zdumiona i zarazem, jak mi się zdawało, strasznie się czegoś wstydziła. Lecz w oczach jej pojawiło się coś miękkiego i jasnego. Widząc, że milczy, odwróciłem się do stołu. Postępek mój zastanowił ją widocznie. Ale przemogła się z wysiłkiem i siedziała spuściwszy oczy.

Głowa mnie bolała coraz bardziej. Świeże powietrze nie przyniosło mi najmniejszej ulgi. Tymczasem trzeba było iść do Nataszy. Niepokój o nią nie zmniejszył się od wczoraj, przeciwnie, wzrastał coraz bardziej. Nagle wydało mi się, iż Helena mnie woła. Odwróciłem się do niej.

— Niech mnie pan nie zamyka, kiedy pan wychodzi — powiedziała patrząc w bok i palcami bębniąc po taśmie kanapy, jak gdyby cała pochłonięta tym zajęciem. — Ja od pana nie odejdę.

— Dobrze, Heleno! Ale jeśli przyjdzie ktoś obcy? Bóg wie kto?

— To niech mi pan zostawi klucz, zamknę się od wewnątrz; gdy ktoś zastuka, powiem: "Nie ma w domu".

Spojrzała na mnie filuternie, jakby mówiąc: "Przecież to takie proste."

— Kto panu pierze bieliznę? — zapytała nagle, zanim miałem czas jej odpowiedzieć na poprzednie pytanie.

— Jest taka kobieta w tym domu.

— Ja umiem prać. A skąd pan wziął wczoraj jedzenie?

— Z traktierni.

— Umiem też gotować. Będę panu gotować obiady.

— Daj pokój, Heleno; gdzież ty możesz umieć gotować? Mówisz od rzeczy.

Zamilkła, zmieszana. Moja uwaga zmartwiła ją widocznie. Czas jakiś milczeliśmy oboje.

— Zupę — powiedziała nagle, nie podnosząc głowy.

— Jak to zupę? Jaką zupę? — zapytałem, zdziwiony.

— Gotowałam dla mamy, gdy była chora. Chodziłam też na targ.

— Widzisz, Heleno, widzisz sama, jaka ty jesteś dumna — powiedziałem podchodząc do niej i siadając obok na kanapie. — Postępuję z tobą tak, jak mi nakazuje moje serce. Jesteś teraz sama, bez rodziny, nieszczęśliwa. Chcę ci pomóc. Ty byś . mi przecież też pomogła, gdyby ze mną było źle. Ale ty nie chcesz tego zrozumieć i dlatego jest ci tak ciężko przyjąć najprostszy podarunek ode mnie. Zaraz chcesz mi płacić, odrabiać, jakbym ja był Bubnową i robił ci wymówki. Powinnaś się tego wstydzić, Heleno.

Nie odpowiedziała, wargi jej drżały. Zdaje się, iż chciała mi coś powiedzieć, ale przemogła się i zmilczała. Wstałem, aby pójść do Nataszy. Zostawiłem Helenie klucz z tym, aby zapytała się, gdyby ktoś zastukał do drzwi. Byłem pewien, iż i Nataszy przytrafiło się coś złego, co do czasu przede mną ukrywa, jak to zresztą już nieraz było między nami. W każdym razie postanowiłem wstąpić do niej tylko na chwilę, by nie rozdrażniać jej swym natręctwem.

Tak też się stało. Powitała mnie niezadowolonym, szorstkim spojrzeniem. Trzeba było zaraz odejść, a pode mną nogi się chwiały.

— Przyszedłem do ciebie na chwilę, Nataszo — zacząłem — poradzić się, co mam robić z moim gościem. Zacząłem szybko opowiadać o Helenie. Słuchała w milczeniu.

— Nie wiem, co ci poradzić, Wania — odpowiedziała. — Widać z tego wszystkiego, iż to dziwaczna istota. Była może bardzo skrzywdzona, bardzo nastraszona. Pozwól jej wyzdrowieć przynajmniej. Chcesz ją oddać do rodziców?

— Mówi mi ciągle, iż nie odejdzie ode mnie. Zresztą Bóg jeden wie, jak by ją tam przyjęli, sam nie wiem, co robić. Ale co ci jest, moja droga? Wyglądałaś wczoraj jakaś chora — dopytywałem się nieśmiało.

— Tak, i dzisiaj mnie głowa boli — odpowiedziała z roztargnieniem. — Nie widziałeś rodziców?

— Nie. Jutro tam pójdę. Przecież jutro sobota...

— To co?

— Wieczorem będzie u ciebie książę...

— To co? Przecież nie zapomniałam o tym.

— Nie, ja tak tylko...

Zatrzymała się przede mną i długo, uparcie patrzyła mi w oczy.. W spojrzeniu jej była jakaś decyzja, jakiś upór, coś gorączkowego.

— Wiesz co, Wania, bądź tak dobry, odejdź, bardzo mi przeszkadzasz.

Wstałem z fotela i spojrzałem na nią z niewypowiedzianym zdumieniem.

— Nataszo droga! Co się z tobą dzieje? Co się stało? — zawołałem, przestraszony.

— Nic się nie stało. Jutro dowiesz się o wszystkim, a teraz chcę być sama. Słyszysz, Wania, odejdź zaraz. Tak mi ciężko, tak ciężko patrzeć na ciebie!

— Ale powiedz mi przynajmniej...

— Dowiesz się jutro wszystkiego. Mój Boże! Idź już sobie.

Wyszedłem. Byłem tak zdumiony, że ledwie zdawałem sobie sprawę z tego, co robię. Mawra wybiegła za mną do sieni.

— Co, gniewa się? — zapytała. — Ja boję się nawet podejść do niej.

— A co się takiego stało?

— A to, że on już od trzech dni nie pokazał się u nas.

— Jak to od trzech dni ? — zapytałem zdumiony. — Przecież sama mi mówiła wczoraj, że był rano i miał być jeszcze wieczorem.

— Jakie tam wieczorem!... Nie było go rano wcale! Mówię, że już trzeci dzień, jak nosa nie pokazał. Czy pani mówiła, że był wczoraj rano?

— Sama mi mówiła.

— No — rzekła Mawra w zamyśleniu — widać dopiekło jej to bardzo, jeśli nie chce się przyznać przed panem, że tu nie był. A to laluś!

— Co to wszystko znaczy? — zawołałem.

— A to, że sama doprawdy nie wiem, co z nią począć — ciągnęła dalej Mawra rozkładając ręce. — Wczoraj posyłała mnie do niego, ale zawróciła mnie z drogi dwa razy. A dziś to już nawet ze mną nie chce rozmawiać. Żeby choć pan się z nim zobaczył. Ja nie śmiem od niej odejść.

Zbiegłem pędem po schodach, byłem na wpół przytomny.

— Będzie pan dziś wieczorem? — zawołała za mną Mawra.

— Zobaczymy — odpowiedziałem jej nie zatrzymując się. — Może wpadnę tylko do ciebie zapytać się co i jak. Jeżeli tylko dożyję do tego czasu.

Rzeczywiście, poczułem, jakby mnie coś ukłuło w samo serce.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

Poszedłem prosto do Aloszy. Mieszkał u ojca na Małej Morskiej. Książę zajmował dość duże mieszkanie, mimo iż był sam. Alosza miał tu dwa wspaniałe pokoje. Bywałem u niego bardzo rzadko, do tego czasu, zdaje się, tylko raz. On zaś przychodził do mnie częściej, zwłaszcza z początku, w pierwszym okresie jego znajomości z Nataszą.

Nie zastałem go w domu. Wszedłem od razu do jego pokoju i napisałem taką kartkę:

"Alosza, Pan, zdaje się, oszalał. Ponieważ nie dalej jak we wtorek wieczór ojciec Pana sam prosił Nataszę o jej rękę dla Pana, Pan zaś był uszczęśliwiony tą jego prośbą, czego jestem świadkiem, przeto zgodzi się Pan, że Pańskie postępowanie obecne jest trochę dziwne. Czy Pan wie, co Pan robi z Nataszą? W każdym razie list mój Panu przypomni, iż Pańskie postępowanie z przyszłą żoną jest w najwyższym stopniu lekkomyślne i niewłaściwe. Wiem doskonale, iż nie mam żadnego prawa do udzielania Panu nauk moralnych, ale nie zwracam na to najmniejszej uwagi.

P. S. O liście niniejszym ona nic nie wie i nawet nie ona mówiła mi o Panu."

Zapieczętowałem kartkę i zostawiłem na stole. Na zapytanie służący odrzekł mi, że Aleksy Pietrowicz prawie zupełnie nie bywa w domu i że teraz nie wróci wcześniej niż nad ranem.

Z trudem doszedłem do domu. W głowie mi się kręciło, nogi osłabły i drżały. Drzwi do pokoju były otwarte. Siedział tam Mikołaj Siergieicz Ichmieniew i czekał na mnie. Siedział przy stole i milcząc ze zdziwieniem patrzył na Helenę, która z nie mniejszym zdziwieniem również go oglądała milcząc uparcie. "Jaka ona musi wydawać mu się dziwna" — pomyślałem.

— No, bracie, czekam na ciebie od godziny i przyznam ci się, że nie spodziewałem się zastać cię w takich warunkach — ciągnął dalej rozglądając się po pokoju i nieznacznie wskazując mi wzrokiem na Helenę.

Oczy jego wyrażały zdumienie. Ale, przypatrzywszy się lepiej, dostrzegłem w nim trwogę i smutek. Twarz była bledsza niż zwykle.

— Siadaj, siadaj — mówił skłopotany i zatroskany. — Spieszyłem się do ciebie, mam interes. Ale co się z tobą dzieje? Wyglądasz jak nieboszczyk.

— Jestem jakiś niezdrów. Od rana mam zawroty głowy.

— No, nie trzeba tego lekceważyć. Przeziębienie czy co?

— Nie, to nerwowe, ze mną tak czasem bywa. A jak pańskie zdrowie ?

— Tak sobie. To tylko z pośpiechu. Mam interesy. Siadaj.

Przysunąłem krzesło i siadłem przy stole, zwrócony twarzą do niego. Starzec nachylił się ku mnie i zaczął mówić prawie szeptem:

— Uważaj, nie patrz na nią i nie daj poznać, że o niej mówimy. Skąd się u ciebie wziął taki gość?

— Potem panu wyjaśnię, Mikołaju Siergieiczu. To biedna dziewczynka, zupełna sierota, wnuczka tego Smitha, który tu mieszkał i zmarł w cukierni.

— Aha, to on miał wnuczkę! No, ależ to dziwaczka! Jak ona patrzy, jak ona patrzy! Mówię ci, że gdybyś nie przyszedł jeszcze w ciągu pięciu minut, nie usiedziałbym tutaj. Z trudnością mi otworzyła i do tej chwili ani słowa; po prostu nieprzyjemnie z nią siedzieć, niepodobna do ludzkiej istoty. Jakże ona się tu znalazła? Aha, rozumiem, przyszła do dziadka nie wiedząc, że umarł.

— Tak. Była bardzo nieszczęśliwa. Stary umierając wspominał ją jeszcze.

— Hm! Jaki dziadek, taka wnuczka. Potem opowiesz mi to wszystko, dobrze? Może będzie można pomóc jej w czymś, kiedy już taka nieszczęśliwa... A teraz czy nie mógłbyś jej powiedzieć, by stąd poszła, bo chciałbym z tobą poważnie porozmawiać ?

— Nie ma gdzie odejść. Mieszka tutaj. Wyjaśniłem staruszkowi, co mogłem naprędce, dodając, iż można przy niej mówić swobodnie, bo to dziecko.

— No tak... naturalnie, że dziecko. Tylko zaskoczyłeś mnie trochę, kochaneczku. Mieszka z tobą. Boże ty mój!

Staruszek ze zdumieniem popatrzył na nią raz jeszcze. Helena czując, że to o niej mowa, siedziała milcząc opuściwszy głowę i skubała paluszkami taśmę kanapy. Zdążyła już włożyć nową sukienkę, która okazała się dla niej w sam raz. Włosy miała przygładzone staranniej niż zwykle, może z powodu nowej sukni. W ogóle gdyby nie osobliwa dzikość jej spojrzenia, byłaby z niej bardzo miło wyglądająca dziewczynka.

— Krótko i węzłowato ot, mój kochany, o co chodzi — zaczął staruszek — długa sprawa, bardzo ważna sprawa...

Siedział pochyliwszy głowę z poważnym, skupionym wyrazem twarzy i, pomimo swego "krótko i węzłowato", nie znajdował słów do rozpoczęcia oracji. "Co też to będzie?" — pomyślałem.

— Widzisz, Wania, przyszedłem do ciebie z wielką prośbą. Lecz przed tym... jak mi się to teraz wydaje, należałoby ci wyjaśnić pewne okoliczności... nadzwyczaj drażliwe okoliczności.

Odkaszlnął i ukradkiem spojrzał na mnie; spojrzał i zaczerwienił się; zaczerwienił się i rozgniewał się na siebie za swój brak pomysłowości; rozgniewał się i zdecydował:

— No, co tu wyjaśniać! Sam przecież rozumiesz! Po prostu wyzywam księcia na pojedynek, ciebie zaś proszę o załatwienie mi tej sprawy i żebyś był moim sekundantem.

Odchyliłem się gwałtownie na oparcie krzesła i patrzyłem na niego nie mogąc przyjść do siebie ze zdziwienia.

— Cóż tak się patrzysz? Przecież nie zwariowałem.

— Pozwoli pan jednak, Mikołaju Siergieiczu!... Jaki powód, jaki cel tego? I wreszcie, jak można?...

— Powód! Cel — zawołał starzec. — To mi się podoba!...

— Dobrze, dobrze, wiem, co pan mi na to powie: ale co to pomoże? Czy pojedynek stanowi jakieś wyjście? Przyznam się, że nic nie rozumiem.

— Myślałem właśnie, że nic nie zrozumiesz. Posłuchaj: proces nasz został zakończony (to znaczy zakończy się w tych dniach; pozostają tam już tylko czcze formalności); jestem skazany. Muszę zapłacić około dziesięciu tysięcy: tak zasądzono. Pokryje to Ichmieniewka. Czyli teraz ten podły człowiek jest spokojny o swoje pieniądze i ja, zostawiwszy mu Ichmieniewkę, zapłaciłem i staję się człowiekiem postronnym. I tu dopiero podnoszę głowę. Tak a tak, proszę księcia, pan mnie obrażał w ciągu dwóch lat; pan hańbił moje nazwisko, honor mojej rodziny i ja musiałem to wszystko znosić. Nie mogłem wtedy wyzwać pana na pojedynek. Pan by mi rzekł po prostu: "Przebiegły człowieku, chcesz mnie zabić, aby nie zapłacić pieniędzy, które będą mi przysądzone wcześniej czy później. Nie, zobaczymy najpierw, jak rozstrzygnie się proces, a potem dopiero wyzywaj." "Teraz, proszę szanownego księcia, proces został rozstrzygnięty, interesy pana są zabezpieczone, a więc nie ma żadnych trudności i dlatego, czy nie łaska tutaj do bariery." Ot co! Czy według ciebie nie mam prawa wreszcie pomścić siebie, wszystko, wszystko?

Oczy mu błyszczały. Długo patrzyłem na niego, milcząc. Chciałem przeniknąć jego ukryte myśli.

— Proszę posłuchać, Mikołaju Siergieiczu — odpowiedziałem wreszcie, postanowiwszy powiedzieć najważniejsze słowo, bez którego nie moglibyśmy się porozumieć. — Czy pan może mówić ze mną zupełnie otwarcie?

— Mogę — odrzekł twardo.

— Niech mi pan więc powie: czy tylko chęć zemsty pobudza pana do wyzwania na pojedynek, czy też ma pan w tym jeszcze jakieś inne cele?

— Wania — odpowiedział — wiesz dobrze, że nie pozwalam nikomu w rozmowach ze mną dotykać pewnych kwestii; ale tym razem robię wyjątek dlatego, że ty, jako człowiek rozumny, od razu się domyśliłeś, iż tego punktu obejść nie można. Tak jest, mam jeszcze i inny cel. Ten cel: ocalić moją nieszczęsną córkę i zawrócić ją ze zgubnej drogi, na którą ją pchają ostatnie wypadki.

— Ale pytanie, jak pan ją ocali tym pojedynkiem?

— Przeszkodziwszy temu, co tam się teraz przygotowuje. Słuchaj, nie myśl, że przeze mnie mówi teraz jakaś tam tkliwość ojcowska czy inna podobna słabość. Wszystko to głupstwo! Mojego serca nie otwieram przed nikim. I ty go również nie znasz. Córka opuściła mnie, uciekła z mojego domu z kochankiem i ja wyrwałem ją z mojego serca, wyrwałem raz na zawsze owego wieczora — pamiętasz? Jeżeli widziałeś mnie płaczącego nad jej portretem, to nie wynika stąd, iż pragnę jej przebaczyć. Nie przebaczyłem jej i wtedy. Płakałem za utraconym szczęściem, za złudnym marzeniem, ale nie za nią, taką, jaką jest teraz. Może ja często płaczę! Nie wstydzę się przyznać do tego, tak jak nie wstydzę się przyznać, że kochałem moje dziecko ponad wszystko w świecie. Możesz mi powiedzieć: "Jeśli tak, jeśli jesteś obojętny na los tej, której nie uważasz już za córkę, to po co mieszać się w sprawy, które się tam teraz knują?" Odpowiadam na to: po pierwsze, aby nie pozwolić na triumf człowieka lichego i fałszywego, a po drugie, ze zwykłego ludzkiego współczucia. Jeśli nawet ona nie jest już moją córką, bądź co bądź jest słabą, bezbronną i otumanioną istotą, którą oszukują, aby zgubić ostatecznie. Wtrącać się do tego bezpośrednio nie mogę, tylko ubocznie, przez pojedynek. Kiedy książę mnie zabije lub przeleje moją krew, czyż ona przekroczy naszą barierę lub może po moim trupie i pójdzie do ołtarza z synem zabójcy, jak córka tego cara (pamiętasz, była u nas taka książka, uczyłeś się na niej czytać), która przyjechała karetą po trupie swego ojca? A wreszcie, jeśli dojdzie do pojedynku, to naszym książątkom odechce się ślubu. Słowem, nie życzę sobie tego małżeństwa i użyję wszelkich środków, aby go nie było. Zrozumiałeś mnie teraz?

— Nie. Jeżeli pan dobrze życzy Nataszy, dlaczego pan postanawia przeszkodzić jej małżeństwu, czyli temu właśnie, co może naprawić jej reputację? Przecież ona długo jeszcze będzie żyć; dobre imię jest jej potrzebne.

— Gwiżdżę na opinię świata — oto jak Natasza powinna myśleć! Powinna uświadomić sobie, że główna hańba jej tkwi właśnie w tym małżeństwie, w związku z tymi podłymi ludźmi, z tym nędznym światem. Szlachetna duma — to powinno być jej odpowiedzią wobec świata. Wtedy może zgodzę się wyciągnąć do niej rękę na zgodę i zobaczymy, kto wtedy ośmieli się bezcześcić moje dziecko.

Ten rozpaczliwy idealizm zdumiał mnie. Ale też od razu spostrzegłem, że starzec nie panował nad sobą i mówił bez zastanowienia.

— To jest stanowisko zbyt idealistyczne, a więc okrutne. Pan żąda od niej siły, której może nie dał jej pan od urodzenia. A czyż ona zgadza się na małżeństwo po to, by być księżną? Przecież ona kocha; przecież to namiętność, fatum. I wreszcie: pan żąda od niej pogardy wobec opinii, a sam się pan przed nią ugina. Książę pana skrzywdził, publicznie rzucił haniebne podejrzenie, że pan w sposób podstępny chce się spokrewnić z jego książęcym domem, a teraz pan tak rozumuje: jeśli ona odmówi im teraz na ich formalną prośbę, to, ma się rozumieć, taki postępek będzie zupełnym obaleniem poprzedniego oszczerstwa. Oto czego pan żąda: ugina się pan przed opinią księcia, chce pan osiągnąć, by on sam uznał swój błąd. Kusi pana ośmieszenie go, zemsta nad nim i dlatego chce pan poświęcić szczęście córki. Czy to nie jest egoizm?

Starzec siedział zachmurzony i długo nie odpowiadał ani słowa.

— Jesteś dla mnie niesprawiedliwy, Wania — rzekł wreszcie i łza zabłysła mu w oku — przysięgam ci, jesteś niesprawiedliwy, ale dajmy temu spokój. Nie mogę otworzyć przed tobą całego serca — ciągnął dalej podnosząc się i biorąc kapelusz — powiem jedno: zacząłeś tu mówić o szczęściu mojej córki. Stanowczo nie wierzę w to szczęście, pomijając już, że nawet jeśli się do tego nie wmieszam, z tego małżeństwa nic nie będzie.

— Jak to? Dlaczego pan tak myśli? Czy pan coś wie? — zawołałem z ciekawością.

— Nie, nie wiem nic określonego. Ale ten lis przeklęty nie mógłby się zdecydować na taką rzecz, to wszystko brednie, intryga. Jestem tego pewien, zapamiętaj moje słowa, tak będzie. Po drugie, gdyby to małżeństwo doszło do skutku, to by znaczyło, że ten łotr ma jakieś tajemnicze, nikomu nie znane rachuby, których stanowczo nie rozumiem, i że małżeństwo to mu dogadza; no więc powiedz sam, zapytaj własnego serca: czy ona będzie w tym małżeństwie szczęśliwa? Wyrzuty, upokorzenia, pożycie ze smarkaczem, który już teraz ma dość jej miłości, a gdy się tylko z nią ożeni, przestanie ją od razu szanować i będzie upokarzał i znieważał; namiętność z jej strony i wzrastający chłód z tamtej, zazdrość, męczarnie, piekło, rozwód, może nawet zbrodnia... nie, Wania. Jeżeli wy to przygotowujecie, a ty w tym bierzesz udział, to uprzedzam cię, odpowiesz przed Bogiem, ale już będzie za późno. Do widzenia!

Zatrzymałem go.

— Niech pan posłucha, Mikołaju Siergieiczu, zróbmy tak: poczekajmy. Niech pan będzie pewien, że nie jedne oczy pilnują tej sprawy i może rozstrzygnie się ona w sposób jak najlepszy, sama przez się, bez gwałtownych i sztucznych środków w rodzaju na przykład pojedynku. Czas to najlepszy rozjemca. A wreszcie pozwoli pan sobie powiedzieć, że cały ten projekt jest niemożliwy do wykonania. Czy pan mógł myśleć choć przez chwilę, że książę przyjmie pańskie wyzwanie?

— Jak to nie przyjmie! Opamiętaj się!

— Przysięgam panu: nie przyjmie; proszę wierzyć, że znajdzie wymówkę zupełnie wystarczającą, zrobi to z powagą pedanta, a zarazem będzie pan zupełnie ośmieszony...

— Zlituj się! Przerażasz mnie po prostu! Jak on może nie przyjąć? Nie, Wania, ty naprawdę jesteś jakimś poetą, właśnie, prawdziwym poetą! Więc według ciebie pojedynkować się ze mną byłoby nieprzyzwoicie czy co? Nie jestem gorszy od niego... Ja, starzec, skrzywdzony ojciec, a ty — rosyjski pisarz i dlatego osoba też godna szacunku, nadająca się na sekundanta i... i... Nie rozumiem, czego ty w ogóle chcesz.

— Zobaczy pan. Wynajdzie panu takie powody, że pan sam pierwszy dojdzie do przekonania, że pojedynek z nim — to rzecz w najwyższym stopniu niemożliwa.

— Hm!... dobrze, mój przyjacielu, niechże będzie, jak chcesz. Zaczekam, do czasu, ma się rozumieć. Zobaczymy, co czas pokaże. Ale daj mi słowo honoru, że ani tam, ani Annie Andriejewnie nie wyjawisz naszej rozmewy!

— Daję słowo.

— Po drugie, Wania, bądź łaskaw nie rozpoczynać nigdy ze mną rozmów na ten temat.

— Dobrze, daję słowo honoru.

— I jeszcze jedna prośba. Wiem, mój drogi, że pewno nudzisz się u nas, ale przychodź do nas częściej, jeżeli możesz. Moja biedna Anna Andriejewna tak cię kocha... i... tak się jej przykrzy bez ciebie. Rozumiesz?

Mocno uścisnął mi rękę. Przyobiecałem mu z całego serca.

— A teraz, Wania, ostatnia drażliwa sprawa: czy masz pieniądze?

— Pieniądze? — powtórzyłem ze zdziwieniem.

— Tak (tu staruszek zaczerwienił się i spuścił oczy); obserwuję, mój kochany, twoje mieszkanie... twoje warunki życiowe... i kiedy pomyślę, że możesz mieć inne, nadzwyczajne wydatki (a właśnie teraz możesz je mieć), to... no, masz sto pięćdziesiąt rubli na wszelki wypadek...

— Sto pięćdziesiąt, i to na wszelki wypadek, podczas kiedy pan sam przegrał proces?

— Wania, ty, jak widzę, zupełnie mnie nie rozumiesz! Mogą być nadzwyczajne potrzeby, zrozum to. W pewnych wypadkach pieniądze wpływają na niezależność sytuacji, niezależność sądu. Może teraz nie potrzebujesz, ale czy ci w przyszłości na co nie będą potrzebne? W każdym bądź razie zostawię je u ciebie. To wszystko, co udało mi się zebrać. Jeżeli nie wydasz, to mi zwrócisz. A teraz do widzenia! Boże, jakiś ty blady! Jesteś chory...

Nie oponowałem i wziąłem pieniądze. Aż nazbyt jasne było, na co mi je zostawia.

— Ledwie się trzymam na nogach — odpowiedziałem mu.

— Nie lekceważ sobie tego, Wania, nie lekceważ! Dziś nigdzie nie wychodź. Annie Andriejewnie powiem, w jakim jesteś stanie. Czy nie trzeba doktora? Jutro cię odwiedzę; w każdym razie, ze wszystkich sił będę się starał, jeżeli tylko nogi nie odmówią mi posłuszeństwa. A teraz połóż się... No, do widzenia! Do widzenia, dziewczynko! Odwróciła się. Słuchaj no, mój drogi! Oto jeszcze pięć rubli; to dla tej dziewczynki. Zresztą, nie mów jeji że to ode mnie, tylko po prostu wydaj na nią, no, jakieś tam pończoszki, bieliznę... dużo rzeczy przecież potrzeba! Do widzenia, mój drogi...

Odprowadziłem go do bramy. Musiałem poprosić stróża, żeby przyniósł coś do jedzenia. Helena dotychczas nie jadła obiadu.

ROZDZIAŁ JEDENASTY

Ale zaledwie wróciłem do siebie, w głowie mi się nakręciło i upadłem na środku pokoju. Pamiętam tylko krzyk Heleny: załamała ręce i rzuciła się ku mnie, żeby mnie podtrzymać. To był ostatni moment, jaki zapamiętałem...

Następnie przypominam sobie dopiero, że leżałem już na kanapie. Helena opowiadała mi później, że razem ze stróżem, który wtenczas przyniósł nam jedzenie, przeniosła mnie na kanapę. Kilka razy się budziłem i za każdym razem widziałem nachyloną nade mną współczującą i zatroskaną twarzyczkę Heleny. Ale wszystko to pamiętam jak przez sen, jak przez mgłę i miła postać biednej dziewczynki wydawała mi się w tym omdleniu widzeniem, obrazkiem; podawała mi wodę do picia, poprawiała mi poduszki lub siedziała przy mnie smutna, wystraszona, i gładziła mi paluszkami włosy. Raz nawet, pamiętam, złożyła na moim policzku delikatny pocałunek. Innym razem, obudziwszy się nagle w nocy, zobaczyłem przy świetle świecy stojącej przede mną na przysuniętym do kanapy stoliku, jak Helena położyła główkę na mojej poduszce i lękliwie spała, pół uchyliwszy swoje blade usteczka i przyłożywszy rączkę do swego ciepłego policzka. Ale na dobre ocknąłem się dopiero wczesnym rankiem. Świeca wypaliła się zupełnie; jasno-różowy promień wstającej jutrzenki już igrał na ścianie. Helena siedziała na krześle przy stole i oparłszy zmęczoną główkę na lewej, położonej na stole ręce, spała mocno; pamiętani, że zapatrzyłem się w jej dziecinną twarzyczkę, nawet we śnie pełną jakiegoś niedziecinnego, smutnego wyrazu i jakiejś dziwnej, chorobliwej urody, bladą, z długimi rzęsami na chudych policzkach, obramowaną czarnymi jak smoła włosami, które, gęste i ciężkie, zwisały na bok, zebrane niedbale w węzeł. Druga jej ręka leżała na mojej poduszce. Delikatnie pocałowałem tę chudziutką rączkę, lecz biedne dziecko nie obudziło się, tylko coś jakby uśmiech przemknęło po jej bladych usteczkach. Patrzyłem na nią długo i zasnąłem spokojnym, ożywczym snem. Tym razem'przespałem prawie do południa. Obudziwszy się poczułem się niemal zdrów. Tylko słabość i ociężałość we wszystkich członkach świadczyły o niedawnej chorobie. Podobne nerwowe i nagłe ataki przytrafiały mi się i dawniej; znałem je dobrze. Choroba zazwyczaj zupełnie przechodziła w ciągu doby, co zresztą nie przeszkadzało jej działać przez tę dobę ostro i gwałtownie.

Było już prawie południe. Pierwsze, co zobaczyłem, to powieszone w kącie na sznurku firanki, które wczoraj kupiłem.

To Helena tak się rozporządziła i odgrodziła dla siebie kącik w pokoju. W tej chwili siedziała przed piecykiem i gotowała wodę w imbryku. Zauważywszy, że się obudziłem, uśmiechnęła się wesoło i natychmiast podeszła do mnie.

— Moja droga — powiedziałem biorąc ją za rękę — całą noc mnie doglądałaś. Nie wiedziałem, że jesteś taka dobra.

— A skąd pan wie, że ja pana doglądałam; może właśnie przespałam całą noc? — zapytała patrząc na mnie z dobroduszną i wstydliwą obłudą, równocześnie czerwieniąc się z nieśmiałości przy tych słowach.

— Budziłem się i widziałem wszystko. Zasnęłaś dopiero przed świtem...

— Chce pan herbaty? — przerwała mi, jak gdyby krępowało ją dalsze prowadzenie tej rozmowy, co jest charakterystyczne dla wszystkich skromnych i szlachetnych serc, kiedy się o nich mówi i je chwali.

— Proszę — odpowiedziałem. — Czy jadłaś obiad wczoraj?

— Nie obiad, ale kolację; stróż przyniósł. Ale niech pan nie rozmawia, tylko leży spokojnie; pan jeszcze nie jest zupełnie zdrów — dodała podając mi herbatę i siadając przy mnie.

— Leżeć! Co znowu! Zresztą, do zmroku polezę, a później wyjdę. Muszę koniecznie, Helenko.

— Koniecznie? I do kogo pan pójdzie? Czy nie do wczorajszego gościa?

— Nie, nie do niego.

— To dobrze, że nie do niego. To on tak pana wczoraj rozstroił. Więc pewnie do jego córki?

— A skąd ty wiesz o jego córce?

— Ja wszystko słyszałam wczoraj — odpowiedziała spuszczając oczy.

Twarz jej się zachmurzyła. Brwi ściągnęły się nad oczami.

— To niedobry człowiek — dodała po chwili.

— Czy ty go znasz? Przeciwnie, jest bardzo dobry.

— Nie, nie, on jest zły, wszystko słyszałam — odpowiedziała namiętnie.

— I cóż takiego słyszałaś?

— Nie chce przebaczyć swojej córce...

— Ale ją kocha. Jest winna wobec niego, a on się męczy i troska z jej powodu.

— A dlaczego nie przebacza? Jeżeli teraz przebaczy, to córka nawet nie powinna iść do niego.

— Jak to? Dlaczego?

— Dlatego, że niewart, żeby go kochała — odpowiedziała zapalczywie. — Niech go opuści na zawsze i lepiej niech idzie na żebry, a on niech widzi, że jego córka żebrze, i niech się męczy.

Oczy jej błyszczały, policzki pałały. "Widocznie nie bez powodu tak mówi" — pomyślałem sobie.

— To pan mnie do niego chciał oddać? — spytała po chwili milczenia.

— Tak, Heleno.

— Nie, lepiej pójdę na służbę.

— Ach, jakie to nieładne wszystko, co mówisz, Helenko. I co za nonsens, do kogóż ty pójdziesz na służbę?

— Do pierwszego lepszego chłopa — odpowiedziała niecierpliwie coraz niżej spuszczając głowę. Była bardzo zapalczywa.

— Ależ chłop nie będzie potrzebpwał takiej jak ty robotnicy — powiedziałem uśmiechając się.

— No to do państwa.

— Z twoim charakterem, do państwa?

— Z moim.

Im bardziej była rozdrażniona, tym bardziej porywczo odpowiadała.

— Ależ ty nie wytrzymasz!

— Wytrzymam. Będą mnie łajać, a ja naumyślnie będę milczeć. Będą mnie bić, a ja wciąż będę milczeć i milczeć, niech biją, za nic na świecie nie rozpłaczę się. A im będzie gorzej ze złości, że nie płaczę.

— Co ty mówisz, Heleno! Ileż w tobie jest zawziętości; i jaka ty jesteś dumna! Widocznie wiele złego w życiu zadałaś...

Wstałem i podszedłem do stołu. Helena została na kanapie, zamyślona patrzała w ziemię i skubała paluszkami taśmę. Milczała. "Czyżby rozgniewały ją moje słowa?" — myślałem sobie.

Stojąc przy stole, machinalnie otworzyłem książki, które wczoraj wypożyczyłem do mojej komplikacji, i z wolna pogrążyłem się w lekturze. Ze mną często tak się zdarza: podejdę, otworzę książkę na chwilę, żeby coś sprawdzić, i zaczytam się tak, że zapomnę o wszystkim.

— Co pan tak ciągle pisze? — z lękliwym uśmiechem zapytała Helena, cichutko podchodząc do stołu.

— A tak, różne rzeczy, Helenko. Za to mi płacą.

— Prośby?

— Nie, nie prośby.

I wyjaśniłem jej, jak umiałem, że opisuję różne historie o różnych ludziach; z tego powstają książki, które nazywają się opowiadaniami albo powieściami. Słuchała z wielkim zainteresowaniem.

— Czy pan tu tylko prawdę pisze?

— Nie, biorę to z głowy.

— Dlaczego pan pisze nieprawdę?

— Ot, przeczytaj tę tu książkę; jużeś raz ją oglądała. Przecież umiesz czytać?

— Umiem.

— No, to zobaczysz. Tę książkę ja sam napisałem.

— Pan? Przeczytam...

Miała wielką ochotę coś mi powiedzieć, ale widocznie krępowała się i była bardzo wzruszona. Coś się kryło w jej pytaniach.

— A dużo panu za to płacą? — zapytała w końcu.

— Jak się zdarzy. Czasem sporo, a czasem nic, kiedy praca nie idzie. To trudna praca, Helenko.

— To pan nie jest bogaty?

— Nie, nie jestem bogaty.

— To ja będę pracować i pomagać panu...

Spojrzała na mnie bystro, zaczerwieniła się, spuściła oczy i zrobiwszy dwa kroki w moją stronę, nagle objęła mnie obiema rękami i twarz przycisnęła mocno do mojej piersi. Patrzyłem na nią ze zdumieniem.

— Ja pana kocham i nie jestem dumna — powiedziała. — Pan wczoraj powiedział, że jestem dumna... Nie, ja nie jestem taka... Kocham pana. Tylko pan jeden mnie kocha...

Ale już dławiły ją łzy. Po chwili płacz wyrwał się z jej piersi z taką siłą, jak wczoraj podczas ataku. Upadła przede mną na kolana, całowała moje ręce i nogi.

— Pan mnie kocha! — powtarzała — pan jeden, jeden!...

Kurczowo ściskała rękami moje kolana. Uczucie, tak długo tłumione, nagle uzewnętrzniło się w niepowstrzymanym porywie i zacząłem rozumieć ten dziwny upór serca, dziewiczo ukrywającego się do czasu i w miarę wzrastającej potrzeby zwierzenia się, wypowiedzenia, coraz bardziej zaciętego i odpychającego; wszystko to do chwili, gdy potrzeba wypowiedzenia się objawia się w nieuniknionym wybuchu, gdy cała istota, aż do zapamiętania, ulega potrzebie miłości, wdzięczności, pieszczoty i łez.

Łkała tak silnie, że wkrótce nadszedł atak histerii. Z trudnością rozerwałem jej ręce, które mnie obejmowały, podniosłem ją i położyłem na kanapie. Długo jeszcze płakała ukrywszy twarz w poduszkach, jakby wstydząc się na mnie patrzeć, ale ściskając mocno swoją maleńką rączką moją rękę, przyciśniętą do jej serca.

Powoli uspokajała się, ale wciąż jeszcze nie podnosiła głowy. Raz czy dwa spojrzenie jej prześliznęło się przelotnie po mojej twarzy i miało w sobie tyle miękkości i jakiegoś trwożliwego i znowu skrywającego się uczucia. Wreszcie zaczerwieniła się lekko i uśmiechnęła.

— Lepiej ci? — zapytałem. — Jesteś bardzo wrażliwa, moja Helenko, moje biedne chore dziecko!

— Nie Helenko, nie... — wyszeptała, ciągle jeszcze ukrywając przede mną twarzyczkę.

— Nie Helenko? Więc jak?

— Nelly.

— Nelly. Dlaczego Nelly? Zresztą to bardzo ładne imię. Mogę cię tak nazywać, jeśli chcesz.

— Mnie tak mamusia nazywała... I nikt prócz niej nigdy tak mnie nie nazywał. I ja sama nie chciałam, żeby mnie ktoś tak nazywał oprócz mamusi. Ale chcę, żeby pan mnie tak nazywał. Będę pana kochać zawsze, zawsze.

"Kochające dumne serduszko — pomyślałem — jak długo musiałem zasługiwać na to, abyś dla mnie stała się... Nelly."

Ale teraz już wiedziałem, że serce to jest mi oddane na zawsze.

— Słuchaj, Nelly — zapytałem jej, gdy tylko się uspokoiła — mówisz, że kochała cię tylko mamusia i nikt więcej. A twój dziadek naprawdę cię nie kochał?

— Nie kochał!...

— A przecież płakałaś po nim, pamiętasz, tutaj na schodach?

Zamyśliła się chwilę.

— Nie, nie kochał... On był niedobry. Jakiś bolesny wyraz pojawił się na jej twarzy.

— Nie można było przecież od niego wiele wymagać, Nelly. On, zdaje się, zupełnie stracił rozum. Przecież ci już opowiadałem, jak umarł.

— Tak, ale dopiero w ciągu ostatniego miesiąca stał się taki. Siedział tutaj czasem przez cały dzień i gdybym do niego nie przychodziła, spędziłby tak dwa lub trzy dni, nic nie pijąc i nie jedząc. Dawniej czuł się znacznie lepiej.

— Kiedy dawniej?

— Póki mamusia żyła.

— Więc tyś mu przynosiła jeść i pić?

— Tak, przynosiłam.

— A skąd brałaś, od Bubnowej?

— Nie, ja nigdy nic nie brałam od Bubnowej — odpowiedziała głosem, który nagle zadrżał.

— Skąd więc brałaś, kiedy sama nie miałaś nic? Nelly zamilkła, twarz jej strasznie zbladła; potem popatrzyła na mnie przeciągłym spojrzeniem.

— Chodziłam żebrać... Jak użebrzę pięć kopiejek, kupuję mu chleba i tabaki...

— I on pozwalał na to? Nelly! Nelly!

— Z początku poszłam sama i nic mu nie powiedziałam. Ale kiedy się dowiedział, sam mnie zaczął wypędzać na Żebraninę. Stoję na moście i żebrzę u przechodniów, a on chodzi koło mostu i czeka; kiedy zobaczy, że coś dostałam, rzuca się na mnie i odbiera pieniądze, jak gdybym chciała je przed nim ukryć, jak gdybym nie dla niego zbierała.

Mówiąc to uśmiechnęła się jakimś jadowicie gorzkim uśmiechem.

— To było, gdy mama umarła — dodała — a wtedy stał się zupełnie jak obłąkany.

— Więc bardzo kochał twoją mamusię? Dlaczegóż więc nie mieszkał z nią?

— Nie, nie kochał... Był zły, nie przebaczył jej nigdy... tak jak ten zły staruszek, który tu był wczoraj — powiedziała cicho, prawie szeptem, blednąc coraz bardziej.

Drgnąłem. W wyobraźni ujrzałem nagle wątek całej powieści. Ta biedna kobieta, umierająca w piwnicy u trumniarza, jej córka-sierotka, odwiedzająca niekiedy dziadka, który przeklął matkę. Oszalały starzec, umierający w cukierni po śmierci swego psa!

— A Azorek był dawniej mamusi — powiedziała nagle Nelly uśmiechając się na jakieś wspomnienie. — Dziadek dawniej bardzo kochał mamusię i kiedy mamusia od niego odeszła, Azorek został u niego. Dlatego tak kochał Azorka. Mamie nie przebaczył nigdy, a kiedy pies umarł, to i on umarł — dodała Nelly surowo i uśmiech znikł z jej twarzy.

— Kim on był dawniej, Nelly? — zapytałem po chwili.

— Dawniej był bogaty... Nie wiem, kim był — odpowiedziała. — Miał jakąś fabrykę... tak mi mówiła mamusia. Z początku myślała, że jestem jeszcze malutka, i nie mówiła mi wszystkiego. Nieraz się zdarzało, że całuje mnie i mówi: "Dowiesz się o wszystkim, nadejdzie czas, że dowiesz się, biedna, nieszczęśliwa." Ciągle mnie nazywała biedną i nieszczęśliwą. A w nocy, myśląc, że śpię (a ja umyślnie udaję tylko, że śpię), płacze nade mną, całuje mnie i mówi: "Biedna, nieszczęśliwa!"

— A na co umarła twoja mamusia?

— Na suchoty, teraz będzie już sześć tygodni.

— A pamiętasz czasy, gdy dziadek był bogaty?

— Wtedy mnie jeszcze na świecie nie było. Jeszcze zanim się urodziłam, mamusia uciekła od dziadka.

— Z kim uciekła?

— Nie wiem — odpowiedziała Nelly, powoli i w zamyśleniu. — Uciekła za granicę i ja się tam urodziłam.

— Za granicą? A gdzie?

— W Szwajcarii. Byłam wszędzie, we Włoszech, w Paryżu. Zdziwiłem się.

— I ty pamiętasz to, Nelly?

— Dużo rzeczy pamiętam.

— Skąd więc tak dobrze znasz rosyjski?

— Mamusia mnie już tam uczyła po rosyjsku. Była Rosjanką, dlatego że matka jej była Rosjanką, a dziadek był Anglikiem, ale również jak gdyby Rosjaninem. A po powrocie, półtora roku temu, nauczyłam się zupełnie. Mamusia była już wtedy chora. Byłyśmy coraz biedniejsze. Mamusia ciągle płakała... Z początku długo szukała dziadka, tu w Petersburgu, i ciągle mówiła, że czuje się wobec niego winna, i ciągle płakała... Strasznie płakała. A gdy się dowiedziała, że dziadek jest biedny, płakała jeszcze więcej. Pisała do niego często, ale nie odpowiadał.

— Dlaczego mamusia tutaj powróciła? Czy tylko do ojca?

— Nie wiem. A tam było nam tak dobrze — oczy Nelly błysnęły. — Mamusia mieszkała sama ze mną. Miała jednego przyjaciela, takiego dobrega jak pan... On ją znał jeszcze tutaj. Ale gdy umarł, mamusia wróciła.

— To mamusia z nim odeszła od dziadka?

— Nie, nie z nim. Mamusia odeszła od dziadka z innym i tamten ją rzucił...

— Z kim więc, Nelly?

Nelly spojrzała na mnie i nic nie odpowiedziała. Widać było, iż wie, z kim uciekła matka i kim prawdopodobnie był jej ojciec. Ciężko jej było jednak powiedzieć jego nazwisko nawet mnie.

Nie chciałem jej męczyć pytaniami. Był to charakter dziwny, nierówny i porywczy, lecz dławiący w sobie porywy, pełen czułości, lecz zamknięty w sobie, dziwny, nieprzystępny. Przez cały ten czas, gdy ją znałem, pomimo że kochała mnie całym sercem, jasną i czystą miłością, prawie tak jak zmarłą matkę, o której nie mogła nawet wspominać bez bólu — pomimo to rzadko była ze mną zupełnie otwarta i za wyjątkiem owego dnia rzadko czuła potrzebę rozmawiania ze mną o swojej przeszłości, a nawet przeciwnie, ukrywała ją przede mną zazdrośnie. Ale tego dnia, w ciągu kilku godzin, wśród męczarni i kurczowych łkań, przerywających jej opowiadanie, powiedziała mi wszystko to, co najbardziej wzruszało i dręczyło ją we wspomnieniach. Nigdy nie zapomnę tego strasznego opowiadania. Ale najważniejsza część tych dziejów jeszcze nie została opowiedziana...

To były straszne dzieje; dzieje kobiety porzuconej, od której szczęście się odwróciło; chorej, zmęczonej, opuszczonej przez wszystkich i odepchniętej przez ostatniego człowieka, w którym mogła pokładać nadzieję — przez własnego ojca, skrzywdzonego kiedyś przez nią i z kolei tracącego rozum z powodu nieznośnych cierpień i poniżenia. Były to dzieje kobiety doprowadzonej do rozpaczy, chodzącej ze swą dziewczynką, którą uważała jeszcze za dziecko, po zimnych, brudnych ulicach petersburskich i proszącej o jałmużnę; kobiety umierającej potem przez całe miesiące w wilgotnym lochu, której ojciec aż do ostatniej chwili życia odmawiał przebaczenia, a gdy w ostatniej chwili oprzytomniał, przybiegł i chciał jej przebaczyć — zastał już tylko chłodnego trupa tej, którą kochał nade wszystko w świecie. Było to dziwne opowiadanie o tajemniczym, ledwie zrozumiałym stosunku pozbawionego zdrowych zmysłów starca do jego maleńkiej wnuczki, rozumiejącej go, rozumiejącej już pomimo swego wieku wiele z tego, czego nie rozumieją inni, żyjący całymi latami życiem spokojnym i zabezpieczonym. Były to dzieje ponure, jedna z tych przeraźliwych i dręczących historii, które tak często i niewidocznie, i niemal skrycie, rozgrywają się pod ciężkim petersburskim niebem, w ciemnych, ślepych zaułkach olbrzymiego miasta, wśród kipiącego nurtu życia, tępego egoizmu, ścierających się interesów, ponurej rozpusty, tajemnych przestępstw, pośród tego okropnego piekła bezmyślnego, niemoralnego życia.

Ale opowiadanie o tym dopiero nastąpi...

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Już dawno zapadi zmierzch, nadszedł wieczór i dopiero wówczas ocknąłem się z ponurego koszmaru i przypomniałem sobie o rzeczywistości.

— Nelly — powiedziałem — jesteś teraz chora, rozstrojona, a ja muszę cię zostawić samą, wzburzoną i we łzach. Moja droga! Wybacz mi i przyjmij do wiadomości, że jest jeszcze jedna istota, ukochana, mimo win nie wybaczonych, nieszczęśliwa, skrzywdzona i opuszczona. Ona na mnie czeka. A i mnie także coś tam tak ciągnie po twoim opowiadaniu, że chyba nie wytrzymałbym, żeby jej natychmiast, w tej chwili nie zobaczyć...

Nie wiem, czy Nelly zrozumiała wszystko, co jej mówiłem. Byłem podniecony i na skutek opowiadania, i z powodu niedawno minionej choroby, ale pobiegłem do Nataszy. Późno już było, dziewiąta, kiedym tam wchodził.

Na ulicy, przed bramą domu, w którym mieszkała Natasza, zauważyłem powóz i zdawało mi się, że to powóz księcia. Wejście do mieszkania Nataszy prowadziło z podwórza. Zaledwie zacząłem wchodzić na schody, gdy usłyszałem nad sobą, o jedną kondygnację wyżej, kroki człowieka idącego po omacku, ostrożnie, widocznie nie znającego tych schodów. Wydało mi się, że to musi być książę; wkrótce jednak zmieniłem zdanie. Nieznajomy wchodząc mruczał, przeklinał, klął coraz dosadniej i energiczniej. Schody naturalnie były wąskie, brudne, kręte i nigdy nie oświetlone; ale takich przekleństw, jakie posypały się na drugim piętrze, nigdy bym nie mógł przypisać księciu; wchodzący po schodach wymyślał jak dorożkarz. Od trzeciego piętra było jaśniej; przed drzwiami Nataszy paliła się mała latarka. Przy samych drzwiach dogoniłem mego nieznajomego i jakież było moje zdumienie, kiedy poznałem w nim księcia. Zdaje się, że było mu bardzo nieprzyjemnie tak niespodzianie zetknąć się ze mną. W pierwszej chwili nie poznał mnie, lecz nagle wyraz jego twarzy krańcowo się zmienił. Pierwsze jego ponure i nienawistne spojrzenie, rzucone na mnie, zmieniło się nagle na życzliwe i wesołe, i książę z jakąś niezwykłą radością wyciągnął do mnie ręce.

— Ach, to pan! A ja dopiero co chciałem uklęknąć i prosić Boga o uratowanie mi życia. Słyszał pan, jak kląłem?

I dobrodusznie się roześmiał. Lecz nagle twarz jego przybrała wyraz poważny i zatroskany.

— Że też Alosza mógł umieścić Natalię Nikołajewnę w takim mieszkaniu — powiedział kręcąc głową. — Te właśnie tak zwane drobiazgi charakteryzują człowieka. Boję się o niego. Jest dobry i ma szlachetne serce, ale oto ma pan przykład: kocha szalenie, a tę, którą kocha, umieszcza w takiej norze. Słyszałem nawet, że czasami nie mieli za co chleba kupić — dodał szeptem szukając rączki od dzwonka. — W głowie mi się kręci, kiedy pomyślę o jego przyszłości i, co ważniejsze, o przyszłości Anny Nikołajewny, kiedy będzie jego żoną...

Pomylił imiona i nie zauważył tego, rozzłoszczony, że nie może odnaleźć dzwonka. Ale dzwonka w ogóle nie było. Ująłem za klamkę i Mawra natychmiast otworzyła, witając nas z zakłopotaniem. W kuchni, oddzielonej od maleńkiego przedpokoju drewnianym przepierzeniem, można było przez otwarte drzwi zauważyć pewne przygotowania: wszystko było jakoś niecodziennie odkurzone i wyczyszczone; w piecu paliło się, na stole stało jakieś nowe nakrycie. Widać było, że nas oczekiwano. Mawra podbiegła zdejmować nam palta.

— Czy jest Alosza? — zapytałem.

— Nie było go — szepnęła mi jakoś tajemniczo.

Weszliśmy do Nataszy. W jej pokoju nie było widać żadnych specjalnych przygotowań; wszystko było po staremu. Zresztą u niej zawsze było wszystko takie czyste i miłe, że nawet nie było nic do porządkowania. Natasza przywitała nas stojąc przed drzwiami. Byłem uderzony chorobliwą chudością i niezwykłą bladością jej twarzy, chociaż rumieniec pojawił się na chwilę na jej zmartwiałych policzkach. Oczy miała rozgorączkowane. W milczeniu szybko wyciągnęła rękę do księcia, najwyraźniej zakłopotana i zmieszana. Na mnie zaś nawet nie spojrzała. Stałem i oczekiwałem w milczeniu.

— Jestem więc! — zaczai książę tonem przyjacielskim i wesołym. — Dopiero kilka godzin temu wróciłem. Przez cały ten czas myślałem o pani (tkliwie pocałował jej rękę); i czego przez ten czas nie przemyślałem! Ileż myśli postanowiłem pani zwierzyć, opowiedzieć... No, ale zdążymy się nagadać! Po pierwsze, mój trzpiot, którego, jak widzę, jeszcze tu nie ma...

— Przepraszam księcia — przerwała mu Natasza rumieniąc się i pesząc — muszę powiedzieć kilka słów Iwanowi Pietrowiczowi. Wania, chodź... dwa słowa.

Wzięła mnie za rękę i zaprowadziła za parawan.

— Wania — powiedziała szeptem, zaprowadziwszy mnie w najciemniejszy kącik — przebaczysz mi czy nie?

— Nataszo, co ty mówisz!

— Nie, nie, ty za często i za wiele mi przebaczałeś, ale przecież wszelka cierpliwość ma swój kres. Nigdy mnie nie przestaniesz kochać, wiem o tym, ale powiesz, że jestem niewdzięczna, a ja wczoraj i onegdaj byłam wobec ciebie niewdzięczna, egoistka, okrutna...

Nagle zalała się łzami i przywarła twarzą do mojego ramienia.

— Ależ, Nataszo — starałem się ją przekonać. — Przecież ja byłem bardzo chory przez całą noc, nawet teraz ledwie się trzymam na nogach, dlatego nie przychodziłem ani wczoraj wieczorem, ani dzisiaj, a ty myślisz, że ja się pogniewałem. Moja droga, moja kochana, czyż ja nie wiem, co się teraz z tobą dzieje?

— No, to dobrze... To znaczy, żeś przebaczył jak zwykle — powiedziała uśmiechając się przez łzy i ściskając aż do bólu moją rękę. — Resztę później. Wiele mam ci do powiedzenia. A teraz chodźmy do niego...

— Prędzej, Nataszo; zostawiliśmy go tak nagle...

— Zobaczysz, zobaczysz, co będzie — szepnęła mi pośpiesznie. — Teraz wiem wszystko; wszystko odgadłam.

To on jest wszystkiemu winien. Ten wieczór o wielu rzeczach zadecyduje. Chodźmy!

Nie zrozumiałem, ale nie było czasu pytać. Natasza wyszła z pogodnym wyrazem twarzy. Książę wciąż jeszcze stał z kapeluszem w ręku. Wesoło przeprosiła go, wzięła od niego kapelusz, sama podsunęła mu krzesło i wszyscy troje usiedliśmy dokoła stolika.

— Zacząłem mówić o moim trzpiocie — ciągnął książę — widziałem go tylko przez chwilę, i to na ulicy, kiedy jechał do hrabiny Zinaidy Fiodorowny. Strasznie się śpieszył i niech pani sobie wyobrazi, nawet nie chciał wysiąść, żeby wejść ze mną do mieszkania po czterodniowym rozstaniu. I, zdaje się, ja jestem temu winien, Natalio Nikołajewno, że nie ma go teraz u pani i że przyszliśmy wcześniej niż on; skorzystałem z okazji i ponieważ sam nie mogłem być dzisiaj u hrabiny, dałem mu pewne polecenie. Ale przyjdzie lada chwila.

— Czy on panu obiecał, że na pewno przyjdzie dzisiaj? — zapytała Natasza patrząc na księcia z wyrazem zupełnej szczerości.

— Ach, Boże, jakżeby mógł nie przyjść! Jak pani może nawet pytać o to! — zawołał patrząc na nią ze zdziwieniem. — Chociaż rozumiem: pani się na niego gniewa. Rzeczywiście, to jakoś nieładnie z jego strony przyjść najpóźniej ze wszystkich. Ale, powtarzam, to moja wina. Niech pani się na niego nie gniewa. Lekkomyślny z niego trzpiot; nie bronię go, lecz pewne szczególne okoliczności wymagają, żeby nie tylko nie zrywał teraz z domem hrabiny i innymi znajomymi domami, lecz przeciwnie, żeby bywał tam jak najczęściej. No, a ponieważ on prawdopodobnie nie wychodzi od pani i zapomniał o całym świecie, to, proszę, niech pani się nie gniewa, jeżeli go czasami zabiorę na dwie godziny, nie więcej, żeby mu dać pewne polecenia. Jestem pewny, że od tego wieczora nie był jeszcze ani razu u księżnej A., i żałuję, że nie zdążyłem go wówczas zapytać o to!...

Spojrzałem na Nataszę. Słuchała księcia z lekkim, na pół drwiącym uśmiechem. Ale książę mówił tak po prostu, tak naturalnie. Zdawało się, że nie można go o nic podejrzewać.

— I pan naprawdę nie wiedział, że on przez wszystkie te dni nie był u mnie ani razu? — zapytała Natasza cichym, spokojnym głosem, jak gdyby mówiąc o najzwyklejszym dla niej zdarzeniu.

— Co! Ani razu nie był? Przepraszam, co pani mówi? — powiedział książę, widocznie nadzwyczaj zdumiony.

— Pan był u mnie we wtorek, późnym wieczorem; na drugi dzień rano Alosza przyjechał do mnie na pół godziny i od tego czasu nie widziałam go ani razu.

— Ależ to nieprawdopodobne! — zdumiewał się coraz bardziej. — Myślałem właśnie, że nie wychodzi od pani. Niech mi pani wybaczy... to takie dziwne... po prostu nieprawdopodobne.

— A jednak prawdziwe i jaka szkoda: specjalnie czekałam na pana myśląc, że się dowiem, gdzie Alosza się teraz znajduje.

— Ach, mój Boże! Przecież on tu będzie za chwilę! Ale to, co mi pani powiedziała, uderzyło mnie do tego stopnia, że... Przyznam się, wszystkiego się po nim spodziewałem, ale tego... tego...

— Pan się dziwi! A ja myślałam, że pan nie tylko nie będzie zdumiony, lecz wiedział pan wcześniej, że tak będzie.

— Wiedziałem! Ja? Ależ zapewniam panią, Natalio Nikołajewno, że widziałem go tylko przez chwilę dzisiaj i nikogo się o niego nie rozpytywałem; i dziwi mnie, że pani jakby mi nie dowierza — ciągnął spoglądając na nas oboje.

— Uchowaj Boże! — podchwyciła Natasza — jestem zupełnie pewna, że pan powiedział prawdę.

I roześmiała się znowu prosto w oczy księciu tak, że księcia jakby coś ukłuło.

— Niech pani to wyjaśni — powiedział, zmieszany.

— Ależ tu nie ma co wyjaśniać. Mówię zupełnie po prostu. Przecież pan wie, jaki z niego trzpiot i jak łatwo zapomina. Otóż teraz, kiedy korzysta z zupełnej swobody, coś go pochłonęło.

— Ale nie można się tak dawać pochłaniać, w tym musi coś być i jak tylko przyjdzie, każę mu wyjaśnić tę sprawę. Ale najbardziej dziwi mnie, że pani jakby i mnie o coś oskarżała, podczas gdy mnie nawet tutaj nie było. A zresztą, Natalio Nikołajewno, widzę, że pani jest na niego bardzo zagniewana — i to zrozumiałe! Pani ma po temu wszelkie prawa i... i... naturalnie ja pierwszy jestem winien, choćby tylko dlatego, że pierwszy się nawinąłem; prawda? — ciągnął dalej, zwracając się do mnie z uśmiechem rozdrażnienia. Natasza obruszyła się.

— Przepraszam panią, Natalio Nikołajewno — ciągnął dalej z godnością — przyznaję, że jestem winien, lecz w tym tylko, że wyjechałem na drugi dzień po naszym zapoznaniu się, toteż pani, przy pewnej podejrzliwości, jaką dostrzegam w jej charakterze, zdążyła już zmienić o mnie zdanie, tym bardziej że okoliczności temu sprzyjały. Gdybym nie wyjeżdżał, poznałaby mnie pani lepiej, a i Alosza byłby inny pod moją opieką. Dziś jeszcze usłyszy pani, co mu powiem.

— Czyli doprowadzi pan do tego, że stanę się dla niego ciężarem. Niemożliwe, żeby przy pańskiej inteligencji pan naprawdę myślał, że taki środek mi pomoże.

— Czy to nie aluzja, że umyślnie chcę tak wszystko urządzić, żeby pani stała się dla niego ciężarem? Pani mnie obraża.

— Staram się jak najrzadziej używać aluzji, bez względu na to, z kim mówię — odpowiedziała Natasza. — Przeciwnie, zawsze staram się mówić możliwie najprościej i pan może dziś jeszcze o tym się przekona. Obrażać pana nie chcę i nie mam potrzeby; choćby tylko dlatego, że pan się nie obrazi, cokolwiek bym panu powiedziała. Jestem tego zupełnie pewna, dlatego że doskonale rozumiem nasze wzajemne stosunki; przecież pan nie może ich traktować poważnie, prawda? Ale jeżeli istotnie pana obraziłam, gotowa jestem przeprosić, aby wypełnić wobec pana wszystkie obowiązki... gościnności.

Mimo lekkiego a nawet żartobliwego tonu, jakim Natasza powiedziała to zdanie, nigdy jeszcze nie widziałem jej tak rozdrażnionej. Teraz dopiero zdałem sobie sprawę, jak wielka wezbrała w niej gorycz w ciągu trzech dni. Jej zagadkowe słowa, że wie wszystko i wszystkiego się domyśliła, przestraszyły mnie, odnosiły się one wprost do księcia. Natasza zmieniła swoje zdanie o nim i traktowała go jako wroga — to było oczywiste. Widocznie przypisywała jego wpływowi wszystkie swe niepowodzenia z Alosza i może miała po temu jakie, dane. Obawiałem się między nimi jakiejś nagłej sceny. Żartobliwy jej ton był aż nazbyt wyraźny, nazbyt oczywisty. A ostatnie jej słowa do księcia o tym, że on nie może poważnie traktować ich stosunków, zwrot o przepraszaniu z obowiązku gościnności, jej obietnica na kształt pogróżki, iż udowodni mu jeszcze tego wieczora, że umie mówić otwarcie — wszystko to było tak zjadliwe i nie zamaskowane, że książę nie mógł nie zrozumieć tego wszystkiego. Zauważyłem, jak zmienił się na twarzy, lecz umiał panować nad sobą. Natychmiast uda), że nie zwrócił uwagi na te słowa, że nie zrozumiał ich prawdziwego znaczenia i, rzecz prosta, zbył wszystko żartem.

— Boże uchowaj, żebym miał wymagać przeprosin — podchwycił śmiejąc się. — Wcale tego nie chciałem, nie mam zwyczaju wymagać przeprosin od kobiety. Jeszcze za pierwszym naszym widzeniem się uprzedziłem panią po części co do mojego charakteru i pani pewnie nie pogniewa się za pewne spostrzeżenie, tym bardziej że tyczy się ono w ogóle wszystkich kobiet; pan również zapewne zgodzi się z tym spostrzeżeniem — ciągnął dalej, grzecznie zwracając się w moją stronę. — Otóż zauważyłem, że w charakterze kobiecym istnieje pewien rys; jeżeli na przykład kobieta poczuwa się do jakiejś winy, prędzej się zgodzi zmazać później swą winę tysiącem pieszczot niż w danej chwili, schwytana na gorącym uczynku, przyznać się do winy i prosić o przebaczenie. A więc, jeżeli przypuścimy, że jestem przez panią obrażony, to teraz, w danej chwili, umyślnie nie chcę usprawiedliwień, tym milej mi będzie później, kiedy pani uzna swój błąd i zechce go zmazać... tysiącem pieszczot. A pani jest tak dobra, tak czysta, świeża i szczera, że chwila, w której pani przyzna się do winy, przeczuwam to, będzie czarująca. Lepiej, zamiast przeprosin, nich mi pani teraz powie, czy nie mógłbym jeszcze dziś w jakiś sposób dowieść, że jestem o wiele szczerszym i postępuję z panią otwarcie), niż pani sądzi.

Natasza zarumieniła się. I mnie się również wydało, że odpowiedź księcia była utrzymana w jakimś już nazbyt lekkim, nawet lekceważącym tonie.

— Chce mi pan dowieść, że postępuje pan ze mną szczerze i otwarcie? — zapytała Natasza patrząc na niego wyzywająco.

— Tak.

— Jeżeli tak, niech pan spełni mą prośbę.

— Ą góry daję na to słowo.

— Oto ona: ani słowem, ani najmniejszym napomknieniem o mnie nie niepokoić Aloszy ani dziś, ani jutro. Najmniejszej wymówki za to, że o mnie zapomniał, żadnych nauk. Chcę go właśnie powitać tak, jakby nic nie było między nami, żeby nic nie mógł zauważyć. To mi jest potrzebne. Czy pan na to daje słowo?

— Z największą przyjemnością — odpowiedział książę — i niech mi pani pozwoli dodać ze szczerego serca, że mało u kogo spotkałem bardziej szlachetny i jasny pogląd na takie sprawy... Ale oto, zdaje się, i Alosza.

Rzeczywiście, w przedpokoju rozległ się hałas. Natasza drgnęła i jakby się na coś przygotowała. Książę siedział z poważną miną, oczekując, co będzie dalej; uporczywie obserwował Nataszę. Ale drzwi się otworzyły i do pokoju wpadł Alosza.

ROZDZIAŁ DRUGI

Wpadł z rozpromienioną twarzą, radosny, wesoły. Widać było, że wesoło i szczęśliwie spędził te cztery dni. Było widoczne, że chce nam coś zakomunikować.

— Oto jestem! — zawołał na cały głos. — Ten, który powinien być wcześniej niż inni. Ale zaraz dowiecie się o wszystkim, o wszystkim, o wszystkim. Niedawno, papo, nie zdążyliśmy dwóch słów ze sobą zamienić, a mam ci wiele do powiedzenia. On mi tylko w dobrych chwilach pozwala mówić sobie: ty — przerwał zwracając się do mnie — słowo daję, inaczej nie pozwala! Ale od dzisiaj chcę, żeby miał same dobre chwile, i doprowadzę do tego! W ogóle zmieniłem się zupełnie w ciągu tych czterech dni, zupełnie, zupełnie się zmieniłem i wszystko wam opowiem. Ale to później. A teraz najważniejsze: ona! Oto ona! Znowu! Nataszo, moja kochana, jak się masz, aniele mój! — mówił siadając obok niej i namiętnie całując jej rękę — tęskniłem do ciebie przez te dni! Ale cóż chcesz! Nie mogłem! Byłem zajęty. Moja najdroższa! Jak gdybyś schudła trochę, jesteś taka bledziutka...

Z zapałem pokrywał jej ręce pocałunkami, namiętnie patrzył na nią swymi ślicznymi oczami, jakby nie mogąc się napatrzeć. Spojrzałem na Nataszę i z jej twarzy odgadłem, że to samo mieliśmy na myśli: on był zupełnie niewinny. Zresztą, kiedyż i jak to niewiniątko mogło się stać winnym. Rumieniec zalał nagle blade policzki Nataszy, jakby wszystka krew, zebrana w jej sercu, odpłynęła nagle do głowy. Oczy jej zapałały i dumnie spojrzała na księcia.

— Ale gdzieżeś... ty był... tyle dni? — powiedziała stłumionym i urywanym głosem. Oddychała ciężko i nierówno. Mój Boże, jak ona go kochała!

— Otóż to, że pozornie jestem winien wobec ciebie; zresztą jakie tam: pozornie! Rozumie się, jestem winien, wiem o tym, i przyjechałem z tym, że wiem. Katia wczoraj i dzisiaj mówiła mi, że kobieta nie może wybaczyć takiego lekceważenia (bo ona wie o wszystkim, co było we wtorek; opowiedziałem jej to następnego dnia). Kłóciłem się z nią, przekonywałem ją, mówiłem, że ta kobieta nazywa się Natasza i że na całym świecie jest może tylko jedna równa jej: to Katia. I przyjechałem tutaj naturalnie wiedząc, że wygrałem ten spór. Czyż taki anioł jak ty może nie przebaczyć? "Nie był, to znaczy, że na pewno coś mu przeszkodziło, ale nie dlatego, że przestał kochać" — ot jak będzie myśleć moja Natasza! I jakże można ciebie przestać kochać? Czy to możliwe? Serce mnie bolało z tęsknoty za tobą. A jednak jestem winien! Ale kiedy dowiesz się wszystkiego, pierwsza mnie usprawiedliwisz. Zaraz wszystko opowiem, muszę przed wami duszę otworzyć; po to przyjechałem. Chciałem dziś (miałem chwileczkę wolną) wpaść do ciebie, żeby cię ucałować, ale i to się nie udało: Katia wezwała mnie, żebym się niezwłocznie stawił w bardzo ważnej sprawie. Było to, zanim wsiadłem do dorożki, i kiedyś mnie widział, papo, wtedy już po raz drugi jechałem do Kati, na drugie jej wezwanie. Teraz całymi dniami biegają między nami posłańcy i noszą listy. Iwanie Pietrowiczu, pańską kartkę dopiero wczoraj w nocy zdążyłem przeczytać i ma pan zupełną słuszność we wszystkim, co pan tam pisze. Ale co robić: fizyczna niemożliwość! Więc pomyślałem sobie: jutro się ze wszystkiego usprawiedliwię, bo przecież dziś wieczór nie mogłem nie przyjść do ciebie, Nataszo.

— Co to za kartka? — zapytała Natasza.

— Wania był u mnie, nie zastał mnie oczywiście i w kartce, którą zostawił, zwymyślał mnie za to, że nie przychodzę do ciebie. I ma zupełną słuszność. To było wczoraj.

Natasza spojrzała na mnie.

— Ale jeżeli ci starczyło czasu, żeby siedzieć od rana do wieczora u Katarzyny Fiodorowny... — zapytał książę.

— Wiem, wiem, co powiesz — przerwał Alosza. — "Jeżeli mogłeś być u Kati, to powinieneś mieć dwa razy więcej powodów, żeby być tutaj." Zupełnie się z tobą zgadzam i nawet dodani od siebie: nie dwa razy, ale milion razy więcej powodów. Ale po pierwsze, zdarzają się przecież w życiu dziwne, nieoczekiwane wypadki, które mieszają wszystkie szyki i wszystko przewracają do góry nogami. Otóż mnie się coś takiego zdarzyło. Przecież mówię, że przez te dni zupełnie się zmieniłem, od stóp do głów; a więc widocznie były po temu ważne powody!

— Ach, mój Boże, i cóż ci się takiego przytrafiło? Nie męcz dłużej! — zawołała Natasza, rozśmieszona zgorączkowaniem Aloszy.

Istotnie, Alosza był nieco śmieszny: śpieszył się, słowa sypały mu się z ust szybko, chaotycznie. Wciąż mu się chciało mówić, mówić, opowiadać. Ale opowiadając nie wypuszczał jednak ręki Nataszy i bezustannie podnosił ją do ust, jakby nie mogąc się dość nacalować.

— Właśnie chodzi o to, co mi się przytrafiło — ciągnął dalej Alosza. — Ach, moi drodzy! Com ja widział, com ja robił, jakich ludzi poznałem! Przede wszystkim, Katia — to skarb! Zupełnie, zupełnie jej nie znałem dotychczas! I wtenczas, we wtorek, kiedy ci o niej opowiadałem, Nataszo, pamiętasz, kiedy z takim zachwytem mówiłem, to i wtenczas prawie zupełnie jej nie znałem. Kryła się przede mną aż do ostatniej chwili. Ale teraz doskonale poznaliśmy się wzajemnie. Jesteśmy już na ty. Ale zacznę od początku: po pierwsze, Nataszo, gdybyś tylko mogła słyszeć, co ona mówiła o tobie, kiedy następnego dnia, we środę, opowiedziałem jej, co zaszło między nami... Ale właśnie przypominam sobie, jakim ja byłem głupcem wobec ciebie, kiedy przyjechałem tu wtenczas we środę rano! Ty witasz mnie z zapałem, jesteś pod wrażeniem naszej nowej sytuacji życiowej, chcesz ze mną mówić o tym wszystkim, jesteś smutna, a równocześnie żartujesz i przekomarzasz się ze mną; a ja — robię ze siebie takiego solidnego człowieka! O, głupiec, głupiec! Przecież naprawdę chciałem się przed kimś pochwalić, że niedługo będę mężem, człowiekiem solidnym, i miałem też przed kim się chwalić — przed tobą! Ach, jak ty musiałaś się śmiać ze mnie i jak bardzo zasługiwałem na twój śmiech.

Książę siedział w milczeniu i z jakimś triumfująco ironicznym uśmiechem patrzył na Aloszę. Jak gdyby cieszył się, że jego syn jest taki lekkomyślny i śmieszny. W ciągu całego tego wieczora przypatrywałem mu się uważnie i doszedłem do przekonania, że wcale nie kochał syna, choć tyle mówiono o jego zbyt gorącej miłości ojcowskiej.

— Po widzeniu się z tobą pojechałem do Kati — trzepał dalej Alosza. — Powiedziałem już, że dopiero tego ranka dobrze poznaliśmy się wzajemnie, i dziwne, jak to się stało... nawet nie pamiętam... Kilka słów gorących, kilka spostrzeżeń, myśli szczerze wypowiedzianych, i staliśmy się sobie bliscy na zawsze. Powinnaś, powinnaś ją poznać, Nataszo! Jak ona mi opowiedziała, jak ona mi wytłumaczyła ciebie! Jak ona mi wyjaśniła, jakim ty jesteś dla mnie skarbem! Później opowiedziała mi o swoich ideałach i swoim światopoglądzie; to taka poważna dziewczyna, pełna zapału! Mówiła o obowiązku, o naszym przeznaczeniu, o tym, że wszyscy powinniśmy służyć ludzkości; w ciągu jakichś pięciu czy sześciu godzin rozmowy doszliśmy do zupełnego porozumienia i na tym zakończyliśmy, żeśmy sobie wzajemnie przysięgli dozgonną przyjaźń i że przez całe życie będziemy działać razem!

— W jaki sposób działać? — ze zdziwieniem zapytał książę.

— Ja się tak zmieniłem, ojcze, że wszystko to naturalnie musi cię dziwić; nawet z góry przewiduję wszystkie twoje sprzeciwy — odpowiedział Alosza triumfująco. — Wszyscy jesteście ludźmi praktycznymi, macie tyle przestarzałych, poważnych, surowych zasad; na wszystko, co młode, świeże, patrzycie z niedowierzaniem, wrogo, drwiąco. Ale teraz już nie jestem tym, którego znałeś kilka dni temu. Jestem inny! Śmiało spoglądam w oczy wszystkiemu i wszystkim na świecie. Jeżeli wiem, że mam rację, postępuję według niej aż do ostatecznych konsekwencji; i póki nie zboczę z tej drogi, jestem szlachetnym człowiekiem. Ani słowa więcej! Mówcie, co chcecie, po tym, co powiedziałem, a ja jestem pewny siebie.

— Oho! — powiedział książę drwiąco.

Natasza spojrzała na nas z niepokojem. Bała się o Aloszę. Jemu się często zdarzało wpadać niezręcznie w entuzjazm i Natasza wiedziała o tym. Nie chciała, żeby Alosza okazał się śmiesznym wobec nas, a zwłaszcza wobec ojca.

— Co ty gadasz, Alosza! Przecież to już jakaś filozofia — powiedziała — pewnie cię ktoś nauczył... lepiej byś opowiadał.

— Ależ ja opowiadam! — zawołał Alosza. — Więc widzisz: Katia ma dwóch dalekich krewnych, jakichś tam kuzynów, Lowa i Boria, jeden student, a drugi po prostu młody człowiek. Ona "komunikuje się z nimi; to wprost niezwykli ludzie![18] Do hrabiny prawie wcale nie chodzą, z zasady. Kiedyśmy mówili z Katią o powinności człowieka, o przeznaczeniu i o tym wszystkim, opowiedziała mi o nich i natychmiast dała mi do nich kartkę; zaraz poleciałem, żeby się z nimi poznać. Tego samego wieczora doszliśmy do zupełnego porozumienia. Było tam ze dwanaście najrozmaitszych osób — studenci, oficerowie, malarze; był jeden literat... oni wszyscy znają pana, Iwanie Pietrowiczu, to znaczy czytali pana utwory i wiele się po panu spodziewają w przyszłości. Sami mi tak powiedzieli. Mówiłem im, że znam pana, i obiecałem poznać ich z panem. Wszyscy przyjęli mnie po bratersku, z otwartymi ramionami. Od razu powiedziałem im, że niedługo się żenię, więc traktowali mię jako człowieka żonatego. Mieszkają na czwartym piętrze, na poddaszu, zbierają się możliwie najczęściej, zwykle we środy, u Łowy i JBori. Wszystko to świeża młodzież; wszyscy płomienną miłością kochają całą ludzkość, mówiliśmy o naszej teraźniejszości, o przyszłości, o nauce, o literaturze, i mówiliśmy tak mile, tak szczerze i po prostu... Przychodzi tam również jeden uczeń gimnazjalny. Jak oni się odnoszą do siebie, jacy oni szlachetni! Nie widziałem dotąd takich ludzi! Gdzie ja dotychczas bywałem? Com widział? Co mnie wychowało? Ty jedna tylko, Nataszo, mówiłaś mi coś w tym rodzaju. Ach, Nataszo, koniecznie musisz ich poznać; Katia już ich zna. Oni mówią o niej omal że z nabożeństwem i Katia już mówiła Łowię i Bori, że kiedy będzie w prawie rozporządzenia swym majątkiem, na pewno zaraz ofiaruje milion na cele społeczne.

— A rozporządzać tym milionem będzie pewnie Lowa i Boria z całą ich kompanią? — zapytał książę.

— Nieprawda, nieprawda; wstyd tak mówić, ojcze! — z zapałem zawołał Alosza. — Podejrzewam, co masz na myśli. A o tym milionie rzeczywiście rozmawialiśmy i długo nie mogliśmy zdecydować, na co go użyć. Zdecydowaliśmy w końcu, że przede wszystkim na powszechne nauczanie...

— Tak, rzeczywiście, niedostatecznie znałem dotąd Katarzynę Fiodorownę — zauważył książę, jakby do siebie, wciąż z tym samym drwiącym uśmiechem. — Zresztą wiele się po niej spodziewałem, ale tego...

— Co cię tak przeraża? — przerwał Alosza. — Że to trochę odbiega od waszych ustalonych zasad? Że dotąd nikt nie ofiarował miliona, a ona ofiarowuje? Tak? No cóż, jeżeli nie chce żyć na cudzy koszt dlatego, że żyć za te miliony to znaczy żyć na cudzy koszt (dopiero teraz się o tym dowiedziałem). Chce być pożyteczna dla ojczyzny i dla wszystkich i złożyć swój grosz na cel powszechny... O tym groszu czytaliśmy jeszcze w przypowieściach, a jak grosz zapachniał milionem, to już ma być co innego? I na czym się opiera cały ten wychwalony zdrowy rozsądek, w który tak wierzyłem? Czemu tak na mnie patrzysz, ojcze? Jakbyś widział przed sobą błazna, głuptaska! No i cóż, że głuptasek! Żebyś ty słyszała, Nataszo, to, co mówiła Katia: "Nie rozum jest rzeczą najważniejszą, lecz to, co nim kieruje — natura, serce, szlachetne skłonności, rozwój." Genialnie się o tym wyraził Biezmygin. Biezmygin — to znajomy Łowy i Bori i, między nami mówiąc, tęga głowa, doprawdy głowa genialna! Nie dalej jak wczoraj powiedział w rozmowie: "Głupiec, który uświadomił sobie, że jest głupcem, nie jest już głupcem!" Świetne spostrzeżenie! On sypie co chwila takimi aforyzmami i prawdami.

— To istotnie genialne — zauważył książę.

— Wciąż się śmiejesz. Ale przecież nigdy nie słyszałem czegoś podobnego od ciebie ani od całego waszego towarzystwa. U was, na odwrót, wszystko to jakoś chowają, wszystko starają się jakoś przytłoczyć do ziemi, żeby wzrost wszystkich i wszystkie nosy były podług jakichś miarek, przepisów — jak gdyby to było możliwe! Jak gdyby to nie było tysiąc razy bardziej niemożliwe niż to, o czym my rozmawiamy i co myślimy. I to nas nazywają utopistami! Żebyś ty posłuchał, co oni mi wczoraj mówili...

— No cóż takiego, o czym wy mówicie i myślicie? Opowiedz, Alosza, bo ja dotychczas jakoś nie rozumiem — powiedziała Natasza.

— W ogóle o wszystkim, co prowadzi do postępu, do humanitaryzmu, do miłości, mówi się o tym wszystkim w związku ze współczesnymi zagadnieniami. Mówimy o jawności życia politycznego, o zapoczątkowanych reformach, o miłości człowieka, o działaczach współczesnych; czytamy ich, dyskutujemy. Ale, co najważniejsze, daliśmy sobie wszyscy słowo, że będziemy ze sobą zupełnie szczerzy i będziemy mówić o sobie wszystko otwarcie, nie krępując się. Tylko otwartość, tylko szczerość mogą doprowadzić do celu. O to szczególnie dba Biezmygin. Opowiedziałem o tym Kati i ona zupełnie się zgadza z Biezmyginem. I dlatego wszyscy pod przewodnictwem Biezmygina daliśmy sobie słowo postępować szlachetnie i otwarcie przez całe życie i, cokolwiek by o nas mówiono, jakkolwiek by nas sądzono — niczym nie dać się zbić z tropu, nie wstydzić się naszego zapału, naszych idei, naszych błędów i dążyć wprost do celu. Jeśli chcesz, żeby cię szanowano, przede wszystkim, i to najważniejsze, szanuj sam siebie; tylko w ten sposób, tylko szacunkiem dla siebie zmusisz innych, żeby cię szanowali. Tak mówi Biezmygin i Katia zgadza się z nim w zupełności. W ogóle my teraz dyskutujemy o swych przekonaniach i postanowiliśmy, że każdy będzie studiował sam siebie z osobna, a wszyscy razem będą określać się wzajemnie...

— Co za galimatias! — zawołał książę z niepokojem. — I któż to taki ten Biezmygin? Nie, tego nie można tak pozostawić...

— Czego nie można tak pozostawić?-podchwycił Alosza. — Słuchaj, ojcze, dlaczego ja teraz mówię o tym wszystkim przy tobie? Dlatego że chcę i spodziewam się i ciebie wciągnąć do naszego kółka. Ja już tam dałem i za ciebie słowo. Śmiejesz się, no, wiedziałem, że będziesz się śmiać! Ale wysłuchaj ! Jesteś dobry, szlachetny, więc zrozumiesz. Przecie ty nie znasz, nie widziałeś nigdy tych ludzi, nie słyszałeś tego, co mówią. Dajmy na to, że o tym wszystkim słyszałeś, żeś wszystko przestudiował, jesteś strasznie uczony; ale ich przecież nie widziałeś, nie byłeś u nich i dlatego jakże możesz wydawać o nich słuszny sąd! Tobie się tylko zdaje, że wiesz. Nie, pobądż tylko u nich, posłuchaj ich, a wtedy daję za ciebie słowo, że będziesz z nami. A co najważniejsze, chcę zrobić wszystko, żeby cię uratować od zguby w twojej sferze towarzyskiej, do której tak się przyczepiłeś, i od twoich przekonań.

Książę w milczeniu i z niezmiernie jadowitym uśmiechem wysłuchał tego przemówienia; jego twarz przybrała zły wyraz.

Natasza obserwowała go z nieukrywanym wstrętem. Widział to, lecz udawał, że nie spostrzega. Ale gdy tylko Alosza skończył mówić, książę nagle parsknął śmiechem. Opadł nawet na oparcie krzesła, jakby nie miał siły się powstrzymać. Ale ten śmiech był wyraźnie sztuczny. Było aż nazbyt widoczne, że śmiał się jedynie dlatego, żeby jak najdotkliwiej obrazić i poniżyć syna. Alosza istotnie się zmartwił; twarz jego wyrażała wielki smutek. Lecz cierpliwie przeczekał, kiedy się skończy wesołość ojca.

— Ojcze. — zaczął ze smutkiem — dlaczego się ze mnie śmiejesz? Zwróciłem się do ciebie szczerze i otwarcie. Jeżeli, twoim zdaniem, mówię głupstwa, przekonaj mnie, lecz nie śmiej się ze mnie. I z czego tu się śmiać? Z tego, co jest teraz dla mnie święte i szlachetne? No, dajmy na to, że zbłądziłem, że wszystko to omyłka, nieprawda, że jestem głuptasem, jak mnie kilkakrotnie nazwałeś; ale jeżeli nawet błądzę, to uczciwie, szlachetnie; nie utraciłem swej szlachetności. Jestem przejęty wzniosłymi, ideałami. Niech nawet będą błędne, ale ich podłoże jest święte. Przecież ci powiedziałem, że ani ty, ani nikt z twoich bliskich nie powiedział mi nic takiego, co by mi nadało kierunek, co by mnie pociągnęło za sobą. Obal ich twierdzenia, powiedz coś lepszego niż oni, a pójdę za tobą, lecz nie śmiej się ze mnie, bo mi to sprawia wielką przykrość.

Alosza wypowiedział to niezwykle szlachetnie i z jakąś surową godnością. Natasza patrzyła na niego ze współczuciem. Nawet książę ze zdziwieniem wysłuchał syna i natychmiast zmienił ton.

— Nie chciałem ci zrobić najmniejszej przykrości, mój drogi — odpowiedział — przeciwnie, żal mi cię. Przygotowujesz się do takiego kroku w twojm życiu, wobec którego czas by już było przestać być takim lekkomyślnym chłopcem. To miałem na myśli. Śmiałem się mimo woli i zupełnie nie chciałem ci zrobić przykrości.

— A dlaczego mi się tak zdawało ? — ciągnął Alosza z goryczą. — Dlaczego już od dawna wydaje mi się, że patrzysz na mnie wrogo, z chłodnym uśmiechem, nie jak ojciec na syna? Dlaczego wydaje mi się, że gdybym był na twoim miejscu, tobym tak obelżywie nie wyśmiał swego syna jak ty mnie. Słuchaj, wyjaśnijmy sobie szczerze to wszystko, natychmiast, raz na zawsze, tak żeby już nie było żadnych nieporozumień. I... chcę powiedzieć całą prawdę: kiedy tu wszedłem, wydało mi się, że i tu zaszło jakieś nieporozumienie; spodziewałem się jakoś inaczej zastać was tutaj razem zebranych. Tak czy nie? Jeżeli tak, to czyż nie lepiej, żeby każdy wypowiedział to, co czuje? Ile złego można usunąć szczerością!

— Mów, mów, Alosza!-powiedział książę. — To, co nam proponujesz, jest bardzo rozumne. Może od tego trzeba było zacząć — dodał spojrzawszy na Nataszę.

— Nie pogniewaj się na mnie za moją zupełną szczerość — zaczął mówić Alosza. — Sam jej sobie życzysz, sam ją wywołujesz. Posłuchaj więc. Zgodziłeś się na moje małżeństwo z Nataszą; dałeś nam to szczęścfe i w tym celu przezwyciężyłeś sam siebie. Byłeś wielkoduszny i wszyscyśmy ocenili twój szlachetny postępek. Ale dlaczego teraz z jakąś dziwną radością bezustannie robisz aluzje, że jestem jeszcze śmiesznym chłopcem, zupełnie niestosownym na męża? Nie dość na tym, chcesz jeszcze jakby ośmieszyć, poniżyć, a nawet oczernić mnie w oczach Nataszy. Cieszysz się zawsze, jeżeli możesz w jakikolwiek sposób podkreślić jakąś moją śmieszność; zauważyłem to nieraz, już dawno. Jakbyś się właśnie starał w jakimś celu dowieść nam, że nasze małżeństwo jest śmieszne, bezsensowne i że jesteśmy niedobraną parą. Doprawdy, jakbyś nie wierzył w to, coś nam sam przeznaczył; jakbyś patrzył na to wszystko jako na żart, zabawną historyjkę, śmieszny wodewil... Przecież nie tylko z dzisiejszych twoich słów to wnoszę. Tamtego wieczora, we wtorek, gdy wróciłem stąd do ciebie, usłyszałem z twoich ust kilka dziwnych wyrażeń, które mnie zdumiały, a nawet rozgoryczyły. I we środę, wyjeżdżając, również zrobiłeś kilka aluzji do naszego obecnego położenia, powiedziałeś coś i o niej, nic ubliżającego, przeciwnie, ale jakoś nie tak, jakbym chciał słyszeć od ciebie, jakoś zbyt lekko, bez miłości, bez szacunku dla niej... Trudno wyrazić, ale ton był jasny: serce słyszy. Powiedz mi, że się mylę. Przekonaj mnie, dodaj mi otuchy i... i jej, bo i ją rozgoryczyłeś. Odgadłem to od pierwszego wejrzenia, gdy wszedłem tutaj...

Alosza wypowiedział to płomiennie i z mocą. Nataszą słuchała go z wyrazem jakby triumfu i, wzburzona, z rozpaloną twarzą, dwa razy powiedziała do siebie, podczas gdy mówił: "Tak, tak, to słuszne!" Książę się zmieszał.

— Mój drogi — odpowiedział — naturalnie, że nie mogę sobie przypomnieć wszystkiego, co ci mówiłem; ale to bardzo dziwne, że w ten sposób przyjąłeś moje słowa. Gotów jestem obalić twoje przypuszczenia, czym tylko będę mógł. Jeżeli się teraz śmiałem, to i to jest zrozumiałe. Powiem ci nawet, że śmiechem chciałem pokryć uczucie goryczy. Kiedy sobie teraz zdaję sprawę, że ty niedługo masz być mężem, wydaje mi się to obecnie niemożliwe, bezsensowne i, daruj, nawet śmieszne. Robisz mi wyrzuty z powodu tego, a ja mówię, że to wszystko przez ciebie. Ja również przyznaję się do winy: może za mało zwracałem na ciebie uwagi w ostatnich czasach i dlatego dopiero teraz, tego wieczora, przekonałem się, do czego możesz być zdolny. Teraz drżę po prostu, kiedy pomyślę o twojej przyszłości z Natalią Nikołajewną. Zanadto się pośpieszyłem; widzę, że jesteście niedobraną parą. Każda miłość przemija, a zły dobór zostaje na zawsze. Nie mówię już o twoim losie, ale pomyśl tylko, jeżeli masz uczciwe zamiary, że wraz z sobą gubisz i Natalię Nikołajewnę, zdecydowanie gubisz! Mówiłeś całą godzinę o miłości człowieka, o wzniosłości przekonań, o szlachetnych ludziach, których poznałeś; a zapytaj Iwana Pietrowicza, co ja mu niedawno mówiłem, kiedyśmy weszli na trzecie piętro po tych wstrętnych schodach i staliśmy tu przed drzwiami, dziękując Bogu za uratowanie życia i nóg? Wiesz, jaka myśl mimo woli przyszła mi wówczas do głowy? Dziwiłem się, jak ty możesz znieść, tak bardzo kochając Natalię Nikołajewnę, żeby ona mieszkała w takim mieszkaniu? Jak mogłeś nie pomyśleć o tym, że jeżeli nie posiadasz środków, jeżeli nie jesteś zdolny do spełnienia swoich obowiązków, to nie masz prawa żenić się, nie masz prawa brać na siebie żadnych zobowiązań. Sama miłość to mało; miłość okazuje się w czynie, a ty sobie tak rozumujesz: "Choćbyś miała cierpieć ze mną, ale żyj ze mną" — to niehumanitarne, nieszlachetne! Mówić o powszechnej miłości, entuzjazmować się ogólnoludzkimi zagadnieniami, a równocześnie popełniać występki przeciwko miłości i nie dostrzegać ich, to niepojęte! Niech pani mi nie przerywa, Natalio Nikołajewno, niech pani pozwoli mi skończyć; jestem aż nadto rozgoryczony i muszę się wypowiedzieć. Alosza, mówiłeś, że w ciągu ostatnich dni entuzjazmowałeś się wszystkim, co szlachetne, piękne, uczciwe, i robiłeś mi wymówki, że w naszym towarzystwie nie ma takiego enutzjazmu, tylko suchy, zdrowy rozsądek. Pomyśl tylko; entuzjazmować się wzniosłym i pięknym i po tym, co tu zaszło we wtorek, przez cztery dni zaniedbywać tę, która, zdawałoby się, powinna być ci droższa niż wszystko na świecie! Przyznałeś się nawet do swego sporu z Katarzyną Fiodorowną; powiedziałeś jej, że Natalia Nikołajewna tak cię kocha i jest tak wspaniałomyślna, iż przebaczy ci twój postępek. Ale jakie masz prawo liczyć na to przebaczenie i zakładać się o to? I czyżbyś ani razu nie pomyślał, ile udręki, ile gorzkich myśli, ile wątpliwości i podejrzeń przysporzyłeś przez te dni Natalii Nikołajewnie? Czy dlatego, żeś tam wpadł w zachwyt nad jakimiś nowymi ideami, miałeś prawo zaniedbywać swój pierwszy obowiązek? Niech mi pani wybaczy, Natalio Nikołajewno, że nie dotrzymałem słowa. Ale ta sprawa jest ważniejsza od danego słowa: pani sama to rozumie... Czy wiesz, Alosza, że zastałem Natalię Nikołajewnę tak przygnębioną, iż było jasne, w jakie piekło zamieniłeś dla niej te cztery dni, które, wprost przeciwnie, powinny były być najlepszymi dniami w jej życiu? Z jednej strony takie postępki, a z drugiej — słowa, słowa i słowa... Czyż nie mam racji? I ty możesz po tym wszystkim oskarżać mnie, podczas gdy sam jesteś wszystkiemu winien?

Książę skończył. Był nawet zachwycony swym krasomówstwem i nie mógł przed nami ukryć swego triumfu. Kiedy Alosza usłyszał o cierpieniach Nataszy, spojrzał na nią z wyrazem bolesnej rozpaczy, ale Natasza już się zdecydowała.

— Dość tego, Alosza, nie martw się — odpowiedziała — inni są bardziej winni niż ty. Siadaj i słuchaj, co teraz powiem twojemu ojcu. Czas już kończyć!

— Proszę wyjaśnić, o co pani chodzi, Natalio Nikołajewno — podchwycił książę — bardzo panią o to proszę! Już od dwóch godzin słyszę zagadki. To się staje nieznośne i wyznam, że spodziewałem się innego przyjęcia.

— Możliwe; dlatego że pan spodziewał się tak oczarować nas słowami, że nie zauważymy pańskich ukrytych zamiarów. Cóż mam panu wyjaśnić? Pan sam wszystko rozumie. Alosza ma słuszność. Podstawowym pańskim zamiarem jest rozłączenie nas. Pan z góry, prawie na pewno, przewidział wszystko, co się tu stanie po tym wieczorze we wtorek, i wszystko dokładnie obliczył. Powiedziałam już, że pan ani mnie, ani uknutych przez pana oświadczyn nie traktuje poważnie. Pan sobie z nas żarty stroi, pan się bawi — i ma pan wiadomy cel. Gra pańska jest trafna. Alosza miał słuszność, kiedy robił panu wymówki, że pan patrzy na to wszystko jak na wodewil. Pan, wprost przeciwnie, powinien by się cieszyć, a nie robić wyrzuty Aloszy za to, że on, nie wiedząc o niczym, spełnił wszystko, czego pan od niego oczekiwał, a nawet może więcej. Osłupiałem ze zdumienia. Oczekiwałem, że tego wieczora dojdzie do jakiejś katastrofy. Ale zbyt gwałtowna szczerość Nataszy i nieutajony pogardliwy ton jej słów zdumiały mię do ostateczności! Widocznie wiedziała coś naprawdę, myślałem sobie, i zdecydowała się na niezwłoczne zerwanie. Może nawet z niecierpliwością oczekiwała księcia, żeby od razu wszystko mu w oczy powiedzieć. Książę trochę zbladł. Twarz Aloszy wyrażała naiwny strach i męczące oczekiwanie.

— Niech pani zapamięta, o co mnie pani dziś oskarża! — zawołał książę — i niech pani choć trochę pomyśli nad swymi słowami. Ja nic nie rozumiem.

— A! Więc pan nie chce zrozumieć — powiedziała Natasza — nawet on, nawet Alosza zrozumiał pana tak samo jak ja, a myśmy się nie porozumiewali, nawet nie widzieliśmy się! I on także doznał wrażenia, że pan igra z nami, że pan prowadzi niegodną, krzywdzącą nas grę, a on pana kocha i wierzy w pana jak w bóstwo. Pan nie uważał za potrzebne być z nami ostrożniejszy, bardziej przewidujący, liczył pan na to, że on się nie domyśli. Ale on ma czułe, subtelne, wrażliwe serce i pańskie słowa, pański ton, jak on mówi, utkwiły mu w sercu...

— Nic, nic nie rozumiem! — powtórzył książę zwracając się do mnie z wyrazem ogromnego zdumienia, jakby biorąc mnie na świadka. Był podrażniony i zgorączkowany. — Pani jest podejrzliwa, pani się czegoś boi — ciągnął dalej, zwracając się do niej — po prostu jest pani zazdrosna o Katarzynę Fiodorownę i dlatego gotowa pani rzucić oskarżenie na wszystkich i na mnie pierwszego... i niech mi pani pozwoli już wszystko powiedzieć, można dojść do dziwnego mniemania o charakterze pani... Nie jestem przyzwyczajony do takich scen; nie pozostałbym tu ani chwili dłużej po tym wszystkim, gdyby nie sprawa mego syna... Wciąż jeszcze oczekuję, czy pani nie raczy dać wyjaśnień.

— Więc pan jednak upiera się i nie chce zrozumieć z kilku słów, chociaż wie pan wszystko doskonale? Chce pan koniecznie, żebym to wszystko powiedziała panu bez ogródek?

— O to mi tylko chodzi.

— Więc dobrze, niech pan słucha — zawołała Natasza z błyszczącymi gniewem oczami — powiem panu wszystko, wszystko!

ROZDZIAŁ TRZECI

Wstała i zaczęła mówić stojąc, nie spostrzegając tego w podnieceniu. Cała ta scena stawała się zbyt uroczysta.

— Niech pan sobie przypomni swe własne słowa, powiedziane we wtorek — zaczęła Natasza. — Powiedział pan: potrzeba mi pieniędzy, dróg utorowanych i znaczenia w świecie — pamięta pan to?

— Pamiętam.

— A więc po to, żeby zdobyć te pieniądze, żeby osiągnąć wszystkie te sukcesy, które się panu wymykały z rąk, przyjeżdżał pan tu we wtorek i wymyślił pan tę prośbę o moją rękę, licząc, że ten żart dopomoże panu schwytać to, co się panu wymknęło z rąk.

— Nataszo! — zawołałem — pomyśl, co mówisz!

— Żart! Wyrachowanie! — powtarzał książę z wyrazem głęboko urażonej godności.

Alosza siedział przybity nieszczęściem i patrzył, nic prawie nie rozumiejąc.

— Tak, tak, niech pan mi nie przerywa, przyrzekłam sobie wszystko powiedzieć — ciągnęła dalej rozdrażniona Natasza. — Pan sam pamięta: Alosza nie słuchał pana. Przez całe pół roku pan pracował nad nim, żeby go ode mnie odciągnąć. On nie ustępował. I nagle nadeszła taka chwila, że nie można było dłużej zwlekać. Zmarnować tę chwilę oznaczało, że i narzeczona, i pieniądze, przede wszystkim pieniądze, całe trzy miliony posagu, wymkną się panu z rąk. Pozostawało jedno: żeby Alosza pokochał tę, którą mu pan przeznaczył na narzeczoną; obliczył pan: jeżeli pokocha, to może odczepi się ode mnie...

— Nataszo, Nataszo! — z rozpaczą zawołał Alosza — co ty mówisz!

— Tak też pan postąpił — ciągnęła dalej nie zwracając uwagi na okrzyk Aloszy — lecz i tu znów ta sama, dawna historia! Wszystko się dało ułożyć, tylko ja stoję na przeszkodzie! Jedno tylko mogło panu dodać nadziei: pan, jako człowiek doświadczony i chytry, na pewno już wtedy zauważył, że Aloszy czasami jakby ciążyło jego dawne przywiązanie. Pan nie mógł nie zauważyć, że zaczyna mnie zaniedbywać, nudzić się, że po pięć dni do mnie nie przyjeżdża. A może znudzi się do reszty i porzuci mnie ?... aż tu nagle, we wtorek, zdecydowany postępek Aloszy zupełnie panu pomieszał szyki. Co pan miał robić?...

— Przepraszam — zawołał książę — wprost przeciwnie, ten fakt...

— Powiadam — nieustępliwie przerwała Natasza — że pan zadał sobie tego wieczora pytanie: "Co teraz robić?", i zdecydował pan pozwolić mu na małżeństwo ze mną, ale nie naprawdę, tylko tak, w słowach, żeby go tylko uspokoić. Termin ślubu, myślał pan, można odkładać dowolnie, a tymczasem nowa miłość się zaczęła, pan to spostrzegł. Otóż na tej zapoczątkowanej nowej miłości osnuł pan wszystko.

— Romanse, romanse — powiedział książę półgłosem, jakby sam do siebie — samotność, marzycielstwo i lektura romansów!

— Tak, na tej nowej miłości wszystko pan osnuł — powtórzyła Natasza nie słuchając i nie zwracając uwagi na słowa księcia, cała rozgorączkowana, zapalając się coraz bardziej — i co za szansę miała ta nowa miłość! Przecież zaczęła się już wówczas, kiedy Alosza jeszcze nie znał wszystkich zalet tej dziewczyny. W tej samej chwili, kiedy on, tego wieczora, zwierza się owej dziewczynie, że nie może jej kochać, bo obowiązek i inna miłość mu tego wzbraniają — ta dziewczyna nagle okazuje wobec niego tyle szlachetności, tyle współczucia dla niego i dla swej rywalki, tyle serdecznego przebaczenia, że on, choć zachwycał się nią, ale nawet nie myślał, żeby ona mogła być aż tak szlachetna! On i do mnie wówczas przyjechał — mówił tylko o niej, wywarła na nim zbyt silne wrażenie. Tak, następnego dnia musiał poczuć nieodpartą chęć zobaczenia znów tej szlachetnej istoty, choćby tylko przez wdzięczność. Bo i dlaczegóż miałby do niej nie pójść? Przecież ta dawna już nie cierpi, jej los jest zdecydowany, przecież tamtej ofiaruje całe życie, a tu tylko jakaś mała chwilka... I jaka niewdzięczna byłaby ta Natasza, gdyby okazała się zazdrosna nawet o tę chwilę! I oto niepostrzeżenie odbiera się tej Nataszy zamiast chwili dzień, dwa, trzy... A tymczasem tamta dziewczyna ukazuje mu się w zupełnie nieoczekiwanym, nowym świetle; taka szlachetna, entuzjastka, a równocześnie takie naiwne dziecko — i w tym tak bliska mu charakterem. Przysięgają sobie wzajemnie przyjaźń, braterstwo, nie chcą się rozłączyć przez całe życie. W ciągu jakich pięciu czy sześciu godzin rozmowy cała jego dusza otwiera się dla nowych uczuć i jego serce oddaje się całe... Nadejdzie w końcu czas, myśli pan sobie, że porówna dawną miłość z nowymi, świeżymi uczuciami: tam wszystko znane, codzienne; tamta taka poważna, wymagająca; zazdrość, wymówki, łzy... A jeżeli nawet zacznie z nim żartować i dokazywać, to nie jak z równym, lecz jak z dzieckiem... a najważniejsze, że wszystko takie dawne, znane...

Łzy i gorzkie spazmy dławiły ją, lecz opanowała się jeszcze na chwilę, — Cóż dalej? Dalej czas: przecież ślub z Natasza nie zaraz ma się odbyć; czasu jest sporo i wszystko się zmieni... A przy tym pańskie słowa, aluzje, nauki, elokwencja... Można nawet trochę oczernić tę uprzykrzoną Nataszę; można ją pokazać w tak niekorzystnym świetle i... czym się to skończy — nie wiadomo, ale zwycięstwo będzie po pańskiej stronie! Alosza! Nie przypisuj mi winy, mój kochany! Nie mów, że nie rozumiem twojej miłości i mało ją cenię. Przecież ja wiem, że ty i teraz mnie kochasz i że w tej chwili może nie rozumiesz moich skarg. Wiem, że bardzo a bardzo źle zrobiłam, żem to wszystko teraz powiedziała. Ale co mam robić, jeżeli to wszystko rozumiem i coraz bardziej cię kocham... aż do... nieprzytomności !

Zasłoniła twarz rękami, opadła na krzesło i rozpłakała się jak dziecko. Alosza z krzykiem podbiegł ku niej. Nigdy nie mógł patrzeć na jej łzy, sam nie płacząc.

Jej łkania, zdaje się, były bardzo na rękę księciu: uniesienie Nataszy podczas jej długich wywodów, ostrość jej wystąpień przeciwko niemu, na które z samej przyzwoitości wypadało się obrazić, wszystko to oczywiście można było teraz przypisać szalonemu porywowi zazdrości, obrażonego uczucia, nawet chorobie. Wypadało nawet okazać współczucie...

— Niech pani się uspokoi, Natalio Nikołajewno — pocieszał książę — wszystko to uniesienie, marzycielstwo, samotność... Pani była tak rozdrażniona jego lekkomyślnym postępowaniem... Ale przecież to tylko lekkomyślność z jego strony. Najważniejszy fakt, który pani szczególnie podkreślała, zdarzenie wtorkowe, raczej powinny być dowodem całej bezgraniczności jego przywiązania do pani, a pani wprost przeciwnie pomyślała...

— O, niech pan do mnie nie mówi, niech pan mnie nie męczy choć teraz! — przerwała Natasza, gorzko płacząc. — Serce mi już wszystko powiedziało, i to od dawna! Czyżby pan myślał, że nie zdaję sobie sprawy, że jego miłość już się skończyła?... Tu w tym pokoju sama... kiedy mnie opuszczał, zapominał o mnie... wszystko to przeżyłam... wszystko przemyślałam... Cóż miałam robit? Ja ciebie nie oskarżam, Alosza... Po co pan mnie oszukuje?... Czyż pan sądzi, że nie próbowałam sama się oszukiwać?... O, ile razy, ile razy! Czyż nie wsłuchiwałam się w każdy dźwięk jego głosu? Czyż nie nauczyłam się czytać z jego twarzy, z jego oczu? Wszystko stracone, pogrzebane... O, ja nieszczęśliwa!

Alosza płakał klęcząc przed nią.

— Tak, tak, to ja jestem winien! To wszystko przeze mnie!... -powtarzał wśród łkań.

— Nie, nie obwiniaj siebie, Alosza... tu są inni... nasi wrogowie. To oni... oni!

— Ale niechże mi pani w końcu pozwoli przyjść do słowa — zaczął książę z pewnym zniecierpliwieniem — na jakiej podstawie przypisuje mi pani wszystkie te... przestępstwa? Przecież to tylko domysły pani, nie oparte na żadnych dowodach...

— Dowody! — krzyknęła Natasza szybko wstając z krzesła — pan żąda dowodów, podstępny człowieku! Pan nie mógł, nie mógł postępować inaczej, kiedy pan tu przyszedł ze swymi oświadczynami! Pan musiał uspokoić swego syna, uśpić jego wyrzuty sumienia, ażeby ten mógł swobodniej i spokojniej cały oddać się Kati; inaczej wciąż by o mnie wspominał, nie poddawałby się panu, a panu już się naprzykrzyło wyczekiwać! Co, może nieprawda?

— Przyznaję — odpowiedział książę z sarkastycznym uśmiechem — gdybym chciał panią oszukać, istotnie tak bym obliczał; pani jest bardzo... domyślna, ale przecież tego trzeba dowieść, a nie krzywdzić kogoś takimi zarzutami.

— Dowieść! A pańskie dawne postępowanie, kiedy pan go odstręczał ode mnie! Ten, kto uczy swego syna lekceważyć i zaniedbywać takie obowiązki dla światowych korzyści, dla pieniędzy — ten go demoralizuje! Co pan mówił przed chwilą o schodach i złym mieszkaniu? Czyż nie pan odebrał mu pensję, którą przedtem otrzymywał, żeby nas nędzą i głodem zmusić do rozejścia się? To przez pana i to mieszkanie, i te schody, a pan mu teraz robi o to wyrzuty, dwulicowy człowieku! I skądże znalazł pan w sobie nagle tego wieczora taki zapał, takie nowe i obce panu przekonania? I po co ja panu byłam tak potrzebna? Chodziłam tu przez te cztery dni; wszystko przemyślałem, wszystko rozważyłem, każde słowo pana, wyraz twarzy, i doszłam do przekonania, że wszystko to było sztuczne, żart, komedia upokarzająca, podła i nieszlachetna... Przecież ja znam pana, znam od dawna! Za każdym razem, kiedy Alosza przyjeżdżał od pana, z twarzy jego odgadywałam wszystko, co pan mu mówił, wpajał; poznałam cały wpływ pana na niego! Nie, pan mnie nie oszuka! Może pan ma jeszcze jakieś wyrachowanie, może nie powiedziałam o czymś najważniejszym, ale to wszystko jedno! Pan mnie oszukiwał — to jest dla mnie najważniejsze! I to musiałam panu prosto w oczy powiedzieć!

— Tylko tyle? To wszystkie dowody? Ale niechże pani tylko pomyśli, szalona kobieto, przecież tym żartem (jak pani nazywa moją wtorkową propozycję) nazbyt się wiązałem. To by było z mojej strony zbyt lekkomyślne...

— Czym, czym się pan wiązał? Czymże jest w oczach pana oszukiwanie mnie? I cóż to wielkiego krzywda jakiejś tam dziewczyny! Przecież to nieszczęsny zbieg, odtrącony przez ojca, bez opieki, ze złą opinią, rozpustnica! Czyż warto się z nią ceremoniować, jeżeli ten żart może przynieść jakąkolwiek, choćby najmniejszą korzyść!

— W jakim położeniu pani samą siebie stawia, Natalio Nikolajewno, niech pani pomyśli! Pani upiera się, że skrzywdziłem panią. Ale przecież to krzywda tak wielka, tak poniżająca, że nie rozumiem, jak można nawet taką rzecz przypuścić, a tym bardziej upierać się przy tym. Trzeba być już nazbyt doświadczoną we wszystkim, żeby tak łatwo przypuszczać coś podobnego, proszę mi wybaczyć. Mam prawo stawiać pani zarzuty, bo pani nastawia mego syna przeciwko mnie; choć on nie zbuntował się teraz przeciwko mnie z powodu pani, serce jego jest mi wrogie.

— Nie, ojcze, nie! — zawołał Alosza — jeżeli się nie zbuntowałem przeciwko tobie, to dlatego, iż nie wierzę, żeś ty mógł skrzywdzić, tak, nie mogę uwierzyć, żeby można było tak krzywdzić!

— Słyszy pani? — zawołał książę.

— Nataszo, to ja jestem wszystkiemu winien, nie oskarżaj go. To grzech i to okropne!

— Słyszysz, Wania? Oh już przeciwko mnie! — zawołała Natasza.

— Dość tego! — powiedział książę — trzeba skończyć tę smutną scenę. Ten ślepy, popędliwy, przechodzący wszelkie granice poryw zazdrości maluje charakter pani w zupełnie nowym dla mnie świetle. Jestem ostrzeżony. Za bardzo się pośpieszyliśmy, rzeczywiście za bardzo. Pani nawet nie dostrzegła, jak ja zostałem skrzywdzony; dla pani to nic nie znaczy. Tak... pośpieszyliśmy się... pośpieszyli... naturalnie, słowo moje powinno być święte, ale... jestem ojcem i pragnę szczęścia dla swego syna...

— Pan cofa swoje słowo! — zawołała Natasza nie panując nad sobą — ucieszył się pan z nadarzającej się okazji! Ale niech pan przyjmie do wiadomości, że ja sama, jeszcze dwa dni temu, tutaj, sama jedna postanowiłam go uwolnić od danego słowa, a teraz potwierdzam to wobec wszystkich. Odmawiam!

— Pani chce w ten sposób wskrzesić w nim ów dawny niepokój, poczucie powinności, całą "rozpacz z powodu swych obowiązków" (jak pani sama niedawno się wyraziła), po to, żeby go tym przywiązać do siebie po dawnemu. Przecież to wynika z pani teorii; dlatego tak mówię. Ale dość już; czas o wszystkim zdecyduje. Poczekam na spokojniejszą chwilę, żeby się z panią rozmówić. Sądzę, że nie zrywamy ostatecznie stosunków. Spodziewam się także, że pani nauczy się lepiej mnie cenić. Jeszcze dziś chciałem pani zakomunikować projekt, tyczący pani rodziców, z którego by się pani przekonała... ale dość tego! Iwanie Pietrowiczu — dodał podchodząc do mnie — teraz bardziej niż kiedykolwiek będzie dla mnie cenna znajomość z panem, nie mówiąc już o poprzednio wyrażonym moim pragnieniu. Spodziewam się, że pan mnie zrozumie. W tych dniach będę u pana, jeżeli pan pozwoli.

Skłoniłem się. I mnie się zdawało, że teraz już nie będę mógł uniknąć znajomości z nim. Uścisnął mi rękę, w milczeniu ukłonił się Nataszy i wyszedł z miną urażonej godności.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Kilka chwil nie mówiliśmy ani słowa. Natasza siedziała zamyślona, smutna i przygnębiona. Opuściła ją nagle cała energia. Patrzyła wprost przed siebie nic nie widząc, jakby na wpół przytomna, i trzymała rękę Aloszy w swojej. Alosza cicho opłakiwał swoje nieszczęście, spoglądając na nią od czasu do czasu z bojaźliwą ciekawością.

W końcu zaczai ją nieśmiało pocieszać; błagał, żeby się nie gniewała, brał winę na siebie; widoczne było, że miał wielką ochotę usprawiedliwić ojca i że to mu szczególnie leżało na sercu; kilka razy zaczynał o tym mówić, ale, nie śmiał jasno się wypowiedzieć — bał się wzbudzić znowu gniew Nataszy. Przysięgał jej stałą, niezmienną miłość i gorąco usprawiedliwiał się ze swego przywiązania do Kati; bezustannie powtarzał, że kocha Katię tylko jako siostrę, jako miłą, dobrą siostrę, której nie może całkiem porzucić; że to byłoby nawet brutalne i okrutne z jego strony, i wciąż zapewniał, że jeżeli Natasza pozna Katię, to obie natychmiast się zaprzyjaźnią ze sobą tak, że nigdy się nie rozejdą, i wówczas już nie będzie żadnych nieporozumień. Ta myśl szczególnie mu się podobała. Biedaczysko, ani trochę nie kłamał. Nie rozumiał obaw Nataszy i w ogóle nie zrozumiał dobrze, co niedawno mówiła jego ojcu. Zrozumiał tylko, że oni się pokłócili, i to właśnie leżało mu na sercu.

— Czy uważasz, że jestem winna wobec ojca? — zapytała Natasza.

— Czy mogę kogokolwiek winić — odpowiedział z goryczą — kiedy sam jestem powodem wszystkiego i wszystkiemu jestem winien? To ja doprowadziłem cię do takiego gniewu, a tyś w gniewie go oskarżyła, bo chciałaś mnie usprawiedliwić, ty zawsze mnie usprawiedliwiasz, niewart jestem tego. Trzeba było znaleźć winowajcę, więc pomyślałaś, że to on. A on doprawdy, doprawdy nie jest winien! — zawołał Alosza z ożywieniem. — I czy po to tutaj przychodzi? Czy tego oczekiwał?

Ale widząc, że Natasza patrzy na niego z żalem i wyrzutem, zaraz stracił rezon.

— No, już nie będę, nie będę, przebacz mi — powiedział. — Ja jestem przyczyną wszystkiego.

— Tak, Alosza — mówiła dalej Natasza z przygnębieniem. — Teraz on stanął między nami i zmącił nasz spokój na cale życie. Ty zawsze wierzyłeś mi bardziej niż wszystkim; teraz on wsączył do twego serca podejrzliwość do mnie, niedowierzanie; obwiniasz mnie; on odebrał mi połowę twojego serca. Czarny kot przebiegł między nami.

— Nie mów tak, Nataszo. Dlaczego mówisz: "czarny kot"?

Rozgoryczyło go to określenie.

— Fałszywą dobrocią, kłamliwą wspaniałomyślnością pociągnął cię ku sobie — ciągnęła dalej Natasza — i teraz coraz bardziej będzie cię zwracać przeciwko mnie.

— Przysięgam ci, że nie — zawołał Alosza z jeszcze większym zapałem — był podrażniony, kiedy powiedział: "pośpieszyliśmy się", sama zobaczysz, jutro, w tych dniach spostrzeże się i jeżeli tak się pogniewał, że nie zgodzi się na nasze małżeństwo, to przysięgam ci, że go nie posłucham. Może mi starczy sił na to... I wiesz, kto nam pomoże? — zawołał nagle, zachwycony swym pomysłem — Katia nam pomoże! Zobaczysz, zobaczysz, jaka to cudowna istota! Przekonasz się, czy chce być twoją rywalką i rozłączyć nas! I jakaś ty była niesprawiedliwa przed chwilą, mówiąc, że ja należę do tych, którzy mogą przestać kochać następnego dnia po ślubie! Jak gorzko mi było to słyszeć! Nie, ja nie jestem taki i jeżeli często bywałem u Kati...

— Dosyć, Alosza, możesz u niej bywać, kiedy chcesz. Nie o tym mówiłam przed chwilą. Nie wszystko zrozumiałeś. Bądź szczęśliwy, z kim chcesz. Przecież nie mogę żądać od twego serca więcej, niż mi dać może... Weszła Mawra.

— No cóż, podawać herbatę czy nie podawać? Żarty czy co, samowar już dwie godziny kipi, jedenasta godzina.

Zadała to pytanie w sposób brutalny i gniewny: widać było, że jest bardzo nie w humorze i że się gniewa na Nataszę. Rzecz polegała na tym, że przez te wszystkie dni, od wtorku, była taka zachwycona, iż jej pani (którą bardzo kochała) wychodzi za mąż, że zdążyła już o tym rozgłosić po całym domu, w sąsiedztwie, w sklepiku, u stróża. Chełpiła się i z triumfem opowiadała, że książę, człowiek o wielkim znaczeniu, generał i ogromnie bogaty, sam przyjeżdżał do jej pani prosić o rękę i ona, Mawra, słyszała to na własne uszy, a tu nagle wszystko się rozbiło. Książę odjechał rozgniewany, herbaty nie podano i naturalnie wszystkiemu była winna pani. Mawra słyszała, jak ona mówiła z nim bez szacunku.

— No cóż... podaj — odpowiedziała Natasza.

— No, a kolację podać czy nie? Natasza zmieszała się.

— Kolację też.

— Przygotowywało się i przygotowywało — ciągnęła dalej Mawra — od wczoraj urwanie głowy. Po wino aż na Newski latałam, a tu... — I wyszła, gniewnie trzasnąwszy drzwiami.

Natasza zaczerwieniła się i jakoś dziwnie spojrzała na mnie. Tymczasem podano herbatę i kolację; była dziczyzna, jakaś ryba i dwie butelki doskonałego wina od Jelisiejewa. "Po co te wszystkie przygotowania?" — pomyślałem sobie.

— Widzisz, Wania, jaka ja jestem — powiedziała Natasza podchodząc do stołu, zawstydzona nawet wobec mnie. — Przecież przeczuwałam, że wszystko weźmie dziś taki obrót, a jednak myślałam, że kto wie, może i inaczej się to skończy. Alosza przyjdzie, będzie przepraszał, pogodzimy się; wszystkie podejrzenia okażą się niesłuszne, zostanę przekonana i... na wszelki wypadek przygotowałam kolację. Cóż, myślałam sobie, zagadamy się, zasiedzimy...

Biedna Natasza tak się zaczerwieniła mówiąc to! Alosza wpadł w zachwyt.

— Widzisz, Nataszo! — zawołał. — Sama sobie nie wierzyłaś, dwie godziny temu jeszcze nie wierzyłaś w swoje podejrzenia ! Nie, to trzeba wszystko naprawić, ja jestem winien, ja jestem przyczyną wszystkiego i ja wszystko naprawię. Nataszo, pozwól mi zaraz iść do ojca. Muszę go zobaczyć; jest urażony, skrzywdzony; trzeba go pocieszyć. Powiem mu wszystko, wszystko od siebie, tylko od siebie; ty nie będziesz w to wmieszana. Wszystko załagodzę... Nie gniewaj się na mnie, że mi się tak śpieszy do niego i że chcę cię opuścić. Wcale nie; ale żal mi go; on się usprawiedliwi przed tobą, zobaczysz... Jutro, skoro świt, przyjdę do ciebie i będę przez cały dzień, do Kati nie pójdę.

Natasza nie zatrzymywała go, nawet sama mu poradziła, żeby jechał. Ogromnie się obawiała, że Alosza będzie teraz umyślnie gwałtem przesiadywać u nie) całymi dniami i znudzi się nią. Prosiła tylko, żeby nie mówił nic w jej imieniu, i starała się wesoło uśmiechnąć do niego na pożegnanie. Alosza już chciał wyjść, lecz nagle podszedł do niej, wziął jej ręce w swoje dłonie i siadł obok niej. Patrzył na nią z niewyslowioną tkliwością.

— Nataszo, moja kochana, mój aniele, nie gniewaj się na mnie i już nigdy nie będziemy się sprzeczać. Daj mi słowo, że będziesz zawsze we wszystkim mi ufać, a ja tobie... Ot, co ci opowiem, mój aniele! Posprzeczaliśmy się raz, nie pamiętam już o co; ja byłem winien. Nie rozmawialiśmy ze sobą. Nie chciałem pierwszy prosić o przebaczenie, a było mi strasznie smutno. Chodziłem po mieście, włóczyłem się wszędzie, zaglądałem do przyjaciół, a na sercu było tak ciężko, tak ciężko... I przyszło mi wtedy do głowy: co by było, gdybyś na przykład zachorowała i umarła. I kiedy sobie to uprzytomniłem, ogarnęła mnie taka rozpacz, jak gdybym naprawdę na zawsze cię utracił. Myśli snuły się ciężkie, straszne. I zacząłem sobie wyobrażać, że przyszedłem na twój grób, upadłem nieprzytomny obejmując go i zamarłem w rozpaczy. Wyobraziłem sobie, jakbym całował ten grób, jakbym cię z niego wywoływał choć na chwilę i jakbym modlił się prosząc Boga o cud, żebyś choć na chwilę mi się zjawiła; wyobraziłem sobie, jakbym cię ściskał, jakbym tulił do siebie, całował i chyba umarłbym z rozkoszy, że choć przez chwilę mogłem jeszcze raz jak dawniej uścisnąć cię. I kiedy tak to sobie wyobrażałem, pomyślałem nagle: oto na jedną chwilę wypraszałem cię u Boga, a tymczasem przecież byłaś ze mną przez sześć miesięcy i przez te sześć miesięcy ileż razy sprzeczaliśmy się, ile dni nie mówiliśmy do siebie! Całymi dniami gniewaliśmy się i lekceważyliśmy nasze szczęście, a tu tylko na chwilę wzywam cię z grobu i za tę chwilę gotów jestem zapłacić całym życiem!... Kiedy sobie uprzytomniłem to wszystko, nie mogłem wytrzymać i czym prędzej pobiegłem do ciebie, przybiegłem tu, a ty już czekałaś na mnie i kiedyśmy się znowu uściskali po sprzeczce, pamiętam, przyciskałem cię tak mocno do piersi, jakbym cię naprawdę miał stracić. Nataszo! Nie będziemy się nigdy gniewać! Zawsze mi z tym tak ciężko! Boże! Czy można pomyśleć, że mógłbym cię porzucić!

Natasza płakała. Uścisnęli się mocno i Alosza jeszcze raz przysiągł, że nigdy jej nie opuści. Po czym pobiegł do ojca. Był przekonany, że wszystko załagodzi, naprawi.

— Wszystko skończone! Wszystko stracone — powiedziała Natasza ścisnąwszy mi kurczowo rękę. — Kocha mnie i nigdy nie przestanie kochać; ale Katię również kocha i po jakimś czasie będzie ją kochał więcej niż mnie. A ta żmija, książę, nie zaśpi sprawy i wówczas...

— Nataszo! Ja również wierzę, że książę postępuje nieuczciwie, ale...

— Nie wszystkiemu dajesz wiarę z tego, co mu powiedziałam! Spostrzegłam to z wyrazu twojej twarzy. Ale zaczekaj, sam zobaczysz, czy miałam słuszność. Mówiłam, tylko ogólnikowo, a Bóg raczy wiedzieć, co on tam ma na myśli! To straszny człowiek. Przez te cztery dni chodziłam tutaj po pokoju i domyśliłam się wszystkiego. Jemu zwłaszcza chodziło o to, żeby ulżyć Aloszy, uwolnić go od zmartwienia przeszkadzającego mu żyć, od zobowiązań wynikających z miłości ku mnie. Te oświadczyny wymyślił również po to, by wcisnąć się między nas i oczarować Aloszę szlachetnością i wspaniałomyślnością. To prawda, to prawda, Wania! Alosza ma właśnie taki charakter. Uspokoiłby się co do mnie, znikłyby jego obawy o mnie. Pomyślałby: "Przecież teraz to już moja żona, moja na zawsze", i mimo woli zwróciłby większą uwagę na Katię. Książę widocznie poznał dobrze tę Katię i przekonał się, że ona pasuje do niego, że może go silniej przyciągnąć niż ja. Och, Wania! w tobie teraz cała moja nadzieja: on w jakimś celu chce się zbliżyć do ciebie, zawrzeć znajomość. Nie odmawiaj mu, mój drogi, i postaraj się, na Boga, jak najprędzej być przyjętym u hrabiny. Zapoznaj się z tą Katią, przypatrz się jej bliżej i powiedz mi, jaka ona jest! Chciałabym wiedzieć, co ty o niej myślisz. Nikt tak mnie nie rozumie jak ty, i ty będziesz wiedział, czego mi potrzeba. Zbadaj jeszcze, jak bardzo są zaprzyjaźnieni, co właściwie jest między nimi, o czym rozmawiają; Kati, przede wszystkim Kati — przypatrz się dobrze... Dowiedź mi jeszcze ten jeden raz, mój miły, mój kochany, dowiedź mi jeszcze raz swej przyjaźni! W tobie, tylko w tobie teraz moja nadzieja...

Kiedy wróciłem do domu, była już pierwsza w nocy. Nelly otworzyła mi z zaspaną twarzą. Uśmiechnęła się i pogodnie popatrzyła na mnie. Biedaczka, bardzo była z siebie niezadowolona, że zasnęła. Tak chciała się mnie doczekać. Powiedziała, że ktoś był, pytał o mnie i zostawił kartkę na stole. Kartka była od Masłobojewa. Wzywał mnie do siebie na jutro, na dwunastą. Miałem ochotę zadać Nelly kilka pytań, ale odłożyłem to na jutro, nalegając, żeby koniecznie położyła się spać; biedaczka i tak się zmęczyła, czekając na mnie, i zasnęła zaledwie na pół godziny przed moim powrotem.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Rano Nelly opowiedziała mi dość dziwne rzeczy o wczorajszej wizycie. Zresztą i to było dziwne, że Masłobojewowi przyszło do głowy przyjść tego wieczora, wiedział na pewno, że mnie nie będzie w domu; sam go o tym uprzedziłem podczas naszego ostatniego spotkania — dobrze to pamiętam. Nelly opowiadała, że z początku nie chciała mu otworzyć, bo się bała — była już ósma wieczór. Ale uprosił ją przez zamknięte drzwi, zapewniając, że jeżeli teraz nie zostawi dla mnie kartki, jutro może mnie spotkać coś złego. Kiedy go wpuściła, natychmiast napisał kartkę, podszedł do niej i usiadł obok na kanapie. "Wstałam i nie chciałam z nim mówić — opowiadała Nelly — bałam się go bardzo: zaczął mówić o Bubnowej, jak ona się złości, że już teraz nie waży się mnie zabrać, i zaczął pana wychwalać; powiedział, że jest z panem w wielkiej przyjaźni i że znał pana jako małego chłopca. Wtedy zaczęłam z nim mówić. Wyciągnął cukierki i prosił, żebym wzięła; nie chciałam; zaczął mnie zapewniać, że jest dobry, umie śpiewać piosenki i tańczyć. Wstał i zaczął tańczyć. To było zabawne. Potem powiedział, że posiedzi jeszcze trochę — poczekam na Wanię, kto wie, może wróci — i bardzo mnie prosił, żebym się nie bała i usiadła obok niego. Usiadłam, ale nie chciałam z nim mówić. Wtedy powiedział mi, że znał mamę i dziadka, i... wtedy zaczęłam z nim rozmawiać. I długo siedział..."

— A o czym rozmawialiście?

— O mamie... o Bubnowej... o dziadku. Siedział dwie godziny.

Nelly jakby nie miała ochoty opowiadać, o czym rozmawiali. Nie wypytywałem jej, mając nadzieję, że dowiem się wszystkiego od Masłobojewa. Zdawało mi się tylko, że Masłobojew umyślnie przyszedł, kiedy mnie nie było, żeby zastać Nelly samą. "Po co mu to?" — pomyślałem sobie.

Pokazała mi trzy cukierki, które od niego dostała. Były to karmelki w zielonych i czerwonych papierkach, bardzo liche, kupione zapewne w sklepiku z owocami. Nelly roześmiała się pokazując je.

— Cóż, nie jadłaś ich? — zapytałem.

— Nie chcę — odpowiedziała poważnie, zmarszczywszy brwi. — Nawet nie brałam od niego; zostawił na kanapie...

Tego dnia miałem dużo lataniny. Zacząłem się żegnać z Nelly.

— Nudzisz się sama? — zapytałem wychodząc.

— I nudno, i nienudno. Nudno dlatego, że pana nie ma.

I powiedziawszy to, spojrzała na mnie z miłością. Przez cały ten ranek patrzyła na mnie takim tkliwym wzrokiem i wydawała się taka wesoła, taka miła, a równocześnie była jakby onieśmielona, nawet bojaźliwa, jakby się bała zrobić mi czymś przykrość, stracić moje przywiązanie i... i za dużo powiedzieć, zupełnie jakby się tego wstydziła.

— A dlaczego ci nienudno? Przecież powiedziałaś, że ci "i nudno, i nienudno?" — zapytałem mimo woli uśmiechając się do niej, taka mi się stawała miła i droga.

— Sama nie wiem dlaczego — odpowiedziała uśmiechnąwszy się i znów się czegoś zawstydziła.

Rozmawialiśmy na progu, przy otwartych drzwiach. Nelly stalą przede mną ze spuszczonymi oczami, jedną rękę trzymając mi na ramieniu, a drugą skubiąc rękaw mojej marynarki.

— Cóż to, sekret? — zapytałem.

— Nie... nie... ja... ja, kiedy pana nie było, zaczęłam czytać pana książkę — powiedziała półgłosem i podniósłszy na mnie łagodne, przenikliwe spojrzenie, cała się zaczerwieniła.

— Doprawdy! No i cóż, podoba ci się?

Byłem zakłopotany jak autor, którego w oczy chwalą, lecz Bóg wie, co bym dał, żebym mógł ją w tej chwili pocałować. Ale byłoby to jakoś niezręcznie. Nelly przez chwilę milczała.

— Dlaczego, dlaczego on umarł? — zapytała z wyrazem głębokiego smutku, spojrzawszy na mnie przelotnie i nagle znów spuściła oczy.

— Kto?

— No ten młody suchotnik... w książce.

— Cóż robić, tak być musiało.

— Wcale nie musiało — odpowiedziała prawie szeptem, ale jakoś gwałtownie, porywczo, omal nie z gniewem, odąwszy usta i z jeszcze większym uporem patrząc w ziemię.

Minęła jeszcze chwila.

— A oni... no... ta dziewczynka i staruszek — szeptała coraz mocniej skubiąc mnie za rękaw — czy będą razem ? I nie będą biedni?

— Nelly, Nelly, ona wyjedzie daleko; wyjdzie za mąż za obywatela ziemskiego; a on zostanie sam — odpowiedziałem z wielkim współczuciem, naprawdę żałując, że nie mogę jej powiedzieć nic bardziej pocieszającego.

— Aha... To tak będzie, tak! O, jaki pan jest... Teraz już nawet czytać nie chcę!

I z gniewem odtrąciła moją rękę, szybko odwróciła się ode mnie, podeszła do stołu i stanęła twarzą do kąta, z opuszczonymi oczami. Zaczerwieniła się i oddychała szybko, jakby czymś strasznie zagniewana.

— Nelly, tyś się rozgniewała! — zapytałem zbliżając się do niej — przecież to wszystko nieprawda, co napisane, to wymysł; no i czy warto się gniewać! Wrażliwa z ciebie dziewczynka !

— Ja się nie gniewam — powiedziała nieśmiało, podniósłszy na mnie jasne, kochające spojrzenie; potem nagle schwyciła mnie za rękę, przycisnęła twarz do mojego ramienia i zaczęła płakać.

Ale w tej samej chwili roześmiała się — i płakała, i śmiała się, wszystko razem. Mnie także chciało się śmiać i było mi jakoś... słodko. Ale ona w żaden sposób nie chciała podnieść głowy i kiedy zacząłem odrywać jej twarzyczkę od mojego ramienia, przyciskała się coraz mocniej i coraz głośniej się śmiała.

Wreszcie skończyła się ta czuła scena. Pożegnaliśmy się, nie miałem czasu. Nelly, cała zarumieniona i wciąż jeszcze jakby zawstydzona, z jaśniejącymi jak gwiazdki oczkami, wybiegła za mną aż na schody i prosiła, żebym niedługo wrócił. Obiecałem, że na pewno wrócę na obiad, i to możliwie najwcześniej.

Najpierw poszedłem do staruszków. Oboje źle się czuli. Anna Andriejewna była poważnie chora; Mikołaj Siergieicz siedział u siebie w gabinecie. Słyszał, że przyszedłem, ale wiedziałem, że wedle swego zwyczaju nie wyjdzie wcześniej niż za kwadrans, żeby pozwolić nam się nagadać. Nie chciałem zbyt rozstrajać Anny Andriejewny i dlatego złagodziłem o ile można opowiadanie o wczorajszym wieczorze, lecz powiedziałem prawdę; ku mojemu zdziwieniu staruszka, chociaż się zasmuciła, jakoś bez zdziwienia przyjęła wiadomość o możliwości zerwania.

— No cóż, tak też myślałam — powiedziała. — Pan wtedy odszedł, a ja długo myślałam i doszłam do przekonania, że to niemożliwe. Nie zasłużyliśmy na to u Pana Boga, a i ten człowiek taki podły, czyż można spodziewać się po nim czegoś dobrego? To nie żarty, dziesięć tysięcy bierze od nas za darmo; przecież wie, że za darmo, a jednak bierze. Odbiera ostatni kawałek chleba; sprzedadzą Ichmieniewkę. A Natasza mądra i ma rację, że mu nie dała wiary. A wie pan co, kochanku — ciągnęła dalej stłumiwszy głos — mój staruszek jest całkiem przeciwny temu małżeństwu. Wygadał się, wygadał: nie chcę, powiada! Z początku myślałam, że żartuje; ale nie, naprawdę. Co się z nią wtenczas stanie, z moją najdroższą! Przecież on ją wtedy do reszty przeklnie. No, a jak ten Alosza?

Długo jeszcze wypytywała mnie i, wedle swego zwyczaju, wzdychała i utyskiwała po każdej mojej odpowiedzi. W ogóle, zauważyłem, że w ostatnich czasach staruszka jakoś całkiem głowę straciła. Wstrząsała nią każda wiadomość. Zgryzota z powodu Nataszy zatruwała jej serce i zdrowie.

Wszedł staruszek, w szlafroku i w pantoflach; skarżył się na febrę, ale z tkliwością popatrzył na żonę i przez cały czas, kiedy u nich byłem, krzątał się koło niej jak niańka, patrzył jej w oczy, nawet był wobec niej nieśmiały. W spojrzeniu jego było tyle tkliwości. Był przestraszony jej chorobą; czuł, że utraci w życiu wszystko, jeżeli ją postrada.

Przesiedziałem u nich godzinę. Przy pożegnaniu staruszek wyszedł za mną do przedpokoju i zapytał o Nelly. Myślał poważnie o przyjęciu jej do siebie, do domu, zamiast córki. Zaczął się mnie radzić, jak skłonić do tego Annę Andriejewnę. Ze szczególnym zainteresowaniem wypytywał mnie o Nelly i czy nie dowiedziałem się o niej czegoś nowego. Opowiedziałem mu naprędce. Moje opowiadanie zrobiło na nim wrażenie.

— Pomówimy jeszcze o tym — powiedział zdecydowanym tonem — a na razie... zresztą sam przyjdę do ciebie, jak tylko się trochę poprawię na zdrowiu. Wówczas postanowimy.

Punktualnie o dwunastej byłem u Masłobojewa. Ku mojemu wielkiemu zdziwieniu pierwszą osobą, jaką spotkałem, wchodząc do niego, był książę. Kładł palto w przedpokoju, a Masłobojew z ugrzecznieniem pomagał mu i podawał laskę. Wspominał mi już o swej znajomości z księciem, jednakże to spotkanie ogromnie mnie zdziwiło.

Książę jakoś się zmieszał na mój widok.

— Ach, to pan! — zawołał z przesadnym zapałem. — Niech pan sobie wyobrazi, co za spotkanie! Chociaż właśnie dowiedziałem się od pana Masłobojewa, że panowie się znają. Bardzo, bardzo się cieszę, że pana spotkałem; właśnie miałem wielką ochotę zobaczyć pana i chciałbym możliwie jak najrychlej zajechać do pana; pan pozwoli? Mam prośbę: niech mi pan pomoże, niech pan wyjaśni obecną naszą sytuację. Pan z pewnością domyśla się, że mówię o wczorajszym... Pan jest zaprzyjaźniony, obserwował pan przebieg całej tej sprawy, ma pan wpływ... Ogromnie żałuję, że nie mogę zaraz z panem... Cóż, interesy! Ale w tych dniach, a nawet może jeszcze wcześniej będę miał przyjemność być u pana... A tymczasem...

Jakoś zbyt mocno uścisnął mi rękę, wymienił porozumiewawcze spojrzenie z Masłobojewem i wyszedł.

— Powiedz mi, na Boga... — zacząłem wchodząc do pokoju.

— A właśnie, że ci nic nie powiem — przerwał mi Masłobojew chwytając z pośpiechem czapkę i wychodząc do przedpokoju — ważne sprawy! Spieszę się, bracie, spóźniłem się!...

— Ale przecież sam pisałeś, że o dwunastej...

— Cóż z tego, że pisałem! Wczoraj ja pisałem do ciebie, a dzisiaj do mnie ktoś napisał, i to tak, aż we łbie trzeszczy — takie sprawy! Czekają na mnie. Bądź zdrów, Wania! Mogę ci tylko zaproponować, żebyś dla własnej satysfakcji zbił mnie za to, że cię na próżno niepokoiłem. Jeżeli chcesz sobie sprawić tę satysfakcję, to wal, tylko, na Boga, prędko! Nie zatrzymuj mnie, ważne sprawy czekają na mnie...

— Po cóż mam cię bić? Masz interesy, to idź: każdy miewa jakieś nieprzewidziane sprawy. Tylko...

— Nie, o tym tylko to już ja powiem — przerwał mi wybiegając do przedpokoju i wkładając palto (za jego przykładem i ja zacząłem się ubierać). — Mam do ciebie interes, bardzo ważny; po to właśnie cię wzywałem; tyczy się bezpośrednio ciebie i twoich spraw. A ponieważ w ciągu jednej chwili teraz ci tego opowiedzieć nie mogę, to, na Boga, daj mi słowo, że przyjdziesz do mnie dziś punktualnie o siódmej, ani wcześniej, ani później. Będę w domu.

— Dzisiaj — powiedziałem niezdecydowany — no, bracie, ja dzisiaj wieczorem chciałem iść...

— Idź, mój drogi, zaraz tam, dokąd chciałeś iść wieczorem, a wieczorem do mnie. Nie masz pojęcia, Wania, co ci powiem.

— Ale pozwól no, cóż to takiego może być? Muszę się przyznać, że mnie zaciekawiłeś.

Tymczasem wyszliśmy z bramy i przystanęliśmy na chodniku.

— Więc będziesz u mnie? — zapytał natarczywie.

— Powiedziałem, że będę.

— Nie, daj słowo honoru.

— Fe, jaki ty jesteś! No, daję słowo honoru.

— Wspaniale i szlachetnie. Ty w którą stronę?

— Tam — odpowiedziałem wskazując na prawo.

— No, a ja tam — powiedział wskazując na lewo. — Do widzenia, Wania! Pamiętaj, o siódmej.

"Dziwne" — pomyślałem patrząc za nim.

Wieczorem chciałem być u Nataszy. Ale ponieważ teraz dałem słowo Masłobojewowi, wiec zdecydowałem, że pójdę do niej zaraz... Byłem przekonany, że zastanę tam Aloszę. Istotnie, był tam i ogromnie się ucieszył, kiedy wszedłem.

Alosza był bardzo miły, nadzwyczaj tkliwy dla Nataszy i nawet ucieszył się z mojego przyjścia. Natasza starała się sprawiać wrażenie wesołej, ale widać było, że robi to z przymusem. Była blada i wyglądała na chorą, źle spała w nocy. Dla Aloszy była jakoś bardziej niż zazwyczaj czuła.

Alosza, chociaż wiele mówił, wiele opowiadał, widocznie pragnąc ją rozweselić i wywołać uśmiech na jej wargach, które mimo woli układały się w grymas smutku, wyraźnie omijał w rozmowie Katię i ojca. Jego wczorajsza próba pojednania widać nie powiodła się.

— Wiesz co? On ma wielką ochotę odejść ode mnie — szepnęła mi prędko Natasza, kiedy Alosza wyszedł na chwilę powiedzieć coś Mawrze — ale boi się. Ja również boję się mu powiedzieć, żeby poszedł, bo wtedy może naumyślnie nie pójdzie, ale najbardziej obawiam się, żeby się nie znudził i z tego powodu zupełnie nie ochłódł dla mnie! Co robić?...

— Boże, w jakiej sytuacji sami się stawiacie! I jacyście podejrzliwi, jak się wzajemnie śledzicie! Po prostu wyjaśnijcie sobie wszystko, i koniec. Przy takim obrocie sprawy może rzeczywiście się znudzi.

— Więc co robić? — zawołała przestraszona.

— Zaczekaj, wszystko załatwię...

I wyszedłem do kuchni, chcąc niby to poprosić Mawrę, żeby mi oczyściła bardzo zabłocony kalosz.

— Ostrożnie, Wania! — zawołała za mną Natasza. Zaledwie wszedłem do Mawry, Alosza podbiegł do mnie, jakby na mnie czekał.

— Mój drogi Iwanie Pietrowiczu, co robić? Niech pan mi doradzi; jeszcze wczoraj dałem słowo, że będę dziś, właśnie teraz u Kati. Przecież nie mogę zrobić zawodu! Kocham Nataszę ponad wszystko, gotów bym za nią w ogień skoczyć, ale sam się pan zgodzi, przecież nie można zerwać zupełnie...

— No cóż, niech pan jedzie...

— A Natasza? Przecież się zmartwi. Drogi panie, niech mi pan w jakiś sposób pomoże...

— Moim zdaniem, lepiej niech pan jedzie. Pan wie, jak ona pana kocha: jej się wciąż będzie zdawało, że panu z nią nudno i że pan siedzi z nią z musu. Lepiej postępować w sposób niewymuszony. Zresztą, chodźmy, ja panu pomogę.

— Drogi, kochany Iwanie Pietrowiczu! Jaki pan dobry! Wróciliśmy do pokoju, po chwili powiedziałem do niego:

— Widziałem niedawno pańskiego ojca.

— Gdzie? — zawołał przestraszony.

— Na ulicy, przypadkowo. Zatrzymał się ze mną na chwilę, ponownie prosił o zawarcie znajomości. Pytał o pana: czy nie wiem, gdzie pan teraz jest. Bardzo chciał się z panem zobaczyć, ma panu coś do powiedzenia.

— Ach, Alosza, jedź, pokaż mu się — podchwyciła Natasza zrozumiawszy, ku czemu zmierzam.

— Ale... gdzie ja go teraz znajdę? Czy jest w domu?

— Nie, o ile sobie przypominam, będzie zdaje się u hrabiny.

— No to jak... — bąkał naiwnie Alosza smutnie patrząc na Nataszę.

— Ach, Alosza, więc cóż takiego! — powiedziała. — Czy naprawdę chcesz zerwać tę znajomość, żeby mnie uspokoić? Przecież to dziecinada. Po pierwsze, to niemożliwe, a po drugie, postąpiłbyś nieszlachetnie wobec Ksti. Jesteście przyjaciółmi; czyż można tak brutalnie zrywać? Wreszcie po prostu obrażasz mnie, jeżeli myślisz, że jestem o ciebie tak zazdrosna. Jedź, jedź niezwłocznie, proszę cię o to! A i twój ojciec się uspokoi.

— Nataszo, jesteś .aniołem, a ja nie jestem wart twojego paluszka! — zawołał Alosza z zachwytem i ze skruchą. — Jesteś tak dobra, a ja... a ja... no dowiedz się. Przed chwilą prosiłem tam w kuchni Iwana Pietrowicza, żeby mi dopomógł odejść. On to wymyślił. Ale nie potępiaj mnie, Nataszo, mój aniele! Niezupełnie jestem winien, bo kochani cię bardziej niż wszystko na świecie, i dlatego wpadłem na nowy pomysł: zwierzyć się ze wszystkiego Kati i natychmiast opowiedzieć jej o naszym obecnym położeniu i o wszystkim, co było wczoraj. Ona obmyśli coś na nasz ratunek, jest nam oddana całą duszą...

— A więc idź — odpowiedziała Natasza z uśmiechem — i jeszcze jedno, mój drogi, bardzo bym chciała zapoznać się z Katią. Jak by to zrobić?

Zachwyt Aloszy nie miał granic. Natychmiast zaczął snuć projekty, w jaki sposób zawrzeć tę znajomość. Według jego mniemania było to bardzo łatwe: Katia coś obmyśli. Rozwijał swój pomysł z zapałem, namiętnie. Obiecał jeszcze dziś przynieść odpowiedź, za dwie godziny, a wieczór spędzić u Nataszy.

— Naprawdę przyjdziesz? — zapytała żegnając się z nim.

— Czyżbyś wątpiła? Do widzenia, Nataszo, do widzenia, moja ukochana, moja na zawsze ukochana! Do widzenia, Wania! Ach, mój Boże, ja pana niechcący nazwałem Wanią. Iwanie Pietrowiczu, ja pana tak kocham — dlaczego my nie jesteśmy na ty? Bądźmy na ty.

— Bądźmy na ty.

— Chwała Bogu! Przecież mi to setki razy przychodziło do głowy. Ale wciąż jakoś nie śmiałem panu powiedzieć. O, i teraz mówię pan. A przecież to bardzo trudno mówić ty. To, zdaje się, gdzieś u Tołstoja jest dobrze opisane: dwoje dało słowo mówić sobie ty i w żaden sposób nie mogą, wciąż unikają takich zdań, w których są zaimki. Ach, Nataszo! Przeczytamy kiedy Dzieciństwo i Lata chłopięce,(tm) to takie ładne!

— No idź już, idź — wypędzała go Natasza śmiejąc się — plecie z tej radości.

— Do widzenia! Za dwie godziny będę u ciebie! Pocałował ją w rękę i szybko wyszedł.

— Widzisz, widzisz, Wania! — powiedziała i zalała się łzami.

Przesiedziałem u niej dwie godziny, pocieszałem ją i udało mi się wszystko wyperswadować. Naturalnie miała we wszystkim słuszność, we wszystkich swoich obawach. Serce mi się rwało, kiedy myślałem o jej obecnym położeniu, lękałem się o nią. Ale cóż było robić?

Dziwny wydawał mi się i Alosza: kochał ją nie mniej niż dawniej, nawet może mocniej, boleśniej, skutkiem skruchy i wdzięczności. Ale równocześnie nowa miłość mocno się utrwalała w jego sercu. Czym się to skończy — nie można było przewidzieć. Sam byłem bardzo ciekaw Kati. Znowu obiecałem Nataszy, że się z nią poznam.

Pod koniec nawet poweselała. Między innymi, opowiedziałem jej wszystko o Nelly, o Masłobojewie, o Bubnowej, o dzisiejszym moim spotkaniu z księciem u Masłobojewa i o wyznaczonym na siódmą spotkaniu. Wszystko to ogromnie ją zainteresowało. O staruszkach mówiłem z nią niewiele, a o wizycie Ichmieniewa zmilczałem do czasu; projektowany pojedynek Mikołaja Siergieicza z księciem mógł ją przestraszyć. Je) także wydały się bardzo dziwne stosunki księcia z Masłobojewem i niezwykłe jego życzenia nawiązania ze mną znajomości, chociaż wszystko to do pewnego stopnia było usprawiedliwione obecnym położeniem...

O trzeciej wróciłem do domu. Nelly powitała mnie pogodnie.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Punktualnie o siódmej byłem już u Masłobojewa. Przywitał mnie z otwartymi ramionami krzycząc głośno. Samo się przez się rozumie, że był na pół pijany. Ale najbardziej zdziwiły mnie nadzwyczajne przygotowania na moje przyjście. Widać było, że mnie oczekiwano. Śliczny tombakowy samowar kipiał na okrągłym stoliku, nakrytym piękną i kosztowną serwetą. Zastawa do herbaty błyszczała od kryształów, srebra i porcelany. Na drugim stole, nakrytym innego rodzaju, lecz nie mniej cenną serwetą, leżały na talerzykach cukierki, bardzo dobre, kijowskie konfitury, płynne i suche, marmolada, pasta owocowa, gelée [galaretka owocowa], francuskie konfitury, pomarańcze, jabłka oraz orzechy w trzech czy czterech gatunkach — słowem, cały sklep z owocami. Na trzecim stole, nakrytym obrusem śnieżnej białości, leżały najróżnorodniejsze zakąski: kawior, ser, pasztet, kiełbasa, szynka wędzona, ryba — i stało mnóstwo wspaniałych kryształowych karafek z różnymi gatunkami wódek o ślicznych kolorach: zielonych, rubinowych, brązowych, złotych. Wreszcie na maleńkim stoliku z boku, również nakrytym białym obrusem, w dwóch kubełkach do lodu stały butelki szampana. Na stole przed kanapą pyszniły się trzy butelki: sauternes, lafite i koniak — butelki od Jelisiejewa, bardzo drogie. Przy stoliku do herbaty siedziała Aleksandra Siemionowna, skromnie ubrana i uczesana, lecz w sposób wyraźnie wyszukany i zawczasu obmyślony i, trzeba przyznać, bardzo szczęśliwie. Wiedziała, w czym jest jej do twarzy, i wyraźnie była z tego dumna; witając mnie podniosła się nieco uroczyście. Radość i wesołość jaśniały na jej rumianej twarzyczce. Masłobojew siedział w ślicznych chińskich pantoflach, w drogim szlafroku i świeżej, wykwintnej bieliźnie. Na jego koszuli widniały wszędzie, gdzie tylko można je było przyczepić, modne spinki i szpilki. Włosy miał uczesane, napomadowane, z ukośnym przedziałkiem — modnie.

Byłem tak zaskoczony, że zatrzymałem się pośrodku pokoju i patrzyłem z otwartymi ustami to na Masłobojewa, to na Aleksandrę Siemionownę, której zadowolenie z siebie graniczyło z wniebowzięciem.

— Cóż to, Masłobojew, czy masz dziś u siebie proszony wieczór? — zawołałem wreszcie z niepokojem.

— Nie, tylko ciebie — odpowiedział uroczyście.

— Ale co to takiego (wskazałem na zakąski), przecież tu można cały pułk nakarmić.

— I napoić, zapomniałeś o najważniejszym: napoić — dodał Masłobojew.

— I to wszystko tylko dla mnie?

— I dla Aleksandry Siemionowny. To jej się spodobało wszystko tak urządzić.

— O, macie! Wiedziałam z góry! — zawołała Aleksandra Siemionowna czerwieniąc się, ale nie tracąc dobrej miny. — Gościa nie można porządnie przyjąć; zaraz ja jestem winna.

— Od rana, wyobraź sobie, od samego rana, jak tylko się dowiedziała, że przyjdziesz wieczorem, zaczęła się krzątać, zamęczała się...

— Znowu skłamał! Wcale nie od rana, ale od wczoraj wieczorem. Tyś wczoraj wieczorem przyszedł i powiedział mi, że pan przyjdzie do nas z wizytą na cały wieczór...

— To się pani przesłyszała.

— Wcale się nie przesłyszałam, ale tak było. Ja nigdy nie kłamię. I dlaczego nie przyjąć gościa? Żyjemy sobie i żyjemy, nikt do nas nie przychodzi, a wszystko mamy. Niechże porządni ludzie zobaczą, że i my umiemy żyć jak ludzie.

— A co najważniejsze, niech zobaczą, jaka z pani świetna i skrzętna gospodyni — dodał Masłobojew. — Wyobraź sobie, przyjacielu, ja, cóż ja tu zawiniłem! Holenderską koszulę na mnie wsadziła, ponatykała spinek, pantofle, chiński szlafrok, włosy sama mi uczesała i napomadowała: bergamot; chciała spryskać jakimiś perfumami: creme brulee, ale tu już nie wytrzymałem, zbuntowałem się, użyłem mężowskiej władzy...

— Wcale nie bergamot, ale najlepsza francuska pomada z ozdobnego porcelanowego słoika! — podchwyciła Aleksandra Siemionowna z oburzeniem. — Niech pan sam osądzi, Iwanie Pietrowiczu, ani do teatru, ani potańczyć nigdzie nie puszcza, tylko mi suknie kupuje, a co mi po sukniach? Wystroję się i chodzę sama po pokoju. Niedawno uprosiłam go, jużeśmy się całkiem zebrali iść do teatru, tylko się odwróciłam, żeby broszkę przypiąć, a on do kredensu; jeden, drugi — i wstawił się. No i zostaliśmy. Nikt, nikt, nikt nas nie odwiedza; tylko rano przychodzą jacyś ludzie za interesami; mnie zawsze wypędza. A tu i samowary, i serwis jest, i ładne filiżanki — wszystko jest, wszystko darowane. Nawet jedzenie nam przynoszą, tylko wino sami kupujemy i jakąś tam pomadę i te zakąski: pasztet, szynkę i cukierki kupiliśmy dla pana. Żeby chociaż popatrzył kto, jak mieszkamy! Przez cały rok myślałam: przyjdzie gość, prawdziwy gość i my mu wszystko pokażemy i ugościmy go; i ludzie pochwalą, i nam będzie przyjemnie. A żem tego głupca napomadowała, to nawet tego niewart; on lubi tylko w brudach chodzić. O, jaki szlafrok ma: darowany, a czy on wart takiego szlafroka? On by się chciał tylko urzynać. Zobaczy pan, że przed herbatą będzie pana wódką częstował.

— A co! Prawdę mówi; wypijmy, Wania, złotą i srebrną, a potem, z odświeżoną duszą, i do innych napojów przystąpimy.

— No, wiedziałam, że tak będzie!

— Nie bój się, Sasza, i herbatki się napijemy, z koniaczkiem, za pani zdrowie.

— Otóż to! — zawołała klasnąwszy w ręce. — Herbata wprost od chana, po sześć rubli, przedwczoraj kupiec podarował, a on chce ją pić z koniaczkiem! Niech pan nie słucha. Iwanie Pietrowiczu, ja panu zaraz naleję... zobaczy pan, co za herbata!

I zakrzątnęla się koło samowara.

Jasne było, że chcieli mnie zatrzymać na cały wieczór. Aleksandra Siemionowna przez cały rok czekała na gościa i teraz przygotowała się powetować to sobie na mnie. Wszystko to krzyżowało moje plany.

— Słuchaj, Masłobojew — powiedziałem siadając — przecież ja do ciebie wcale nie z wizytą; przyszedłem za interesem, sam mnie wzywałeś, żeby mi coś zakomunikować...

— Interes interesem, a przyjacielska pogawędka swoją drogą.

— Nie, mój drogi, nie licz na to. O wpół do dziewiątej żegnaj. Mam interes; dałem słowo...

— Nie sądzę. Zlituj się, co ty ze mną wyprawiasz! I co ty wyprawiasz z Aleksandrą Siemionowną! Popatrz na nią, po prostu oniemiała. Po cóż mnie napomadowała! Przecież mam na głowie bergamot, pomyśl tylko!

— Wciąż żartujesz, Masłobojew. Ja Aleksandrze Siemionownie obiecuję, że na przyszły tydzień, no, choćby w piątek przyjdę do państwa na obiad; a teraz, bracie, dałem słowo, a raczej po prostu muszę być gdzieś. Lepiej powiedz, co masz mi zakomunikować.

— Więc naprawdę tylko do wpół do dziewiątej! — zawołała Aleksandra Siemionowną nieśmiałym i żałosnym głosem, omal nie płacząc i podając mi filiżankę doskonałej herbaty.

— Niech się pani nie boi, Sasza, wszystko to głupstwa — podchwycił Masłobojew. — On zostanie; to głupstwa. Ot co, Wania, lepiej mi powiedz, dokąd ty tak ciągle chodzisz. Co masz za interesy? Czy można wiedzieć? Bo co dzień gdzieś latasz, nie pracujesz...

— Po co ci to? Zresztą, może kiedyś ci powiem. A ty mi lepiej powiedz, po coś do mnie wczoraj przychodził? Przecież sam ci mówiłem, pamiętasz, że mnie nie będzie w domu!

— Dopierom później sobie przypomniał, a wczoraj nie pamiętałem. Naprawdę, chciałem z tobą pomówić o pewnych sprawach, a przede wszystkim pocieszyć Aleksandrę Siemionownę. "Jest wreszcie ktoś, powiada, jak się okazuje, przyjaciel, dlaczego go nie zaprosisz?" I już cztery doby, bracie, prześladują mnie z tego powodu. Za bergamot na pewno będę miał na tamtym świecie czterdzieści grzechów odpuszczone, ale, myślę sobie, dlaczegóż nie spędzić wieczoru z przyjacielem ? Uciekłem się do strategii: napisałem ci, że niby sprawa tak ważna, że jeżeli nie przyjdziesz, to wszystko w łeb weźmie.

Poprosiłem go, żeby na przyszłość tak nie postępował, lecz po prostu uprzedził. Zresztą, to wyjaśnienie niezupełnie mnie zadowoliło.

— No, a przed paroma godzinami dlaczegoś uciekł? — zapytałem.

— Przed paroma godzinami naprawdę miałem interes, ani trochę nie kłamię.

— Czy nie z księciem?

— Smakuje panu nasza herbata? — zapytała miodowym głosikiem Aleksandra Siemionowna.

Od pięciu minut czekała, żebym pochwalił ich herbatę, a ja się nie domyśliłem.

— Doskonała, Aleksandro Siemionowno, świetna! Jak żyję, nic nie piłem podobnego.

Aleksandra Siemionowna aż się zaczerwieniła z zadowolenia i nalała mi jeszcze.

— Książę! — zawołał Masłobojew. — Ten książę, bracie, to taki szelma, taki filut... no! Ot, co ci powiem, bracie: chociaż ja też jestem filut, ale po prostu z samej wstydliwości nie chciałbym się znaleźć w jego skórze! Ale o tym sza! Tylko tyle ci o nim mogę powiedzieć.

— A ja jakby naumyślnie po to do ciebie przyszedłem, żeby się, między innymi, o nim czegoś dowiedzieć. Ale to później. Dlaczegoś ty wczoraj, pod moją nieobecność, dawał cukierki mojej Helenie i tańczył przed nią? I o czym z nią mogłeś mówić przez półtorej godziny?

— Helena to mała dziewczynka, dwunasto— albo jedenastoletnia, mieszka chwilowo u Iwana Pietrowicza — wyjaśnił Masłobojew zwracając się nagle do Aleksandry Siemionowny. — Spójrz, Wania, spójrz — ciągnął dalej, wskazując na nią palcem — aż się zatrzęsła, kiedy usłyszała, że nieznajomej dziewczynce dawałem cukierki, aż poczerwieniała, jakbyśmy nagle wystrzelili z pistoletu... o, jakie oczka, a świecą jak węgielki. No cóż, Aleksandro Siemionowno, nie ma co ukrywać! Pani jest zazdrosna! Żebym nie powiedział, że to jedenastoletnia dziewczynka, zaraz by mnie za czub wytargała i bergamot by nie pomógł!

— I teraz nie pomoże!

I z tymi słowami Aleksandra Siemionowna jednym susem przyskoczyła do nas spoza stolika do herbaty i zanim Masłobojew zdążył zasłonić głowę, schwyciła go za włosy i porządnie wytargała.

— A masz, a masz! Nie mów wobec gościa, że jestem zazdrosna, nie mów, nie mów, nie mów!

Zarumieniła się nawet i chpciaż się śmiała, jednak Masłobojew nieźle dostał.

— O wszystkim rozpowiada — dodała poważnie, zwracając się do mnie.

— Widzisz, Wania, takie to moje życie! No, przy tej okazji koniecznie wódeczki — zdecydował Masłobojew poprawiając włosy i niemal pędząc w kierunku karafki. Ale Aleksandra Siemionowna uprzedziła go: przyskoczyła do stołu, sama nalała, podała i nawet uprzejmie poklepała go po policzku. Masłobojew z dumą mrugnął na mnie, mlasnął językiem i uroczyście wypił swój kieliszek.

— Co do cukierków, trudno dać odpowiedź — zaczął siadając obok mnie na kanapie. — Kupiłem je trzy dni temu, po pijanemu, w sklepiku z owocami, sam nie wiem po co. Zresztą może po to, żeby poprzeć ojczysty handel-i przemysł, nie wiem na pewno, pamiętam tylko, że szedłem wtedy po po ulicy, pijany, upadłem w błoto, wyrywałem sobie włosy z głowy i płakałem, że nie jestem zdatny do niczego. O cukierkach, rzecz prosta, zapomniałem, no i zostały w kieszeni aż do wczoraj, kiedy usiadłem na nich, sadowiąc się na twojej kanapie. Co się zaś tyczy tańców, to znów ta nietrzeźwość: wczoraj byłem porządnie pijany, a po pijanemu, jeśli jestem zadowolony z losu, czasem tańczę. Ot i wszystko, prócz tego tylko może, że ta sierotka wzbudziła we mnie współczucie, a poza tym nawet mówić ze mną nie chciała, jakby się gniewała. Więc ja w tany, żeby ją rozweselić, i cukierkami poczęstowałem.

— A czyś jej nie chciał przekupić, żeby się od niej czegoś dowiedzieć, przyznaj się otwarcie: umyślnie przyszedłeś do mnie, wiedząc, że mnie w domu nie będzie, żeby pomówić z nią w cztery oczy i coś wybadać, no nie? Przecież wiem, żeś z nią półtorej godziny przesiedział, zapewniłeś ją, że znałeś jej nieboszczkę matkę, i o coś rozpytywałeś.

Masłobojew przymrużył oczy i uśmiechnął się filuternie.

— Pomysł niegłupi — powiedział. — Nie, Wania, to nie to. Właściwie dlaczego nie rozpytać przy okazji? Ale to nie to. Słuchaj, stary przyjacielu, chociaż jestem teraz dosyć pijany, jak zwykle, lecz wiedz, że w złej myśli Filip cię nigdy nie oszuka, w zlej myśli rozumiesz?

— No, a bez zlej myśli?

— No... i bez złej myśli. Ale do diabła z tym, napijmy się, i do rzeczy! Sprawa błaha — ciągnął po wypiciu. — Ta Bubnowa nie ma żadnego prawa zatrzymywać dziewczynki; zbadałem to wszystko. Nie było tu żadnej adoptacji ani nic w tym rodzaju. Matka była jej winna pieniądze, więc ta zabrała do siebie dziewczynkę. Bubnowa, chociaż szelma i złodziejka, ale baba głupia jak wszystkie baby. Nieboszczka miała paszport w porządku, a zatem nic nie stoi na przeszkodzie. Helena może mieszkać u ciebie, chociaż byłoby bardzo dobrze, żeby jakaś uczynna rodzina wzięła ją na wychowanie. Ale na razie niech będzie u ciebie. To nic! Wszystko ci załatwię. Bubnowa nawet palcem nie będzie śmiała kiwnąć. A o nieboszczce matce prawie nic pewnego się nie dowiedziałem. To wdowa po kimś, nazwiskiem Salzmann.

— Tak; tak właśnie mi Nelly mówiła.

— No więc sprawa skończona. A teraz, Wania — zaczął mówić nieco uroczyście — mam do ciebie jedną prośbę. Spełnij ją. Opowiedz mi, o ile możności szczegółowo, co ty masz za interesy, dokąd chodzisz, gdzie bywasz całymi dniami. Chociaż trochę słyszałem i wiem, ale muszę wiedzieć znacznie szczegółowiej.

Ten uroczysty ton zdziwił mnie, a nawet zaniepokoił.

— A cóż to takiego? Na co ci ta wiadomość? I pytasz tak uroczyście...

— Ot, co ci powiem, Wania, nie tracąc słów: chcę ci oddać przysługę. Widzisz, przyjacielu, gdybym chciał być chytry wobec ciebie, umiałbym i bez tego uroczystego tonu cię wybadać. A ty podejrzewasz jakiś podstęp: wczoraj cukierki... przecież zrozumiałem. Skoro mówię uroczystym tonem, to znaczy, że interesuję się tym wszystkim nie dla siebie, lecz dla ciebie. Więc nie miej wątpliwości i mów bez ogródek szczerą prawdę...

— Ale co za przysługę? Słuchaj, Masłobojew, dlaczego nie chcesz mi nic opowiedzieć o księciu? To mi jest potrzebne. W ten sposób oddasz mi przysługę.

— O księciu? Hm!... No, niechże będzie, powiem ci wprost: wypytuję cię teraz z powodu księcia.

— Jak to?

— Otóż tak: zauważyłem, bracie, że wplątał się jakoś w twoje sprawy; poza tym, opowiadał mi o tobie. W jaki sposób dowiedział się, że my się znamy — to nie twoja rzecz. A najważniejsze: strzeż się tego księcia. To Judasz-sprzedawczyk, a nawet gorzej. I dlatego, kiedy zobaczyłem, że wywiera wpływ na bieg twoich spraw, zadrżałem o ciebie. Zresztą przecie ja o niczym nie wiem; dlatego właśnie proszę cię, żebyś mi opowiedział, abym mógł osądzić... I nawet po to cię dziś do siebie zaprosiłem. To jest właśnie ta ważna sprawa, mówię otwarcie.

— W każdym razie powiedz mi choć cokolwiek, choć to, dlaczego powinienem się tak obawiać księcia.

— Dobrze, niech i tak będzie; mnie, bracie, na ogół używają czasem i do innych spraw. Ale powiedz sam: przecież niektórzy ludzie ufają mi tylko dlatego, że nie jestem papla. Jakże więc mógłbym ci o wszystkim opowiadać? Więc nie miej pretensji, jeżeli opowiem ogólnikowo, nazbyt ogólnikowo; tyle tylko, żeby ci dowieść, jaki to łotr. No, więc najpierw ty zaczynaj o sobie.

Postanowiłem, że w moich sprawach me mam absolutnie nic do ukrywania przed Masłobojewem. Sprawa Nataszy nie była tajemnicą, przy tym mogłem spodziewać się dla niej pewnej pomocy od Masłobojewa. Naturalnie w moim opowiadaniu, w miarę możności, ominąłem niektóre punkty. Masłobojew ze szczególną uwagą słuchał wszystkiego, co tyczyło księcia, w wielu miejscach mnie zatrzymywał, w wielu kwestiach zadawał pytania, toteż opowiadanie moje było dość szczegółowe.

— Hm! Mądrą głowę ma ta panna — zdecydował Masłobojew. — Jeżeli nawet niezupełnie trafnie domyśliła się co do księcia, to jedno jest już dobre, że od razu poznała, z kim ma do czynienia, i zerwała wszelkie stosunki. Zuch z tej Natalii Nikołajewny! Piję za jej zdrowie! (Wypił.) Tutaj nie tylko rozum, tu i serce było potrzebne, żeby się nie dać oszukać. I serce nie zawiodło. Naturalnie jej sprawa jest przegrana: książę dopnie swego i Alosza ją porzuci. Żal mi tylko Ichmieniewa — dziesięć tysięcy zapłaci temu łajdakowi! A któż zajmował się jego sprawą, kto ją prowadził? Pewnie sam! E-ech! Tacy to oni, ci zapaleńcy, ci szlachetni ludzie! Do niczego niezdatni! Nie tak trzeba było postępować z księciem. Ja bym dla Ichmieniewa wyszukał takiego adwokata, że e-ech! I ze zniecierpliwieniem uderzył pięścią w stół.

— No, a teraz cóż o księciu?

— A ty wciąż o księciu. I cóż mam o nim mówić? Żałuję, że się z tym wyrwałem. Przecież ja, Wania, chciałem cię tylko co do tego łotra uprzedzić, żeby, że tak powiem, ochronić cię od jego wpływu. Kto z nim się wiąże, ten nie jest bezpieczny. Więc uważaj, ot i wszystko. A tyś już pomyślał, że ja chcę ci zakomunikować Bóg wie jakie tajemnice paryskie.[20] Zaraz widać, żeś powieściopisarz! No, cóż mam mówić o łajdaku? Łajdak jest łajdakiem, i koniec... Ot na przykład opowiem ci jedną jego sprawkę, naturalnie nie wymieniając miejsc, miast, osób, czyli bez ścisłości kalendarzowej. Wiesz, że on jeszcze za czasów pierwszej młodości, kiedy był zmuszony utrzymywać się z pensji biurowej, ożenił się z bogatą córką kupca. No, z tą kupiecką córką niezbyt uprzejmie się obszedł i chociaż nie o nią teraz chodzi, ale zwrócę ci uwagę, przyjacielu, że przez całe życie najlepiej lubił takie sprawy obrabiać. A więc wyjechał za granicę. Tam...

— Zaczekaj, Masłobojew, o jakiej podróży mówisz? W którym roku?

— Akurat dziewięćdziesiąt dziewięć lat i trzy miesiące temu. Otóż tam właśnie uwiódł pewną córkę pewnego ojca i zabrał ze sobą do Paryża. I jak to zrobił! Ojciec był czymś w rodzaju fabrykanta czy też był wspólnikiem w jakimś przedsiębiorstwie. Nie wiem na pewno. Przecież jeżeli ci to opowiadam, to na podstawie własnych domysłów i wniosków, wyciągniętych z innych danych. Otóż książę go oszukał, przystępując wraz z nim do tego przedsiębiorstwa. Oszukał z kretesem i wyciągnął od niego pieniądze. Co do zabranych pieniędzy, stary naturalnie posiadał jakieś dokumenty. A książę chciał tak wziąć, żeby nigdy nie oddać, po naszemu po prostu ukraść. Stary miał córkę i ta córka była piękna, a w tej pięknej córce był zakochany pewien idealista, bratnia dusza Schillera, poeta i równocześnie kupiec, młody marzyciel, słowem do szpiku kości Niemiec, jakiś Pfeferkuchen.

— Nazywał się Pfeferkuchen?

— Może i nie Pfeferkuchen, niech go diabli porwą, nie o niego chodzi. Otóż książę zabrał się do córki, i to tak chytrze, że ta zakochała się w nim jak wariatka. Więc księciu zachciało się dwóch rzeczy: po pierwsze, posiąść córeczkę, a po drugie, dokumenty, tyczące suniy zabranej od starego. Klucze od wszystkich szkatułek miała córka. A stary kochał córkę do szaleństwa, do tego stopnia, że nie chciał jej za mąż wydawać. Serio, zazdrosny był o każdego konkurenta, nie rozumiał, jak można się z nią rozstać, i Pfeferkuchena przepędził, dziwak taki, Anglik...

— Anglik? A gdzież to się wszystko działo?

— Ja tylko tak powiedziałem: Anglik, dla porównania, a ty zaraz chwytasz za słowo. Działo się to w mieście Santa-fé-de Bogotá, a może i w Krakowie, ale najprawdopodobniej w Furstentum [księstwie] Nassau, tym samym, co na wodzie selcerskiej piszą, właśnie Nassau; wystarczy? No więc książę pannę uwiódł i uprowadził od ojca, przy czym na życzenie księcia panna zabrała ze sobą niektóre dokumenciki. Przecież zdarza się taka miłość, Wania! Tful Mój Boże, a przecież dziewczyna była uczciwa, szlachetna, wzniosła! Co prawda, może nie bardzo się znała na dokumentach. Jedno jej nie dawało spokoju: że ojciec ją przeklnie. Książę i na to znalazł sposób; dał jej formalnie prawne zobowiązanie, że się z nią ożeni. W ten sposób upewnił ją, że wyjadą tylko na jakiś czas, na przejażdżkę, a kiedy gniew starego osłabnie, wrócą jako małżeństwo i będą sobie żyć we troje, robić majątek — i tak aż do nieskończoności. Uciekła, stary ją przeklął, no i zbankrutował. Za nią i Frauenmilch pociągnął do Paryża, rzucił wszystko, i handel rzucił, zakochany był ogromnie.

— Poczekaj! Co za Frauenmilch?

— No ten, jak mu tam! Feuerbach... tfu, do diabła, Pfeferkuchen! Ano, książę naturalnie nie mógł się ożenić, cóż by na to hrabina Chlestow powiedziała, co by mówił baron Pomojkin? A więc trzeba było oszukać. Oszukał ją zatem wyjątkowo bezczelnie. Po pierwsze, o mało że jej nie bił, po drugie, umyślnie zaprosił do siebie Pfeferkuchena, ten zaczął przychodzić, stał się jej przyjacielem, no i chlipali razem, całymi wieczorami siedzieli sami, opłakiwali swoje nieszczęścia, Pfeferkuchen ją pocieszał; wiadomo — anielskie dusze. Otóż książę umyślnie ich nabrał: raz zastał późno oboje i wymyślił, że między nimi coś zaszło, przyczepił się do czegoś: "Na własne oczy, powiada, widziałem." No, i wyrzucił ich za drzwi, a sam na jakiś czas wyjechał do Londynu. A ta była już w ciąży; gdy ją wypędził, urodziła córkę... to jest nie córkę, tylko syna, właśnie synka. Dali ma na chrzcie imię Wołodia. Pfeferkuchen był ojcem chrzestnym. No i pojechała z Pfeferkuchenem. Ten miał jakieś niewielkie pieniądze. Objechała Szwajcarię, Włochy... czyli była we wszystkich tych poetycznych krajach, gdzie się należy. Wciąż płakała, a Pfeferkuchen chlipał i sporo lat minęło w ten sposób, a dziewczynka podrosła. Wszystko to byłoby dla księcia pomyślne z wyjątkiem jednego: zobowiązanie małżeństwa, którego nie wycofał. "Podły z ciebie człowiek — powiedziała mu przy pożegnaniu — okradłeś mnie, zhańbiłeś, a teraz porzucasz. Żegnaj! Ale zobowiązania ci nie oddam. Nie dlatego, żebym kiedykolwiek chciała wyjść za ciebie, lecz dlatego, że ty się boisz tego dokumentu. A więc niech na zawsze zostanie w moich rękach." Słowem, rozgniewała się, ale książę był zupełnie spokojny. W ogóle, dla takich łajdaków doskonale jest mieć do czynienia z tak zwanymi wzniosłymi istotami. Są tak szlachetne, że zawsze łatwo je oszukać, a po drugie, zwykle reagują wzniosłą t szlachetną pogardą, zamiast praktycznie zastosować prawo, jeżeli tylko można je zastosować. No, choćby ta matka: zareagowała dumną pogardą i chociaż zatrzymała przy sobie dokument, przecież książę wiedział, że ona prędzej się powiesi, niż go zużytkuje w tej sprawie, i był do czasu spokojny. Co do niej, to chociaż napluła mu w podłą twarz, ale przecież Wołodia został jej na rękach; gdyby umarła, co się z nim stanie? Ale nad tym się nie zastanawiano. Bruderschaft również dodawał jej otuchy i nie zastanawiał się; czytywali razem Schillera. W końcu Bruderschaft od czegoś skisł i umarł...

— Właśnie ten Pfeferkuchen?

— No ten, niech go diabli porwą! A ona...

— Zaczekaj! Ileż lat podróżowali?

— Akurat dwieście. No i wróciła do Krakowa. Ojciec jej nie przyjął, przeklął, ona umarła, a książę podskoczył z radości. I ja tam byłem, miód i wino piłem, po brodzie kapało, w gębie nic nie zostało... Wypijemy, bracie!

— Podejrzewałem, że ty w tej sprawie mu pomagasz, Masłobojew.

— Koniecznie chcesz, żeby tak było?

— Nie rozumiem tylko, co ty tu możesz zrobić!

— Widzisz, jak ona wróciła do Madrytu po dziesięcioletniej nieobecności, pod cudzym nazwiskiem, to trzeba było wszystkiego się dowiedzieć, i o Bruderschafcie, i o starym, i czy ona naprawdę wróciła, i o latorośli, i czy umarła, i czy me ma papierów, i tak dalej do nieskończoności. I jeszcze o niektórych rzeczach. Wstrętny to człowiek, strzeż się go, Wania. Co do Masłobojewa, ot co masz o nim myśleć: nigdy, za nic nie nazywaj go łotrem! Chociaż i jest łotrem (podług mnie, nie ma człowieka niełotra), ale nie w stosunku do ciebie. Jestem mocno pijany, ale słuchaj: jeżeli kiedykolwiek, prędzej czy później, teraz czy na przyszły rok, wyda ci się, że Masłobojew w jakiś sposób cię nabrał (i proszę cię, nie zapominaj tego słowa: nabrał), wiedz, że to bez złej woli. Masłobojew czuwa nad tobą. I dlatego nie wierz podejrzeniom, tylko najlepiej przyjdź i szczerze, po bratersku rozmów się z samym Masłobojewem. No, a teraz chcesz pić?

— Nie.

— A przekąsić?

— Nie, bracie, wybacz mi...

— No, to się zabieraj, trzy na dziewiątą, i jesteś taki teraz nadęty, już czas na ciebie.

— Co? Jak to? Urżnął się do nieprzytomności i gościa wypędza! Zawsze taki! Ach, ty bezwstydniku! — zawołała Aleksandra Siemionowna omal nie płacząc.

— Pieszy konnemu nie dorówna! Aleksandro Siemionowno, zostaniemy razem i będziemy się wzajemnie ubóstwiać. A to generał! Nie, Wania, zełgałem; tyś nie generał, ale ja jestem łotr! Popatrz, do czego jestem teraz podobny? Czym ja jestem wobec ciebie? Wybacz, Wania, nie sądź mnie źle i pozwól wynurzyć...

Objął mnie i zalał się łzami. Zacząłem zbierać się do wyjścia.

— Ach, mój Boże! A tu już kolacja gotowa — mówiła Aleksandra Siemionowna, straszliwie zmartwiona. — W piątek przyjdzie pan do nas?

— Przyjdę, Aleksandro Siemionowno, słowo honoru, że przyjdę.

— Ale pan może brzydzi się, że on taki... pijanica. Niech pan się nim nie brzydzi, Iwanie Pietrowiczu, on jest dobry, bardzo dobry, a jak pana kocha! On mi o panu teraz dzień i noc mówi, wciąż o panu. Umyślnie kupił dla mnie pańskie książki, jeszcze nie przeczytałam, jutro zacznę. A jak mi będzie miło, gdy pan przyjdzie! Z nikim się nie widuję, nikt do nas nie przychodzi. Mamy wszystko, a siedzimy sami. Teraz siedziałam, słuchałam, przysłuchiwałam się, jak pan mówił i jak to pięknie... A więc do piątku!

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Szedłem do domu pośpiesznie, słowa Masłobojewa sprawiły na mnie silne wrażenie. Bóg raczy wiedzieć, co mi przychodziło do głowy... Jakby naumyślnie, w domu czekało na mnie pewne zdarzenie, które wstrząsnęło mną jak prąd elektryczny.

Wprost przed bramą domu, w którym mieszkałem, stała latarnia. Gdy się tylko zbliżyłem do bramy, nagle spod latarni podbiegła ku mnie jakaś dziwna postać, tak że nawet krzyknąłem, jakaś żywa istota, wystraszona, drżąca, na pół obłąkana, i z krzykiem uczepiła się moich rąk. Owładnęło mną przerażenie. Była to Nelły.

— Nelly! Co ci jest? — zawołałem — co to znaczy?

— Tam na górze... on jest... u nas!

— Kto taki? Chodźmy! chodź razem ze mną.

— Ja nie chcę, nie chcę! Poczekam, aż on odejdzie... w sieni... nie chcę.

Poszedłem na górę z jakimś dziwnym przeczuciem, otworzyłem drzwi i zobaczyłem księcia. Siedział przy stole i czytał moją powieść. W każdym bądź razie książka była otwarta.

— Iwanie Pietrowiczu! — zawołał z radością. — Tak się cieszę, że pan wreszcie wrócił. Przed chwilą chciałem już odejść. Więcej niż godzinę czekałem na pana. Dałem dzisiaj słowo hrabinie, na jej usilne naleganie i prośbę, że wieczorem przyjdę do niej z panem. Tak prosiła, tak pragnie pana poznać! Ponieważ pan mi już to obiecał, postanowiłem sam zajechać zawczasu, zanim pan zdąży gdzieś wyjść, i zabrać pana ze sobą. Niech pan sobie wyobrazi mój żal; przyjeżdżam, a pańska poshigaczka mówi mi, że pana nie ma. Co robić! Przecie dałem słowo honoru, że przyjdę z panem; dlatego też postanowiłem z kwadrans na pana poczekać. Ale taki to i kwadrans: otworzyłem pańską powieść i zaczytałem się. Iwanie Pietrowiczu! Ależ to świetne! Pan jest niedoceniony po tym dziele! Pan mi łzy wycisnął. Płakałem, a przecież niezbyt często płaczę...

— Więc pan życzy sobie, żebym jechał? Przyznam się panu, że teraz... chociaż na ogół wcale się nie wymawiam, ale...

— Na Boga, jedźmy! W jakim położeniu mnie pan stawia? Przecież czekałem na pana półtorej godziny!... Przy tym muszę, muszę pomówić z panem, wie pan o czym? Pan całą tę sprawę zna lepiej ode mnie... Może coś postanowimy, do czegoś się dogadamy, niech pan pomyśli! Na litość boską, niech pan nie odmawia!

Zdecydowałem, że wcześniej czy później będę musiał tam pojechać. Może Natasza jest teraz sama i jestem jej potrzebny, ale przecież poleciła mi możliwie jak najprędzej zapoznać się z Katią. W dodatku może Alosza tam jest. Wiedziałem, że Natasza nie uspokoi się, dopóki nie przyniosę jej wieści o Kati, i postanowiłem jechać. Ale niepokoiła mnie Nelly.

— Proszę poczekać chwilę — powiedziałem do księcia i wyszedłem na schody. Nelly stała tam w ciemnym kącie.

— Dlaczego nie chcesz wejść, Nelly? Co on ci zrobił? O czym z tobą mówił?

— Nic... Nie chcę, nie chcę... — powtórzyła — boję się...

Prosiłem ją, zaklinałem, nic nie pomogło. Umówiłem się z nią, że jak tylko wyjdę z księciem, wróci do pokoju i zamknie drzwi na klucz.

— I nikogo do siebie nie puszczaj, Nelly, choćby cię kto nie wiem jak prosił.

— A pan jedzie z nim?

— Tak.

Drgnęła i schwyciła mnie za rękę, jakby prosząc, żebym nie jechał, ale nie powiedziała ani słowa. Postanowiłem jutro rozpylać ją szczegółowo.

Przeprosiwszy księcia, zacząłem się przebierać. Książę przekonywał mnie, że tam niepotrzebne są żadne stroje, żadne toalety.

— Wystarczy się trochę odświeżyć! — dodał obejrzawszy mnie od stóp do głów wzrokiem inkwizytora — wie pan, jednak te światowe przesądy... przecież nie można całkowicie się od nich uwolnić. Jeszcze długo do tego nie dojdzie w naszym świecie — zakończył zobaczywszy z zadowoleniem, że mam frak.

Wyszliśmy. Na schodach przeprosiłem go, wróciłem do pokoju, dokąd już wśliznęła się Nelly, i jeszcze raz się z nią pożegnałem. Była bardzo wzburzona. Twarz jej zsiniała. Bałem się o nią; ciężko mi było ją opuszczać.

— Dziwna ta pańska posługaczka — mówił do mnie książę schodząc ze schodów. — Ta mała dziewczynka, to pańska posługaczka?

— Nie... ona tak... mieszka u mnie chwilowo.

— Dziwna dziewczynka. Jestem przekonany, że to wariatka. Niech pan sobie wyobrazi, najpierw odpowiadała mi składnie, ale później, jak mi się lepiej przyjrzała, rzuciła się ku mnie, krzyknęła, zadrżała, wpiła się we mnie palcami... chce coś powiedzieć — nie może. Przyznam się, że to mnie przestraszyło, już chciałem uciec, ale ona, chwała Bogu, sama ode mnie uciekła. Byłem zdumiony. Jak pan może się z nią zżyć?

— Jest chora na epilepsję — odpowiedziałem.

— Aha! No, to nie takie dziwne... jeżeli ma ataki.

Jedno mi się wówczas wydało: że wczorajsza wizyta Masłobojewa, który wiedział, że mnie nie ma w domu, dzisiejsza moja wizyta u Masłobojewa, dzisiejsze opowiadanie Masłobojewa, wygłoszone po pijanemu i wbrew jego woli, zaproszenie na siódmą i przekonywanie mnie, żebym nie wierzył w jego podstęp, a wreszcie książę, który oczekiwał na mnie półtorej godziny, wiedząc może, iż jestem u Masłobojewa, podczas gdy Nelly uciekła przed nim na ulicę — wszystko to miało ze sobą jakiś związek. Było o czym myśleć.

Przed bramą czekał powóz. Wsiedliśmy i pojechaliśmy.

ROZDZIAŁ ÓSMY

Mieliśmy jechać niedaleko, w stronę Targowego Mostu. W pierwszej chwili milczeliśmy. Myślałem ciągle: jak też zacznie ze mną mówić? Zdawało mi się, że będzie mnie badać, próbować, rozpytywać. Lecz książę zaczął mówić bez wszelkich wybiegów i przystąpił wprost do rzeczy.

— Jedno mnie teraz szczególnie martwi, Iwanie Pietrowiczu — zaczął — i o tym przede wszystkim chcę z panem pomówić i poprosić o radę: już dawno postanowiłem nie wykorzystywać wygranego przeze mnie procesu i zrzec się spornych dziesięciu tysięcy na rzecz Ichmieniewa. Jak mam postąpić?

"Niemożliwe, żebyś nie wiedział, jak postąpić — przemknęło mi przez myśl. — Czy aby nie stroisz sobie ze mnie żartów?"

— Nie wiem — odpowiedziałem jak mogłem najprostoduszniej — w innych sprawach, w tych, które dotyczą Natalii Nikołajewny, gotów jestem zakomunikować wiadomości niezbędne dla pana i dla nas wszystkich, ale w tej sprawie z pewnością wie pan więcej niż ja.

— Nie, nie, na pewno mniej. Pan ich zna i może nawet Natalia Nikołajewna nieraz panu mówiła, co o tym myśli; to jest dla mnie głównym wskaźnikiem. Pan może mi okazać dużą pomoc; a sprawa jest ogromnie trudna. Jestem gotów ustąpić, a nawet nieodwołalnie postanowiłem ustąpić, bez względu na to, jak się skończą inne sprawy; rozumie pan? Jak, w jakiej formie zrobić to ustępstwo — oto pytanie. Stary Ichmieniew jest dumny, zawzięty; kto wie, może obrazi go moja dobra wola i wzgardzi tymi pieniędzmi...

— Ale przepraszam, czy pan uważa, że te pieniądze są pańskie, czy jego?

— Proces wygrałem, a więc pieniądze są moje.

— Ale według sumienia?

— Rozumie się, że uważam je za swoje — odpowiedział, trochę zrażony moją bezceremonialnością. — Zresztą, zdaje się, że pan nie zna istoty całej tej sprawy. Nie pomawiam Ichmieniewa o umyślne oszustwo i, przyznam się panu, nigdy go o to nie oskarżałem. Jest winien niedopatrzenia, niedbalstwa w powierzonych mu sprawach, a w myśl naszej dawnej umowy, za niektóre z takich spraw był odpowiedzialny materialnie. Ale wie pan, że nawet i nie o to chodzi: chodzi o naszą kłótnię, o wzajemnie rzucone wówczas obelgi, o obustronnie urażoną miłość własną. Możliwe, że nawet bym nie zwrócił wówczas uwagi na te marne dziesięć tysięcy; ale pan wie naturalnie, z powodu czego i w jaki sposób zaczęła się wtedy cała sprawa. Zgadzam się, byłem podejrzliwy, nie miałem może racji (to znaczy, wówczas nie miałem racji, lecz tego nie spostrzegłem, i w uniesieniu, dotknięty jego impertynencjami, nie chciałem ominąć sposobności j wytoczyłem sprawę). Może wszystko wyda się panu niezupełnie szlachetne z mojej strony. Nie usprawiedliwiam się; zwrócę tylko panu uwagę, że gniew i, co najważniejsze, podrażniona miłość własna to jeszcze nie brak szlachetności, ale rzecz naturalna, ludzka, i przyznam się, powtarzam panu, że Ichmieniewa przecież nie znałem prawie wcale i dawałem zupełną wiarę wszystkim tym pogłoskom o Aloszy i o córce Ichmieniewa, co zatem więc idzie, mogłem również wierzyć w rozmyślną kradzież pieniędzy... Ale zostawmy to. Najważniejsze, jak mam teraz postąpić. Zrzec się pieniędzy? Ale jeżeli równocześnie powiem, że i teraz swoje dochodzenie uważam za słuszne, przecież to znaczy, że ja mu je daję z łaski. A niech pan doda do tego drażliwą sytuację Natalii Nikołajewny... On na pewno odrzuci pieniądze...

— Widzi pan, sam pan mówi: odrzuci, stąd wniosek, że uważa go pan za człowieka uczciwego, i dlatego może pan być zupełnie pewien, że nie kradł pańskich pieniędzy. A jeżeli tak, to dlaczego by pan nie miał pójść do niego i oświadczyć mu po prostu, że uważa pan swoje dochodzenie za bezprawne. To byłoby szlachetne i Ichmieniew może nie odmówiłby wówczas przyjęcia swoich pieniędzy.

— Hm!... swoje pieniądze; o to właśnie chodzi; czegóż pan żąda ode mnie? Iść i oświadczyć mu, że uważam swoje dochodzenie za bezprawne? Po cóżeś dochodził, jeżeliś wiedział, że twoje dochodzenie jest bezprawne? Wszyscy mi to w oczy powiedzą. A ja na to nie zasłużyłem, bo dochodziłem prawnie; nigdzie nie mówiłem i nie pisałem, że mnie okradł, ale i teraz jestem przekonany o jego nieoględności, lekkomyślności i nieumiejętności w prowadzeniu interesów. Te pieniądze stanowczo do mnie należą i dlatego trudno mi siebie oczerniać, i wreszcie, powtarzam panu, stary sam sobie wyrządził krzywdę, a pan mnie zmusza, żebym go prosił o przebaczenie za tę krzywdę — to ciężka rzecz.

— Zdaje mi się, że jeżeli dwóch ludzi chce się pogodzić, to...

— To to jest łatwe, sądzi pan?

— Tak.

— Nie, czasami bardzo trudne, zwłaszcza...

— Zwłaszcza gdy z tym są związane inne okoliczności. W tym się zgadzam z panem. Sprawa Natalii Nikołajewny i pańskiego syna powinna być rozstrzygnięta przez pana we wszystkich tych punktach, które od pana zależą, i rozstrzygnięta zadowalająco dla Ichmieniewów. Tylko wówczas będzie pan mógł rozmawiać z Ichmieniewem zupełnie szczerze o procesie. Teraz zaś, kiedy jeszcze nic nie jest rozstrzygnięte, ma pan tylko jedną drogę; uznać niesłuszność swoich dochodzeń, wyznać to otwarcie, a jeżeliby trzeba było, nawet publicznie — oto moje zdanie; mówię je panu otwarcie, dlatego że pan sam o nie pytał i zapewne nie życzy! sobie, żebym był nieszczery. To zaś pozwala mi zapytać: dlaczego pana dręczy sprawa zwrotu tych pieniędzy? Jeżeli pan uważa, że miał pan słuszność w swoim dochodzeniu, to po cóż oddawać? Niech pan mi wybaczy ciekawość, lecz to jest tak związane z innymi okolicznościami...

— A jak pan sądzi? — zapytał nagle, jakby zupełnie nie słysząc mojego pytania. — Czy jest pan pewny, że stary Ichmieniew odmówi przyjęcia dziesięciu tysięcy, jeżeliby mu wręczyć te pieniądze bez żadnych usprawiedliwień i... i... nawet nic nie łagodząc!

— Rozumie się, że odmówi!

Uniosłem się i aż zatrząsłem się z oburzenia. To bezczelnie sceptyczne pytanie sprawiło na mnie takie wrażenie, jakby książę napluł mi prosto w oczy. Z tym upokorzeniem łączyło się i inne: ordynarna, wielkoświatowa maniera, polegająca na tym, że książę nie odpowiadając na moje pytanie, jakby go nie zauważył, zadał mi inne, widocznie dając mi do zrozumienia, że się zbytnio zagalopowałem i spoufaliłem, ośmieliwszy się stawiać mu takie pytania. Nie znosiłem tej wielkoświatowej maniery i jeszcze dawniej ze wszystkich sił oduczałem od niej Aloszę.

— Hm!... Jest pan zbyt zapalczywy i na świecie niektóre sprawy inaczej się załatwia, niż pan sobie wyobraża — spokojnie zauważył książę w odpowiedzi na mój okrzyk. — Zresztą sądzę, że mogłaby to po części rozstrzygnąć Natalia Nikołajewna: niech pan jej to zakomunikuje. Ona mogłaby udzielić rady.

— Bynajmniej — odpowiedziałem brutalnie. — Pan nie był łaskaw wysłuchać tego, co przed chwilą zacząłem mówić, i przerwał mi. Natalia Nikołajewna zrozumie, że jeśli pan zwraca pieniądze nieszczerze i bez tych wszelkich, jak pan je nazywa, złagodzeń, to znaczy, że pan płaci ojcu za córkę, a jej za Aloszę, słowem, daje pan pieniężne odszkodowanie...

— Hm!... więc pan mnie w ten sposób rozumie, mój poczciwy Iwanie Pietrowiczu! — Książę się roześmiał. Dlaczego się roześmiał? — A tymczasem — ciągnął dalej — mamy ze sobą jeszcze tyle, tyle do pomówienia. Ale teraz nie ma na to czasu. Proszę pana tylko, niech pan to jedno zrozumie: sprawa tyczy się bezpośrednio Natalii Nikołajewny i cała jej przyszłość, wszystko zależy po części od tego, jak ja i pan postanowimy i do czego się dogadamy. Pan tu jest niezbędny, sam pan zobaczy. I dlatego jeżeli pan nadal obdarza Natalię Nikołajewnę przywiązaniem, nie może pan odmawiać mi wyjaśnień na ten temat, chociażby pan nie czuł do mnie sympatii. Ale oto jesteśmy na miejscu... à bientôt [niebawem (wrócimy do tej rozmowy)].

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Hrabina mieszkała pięknie. Pokoje były urządzone komfortowo i ze smakiem, chociaż zupełnie bez przepychu. Wszystko jednak nosiło charakter chwilowego pobytu; było to tylko przyzwoite mieszkanie na jakiś czas, nie zaś stała, zasiedziała rezydencja bogatej rodziny, z całym rozmachem wielkoparistwa i ze wszystkimi zachciankami, uważanymi za niezbędne. Krążyła pogłoska, że hrabina wyjeżdża na lato do swego majątku (zrujnowanego i wielokrotnie zastawianego) w symbirskiej gubernii że książę jej towarzyszy. Słyszałem już o tym i z niepokojem pomyślałem: "Jak postąpi Alosza, jeżeli Katia odjedzie z hrabiną?" Z Nataszą jeszcze nie mówiłem o tym, bałem się, jednak na podstawie pewnych spostrzeżeń zdążyłem zauważyć, że i ona chyba o tym już wie. Ale Nataszą milczała i kryła się ze swym cierpieniem.

Hrabina przyjęła mnie bardzo łaskawie, życzliwie podała mi rękę i potwierdziła, że od dawna już pragnęła mnie widzieć u siebie. Sama nalewała herbatę z pięknego, srebrnego samowara, przy którym usiedliśmy — ja, książę i jeszcze jakiś bardzo wielkoświatowy pan, w podeszłym wieku, z gwiazdą, trochę sztywny, o wyglądzie dyplomaty. Zdaje się, że tego gościa bardzo poważano. Hrabina, po powrocie zza granicy, nie zdążyła jeszcze tej zimy nawiązać w Petersburgu szerokich koneksji i ustalić swojej sytuacji, tak jak tego pragnęła i tak jak na to liczyła. Oprócz owego pana nie było nikogo i nikt nie przyszedł przez cały wieczór. Szukałem oczami Katarzyny Fiodorowny; była w drugim pokoju z Aloszą, ale dowiedziawszy się, że jesteśmy, natychmiast wyszła do nas. Książę uprzejmie pocałował ją w rękę, a hrabina wskazała jej mnie. Książę zaraz nas zapoznał. Przypatrywałem się jej z niecierpliwą uwagą; była to delikatna blondynka, biało ubrana, niewysokiego wzrostu, o łagodnym i spokojnym wyrazie twarzy, "o zupełnie błękitnych oczach", jak mówił Aloszą, piękna przez swą młodość, i tyle. Spodziewałem się zobaczyć doskonałą piękność, lecz piękności nie było. Regularny, delikatnie zarysowany owal twarzy, dość regularne rysy, gęste i istotnie piękne włosy, zwyczajnie i po domowemu uczesane, łagodne, badawcze spojrzenie; gdybym ją gdzieś spotkał, przeszedłbym obok niej nie zwróciwszy na nią szczególnej uwagi; ale to było tak tylko na pierwszy rzut oka; miałem sposobność tegoż wieczora przyjrzeć się jej trochę lepiej. Już chociażby to, jak podała mi rękę patrząc przez cały czas w oczy z jakąś naiwnie natężoną uwagą, uderzyło mnie oryginalnością i nie wiem dlaczego mimo woli uśmiechnąłem się do niej. Widocznie od razu poczułem, że mam przed sobą istotę o czystym sercu. Hrabina patrzyła na nią uważnie. Katia, uścisnąwszy mi rękę, odeszła z pewnym pośpiechem i usiadła w drugim końcu pokoju z Aloszą. Aloszą witając się ze mną, szepnął: "Ja tutaj tylko na chwilę, ale zaraz idę tam."

"Dyplomata" (nie znam jego nazwiska, więc nazywam go dyplomatą, żeby jakoś nazywać) mówił spokojnie i wyniośle, rozwijając jakąś myśl. Hrabina słuchała go uważnie, książę uśmiechał się zachęcająco i pochlebcze; mówca często się ku niemu zwracał, widocznie ceniąc w nim godnego słuchacza. Podano mi herbatę i pozostawiono w spokoju, z czego byłem bardzo zadowolony. Tymczasem przypatrywałem się hrabinie; na razie wywarła na mnie, jakoś wbrew mojej woli, dodatnie wrażenie. Była chyba już niemłoda, ale wydało mi się, że nie ma więcej niż dwadzieścia osiem lat. Twarz miała jeszcze świeżą i zapewne kiedyś, za czasów pierwszej młodości, bardzo piękną. Jej ciemnorude włosy były jeszcze dość gęste; spojrzenie miała niezwykle dobre, ale jakieś roztargnione i żartobliwie ironiczne. Ale teraz z jakichś względów wyraźnie panowała nad sobą. Spojrzenie to zdradzało również znaczną inteligencję, lecz przede wszystkim dobroć i wesołość. Wydało mi się, że zasadniczym rysem jej charakteru była pewna lekkomyślność, pożądanie rozkoszy i jakiś dobroduszny egoizm, może nawet dość silny. We wszystkim ulegała księciu, który miał na nią ogromny wpływ. Wiedziałem, że mieli z sobą romans, słyszałem również, że książę był aż nazbyt mało zazdrosnym kochankiem podczas ich pobytu za granicą; ale wciąż mi się zdawało, i teraz mi się zdaje, że wiązało ich, prócz dawnych stosunków, jeszcze coś innego, jakiś sekret, coś w rodzaju wzajemnego zobowiązania, opartego na jakimś wyrachowaniu... Słowem, coś takiego musiało tam być. Wiedziałem również, że obecnie hrabina ciążyła już księciu, a równocześnie stosunki ich nie zostały zerwane. Może ich wówczas szczególnie wiązały rachuby co do Kati, przy czym inicjatywa w tej sprawie musiała oczywiście należeć do księcia. Opierając się na tym, książę nie ożenił się z hrabiną, która istotnie tego zażądała, i skłonił ją, żeby sprzyjała projektowanemu małżeństwu Alojzy z jej pasierbicą. Tyle przynajmniej wywnioskowałem z naiwnych opowiadań Aloszy, który choć niewiele, ale przecież coś mógł zauważyć. Zdawało mi się również, po części na podstawie tych opowiadań, że książę, mimo iż hrabina była mu zupełnie uległą, miał jakiś powód, by się jej obawiać. Nawet Alosza to zauważył. Dowiedziałem się później, że książę miał wielką ochotę wydać hrabinę za kogoś za mąż i że po części w tym celu wysyłał ją do symbirskiej guberni mając nadzieję, iż znajdzie dla niej odpowiedniego męża na prowincji.

Siedziałem i słuchałem, nie wiedząc, w jaki sposób mógłbym pomówić w cztery oczy z Katarzyną Fiodorowną. Dyplomata odpowiadał hrabinie na jakieś pytanie o obecnej sytuacji, o zapoczątkowanych reformach[21] i o tym, czy należy się ich obawiać, czy nie. Mówił dużo, długo i spokojnie, jak ktoś, kto posiada władzę. Rozwijał swą ideę subtelnie i rozumnie, lecz idea była odstręczająca. Nastawał na to, że cały ten duch reform i naprawy zbyt wcześnie wyda wiadome owoce; że dopiero zobaczywszy te owoce, nabiorą ludzie rozumu i że nie tylko wśród społeczeństwa (rozumie się, w wiadomej jego części) ten duch minie, ale ludzie, bogaci w doświadczenie, poznają błąd i wówczas ze zdwojoną siłą będą podtrzymywać stare. Że doświadczenie, choćby smutne, będzie bardzo pożyteczne, bo nauczy, jak podtrzymywać to zbawienne stare, a wobec tego należy nawet pragnąć, żeby teraz jak najprędzej nieostrożność doszła do ostateczności. "Bez nas nie można — zakończył — bez nas żadne społeczeństwo nigdy się jeszcze nie ostało. My nic nie stracimy, przeciwnie, jeszcze zyskamy; my wypłyniemy, wypłyniemy i dewizą naszą w obecnej chwili powinno być: pire ça va, mieux ça est!" [im gorzej, tym lepiej] Książę uśmiechnął się do niego z obrzydliwą sympatią. Mówca był zupełnie z siebie zadowolony. Byłem tak naiwny, że chciałem oponować; wrzało we mnie. Lecz powstrzymało mnie jadowite spojrzenie księcia; zerknął ukradkiem ku mnie i wydało mi się, że właśnie oczekuje z mojej strony jakiegoś dziwacznego, młodzieńczego wybryku; może nawet pragnął tego, żeby rozkoszować się moją kompromitacją. Poza tym byłem przekonany, że dyplomata z pewnością nie zwróci uwagi na to, co powiem, a może nawet i na mnie. Zacząłem się fatalnie czuć w ich towarzystwie; lecz Alosza wybawił mnie z tej sytuacji. Podszedł do mnie cichutko, dotknął ramienia i poprosił mnie o kilka słów na osobności. Domyśliłem się, że jest posłem Kati. Tak też było. Po chwili już siedziałem obok niej. Z początku przyglądała mi się badawczo, jakby mówiąc do siebie: "A więc taki jesteś", i w pierwszej chwili oboje nie znajdowaliśmy słów, by rozpocząć rozmowę. Byłem jednak przekonany, że dość, by tylko zaczęła mówić, a nie zatrzyma się już choćby do rana. "Jakieś pięć czy sześć godzin rozmowy", o których opowiadał Alosza, przemknęło mi przez myśl. Alosza również tu siedział i z niecierpliwością wyczekiwał, jak też zaczniemy.

— Dlaczego nic nie mówicie? — zaczął patrząc na nas z uśmiechem. — Zeszli się i nic nie mówią.

— Ach, Alosza, jakiś ty... zaraz — odpowiedziała Katia. — Mamy przecież tak dużo do pomówienia, Iwanie Pietrowiczu, że nie wiem, od czego zacząć. Późno się poznajemy, trzeba było wcześniej, chociaż ja pana znam od bardzo dawna. I tak chciałam pana zobaczyć!... Nosiłam się nawet z zamiarem napisania listu do pana...

— O czym? — zapytałem uśmiechając się mimo woli.

— O wielu rzeczach — odpowiedziała poważnie. — Ot, choćby o tym, czy to prawda, co on opowiada, że Natalia Nikołajewna nie gniewa się, kiedy on ją zostawia samą. No czyż można tak postępować jak on? I po co ty teraz tutaj siedzisz, powiedz, proszę?

— Ach, mój Boże, ależ ja zaraz pójdę. Przecie powiedziałem, że tylko chwilę tu zostanę, popatrzę na was oboje, jak będziecie ze sobą rozmawiali, a potem pojadę tam.

— Na nas oboje! No więc siedzimy, widziałeś? Zawsze jest taki — dodała, z lekka się rumieniąc i wskazując na niego paluszkiem. — "Jedną chwilkę — mówi — tylko jedną chwilkę", a do północy się zasiedzi i wówczas już jest za późno. "Ona się nie gniewa — mówi — taka dobra", tak rozumuje! Czy tak się godzi, czy to szlachetnie?

— No to pojadę — żałośnie odpowiedział Alosza — ale tak bym chciał pobyć z wami...

— A cóż masz do nas za interes? Przeciwnie, musimy o wielu rzeczach pomówić na osobności. No, nie gniewaj się: to konieczne, zechciej to zrozumieć.

— Jeżeli konieczne, to ja zaraz... o cóż się mam gniewać? wpadnę tylko na chwilę do Łowy i zaraz potem do niej. Ot co, Iwanie Pietrowiczu — ciągnął dalej biorąc kapelusz — czy wie pan, że ojciec chce się -zrzec pieniędzy, które wygrał w procesie z Ichmieniewem?

— Wiem, książę mi o tym mówił.

— Jak on szlachetnie postępuje! O, Katia nie wierzy, że on szlachetnie postępuje. Niech pan z nią o tym pomówi. Do widzenia, Katiu, i proszę cię, nie miej wątpliwości, czy kocham Nataszę. Dlaczego wciąż przypominacie mi to zobowiązanie, robicie mi wymówki, śledzicie mnie — jakbym był pod waszą kuratelą? Ona wie, jak ją kocham, i wierzy mi, wierzę, że mi wierzy. Kocham ją po prostu, bez żadnych zobowiązań. Sam nie wiem, jak ją kocham. Po prostu kocham. I dlatego nie należy mnie badać jak winowajcę. O, zapytaj Iwana Pietrowicza, teraz on już jest tutaj i potwierdzi ci, że Natasza jest zazdrosna i chociaż bardzo mnie kocha, ale w jej miłości jest wiele egoizmu, dlatego że nic nie chce dla mnie poświęcić.

— Jak to? — zapytałem ze zdziwieniem, nie wierząc własnym uszom.

— Co ty mówisz, Alosza? — omal nie krzyknęła Katia załamując ręce.

— No tak; cóż w tym dziwnego? Iwan Pietrowicz wie. Wciąż wymaga, żebym był przy niej. I chociaż nawet nie wymaga, lecz widać, że pragnie tego.

— I nie wstyd ci, i nie wstyd ci? — powiedziała Katia czerwieniąc się z gniewu.

— Dlaczego ma mi być wstyd? Doprawdy, jaka ty jesteś, Katiu! Przecież ją kocham bardziej, niż ona myśli, a gdyby mnie kochała zwyczajnie, tak jak ja ją kocham, z pewnością umiałaby poświęcić swoją przyjemność. Co prawda sama mi pozwala odejść, ale przecież z wyrazu twarzy widzę, że jej to ciężko przychodzi, a więc dla mnie to tak, jakby mnie nie puszczała.

— Nie, to nie takie proste! — zawołała Katia, znowu zwracając się do mnie z błyszczącym, gniewnym spojrzeniem. — Przyznaj się, Alosza, przyznaj się natychmiast, że to wszystko ci ojciec naopowiadał? Dzisiaj ci naopowiadał? I proszę cię, tylko bez wykrętów: zaraz się na nich poznam! Tak czy nie?

— Tak, mówił — odpowiedział zmieszany Alosza. — Cóż w tym dziwnego? Mówił dziś ze mną tak mile, tak po przyjacielsku, a ją wciąż chwalił, aż się zdziwiłem: ona go tak obraziła, a on ją jednak chwali.

— A pan w to uwierzył — powiedziałem — pan, któremu ona oddała wszystko, co mogła oddać, i nawet teraz, dzisiaj, cały jej niepokój był o pana, żeby panu się nie nudziło, żeby pana w jakiś sposób nie pozbawić widzenia się z Katarzyną Fiodorowną! Sama mi to mówiła dzisiaj. A pan od razu dał wiarę tym fałszywym podszeptom! Czy panu nie wstyd?

— Niewdzięczny! Ale cóż, jemu nigdy niczego nie wstyd! — rzekła Katia machnąwszy na niego ręką jak na człowieka zupełnie straconego.

— Ach, co też mówicie doprawdy — ciągnął dalej Alosza żałosnym głosem. — Ty zawsze taka jesteś, Katiu! Zawsze we mnie tylko zło upatrujesz... Nie mówię już o Iwanie Pietrowiczu! Sądzicie, że nie kocham Nataszy? Ja nie dlatego powiedziałem, że ona jest egoistką. Chciałem tylko powiedzieć, że ona mnie za bardzo kocha, że przebiera w tym miarę, i dlatego i mnie, i jej z tym ciężko. A ojciec mnie nigdy nie wyprowadzi w pole, choćby nawet chciał. Nie dam się. Wcale nie mówił, że Natasza jest egoistką w złym tego słowa znaczeniu; przecież to zrozumiałem. Powiedział właśnie to samo, co wam teraz powtórzyłem: że ona aż tak mnie kocha, aż tak, że to się staje po prostu egoizmem, więc i mnie, i jej jest ciężko, a później będzie jeszcze ciężej. Cóż, przecie powiedział prawdę, z miłości do mnie, i to zupełnie nie znaczy, że oczerniał Nataszę, przeciwnie, widział w niej najmocniejszą miłość, miłość bez miary, do absurdu...

Ale Katia przerwała mu i nie pozwoliła skończyć. Zaczęła robić mu gwałtowne wyrzuty, dowodzić, że ojciec zaczął chwalić Nataszę chcąc oszukać jego znaną dobroć i wszystko po to, by rozerwać ich związek, by niepostrzeżenie zwrócić przeciwko niej Aloszę. Gorąco i rozumnie wykazała mu, jak Natasza go kocha, jak żadna miłość nie może wytrzymać tego, co on robi — i że prawdziwym egoistą jest właśnie on, Alosza. Po krótkim czasie Katia wprawiła go w wielki smutek i zmusiła do całkowitej skruchy; siedział obok nas, patrząc w ziemię, już nic nie odpowiadając, zupełnie przybity, z wyrazem cierpienia na twarzy. Lecz Katia była nieubłagana. Przypatrywałem się jej z ogromną ciekawością. Chciałem jak najprędzej poznać tę dziwną dziewczynę. Była zupełnym dzieckiem, lecz jakimś dziwnym, dzieckiem z przekonaniami, o stanowczych zasadach i z namiętnym, wrodzonym ukochaniem dobra i sprawiedliwości. Jeżeli rzeczywiście można ją było nazwać jeszcze dzieckiem, należała do rodzaju dzieci zamyślających się, dość często spotykanego w naszych rodzinach. Widać było, że wiele już myślała. Ciekawe byłoby zajrzeć do tej myślącej główki i przypatrzeć się, jak się tam mieszały zupełnie dziecinne idee i pojęcia z poważnie przeżytymi wrażeniami i obserwacjami życia (bo Katia już trochę życie poznała), a obok tego i z ideami jeszcze jej nie znanymi, nie przeżytymi przez nią, lecz działającymi na nią w sposób abstrakcyjny, książkowy; idei tych musiało już być bardzo wiele i Katia uważała zapewne, że je przeżyła. W ciągu całego tego wieczoru i później wystudiowałem ją, zdaje się, dość dobrze. Serce miała gorące i otwarte. Niekiedy jakby gardziła umiejętnością panowania nad sobą, ceniąc nade wszystko prawdę, a wszelki życiowy takt uważała za konwencjonalny przesąd i chyba szczyciła się tymi przekonaniami, co się'dość często zdarza ludziom zapalczywym, nawet niezbyt młodym. Ale to właśnie dodawało jej jakiegoś szczególnego wdzięku. Bardzo lubiła myśleć i doszukiwać się prawdy, lecz tak mało miała w sobie pedanterii i tak była skłonna do dziecinnych wybryków, że każdy od pierwszego wejrzenia musiał polubić w niej wszystkie jej oryginalnostki i pogodzić się z nimi.

Przypomniałem sobie o Łowię i Bori i wydało mi się, że to najzupełniej z nią licuje. I dziwne: jej twarz, w której na pierwszy rzut oka nie zauważyłem nic szczególnie pięknego, w ciągu owego wieczora stawała się dla mnie coraz piękniejszą i coraz bardziej pociągającą. To naiwne rozdwojenie: dziecko i myśląca kobieta, to dziecinne i w najwyższym stopniu szczere pragnienie prawdy i sprawiedliwości, i niewzruszona wiara we własne dążenia — wszystko to opromieniało jej twarz jakimś pięknym światłem szczerości, dodawało jej jakiejś wyższej duchowej urody; i zaczynałem rozumieć, że nie tak prędko można wyczerpać całą treść tej urody, która nie udziela się od razu cała każdemu zwykłemu, obojętnemu spojrzeniu. I zrozumiałem, że Alosza musiał się do niej namiętnie przywiązać. Skoro sam nie mógł myśleć i rozumować, to kochał właśnie tych, którzy za niego myśleli, a nawet pragnęli — a Katia już wzięła go pod swą opiekę. Serce miał szlachetne i podatne na wpływy, poddawało się wszystkiemu, co było szlachetne i piękne, a Katia z całą szczerością dzieciństwa i sympatii z wielu rzeczy już mu się zwierzyła. Nie miał ani trochę woli, ona zaś miała wolę silną, upartą i płomienną; Alosza mógł się przywiązać tylko do tego, kto mógł nim kierować, a nawet mu rozkazywać. Tym częściowo przywiązała go do siebie i Natasza na początku ich znajomości, lecz Katia miała wielką przewagę nad Natasza — tę, że sama była jeszcze dzieckiem i, zdaje się, jeszcze długo miała nim pozostać. To jej dzieciństwo, jasność umysłu, a równocześnie pewien brak rozwagi, wszystko to było jakoś bliższe Aloszy.

Odczuwał to i dlatego Katia przyciągała go do siebie coraz silniej. Jestem przekonany, że kiedy rozmawiali na osobności, to obok poważnych "propagandowych" rozmów Kati dochodziło pewnie i do figli. I chociaż Katia zapewne bardzo często zasmucała Aloszę i miała go w ręku, jemu widocznie lżej było z nią niż z Nataszą. Jakoś bardziej do siebie pasowali, to było najważniejsze.

— Dosyć, Katiu, dosyć, skończmy z tym; ty zawsze masz rację, a ja nie. To dlatego, że masz czystszą duszę niż ja — powiedział Alosza wstając i podając jej rękę na pożegnanie. — Zaraz jadę do niej, a do Łowy nie wstąpię...

— Nie masz po co wstępować do Łowy; jesteś bardzo miły, żeś usłuchał i że pojedziesz do Nataszy.

— A ty jesteś tysiąc razy milsza niż wszyscy — smutno odpowiedział Alosza. — Iwanie Pietrowiczu, muszę panu powiedzieć dwa słowa na osobności.

Odeszliśmy na bok.

— Ja dziś bezwstydnie postąpiłem — wyszeptał — postąpiłem podle, jestem winny wobec wszystkich na świecie, a przede wszystkim wobec nich obu. Dzisiaj po obiedzie ojciec zapoznał mnie z Aleksandryną (pewną Francuzką) — czarująca kobieta. Zapomniałem się i... no, nie ma o czym mówić, nie jestem godzien przestawać z nimi... Do widzenia, Iwanie Pietrowiczu!

— On jest dobry, on jest szlachetny — szybko zaczęła mówić Katia, kiedy znów usiadłem obok niej — ale o nim później wiele będziemy mówić, teraz przede wszystkim musimy się porozumieć: co pan sądzi o księciu?

— Uważam go za bardzo złego człowieka.

— I ja również. Stąd wniosek, że się zgadzamy, a to nam wiele ułatwi. Teraz o Natalii Nikołajewnie... Wie pan, Iwanie Pietrowiczu, jestem teraz jak w ciemnościach, czekałam na pana jak na światło. Pan mi to wszystko wyjaśni, bo o najważniejszym sądzę tylko na podstawie domysłów, z tego, co mi opowiadał Alosza. A od nikogo innego nie mogłam się dowiedzieć. Niech więc pan powie, po pierwsze (to najważniejsze), czy według pana oni będą ze sobą szczęśliwi? To muszę wiedzieć przede wszystkim, żeby powziąć ostateczną decyzję, żeby już wiedzieć, jak postępować.

— Czy można to wiedzieć na pewno?...

— Ależ naturalnie, że nie na pewno — przerwała mi — tylko jak panu się zdaje, bo pan jest człowiekiem mądrym.

— Moim zdaniem nie mogą być szczęśliwi.

— Dlaczego?

— Bo nie pasują do siebie.

— Ja też tak myślałam.

I złożyła rączki, jakby w głębokim zmartwieniu.

— Niech pan opowie szczegółowiej. Proszę pana, strasznie chcę zobaczyć Nataszę dlatego, że mam z nią wiele do pomówienia i zdaje mi się, że obie o wszystkim zdecydujemy. A teraz wciąż wyobrażam ją sobie tak: Musi być bardzo mądra, poważna, szczera i piękna. Prawda?

— Tak.

— Byłam tego pewna. A więc jeśli jest taka, to jakże mogła pokochać Aloszę, takiego dzieciaka? Niech pan mi to wyjaśni; często myślę o tym.

— Tego nie można wyjaśnić, Katarzyno Fiodorowno; trudno sobie wyobrazić, za co i jak można pokochać. Tak, jest dzieckiem. Ale wie pani, jak można pokochać dziecko? (Serce mi topniało, gdym patrzył na nią, na jej oczęta, uparcie, z głęboką, wytężoną uwagą skierowane na mnie.) I im bardziej Natasza jest niepodobna do dziecka — ciągnąłem dalej — im jest poważniejsza, tym łatwiej mogła go pokochać. Alosza jest rzetelny, szczery, ogromnie naiwny, a czasami uroczo naiwny. Ona może pokochała go — jak by to powiedzieć?— jakby z litości. Wspaniałomyślne serce może pokochać z litości... Zresztą czuję, że nic pani nie będę mógł wyjaśnić, ale za to zapytam: przecież pani go kocha?

Śmiało zadałem jej to pytanie i czułem, że szczerością takiego pytania nie mogę zmącić bezgranicznej, dziecięcej czystości jej jasnej duszy.

— Doprawdy, jeszcze nie wiem — odpowiedziała cichutko, patrząc mi prosto w oczy — ale zdaje się, że bardzo kocham...

— No widzi pani. A czy może pani wyjaśnić, za co go pani kocha?

— W nim nie ma fałszu — odpowiedziała po namyśle. — Lubię, kiedy spojrzy mi w oczy i coś mi przy tym powie... Widzi pan, Iwanie Pietrowiczu, rozmawiamy o tym: ja, dziewczyna, a pan — mężczyzna; czy dobrze robię?

— A cóż w tym takiego?

— Otóż to! Naturalnie, cóż w tym takiego? A oni (wskazała oczami grupę siedzącą przy samowarze), oni z pewnością powiedzieliby, że to źle. Czy mają rację?

— Nie! Przecież pani nie czuje, że źle robi, a więc...

— Ja tak zawsze robię — przerwała, widocznie śpiesząc się, żeby jak najwięcej ze mną się nagadać. — Jak tylko mam jakieś wątpliwości, zaraz pytam swego serca i jeżeli ono jest spokojne, to i ja jestem spokojna. Tak zawsze trzeba postępować. I dlatego mówię z panem tak zupełnie szczerze, jak sama z sobą, że, po pierwsze, pan jest cudownym człowiekiem, że znam pańską dawną historię z Nataszą, przed Aloszą, i płakałam, kiedym słuchała.

— A kto ją pani opowiedział?

— Naturalnie Aloszą, i sam ze łzami opowiadał: to było bardzo ładne z jego strony i bardzo mi się podobało. Zdaje mi się, że on pana bardziej lubi niż pan jego, Iwanie Pietrowiczu. O, w takich właśnie rzeczach on mi się podoba. No, a po drugie, dlatego mówię z panem tak po prostu, jak sama z sobą, że pan jest bardzo mądry i może mi pan dać wiele rad i nauczyć mnie.

— Dlaczego pani sądzi, że jestem aż tak mądry, iż mogę panią nauczyć?

— Ach, co też pan mówi! Zamyśliła się.

— Ja przecież tylko tak zaczęłam o tym mówić, rozmawiajmy o tym, co najważniejsze. Niech pan mi poradzi, Iwanie Pietrowiczu; czuję teraz, że jestem rywalką Nataszy, wiem o tym; jak więc mam postępować? Dlatego właśnie zapytałam pana: czy oni będą szczęśliwi? Dzień i noc o tym myślę. Położenie Nataszy jest okropne, okropne! Przecież on ją zupełnie przestał kochać, a mnie kocha coraz bardziej. Prawda?

— Zdaje się, że tak.'

— I przecież on jej nie oszukuje. Sam nie wie, że przestaje kochać, a ona z pewnością wie o tym. Jakże się musi męczyć!

— Cóż więc chce pani robić, Katarzyno Fiodorowno?

— Mam wiele projektów — odpowiedziała poważnie — a równocześnie plączę się w tym wszystkim. Dlatego właśnie czekałam na pana z taką niecierpliwością, żeby pan o tym wszystkim zdecydował. Pan zna te sprawy znacznie lepiej ode mnie. Pan jest dla mnie teraz jakby jakimś bogiem. Proszę pana, ja z początku tak myślałam: jeżeli oni się kochają, to trzeba, żeby byli szczęśliwi, i dlatego powinnam poświecić siebie i dopomóc im. Prawda?

— Wiem, że pani już to zrobiła.

— Tak, zrobiłam, ale później, jak on zaczął tu przychodzić i coraz bardziej mnie kochać, zaczęłam się namyślać i wciąż myślę: czy poświęcić się, czy nie? To bardzo brzydko z mojej strony, prawda?

— To naturalne — odpowiedziałem — tak powinno było być... i pani nie jest winna.

— Nie sądzę; mówi pan tak dlatego, że pan jest bardzo dobry. A ja myślę, że mam serce niezupełnie czyste. Gdyby serce było czyste, wiedziałabym, jak postąpić. Ale skończmy z tym! Później dowiedziałam się więcej o ich stosunkach od księcia, od maman i od samego Aloszy i doszłam do przekonania, że oni nie pasują do siebie; pan to teraz potwierdził. I zaczęłam się jeszcze bardziej zastanawiać, co teraz począć. Przecież jeżeli mają być nieszczęśliwi, to lepiej, żeby się rozeszli, a później postanowiłam wypytać pana szczegółowo o wszystko, pojechać do Nataszy i z nią rozstrzygnąć całą sprawę.

— Ale jak rozstrzygnąć, oto pytanie?

— Ja jej tak powiem: "Przecież pani go kocha nad wszystko, dlatego powinna pani ukochać jego szczęście bardziej niż swoje: stąd wniosek, że powinna pani się z nim rozstać."

— Tak, lecz jak ona to przyjmie? A jeżeli się zgodzi z panią, to czy starczy jej sił, żeby tak postąpić?

— Właśnie o tym myślę dzień i noc i... i... Rozpłakała się nagle.

— Pan nie uwierzy, jak bardzo żal mi Nataszy — wyszeptała drżącymi od płaczu wargami.

Nic nie było do dodania. Milczałem i samemu chciało mi się płakać, ot tak, z jakiejś miłości, gdy patrzyłem na nią. Jakże urocze było to dziecko! Już nawet jej nie pytałem, dlaczego uważa, że potrafi zapewnić szczęście Aloszy.

— Lubi pan muzykę? — zapytała uspokoiwszy się nieco, jeszcze trochę zamyślona po niedawnym płaczu.

— Lubię — odpowiedziałem z pewnym zdziwieniem.

— Gdyby było dość czasu, zagrałabym panu trzeci koncert Beethoyena. Gram go teraz. Tam są te wszystkie uczucia... właśnie tak, jak teraz czuję. Tak mi się zdaje. Ale to innym razem, a teraz musimy pomówić.

Zaczęliśmy się naradzać nad tym, jak ona może się zobaczyć z Nataszą i jak to wszystko urządzić. Oświadczyła mi, że jej pilnują, że chociaż jej macocha jest dobra i kocha ją, ale za nic w świecie nie pozwoli jej na znajomość z Natalią Nikołajewną, dlatego zdecydowała się na podstęp. Rano jeździ czasem na spacer, ale prawie zawsze z hrabiną. Czasami zaś hrabina nie wyjeżdża z nią i puszcza ją samą, z Francuzką, która teraz jest chora. Zdarza się to, gdy hrabinę boli głowa, i dlatego trzeba czekać, aż ją głowa zaboli. Umówi się ze swą Francuzką (coś w rodzaju damy do towarzystwa, staruszką), która jest bardzo dobra. W rezultacie nie można było w żaden sposób określić zawczasu dnia wizyty u Nataszy.

— Nie będzie pani żałować, kiedy się pani zapozna z Nataszą — powiedziałem. — Ona bardzo by chciała poznać panią, i to jest potrzebne choćby tylko po to, żeby wiedziała, komu oddaje Aloszę. A wszystkim tym niech się pani zbytnio nie martwi. Czas i bez pani starań o wszystkim rozstrzygnie. Zdaje się, że pani jedzie na wieś?

— Tak, wkrótce, za miesiąc — odrzekła — i wiem, że książę na to nalega.

— Jak pani sądzi, czy Alosza pojedzie z państwem?

— Właśnie myślałam o tym! — powiedziała patrząc na mnie uważnie. — On przecież pojedzie?

— Pojedzie.

— Mój Boże, nie wiem, co z tego wszystkiego wyniknie, Iwanie Pietrowiczu; ja panu będę o wszystkim pisać, będę pisać często i dużo. Już teraz zacznę pana męczyć. Czy pan będzie do nas często przychodzić?

— Nie wiem, Katarzyno Fiodorowno, to zależy od okoliczności. Może wcale nie będę przychodzić.

— Dlaczego?

— To będzie zależało od wielu rzeczy, a przede wszystkim od tego, jak się ułożą moje stosunki z księciem.

— To nieuczciwy człowiek — powiedziała Katia stanowczo. — A wie pan co, Iwanie Pietrowiczu, gdybym tak ja przyjechała do pana! Dobrze by to było czy źle ?

— Jak pani sądzi?

— Sądzę, że dobrze. Tak, odwiedziłabym pana... — dodała z uśmiechem. — Mówię to dlatego, że poza tym, iż pana szanuję, bardzo pana lubię... I od pana można się wiele nauczyć. Lubię pana... I przecież to nie wstyd, że ja panu mówię o tym wszystkim?

— Skądże wstyd? Pani sama jest mi już droga, jak ktoś bliski.

— Pan przecie chce być moim przyjacielem?

— O, tak, tak! — odpowiedziałem.

— No, a oni z pewnością by powiedzieli, że to wstyd i że młodej panience nie wypada tak postępować — stwierdziła wskazując znowu towarzystwo siedzące przy herbacie.

Tu dodam, że książę, zdaje się, naumyślnie zostawił nas samych, żeby nam dać okazję porozmawiania do woli.

— Wiem przecież bardzo dobrze — dodała — że księciu chodzi o moje pieniądze. Oni mnie uważają za zupełne dziecko i nawet w oczy mi to mówią. Ja zaś nie myślę, żeby tak było. Nie jestem już dzieckiem. To dziwni ludzie: sami podobni są do dzieci; no o cóż im chodzi?

— Katarzyno Fiodorowno, zapomniałem pani zapytać: co to za jedni ten Lowa i Boria, u których Alosza tak często bywa?

— To moi dalecy krewni. Są bardzo mądrzy i bardzo szlachetni, ale strasznie dużo mówią... Znam ich... I uśmiechnęła się.

— Czy to prawda, że pani chce im z czasem ofiarować milion?

— No widzi pan, choćby z tym milionem; tyle o tym gadają, że to się staje nieznośne. Naturalnie, z chęcią dam na wszystko, co pożyteczne; takie ogromne pieniądze przydadzą się, prawda? Ale przecież jeszcze nie wiadomo, kiedy im ten milion ofiaruję, a oni go już teraz dzielą, naradzają się, krzyczą, dyskutują, w jaki sposób najlepiej go użyć, nawet kłócą się o to tak, że to aż dziwne. Zbyt się śpieszą. Jednakże są tacy szczerzy i... mądrzy. Studiują. To przecież lepsze niż tryb życia innych. Prawda?

Rozmawialiśmy jeszcze o wielu rzeczach. Opowiedziała mi omal że całe swoje życie i chciwie słuchała tego, co ja jej mówiłem. Domagała się wciąż, żebym jak najwięcej opowiadał jej o Nataszy i o Aloszy. Była już dwunasta, kiedy książę podszedł do mnie i dał mi do zrozumienia, że czas się pożegnać. Pożegnałem się. Katia gorąco uścisnęła mi rękę i wymownie spojrzała na mnie. Hrabina prosiła, bym u niej bywał; wyszedłem razem z księciem.

Nie mogę się powstrzymać od dziwnej i może całkiem nie należącej do rzeczy uwagi. Z mojej trzygodzinnej rozmowy z Katią wyniosłem jakieś dziwne, lecz równocześnie głębokie przekonanie, że Katia do tego jeszcze stopnia jest dzieckiem, iż nie zna zupełnie tajemnicy stosunków łączących mężczyznę i kobietę. To dodawało niezwykłego komizmu niektórym jej sądom i w ogóle poważnemu tonowi, w jakim mówiła o wielu bardzo ważnych sprawach.

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

— A wie pan co? — powiedział do mnie książę siadając wraz ze mną do powozu. — Gdybyśmy tak pojechali na kolację, co? Jak pan sądzi?

— Doprawdy nie wiem — odparłem z wahaniem. — Nigdy nie jadam kolacji...

— No, naturalnie i pomówimy przy kolacji — dodał, badawczo i chytrze patrząc mi prosto w oczy.

Jak można było nie zrozumieć! "Chce się wygadać — pomyślałem sobie — a mnie to właśnie jest potrzebne." Zgodziłem się.

— A więc załatwione. Na Wielką Morską do B.

— Do restauracji? — zapytałem z pewnym zmieszaniem.

— Tak. A cóż? Ja przecież rzadko jadani kolację w domu. Czy nie pozwoli mi pan się zaprosić?

— Ale przecież już panu powiedziałem, że nigdy nie jadam kolacji.

— Cóż znaczy jeden raz. Zresztą ja pana zapraszam...

Czyli: zapłacę za ciebie; jestem pewny, że dodał to w myśli. Pozwoliłem się zawieźć, ale postanowiłem w restauracji sam za siebie płacić. Przyjechaliśmy. Książę zajął gabinet i ze smakiem i znajomością rzeczy wybrał kilka potraw. Potrawy były drogie, jak również i butelka dobrego wina, którą kazał przynieść. Wszystko to było nie na moją kieszeń. Zajrżałem do karty i kazałem sobie podać pół jarząbka i kieliszek lafite. Książę się zbuntował.

— Pan nie chce ze mną jeść kolacji! Ależ to śmieszne. Pardon, mon ami [Przepraszam, przyjacielu], ale przecież to... oburzająca drażliwość. Toż to najbardziej drobiazgowy egoizm. Tu zostały wmieszane omal że nie interesy stanowe, idę o zakład, że tak. Zapewniam pana, że pan mnie obraża.

Ale postawiłem na swoim...

— Zresztą, jak pan sobie życzy — dodał. — Nie zmuszam pana... Niech pan powie, Iwanie Pietrowiczu, czy mogę mówić z panem zupełnie po przyjacielsku?

— Proszę pana o to.

— Otóż, moim zdaniem, taka drażliwość szkodzi panu. Zupełnie tak samo szkodzą sobie tym pańscy przyjaciele. Pan jest literatem, powinien pań poznać świat, a pan stroni od wszystkiego. Nie mówię teraz o jarząbku, ale pan przecież gotów wyrzec się zupełnie wszelkich stosunków z naszą sferą, a to jest stanowczo szkodliwe. Pan wiele traci, no, po prostu traci pan karierę, ale poza tym powinien pan poznać to, co pan opisuje, bo przecież są w powieściach i hrabiowie, i książęta, i buduary... Zresztą co ja mówię! Piszecie teraz wciąż tylko o biedakach, jakieś zgubione szynele, rewizorzy, buńczuczni oficerowie, urzędnicy, dawne lata i życie raskolników, wiem, wiem...

— Książę się myli, jeżeli nie obracam się w tak zwanych "wyższych sferach", to jedynie dlatego, że tam, po pierwsze, nudno, a po drugie, nie ma co robić! No i w końcu jednakże bywam...

— Wiem, u księcia R., raz na rok; tam właśnie spotkałem pana. A przez resztę roku zacina się pan w swej demokratycznej dumie i schnie pan na swym poddaszu, chociaż nie wszyscy literaci tak postępują. Istnieją tacy poszukiwacze przygód, że aż mdli...

— Prosiłbym księcia o zmianę tematu rozmowy i nie powracanie do nas na poddasze.

— Ach, mój Boże, pan się zaraz obraża. Zresztą pan mi sam przecież pozwolił mówić po przyjacielsku. Ale przepraszam, niczym jeszcze nie zasłużyłem na pańską przyjaźń. Dobre wino. Niech pan spróbuje.

Nalał mi pół szklanki ze swej butelki.

— Otóż widzi pan, drogi Iwanie Pietrowiczu, przecież ja doskonale rozumiem, że nie wypada narzucać się z przyjaźnią. Przecież nie wszyscy jesteśmy tacy bezczelni i grubiańscy w stosunku do was, jak o nas sądzicie, wiem również bardzo dobrze, że pan siedzi tu ze mną nie ze względu na mnie, lecz dlatego, że obiecałem z panem pomówić. Nieprawdaż?

Roześmiał się.

— A ponieważ pan się interesuje sprawami wiadomej osoby, więc chce pan usłyszeć, co powiem. Prawda? — dodał ze złym uśmiechem.

— Książę się nie myli — przerwałem niecierpliwie. Zmiarkowałem, że należy do tych osób, które widząc, że dany człowiek jest choć odrobinę zależny od nich, natychmiast dają mu to odczuć. Ja zaś byłem od niego zależny; nie mogłem odejść nie wysłuchawszy wszystkiego, co miał mi zamiar powiedzieć, i on wiedział o tym dobrze. Ton jego zmienił się nagle i stawał coraz bardziej bezczelnie familiarny i szyderczy. — Książę się nie myli, w tym właśnie celu przyjechałem, inaczej doprawdy nie pozostawałbym tu... tak późno.

Miałem ochotę powiedzieć inaczej: za nic w świecie nie pozostawałbym z panem, lecz nie powiedziałem tak i zastąpiłem to czym innym, nie ze strachu, lecz na skutek mojej przeklętej słabości i delikatności. No bo jakże doprawdy powiedzieć człowiekowi impertynencję prosto w oczy, choćby nawet wart był tego i chociaż chciałem nagadać mu impertynencji. Zdaje się, że książę wyczytał to z moich oczu, i drwiąco patrzył na mnie przez cały czas, gdy mówiłem, jakby rozkoszując się moją małodusznością i drażniąc mnie swym spojrzeniem. "A co, nie odważyłeś się, stchórzyłeś, otóż to, bracie!" Było tak z pewnością, bo kiedym skończył, roześmiał się i z jakąś protekcjonalną łaskawością poklepał mnie po kolanie.

"Śmieszny jesteś, bracie" — wyczytałem w jego oczach. "Poczekaj!" — pomyślałem sobie.

— Jest mi dziś bardzo wesoło! — zawołał — i doprawdy nie wiem dlaczego. Tak, tak, mój przyjacielu, tak! Właśnie o tej osobie chciałem pomówić. Trzeba się definitywnie wypowiedzieć, dogadać się jakoś, i sądzę, że tym razem pan mnie w zupełności zrozumie. Niedawno zacząłem mówić z panem o tych pieniądzach, i o tym niedołędze-ojcu, o tym sześćdziesięcioletnim niemowlęciu. No! Nie warto teraz nawet wspominać. Mówiłem to przecież tylko tak sobie!.Ha, ha, ha, przecież pan jest literatem, powinien pan był się domyślić. Patrzyłem na niego ze zdumieniem. Zdaje się, że jeszcze nie tiył pijany.

— No, a co się tyczy tej dziewczyny, to doprawdy mam dla niej szacunek, nawet ją lubię, zapewniam pana; jest trochę kapryśna, ale przecież "nie ma róży bez kolców", jak mówiono pięć-dziesięć lat temu, i dobrze mówiono: kolce kłują; ale przecież to właśnie pociąga, i chociaż mój Alosza jest głupi, ale mu już po części przebaczyłem — za dobry gust. Krótko mówiąc, te panny mi się podobają i mam nawet (tu znacząco złożył usta) pewne specjalne widoki... No, ale to później...

— Książę! Proszę księcia! — zawołałem — nie pojmuję tej szybkiej zmiany, lecz... proszę zmienić temat rozmowy.

— Pan znów się irytuje! No, dobrze... zmienię, zmienię! Tylko o jedno chcę pana zapytać, mój dobry przyjacielu: czy pan ma dla niej duży szacunek?

— Naturalnie — odpowiedziałem niegrzecznie i z niecierpliwością.

— No... i kocha pan ją? — ciągnął dalej, wstrętnie wyszczerzając zęby i mrużąc oczy.

— Książę się zapomina! — krzyknąłem.

— No, nie będę, nie będę! Niech się pan uspokoi. Jestem dziś w zadziwiającym humorze. Od dawna już nie było mi tak wesoło. Czy nie warto by się napić szampana? Jak pan sądzi, mój poeto?

— Nie będę pić, nie chcę.

— O, niech pan tego nie mówi! Pan koniecznie musi mi dziś dotrzymać towarzystwa. Czuję się świetnie, a ponieważ jestem dobry aż do sentymentalności, nie mogę być szczęśliwy sam. Kto wie, może jeszcze dojdziemy do tego, że wypijemy na ty, ha, ha, ha! Nie, mój młody przyjacielu, pan mnie jeszcze nie zna! Jestem pewny, że pan mnie polubi. Pragnę, żeby pan podzielił dziś ze mną i smutek, i radość, i łzy, i wesele, chociaż mam nadzieję, że w każdym bądź razie ja nie będę płakać. No cóż, Iwanie Pietrowiczu? Niech pan tylko pomyśli, że jeśli nie będzie tak, jak chcę, to mój nastrój minie, przepadnie, ulotni się i nic się pan nie dowie; no, a przecież jest pan tu jedynie w tym celu, żeby coś usłyszeć. Prawda? — dodał, znów bezczelnie mrugając na mnie. — Niech więc pan wybiera.

Groźba była poważna. Zgodziłem się. "Czy aby nie chce mnie upić do nieprzytomności?" — pomyślałem. W porę będzie wspomnieć tu o pewnej pogłosce o księciu, pogłosce która już dawno do mnie dotarła. Mówiono, że on — zawsze taki grzeczny i elegancki w towarzystwie — lubi czasami pić po nocach, upijać się jak bela i potajemnie uprawiać rozpustę; wstrętnie i potajemnie... Słyszałem o nim okropne rzeczy. Podobno Alosza wiedział, że ojciec czasem pija, i starał się ukrywać to przed wszystkimi, a szczególnie przed Nataszą. Raz nawet wygadał się przede mną, lecz natychmiast urwał rozmowę i nie odpowiadał na moje pytania. Zresztą nie tylko od niego o tym słyszałem i, przyznam się, dawniej nie wierzyłem, teraz zaś czekałem, co będzie.

Podano wino. Książę nalał dwa kieliszki, sobie i mnie.

— Miła, miła dziewczyna, chociaż mnie zwymyślała! — ciągnął dalej, z rozkoszą smakując wino — ale te miłe istoty właśnie wtedy dopiero są miłe, w takich właśnie chwilach... A przecież ona z pewnością myślała, że mnie zawstydziła, pamięta pan, tego wieczoru, myślała, że mnie zmiażdżyła! Ha, ha, ha! A jak jej do twarzy z rumieńcem! Czy pan się zna na kobietach? Czasem nieoczekiwany rumieniec bardzo pasuje do bladych policzków, czy pan to zauważył? Ach, mój Boże! Ależ pan, zdaje się, znowu się gniewa!

— Tak, gniewam się! — zawołałem, już się nie hamując — i nie życzę sobie, żeby książę teraz mówił o Natalii Nikołajewnie, żeby książę mówił takim tonem. Ja... ja zabraniam!

— Oho! No cóż, bardzo proszę, zrobię panu tę przyjemność, zmienię temat rozmowy. Jestem przecież ustępliwy i miękki jak ciasto. Będziemy mówić o panu. Lubię pana, Iwanie Pietrowiczu; gdyby pan wiedział, jak przyjacielski, jak szczery jest mój stosunek do pana.

— Proszę księcia, czy nie lepiej mówić o sprawie — przerwałem mu.

— To jest o naszej sprawie, chce pan powiedzieć. Wystarczy jednego słowa, a już pana rozumiem, mon ami, ale pan nawet nie przypuszcza, jak blisko podejdziemy do sprawy, jeżeli będziemy mówić teraz o panu i jeżeli naturalnie pan mi nie przerwie. A więc chciałem panu powiedzieć, mój nieoceniony Iwanie Pietrowiczu, że żyć tak dłużej, jak pan żyje, to znaczy po prostu gubić siebie. Niech mi pan pozwoli dotknąć tej delikatnej materii; to z przyjaźni. Jest pan biedny, bierze pan zadatki od swego przedsiębiorcy, spłaca pan swoje dłużki, a za resztę żywi się pan przez pół roku samą herbatą i trzęsie się pan na swoim poddaszu czekając, aż napisze pan powieść do dziennika tego przedsiębiorcy, prawda?

— Chociażby nawet tak, jednak...

— ...to bardziej honorowo niż kraść, kłaniać się nisko, brać łapówki, robić intrygi, no itd... itd. Wiem, wiem, co pan chce powiedzieć, wszystko to dawno już było wydrukowane.

— A więc nie ma co mówić o moich sprawach. Czyżbym ja musiał uczyć księcia delikatności?

— No, naturalnie, że nie pan. Ale cóż robić, jeżeli właśnie zatrącamy o tę delikatną strunę. Przecież niepodobna jej ominąć. No tak, zresztą zostawmy w spokoju poddasza. Sam również w nich nie gustuję, chyba w wiadomych wypadkach (zaśmiał się wstrętnie). Ale oto co mnie zadziwia: że panu się chce grać drugorzędną rolę! Naturalnie, pewien wasz pisarz, pamiętam, powiedział gdzieś: najchwalebniejszy czyn człowieka może polegać na tym, że będzie umiał w życiu poprzestać na drugorzędnej roli...[22] Zdaje się, że coś w tym rodzaju f Słyszałem gdzieś rozmowę na ten temat, ale przecież Alosza odbił panu narzeczoną, wiem o tym, a pan, jak jaki Schiller, daje się za nich ukrzyżować, wyświadcza im przysługi, omal że jest u nich na posyłki... Niech mi pan wybaczy, mój drogi, ale przecież to jakaś marna zabawa we wzniosłe uczucia... Jak się to panu nie naprzykrzy, doprawdy! Aż wstyd! Ja bym, zdaje się, na pańskim miejscu umarł ze zgryzoty, a co najważniejsze: wstyd, wstyd!

— Książę! Książę zdaje się umyślnie przyprowadził mnie tutaj, żeby mi ubliżać! — zawołałem tracąc ze złości panowanie nad sobą.

— O nie, mój przyjacielu, nie, w danej chwili jestem po prostu człowiekiem interesu i pragnę pańskiego szczęścia. Słowem chcę załatwić całą sprawę. Ale odłóżmy na chwilę całą sprawę i niech mnie pan wysłucha do końca, niech pan się postara nie gorączkować chociaż ze dwie minuty. No, jak pan myśli, a gdyby tak pan się ożenił? Widzi pan, ja przecież mówię teraz o czymś zupełnie postronnym, czemu pan patrzy na mnie z takim zdziwieniem?

— Czekam, kiedy pan skończy — odpowiedziałem, rzeczywiście patrząc na niego ze zdziwieniem.

— Niewiele tu jest do omawiania. Chciałem mianowicie wiedzieć, co by pan powiedział, gdyby ktoś z pańskich przyjaciół, ktoś, życzący panu gruntownego, prawdziwego szczęścia, a nie jakiegoś efemerycznego, zaproponował małżeństwo z dziewczyną młodziutką, śliczną, lecz... która już coś niecoś doświadczyła w życiu, mówię alegorycznie, ale pan mnie rozumie, no, coś w rodzaju Natalii Nikołajewny, naturalnie za odpowiednim wynagrodzeniem... (Niech pan zwróci uwagę, że mówię o czymś zupełnie postronnym, a nie o naszej sprawie); no, cóż by pan powiedział?

— Powiem, że książę... zwariował.

— Ha, ha, ha! Ba! Czy pan nie ma przypadkiem zamiaru obić mnie?

Istotnie, gotów byłem rzucić się na niego. Nie mogłem już dłużej wytrzymać. Sprawiał na mnie wrażenie jakiegoś gada, jakiegoś ogromnego pająka, którego strasznie chciałem zdeptać. Rozkoszował się swymi drwinami ze mnie; igrał ze mną jak kot z myszą, sądząc, że w zupełności jestem w jego władzy. Zdawało mi się (i rozumiałem to), że znajdował jakieś szczególne zadowolenie, jakąś może nawet rozkosz w swej podłości, w tym cynizmie, z którym zrywał wreszcie przede mną maskę bezczelności. Chciał napawać się moim zdumieniem, moim strachem. Szczerze mną pogardzał i śmiał się ze mnie.

Przeczuwałem od początku, że wszystko to jest z góry ułożone i do czegoś prowadzi, lecz byłem w takim położeniu, że za wszelką cenę musiałem go wysłuchać. Leżało to w interesie Nataszy i powinienem był zdecydować się na wszystko i wszystko znieść, gdyż właśnie w tej chwili może wszystko się rozstrzygało. Ale jak można było słuchać tych podłych, cynicznych aluzji do niej, jak można było znieść to wszystko z zimną krwią? A on w dodatku sam dobrze rozumiał, że nie mogę go nie wysłuchać, i to jeszcze zwiększało obrazę. "Zresztą on przecież mnie potrzebuje" — pomyślałem i zacząłem mu odpowiadać ostro i arogancko. Zrozumiał to.

— Ot co, mój miody przyjacielu — zaczął patrząc na mnie z powagą — nie możemy dłużej w ten sposób rozmawiać i dlatego lepiej umówmy się. Ja, widzi pan, miałem zamiar coś niecoś panu powiedzieć, no a pan powinien był być tak uprzejmy, żeby wysłuchać wszystkiego, cokolwiek bym powiedział. Życzę sobie mówić tak, jak chcę i jak mi się podoba, i tak być musi. A więc jakże, mój młody przyjacielu, czy będzie pan cierpliwy?

Zaciąłem się i zmilczałem, mimo że patrzył na mnie z tak jadowitym uśmiechem, jakby mnie prowokował do jak najostrzejszego protestu. Lecz zrozumiał już, że zgodziłem się nie odchodzić, i ciągnął dalej:

— Niech pan się na mnie nie gniewa, mój przyjacielu! O cóż się pan pogniewał? O samą tylko formę, prawda? Przecież pan w gruncie rzeczy nic innego ode mnie nie oczekiwał, jakkolwiekbym z panem mówił: z uperfumowaną grzecznością czy tak jak teraz, to znaczy, że treść byłaby ta sama. Pan mną pogardza, prawda? Widzi pan, ile we mnie tej milej prostoty, tej otwartości, tej bonhomie [dobroduszności]. Do wszystkiego się panu przyznaję, nawet do moich dziecinnych kaprysów. Tak, mon cher, tak, więcej bonhomie z pańskiej strony, a dojdziemy do zupełnej zgody i w końcu zrozumiemy się wzajemnie. A mnie niech się pan nie dziwi; w końcu tak naprzykrzyły mi się te wszystkie naiwności, wszystkie te idylle Aloszy, ten cały schilleryzm, wszystkie te wzniosłości w tym przeklętym związku z Nataszą (zresztą, bardzo miłą dziewczynką), że mimo woli rad jestem, mogąc, że tak powiem, pogrymasić na to wszystko. No i trafiła się okazja. A przy tym chciałem się przed panem wywnętrzyć. Ha, ha, ha!

— Książę mnie zadziwia, nie poznaję księcia. Książę wpada w ton poliszynela; ta nieoczekiwana szczerość...

— Ha, ha, ha! A wszak to słuszne po części. Hulam, mój przyjacielu, hulam, jestem wesół i zadowolony, no, a pan, mój poeto, powinien okazać mi jak najdalej posuniętą pobłażliwość. Ale pijmy lepiej — zdecydował, zupełnie zadowolony z siebie, dolewając do kieliszka. — Ot co, mój przyjacielu, już choćby ten głupi wieczór, pamięta pan, u Nataszy, dobił mnie ostatecznie. To prawda, że ona była bardzo miła, ale wyszedłem stamtąd strasznie zry i nie chcę tego zapomnieć. Ani zapomnieć, ani ukrywać. Naturalnie, przyjdzie i na nas pora, a nawet szybkim krokiem się zbliża, ale teraz odłóżmy to. Zresztą chciałem panu wyjaśnić, że posiadam pewną cechę charakteru, której pan jeszcze nie zna: nienawiść do wszystkich tych nędznych i nic niewartych naiwności i idylli, i jedną z najbardziej pikantnych przyjemności było dla mnie zawsze początkowo przystosować się do tego, wpaść w ów ton, ugłaskać, dodać otuchy jakiemuś wiecznie młodemu Schillerowi, a potem nagle od razu wystrychnąć go na dudka; zdjąć maskę, uduchowioną twarz wykrzywić w grymas, pokazać mu język, właśnie w chwili, w której najmniej się tego spodziewa. Pan tego nie rozumie, panu się to wydaje wstrętne, nieszlachetne, prawda?

— Naturalnie.

— Jest pan szczery. No, ale cóż robić, kiedy mnie samego męczą! I ja też w głupi sposób jestem szczery, ale taki już mam charakter. Zresztą chcę opowiedzieć panu coś z mego życia. Pan mnie lepiej zrozumie i to będzie bardzo ciekawe. Tak, rzeczywiście, może przypominam dziś poliszynela, ale poliszynel jest szczery, nieprawdaż?

— Proszę księcia, teraz już późno i doprawdy...

— Co? Boże, jaka niecierpliwość! I dokąd się pan śpieszy? No, posiedzimy, pogadamy po przyjacielsku, szczerze, wie pan, tak przy kieliszku wina, jak dobrzy przyjaciele. Pan myśli, że jestem pijany: to nic, tym lepiej. Ha, ha, ha! Doprawdy, te przyjacielskie pogawędki pamięta się zawsze tak długo i z taką przyjemnością się je wspomina. Pan jest niedobry, Iwanie Pietrowiczu! Nie ma pan w sobie sentymentu, uczuciowości. Cóż znaczy godzinka lub dwie dla takiego przyjaciela jak ja? Prócz tego, przecież to również dotyczy i sprawy... Jak można tego nie rozumieć? I to się nazywa literat, ależ pan powinien cieszyć się z tego wszystkiego. Przecież pan może mnie odmalować jako typ, ha, ha, ha! Boże, jak uroczo szczery jestem dzisiaj!

Wyraźnie był coraz bardziej podchmielony. Twarz mu się zmieniła i nabrała jakiegoś złego wyrazu. Widocznie miał ochotę truć, kłuć, kąsać, drwić. "Po części to i lepiej, że jest pijany — pomyślałem sobie — pijany się wygada." Ale panował nad sobą.

— Mój przyjacielu — zaczął, jawnie rozkoszując się sam sobą — wyznałem teraz panu, może nawet było to nie na miejscu, że mam niekiedy nieodpartą chęć pokazać komuś język. Za tę naiwną i prostoduszną otwartość porównał mnie pan do poliszynela, co mnie szczerze rozśmieszyło. Ale jeżeli pan mi robi wyrzuty albo dziwi się, że jestem teraz w stosunku do pana tak ordynarny i naprawdę może nawet zachowuję się nieprzyzwoicie jak chłop, słowem, że nagle zmieniłem ton rozmowy z panem, to w tym wypadku jest pan zupełnie niesprawiedliwy. Po pierwsze, tak mi się podoba, a po drugie, nie jestem u siebie, lecz z panem... chcę przez to powiedzieć, że teraz hulamy jak dobrzy przyjaciele, a po trzecie — strasznie lubię kaprysy. Wie pan, że kiedyś przez kaprys byłem nawet metafizykiem i filantropem i interesowałem się prawie takimi jak pan ideami. To zresztą było bardzo dawno, w dni młodości mojej złote.[23] Pamiętam, przyjechałem wówczas do siebie na wieś, pełen humanitarnych zamiarów j rozumie się, nudziłem się piekielnie, i nie uwierzy pan, co się wtedy ze mną stało. Z nudów zacząłem się zaznajamiać z ładnymi dziewczynkami... Ale czy pan się aby nie krzywi? O, młody mój przyjacielu! Jesteśmy teraz na przyjacielskiej pogawędce. Jak hulać, to i pofolgować sobie! Przecież ja mam rosyjską naturę, prawdziwą rosyjską naturę, jestem patriotą, lubię sobie pofolgować, a przy tym trzeba korzystać z chwili i cieszyć się z życia. Umrzemy i — co tam! A więc umizgałem się do dziewczynek. Pamiętani, pewna pastuszka miała ładnego, młodego męża. Ukarałem go dotkliwie i chciałem oddać do wojska (stare grzechy, mój poeto!), ale nie oddałem. Umarł u mnie w szpitalu... Bo miałem na wsi szpital o dwunastu łóżkach — wspaniale urządzony; czystość, posadzki. Zresztą już dawno go skasowałem, a wtedy szczyciłem się nim: byłem filantropem; no, a chłopa omal nie zasiekiem za żonę... Czemu się pan znowu krzywi? Wstręt pana ogarnia? To oburza pańskie szlachetne uczucia? No, no, niech się pan uspokoi! Wszystko to minęło. Zrobiłem to wówczas, gdy romantyzowałem, gdy chciałem być dobroczyńcą ludzkości, gdy chciałem zorganizować towarzystwo filantropijne... i na takie tory się wówczas dostałem. I wtenczas siekłem. Teraz nie wysiekę; teraz trzeba grymasić; teraz my wszyscy grymasimy — takie czasy nastały... Ale najbardziej śmieszy mnie teraz ten głupiec Ichmieniew. Jestem przekonany, że znał cały ten epizod z chłopem, i cóż? Dzięki dobroci swej duszy, stworzonej, zdaje się, z patoki, i dlatego że zakochał się wtedy we mnie i wychwalał mnie przed sobą — postanowił niczemu nie wierzyć i nie wierzył; czyli nie uwierzył w fakt i przez dwanaście lat stał murem przy mnie, dopóki jego samego to nie dotknęło. Ha, ha, ha! No, przecież to wszystko głupstwo! Napijmy się, mój młody przyjacielu. Proszę pana, czy pan lubi kobiety?

Nic nie odpowiedziałem. Słuchałem go tylko. Napoczął już drugą butelkę.

— A ja lubię mówić o nich przy kolacji. Zapoznałbym pana po kolacji z pewną m-lle Philiberte, co? Jak pan sądzi? Ale co panu jest? Pan nawet patrzeć na mnie nie chce... hm?

Zamyślił się. Lecz nagle podniósł głowę, jakoś znacząco spojrzał na mnie i ciągnął dalej.

— Otóż, mój poeto, chcę panu odkryć pewną tajemnicę przyrody, która, zdaje się, jest panu zupełnie obca. Jestem pewny, że pan mnie nazywa w tej chwili grzesznikiem, może nawet łajdakiem, potworem zepsucia i występku. Ale ot, co panu powiem! Gdyby tylko mogło tak być (co zresztą nie leży w naturze ludzkiej i nigdy być nie może), gdyby mogło tak być, by każdy z nas opisał wszystkie swoje tajemne myśli, ale tak, żeby się nie bał wyjawić nie tylko tego, czego się boi powiedzieć i czego za nic w świecie nie powie ludziom, nie tylko tego, czego się boi powiedzieć swoim najlepszym przyjaciołom, ale nawet i tego, do czego niekiedy boi się przyznać sam przed sobą, powstałby wówczas na świecie taki smród, żebyśmy się wszyscy udusili. Oto dlaczego, nawiasem mówiąc, tak dobre są nasze światowe reguły i konwencje. Jest w nich głęboka myśl, nie powiem moralna, lecz po prostu zapobiegawcza, wygodna, co naturalnie jest tym lepsze, że moralność w gruncie rzeczy jest także wygodą, to znaczy, jest wynaleziona jedynie dla wygody. Ale o konwencjach później; plączę się, niech pan mi później przypomni. A zakończę tak: pan mnie oskarża o występność, rozpustę, brak moralności, a tymczasem może tym tylko zawiniłem teraz, że jestem bardziej szczery niż inni, i nic więcej; że nie ukrywam tego, co inni ukrywają, nawet sami przed sobą, jak już powiedziałem... Źle robię, ale ja teraz tak chcę. Zresztą niech się pan nie obawia — dodał z drwiącym uśmiechem — powiedziałem "zawiniłem", ale przecież bynajmniej nie proszę o przebaczenie. Niech pan zauważy jeszcze i to: ja pana nie wprowadzam w zakłopotanie, nie pytam, czy sam pan nie ma jakichś podobnych tajemnic, żeby pańskimi tajemnicami usprawiedliwić siebie... Postępuję grzecznie i szlachetnie. W ogóle zawsze postępuję szlachetnie...

— Książę po prostu bredzi — powiedziałem patrząc na niego z pogardą.

— Bredzę? ha, ha, ha! A czy mam powiedzieć, o czym pan teraz myśli? Myśli pan: po co ja pana tutaj przyprowadziłem i nagle ni z tego, ni z owego tak się przed panem wywnętrzam. Tak czy nie?

— Tak.

— No, o tym się pan później dowie.

— Wypił książę prawie dwie butelki i... jest podchmielony, to najprostsze wytłumaczenie.

— Czyli po prostu pijany. I to możliwe. "Podchmielony"! To jakoś delikatniej niż pijany. O, przepełniony delikatnością człowieku! Ale... zdaje się, że znów zaczęliśmy się kłócić, a mówiliśmy właśnie na tak interesujący temat. Tak, mój poeto, jeżeli na świecie jest coś milutkiego i słodziutkiego, to kobiety.

— Nie rozumiem jednak, dlaczego przyszło księciu do głowy wybrać mnie na powiernika swoich tajemnic i miłosnych... zapałów.

— Hm... przecież powiedziałem, że dowie się pan później. Niech się pan nie martwi; a zresztą choćby tak, bez żadnej przyczyny: pan jest poetą, pan mnie zrozumie, zresztą mówiłem już o tym. Jest specjalna rozkosz w takim niespodzianym zerwaniu maski, w tym cynizmie, z jakim człowiek nagle ukazuje się innemu w taki sposób, że nie raczy się nawet wstydzić przed nim. Opowiem panu anegdotę: w Paryżu był jakiś urzędnik wariat; wsadzono go do domu wariatów dopiero później, gdy przekonano się, że jest wariatem. Otóż ów urzędnik w czasie swego wariactwa wymyśłił sobie następującą przyjemność: rozbierał się w domu do naga, upodabniał się do praojca Adama, zostawał tylko w obuwiu, narzucał na siebie szeroki płaszcz po pięty, okręcał się nim i z poważną, dostojną miną wychodził na ulicę. Kiedy pan spojrzał z boku: człowiek jak wszyscy, spaceruje sobie w szerokim płaszczu dla przyjemności. Ale gdy tylko zdarzyło mu się spotkać jakiegoś bądź przechodnia, pojedynczo, tak by naokoło nie było nikogo, milcząc szedł prosto ku niemu, zatrzymywał się nagle, z poważną i zadumaną miną rozchylał płaszcz i pokazywał się w całej... okazałości. Trwało to chwilę, potem znów się otulał w płaszcz i milcząc, nie drgnąwszy ani jednym muskułem twarzy, przechodził obok osłupiałego widza, poważnie, posuwiście, jak widmo w Hamlecie. Postępował w ten sposób ze wszystkimi: z mężczyznami, kobietami i dziećmi, na tym polegała cała przyjemność. Zadowolenia podobnego można doznać częściowo, wystrychnąwszy na dudka jakiegoś Schillera i pokazawszy mu język w chwili, gdy tego najmniej oczekuje. "Wystrychnąć na dudka" — co za wyrażenie! Znalazłem je gdzieś w waszej współczesnej literaturze.

— Ależ to był wariat, a książę...

— ...jest przy zdrowych zmysłach?

— Tak.

Książę wybuchnął śmiechem.

— Słusznie pan sądzi, drogi panie — dodał z bezczelnym wyrazem twarzy.

— Książę! — powiedziałem, wyprowadzony z równowagi jego bezczelnością — książę nas nienawidzi, i mnie w tej liczbie, i mści się teraz za wszystko i za wszystkich. Wszystko to pochodzi z bardzo małostkowej ambicji. Książę jest człowiekiem złym, i to małostkowo złym. Rozgniewaliśmy księcia i może książę gniewa się na nas najbardziej za tamten wieczór. Ma się rozumieć, niczym książę mi nie mógł równie dobrze odpłacić jak tą ostateczną pogardą; książę uwolnił się nawet od tej codziennej i obowiązującej wobec wszystkich grzeczności, która się każdemu od każdego należy. Chce mi książę okazać wyraźnie, że nie raczy się mnie nawet wstydzić zrywając tak nieoczekiwanie obrzydliwą maskę i okazując taki moralny cynizm...

— A dlaczego mi pan to mówi? — zapytał patrząc na mnie brutalnie i wrogo. — Aby okazać swą przenikliwość?

— Aby okazać, iż księcia rozumiem, i dać to poznać.

— Quelle idee, mon cher [Co za pomysł mój kochany] — ciągnął dalej, zmieniwszy nagle ton na wesoły i gadatliwie prostoduszny. — Pan odciągnął mnie od tematu. Buvons, mon ami [Pijmy, przyjacielu], niech pan pozwoli sobie nalać. Chciałem dopiero co opowiedzieć panu jedno rozkoszne i nadzwyczajnie ciekawe zdarzenie. Opowiem je panu w ogólnych zarysach. Poznałem kiedyś pewną panią, była nie pierwszej młodości, tak około dwudziestu siedmiu-ośmiu lat, piękność pierwszorzędna; co za biust, co za postawa, co za chód! Patrzyła przenikliwie jak orlica, lecz zawsze surowo i poważnie; zachowywała się dumnie i nieprzystępnie. Uchodziła za zimną jak lód i straszyła wszystkich swą nieprzystępnością, swą groźną cnotą. Właśnie: groźną. W całym jej otoczeniu nie było równie nietolerancyjnego sędziego jak ona. Potępiała nie tylko występek, ale najmniejszą nawet słabość innych kobiet: potępiała ostatecznie, bezapelacyjnie. Najokropniejsze i dumne ze swej cnoty staruchy szanowały ją, a nawet jej pochlebiały. Patrzyła na wszystkich beznamiętnie, okrutnie, jak przeorysza średniowiecznego klasztoru. Młode kobiety drżały przed jej spojrzeniem i opinią. Jedna jej uwaga, jedna aluzja mogła zniweczyć reputację; takie potrafiła sobie wyrobić stanowisko w świecie, iż nawet mężczyźni obawiali się jej. Wpadła wreszcie w jakiś kontemplacyjny mistycyzm, zresztą również spokojny i wspaniały... I cóż? Nie było na świecie rozpustnicy bardziej zepsutej niż ta kobieta, a ja miałem szczęście zasłużyć w zupełności na jej zaufanie. Słowem, byłem jej potajemnym kochankiem. Wszystko było ułożone tak zręcznie, tak mistrzowsko, że nawet nikt z jej domowników nie mógł mieć śladu podejrzenia; tylko pewna ładniutka pokojówka-Francuzka miała dostęp do jej tajemnicy, lecz tej pokojówce można było ufać w zupełności, brała ona również pewnien udział w tych sprawach — w jaki sposób ? — powiem to w tej chwili. Pani moja była tak lubieżna, że sam markiz de Sade mógłby iść do niej na naukę. Ale co było najsilniejsze, najbardziej przenikliwe i wstrząsające w tej rozkoszy — to tajemniczość i bezczelność oszustwa. To szyderstwo ze wszystkiego, co hrabina głosiła w towarzystwie jako wzniosłe, niedostępne i niewzruszalne, i wreszcie ten wewnętrzny diabelski śmiech i świadome poniewieranie tym, czego poniewierać nie wolno — i wszystko to bez granic, doprowadzone do ostateczności, do takiego stopnia, jakiego najbardziej rozgorączkowana wyobraźnia nie umiałaby osiągnąć — oto co było tutaj najważniejsze, w czym zawierała się najjaskrawsza cecha tej rozkoszy. Był to wcielony diabeł, ale niesłychanie czarujący. Nie mogę i teraz myśleć o niej bez zachwytu. Pośród najgorętszych pieszczot zaczynała nagle śmiać się jak szalona i ja w zupełności rozumiałem ten śmiech i śmiałem się również. Jeszcze teraz oddech mi zapiera pewne wspomnienie, chociaż to już wiele lat temu. W ciągu roku zmieniła mnie zupełnie. Gdybym nawet chciał, nie mógłbym jej zaszkodzić. Kto by mi uwierzył? Taki to był charakter. Co pan powie na to, młody przyjacielu?

— Fe, co za obrzydliwość — odpowiedziałem ze wstrętem, wysłuchawszy tego wyznania.

— Nie byłby pan mym młodym przyjacielem, gdyby pan odpowiedział inaczej! Wiedziałem, że pan to powie. Ha, ha, ha! Mon ami, proszę poczekać, pożyje pan, to pan zrozumie, a teraz — teraz należy pana jeszcze karmić pierniczkami. Nie, pan nie jest poetą po tym powiedzeniu: ta kobieta rozumiała życie i potrafiła je wykorzystać.

— Ale po cóż dochodzić do podobnego bestialstwa?

— Jakiego bestialstwa?

— Do którego doszła ta kobieta i książę z nią.

— A pan to nazywa bestialstwem? Czyli że pan ciągle jeszcze jest na smoczku. Naturalnie, przyznaję w zupełności, iż samodzielność może przejawiać się w czymś zupełnie przeciwnym, lecz... mówmy otwarcie, mon ami... zgodzi się pan, że to wszystko głupstwa.

— Cóż więc nie jest głupstwem?

— Nie jest głupstwem jednostka, ja sam. Wszystko jest dla mnie, cały świat jest dla mnie stworzony. Niech pan posłucha, drogi przyjacielu, wierzę jeszcze, że na świecie można dobrze żyć. A to jest najlepsza wiara; dlatego że bez niej nie można by żyć nawet źle: trzeba by się otruć. Powiadają, iż uczynił to pewien dureń. Zafilozofował się tak, że obalił wszystko, nawet prawowitość wszystkich normalnych i przyrodzonych obowiązków człowieka, doszedł do tego, że nic mu nie pozostało: pozostało zero; uznał więc kwas pruski za najlepszą rzecz w życiu. Pan powie: to Hamlet, to groźna rozpacz, słowem, coś tak wspaniałego, że nam się nawet nigdy nie przyśniło. Ale pan jest poetą, a ja zwyczajnym człowiekiem, i dlatego powiem, że trzeba patrzeć na sprawę z najprostszego, praktycznego punktu widzenia. Ja na przykład już od dawna oswobodziłem się ze wszystkich pęt, a nawet obowiązków. Uważam się za zobowiązanego do czegoś wtedy tylko, gdy mi to przynosi jakiś pożytek. Pan nie może naturalni tak patrzeć na rzeczy i dlatego ma pan nogi spętane, a gusty chore. Pan tęskni do ideałów, do cnoty. Ależ, mój przyjacielu, sam gotów jestem przyznać, co pan rozkaże, ale co mam robić, jeżeli wiem na pewno, że u podstaw wszystkich czynności ludzkich leży głęboki egoizm? Im więcej cnoty, tym więcej egoizmu. Kochaj sam siebie, oto jedyna reguła, którą uznaję. Życie to interes handlowy; nie należy wyrzucać pieniędzy darmo, ale płacić za usługi realne, a spełnimy wszystkie nasze obowiązki względem bliźniego: oto moja moralność, jeśli jest już panu koniecznie potrzebna, chociaż przyznam, iż według mnie lepiej nie płacić bliźniemu, a zmusić go, by robił darmo. Ideałów nie mam i nie chcę mieć, tęsknoty ku nim nie odczuwałem nigdy. Na świecie można tak wesoło, tak miło żyć bez ideałów i... en somme [koniec końców] jestem bardzo rad, że mogę się obejść bez kwasu pruskiego. Przecież gdybym był trochę bardziej cnotliwy, pewno nie mógłbym się obyć bez niego jak ten głupiec filozof (niewątpliwie Niemiec). Nie! W życiu jest jeszcze dużo dobrego! Lubię znaczenie, rangę, własny pałac, wielką stawkę w kartach (strasznie lubię karty). Lecz najważniejsze... kobiety... i to kobiety wszelkiego rodzaju! Lubię nawet potajemną, skrytą rozpustę, dziwniejszą i oryginalnie j szą, nawet z odrobiną błota dla rozmaitości... Ha, ha, ha! Widzę, z jaką pogardą pan na mnie teraz patrzy.

— Książę ma słuszność — odrzekłem.

— Dajmy na to, że i pan ma słuszność, lecz w każdym razie błotko lepsze niż kwas pruski. Prawda?

— Nie, kwas pruski lepszy.

— Umyślnie zapytałem: "prawda?", aby rozkoszować się pańską odpowiedzią: znałem ją zawczasu. Nie, przyjacielu, jeżeli pan jest prawdziwym altruistą, niech pan życzy wszystkim rozumnym ludziom takich gustów, jakie ja mam, nawet z błotkiem włącznie, inaczej rozumny człowiek wkrótce nie będzie miał co robić na świecie i pozostaną sami durnie. Toż dopiero będą szczęśliwi! Przecież i teraz istnieje przysłowie: głupim fortuna sprzyja, i wie pan, nie ma nic przyjemniejszego, jak żyć z durniami i przytakiwać im: to bardzo korzystne! Niech pan nie zważa na to, że hołduję przesądom, wiadomym konwencjom, dobijam się znaczenia; przecież ja widzę, iż żyję w społeczeństwie pustym, ale w nim na razie jest mi ciepło, więc przytakuję, okazuję swą solidarność, a w razie czego opuszczę je pierwszy. Znam przecież wszystkie wasze nowe idee, chociaż nigdy dla nich nie cierpiałem, zresztą nie warto! Żadnych wyrzutów sumienia nigdy nie miałem. Zgadzam się na wszystko, byle mi było dobrze: takich jak ja jest legion i dobrze nam naprawdę. Wszystko na świecie może zginąć, ale my nie zginiemy nigdy. Istniejemy odtąd, odkąd świat istnieje. Świat cały może się przewrócić kiedyś do góry nogami, ale my wypłyniemy, my zawsze wypłyniemy na wierzch. A propos, niech pan choćby popatrzy, jacy my jesteśmy żywotni: jesteśmy fenomenalnie żywotni; czy to pana nie uderzyło nigdy? Dożywamy osiemdziesięciu, dziewięćdziesięciu lat! Czyli że sama natura nam sprzyja, hę, hę, hę! Chcę koniecznie dożyć dziewięćdziesięciu lat. Śmierci nie lubię i boję się jej. Diabeł wie, jak tam wypadnie umrzeć! Ale po co o tym mówić! Pobudził mnie do tego ów filozof, co to się otruł. Do diabła filozofia! Buvons, mon cher! Zaczęliśmy przecież mówić o ładniutkich dziewczętach... Dokąd to pan się wybiera?

— Idę już, a i na księcia czas...

— Niech pan da spokój! Otwieram, że tak powiem, przed panem swe serce, a pan nawet nie odczuwa tego jawnego dowodu przyjaźni. Hę, hę, hę! Mało serca w panu, poeto. Zaczekaj pan, mam ochotę jeszcze na butelkę...

— Trzecią?

— Trzecią. Co do cnoty, mój młody wychowanku (pozwoli pan, że go nazwę tym słodkim imieniem: kto wie, może moje nauki wyjdą panu na dobre)... A więc, drogi wychowanku, mówiłem już o cnocie: "Im cnota jest cnotliwsza, tym więcej ma w sobie egoizmu." Chcę panu na ten temat opowiedzieć pewną milutką anegdotę: kochałem pewnego razu pewną dziewczynę, i kochałem ją prawie szczerze. Ona nawet wiele poświęciła dla mnie...

— To ta, którą książę okradł? — spytałem brutalnie, nie chcąc się już hamować.

Książę drgnął, zmienił się na twarzy i wlepił we mnie rozognione spojrzenie; w spojrzeniu tym było zdumienie i wściekołość.

— Niech pan poczeka — powiedział jakby do siebie — niech pan poczeka, niech pan mi da zebrać myśli. Jestem naprawdę pijany i trudno mi zebrać myśli...

Zamilkł i badawczo, wciąż z nienawiścią patrzył na mnie przytrzymując moją rękę, jak gdyby obawiał się, bym nie odszedł. Jestem pewny, iż w tej chwili zbierał myśli, doszukując się, skąd mogę wiedzieć o te) sprawie, prawie nikomu nie znanej, i czy nie ma tutaj jakiego niebezpieczeństwa. Trwało to krótką chwilę; nagle twarz jego zmieniła się szybko: dawny szyderczy, pijacko-wesoły wyraz pojawił się znowu w jego oczach. Zaśmiał się.

— Ha, ha, ha! Po prostu Talleyrand. No cóż, rzeczywiście stałem przed nią niby opluty, gdy ona wypaliła mi w oczy, że ją okradłem! Jak ona wtedy piszczała, jak wymyślała! Wściekła kobieta i bez... żadnego umiarkowania. Ale niech pan sam osądzi: po pierwsze, wcale jej nie okradłem, jak pan przed chwilą się wyraził. Sama darowała mi swoje pieniądze i one wtedy już były moje. Dajmy na to, pan mi ofiaruje swój najlepszy frak (mówiąc to spojrzał na mój jedyny i dość znoszony frak, uszyty przed trzema laty przez krawca Iwana Skorniagina), jestem panu za to wdzięczny, noszę go, wtem po roku pan się pokłócił ze mną i żąda pan zwrotu fraka, a ja go przez ten czas zniszczyłem. To nieszlachetne, po co w takim razie darowywać? Po drugie, choć pieniądze były moje, zwróciłbym je z pewnością, ale zgodzi się pan ze mną: gdzież ja nagle mogłem zebrać taką sumę? A, co najważniejsze, mówiłem już panu, że nie znoszę idylli i schilleryzmu, a to było powodem wszystkiego. Nie uwierzy mi pan, jak ona pozowała przede mną, krzycząc, że mi daruje (zresztą moje własne) pieniądze. Złość mnie wzięła i nagle osądziłem zupełnie słusznie, bo przytomność umysłu nie opuszcza mnie nigdy, osądziłem, że oddając je) pieniądze, uczynię ją może nawet nieszczęśliwą. Odebrałbym jej rozkosz uważania się za nieszczęśliwą wyłącznie przeze mnie i przeklinania mnie za to przez całe życie. Wierz mi pan, przyjacielu, że w nieszczęściacn tego rodzaju jest nawet jakieś głębokie upojenie, polegające na uważaniu siebie za sprawiedliwego i wielkodusznego i na posiadaniu prawa nazwania swego krzywdziciela łajdakiem. To upojenie nienawiścią spotyka się często u takich schil-lerowskich figur; ma się rozumieć, możliwe, iż potem nie miała co jeść, lecz jestem pewien, iż była szczęśliwa. Nie chciałem pozbawić jej tego szczęścia i nie odesłałem pieniędzy. W ten sposób potwierdzam w zupełności mą zasadę, iż im głośniejsza i większa jest ludzka wspaniałomyślność, tym więcej ma w sobie naj wstrętnie j szego egoizmu... Czy to dla pana niezrozumiałe? Ale pan chciał mnie zadrasnąć, ha, ha! Niech pan się przyzna... O Talleyrandzie!

— Żegnam księcia — rzekłem wstając.

— Chwileczkę! Jeszcze tylko dwa słowa! — zawołał zmieniając swój wstrętny ton na poważny. — Niech pan wysłucha mego ostatniego słowa. Z tego, co rzekłem, jasno wynika (myślę, iż pan to sam zauważył), że nigdy i dla nikogo nie zrzekam się mych korzyści. Lubię pieniądze i one są mi potrzebne. Katarzyna Fiodorowna ma ich dużo: ojciec jej przez dziesięć lat miał propinację. Ma trzy miliony i te trzy miliony przydadzą mi się bardzo. Alosza i Katia to doskonała para: dwa największe w świecie głuptasy; tego mi potrzeba. I dlatego życzę sobie i żądam, by to małżeństwo doszło do skutku, i to możliwie najszybciej. Za dwa, trzy tygodnie hrabina i Katia jadą na wieś. Alosza powinien im towarzyszyć. Niech pan uprzedzi Natalię Nikołajewnę, aby nie było idylli, schilleryzmu, ani mi się nie sprzeciwiano. Jestem zły i mściwy: umiem postawić na swoim. Nie obawiam się jej: wszystko bez wątpienia stanie się po mojej myśli, i jeżeli uprzedzam, to tylko dla jej dobra. Niech pan uważa, aby nie było głupstw i żeby postępowała rozsądnie. Inaczej będzie z nią źle, bardzo źle. Powinna mi być wdzięczna za to, że nie postępuję z nią, jak każe prawo. Wie pan, drogi poeto, że prawa bronią spokoju rodzinnego: zapewniają ojcu posłuszeństwo syna i nie oszczędzają tych, które odciągają dzieci od ich świętych obowiązków. Niech pan pomyśli zresztą, że mam znajomości, a ona nie ma żadnych... czy pan nie rozumie, co bym z nią mógł zrobić?... Lecz tego nie uczyniłem, ponieważ dotychczas postępowała rozsądnie. Niech pan się nie martwi: w ciągu tego półrocza każdej chwili każdy ich ruch obserwowały baczne oczy; wiem wszystko aż do najdrobniejszych szczegółów. I dlatego czekałem spokojnie, aż Alosza sam ją porzuci, co się już zaczyna: tymczasem ma miłą rozrywkę. Ja zaś w jego pojęciu jestem wyrozumiałym ojcem, a ja chcę, by tak o mnie myślał. Ha, ha, ha! Gdy przypomnę sobie, że omal nie prawiłem jej komplementów wtedy wieczorem, iż była tak wspaniałomyślna i bezinteresowna, że nie wyszła za niego za mąż: chciałbym wiedzieć, w jaki sposób mogła wyjść? Przyszedłem zaś wtedy jedynie dlatego, że już czas było na zerwanie ich związku. Musiałem się o wszystkim upewnić, zobaczyć na własne oczy, sarn sprawdzić... Czy to panu wystarczy? Czy też pan chce coś jeszcze wiedzieć: dlaczego pana tu przywiozłem, dlaczego tu przed panem grałem rolę poliszynela, dlaczego się zwierzałem, gdy można to było powiedzieć bez żadnych wynurzeń, prawda?

— Tak. — Skupiłem się i słuchałem chciwie. Nie miałem już co odpowiedzieć.

— Tylko dlatego, mój przyjacielu, że zauważyłem w panu trochę więcej rozsądku i jasnego spojrzenia na rzeczy niż u obojga naszych głuptasków. Pan mógł wiedzieć wcześniej, kim jestem, domyślać się, stawiać hipotezy, lecz ja chciałem zwolnić pana od tej pracy i postanowiłem panu wykazać poglądowo, z kim pan ma do czynienia. Bezpośrednie wrażenie to wielka rzecz. Niech pan mnie zrozumie, mon ami. Wie pan, z kim pan ma do czynienia, kocha ją pan, i dlatego mam nadzieję, że użyje pan całego swojego wpływu (a pan ma jednak wpływ na nią), aby wybawić ją od wiadomych zmartwień. Inaczej zmartwienia będą i zapewniam pana, że nie na żarty. No, a wreszcie trzecia przyczyna mojej szczerości z panem to... (drogi pan odgadł zresztą), że istotnie miałem ochotę opluć trochę całą tę sprawę, i opluć właśnie wobec pana.

— Książę osiągnął swój cel — rzekłem drżąc ze wzburzenia. — Zgadzam się, że niczym książę tak nie mógł wyrazić całej złości i całej pogardy dla mnie i dla nas wszystkich jak tą szczerością. Nie tylko nie obawiał się książę, iż ta szczerość może księcia skompromitować przede mną, lecz nawet się mnie nie wstydził... Był książę naprawdę podobny do tego wariata w płaszczu. Nie uważał mnie książę za człowieka.

— Odgadł pan wszystko, młody przyjacielu — powiedział wstając — nie darmo jest pan literatem. Spodziewam się, iż rozstaniemy się przyjaźnie. Na ty pić nie będziemy?

— Książę jest pijany i dlatego tylko nie odpowiem tak, jakby należało...

— Znów przemilczenie: nie odpowiedział pan, jakby należało odpowiedzieć. Ha, ha, ha! Zapłacić pan za siebie nie pozwala?

— Proszę się o to nie troszczyć, zapłacę sam.

— No, bez wątpienia. Panu nie po drodze?

— Pojadę sam.

— Żegnam, poeto. Spodziewam się, że pan mnie zrozumiał...

Wyszedł krocząc trochę niepewnie i nie odwrócił się. Lokaj usadowił go w powozie. Poszedłem w swoją stronę. Była trzecia nad ranem. Padał deszcz; noc była ciemna.

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Nie będę opisywał mego wzburzenia. Choć można było oczekiwać różnych rzeczy, byłem oszołomiony, jak gdyby książę Wałkowski ukazał mi się w całej swej potworności zupełnie nieoczekiwanie. Pamiętam zresztą, iż odczucia moje były mgliste; byłem jakby czymś zdławiony, przygnieciony i czarna troska coraz mocniej wsysała mi się w serce: bałem się o Nataszę. Przeczuwałem, iż czeka ją jeszcze dużo udręki, i martwiłem się, jak by to ominąć, jak by ulżyć jej w tych ostatnich chwilach przed rozstrzygnięciem całej sprawy. Nie miałem żadnej wątpliwości, że to rozstrzygnięcie nastąpi. Zbliżało się i można było odgadnąć, jakie!

Nie zauważyłem nawet, w jaki sposób doszedłem do domu, pomimo iż deszcz padał przez całą drogę. Była trzecia nad ranem. Nie zdążyłem nawet zastukać, do drzwi mego mieszkania, gdy usłyszałem jęki i drzwi otworzyły się szybko, jak gdyby Nelly wcale nie kładła się spać, czekając na mnie pode drzwiami. Świeca paliła się. Spojrzałem na twarz Nelly i przestraszyłem się: tak była zmieniona. Oczy jej płonęły jak w gorączce i patrzyły jakoś dziko, jakby mnie nie poznawała. Rzeczywiście, miała silną gorączkę.

— Nelly, co ci jest, jesteś chora? — zapytałem pochylając się nad nią i obejmując ją ramieniem.

Przycisnęła się do mnie trwożliwie, jakby bojąc się czegoś, i zaczęła mówić, spiesznie, gwałtowanie, jakby czekała tylko, by coś czym prędzej mi opowiedzieć. Lecz słowa jej były dziwaczne i bez związku; nie zrozumiałem z tego nic: majaczyła.

Zaprowadziłem ją prędko do łóżka. Lecz ona ciągle garnęła się ku mnie i przytulała mocno, jakby bojąc się, jakby prosząc o obronę przed kimś, i nawet kiedy już położyła się spać, ciągle jeszcze czepiała się mojej ręki i trzymała ją mocno, obawiając się, bym znowu nie odszedł. Byłem tak wstrząśnięty i rozstrojony, że patrząc na nią zacząłem płakać. Sam byłem również chory. Ujrzawszy moje łzy, Nelly długo i nieruchomo wpatrywała się we mnie z wytężoną uwagą, jak gdyby starając się coś odgadnąć i zrozumieć. Widoczne było, iż to ją kosztuje wiele wysiłku. Wreszcie coś podobnego do myśli zajaśniało na jej twarzy; po silnym ataku epilepsji zwykle przez pewien czas nie mogła zebrać myśli i wymawiać słów wyraźnie. Podobnie było teraz; po nadzwyczajnych wysiłkach, aby mi coś powiedzieć, domyśliwszy się, iż nic nie rozumiem, wyciągnęła do mnie rączkę i zaczęła ocierać mi łzy, potem objęła mnie za szyję, nachyliła ku sobie i pocałowała.

Było jasne, że w czasie mej nieobecności chwycił ją atak epilepsji, i to właśnie w chwili, gdy stała pod samymi drzwiami. Ocknąwszy się po ataku, widocznie długo nie mogła przyjść do siebie. W podobnej chwili rzeczywistość miesza się z gorączkowymi widziadłami i Nelly musiała sobie wyobrazić coś okropnego, jakieś strachy. Jednocześnie zaś mgliście uświadamiała sobie, że wrócę i będę stukał do drzwi, i dlatego, leżąc na podłodze przy progu, czujnie oczekiwała mego powrotu i podniosła się na moje pierwsze stuknięcie.

"Ale dlaczego znalazła się właśnie koło drzwi?" — pomyślałem i nagle zauważyłem ze zdziwieniem, że Nelly była w szubce (niedawno kupionej przeze mnie od znajomej starej handlarki, która niekiedy wstępowała do mnie i sprzedawała mi na kredyt). Widocznie wybierała się dokądś i prawdopodobnie otwierała już drzwi, gdy powalił ją atak epilepsji. Dokąd chciała iść? Może i wówczas już była nieprzytomna?

Tymczasem gorączka nie przechodziła i Nelly wkrótce znów straciła przytomność i zaczęła majaczyć. Będąc u mnie miała już dwukrotnie ataki, ale zawsze kończyły się pomyślnie, teraz zaś była w malignie. Posiedziawszy koło niej z pół godziny, ustawiłem krzesła obok kanapy i położyłem się w ubraniu, bliziutko, aby móc się łatwiej zbudzić, gdyby mnie wzywała.

Świecy nie zagasiłem. Wciąż spoglądałem na Nelly przed zaśnięciem. Była blada; usta miała spiekłe od gorączki i pokrwawione, prawdopodobnie podczas upadku; z twarzy nie schodził wyraz strachu i jakiejś męczącej troski, która, jak się wydawało, nie opuszczała jej nawet we śnie. Postanowiłem zaraz jutro, możliwie najwcześniej, iść po doktora, w razie gdyby zrobiło się jej gorzej. Bałem się długiej, prawdziwej gorączki.

"Książę musiał ją przestraszyć" — pomyślałem wzdrygając się; przypomniałem sobie opowiadanie o kobiecie, która rzuciła mu w twarz pieniądze.

ROZDZIAŁ DRUGI

Minęły dwa tygodnie; Nelly powracała do zdrowia. Odzyskała przytomność, lecz była bardzo chora. Wstała z łóżka dopiero w końcu kwietnia, pewnego pogodnego, jasnego dnia. Było to w Wielkim Tygodniu.

Biedna istota! Nie mogę ciągnąć dalej mego opowiadania w dotychczasowym porządku. Dużo już czasu upłynęło do chwili, w której spisuję te minione wypadki, ale aż do dziś z ciężkim, dojmującym bólem wspominam tę bledziuchną, chudziutką twarzyczkę, te przenikliwe spojrzenia jej czarnych oczu, gdy, jak to nieraz bywało, pozostawaliśmy we dwoje, a ona patrzy na mnie ze swego posłania, patrzy, patrzy długo, jakby wzywając mnie, bym odgadł, o czym ona myśli; lecz zobaczywszy, iż ja nie zgaduję i trwam nadal w niepewności, cicho i jak gdyby do siebie uśmiecha się i nagle pieszczotliwie wyciąga do mnie rozpaloną rączkę z chudziutkimi, wyschniętymi paluszkami. Teraz już to wszystko minęło, wiem już o wszystkim, ale dotychczas nie znam jeszcze całej tajemnicy tego chorego, udręczonego i skrzywdzonego maleńkiego serca.

Zdaje się, że odchodzę od toku opowiadania, ale w tej chwili chcę myśleć tylko o Nelly. Dziwne: teraz, gdy leżę na łóżku szpitalnym, samotny, opuszczony przez wszystkich, których tak kochałem, czasem jakiś drobny, pojedynczy szczegół z tego okresu, wówczas często nie zauważony i szybko zapomniany, nagle zjawia się w pamięci, niespodzianie zyskuje w moim umyśle zupełnie inne, właściwe znaczenie, całkowicie wyjaśniając to, czego dotychczas nie mogłem zrozumieć.

Przez pierwsze cztery dni choroby Nelly strasznie się o nią obawialiśmy z doktorem, lecz piątego dnia doktor odciągnął mnie na bok i powiedział, iż obawiać się nie ma czego. Był to ten sam doktor, dawny mój znajomy, stary kawaler, dobroduszny dziwak, którego wzywałem już podczas pierwszej choroby Nelly i który ją zdumiał swym nadzwyczajnych rozmiarów Orderem Św. Stanisława.

— Czyli że już zupełnie nie ma obaw! — rzekłem, ucieszony.

— Tak, teraz wyzdrowieje, ale później umrze w dość krótkim czasie.

— Jak to "umrze!" Dlaczego? — zawołałem, oszołomiony tego rodzaju wyrokiem.

— Tak, z pewnością niedługo umrze. Pacjentka ma organiczną wadę serca i przy najdrobniejszych niekorzystnych warunkach znów położy się do łóżka. Może znów wyzdrowieje, ale później znowu będzie musiała się położyć, i wreszcie umrze.

— Czy naprawdę nie można jej ocalić? Nie, to niemożliwe!

— Ale tak być musi. Jednakże po usunięciu niekorzystnych warunków, przy trybie życia spokojnym i cichym, dającym więcej zadowolenia, śmierć może być oddalona od pacjentki, a nawet zdarzają się wypadki... nieoczekiwane, dziwne i nienormalne... słowem, dzięki zbiegowi wielu korzystnych okoliczności, może być ocalona, ale nigdy radykalnie.

— Mój Boże, cóż teraz robić?

— Postępować według wskazówek, prowadzić życie spokojne i regularnie brać proszki. Zauważyłem, iż panna jest kapryśna, nierównego usposobienia i nawet kostyczna, bardzo nie lubi regularnego przyjmowania proszków i nawet teraz odmówiła stanowczo.

— Tak, doktorze. Ona rzeczywiście bywa dziwna, ale przypisuję to chorobliwemu nastrojowi. Wczoraj była bardzo posłuszna, a dzisiaj, gdy jej dawałem lekarstwo, pchnęła łyżeczkę niby to nieumyślnie i wszystko się rozlało. Kiedy chciałem rozpuścić nowy proszek, wyrwała mi z rąk pudełko i rzuciła na podłogę, a potem zalała się łzami... Ale, zdaje się, nawet nie dlatego, iż ją zmuszono do przyjmowania lekarstw — dodałem pomyślawszy chwilę.

— Hm! Irytacja, poprzednie wielkie nieszczęście (drobiazgowo i otwarcie opowiedziałem doktorowi wiele z dziejów Nelly i opowiadanie to bardzo go przejęło), wszystko to pozostaje z sobą w związku i stąd pochodzi choroba. Tymczasem jedyny środek to brać proszki, i ona powinna brać proszki. Pójdę do niej i raz jeszcze postaram się ją przekonać, że musi słuchać rad lekarza... czyli, mówiąc ogólnie... brać proszki.

Wyszliśmy z kuchni (gdzie odbyła się nasza rozmowa) i doktor zbliżył się do łóżka chorej. Lecz Nelly, zdaje się, słyszała nas, a przynajmniej podniósłszy głowę z poduszki i zwróciwszy ucho w naszą stronę, przez cały czas słuchała czujnie. Zauważyłem to poprzez półuchylone drzwi, gdy zaś podeszliśmy do niej, mała oszustka dała nurka pod kołdrę i spoglądała na nas z szyderczym uśmiechem. Biedaczka, bardzo wychudła w ciągu tych czterech dni choroby; oczy zapadły, gorączka trwała ciągle. Tym dziwniejsza wydawała się jej psotna mina i zuchwałe,, błyszczące spojrzenie; zadziwiło to doktora, najpoczciwszego Niemca w Petersburgu.

Poważnie, lecz starając się o ile można zmiękczyć ton głosu, tkliwie i delikatnie doktor wyłożył, że proszki są konieczne i zbawienne, że wobec tego każdy chory powinien je zażywać. Nelly uniosła głowę, lecz nagle na pozór zupełnie przypadkowym ruchem ręki zawadziła o łyżkę i lekarstwo rozlało się znowu na podłogę. Jestem pewny, iż zrobiła to umyślnie.

— Bardzo przykra nieostrożność — rzekł spokojnie staruszek — podejrzewam, iż zrobiłaś to umyślnie, co muszę zganić. Ale... to się da naprawić, można rozgnieść jeszcze jeden proszek...

Nelly roześmiała mu się prosto w oczy.

Doktor z wolna pokiwał głową.

— To bardzo nieładnie — powiedział rozpuszczając proszek — muszę, muszę cię zganić.

— Niech pan się na mnie nie gniewa — odpowiedziała Nelly, daremnie usiłując nie roześmiać się znowu — połknę z pewnością... Ale czy pan mnie lubi?

— Jeżeli będziesz się dobrze sprawować, to będę cię bardzo lubił.

— Bardzo?

— Bardzo.

— A teraz pan mnie lubi?

— I teraz cię lubię.

— A czy pan mnie pocałuje, jeśli zechcę pana pocałować?

— Tak, jeżeli na to zasłużysz.

Nelly znowu nie mogła wytrzymać i powtórnie się roześmiała.

— Pacjentka ma wesoły charakter, lecz teraz to nerwy i kaprysy — szepnął doktor poważnie.

— No, dobrze, wezmę proszek — zawołała Nelly swym słabym głosikiem — ale kiedy wyrosnę i będę duża, czy pan pozwoli mi wyjść za pana za mąż?

Pomysł tego nowego figla podobał się jej widocznie; oczy jej płonęły, a usteczka drżały ze śmiechu w oczekiwaniu na odpowiedź nieco zdziwionego doktora.

— Tak, tak — odpowiedział uśmiechając się mimo woli — jeżeli będzie dobrą i dobrze wychowaną panną, będziesz posłuszna i będziesz...

— Brać proszki? — podchwyciła Nelly.

— Oho! No tak, brać proszki. Dobra dziewczynka — szepnął do mnie doktor — dużo ma w sobie... dobrego... jednakże... za mąż... jaki dziwny kaprys...

I znowu podał jej lekarstwo. Lecz tym razem Nelly nie uciekła się nawet do podstępu, lecz po prostu pchnęła ręką łyżkę i lekarstwo prysnęło na gors i twarz biednego staruszka. Nelly roześmiała się głośno, ale już nie poprzednim wesołym, dobrodusznym śmiechem. W twarzy jej błysnęło coś złego, okrutnego. Przez cały ten czas jak gdyby unikała mego spojrzenia i patrzyła tylko na doktora z sarkazmem, poprzez który przebijał jednak niepokój; czekała, co też teraz pocznie "śmieszny" staruszek.

— Ach! Znowu... Jak to niedobrze! Ale... można rozpuścić jeszcze jeden proszek — rzekł staruszek ocierając twarz chusteczką.

Nelly stropiła się strasznie. Oczekiwała naszego gniewu, myślała, że zaczniemy na nią krzyczeć, robić wymówki, może podświadomie chciała tego nawet w tym momencie, aby móc wybuchnąć histerycznym płaczem, porozrzucać znowu proszki, a może nawet potłuc coś ze złości i tym zaspokoić swoje kapryśne, obolałe serduszko. Kaprysy tego rodzaju miewają nie tylko chorzy i nie jedna Nelly. Bardzo często, pamiętam, chodziłem po pokoju tam i z powrotem z nieświadomym życzeniem, aby mnie ktoś czym prędzej skrzywdził albo powiedział słowa, które można uznać za obrazę, by mieć sposobność wyładowania żółci. Kobiety wyładowują żółć w ten sposób, że zaczynają płakać naj rzewnie j szymi łzami, a bardziej uczuciowe dochodzą do spazmów. Sprawa prosta, życiowa, zdarzająca się zwłaszcza wtedy, gdy się ma inny, nie znany nikomu smutek w sercu, którego, choćby się najbardziej chciało, nie można przed nikim wypowiedzieć.

Nagle, zdumiona anielską dobrocią obrażonego przez nią staruszka i cierpliwością, z którą rozpuszczał dla niej trzeci z kolei proszek bez słowa wymówki — Nelly ucichła. Sarkazm znikł z jej warg, twarz nagle się zarumieniła, oczy zwilgotniały; chwilę patrzyła na mnie i zaraz się odwróciła. Doktor podał lekarstwo. Spokojnie i nieśmiało wypiła je, pochwyciła czerwoną, pulchną rękę starca i powoli spojrzała mu w oczy.

— Pan... się gniewa dlatego, że ja jestem zła — powiedziała, lecz nie dokończyła, schowała się pod kołdrę nakrywając się z głową i głośno, spazmatycznie się rozpłakała.

— O, moje dziecko, proszę nie płakać... To nic, to tylko nerwy; proszę napić się wody. Lecz Nelly nie słuchała.

— Proszę się nie martwić... proszę się nie rozstrajać — ciągnął dalej omal że sam nad nią nie chlipiąc, bo był to człowiek bardzo uczuciowy — przebaczam ci i ożenię się z tobą, jeżeli będziesz się porządnie sprawowała, jak przyzwoitej pannie przystało, i będziesz...

— Brać proszki! — rozległ się spod kołdry cieniuchny jak dzwoneczek, nerwowy śmiech, przerywany łkaniem, śmiech dobrze mi znany.

— Dobre, wdzięczne dziecko — powiedział doktor uroczyście i niemal ze łzami w oczach. — Biedna dziewczynka!

Od tego dnia pomiędzy nim i Nelly ustaliła się jakaś osobliwa, dziwaczna sympatia. Ze mną, przeciwnie, Nelly stawała się coraz bardziej ponura, nerwowa i rozdrażniona. Nie wiedziałem, czemu mam to przypisać, i dziwiłem się tym bardziej, że zmiana ta zaszła w niej jakoś nagle. W pierwszych dniach choroby była nadzwyczaj miła i tkliwa; zdawałoby się, iż nie może dość napatrzeć się na mnie, nie puszczała mnie na krok, chwytała moją dłoń swoją gorącą ręką i kazała mi siedzieć obok siebie, a gdy zauważyła, iż jestem ponury i zaniepokojony, starała się mnie rozweselić, żartowała, bawiła się ze mną i uśmiechała się tłumiąc własne cierpienie. Nie chciała, abym nocami pracował lub siedział czuwając przy niej, i smuciła się widząc, że jej nie słucham. Czasem dostrzegałem w niej widoczne zatroskanie; zaczynała się dowiadywać i rozpytywać mnie, dlaczego się smucę, o czym myślę; ale, dziwna rzecz, gdy tylko rozmowa dotykała Nataszy, Nelly milkła lub zaczynała mówić o czym innym. Widocznie wystrzegała się mówienia o Nataszy, co mnie uderzyło. Gdy wchodziłem, cieszyła się. Gdy zaś brałem do ręki kapelusz, patrzyła ponuro i jakoś dziwnie, jakby z wymówką odprowadzała mnie oczami. Czwartego dnia choroby Nelly cały wieczór, a nawet długo po północy, spędziłem u Nataszy. Mieliśmy ze sobą do pomówienia. Wychodząc z domu, powiedziałem mojej chorej, iż wrócę wkrótce, na co zresztą sam liczyłem. Zatrzymawszy się dłużej u Nataszy, raczej niespodziewanie, byłem spokojny co do Nelly: została w domu nie sama. Siedziała z nią Aleksandra Siemionowna. Od Masłobojewa, który wstępował do mnie, dowiedziała się, że Nelly jest chora, a ja całkiem samotny i mam duże zmartwienie. Poczciwa Aleksandra Siemionowna zatroskała się ogromnie.

— A więc nawet na obiad do nas nie przyjdzie!... Ach, mój Boże! I samotny, biedaczysko, sam jeden. Trzeba mu okazać naszą przychylność. Jest okazja, nie trzeba jej pominąć.

Natychmiast znalazła się u nas, przywożąc ze sobą w dorożce cały tobół. Wyjaśniwszy z miejsca, że teraz mnie nie opuści i że przyjechała, by mi pomóc, rozwiązała tobół. Były tam syropy, konfitury dla chorej, kurczęta i kura, na wypadek rekonwalescencji, jabłka, które można było upiec, pomarańcze, suche konfitury kijowskie (na wypadek, gdyby doktor pozwolił), wreszcie bielizna, prześcieradła, serwety, koszule damskie, bandaże, kompresy: cały lazaret.

— Wszystko to mamy u siebie — mówiła, prędko wymawiając każde słowo, jakby się dokądś śpieszyła — a pan mieszka po kawalersku. U pana wszystkiego brak. Pozwoli pan... I Filip Filipycz kazał. Teraz prędko... co trzeba robić? Jak ona się czuje? Czy przytomna? Ach, jak ona niewygodnie leży, trzeba poprawić poduszkę, żeby głowa leżała niżej, chociaż wie pan... czy nie lepsza skórzana poduszka? Będzie chłodniej. Ach, jaka ja jestem głupia! Nawet mi do głowy nie przyszło. Zaraz jadę... Czy nie trzeba napalić w piecu? Przyślę panu moją starą. Mam taką znajomą. Pan zupełnie nie ma przecież kobiecej usługi... Co robić? Co to takiego, zioła?... doktor zapisał? To pewnie herbatka na piersi? Zaraz napalę w piecu.

Uspokoiłem ją; zdziwiła się bardzo, a nawet zasmuciła, że roboty, jak się okazuje, jest niedużo. To zresztą nie odebrało jej w zupełności rezonu. Zaprzyjaźniła się natychmiast z Nelly i pomagała mi bardzo podczas jej choroby, odwiedzała nas prawie co dzień i zawsze z taką miną, jak gdyby przed chwilą coś zginęło lub uciekło i trzeba to zaraz chwytać. Dodawała zresztą zawsze, że tak jej kazał Filip Filipycz. Nelly spodobała się bardzo. Pokochały się jak siostry i myślę, że pod wieloma względami Aleksandra Siemionowna była takim samym dzieckiem jak Nelly. Opowiadała jej różne historyjki, zabawiała ją, i Nelly nudziła się częstokroć po wyjściu Aleksandry Siemionowny. Pierwsze zaś zjawienie się jej zdziwiło moją chorą, lecz zaraz domyśliła się, po co przyszedł nieproszony gość, i swoim zwyczajem zachmurzyła się, stając się milcząca i niegrzeczna.

— Po co ona do nas przyszła? — zapytała po wyjściu Aleksandry Siemionowny, jak gdyby niezadowolona.

— Aby ci pomóc, Nelly, pielęgnować cię.

— Po co? Za co? Przecież ja jej nigdy nie pomogłam.

— Dobrzy ludzie na to nie czekają, Nelly. Po prostu lubią pomagać tym, którzy są w potrzebie. Tak, Nelly, na świecie jest wiele dobrych ludzi. Twoje nieszczęście polega na tym, żeś ich nie spotkała wtedy, gdy było trzeba.

Nelly zamilkła; odszedłem od niej. Ale po kwadransie zawezwała mnie sama słabym głosikiem, poprosiła pić i nagle objęła mnie mocno, przypadła do mojej piersi i długo nie wypuszczała mnie z objęć; gdy na drugi dzień przyjechała Aleksandra Siemionowna, powitała ją radosnym uśmiechem, lecz jakby się czegoś jeszcze wstydziła.

ROZDZIAŁ TRZECI

Tego właśnie dnia byłem u Nataszy przez cały wieczór. Przyszedłem późno. Nelly spała. Aleksandrze Siemionownie również chciało się spać, ale ciągle siedziała przy chorej, czekając na mnie. Natychmiast zaczęła mi opowiadać pośpiesznym szeptem, że Nelly z początku była bardzo wesoła, nawet dużo się śmiała, potem posmutniała, a widząc, że nie przychodzę, ucichła i zamyśliła się. "Potem zaczęła się skarżyć, że ją głowa boli, rozpłakała się i szlochała tak mocno, iż nie wiedziałam już, co robić — dodała Aleksandra Siemionowna. — Zaczęła ze mną mówić o Natalii Nikołajewnie, lecz nic nie mogłam jej powiedzieć: przestała mnie pytać i ciągle płakała; usnęła we łzach. Do widzenia, Iwanie Pietrowiczu, zdaje się, że jest jej lepiej, a mnie czas do domu. Tak kazał Filip Filipycz. Przyznam się panu, że on mnie puścił tylko na dwie godziny, a ja samowolnie zostałam dłużej. Ale nic, niech pan się o mnie nie niepokoi; niechby spróbował gniewać się na mnie... Chyba tylko... Ach, Boże drogi, Iwanie Pietrowiczu, co ja mam począć; ciągle teraz przychodzi do domu podchmielony! Bardzo czymś zajęty, ze mną nie rozmawia, trapi się, myśli o jakiejś ważnej sprawie; ja to widzę; a wieczorem jednak się upija... Pomyśleć tylko: gdyby teraz wrócił do domu, kto go położy do łóżka? No idę już, do widzenia, Iwanie Pietrowiczu! Przeglądałam pańskie książki; tyle ich u pana, a wszystkie muszą być bardzo mądre, tylko ja, głupia, nic nigdy nie czytałam. Do jutra!"

Lecz nazajutrz Nelly zbudziła się smutna i ponura, odpowiadała mi z niechęcią. Sama zaś wcale do mnie nie zagadywała, jakby gniewając się na mnie. Zauważyłem tylko kilka jej spojrzeń, rzuconych na mnie przelotnie, jakby ukradkiem; w spojrzeniach tych było wiele ukrytego, serdecznego bólu, lecz widniała w nich tkliwość, której nie było, gdy patrzyła wprost na mnie. Tego dnia właśnie miała miejsce scena z doktorem przy przyjmowaniu lekarstwa; nie wiedziałem, co o tym myśleć.

Lecz Nelly zmieniła się krańcowo względem mnie. Jej dziwactwa, kaprysy, czasem omal że nienawiść do mnie, wszystko to trwało aż do tego dnia, kiedy przestała u mnie mieszkać, aż do katastrofy, która zakończyła naszą epopeję. Lecz o tym później.

Zresztą zdarzało się niekiedy, iż nagle przez jakąś godzinę była dla mnie równie miła jak poprzednio. Pieszczoty jej zdawały się zdwajać w tych momentach, najczęściej zaś jednocześnie gorzko płakała. Ale to niebawem mijało i Nelly wpadała w poprzednie przygnębienie i znów patrzyła na mnie wrogo albo kaprysiła jak przy doktorze, albo nagle, zauważywszy, że jakiś nowy jej wybryk sprawia mi przykrość, zaczynała się śmiać i prawie zawsze kończyło się to łzami.

Pokłóciła się nawet z Aleksandrą Siemionowną i powiedziała jej, iż nic od niej nie chce. Gdy karciłem ją przy Aleksandrze Siemionownie, zaczęła się gorączkować, odpowiadała z jakąś porywczą, skupioną zawziętością i nagle umilkła; przez całe dwa dni nie rozmawiała ze mną, nie brała lekarstwa, nie chciała pić ani jeść i dopiero staruszek doktor potrafił jej to wyperswadować i ułagodzić ją.

Powiedziałem już, że między nią i doktorem od owego dnia brania lekarstwa powstała jakaś dziwna sympatia. Nelly go bardzo pokochała i zawsze witała go wesołym uśmiechem, choćby była nie wiem jak smutna przed jego przyjściem. Ze swej strony, staruszek zaczął przychodzić codziennie, a czasem i po dwa razy dziennie, nawet wtedy, gdy Nelly zaczęła już chodzić i zupełnie wracała do zdrowia; zdawało się, iż tak go oczarowała, że nie mógł wytrzymać ani jednego dnia, nie słysząc jej śmiechu i żartów z niego, nieraz bardzo zabawnych. Zaczął znosić jej książki z obrazkami, wszystkie o treści pouczającej. Jedną umyślnie dla niej kupił. Potem zaczął przynosić słodycze i cukierki w ładnych pudełeczkach. W takich razach wchodził zwykle w tak uroczysty sposób, jakby sam był solenizantem, i Nelly domyślała się natychmiast, że przybył z podarunkiem. Ale podarunku nie pokazywał, tylko uśmiechał się przebiegle, napomykał, iż gdyby pewna młoda panna potrafiła dobrze się sprawować i podczas jego nieobecności zasłużyć na uznanie, to owa młoda panna zasługiwałaby na nagrodę. Przy tym spoglądał na nią tak poczciwie i dobrodusznie, że chociaż Nelly śmiała się z niego całkiem jawnie, to jednocześnie szczere i tkliwe przywiązanie błyszczało w takiej chwili w jej rozjaśnionych oczętach. Wreszcie staruszek wstawał uroczyście z krzepła, wyjmował paczkę z cukierkami i wręczając ją Nelly nieodmiennie dodawał: "Mojej przyszłej i drogiej małżonce." W takich momentach bywał z pewnością szczęśliwszy od Nelly.

Potem rozpoczynały się rozmowy i za każdym razem powaznie, usilnie namawiał ją, by strzegła swego zdrowia, i dawał jej przekonywające rady medyczne.

— Przede wszystkim trzeba strzec swego zdrowia — mówił tonem dogmatycznym — po pierwsze, po to, by żyć, a po drugie, by być zawsze zdrowym i w ten sposób osiągnąć szczęście w życiu. Jeżeli masz, moje drogie dziecię, jakie zmartwienia, zapomnij o nich, albo, co lepsze, staraj się o nich nie myśleć. Jeżeli nie masz żadnych zmartwień, to... również o nich nie myśl i staraj się myśleć o przyjemnościach... o czymś wesołym, zabawnym.

— A o czym zabawnym i wesołym mam myśleć ? — pytała Nelly.

Doktor natychmiast tracił wątek.

— No, tam... o jakiejś niewinnej zabawie, odpowiedniej dla twego wieku, albo... coś tam takiego...

— Nie chcę się bawić; ja bawić się nie lubię — mówiła Nelly. — Ale lubię nowe suknie.

— Nowe suknie! Hm! To już mniej ładnie. Trzeba zawsze być zadowolonym ze swego skromnego losu. A zresztą... można też lubić nowe suknie.

— A dużo mi pan uszyje sukien, kiedy wyjdę za pana?

— Co za pomysł — mówił doktor chmurząc się mimo woli. Nelly uśmiechała się szelmowsko i raz nawet przez roztargnienie, z uśmiechem popatrzyła na mnie. — A zresztą uszyję ci suknie, gdy zasłużysz na to swoim sprawowaniem — ciągnął doktor.

— A czy proszki też będę musiała brać co dzień, gdy wyjdę za mąż za pana?

— No, wtedy będzie można nie co dzień brać proszki. — Doktor zaczynał się uśmiechać.

Nelly przerwała rozmowę śmiechem. Staruszek śmiał się razem z nią i z miłością patrzył na jej wesołość.

— Bardzo żywy umysł — mówił zwracając się do mnie. — Ale można dostrzec jeszcze kaprysy, pewną pobudliwość i rozdrażnienie.

Miał słuszność. Stanowczo nie pojmowałem, co się z nią dzieje. Nelly zupełnie nie chciała ze mną rozmawiać, jak gdybym w czymś zawinił wobec niej. Było to dla mnie gorzkie. Sam byłem zasępiony z tego powodu, a raz nawet cały dzień nic do niej nie mówiłem, lecz na drugi dzień zrobiło mi się wstyd. Nelly często płakała i zupełnie nie wiedziałem, w jaki sposób ją pocieszyć. Zresztą pewnego razu sama przerwała milczenie.

Wróciłem wtedy do domu przed zmrokiem i zobaczyłem, iż Nelly szybko schowała książkę pod poduszkę. Była to moja powieść, którą wzięła ze stołu i czytała podczas mojej nieobecności. "Dlaczegóż ją chowa, jakby się wstydziła?" — pomyślałem, lecz nie dałem poznać po sobie, żem coś zauważył. Po kwadransie, gdym wyszedł na chwilę do kuchni, Nelly szybko zerwała się z posłania i położyła książkę na dawne miejsce; powróciwszy zobaczyłem już książkę na stole. Po chwili przywołała mnie do siebie. W głosie jej dźwięczało jakieś wzruszenie. Od czterech dni prawie nie rozmawiała ze mną.

— Pan... dzisiaj... idzie do Nataszy? — zapytała głosem urywanym.

— Tak, Nelly, muszę dzisiaj koniecznie się z nią zobaczyć. Nelly zamilkła.

— Pan... ją... bardzo kocha? — zapytała znowu słabym głosem.

— Tak, Nelly, kocham ją bardzo.

— I ja ją kocham — dodała cicho. Potem znów nastąpiło milczenie.

T— Chcę iść do niej i będę z nią mieszkać — zaczęła znów Nelly patrząc na mnie nieśmiało.

— Nie można, Nelly — odpowiedziałem, nieco zdziwiony. — Czy ci źle u mnie?

— Dlaczego nie można ? — Zarumieniła się. — Pan mnie przecież namawia, bym zamieszkała u jej ojca; a ja nie chcę. Czy ona ma służącą?

— Ma.

— Niech więc odprawi służącą, ja będę jej usługiwać. Będę robić dla niej wszystko i nic od niej nie zażądam, i będę ją kochać, i jedzenie będę gotować. Niech pan jej to dziś powie.

— Ale dlaczego, co to za fantazje, Nelly? I co ty sobie o niej myślisz: czy sądzisz naprawdę, że ona zgodzi się ciebie wziąć zamiast kucharki? Jeżeli cię weźmie, to jako równą sobie, jako swoją młodszą siostrę.

— Nie, jako równą nie chcę. Nie chcę...

— Dlaczego?

Nelly milczała, usteczka jej drżały: zbierało się jej na płacz.

— Przecież ten, kogo ona teraz kocha, odejdzie od niej i porzuci ją — rzekła wreszcie. Zdziwiłem się.

— Skąd wiesz o tym, Nelly?

— Pan mi to sam mówił, a onegdaj, gdy mąż Aleksandry Siemionowny przychodził rano, zapytałam go: on mi wszystko opowiedział. '

— Więc Masłobojew był rano?

— Był — odpowiedziała spuszczając oczy.

— A dlaczego mi nie powiedziałaś, że był?

— Tak sobie...

Zamyśliłem się chwilę. Bóg wie po co ten tajemniczy Masłobojew wałęsa się tutaj. Co to za spiski? Warto by się z nim zobaczyć.

— Ale co cię to obchodzi, Nelly, że on ją porzuci!

— Przecież pan ją bardzo kocha — odpowiedziała nie podnosząc oczu. — A jeżeli pan ją kocha, to pan się z nią ożeni, gdy tamten odejdzie. '

— Nie, Nelly, ona mnie kocha nie tak, jak ja ją kocham, a ja... Nie, Nelly, tak się nie stanie.

— Służyłabym wam obojgu jako wasza służąca, a wy byście sobie żyli i cieszyli się — powiedziała prawie szeptem, nie patrząc na mnie.

"Co się z nią dzieje!" — pomyślałem. Nelly zamilkła i nie powiedziała więcej ani słowa. Gdym odszedł, zaczęła płakać, płakała przez cały wieczór, jak mi powiedziała Aleksandra Siemionowna, i we łzach usnęła. Nawet w nocy przez sen płakała i coś mówiła w gorączce.

Ale od tego dnia stała się jeszcze bardziej ponura i milcząca i zupełnie przestała ze mną rozmawiać. Prawda, iż zauważyłem parę jej spojrzeń, rzuconych na mnie ukradkiem, w tych spojrzeniach było tyle tkliwości! Lecz tkliwość mijała wraz z chwilą, która ją wywoływała, i Nelly, jakby opierając się temu, niemal z każdą godziną robiła się coraz bardziej ponura, nawet podczas odwiedzin doktora, który dziwił się zmianie jej usposobienia. Tymczasem wyzdrowiała prawie zupełnie i doktor pozwolił jej wreszcie pospacerować na świeżym powietrzu, tylko niezbyt długo. Dzień był jasny i ciepły. Wielki Tydzień wypadł wtedy bardzo późno; wyszedłem wcześniej — musiałem koniecznie odwiedzić Nataszę — ale postanowiłem wcześniej wrócić do domu, by zabrać Nelly na spacer, tymczasem zostawiłem ją samą.

Nie mogę wypowiedzieć, jaki cios spadł na mnie, gdym wrócił do domu. Śpieszyłem się bardzo. Przychodzę i widzę, że klucz sterczy we drzwiach na zewnątrz. Wchodzę: nie ma nikogo. Zamarłem. Widzę na stole papierek, a na nim dużymi, nierównymi literami napisane:

"Odchodzę od Pana i nigdy więcej nie wrócę. Ale ja Pana bardzo kocham.

Pańska wierna Nelly"

Krzyknąłem z przerażenia i wybiegłem z pokoju.

ROZDZIAŁ CZWARTY

Nie zdążyłem jeszcze wybiec na ulicę, nie zdołałem sobie jeszcze zdać sprawy, co mam teraz począć, gdy ujrzałem, że przed naszą bramą zatrzymuje się dorożka, a z niej wychodzi Aleksandra Siemionowna prowadząc za rękę Nelly. Trzymała ją mocno, jakby w obawie, by nie uciekła po raz drugi. Wybiegłem ku nim.

— Nelly, co się z tobą dzieje! — zawołałem — gdzieś ty poszła, po co?

— Chwileczkę, niech pan poczeka; pójdziemy do pana, tam się pan wszystkiego dowie — zaszczebiotała Aleksandra Siemionowna — opowiem panu takie rzeczy, że... — szeptała prędko — podziwiać... Zaraz się pan dowie.

Na jej twarzy było wypisane, iż ma nadzwyczaj ważne nowiny.

— Idź, Nelly, idź połóż się troszkę — powiedziała, gdyśmy tylko weszli do pokoju — jesteś trochę zmęczona; taka bieganina to nie żarty, a po chorobie to męczy. Połóż się, kochaneczko, połóż. A my teraz stąd wyjdziemy, nie będziemy jej przeszkadzali, niech uśnie. — Mrugnęła na mnie, bym wyszedł do kuchni.

Lecz Nelly nie położyła się, tylko siadła na kanapie i zakryła twarz rękami.

Wyszliśmy i Aleksandra Siemionowna opowiedziała mi pośpiesznie, w czym rzecz. Potem dowiedziałem się jeszcze szczegółów. Odbyło się to w sposób następujący:

Wyszedłszy ode mnie na dwie godziny przed mym powrotem i pozostawiwszy list, Nelly pobiegła najpierw do staruszka doktora. Adres jego zdobyła wcześniej jeszcze. Doktor opowiadał mi, że zamarł po prostu, zobaczywszy u siebie Nelly, i przez cały czas bytności jej u niego "nie dowierzał swym oczom". "I teraz jeszcze nie wierzę — dodał na zakończenie swego opowiadania — i nigdy w to nie uwierzę." Jednakże Nelly była u niego naprawdę. Siedział spokojnie w swym gabinecie, w fotelu, w szlafroku, przy kawie, gdy wbiegła i rzuciła mu się na szyję, zanim się zdołał opamiętać. Płakała, ściskała go, całowała, całowała jego ręce i przekonywająco, choć bez związku, prosiła, by ją wziął do siebie; mówiła, iż nie chce i nie może dłużej mieszkać u mnie, dlatego odeszła; że jest jej bardzo ciężko; że nie będzie już się z niego wyśmiewać i mówić o nowych sukniach, ale się będzie dobrze sprawować, uczyć się, nauczy się "prać mu półkoszulki i prasować" (prawdopodobnie ułożyła sobie po drodze to przemówienie, a może nawet i wcześniej) i wreszcie będzie posłuszna i choćby co dzień będzie brać proszki, jakie tylko on zechce. A to, co mu mówiła, że chce wyjść za niego, to były żarty, o tym wcale nie myśli. Stary Niemiec był tak oszołomiony, że cały czas siedział z otwartymi ustami, podniósłszy rękę, w której trzymał cygaro, i tak o tym zapomniał, że cygaro mu zgasło.

— Mademoiselle — powiedział wreszcie, odzyskując zdolność mowy — mademoiselle, o ile panią zrozumiałem, idzie o to, bym dał pani kondycję u siebie. To niemożliwe! Pani widzi, w jak trudnej jestem sytuacji, i nie mam dużych dochodów. I wreszcie tak od razu, nie zastanowiwszy się... To straszne! A wreszcie, pani, o ile widzę, uciekła z domu. To karygodne, to niemożliwe... A wreszcie pozwoliłem pani na mały spacer w pogodny dzień pod opieką pani opiekuna, a pani porzuca go i ucieka do mnie, podczas gdy należy czuwać nad sobą i... brać lekarstwo. A wreszcie... wreszcie nic nie rozumiem.

Nelly nie pozwoliła mu dokończyć. Znowu zaczęła płakać, prosić go, ale to nic nie pomogło. Staruszek coraz bardziej woadał w zdumienie i coraz mniej rozumiał. Wreszcie Nelly porzuciła go; wołając: "Ach, mój Boże", wybiegła z pokoju. "Przez cały ten dzień byłem chory — dodał doktor kończąc swoje opowiadanie — i na noc brałem dekokt..."

A Nelly pobiegła do Masłobojewów. Miała również i ten adres i odszukała ich, chociaż nie bez trudności. Masłobojew był w domu. Aleksandra Siemionowna załamała ręce, gdy usłyszała prośbę Nelly, by ją wzięli do siebie. Na pytania: dlaczego sobie tego życzy, czy jej za ciężko u mnie? — Nelly nic nie odrzekła i łkając opadła na krzesło. "Tak płakała, tak płakała — opowiadała mi Aleksandra Siemionowna — iż myślałam, że tego nie przeżyje!" Nelly prosiła o miejsce choćby pokojówki, choć kucharki. Mówiła, że będzie zamiatać podłogę i nauczy się prać bieliznę (w tym praniu bielizny pokładała jakieś osobliwe nadzieje i nie wiadomo dlaczego uważała to za najważniejszy powód do jej przyjęcia). Aleksandra Siemionowna była za tym, by ją zatrzymać aż do wyjaśnienia sprawy, dając mi znać jednocześnie. Lecz Filip Filipycz sprzeciwił się temu stanowczo i kazał zaraz odwieźć zbiega do mnie. Przez całą drogę Anna Siemionowna tuliła i całowała Nelly, która jeszcze bardziej zaczynała płakać. Patrząc na to, Aleksandra Siemionowna rozpłakała się również. Tak przepłakały całą drogę.

— Dlaczego nie chcesz mieszkać u niego, Nelly; czy on cię krzywdzi, czy co? — pytała Aleksandra Siemionowna zalewając się łzami.

— Nie, nie krzywdzi...

— Więc z jakiego powodu?

— Tak, nie chcę u niego mieszkać... nie mogę... jestem zawsze taka zła dla niego... a on taki dobry... dla pani nie będę zła, będę pracować — powiedziała łkając spazmatycznie.

— Dlaczego jesteś zła dla niego, Nelly?

— Tak sobie.

— Dowiedziałam się od niej tylko tego "tak sobie" — zakończyła Aleksandra Siemionowna ocierając łzy. — Dlaczego ona, biedaczka, taka nieszczęśliwa? Może ona już taka od urodzenia? Jak pan myśli, Iwanie Piętrowi czu?

Poszliśmy do Nelly: leżała ukrywając twarz w poduszkach i płakała. Ukląkłem przed nią, wziąłem jej ręce i zacząłem całować. Wyrwała mi ręce i zaczęła płakać jeszcze gwałtowniej. W tej chwili wszedł stary Ichmieniew.

— Przyszedłem do ciebie za interesem, Wania! Dzień dobry! — powiedział ze zdziwieniem widząc, że klęczę. Staruszek chorował ostatnimi czasy. Był blady i chudy, ale nadrabiając miną lekceważył chorobę, nie słuchał przestróg Anny Andriejewny, nie kładł się do łóżka i nadal chodził za swymi sprawami.

— Na razie do widzenia — powiedziała Aleksandra Siemionowna, długo i uporczywie przyglądając się Ichmieniewowi. — Filip Filipycz kazał mi wracać jak najprędzej. Jesteśmy zajęci. Ale wieczorem przyjdę do pana na dwie godziny.

— Cóż to za jedna? — szepnął do mnie stary, widocznie myśląc o czym innym. Powiedziałem mu.

— Hm. A ja mam do ciebie interes, Wania.

Wiedziałem, z czym przyszedł, i spodziewałem się jego odwiedzin. Przyszedł pomówić ze mną i z Nelły i zabrać ją ode mnie. Anna Andriejewna nareszcie godziła się przyjąć sierotkę. Nastąpiło to na skutek naszych sekretnych rozmów, przekonałem Annę Andrejewnę mówiąc jej, że widok sierotki, której matka była również przeklęta przez swego ojca, odmieni może serce staruszka i skłoni go do innych myśli. Tak ponętnie wyłożyłem jej mój plan, iż teraz sama zaczęła skłaniać męża, by przyjął sierotkę. Ichmieniew chętnie zabrał się do rzeczy: po pierwsze, chciał dogodzić Annie Andriejewnie, po drugie, miał swoje własne wyrachowanie. Później wyjaśnię to bardziej szczegółowo...

Mówiłem już, że Nelly nie lubiła starego jeszcze od czasu pierwszych jego odwiedzin. Zauważyłem potem, że w twarzy jej widać było nawet pewną nienawiść, gdy wymieniano przy niej nazwisko Ichmieniewa. Staruszek przystąpił do rzeczy od razu, prosto z mostu. Podszedł do Nelly, która wciąż leżała z twarzą ukrytą w poduszkach, i wziąwszy ją za rękę zapytał, czy chce iść do niego i mieszkać z nimi zamiast córki.

— Miałem córkę i kochałem ją więcej niż siebie — zakończył — teraz jej nie ma. Umarła. Czy chcesz zająć jej miejsce w moim domu i... w moim sercu?

I w oczach jego, suchych i rozpalonych od gorączki, błysnęła łza.

— Nie, nie chcę — odpowiedziała Nelly nie podnosząc głowy.

— Dlaczego, moje dziecko? Nie masz nikogo na świecie. Iwan nie może trzymać cię wiecznie przy sobie, a u mnie będziesz jak w domu rodzinnym.

— Nie chcę dlatego, że pan jest zły. Tak, zły, zły — dodała podnosząc głowę i siadając na posłaniu naprzeciw starca. — Ja sama jestem zła, bardziej zła niż wszyscy, ale pan jest jeszcze gorszy ode mnie!... — Mówiąc to Nelly zbladła, oczy jej błysnęły; nawet drżące jej usta pobladły i skrzywiły się pod wpływem jakiegoś silnego wzburzenia. Ichmieniew spojrzał na nią ze zdumieniem.

— Tak, pan jest gorszy ode mnie, dlatego że pan nie chce przebaczyć córce, chce pan ją zupełnie zapomnieć i dlatego bierze pan sobie inne dziecko; a czy można zapomnieć swoje rodzone dziecko? Czy pan mnie będzie kochać? Przecież, gdy tylko pan popatrzy na mnie, przypomni pan sobie, że jestem obca, że pan ma własną córkę, którą pan zapomniał dlatego, że pan jest człowiekiem okrutnym. A ja nie chcę być u ludzi okrutnych, nie chcę, nie chcę!... — Nelly rozpłakała się i spojrzała na mnie przelotnie.

— Pojutrze dzień Zmartwychwstania Pańskiego, wszyscy się całują i ściskają, wszyscy się jednają, przebaczają sobie winy... Więc przecież... Tylko pan... pan jeden... u! Okrutny! Niech pan stąd idzie!

Zalała się łzami. Przemówienie swoje, zdaje się, dawno sobie ułożyła i nauczyła się go na pamięć, na wypadek gdyby starzec raz jeszcze proponował, że ją weźmie do siebie. Ichmieniew był ugodzony w samo serce, zbladł. Bolesne uczucie malowało się na jego twarzy.

— I na co to, na co, dlaczego się mną tak zajmujecie? Nie chcę, nie chcę! — krzyknęła Nelly w jakimś zapamiętaniu — pójdę raczej żebrać!

— Nelly, co ty mówisz? Nelly droga! — zawołałem mimo woli, lecz okrzykiem tym dolałem jeszcze oliwy do ognia.

— Tak, będę raczej chodzić po ulicach i żebrać, a nie zostanę tu dłużej — wołała płacząc. — Matka moja żebrała, a przy śmierci powiedziała mi: "bądź biedna i lepiej proś niż..." Prosić nie wstyd: nie proszę jednego człowieka, lecz wszystkich, a wszyscy to nie jeden, jednego to wstyd prosić, a wszystkich nie; mówiła mi to jedna żebraczka; jestem przecież mała, nie mam skąd wziąć. Więc wszystkich proszę. A tu nie chcę być, nie chcę, nie chcę, jestem zła, gorsza od wszystkich; jestem zła.

Zupełnie nieoczekiwanie chwyciła ze stolika filiżankę i rzuciła o podłogę.

— Teraz się rozbiła — dodała z jakimś wyzywającym triumfem, patrząc na mnie. — Dwie filiżanki wszystkiego — dodała — wezmę i rozbiję drugą... W czym pan wtedy będzie pił herbatę?

Była jakby opętana i jak gdyby odczuwała rozkosz w tym szaleństwie, jakby czuła, że to źle i wstyd, i jednocześnie podniecała się do dalszych wybryków.

— Ona jest chora, ot co — powiedział Ichmieniew — albo... albo nie rozumiem już, co to za dziecko. Do widzenia!

Wziął czapkę i uścisnął mi rękę. Był przybity; Nelly obraziła go straszliwie: oburzyło mnie to.

— I nie żal ci go było, Nelly? — zawołałem, gdyśmy zostali sami — czy ci nie wstyd, nie wstyd? Nie, nie jesteś dobra, ty jesteś zła naprawdę! — I jak stałem, bez kapelusza, wybiegłem za starcem. Chciałem odprowadzić go do bramy i powiedzieć mu choć parę słów na pociechę. Biegnąc po schodach, jak gdybym widział jeszcze przed sobą twarz Nelly, pobladłą strasznie pod wpływem moich wyrzutów.

Szybko dogoniłem starego.

— Biedna dziewczynka, skrzywdzona, ma swoje zmartwienia, wierz mi, Wania; a ja jej zacząłem gadać o swoim — powiedział uśmiechając się gorzko. — Rozjątrzyłem jej ranę. Mówią, że syty głodnego nie rozumie, a ja dodam, że głodny głodnego też nie zawsze rozumie. No, do widzenia!

Zacząłem mówić o sprawach obojętnych, lecz stary tylko machnął ręką.

— Po co masz mnie pocieszać; lepiej uważaj, by drugi raz nie uciekła od ciebie, coś mi na to wygląda — dodał z jakąś zawziętością i odszedł szybkim krokiem, machając laską i stukając nią po trotuarze.

Nie spodziewał się prawdopodobnie, że będzie prorokiem.

Co się działo ze mną, gdy wróciwszy do siebie, ku memu przerażeniu, znów nie zastałem Nelly. Wybiegłem na korytarz, szukałem na schodach, wołałem, a nawet stukałem do sąsiadów i pytałem o nią: nie mogłem i nie chciałem wierzyć, że Nelly znów uciekła. I w jaki sposób mogła uciec? Brama w domu jest tylko jedna; Nelly musiała przejść koło nas, podczas gdy rozmawiałem ze starym. Lecz wkrótce, ku memu wielkiemu przygnębieniu, przyszło mi na myśl, iż mogła ukryć się gdziekolwiek na schodach i zaczekać, aż wrócę do mieszkania, a potem uciec tak, iż spotkać jej nie mogłem w żaden sposób. W każdym razie jednak nie mogła odejść zbyt daleko.

Pełen niepokoju, wybiegłem znowu na poszkiwania, zostawiwszy mieszkanie na wszelki wypadek otwarte.

Udałem się najpierw do Masłobojewów. Nie zastałem ani jego, ani Aleksandry Siemionowny. Zostawiłem u nich kartkę, w której zawiadamiałem ich o nowym zmartwieniu, prosząc, aby, gdy do nich przyjdzie Nelly, natychmiast dali mi znać, i poszedłem do doktora. Jego również nie było w domu, służąca objaśniła mnie, że poza ostatnimi, żadnych innych odwiedzin nie było. Co miałem począć? Udałem się do Bubnowej i dowiedziałem się od znajomej trumniarki, że gospodyni od wczoraj siedzi za coś w cyrkule, a Nelly od wtedy nie widziano. Znużony i wyczerpany, pobiegłem znów do Masłobojewa; odpowiedź ta sama: nie było nikogo, jeszcze nie wrócili. Moja kartka leżała na stole. Co miałem począć?

Wracałem do siebie późnym wieczorem w śmiertelnym niepokoju. Miałem tego wieczora odwiedzić Nataszę, prosiła mnie o to jeszcze rano. Ale tego dnia nawet nic nie jadłem. Myśl o Nelly wstrząsnęła mną całym. "Co to jest wreszcie? — myślałem. — Czyżby jakiś skomplikowany objaw choroby? Czy ona jest obłąkana lub też traci rozum? Boże drogi, gdzie ona jest teraz, gdzie ją odnajdę?"

Ledwie ten okrzyk wyrwał mi się z ust, gdy nagle ujrzałem Nelly o kilka kroków ode mnie na W-m moście. Stała koło latarni i nie widziała mnie. Chciałem biec ku niej, lecz zatrzymałem się: "Co ona tutaj robi?" — pomyślałem i mając pewność, iż teraz już mi nie zginie, postanowiłem zaczekać i obserwować ją. Minęło około dziesięciu minut, stała ciągle, spoglądając na przechodniów. Wreszcie przeszedł jakiś przyzwoicie ubrany staruszek i Nelly podeszła do niego: tamten nie zatrzymując się wyjął coś z kieszeni i dał jej. Podziękowała mu. Nie mogę wypowiedzieć, com poczuł w tej chwili. Serce mi się ścisnęło, jak gdyby coś bardzo drogiego, com kochał, pieścił, piastował, zostało w mojej obecności zhańbione i oplute, zarazem jednak łzy popłynęły mi z oczu.

Tak, łzy nad biedną Nelly, chociaż jednocześnie odczuwałem nieprzejednane oburzenie: żebrała nie z potrzeby, nie była porzucona, pozostawiona na pastwę losu; uciekła nie od okrutnych prześladowców, lecz od przyjaciół, którzy ją kochali i pieścili. Chciała widać kogoś zdumieć czy przerazić swymi postępkami, jakby przechwalając się przed kimś!... Lecz coś tajemnego dojrzewało w jej duszy... Tak, stary miał rację; była skrzywdzona, rana jej nie mogła się zagoić, i jakby umyślnie starała się ranę tę rozjątrzyć skrytością, nieufnością wobec nas wszystkich: jak gdyby rozkoszowała się swym bólem, tym egoizmem cierpienia, jeżeli tak można powiedzieć. To jątrzenie bólu i rozkoszowanie się nim było dla mnie zrozumiałe: jest to rozkosz wielu, wielu skrzywdzonych i poniżonych, przytłoczonych przez los i doświadczających na sobie jego niesprawiedliwości. Na jakąż niesprawiedliwość z naszej strony mogła skarżyć się Nelly? Tak jakby chciała nas zadziwić i przestraszyć swymi postępkami, swymi kaprysami i dzikimi wybrykami, niby naprawdę przechwalając się przed nami... Lecz nie! Teraz jest sama, nikt z nas nie widzi, że ona prosi o jałmużnę. Czyżby sama znajdowała w tym rozkosz? Na co jej jałmużna, na co jej pieniądze?

Otrzymawszy datek, zeszła z mostu i podeszła do jasno oświetlonego okna pewnego sklepu. Tutaj zaczęła liczyć swoją zdobycz: stałem o dziesięć kroków od niej. Pieniędzy miała w ręce sporo; widocznie żebrała od samego rana. Zacisnąwszy je w dłoni, przeszła przez ulicę i weszła do sklepiku. Podszedłem do drzwi sklepu, otwartych na oścież, i patrzyłem, co ona tam będzie robić.

Zobaczyłem, że położyła na ladę pieniądze i że podano jej filiżankę, zwyczajną filiżankę do herbaty, bardzo podobną do tej, którą rano rozbiła, aby pokazać mnie i Ichmieniewowi, jaka ona jest zła. Filiżanka kosztowała może piętnaście kopiejek albo nawet mniej. Kupiec zawinął ją w papier, zawiązał i podał Nelly, która pośpiesznie z miną zadowoloną wyszła ze sklepiku.

— Nelly! — zawołałem, gdy zrównała się ze mną. — Nelly!

Zadrżała i spojrzała na mnie, filiżanka wypadła jej z rąk, upadła na bruk i rozbiła się. Nelly była blada, lecz spojrzawszy na mnie i upewniwszy się, że wszystko widziałem i wiem, nagle zaczerwieniła się; ten rumieniec był wyrazem wstydu dręczącego, nie do zniesienia. Wziąłem ją za rękę i zaprowadziłem do domu; droga była niedaleka. Szliśmy bez słowa. Wszedłszy do mieszkania, usiadłem; Nelly stała przede mną, zamyślona i zmieszana, blada jak poprzednio, ze spuszczonymi oczami. Nie mogła na mnie patrzeć.

— Nelly, chodziłaś po prośbie!

— Tak — szepnęła, bardziej jeszcze pochylając głowę.

— Chciałaś nazbierać pieniędzy, aby odkupić rozbitą filiżankę?

— Tak...

— Czy ja ci robiłem wymówki, czy ci wymyślałem za tę filiżankę? Czy ty nie widzisz, Nelly, ile zła, zadufanego w sobie zła, jest w twoim postępku? Czy to ładnie? Czy ci naprawdę nie wstyd? Naprawdę?....

— Wstyd mi... — szepnęła głosem ledwie dosłyszalnym i łezka potoczyła się po jej policzku.

Spojrzała na mnie, łzy trysnęły z jej oczu, przytuliła się do mnie mocno.

W tej samej chwili wpadła Aleksandra Siemionowna.

— Co? Jest w domu? Znowu? Ach, Nelly, Nelly, co ty wyprawiasz? No, dobrze, że przynajmniej jesteś... Gdzie pan ją znalazł, Iwanie Pietrowiczu?

Dałem oczyma znak Aleksandrze Siemionownie, aby nie rozpytywała zanadto; zrozumiała mnie. Czule pożegnałem się z Nelly, która ciągle jeszcze gorzko płakała, i uprosiłem poczciwą Aleksandrę Siemionownę, aby posiedziała przy niej aż do mego powrotu, a sam pobiegłem do Nataszy. Śpieszyłem się bardzo, będąc i tak spóźniony.

Tego wieczora rozstrzygał się nasz los, mieliśmy mówić o wielu sprawach, lecz mimo to zdołałem wtrącić słówko o Nelly i opowiedziałem całe zdarzenie ze wszystkimi szczegółami. Opowiadanie moje zainteresowało, a nawet wzruszyło Nataszę.

— Wiesz co, Wania — powiedziała po namyśle — zdaje mi się, że ona ciebie kocha.

— Co... Jak to? — zapytałem, zdziwiony.

— To jest początek miłości, miłości kobiecej...

— Co też ty opowiadasz! Przecież to dziecko!

— Które wkrótce będzie miało czternaście lat. Ta jej zawziętość pochodzi stąd, że ty nie rozumiesz jej miłości, a ona najpewniej też nie rozumie siebie; zawziętość, która ma w sobie wiele cech dzieciństwa, ale jest zarazem poważna, dręcząca. Co najważniejsze, to jej zazdrość o ciebie ze względu na mnie. Ty mnie tak kochasz, że z pewnością w domu również myślisz i mówisz tylko o mnie, a na nią zwracasz mało uwagi. Zauważyła to i to ją dotknęło. Może chce z tobą mówić, chciałaby otworzyć przed tobą serce, nie potrafi, wstydzi się, sama siebie nie rozumie, czeka sposobności, a ty zamiast żeby jej dać tę sposobność, oddalasz się od niej, uciekasz do mnie, i nawet podczas jej choroby pozostawiałeś ją samą całymi dniami. Płacze z tego powodu; brak jej ciebie, a najbardziej ją boli, że ty tego nie widzisz. Choćby teraz, w takiej chwili zostawiłeś ją samą dla mnie. Jutro będzie chora z tego powodu. I jak tyś mógł ją zostawić? Idź do niej prędko...

— Nie opuściłbym jej, gdyby...

— Ach tak, prosiłam sama, byś przyszedł. Ale teraz idź.

— Pójdę, lecz ma się rozumieć nic a nic temu nie wierzę.

— Dlatego, że to niezwykłe... przypomnij sobie jej historię, zdaj sobie sprawę ze wszystkiego, a zrozumiesz. Ona dojrzewała inaczej niż ja czy ty.

Wróciłem mimo to późno. Aleksandra Siemionowna opowiedziała mi, że Nelly znowu bardzo płakała "i płacząc usnęła", jak wtedy. "A teraz to ja już pójdę sobie, Iwanie Pietrowiczu, jak kazał Filip Filipycz. Czeka na mnie, biedaczek."

Podziękowałem i siadłem u wezgłowia Nelly. Samemu było mi ciężko, że mogłem opuścić ją w takiej chwili. Aż do późnej nocy siedziałem nad nią, zamyślony... Były to trudne chwile.

Lecz trzeba opowiedzieć, co się stało w ciągu tych dwóch tygodni.

ROZDZIAŁ PIĄTY

Po pamiętnym dla mnie wieczorze, spędzonym z księciem w restauracji B., przez kilka dni z rzędu byłem w strachu o Nataszę. "Czym jej groził ten przeklęty książę i w jaki sposób chce się zemścić?" — zadawałem sobie co chwila pytanie i gubiłem się w różnych przypuszczeniach. Doszedłem w końcu do wniosku, że pogróżki jego nie były głupstwem ani fanfaronadą i że póki Natasza mieszka z Aloszą, mógł jej zrobić wiele nieprzyjemności. "Książę jest małostkowy, zły i wyrachowany, mściwy" — myślałem sobie. Trudno przypuszczać, aby mógł zapomnieć o obeldze i nie wykorzystać jakiejś sposobności do zemsty. W każdym razie wskazał mi jeden punkt w tej całej sprawie i wypowiedział się pod tym względem dość jasno. Stanowczo domagał się zerwania Aloszy z Natasza i spodziewał się, że przygotuję ją do bliskiej rozłąki, i to tak, aby nie było "scen, idylli i schilleryzmu". Ma się rozumieć, obchodziło go najbardziej to, by Aloszą był z niego zadowolony i nadal uważał go za tkliwego ojca; było mu to bardzo potrzebne dla tym pewniejszego zawładnięcia z czasem pieniędzmi Kati. Mnie więc wypadło przygotować Nataszę do bliskiej rozłąki. Lecz w Nataszy dostrzegłem wielką odmianę; o dawnej jej szczerości ze mną nie było już mowy, co więcej, stała się wobec mnie jakaś nieufna. Moje pocieszanie męczyło ją tylko; rozpytywania dokuczały, a nawet gniewały. Nieraz siedzę u niej i patrzę na nią. Chodzi ze skrzyżowanymi rękami po pokoju, z kąta w kąt, ponura, blada, na wpół przytomna, zapominając nawet, że jestem tuż obok niej. Gdy zaś zdarzało się jej spojrzeć na mnie (unikała nawet moich spojrzeń), zniecierpliwienie pojawiało się na jej twarzy i odwracała się szybko. Pojmowałem, iż sama zapewne obmyśla jakiś własny plan bliskiego, czekającego ją zerwania. Czyż mogła go obmyślać bez bólu, bez goryczy? Byłem przekonany, iż zdecydowała się już na zerwanie. Pomimo to dręczyła mnie i przestraszała ta jej ponura rozpacz. W dodatku niekiedy nie śmiałem nawet mówić z nią, pocieszać i dlatego czekałem ze strachem, jak się to wszystko rozstrzygnie.

Co się tyczy jej nieprzystępności i chłodu względem mnie, to choć mnie to niepokoiło i dręczyło, byłem jednak pewien serca mojej Nataszy: wiedziałem, że jest jej ciężko, że jest rozstrojona. Każde postronne wtrącanie się wzbudzało w niej gniew i złość. W takich wypadkach zwłaszcza wtrącanie się się bliskich przyjaciół, znających nasze tajemnice, staje się najbardziej dokuczliwe. Wiedziałem jednak dobrze, iż w ostatniej chwili Natasza znów do mnie przyjdzie i będzie u mnie szukała pociechy.

Oczywiście nic nie wspomniałem o mojej rozmowie z księciem, moje opowiadanie jeszcze bardziej by ją wzburzyło i rozstroiło. Powiedziałem jej tylko mimochodem, iż byłem u hrabiny z księciem i przekonałem się, że to straszny łajdak. Ale Natasza nie pytała o niego, z czego byłem bardzo zadowolony; chciwie za to słuchała, kiedy jej opowiadałem o rozmowie z Katią. Wysłuchawszy nic nie powiedziała, lecz rumieniec okrył jej bladą twarz, i przez cały ten dzień była bardzo wzruszona. Nie ukrywałem nic co do Kati i przyznałem się otwarcie, że nawet na mnie Katia wywarła najlepsze wrażenie. I po co zresztą było ukrywać? Natasza przecież odgadłaby, że coś ukrywam, i tylko rozgniewałaby się na mnie. Dlatego umyślnie opowiadałem drobiazgowo, starając się uprzedzić jej pytania, tym bardziej iż trudno jej było w tej sytuacji mnie wypytywać; czyż to łatwa rzecz z pozornym spokojem wypytywać o zalety rywalki!

Myślałem, iż Natasza nie wie jeszcze, że Alosza według niezłomnego postanowienia księcia miał towarzyszyć hrabinie i Kati na wieś, i namyślałem się, w jaki sposób jej to powiedzieć, żeby, o ile możności, osłabić cios. Jakie było jednak moje zdziwienie, gdy Natasza przerwała mi zaraz po pierwszych słowach i powiedziała, że nie ma co jej pocieszać, że już od pięciu dni wie o tym.

— Mój Boże! — zawołałem — a któż ci powiedział?

— Alosza.

— Jak to? Powiedział?

— Tak, i ja zgodziłam się na wszystko — dodała z takim wyrazem twarzy, który wyraźnie i z pewnym zniecierpliwieniem ostrzegał, bym nie przedłużał tej rozmowy.

Alosza bywał u Nataszy dość często, ale zawsze na chwilkę: raz tylko przesiedział kilka godzin, ale to było pod moją nieobecność. Zwykle wchodził smutny; patrzył na nią nieśmiało i tkliwie; lecz Natasza tak serdecznie, tak miło go witała, że zaraz zapominał o wszystkim i wpadał w dobry humor. Do mnie również zaczął przychodzić często, prawie codziennie. Męczył się bardzo, to prawda, ale nie mógł ani chwili zostać sam na sam ze swym cierpieniem i stale przybiegał do mnie szukając pociechy.

Cóż mogłem mu powiedzieć? Pomawiał mnie o chłód, o obojętność, a nawet o złość względem niego; martwił się, płakał, szedł do Kati i dopiero tam znajdował pociechę.

Tego samego dnia, gdy Natasza powiedziała mi, że wie o wyjeździe (było to w tydzień po mojej rozmowie z księciem), Alosza wbiegł do mnie w rozpaczy, rzucił mi się w ramiona i zaczął płakać jak dziecko. Milczałem i czekałem, co powie.

— Jestem nikczemny, podły człowiek — zaczai mi tłumaczyć — ocal mnie ode mnie samego. Płaczę nie dlatego, że jestem nikczemny i podły, ale dlatego, że przeze mnie Natasza będzie nieszczęśliwa. Przecież ja na nią sprowadzam nieszczęście... Wania drogi, powiedz, zdecyduj za mnie, kogo ja bardziej kocham: Katię czy Nataszę?

— Tego nie mogę zdecydować, Alosza — odpowiedziałem — powinieneś lepiej to wiedzieć ode mnie...

— Nie, Wania, nie o to chodzi: nie jestem taki głupi, by zadawać podobne pytania; chodzi o to, że ja sam tutaj nie wiem nic. Pytam sam siebie i nie mogę odpowiedzieć. Ty patrzysz na to z boku; może lepiej wiesz ode mnie... No, ale chociaż nie wiesz, powiedz: jak ci się wydaje?

— Zdaje mi się, że Katię kochasz więcej.

— Zdaje ci się. Nie, wcale nie! Zupełnie nie zgadłeś. Kocham bezgranicznie Nataszę. Nigdy jej nie opuszczę, za nic w świecie; powiedziałem to Kati i Katia w zupełności się ze mną zgadza. Dlaczego milczysz? Zauważyłem, że uśmiechnąłeś się przed chwilą. Ech, Wania, nigdyś mnie nie pocieszył, gdy mi było tak ciężko jak teraz... Żegnaj!

Wybiegł z pokoju wywarłszy ogromne wrażenie na zdziwionej Nelly, która w milczeniu słuchała naszej rozmowy. Była wtedy jeszcze chora, leżała w łóżku i brała lekarstwo. Alosza nigdy z nią nie rozmawiał i podczas swoich odwiedzin prawie nie zwracał na nią uwagi.

Po dwu godzinach znów się zjawił, zdziwiła mnie jego rozradowana twarz. Znowu rzucił mi się na szyję.

— Sprawa zdecydowana — zawołał — wszystkie wątpliwości rozstrzygnięte. Prosto stąd poszedłem do Nataszy: byłem rozstrojony i nie mogłem się bez niej obejść. Wszedłszy upadłem przed nią na kolana i całowałem jej nogi: było mi to potrzebne, chciałem tego, inaczej umarłbym ze zmartwienia. Uścisnęła mnie w milczeniu i rozpłakała się. Wtedy po prostu powiedziałem jej, że Katię kocham bardziej niż ją.

— Cóż ona na to?

— Nie odpowiedziała mi nic, tylko głaskała mnie i pocieszała — mnie, który jej to powiedziałem! Ona umie pocieszać, Iwanie Pietrowiczu! Wypłakałem przed nią całe moje zmartwienie, wypowiedziałem wszystko. Powiedziałem wprost, że bardzo kocham Katię, ale jakkolwiekbym ją kochał, to bez niej, bez Nataszy, nie mogę się obejść i umarłbym bez niej. Tak, Wania, ani dnia nie wyżyję bez niej, czuję to! Dlatego postanowiliśmy zaraz wziąć ślub, a ponieważ przed wyjazdem tego zrobić nie można, bo teraz jest wielki post i ślubów nie dają, więc po moim przyjeździe, około pierwszego czerwca. Ojciec zezwoli bez wątpienia. Co się tyczy Kati, no to cóż takiego! Ja przecież żyć nie mogę bez Nataszy... Weźmiemy ślub i także pojedziemy tam, gdzie Kalia...

Biedna Natasza! Ile ją kosztowało pocieszanie tego chłopca, siedzenie z nim, słuchanie jego wyznań i obmyślanie jemu, naiwnemu egoiście, dla uspokojenia go, bajeczki o rychłym ślubie. Alosza rzeczywiście uspokoił się na kilka dni. Przychodził do Nataszy właściwie dlatego, iż jego słabe serce nie mogło samo znieść smutku. Jednak, gdy czas rozłąki zaczął się zbliżać, znów popadł w rozterkę, we łzy, i znów przybiegł do mnie wypłakiwać swoje zmartwienie. Ostatnimi czasy tak się przywiązał do Nataszy, że nie mógł jej opuścić nawet na dzień, a cóż dopiero na półtora miesiąca. Był jednak zupełnie pewny, aż do ostatniej chwili, że opuszcza ją tylko na półtora miesiąca i że po powrocie odbędzie się ich ślub. Natasza z kolei rozumiała w zupełności, że los się jej odmienia, że Alosza już nigdy do niej nie wróci i że tak być musi.

Dzień rozłąki nastąpił. Natasza była chora: blada, z rozgorączkowanym wzrokiem, spiekłymi ustami, niekiedy zaczynała rozmawiać sama z sobą, niekiedy ostro i przenikliwie spoglądała na mnie, nie płakała, nie odpowiadała na moje pytania i drżała jak listek, gdy rozległ się dźwięczny głos wchodzącego Aloszy. Zarumieniona jak zorza, śpieszyła ku niemu; kurczowo ściskała go, całowała, śmiała się... Alosza wpatrywał się w nią, niekiedy pytał z niepokojem, czy nie jest chora, pocieszał, że odjeżdża nie na długo i że potem odbędzie się ich ślub. Natasza robiła widoczny wysiłek, przemagała się i dławiła łzy. Nie płakała przy nim.

Raz jeden powiedział, że musi jej zostawić pieniądze na cały czas swojej nieobecności i żeby się nie niepokoiła, bo ojciec obiecał dać mu dużo na drogę. Natasza zasępiła się. Gdyśmy zostali sami, powiedziałem, że mam dla niej sto pięćdziesiąt rubli na wszelki wypadek. Nie pytała, skąd te pieniądze. Było to na dwa dni przed wyjazdem Aloszy i w przedzień pierwszego i ostatniego widzenia się Nataszy z Katią. Katia przez Aloszę przysłała kartkę, w której prosiła Nataszę o pozwolenie odwiedzenia jej, i napisała również do mnie: prosiła, bym był obecny przy ich spotkaniu.

Postanowiłem koniecznie stawić się na godzinę dwunastą (wyznaczoną przez Katię) u Nataszy, nie zważając na żadne przeszkody; a było ich sporo. Nie mówiąc o Nelly, miałem wiele kłopotu z Ichmieniewami.

Kłopoty te zaczęły się jeszcze przed tygodniem. Anna Andriejewna pewnego ranka przysłała po mnie z prośbą, żebym natychmiast wszystko rzucił i przyszedł w bardzo ważnej, nie cierpiącej zwłoki sprawie. Przyszedłszy zastałem ją samą: chodziła po pokoju, rozgorączkowana ze wzruszenia i strachu, z drżeniem czekając na powrót Mikołaja Siergieicza. Jak zwykle, długo nie mogłem się dowiedzieć, o co chodzi i dlaczego tak się przestraszyła, a tymczasem było widoczne, że każda chwila jest droga. Wreszcie po długich, gorących i zupełnie zbytecznych wyrzutach, dlaczego nie przychodzę i zostawiam ich jak sieroty, samych w zmartwieniu, tak że "Bóg wie, co się dzieje beze mnie", wyjaśniła mi, że Mikołaj Siergieicz w ciągu ostatnich trzech dni był tak podniecony, "że nie sposób opisać".

— Po prostu go nie poznaję — mówiła — w gorączce, nocami, w tajemnicy przede mną modli się przed obrazami, bredzi we śnie, a na jawie jakby połowę rozsądku utracił: wczoraj jemy barszcz, a on łyżki nie może znaleźć koło siebie, spytać go o coś, to odpowiada co innego. Zaczął z domu wychodzić co chwila: za interesami, powiada, chodzę, trzeba się zobaczyć z adwokatem; wreszcie dzisiaj rano zaniknął się w gabinecie: muszę, powiada, potrzebny w procesie papier napisać. Myślę sobie, jakie tam papiery masz pisać, kiedy łyżki przy nakryciu znaleźć nie możesz? Popatrzyłam jednak przez dziurkę od klucza; siedzi, pisze i płacze, zalewa się łzami. Jak to, myślę sobie, urzędowy papier pisze się w taki sposób? Albo też może żal mu naszej Ichmieniewki, a więc nasza Ichmieniewka już przepadła. Myślę sobie tak, a on rzucił pióro na stół, poczerwieniał, oczy mu błyszczą, chwycił czapkę i wchodzi do mnie. "Anno Andriejewno, mówi, zaraz przyjdę." Poszedł, a ja do jego biurka; ma taką masę papierów z naszej sprawy, że nie pozwala mi nawet ich dotknąć. Ile razy prosiłam: "Pozwól mi choć raz dotknąć tych papierów, żeby kurz z biurka zetrzeć." Gdzie tam, hałasuje, macha rękami; taki zrobił się w tym Petersburgu niecierpliwy, taki porywczy. A więc podeszłam do biurka i szukam, co to za papier pisał. Wiem na pewno, że go nie zabrał ze sobą, lecz gdy wstawał od biurka, wsunął pod inne papiery. No i popatrz, drogi Iwanie Pietrowiczu, com znalazła.

Podała mi arkusz papieru listowego, zapisany do połowy, lecz tak pokreślony, że niektórych miejsc nie można było odczytać.

Biedny staruszek! Z pierwszych zaraz linijek można się było domyślić, do kogo pisał. Był to list do Nataszy, do jego ukochanej Nataszy. Rozpoczynał się gorąco i tkliwie; ojciec zwracał się do niej ze słowami przebaczenia i wzywał ją, by wróciła. Trudno było przeczytać cały list, napisany chaotycznie i gwałtownie, z niezliczonymi skreśleniami. Widać było tylko, że gorące uczucie, które zmusiło go do wzięcia pióra do ręki i napisania pierwszych czułych słów, szybko zamieniło się w inne: starzec zaczynał robić córce wyrzuty, w jaskrawych barwach opisywał jej występek, z oburzeniem wypominał upór, zarzucał nieczułość, że ani razu pewno nie pomyślała, co zrobiła z ojcem i matką! Groził karą, przekleństwem za jej dumę i kończył żądaniem, by natychmiast w pokorze wróciła do domu i wtedy, tylko wtedy, po przykładnym i pokornym życiu "na łonie rodziny", zdecyduje się jej przebaczyć. Widać swoje pierwotne, wspaniałomyślne uczucie, zaraz po kilku wierszach, uznał za słabość, zaczął się go wstydzić i wreszcie, pod wpływem męczarni obrażonej dumy, zakończył gniewem i pogróżkami. Staruszka stała przede mną, złożywszy ręce, i czekała, przerażona, co powiem po przeczytaniu listu.

Powiedziałem jej wprost, co mi się wydawało. A więc: że Mikołaj Siergieicz nie ma już sił dłużej żyć bez Nataszy i że można pozytywnie mówić o możliwości szybkiego pojednania, że to jednak zależy od okoliczności. Podałem przy tym mój domysł, że po pierwsze, prawdopodobnie zły obrót procesu silnie rozstroił i wstrząsnął starcem, nie mówiąc już, jak bardzo była zadraśnięta przez triumf księcia jego ambicja i ile oburzenia zrodziło się w nim wobec takiego wyniku sprawy. W takich chwilach dusza musi szukać dla siebie współczucia, więc jeszcze żywiej przypomniał sobie tę, którą zawsze kochał bardziej niż wszystko na świecie. Wreszcie i to jest możliwe: z pewnością słyszał (bo czuwa i wie o wszystkim, co dotyczy Nataszy), że Alosza wkrótce ją opuści. Mógł zrozumieć, co się z nią teraz działo, i choćby po sobie czuł, jak niezbędna była dla niej pociecha, lecz mimo to nie mógł się przemóc, uważając się za skrzywdzonego i poniżonego przez córkę. Z pewnością przychodziło mu na myśl, dlaczego bądź co bądź ona pierwsza nie przychodzi do niego, iż może nawet nie myśli o rodzicach i nie czuje potrzeby pogodzenia się. W ten sposób zapewne rozumował — zakończyłem — i dlatego nie dokończył listu; z tego wszystkiego powstaną może jeszcze nowe urazy, które dadzą się odczuć silniej niż pierwsze, i kto wie, czy zgoda nastąpi w krótkim czasie...

Słuchając mnie staruszka płakała. Wreszcie, kiedym oznajmił, że muszę zaraz iść do Nataszy i że już jestem spóźniony, drgnęła i oznajmiła mi, że zapomniała o rzeczy najważniejszej. Wydobywając list spod papierów, niechcący przewróciła kałamarz. Rzeczywiście, cały skraj był zalany atramentem i staruszka bała się okropnie, że Mikołaj Siergieicz dowie się, iż w jego nieobecności przerzucano papiery i że Anna Andriejewna przeczytała list do Nataszy. Strach jej był bardzo uzasadniony: już choćby dlatego, że wiedząc, iż znamy jego tajemnicę, ze wstydu i złości mógł obstawać przy swoim gniewie i przez dumę uprzeć się i nie chcieć przebaczyć.

Lecz rozpatrzywszy się w tej sprawie, przekonałem staruszkę, aby przestała się niepokoić. Mikołaj Siergieicz wstał od pisania tak wzruszony, że mógł nie pamiętać wszystkich drobiazgów, a teraz prawdopodobnie pomyśli, że sam powalał list i zapomniał o tym. Pocieszywszy w ten sposób Annę Andriejewnę, ostrożnie położyłem list na poprzednie miejsce; odchodząc pomyślałem, że trzeba serio pomówić o Nelly. Zdawało mi się, iż biedna, porzucona sierotka, której matka była również wyklęta przez ojca, mogłaby smutnym, tragicznym opowiadaniem o swoim dawnym życiu i o śmierci matki wzruszyć starca i wzbudzić w nim wspaniałomyślne uczucia. Wszystko było gotowe, dojrzałe w jego sercu: tęsknota do córki zaczęła przemagać jego dumę i obrażoną ambicję. Brakowało tylko ostatniego impulsu, ostatniej sposobności i to właśnie mogła sprawić Nelly. Staruszka słuchała mnie z nadzwyczajną uwagą: twarz jej ożywiła się radością i zachwytem. Zaraz zaczęła mi wymawiać, że nie powiedziałem jej tego dawniej. Zaczęła mnie rozpytywać niecierpliwie o Nelly i zakończyła uroczystą obietnicą, że teraz sama będzie prosić starego, aby przyjął do domu sierotę. Zaczęła już szczerzi kochać Nelly, żałowała, że jest chora, zmusiła mnie, byrr zabrał dla niej słoik konfitur, po który sama pobiegła na strych; przypuszczając zaś, że nie mam pieniędzy na doktora, przyniosła mi pięć rubli, i gdy nie chciałem ich przyjąć, ledwie uspokoiła się wiadomością, że Nelly potrzebuje bielizny i odzieży i że, jak z tego wynika, może jeszcze być dla niej pożyteczna; wobec czego zaraz zaczęła grzebać w kufrze i rozkładać wszystkie własne suknie, wybierając z nich te, które można by było darować "sierotce".

Poszedłem do Nataszy. Wchodząc na ostatnią kondygnację schodów, które, jak wyżej powiedziałem, biegły spiralnie, zauważyłem pod jej drzwiami człowieka, który już miał zastukać, lecz usłyszawszy moje kroki zatrzymał się. W końcu, prawdopodobnie po pewnym wahaniu, nagle porzucił swój zamiar i zaczął schodzić na dół. Spotkałem się z nim na ostatnim stopniu i jakież było moje zdziwienie, gdym poznał Ichmieniewa. Na schodach nawet we dnie było bardzo ciemno. Przycisnął się do ściany, by mnie przepuścić, i pamiętam dziwny błysk jego oczu, patrzących na mnie uparcie. Zdawało mi się, że strasznie poczerwieniał; przynajmniej zmieszał się bardzo i nawet stracił głowę.

— Ach, Wania, to ty! — rzekł głosem niepewnym — szedłem tu do kogoś... do pisarza sądowego... za interesem... przeprowadził się niedawno... gdzieś w te strony... ale, jak się zdaje, nie mieszka tutaj. Pomyliłem się. Do widzenia!

I szybko zaczął schodzić.

Postanowiłem do czasu nie mówić Nataszy o tym spotkaniu, lecz powiedzieć jej zaraz, gdy tylko zostanie sama po wyjeździe Aloszy. Obecnie zaś była tak rozstrojona, że choćby nawet zrozumiała i zdała sobie sprawę z całej doniosłości tego zdarzenia, nie mogłaby jednak tak tego przyjąć i odczuć, jak później, w chwilach ostatecznego przygnębienia i rozpaczy. Teraz chwila była nieodpowiednia.

Mogłem był tego dnia pójść do Ichmieniewów i aż mnie coś do tego popychało, lecz nie poszedłem. Zdawało mi się, że staremu przykro będzie na mnie patrzeć; mógł nawet pomyśleć, że przyszedłem umyślnie z powodu spotkania. Poszedłem dopiero na trzeci dzień; staruszek był smutny, lecz przywitał mnie dość swobodnie i ciągle mówił o interesach.

— A do kogoś ty szedł wtenczas, tak wysoko, pamiętasz, jakeśmy się spotkali, kiedy to? aha, onegdaj, zdaje się — zapytał dość niedbale, lecz odwracając ode mnie oczy.

— Tam mieszka mój przyjaciel — odparłem również odwracając wzrok.

— Aha! A ja szukałem mojego pisarza, Astafiewa; wskazano mi ten dom... lecz omyliłem się... Ale mówiłem ci o sprawie; otóż w senacie postanowiono... itd., itd.

Zaczerwienił się nawet, zacząwszy mówić o sprawie.

Opowiedziałem wszystko zaraz tego samego dnia Annie Andriejewnie, aby ucieszyć staruszkę, błagając ją, między innymi, aby nie spoglądała na niego ze znaczącą miną, nie wzdychała, nie robiła aluzji, słowem, pod żadnym pozorem nie zdradziła się, że wie o jego ostatnim postępku. Staruszka tak się zdziwiła i ucieszyła, że z początku nie uwierzyła mi nawet. Ze swej strony opowiedziała mi, że już napomykała Mikołajowi Siergieiczowi o sierotce, lecz że on milczał, podczas gdy dawniej sam nastawa! na przyjęcie dziewczynki do domu. Postanowiliśmy, że jutro sama poprosi go o to bez żadnych wstępów i napomknień. Lecz jutro napełniało nas oboje strasznym niepokojem i lękiem.

Chodziło o to, że Ichmieniew rano widział się z urzędnikiem zajmującym się jego sprawą. Urzędnik powiedział mu, że widział księcia i że książę, chociaż zabiera Ichmieniewkę, lecz "wskutek pewnych okoliczności natury familijnej" postanowił nagrodzić staruszka i dać mu dziesięć tysięcy. Od urzędnika starzec przybiegł do mnie okropnie rozstrojony; oczy mu błyszczały z wściekłości. Wyciągnął mnie nie wiadomo po co z mieszkania na schody i zaczął natarczywie żądać, bym nie zwlekając poszedł do księcia i wyzwał go na pojedynek. Byłem tak zdumiony, iż długo nie mogłem zebrać myśli. Zacząłem mu perswadować. Lecz staruszek wpadł w taką wściekłość, że zrobiło mu się słabo. Wpadłem do mieszkania po szklankę wody; lecz powróciwszy już nie zastałem Ichmieniewa na schodach.

Następnego dnia udałem się do niego, lecz już go nie było; zniknął z domu na całe trzy dni.

Na trzeci dzień dowiedzieliśmy się o wszystkim. Ode mnie popędził prosto do księcia, nie zastał go w domu i zostawił mu kartkę: pisał, że wie o jego słowach powiedzianych do urzędnika, że uważa je za śmiertelną obelgę, a księcia za podłego człowieka, wskutek czego wyzywa go na pojedynek, uprzedzając zarazem, aby książę nie śmiał się uchylać, w przeciwnym razie zostanie publicznie znieważony.

Anna Andriejewna opowiadała mi, że wrócił do domu tak wzburzony i rozstrojony, że musiał się położyć. Był dla niej bardzo tkliwy, lecz na jej pytania odpowiadał niewiele i widać było, iż oczekuje na coś z gorączkową niecierpliwością. Na drugi dzień nadszedł list miejską pocztą: przeczytawszy go krzyknął i schwycił się za głowę. Anna Andriejewna zamarła ze strachu. Lecz on zaraz porwał kapelusz, laskę i wybiegł z domu.

List był od księcia. Sucho, krótko i grzecznie powiadamiał Ichmieniewa, że ze słów swych, powiedzianych urzędnikowi, nie jest obowiązany nikomu zdawać sprawy. Że choć bardzo współczuje Ichmieniewowi z powodu przegranego procesu, lecz przy całym współczuciu nie uważa za słuszne, aby przegrywający w sądzie miał prawo przez zemstę wyzywać przeciwnika na pojedynek. Co zaś do "publicznej zniewagi", którą mu grożono, książę prosił Ichmieniewa, żeby się tym nie niepokoił, ponieważ nic podobnego nie będzie miało miejsca i mieć nie może; że list jego będzie natychmiast dostarczony tam gdzie należy i że uprzedzona policja z pewnością potrafi przedsięwziąć środki konieczne dla zabezpieczenia porządku i spokoju.

Ichmieniew z listem w ręku pobiegł natychmiast do księcia. Księcia znowu nie było w domu, lecz starzec zdołał się dowiedzieć od lokaja, że książę jest z pewnością u hrabiego N. Niewiele myśląc, pobiegł do hrabiego. Szwajcar hrabiego zatrzymał go na schodach. Rozwścieczony do ostateczności, starzec uderzył go laską. Zaraz go schwytano, wyciągnięto na ganek i oddano policjantom, którzy go zaprowadzili do cyrkułu. Zameldowano o tym hrabiemu. Gdy obecny przy tym książę objaśnił lubieżnemu staruszkowi, że to ten Ichmieniew, ojciec owej Natalii Nikołajewny (a książę nieraz przysłużył się hrabiemu w takich sprawach), stary hrabia tylko się roześmiał i zmienił gniew na łaskawość. Wydano rozporządzenie, by zaraz puścić Ichmieniewa na cztery wiatry; lecz wypuszczono go dopiero na trzeci dzień, przy czym (z pewnością z rozporządzenia księcia) wyjaśniono staruszkowi, że książę sam prosił, by mu darowano winę.

Staruszek powrócił do domu jak obłąkany, padł na łóżko i całą godzinę leżał bez ruchu; wreszcie podniósł się i ku przerażeniu Anny Andriejewny ogłosił uroczyście, że na zawsze przeklina córkę i pozbawia ją ojcowskiego błogosławieństwa.

Anna Andriejewna wpadła w przerażenie, lecz trzeba było zaopiekować się Mikołajem Siergieiczem, więc prawie nieprzytomna czuwała nad nim przez cały dzień i noc, nacierała mu głowę octem, okładała lodem. Miał gorączkę i majaczył. Opuściłem ich dopiero o trzeciej w nocy. Lecz rano Ichmieniew wstał i tego dnia przyszedł do mnie, by ostatecznie zabrać Nelly. O scenie z Nelly już opowiadałem; scena ta wstrząsnęła nim ostatecznie. Wróciwszy do domu, położył się do łóżka. Wszystko to zaszło w Wielki Piątek, w dniu wyznaczonego spotkania Kati z Nataszą, w przeddzień wyjazdu Aloszy i Kati z Petersburga. Byłem przy tym spotkaniu: nastąpiło wczesnym rankiem, jeszcze przed przyjściem do mnie Ichmieniewa i przed pierwszą ucieczką Nelly.

ROZDZIAŁ SZÓSTY

Alosza przyjechał na godzinę przed spotkaniem, by uprzedzić Nataszę. Ja zaś przyszedłem właśnie w tym momencie, gdy kareta Kati zatrzymała się przed bramą. Z Katią była stara Francuzka, która po długich prośbach i wahaniach zgodziła się wreszcie towarzyszyć jej i nawet puścić na górę do Nataszy samą, lecz nie inaczej jak w towarzystwie Aloszy, sama zaś została w karecie. Katia przywołała mnie i nie wychodząc z karety poprosiła, żebym wezwał do niej Aloszę. Nataszę zastałem we łzach: i Alosza, i ona, oboje płakali. Usłyszawszy, że Katia już jest, Natasza wstała z krzesła, otarła łzy i, wzruszona, stanęła koło drzwi. Tego rana ubrana była na biało. Jej ciemnoblond włosy były zaczesane gładko i ułożone w węzeł. Lubiłem bardzo to uczesanie. Widząc, iż zostałem przy niej, Natasza poprosiła, bym również wyszedł na spotkanie gości.

— Nie mogłam dotąd być u Nataszy — mówiła Katia idąc po schodach. — Szpiegowano mnie aż strach. Madame Albert musiałam namawiać przez dwa tygodnie, aż się nareszcie zgodziła. A pan, a pan, Iwanie Pietrowiczu, ani razu do mnie nie przyszedł! Pisać również nie mogłam, zresztą nie miałam ochoty, bo listownie nic nie można wyjaśnić. A tak chciałam pana zobaczyć... Boże mój, jak mi teraz serce bije...

— Strome schody — odrzekłem.

— No tak... schody... Jak pan myśli, Natasza nie będzie się na mnie gniewać?

— Nie, o cóż by?

— No tak... naturalnie, o co? zaraz zobaczę sama; po co pytać?...

Prowadziłem ją pod rękę. Zbladła; zdaje się, że bardzo się bała. Na ostatnim zakręcie zatrzymała się, by nabrać tchu, lecz spojrzała na mnie i zdecydowanie poszła naprzód.

Raz jeszcze zatrzymała się we drzwiach i szepnęła: "Wejdę do niej po prostu i powiem, że tak wierzyłam w nią, że przyjechałam bez obawy... zresztą po co ja to mówię: jestem pewna, że Natasza jest najszlachetniejszą istotą pod słońcem. Prawda?"

Weszła nieśmiało, jak winowajczyni, i uważnie spojrzała na Nataszę, która uśmiechnęła się. Wtedy Katia podeszła do niej szybko, chwyciła jej ręce i przycisnęła do jej warg swoje pulchniutkie usteczka. Po czym, jeszcze ani słowa nie rzekłszy do Nataszy, poważnie, a nawet surowo zwróciła się do Aloszy i poprosiła, by nas zostawił samych na pół godziny.

— Nie gniewaj się, Alosza — dodała — to dlatego, że mam do pomówienia z Natasza w sprawach bardzo poważnych, czego ty słyszeć nie powinieneś. Bądź rozsądny, idź. A pan niech zostanie, Iwanie Pietrowiczu. Powinien pan wysłuchać naszej rozmowy.

— Siądźmy — powiedziała do Nataszy po odejściu Aloszy — siądę naprzeciw pani, o tak. Chcę się pani najpierw przypatrzeć.

Siadła prawie na wprost Nataszy i przez kilka chwil uważnie się jej przypatrywała. Natasza odpowiedziała jej mimowolnym uśmiechem.

— Widziałam już pani fotografię — powiedziała Katia — Alosza mi pokazał.

— Cóż, czy jestem podobna?

— Pani jest piękniejsza — odpowiedziała Katia poważnie i stanowoczo. — Zresztą spodziewałam się, że pani jest piękniejsza...

— Naprawdę? A ja po prostu nie mogę się pani napatrzeć. Jaka pani śliczna!

— Ależ co pani mówi! Daleko mi do tego, kochanie — dodała ująwszy drżącą ręką dłoń Nataszy i znowu umilkły wpatrując się jedna w drugą. — Mój aniele — przerwała milczenie Katia — możemy spędzić razem zaledwie pół godziny; madame Albert nawet na to z trudnością się zgodziła, a mamy tak wiele do pomówienia... Chcę... powinnam... ale zapytam po prostu: czy pani bardzo kocha Aloszę?

— Tak, bardzo.

— Jeżeli tak... jeżeli pani bardzo kocha Aloszę... to... to pani powinna kochać również jego szczęście... — dodała nieśmiało szeptem.

— Tak, chcę, żeby był szczęśliwy...

— Zapewne... Ale czy ja mogę mu dać szczęście, oto pytanie? Czy mam prawo tak mówić dlatego, że go pani odbieram? Jeżeli pani się zdaje i zdecydujemy teraz, że z panią będzie szczęśliwszy, to... to...

— To już postanowione, droga Katiu, przecież pani sama widzi, że wszystko zdecydowane — odpowiedziała cicho Natasza i pochyliła głowę. Widać było, że przeciąganie tej rozmowy jest dla niej bardzo ciężkie.

Katia była, zdaje się, przygotowana na długie wywody na temat: kto da więcej szczęścia Aloszy i która z nich ma ustąpić. Lecz z odpowiedzi Nataszy zrozumiała, że wszystko już dawno zostało postanowione i nie ma o czym mówić. Z rozchylonymi ślicznymi usteczkami patrzyła na Nataszę ze zdumieniem i smutkiem, ciągle trzymając jej rękę w swojej.

— A pani-go bardzo kocha? — zapytała nagle Natasza.

— Tak, o to również chciałam panią zapytać i z tym przyjechałam; niech mi pani powie, za co go pani właściwie kocha?

— Nie wiem — odpowiedziała Natasza; coś jakby gorzkie zniecierpliwienie zadźwięczało w jej głosie.

— Jak pani myśli, czy on jest mądry? — zapytała Katia.

— Nie, kocham go tak po prostu.

— I ja również. Ciągle mi go jakby żal.

— I mnie również — odpowiedziała Natasza.

— Co z nim teraz począć! I jak on mógł panią opuścić dla mnie, nie rozumiem! — zawołała Katia. — Teraz, kiedy panią zobaczyłam, nie pojmuję tego! — Natasza nie odpowiedziała, patrzyła w podłogę, Katia milczała chwilę i nagle, zerwawszy się z krzesła, uścisnęła ją. Objęły się nawzajem i zaczęły płakać. Katia usiadła na poręczy fotela Nataszy, nie wypuszczając jej z objęć, i zaczęła całować jej ręce.

— Gdyby pani wiedziała, jak ja panią kocham! — mówiła płacząc. — Bądźmy siostrami, będziemy zawsze pisały do siebie... ja będę panią zawsze kochać... ja tak będę panią kochać, tak kochać...

— Czy on pani mówi} ° naszym ślubie w czerwcu? — spytała Natasza.

— Mówił. Mówił też, że pani się zgadza. Przecież to tylko tak sobie, aby go pocieszyć, prawda?

— Naturalnie.

— Tak to właśnie zrozumiałam. Będę go bardzo kochać, Nataszo, i o wszystkim pani pisać. Zdaje się, że on wkrótce zostanie moim mężem; na to się zanosi. Wszyscy tak mówią. Nataszko kochana, pani teraz wróci... do domu?

Natasza nie odpowiedziała jej, lecz w milczeniu mocno ją ucałowała.

— Bądźcie szczęśliwi — rzekła.

— I pani... i pani... również — powiedziała Katia. W tym momencie drzwi się otworzyły i wszedł Alosza. Nie mógł, nie wystarczyło mu sił, by czekać przez pół godziny, i ujrzawszy je we wzajemnym uścisku, płaczące, bezsilny i pełen bólu osunął się na kolana przed Natasza i Katia.

— Dlaczego plączesz? — powiedziała Natasza — że się ze mną rozstajesz? Czy to na długo? W czerwcu przecież przyjedziesz?

— I wtedy będzie wasz ślub — powiedziała przez łzy Ratia, również chcąc pocieszyć Aloszę.

— Lecz ja nie mogę, ja nie mogę opuścić cię nawet na jeden dzień, Nataszo. Umrę bez ciebie... nie wiesz nawet, jak bardzo mi jesteś teraz droga! Teraz właśnie!...

— No, więc zrób tak — powiedziała Natasza, ożywiając się nagle — przecież hrabina zatrzymała się w Moskwie? Kilka dni?

— Tak, prawie tydzień — podjęła Katia.

— Tydzień! A więc nic łatwiejszego: jutro odprowadzisz je do Moskwy, to potrwa wszystkiego jeden dzień, i zaraz tu przyjeżdżaj. Gdy już będą wyjeżdżać z Moskwy, my pożegnamy się na miesiąc, a ty wrócisz do Moskwy i będziesz im towarzyszył.

— Ależ tak, tak... I cztery dni spędzicie razem — zawołała Katia wymieniwszy znaczące spojrzenie z Natasza.

Nie mogę wypowiedzieć zachwytu Aloszy z powodu tego planu. Od razu pocieszył się w zupełności, twarz jego zajaśniała radością, ściskał Nataszę, całował ręce Kati, ściskał mnie. Natasza patrzyła na niego ze smutnym uśmiechem, lecz Katia nie mogła już wytrzymać. Wymieniła ze mną gorące, błyszczące spojrzenie, uścisnęła Nataszę i wstała z krzesła. Jakby umyślnie w tej chwili wszedł lokaj, przysłany przez Francuzkę, z prośbą o zakończenie wizyty, ponieważ umówione pół godziny minęło.

Natasza podniosła się. Stały naprzeciw siebie, trzymając się za ręce i jakby starając się powiedzieć spojrzeniem to, co nagromadziło się w duszy.

— Już nigdy nie zobaczymy się więcej — rzekła Katia.

— Nigdy, Katiu — odpowiedziała Natasza.

— Więc się pożegnajmy. — Uścisnęły się. — Niech pani mnie nie przeklina. — szepnęła pośpiesznie Katia — a ja... zawsze... zapewniam... on będzie szczęśliwy... Chodź, Alosza, odprowadź mnie — powiedziała szybko chwytając go za rękę.

— Wania — rzekła Natasza, wzruszona i zmęczona, po ich wyjściu — idź za nimi... i już nie wracaj; będzie u mnie Alosza do wieczora, do ósmej: wieczorem pojedzie sobie. Zostanę sama... Przyjdź o dziewiątej. Proszę cię.

Gdy o dziewiątej, zostawiwszy Nelly w domu (po zajściu z filiżanką) z Aleksandrą Siemionowną, przyszedłem do Nataszy, była już sama i czekała na mnie z niecierpliwością. Mawra podała nam samowar; Natasza nalała herbaty, siadła na kanapie i poprosiła, bym się przysunął bliżej.

— A więc wszystko skończone — rzekła patrząc na mnie badawczo. Nigdy nie zapomnę tego spojrzenia. — Oto skończyła się nasza miłość. Pół roku życia! I na zawsze — dodała ściskając mi rękę. Ręka jej płonęła. Zacząłem ją namawiać, by się cieplej ubrała i położyła.

— Zaraz, zaraz, mój przyjacielu. Pozwól mi pogadać i trochę powspominać... Jestem teraz taka rozbita... Jutro ujrzę go po raz ostatni, o dziesiątej... ostatni raz!

— Nataszo, masz gorączkę, dostaniesz dreszczy, miej litość nad sobą...

— Więc cóż? Czekałam na ciebie, Wania, przez te pół godziny po jego wyjściu i jak ci się zdaje, o czym myślałam, o co pytałam sama siebie? Zadawałam sobie pytanie, czy go kochałam i czym właściwie była nasza miłość. Śmieszy cię, Wania, że teraz dopiero zadaję sobie to pytanie?

— Nie męcz się, Nataszo...

— Widzisz, Wania, zdecydowałam, że kocham go nie jak równego, jak zwykle kobieta kocha mężczyznę. Kochałam go jak... prawie jak matka. Zdaje mi się nawet, że nie ma na świecie takiej miłości, aby oboje kochali się jak równi sobie, co? Jak myślisz?

Patrzyłem na nią z niepokojem, obawiając się, czy nie zaczyna się maligna. Jak gdyby coś ją ponosiło: czuła nadzwyczajną potrzebę mówienia; pewne jej słowa były jakby bez związku, a niekiedy nawet wymawiała je niedokładnie. Byłem bardzo niespokojny.

— On był mój — ciągnęła. — Prawie od pierwszego spotkania czułam nieprzezwyciężone pragnienie, aby on był mój, mój jak najprędzej i aby na nikogo nie patrzył, nie miał nikogo oprócz mnie, mnie jednej... Katia powiedziała słusznie: kochałam go tak, jak gdyby przez cały czas było mi go z jakiegoś powodu żal... Miałam zawsze jedno nieprzezwyciężone pragnienie dochodzące do męczarni, aby on był zawsze i bardzo szczęśliwy. Nie mogłam patrzeć na jego twarz spokojnie (znasz wyraz jego twarzy, Wania); takiego wyrazu nikt nie ma; gdy się roześmiał, stygłam cała i drżałam... Naprawdę!...

— Słuchaj, Nataszo...

— Mówiono — przerwała mi — i ty mówiłeś zresztą, że on jest bez charakteru i... niezbyt mądry, jak dziecko. No, ale ja to właśnie kochałam w nim bardziej niż wszystko... czy dasz wiarę? Nie wiem zresztą, czy tylko to: po prostu całego kochałam i gdyby był jakimś innym człowiekiem, z charakterem, albo mądrzejszym, może nie kochałabym go tak bardzo. Wiesz, Wania, przyznam ci się do jednej rzeczy: pamiętasz, że przed trzema miesiącami kłóciliśmy się, gdy on był u tej, jak ją tam, u tej Minny... Śledziłam go, wywiedziałam się, i czy uwierzysz: było mi strasznie przykro, a zarazem jakby przyjemnie... nie wiem dlaczego... na samą myśl, że on również jak dorosły, wraz z innymi dorosłymi chodzi do ładnych dziewcząt, i do Minny pojechał! Ja... Jakąż rozkosz znajdywałam w tej sprzeczce! A potem przebaczać mu... o, kochany!

Spojrzała na mnie i roześmiała się jakoś dziwnie. Potem jakby się zamyśliła, jakby ciągle jeszcze wspominała. Długo siedziała tak z uśmiechem na ustach, rozmyślając o przeszłości.

— Lubiłam strasznie mu przebaczać, Wania — ciągnęła dalej — wiesz co, gdy mnie zostawiał samą, chodzę czasem po pokoju, męczę się, płaczę, a przy tym myślę niekiedy: "Im bardziej on jest winny wobec mnie, tym przecież lepiej..." Tak! i wiesz co, zawsze wydawało mi się, że on jest jak maleńki chłopaczek; siedzę, a on położył mi głowę na kolana, usnął, a ja po cichutku gładzę go po główce, pieszczę... Zawsze go tak sobie wyobrażałam, gdy go przy mnie nie było... Słuchaj — dodała nagle — jaka cudna jest ta Katia!

Wydało mi się, iż umyślnie jątrzy swoją ranę, czując jakąś potrzebę rozpaczy, cierpień... Jak często tak bywa z sercem, które wiele utraciło!

— Katia, jak mi się zdaje, może go uczynić człowiekiem szczęśliwym — ciągnęła dalej. — Ma charakter i mówi jakoś przekonywająco, względem niego jest jakaś poważna, serio, mówi o rzeczach mądrych niby dorosła. A sama, sama — dziecko prawdziwe! Kochana, kochana! O, niech oni będą szczęśliwi! Niech będą!...

I nagle zaczęła serdecznie płakać. Całe pół godziny nie mogła przyjść do siebie i uspokoić się jako tako.

Miły mój aniele, Nataszo! Tego samego wieczora, mimo swego zmartwienia, potrafiła jednak zainteresować się moimi kłopotami, gdy widząc, że uspokoiła się trochę, a właściwie zmęczyła się, i myśląc, jak ją rozerwać, opowiedziałem jej o Nelly... Rozstaliśmy się późno tego wieczora; czekałem, póki nie usnęła, i wychodząc prosiłem Mawrę, by przez całą noc nie odchodziła od chorej pani.

— O, prędzej, prędzej! — wołałem wracając do domu — prędzej kres tym męczarniom! Czymkolwiek, w jakikolwiek sposób, ale prędzej, prędzej!

Rano punktualnie o dziesiątej byłem już u niej. Jednocześnie ze mną przyjechał i Alosza... pożegnać się. Nie będę mówił, nie chcę wspominać o tej scenie. Natasza widać obiecała sobie, że wytrwa, że okaże się wesoła, zrównoważona, lecz nie udało się jej to. Uścisnęła Aloszę mocno, kurczowo. Mówiła z nim mało, lecz patrzyła na niego długo, uważnie męczeńskim i jakby nieprzytomnym wzrokiem. Chciwie wsłuchiwała się w każde jego słowo i zdaje się, nie rozumiała nic z tego, co mówił. Pamiętam, iż prosił, by mu przebaczyła, by mu przebaczyła i tę miłość, i wszystko, czym ją obraził w tym czasie, jego zdrady, miłość do Kati, wyjazd... Mówił bez związku, łzy go dławiły. Nagle zaczynał ją pocieszać, mówił, że jedzie tylko na miesiąc albo najwyżej na pięć tygodni, że przyjedzie latem, wtedy odbędzie się ślub, ojciec się zgodzi, a co najważniejsze, że przecież pojutrze przyjedzie z Moskwy i wtedy spędzą ze sobą całe cztery dni, czyli że teraz rozstają się na jeden dzień zaledwie...

Dziwna rzecz: sam był zupełnie pewny, że mówi prawdę i że z pewnością pojutrze wróci z Moskwy... Dlaczego więc tak płakał i męczył się?

W końcu zegar zaczął bić jedenastą. Z trudnością skłoniłem go do odejścia. Pociąg do Moskwy odchodził punktualnie o dwunastej. Pozostawała tylko godzina. Natasza sama mówiła mi później, że nie pamięta, jak spojrzała na niego po raz ostatni. Pamiętam, że przeżegnała go, pocałowała i zakrywszy twarz rękami, wbiegła z powrotem do pokoju. Musiałem odprowadzić Aloszę aż do dorożki, inaczej z pewnością wróciłby i nie zeszedłby nigdy ze schodów.

— Cała moja nadzieja w panu — mówił schodząc na dół. — Mój przyjacielu! Zawiniłem wobec ciebie i nigdy nie potrafiłem zasłużyć na twoją miłość, lecz bądź mi do końca bratem. Kochaj ją, nie opuszczaj jej, pisz do mnie o wszystkim, jak można najbardziej dokładnie i drobnym, pismem, jak nadrobniejszym, by więcej rzeczy dało się w liście zmieścić. Pojutrze będę tu z pewnością, z pewnością! Lecz później, gdy odjadę, napisz! Wsadziłem go do dorożki.

— Do pojutrza! — zawołał z drogi. — Z całą pewnością!

Z zamierającym sercem wróciłem na górę. Natasza stała na środku pokoju ze skrzyżowanymi rękami i patrzyła na mnie ze zdziwieniem, jakby mnie nie poznawała. Włosy jej zsunęły się jakoś na bok; spojrzenie było mętne i błędne. Mawra, straciwszy głowę, stała we drzwiach patrząc na nią ze strachem.

Nagle oczy Nataszy błysnęły.

— A! To ty! Ty! — krzyknęła na mój widok. — Teraz ty jeden pozostałeś. Tyś go nienawidził! Tyś nigdy nie mógł mu przebaczyć, że go pokochałam... Teraz znowu jesteś przy mnie! No i co? Znowu przyszedłeś pocieszać mnie, namawiać, bym szła do ojca, który mnie porzucił i przeklął. Wiedziałam o tym jeszcze wczoraj, jeszcze przed dwoma miesiącami! Nie chcę, nie chcę! Sama ich przeklinam!... Idź precz, nie chcę na ciebie patrzyć! Precz, precz!

Zrozumiałem, że to atak szaleństwa i że mój widok wzbudza w niej okropny gniew, zrozumiałem, że to jest w porządku rzeczy, i uznałem, że najlepiej będzie, jeśli wyjdę. Siadłem na schodach, na pierwszym stopniu i — czekałem. Niekiedy wstawałem, otwierałem drzwi, wywoływałem Mawrę i wypytywałem ją; Mawra płakała.

Tak minęło półtorej godziny. Nie mogę opisać, com wtedy przeżył. Serce zamarło we mnie i męczyło się w bezgranicznym bólu. Nagle drzwi otworzyły się i Natasza wybiegła na schody w kapelusiku i burnusie. Była jak nieprzytomna i sama mówiła mi później, że z trudem to sobie przypomina i nie wie, dokąd i w jakim celu chciała biec.

Nie zdołałem jeszcze zerwać się z miejsca i schować gdzie bądź przed nią, gdy nagle ujrzała mnie i, jak porażona, zatrzymała się przede mną bez ruchu.

— Nagle mi się przypomniało — mówiła później — jak ).v, szalona, okrutna, mogłam wypędzić ciebie, mego przyjacielą, mego brata, mego zbawcę! A gdy ujrzałam, że ty, biedny, skrzywdzony przeze mnie, siedzisz na schodach, nie odchodzisz i czekasz, aż cię znowu zawezwę... Boże! gdybyś ty wiedział, co się wtedy ze mną działo! Jakby mi w serce coś wbito...

— Wania, Wania! — zawołała wyciągając do mnie ręce — ty tutaj!... — i padła w moje objęcia.

Pochwyciłem ją i zaniosłem do pokoju. Zemdlała. "Co począć? — pomyślałem. — Będzie miała z pewnością gorączkę."

Postanowiłem biec po doktora; trzeba było uprzedzić chorobę. Załatwić to można było szybko; do drugiej mój doktor Niemiec siedział w domu. Pobiegłem do niego błagając Mawrę, aby ani na sekundę nie odchodziła od Nataszy i nigdzie jej nie wypuszczała. Bóg mi dopomógł: jeszcze chwila, a nie zastałbym mego staruszka. Spotkał się ze mną już na ulicy, wychodząc z domu. Wsadziłem go błyskawicznie do dorożki, tak iż nawet nie zdołał się zdziwić, i pojechaliśmy do Nataszy.

Tak, Bóg mi dopomagał! W czasie mej półgodzinnej nieobecności Nataszy zdarzył się wypadek, który mógłby ją zabić ostatecznie, gdybyśmy z doktorem nie zdążyli na czas. W mniej niż kwadrans po moim wyjściu przyszedł książę. Odprowadził swoich podróżnych i przyszedł do Nataszy prosto z kolei. Wizyta ta była przezeń prawdopodobnie postanowiona i obmyślona już dawno. Natasza sama opowiadała mi później, że w pierwszej chwili nawet się nie zdziwiła widząc księcia. "W głowie mi się mąciło" — mówiła.

Książę siadł naprzeciwko Nataszy i patrzył na nią tkliwym, współczującym wzrokiem.

— Droga pani — rzekł z westchnieniem — rozumiem jej zmartwienie; wiedziałem, jak bardzo ciężka będzie ta chwila dla pani, i dlatego uważałem za swój obowiązek odwiedzić panią. Jeżeli można, niech się pani pocieszy tym, że rezygnując z Aloszy buduje pani jego szczęście. Lecz pani to rozumiała lepiej ode mnie decydując się na wspaniałomyślny postępek...

— Siedziałam i słuchałam — opowiadała mi Natasza — lecz z początku, naprawdę, jakbym go nie rozumiała. Pamiętam tyiko, iż przyglądałam mu się uważnie, bardzo uważnie.

Wziął moją rękę i zaczął ją ściskać w swej dłoni. Sprawiało mu to, zdaje się, dużą przyjemność. Ja zaś tak byłam zgnębiona, że nie pomyślałam, żeby mu wyrwać rękę.

— Pani zrozumiała — ciągnął dalej — że zostawszy żoną Aloszy, mogła pani wzbudzić w nim z czasem nienawiść, i pani miała na tyle szlachetnej dumy, by uświadomić to sobie i postanowić... ale nie przyjechałem po to, by panią chwalić. Chciałem tylko oświadczyć, że nigdy i nigdzie nie znajdzie pani lepszego przyjaciela niż ja. Współczuję pani i żal mi jej. W całej tej sprawie brałem mimowolny udział, lecz spełniałem swój obowiązek. Pani wielkoduszne serce zrozumie to i pogodzi się ze mną... A było mi ciężej niż pani; niech mi pani wierzy!

— Dosyć, książę — rzekła Natasza. — Proszę zostawić mnie w spokoju.

— Oczywiście, odejdę zaraz — odpowiedział — lecz kochani panią jak własną córkę i spodziewam się, że będę mógł panią odwiedzać. Niech pani traktuje mnie jak ojca i pozwoli mi być pożytecznym.

— Nic mi nie trzeba, proszę odejść — przerwała znowu Natasza.

— Wiem, pani jest dumna... Lecz ja mówię szczerze, z serca. Co pani ma zamiar teraz począć? Pogodzić się z rodzicami? Byłoby bardzo dobrze, lecz ojciec pani jest niesprawiedliwy, dumny i despota; proszę mi wybaczyć, lecz tak jest naprawdę. W domu rodzinnym spotkają panią teraz same wymówki i nowe udręki... Trzeba jednak, by pani była niezależna, i mój obowiązek, moja święta powinność troszczyć się teraz o panią i pomagać pani. Alosza błagał mnie, bym pani nie opuszczał i był jej przyjacielem. Lecz i poza mną są ludzie głęboko pani oddani. Pani mi prawdopodobnie pozwoli przedstawić sobie hrabiego N. Jest to człowiek o złotym sercu, nasz krewniak i nawet, jeśli tak można powiedzieć, dobroczyńca całej rodziny; dużo zrobił dla Aloszy. Alosza bardzo go szanował i kochał. Jest to osobistość bardzo wpływowa, staruszek już, i dlatego młoda panienka może go przyjmować bez obawy. Mówiłem mu już o pani. Może się panią zająć i jeśli pani zechce, znaleźć jej doskonałą kondycję... u jednej ze swych kuzynek. Dawno już, szczerze i otwarcie, opowiedziałem mu całą naszą sprawę i on tak dał się unieść dobrym i szlachetnym uczuciom, że sam nawet prosił mnie, aby jak najprędzej mógł być pani przedstawiony... Jest to człowiek czuły na wszystko, co piękne, proszę mi wierzyć, szczodry, szanowany staruszek, zdolny ocenić godne zachowanie, a przy tym nie tak dawno w bardzo szlachetny sposób postąpił z ojcem pani w pewnym zdarzeniu.

Natasza zerwała się jak ukłuta żądłem. Teraz już rozumiała.

— Proszę stąd zaraz wyjść, wyjść natychmiast! — krzyknęła.

— Lecz droga pani zapomina: hrabia może być użytecznym również i pani ojcu...

— Mój ojciec nic od was nie weźmie. Czy pan wreszcie pójdzie sobie? — zawołała Natasza raz jeszcze.

— Boże, jaka pani niecierpliwa i nieufna! Czymże sobie na to zasłużyłem ? — rzekł książę, z pewnym niepokojem oglądając się wokoło. — W każdym razie pozwoli mi pani — ciągnął dalej, wydobywając z kieszeni dużą paczkę — pozwoli mi pani zostawić ten dowód mej troski o panią, a w szczególności dowód zainteresowania hrabiego N., który poparł mnie swą radą. W paczce tej znajduje się dziesięć tysięcy rubli. Chwileczkę, moja przyjaciółko — podchwycił widząc, że Natasza z gniewem wstaje z miejsca — proszę wszystkiego cierpliwie wysłuchać: pani wie, że ojciec przegrał proces, a te dziesięć tysięcy rubli posłużą jako wynagrodzenie, które...

— Precz! — krzyknęła Natasza — precz z tymi pieniędzmi! Przejrzałam pana na wskroś... nikczemny, nikczemny człowieku!

Książę podniósł się, blady ze złości.

Przyjechał prawdopodobnie po to, by zbadać grunt, zorientować się w położeniu, i prawdopodobnie bardzo liczył, że te dziesięć tysięcy rubli podziała na biedną, opuszczoną przez wszystkich Nataszę... Brutalny i podły, nieraz oddawał tego rodzaju usługi lubieżnemu starcowi hrabiemu N. Lecz książę nienawidził Nataszy i domyśliwszy się, że plany jego spełzły na niczym, natychmiast zmienił ton i ze złośliwą radością pośpieszył znieważyć ją, aby przynajmniej nie odejść z niczym:

— Moja kochana pani, to źle, że pani się tak gorączkuje — powiedział głosem drżącym lekko z niecierpliwej rozkoszyj by jak najprędzej ujrzeć skutek swej zniewagi — to źle.

Ofiarowuje się pani protekcję, a pani zadziera noska... A pani nie wie nawet, że powinna mi być wdzięczna; mogłem panią już dawno wsadzić do domu poprawczego, jako ojciec demoralizowanego przez panią młodego chłopca, którego pani podskubywała, a przecież tego nie zrobiłem, hę, hę, hę, hę!

Ale myśmy właśnie wchodzili. Usłyszawszy już w kuchni głosy, zatrzymałem na chwilę doktora i wsłuchiwałem się w ostatnie zdanie księcia. Potem rozległ się jego wstrętny chichot i rozpaczliwy okrzyk Nataszy: "O, mój Boże!" W tej właśnie chwili otworzyłem drzwi i rzuciłem się na księcia.

Plunąłem mu w twarz i z całej siły uderzyłem w policzek. Chciał się na mnie rzucić, lecz ujrzawszy, że jest nas dwóch, zaczął uciekać, pochwyciwszy przedtem ze stołu pakiet z pieniędzmi. Tak, zrobił to; sam widziałem. Rzuciłem za nim wałkiem, który schwyciłem z kuchennego stołu.

Wbiegłszy z powrotem do pokoju, zobaczyłem, że doktor trzyma Nataszę, która wyrywała się i szamotała w jego rękach jak w ataku epilepsji. Długo nie mogliśmy jej uspokoić; wreszcie udaio się nam położyć ją do łóżka; była jak w malignie.

— Doktorze! Co jej jest? — zapytałem zamierając z obawy.

— Niech pan zaczeka — odpowiedział — trzeba jeszcze przyjrzeć się chorobie i po tym wyjaśnić... ale na ogół sytuacja nie najlepsza. Może się skończyć silną gorączką... Zresztą przedsięweżmiemy środki.

Lecz mnie błysnęła inna myśl. Uprosiłem doktora, by pozostał przy Nataszy jeszcze ze dwie albo trzy godziny, i wziąłem od niego słowo, że nie odejdzie od niej ani na chwilę. Dał mi słowo i pobiegłem do domu.

Nelly siedziała w kącie, ponura i zatrwożona, i patrzyła na mnie dziwnie. Zresztą i ja sam musiałem dziwnie wyglądać.

Wziąłem ją na ręce, posadziłem sobie na kolana i gorąco ją pocałowałem. Zaczerwieniła się.

— Nelly, mój aniele! — powiedziałem — czy chcesz być naszym ocaleniem? Chcesz ocalić nas wszystkich? Popatrzyła na mnie ze zdziwieniem.

— Nelly! w tobie teraz cała nadzieja! Jest pewien ojciec: widziałaś go i znasz; przeklął własną córkę i wczoraj przyszedł prosić cię do siebie zamiast córki. Teraz ją, Nataszę (a mówiłaś mi, że ją kochasz!), opuścił ten, kogo ona kochała i dla kogo odeszła od ojca. To syn tego księcia, który, pamiętasz, przyszedł do mnie wieczorem i zastał ciebie samą, a tyś uciekła od niego i byłaś później chora... Znasz go przecież? To zły człowiek!

— Znam — odrzekła Nelly, przy tym drgnęła i pobladła.

— Tak, to zły człowiek. Nienawidzi Nataszy za to, że syn jego, Alosza, chciał się z nią ożenić. Alosza dziś wyjechał, a po godzinie ojciec już był u niej i znieważył ją; groził, że osadzi ją w domu poprawczym, i drwił z niej. Rozumiesz mnie, Nelly?

Czarne jej oczy błysnęły, lecz zaraz je opuściła.

— Rozumiem — szepnęła ledwie dosłyszalnie.

— Teraz Natasza jest chora, sama jedna; zostawiłem przy niej naszego doktora, a sam przybiegłem do ciebie. Słuchaj, Nelly, chodźmy do ojca Nataszy; ty go nie lubisz, nie chciałaś do niego iść, ale teraz pójdziemy razem. Wejdziemy razem, a ja powiem, że chcesz być u nich zamiast córki, zamiast Nataszy. Staruszek jest chory, bo wyklął Nataszę dlatego, że ojciec Aloszy w tych dniach obraził go śmiertelnie. Teraz nie chce nawet słyszeć o córce, lecz on ją kocha, kocha ją, Nelly, i chce się z nią pojednać, wiem to, ja wiem wszystko. Tak jest naprawdę! Słyszysz, Nelly?

— Słyszę — powiedziała tym samym szeptem. Mówiłem do niej, zalewając się łzami. Patrzyła na mnie z lękiem.

— Wierzysz temu?

— Wierzę.

— No więc pójdę z tobą, wprowadzę cię, ciebie tam przyjmą, uściskają i zaczną wypytywać. Wtedy tak pokieruję rozmową, że zaczną cię pytać, jak żyłaś dawniej: o matkę, o dziadka. Opcfwiedz im, Nelly, wszystko, tak jak mnie opowiadałaś. Wszystko opowiedz nic nie ukrywając. Opowiedz im, jak twą matkę opuścił zły człowiek, jak ona umierała w piwnicy u Bubnowej, jakeście wraz z matką chodziły po ulicach i żebrały; co ci mówiła i o co cię prosiła umierając... Opowiedz też o dziadku. Opowiedz, że chciał twej matce przebaczyć i że ona posyłała cię do niego w ostatniej swej godzinie, aby przyszedł jej przebaczyć, i że on nie chciał... i jak ona umarła. Wszystko, wszystko opowiedz! A gdy to wszystko opowiesz, staruszek odczuje to we własnym sercu. Wie przecież, że dziś porzucił ją Alosza, że została sama, poniżona, zbezczeszczona, sama jedna, bez pomocy i obrony, na pośmiewisko swoim wrogom. On wie to wszystko... Nelly! Ocal Nataszę! Czy chcesz tam iść?

— Tak — odpowiedziała westchnąwszy ciężko i patrząc na mnie jakimś dziwnym wzrokiem, uważnie i długo; coś jak gdyby wyrzut było w tym spojrzeniu i ja to odczułem. Lecz nie mogłem porzucić mojej myśli. Zbyt w nią wierzyłem. Chwyciłem Nelly za rękę i poszliśmy. Była już trzecia po południu. Nadciągały chmury. Pogoda ostatnimi czasy była gorąca i parna i teraz rozległ się gdzieś w oddali pierwszy, wczesny, wiosenny grzmot. Po zakurzonych ulicach powiał wiatr.

Wsiedliśmy do dorożki. Przez całą drogę Nelly milczała, z rzadka spoglądając na mnie wciąż tym samym dziwnym i zagadkowym wzrokiem. Pierś jej falowała i, obejmując ją w dorożce, czułem, że jej maleńkie serduszko biło, jak gdyby chciało wyskoczyć z piersi.

ROZDZIAŁ SIÓDMY

Droga wydała mi się bez końca. Wreszcie przyjechaliśmy i z zamierającym sercem wszedłem do moich staruszków. Nie wiedziałem, jak wyjdę z ich domu, lecz wiedziałem, że muszę, żeby nie wiem co, wyjść z przebaczeniem i pojednaniem.

Była już czwarta. Staruszkowie siedzieli sami, jak zwykle. Mikołaj Siergieicz, rozstrojony i chory, na pół leżał wyciągnąwszy się w wygodnym fotelu. Anna Andriejewna siedziała obok niego, od czasu do czasu zwilżając mu skronie octem, i spoglądała mu w oczy bezustannie z miną badawczą i zatroskaną, co, zdaje się, bardzo niepokoiło starca, a nawet gniewało. Milczał uparcie, ona zaś nie śmiała się odezwać. Nasze niespodziane przybycie zaskoczyło ich oboje. Anna Andriejewna zlękła się nagle czegoś, ujrzawszy mnie wraz z Nelly, i w pierwszej chwili patrzyła na nas tak, jak gdyby nagle poczuła się winna.

— Przywiozłem wam moją Nelly — powiedziałem wchodząc. — Rozmyśliła się i sama teraz chce iść do was. Przyjmijcie ją i pokochajcie...

Starzec spojrzał na mnie podejrzliwie i już z samego spojrzenia można było odgadnąć, że wie wszystko, wszystko, to znaczy, że wie, iż Natasza jest teraz sama, opuszczona i może poniżona. Miał wielką ochotę odgadnąć sekret naszego przyjścia i pytająco patrzył na mnie i na Nelly. Nelly drżała, mocno ściskając moją rękę w swojej, patrzyła w ziemię i z rzadka tylko rzucała dokoła przestraszone spojrzenia jak schwytane zwierzątko. Lecz wkrótce Anna Andriejewna oprzytomniała i domyśliła się; podbiegła ku Nelly, wycałowała ją, uściskała, nawet popłakała i z tkliwością posadziła obok siebie, nie wypuszczając jej ręki ze swojej. Nelly ciekawie i z jakimś zdziwieniem przyjrzała się jej z ukosa.

Ale uścisnąwszy i posadziwszy Nelly obok siebie, staruszka nie wiedziała, co począć dalej, i zaczęła patrzeć na mnie w naiwnym oczekiwaniu. Stary zachmurzył się, omal nie odgadłszy, po co przyprowadziłem Nelly. Spostrzegłszy, że zauważyłem jego niezadowoloną minę i nachmurzone czoło, dotknął ręką czoła i powiedział:

— Głowa mnie boli, Wania.

Siedzieliśmy wciąż w milczeniu; myślałem, jak by tu zacząć. W pokoju było ciemno: nadciągała czarna chmura i rozległ się odgłos dalekiego grzmotu.

— Grzmi jakoś wcześnie tej wiosny — rzekł stary. — Ale pamiętam, że w trzydziestym siódmym roku w naszych stronach grzmiało jeszcze wcześniej.

Anna Andriejewna westchnęła.

— Czy nie nastawić samowara? — zapytała nieśmiało, lecz nikt jej nie odpowiedział, i znów zwróciła się do Nelly.

— Jak się nazywasz, kochanie? — zapytała. Nelly słabym głosem powiedziała swoje imię i jeszcze bardziej pochyliła głowę. Stary popatrzył na nią uważnie.

— To znaczy Helena czy jak? — ciągnęła ożywiając się staruszka.

— Tak — odpowiedziała Nelly i znów zapadło milczenie.

— Siostra Praskowia Andriejewna miała kuzynkę Helenę — powiedział Mikołaj Siergieicz — również nazywano ją Nelly. Pamiętam.

— Cóż, kochanie, nie masz krewnych, ani ojca, ani matki? — zapytała znów Anna Andriejewna.

— Nie — urywanym i przestraszonym głosem wyszeptała Nelly.

— Słyszałam, słyszałam. A matka twoja dawno umarła?

— Niedawno.

— Kochanie ty moje, sierotko — ciągnęła staruszka spoglądając na nią z litością. Mikołaj Siergieicz niecierpliwie bębnił palcami po stole.

— Matka twoja była, zdaje się, cudzoziemką? Tak pan coś mówił, Iwanie Pietrowiczu? — padały dalej nieśmiałe pytania staruszki.

Nelly ukradkiem spojrzała na mnie swymi czarnymi oczami, jakby wzywając mnie na pomoc. Oddychała jakoś ciężko i nierówno.

— Jej matka — zacząłem — była córką Anglika i Rosjanki, więc była raczej Rosjanką; Nelly zaś urodziła się za granicą.

— Jak to, więc jej matka pojechała za granicę z mężem?

Nelly zaczerwieniła się. Staruszka momentalnie domyśliła się, iż palnęła głupstwo, i drgnęła pod gniewnym spojrzeniem męża. Popatrzył na nią surowo i odwrócił się do okna.

— Matkę jej oszukał zły i podły człowiek — rzekł nagle zwracając się do Anny Andriejewny. — Odjechała z nim od ojca i ojcowskie pieniądze dała kochankowi, ten je od niej wyłudził oszukańczo, wywiózł ją za granicę, okradł i porzuci). Pewien dobry człowiek nie opuścił jej wtedy i pomagał aż do swej śmierci. A kiedy umarł, ona przed dwoma laty wróciła do ojca. Czy nie tak opowiadałeś, Wania? — zapytał krótko.

Nelly, niesłychanie wzburzona, wstała i skierowała się ku drzwiom.

— Chodź tutaj, Nelly — powiedział stary wyciągając ku niej nareszcie rękę. — Siadaj tu, koło mnie, tu, usiądź! — Nachylił się, pocałował ją w czoło i powoli zaczął głaskać po główce. Nelly zadrżała... lecz opanowała się. Anna Andriejewna, rozczulona, z radosną nadzieją w oczach patrzyła na to, jak jej Mikołaj Siergieicz przytulił nareszcie sierotkę.

— Wiem, Nelly, że matkę twoją zgubił zły człowiek, zły i niemoralny, lecz wiem również, iż ona kochała i szanowała swego ojca — ze wzruszeniem rzekł starzec, wciąż głaszcząc Nelly po główce; nie oparł się pokusie, by nawet w tej chwili nie rzucić nam wyzwania... Lekki rumieniec okrył jego blade policzki, starał się na nas nie patrzeć.

— Mama kochała dziadka więcej niż dziadek ją — nieśmiało, lecz stanowczo powiedziała Nelly, również starając się na niego nie patrzeć.

— A skąd ty wiesz? — ostro zapytał starzec nie mogąc się opanować jak małe dziecko i jakby wstydząc się własnej niecierpliwości.

— Wiem — odpowiedziała Nelly głosem urywanym — on mamy nie przyjął... i... wypędził ją...

Widziałem, że Mikołaj Siergieicz chciał coś powiedzieć, czemuś zaprzeczyć, powiedzieć na przykład, że stary miał powód nie przyjąć córki, lecz popatrzył na nas i milczał.

— Gdzie więc i jak żyłyście, gdy dziadek was nie przyjął? — zapytała Anna Andriejewna, w której zrodził się nagle upór i chęć mówienia dalej na ten temat.

— Gdyśmy przyjechały, najpierw długo szukałyśmy dziadka — odpowiedziała Nelly — lecz w żaden sposób nie mogłyśmy go odnaleźć. Mamusia powiedziała mi wtedy, że dziadek był dawniej bardzo bogaty i chciał budować fabrykę, że teraz jest bardzo biedny, dlatego że ten, z kim mama wyjechała, wziął od niej wszystkie pieniądze dziadka i nie oddał. Powiedziała mi to sama.

— Hm... — mruknął stary.

— I mówiła mi też — ciągnęła Nelly, coraz bardziej ożywiając się i jakby pragnąc zaprzeczyć Mikołajowi Siergieiczowi, lecz zwracając się do Anny Andriejewny — mówiła mi, że dziadek jest na nią bardzo zagniewany, że ona jest winna wobec niego i że na całym świecie nie ma już nikogo prócz dziadka. I jak mi to mówiła, to płakała... "On mi nie przebaczy — mówiła, gdyśmy tu jeszcze jechały — ale może, jak ciebie zobaczy, to cię pokocha i przebaczy mi ze względu na ciebie." Mama mnie bardzo kochała i gdy to mówiła, zawsze mnie całowała, a do dziadka bała się iść. Uczyła mnie modlić się za dziadka i modliła się sama; opowiadała mi o dawnych czasach, kiedy była z dziadkiem, i że dziadek bardzo ją kochał, bardziej niż wszystkich. Grywała mu na fortepianie i wieczorami czytywała książki, a dziadek ją całował i dawał jej prezenty... wszystko jej dawał, aż pewnego razu posprzeczali się w mamy imieniny, bo dziadek myślał, że mama jeszcze nie wie, jaki będzie podarunek, a mama już dawno wiedziała. Mama chciała dostać kolczyki, a dziadek ciągle ją oszukiwał umyślnie i mówił, że podaruje nie kolczyki, ale broszkę; i kiedy przyniósł kolczyki i zobaczył, że mama już wie, że będą kolczyki, a nie broszka, to rozgniewał się, że mama już o tym wiedziała, i poi dnia z nią nie rozmawiał, a potem sam przyszedł ją całować i przepraszać.

Nelly opowiadała z zapałem i nawet rumieniec pojawił się na jej bladych, chorowitych policzkach.

Widać było, że mamusia nieraz rozmawiała z maleńką Nelly o swych dawnych, szczęśliwych latach, siedząc w kącie, w suterenie, ściskając i całując swą córeczkę, jedyną jej pociechę w życiu, i płacząc nad nią, a jednocześnie nie podejrzewając, z jaką siłą utrwalają się te jej opowiadania w chorobliwie wrażliwym i przedwcześnie dojrzałym sercu chorego dziecka.

Lecz podniecona własnymi słowami Nelly nagle się opamiętała, obejrzała się wokół podejrzliwie i zamilkła. Starzec zmarszczył czoło i znów zaczął bębnić palcami po stole; w oczach Anny Andriejewny ukazała się łza, milcząc otarła ją chusteczką.

— Mama przyjechała tu bardzo chora — dodała Nelly cichym głosem — piersi ją bardzo bolały. Długo szukałyśmy dziadka i nie mogłyśmy odnaleźć, a same mieszkałyśmy w suterenie, kątem.

— Kątem chora! — zawołała Anna Andriejewna.

— Tak... kątem... — odpowiedziała Nelly. — Mamusia była biedna. Mamusia mi mówiła — dodała ożywiając się — że nie grzech być biedną, grzech być bogatym i krzywdzić innych... i że Bóg ją karze.

— A więc mieszkałyście na Wasiliewskiej! To tam u Bubnowej, prawda? — zapytał starzec zwracając się do mnie i starając się nadać niedbały ton swemu pytaniu. Zapytał zaś dlatego, że milczeć byłoby jakoś niezręcznie.

— Nie, nie tam... z początku na Mieszczańskiej — odpowiedziała Nelly. — Było tam ciasno i wilgotno — ciągnęła dalej po chwili — i mamusia bardzo się rozchorowała, ale jeszcze chodziła wtedy. Prałam jej bieliznę, a ona płakała. Mieszkała tam też pewna staruszka, kapitanowa, i mieszkał dymisjonowany urzędnik; przychodził zawsze pijany, co noc krzyczał i hałasował. Bałam się go bardzo, mama brała mnie do siebie do łóżka i tuliła; drży cała, a urzędnik krzyczy i wymyśla. Chciał raz pobić kapitanowa, a ona była bardzo stara i chodziła o kiju. Mamusi zrobiło się jej żal i ujęła się za nią; urzędnik uderzył mamusię, a ja urzędnika...

Nelly zatrzymała się. Wspomnienie wzruszyło ją: oczęta jej zabłysły.

— Boże wielki! — zawołała Anna Andriejewna, żywo przejęta opowiadaniem i nie spuszczając oczu z Nelly, która zwracała się przeważnie do niej.

— Wtedy mama wyszła — ciągnęła Nelly — i mnie zabrała z sobą. Było to we dnie. Chodziłyśmy długo po ulicach, aż do samego wieczora i mama wciąż płakała, i wciąż szła, a mnie prowadziła za rękę. Byłam bardzo zmęczona; nie jadłyśmy wcale tego dnia. A mamusia ciągle mówiła do siebie i do mnie ciągle mówiła: "Bądź biedna, Nelly, a gdy umrę, nie słuchaj nikogo i niczego. Nie chodź do nikogo i bądź sama, biedna, i pracuj, a gdy pracy nie ma — proś o jałmużnę, a do nich nie chodź!" Dopiero o zmroku, gdyśmy przechodziły przez jedną dużą ulicę, mama nagle zawołała: "Azorek! Azorek!" — nagle duży pies, bez sierści, podbiegł do mamusi, zaskowyczał i rzucił się ku niej, a mama się przestraszyła, zbladła, krzyknęła i rzuciła się na kolana przed wysokim starcem, który szedł z laską i patrzył w ziemię. A ten wysoki starzec to był dziadek; taki był chudy, źle ubrany. Wtedy to po raz pierwszy ujrzałam dziadka. Dziadek bardzo się przestraszył i zbladł cały, a gdy zobaczył, że mama klęczy przed nim i objęła jego nogi, wyrwał się, odepchnął mamę, uderzył laską po kamieniach i odszedł od nas prędko. Azorek został jeszcze i ciągle wył, i lizał mamę. Potem pobiegł do dziadka, schwycił go za połę i pociągnął z powrotem, a dziadek uderzył go laską. Azorek znowu pobiegł do nas, ale dziadek przywołał go i on pobiegł za dziadkiem, i ciągle wył. Mamusia leżała jak nieżywa, dookoła zebrali się ludzie, przyszli policjanci. Krzyczałam ciągle i podnosiłam mamę. Wstała wreszcie, obejrzała się wokoło i poszła ze mną. Poprowadziłam ją do domu. Ludzie długo na nas patrzyli i kręcili głowami.

Nelly umilkła, by odetchnąć i nabrać sił. Była bardzo blada, lecz stanowczość błyszczała w jej oczach. Widać było, iż postanowiła wreszcie powiedzieć wszystko. W tej chwili miała w sobie nawet coś wyzywającego.

— No cóż — zauważył Mikołaj Siergieicz załamującym się, szorstkim, rozdrażnionym głosem — cóż, twoja matka go skrzywdziła i miał za co ją odepchnąć...

— Mamusia mi to samo mówiła — ostro podchwyciła Nelly — i gdyśmy szły do domu, ciągle mówiła: "To twój dziadek, Nelly, jestem wobec niego winna, on mnie przeklął i dlatego właśnie Bóg mnie karze"; cały ten wieczór i potem mówiła ciągle to samo. Mówiła tak, jakby była nie całkiem przytomna. Starzec milczał.

— A potem, jakeście się przeniosły na inne mieszkanie? — zapytała Anna Andriejewna popłakując wciąż z cicha.

— Mamusia zachorowała tej samej nocy i kapitanowa znalazła mieszkanie u Bubnowej; na trzeci dzień przeniosłyśmy się tam i kapitanowa z nami; mamusia położyła się do łóżka i leżała chora przez trzy tygodnie, a ja ją pielęgnowałam. Pieniędzy nie miałyśmy już zupełnie, pomagała nam kapitanowa i Iwan Aleksandrowicz.

— Trumniarz, gospodarz — wyjaśniłem.

— A kiedy mamusia wstała z łóżka i zaczęła chodzić, wtedy opowiedziała mi o Azorku.

Nelly umilkła. Stary jak gdyby się ucieszył, że rozmowa przeszła na Azorka.

— Cóż to mama opowiadała ci o Azorku? — zapytał zagłębiwszy się jeszcze bardziej w fotelu, aby jeszcze bardziej ukryć twarz i patrzeć w ziemię.

— Mówiła mi ciągle o dziadku — odpowiedziała Nelly — będąc chora, ciągle o nim mówiła i kiedy była w malignie, też mówiła. Dopiero jak zaczęła przychodzić do zdrowia, wtedy zaczęła mi znów opowiadać, jak żyła dawniej... wtedy opowiedziała o Azorku, jak raz za miastem nad rzeką chłopcy ciągnęli Azorka na sznurku, aby go utopić, a mamusia dała im pieniędzy i wykupiła od nich Azorka. Dziadek, zobaczywszy Azorka, zaczął się z niego bardzo śmiać. I Azorek uciekł. Mamusia zaczęła płakać i dziadek przestraszył się i powiedział, że da sto rubli temu, kto przyprowadzi Azorka. Przyprowadzono go na trzeci dzień; dziadek dał sto rubli i odtąd polubił Azorka. Mamusia zaś tak go lubiła, że brała go nawet do siebie do łóżka. Opowiadała mi, że Azorek dawniej chodził po ulicach z komediantami, umiał służyć, woził na sobie małpę i umiał prezentować broń, dużo rzeczy umiał... A kiedy mamusia odjechała od dziadka, dziadek zatrzymał przy sobie Azorka i ciągle z nim chodził, toteż na ulicy, jak tylko mamusia zobaczyła Azorka, zaraz domyśliła się, że jest tam dziadek...

Starzec widocznie spodziewał się co innego usłyszeć o Azorku i zasępił się jeszcze bardziej. Nie rozpytywał już o nic.

— To już więcej nie widziałyście dziadka? — zapytała Anna Andriejewna.

— Owszem, kiedy mamusia zaczęła przychodzić do zdrowia, znów spotkałam dziadka. Szłam do sklepiku po chleb, wtem zobaczyłam człowieka z Azorkiem, przyjrzałam się i poznałam dziadka. Usunęłam się z drogi i przytuliłam do muru. Dziadek popatrzył na mnie, patrzył długo, był taki straszny, że przelękłam się bardzo, i potem poszedł dalej. Azorek zaś przypomniał mnie sobie, zaczął skakać koło mnie i lizać moje ręce. Czym prędzej poszłam do domu, obejrzałam się, a dziadek wszedł do sklepiku. Wtedy pomyślałam, że pewno rozpytuje się o nas, i przestraszyłam się jeszcze bardziej, a kiedy przyszłam do domu, nie powiedziałam nic mamusi, żeby mamusia znów nie zachorowała. Na drugi dzień sama już nie poszłam do sklepiku, powiedziałam,' że mnie głowa boli; a jak poszłam na trzeci dzień, to nie spotkałam już nikogo, i strasznie się bałam, tak że leciałam pędem. A jeszcze następnego dnia, ledwie wyszłam za róg, a tu przede mną dziadek i Azorek. Uciekłam i zawróciłam w inną ulicę, przyszłam do sklepiku z drugiej strony i natknęłam się wprost na niego, przestraszyłam się tak, że zatrzymałam się i nie mogłam iść dalej. Dziadek stanął przede mną i znowu patrzył na mnie, a potem pogładził mnie po głowie, wziął za rękę i poprowadził, a Azorek za nami i ogonem macha. Wtedy zobaczyłam, że dziadek już nie może chodzić prosto i ciągle podpiera się laską, a ręce mu drżą. Poprowadził mnie do sprzedawcy, który siedział na rogu i sprzedawał pierniki i jabłka. Dziadek kupił piernikowego kogutka i rybkę, jeden cukierek i jabłko, a kiedy wyjmował pieniądze ze skórzanej portmonetki, ręce mu się bardzo trzęsły, upuścił pięciokopiejówkę, a ja podniosłam. Podarował mi te pięć kopiejek i dał piernika, pogładził mnie po głowie, ale znów nic nie powiedział, tylko poszedł do domu.

Wtedy poszłam do mamusi i opowiedziałam jej wszystko o dziadku, i jak z początku bałam się go i chowałam się przed nim. Mamusia mi zrazu nie uwierzyła, a potem tak się ucieszyła, że rozpytywała mnie przez cały wieczór, całowała i płakała, i kiedy już wszystko jej opowiedziałam, nakazała mi na przyszłość, bym nigdy nie bała się dziadka, i że widocznie dziadek kocha mnie, kiedy umyślnie dla mnie przychodzi. Kazała, żebym przymilała się do dziadka i rozmawiała z nim. A na drugi dzień wysłała mnie od samego rana, chociaż jej powiedziałam, że dziadek zawsze przychodzi dopiero przed wieczorem. Sama szła za mną z daleka i chowała się za rogiem, na drugi dzień to samo, ale dziadek nie przyszedł, tego dnia padał deszcz i mamusia przeziębiła się bardzo, bo wciąż wychodziła ze mną za bramę, i znów położyła się do łóżka.

Dziadek zaś przyszedł dopiero po tygodniu i znowu kupił mi rybkę i jabłko, i znowu nic nie powiedział. A kiedy już odszedł ode mnie, poszłam za nim po kryjomu, dlatego że tak sobie wcześniej postanowiłam, aby dowiedzieć się, gdzie mieszka, i powiedzieć mamusi. Szłam z daleka, po drugiej stronie ulicy, tak aby mnie nie widział. A mieszkał bardzo daleko, nie tam, gdzie później mieszkał i umarł, ale na Grochowej, też w dużym domu na czwartym piętrze. Dowiedziałam się tego wszystkiego i późno wróciłam do domu. Mamusia bardzo się niepokoiła, bo nie wiedziała, gdzie byłam. Gdym to opowiedziała, mama znów bardzo się ucieszyła i chciała iść do dziadka zaraz na drugi dzień; ale na drugi dzień zaczęła się namyślać i obawiać i tak się obawiała przez trzy dni: nie poszła. A potem zawołała mnie i powiedziała: "Wiesz co, Nelly, jestem teraz chora, nie mogę pójść; napisałam list do twego dziadka, idź do niego i oddaj mu ten list. I uważaj, Nelly, co dziadek powie i co będzie robić, gdy go przeczyta; a ty klęknij, pocałuj go i proś, aby przebaczył twojej mamusi..." Mamusia bardzo płakała, całowała mnie ciągle, żegnała krzyżem na drogę, modliła się i razem ze mną klęczała przed obrazami, i chociaż była bardzo chora, wyszła odprowadzić mnie do bramy; kiedy oglądałam się za siebie, ciągle stała i patrzyła na mnie, jak idę...

Przyszłam do dziadka i otworzyłam drzwi, a drzwi były bez haczyka. Dziadek siedział przy stole i jadł chleb z kartoflami, a Azorek stał przed nim, patrzył, jak on je, i machał ogonem. W tym mieszkaniu dziadka okna były też niskie, ciemne i też stał tylko jeden stół i krzesło. Mieszkał sam. Weszłam, a on tak się przestraszył, że pobladł cały i zaczął się trząść. Ja też się przestraszyłam i nic nie powiedziałam, tylko podeszłam do stołu i położyłam list. Dziadek, gdy ujrzał list, tak się rozgniewał, że zerwał się, złapał laskę i zamierzył się na mnie, ale nie uderzył, tylko wyprowadził mnie na korytarz i popchnął. Nie zdążyłam zejść z tego piętra, gdy otworzył drzwi i wyrzucił list nie rozpieczętowany. Przyszłam do domu i opowiedziałam wszystko. Wtedy mamusia znów położyła się do łóżka.

ROZDZIAŁ ÓSMY

W tej chwili rozległ się dość silny grzmot i ulewny deszcz uderzył w szyby: w pokoju zrobiło się mroczno. Staruszka, jakby przestraszona, przeżegnała się. Przerwaliśmy nagle rozmowę.

— Zaraz przejdzie — powiedział stary patrząc w okno, po czym wstał i przeszedł się po pokoju. Nelly z ukosa wodziła za nim oczami. Była niezwykle, chorobliwie wzruszona. Widziałem to, lecz jakoś unikała mego wzroku.

— No i co dalej ? — zapytał stary zasiadłszy znów w swym fotelu.

Nelly trwożnie obejrzała się wokoło.

— Toś już więcej nie widziała swego dziadka?

— Owszem, widziałam...

— Tak, tak! Opowiadaj, moja droga, opowiadaj — podchwyciła Anna Andriejewna.

— Nie widziałam go przez trzy tygodnie — zaczęła Nelly — aż do samej zimy. Nastała zima i spadł śnieg. Gdy zaś spotkałam dziadka znowu na dawnym miejscu, ucieszyłam się bardzo... dlatego że mama martwiła się, że on nie przychodzi. Kiedy go zobaczyłam, przebiegłam naumyślnie na drugą stronę ulicy, aby widział, że od niego uciekam. Ledwie się obejrzałam, widzę, że dziadek z początku prędko poszedł za mną, a potem pobiegł, by mnie dogonić, i zaczął na mnie wołać: "Nelly, Nelly!" Azorek biegł za nim. Zrobiło mi się żal i zatrzymałam się. Dziadek podszedł, wziął mnie za rękę i zaczął prowadzić, a kiedy zobaczył, że plączę, zatrzymał się, popatrzył na mnie, nachylił się i pocałował. Wtedy zobaczył, że mam podarte trzewiki, i spytał, czy nie mam innych. Opowiedziałam mu, że mamusia nie ma zupełnie pieniędzy i że nam gospodarze tylko z litości dają jeść. Dziadek nic nie powiedział, lecz zaprowadził mnie na rynek, kupił mi trzewiki i kazał je zaraz włożyć na nogi, a potem zaprowadził mnie do siebie na Grochową, tylko przed tym wstąpił do sklepiku i kupił pieróg i dwa cukierki. Kiedyśmy przyszli, powiedział, żebym jadła pieróg, i patrzył na mnie, gdy jadłam, a potem dał mi cukierki. A Azorek położył łapy na stole i również dopraszał się pieroga; dałam mu, a dziadek się roześmiał. Potem wziął mnie, postawił przy sobie i zaczął głaskać po głowie i pytać: czy się czego uczyłam, co umiem. Powiedziałam mu, a on mi kazał, abym, gdy tylko będę mogła, przychodziła do niego co dzień o trzeciej, a on będzie mnie uczył. Potem powiedział mi, żebym się odwróciła i patrzyła w okno, póki on nie powie, żebym się znów odwróciła do niego. Stanęłam tak, ale nieznacznie odwróciłam się i zobaczyłam, że rozpruł dolny róg poduszki i wyjął cztery ruble. Kiedy je wyjął, przyniósł mi je i powiedział: "To tylko dla ciebie." Z początku wzięłam, ale potem pomyślałam sobie i mówię: "Jak tylko dla mnie, to nie wezmę." Dziadek nagle rozgniewał się i powiedział: "No, bierz, jak ci się podoba, i idź sobie." Wyszłam, a on mnie nawet nie pocałował.

Kiedy przyszłam do domu, opowiedziałam wszystko mamusi. Mamusi robiło się coraz gorzej. Do trumniarza przychodził jeden student; leczył mamusię i kazał jej brać lekarstwa.

Chodziłam często do dziadka: mamusia mi tak kazała. Dziadek kupił Nowy Testament i geografię, i zaczął mnie uczyć: opowiadał mi, jakie są kraje na ziemi i jacy gdzie bidzie mieszkają, jakie morza, co było dawniej i jak Chrystus nam przebaczył. Bardzo był rad, kiedy go sama pytałam; dlatego zaczęłam go często pytać, a on ciągle opowiadał, dużo mi mówił o Bogu. Niekiedy nie uczyliśmy się, tylko bawiłam się z Azorkiem. Azorek mnie bardzo polubił, nauczyłam go skakać przez kij, dziadek śmiał się i głaskał mnie po głowie. Ale dziadek śmiał się rzadko. Czasami mówi dużo, aż nagle zmilknie i siedzi, jakby usnął, a oczy ma otwarte. Tak siedzi aż do zmierzchu, o zmierzchu robi się taki straszny, taki stary... Zdarzało się, że czasem przychodzę do niego, a on siedzi na krześle, myśli i nic nie słyszy, Azorek leży koło niego. Czekam i czekam, kaszlę i dziadek ani się obejrzy. Więc idę do domu. W domu mamusia czeka już na mnie; leży w łóżku, a ja jej wszystko opowiadam; nadchodzi noc, a ja ciągle mówię i ciągle opowiadam o dziadku, a mamusia słucha; co on dziś robił, co mi opowiadał, jakie zadał lekcje. A jak zacznę mówić o Azorku, że go nauczyłam skakać przez kij i że dziadek się śmiał, mamusia sama zaczyna śmiać się i długo cieszy się, śmieje się, każe mi powtórzyć opowiadanie; potem zaczyna się modlić. A ja myślałam sobie: "Dlaczego mamusia tak kocha dziadka, a on jej nie kocha", i kiedy przyszłam do dziadka, zaczęłam mu umyślnie opowiadać, jak mamusia go kocha. Słuchał tego, co mówiłam, taki był zły, ale słuchał i nie odzywał się ani słowem; wtedy zapytałam, dlaczego mamusia go tak kocha, że ciągle wypytuje o niego, a on nigdy nie zapyta o mamusię. Dziadek rozgniewał się i wyrzucił mnie za drzwi; postałam trochę pode drzwiami, wtem znowu otworzył drzwi i zawołał mnie z powrotem, ale ciągle gniewał się i milczał. Potem, kiedyśmy zaczęli lekcję religii, znowu zapytałam: "Skoro Jezus Chrystus powiedział: "kochaj bliźniego swego i przebaczaj krzywdy", dlaczego dziadek nie chce mamusi przebaczyć?" Wtedy zerwał się i krzyknął, że to mamusia mnie tak nauczyła, wypchnął mnie za drzwi po raz drugi i zapowiedział, abym już więcej nie ośmielała się do niego przychodzić. Powiedziałam mu, że teraz sama już do niego nie przyjdę, i poszłam od niego... A dziadek na drugi dzień wyprowadził się z tego mieszkania.

— Mówiłem, że deszcz wkrótce przejdzie; przeszedł, i słoneczko się ukazało... popatrz, Wania — powiedział Mikołaj Siergieicz odwracając się do okna.

Anna Andriejewna, niezwykle zdumiona, popatrzyła na niego i nagle w oczach dotychczas spokojnej i wystraszonej staruszki zabłysło oburzenie. W milczeniu wzięła Nelly za rękę i posadziła sobie na kolanach.

— Opowiadaj mi, aniołku — powiedziała — będę cię słuchać. Niech ci, co mają serca okrutne...

Przerwała nagle i rozpłakała się. Nelly obrzuciła mnie pytającym i przestraszonym wzrokiem. Stary popatrzył na mnie, wzruszył nawet ramionami, lecz zaraz się odwrócił.

— Opowiadaj dalej, Nelly — rzekłem.

— Trzy dni nie byłam u dziadka — rozpoczęła znowu Nelly — i przez ten czas mamusi zrobiło się gorzej. Wyszły nam wszystkie pieniądze, kupić lekarstwa nie było za co, nic też nie jadłyśmy, dlatego że gospodarze również nic nie mieli i zaczęli nam wymawiać, że żyjemy na ich koszt. Więc na trzeci dzień wstałam i zaczęłam się ubierać. Mamusia zapytała, dokąd idę. Powiedziałam: do dziadka, prosić o pieniądze, i mama ucieszyła się, bo już jej opowiadałam, jak dziadek wypędził mnie od siebie, i powiedziałam, że nie chcę więcej tam chodzić, chociaż mamusia płakała i namawiała mnie, bym szła. Przyszłam, dowiedziałam się, że się wyprowadził, i poszłam go szukać na nowym mieszkaniu. Gdy tylko przyszłam do niego na nowe mieszkanie, zerwał się, rzucił się na mnie, zaczai tupać nogami i ja mu zaraz powiedziałam, że mamusia jest bardzo chora, że na lekarstwo potrzeba pieniędzy, pięćdziesiąt kopiejek, a my nie mamy co jeść. Dziadek zaczął krzyczeć, wypchnął mnie na schody i zamknął za mną drzwi na haczyk. Ale gdy mnie wypychał, powiedziałam mu, że będę siedziała na schodach, dopóki nie da pieniędzy. Siedziałam na schodach. Wkrótce potem otworzył drzwi, zobaczył, że siedzę, i znów zamknął. Po długim czasie znów otworzył drzwi, znów zamknął. I później dużo jeszcze razy otwierał i patrzył. Wreszcie wyszedł z Azorkiem, zamknął drzwi, przeszedł koło mnie i ani słowa nie powiedział. Ja też nic nie powiedziałam, zostałam i siedziałam aż do zmierzchu.

— Kochanie moje — zawołała Anna Andriejewna — przecież musiało ci być zimno na schodach!

— Miałam szubkę — odpowiedziała Nelly.

— Cóż znaczy szubka... ileś ty się nacierpiała, moje biedactwo! No i cóż ten twój dziadek?

Usteczka Nelly zaczęły z lekka drgać, lecz zrobiła nadzwyczajny wysiłek i opanowała się.

— Przyszedł, gdy już było zupełnie ciemno; wchodząc natknął się na mnie i zawołał: "Kto tu?" Powiedziałam, że to ja. Myślał widać, że już dawno poszłam, i kiedy zobaczył, że ciągle jestem, zdziwił się bardzo i długo stał przede mną. Nagle uderzył laską po stopniach, pobiegł, otworzył drzwi do mieszkania i po chwili wyniósł mi miedziaków: same pięciokopiejówki i rzucił je na schody. "Masz — zawołał — weź, to wszystko, co mam, a matce swojej powiedz, że ją przeklinam", i zatrzasnął drzwi. Pięciokopiejówki potoczyły się po schodach. Zaczęłam je zbierać w ciemności, dziadek widocznie domyślił się, że rozrzucił pięciokopiejówki i że w ciemności trudno mi je pozbierać, więc otworzył drzwi i wyniósł świeczkę; przy świeczce prędko je pozbierałam. A dziadek też zbierał razem ze mną, powiedział mi, że tu powinno być siedemdziesiąt kopiejek, i poszedł. Kiedy przyszłam do domu, oddałam pieniądze i opowiedziałam wszystko, mamusi zrobiło się gorzej. Ja sama byłam chora przez całą noc i na drugi dzień miałam gorączkę, ale myślałam wciąż o jednym, bo gniewałam się na dziadka, a kiedy mamusia zasnęła, wyszłam na ulicę w stronę mieszkania dziadka, do mieszkania nie doszłam i stanęłam na moście. Wtedy przyszedł tamten...

— To Archipow — powiedziałem — ten, o którym panu mówiłem, Mikołaju Siergieiczu, co był z kupcem u Bubnowej i któremu tam wyłoili skórę. Nelly zobaczyła go wtedy po raz pierwszy... Mów dalej, Nelly.

— Zatrzymałam go i poprosiłam o pieniądze, o rubla. Popatrzył na mnie i zapytał: "Rubla?" Powiedziałam: "Tak." Wtedy roześmiał się i powiedział mi: "Chodź do mnie." Nie wiedziałam, czy iść; wtem podszedł jakiś staruszek w złotych okularach; słyszał, jak prosiłam o rubla, pochylił się ku mnie i zapytał, dlaczego chcę właśnie tyle. Powiedziałam mu, że mamusia jest chora i że tyle trzeba na lekarstwo. Spytał, gdzie mieszkamy, zapisał i dał mi srebrnego rubla owiniętego w papierek. A tamten, gdy zobaczył staruszka w okularach, odszedł i nie wolał mnie więcej do siebie. Poszłam do sklepiku i wymieniłam rubla na miedziaki. Trzydzieści kopiejek zawinęłam w papierek i odłożyłam dla mamusi, a siedemdziesiąt nie zawinęłam w papierek, ale umyślnie zacisnęłam w garści i poszłam do dziadka. Kiedy do niego przyszłam, otworzyłam drzwi, stanęłam w progu i rzuciłam mu pieniądze z takim rozmachem, aż potoczyły się po podłodze. "Niech pan weźmie swoje pieniądze! — powiedziałam mu. — Mamusia ich nie potrzebuje od pana, bo pan ją przeklina" — trzasnęłam drzwiami i uciekłam.

Oczy jej błysnęły i z naiwnie wyzywającą miną spojrzała na starego.

— Dobrze zrobiłaś — powiedziała Anna Andriejewna nie patrząc na Mikołaja Siergieicza i mocno przyciskając do siebie Nelly — dobrze zrobiłaś: twój dziadek był zły i miał serce z kamienia...

— Hm — chrząknął Mikołaj Siergieicz.

— No i co dalej, co dalej? — niecierpliwie pytała Anna Andriejewna.

— Przestałam chodzić do dziadka i on przestał przychodzić — odpowiedziała Nelly.

— No więc jakeście zostały z mamusią? Biedne wy, biedne!

— Mamusi zrobiło się jeszcze gorzej i już rzadko wstawała z łóżka — ciągnęła dalej Nelly, a głos jej zadrżał i załamał się. — Pieniędzy już zupełnie nie było i zaczęłam chodzić z kapitanową. Kapitanowa chodziła po mieszkaniach, prosiła u dobrych ludzi na ulicach i z tego żyła. Mówiła mi, że nie jest żebraczką, że ma papiery, gdzie zapisany jest jej stan i zapisane też, że jest biedna. Pokazywała te papiery i za to dawano jej pieniądze. Mówiła mi też, że to nie wstyd prosić u ludzi. Chodziłam z nią, dostawałyśmy datki i z tego żyłyśmy. Mamusia dowiedziała się o tym, bo lokatorzy zaczęli jej wymawiać, że jest żebraczką, a Bubnowa sama przychodziła mówiąc, że lepiej by mama do niej mnie oddala, a nie na żebraninę. Dawniej też przychodziła do mamusi i przynosiła pieniądze, a kiedy mamusia nie chciała od niej brać, mówiła: "Dlaczegoś taka dumna", i przysyłała jedzenie. Kiedy to o mnie teraz powiedziała, mamusia rozpłakała się, przestraszyła, a Bubnowa zaczęła jej wymyślać, bo była pijana, że ja i tak jestem żebraczką i chodzę z kapitanową, i tego samego wieczora wypędziła kapitanową z domu. Kiedy mamusia dowiedziała się o tym wszystkim, zaczęła płakać, potem nagle wstała z łóżka, ubrała się, chwyciła mnie za rękę i poprowadziła z sobą. Iwan Aleksandrowicz zatrzymywał ją, ale go nie słuchała i wysztyśmy. Mamusia ledwie mogła chodzić i co chwila siadała na ulicy, a ja ją podtrzymywałam. Mamusia ciągle mówiła, że idzie do dziadka, a ja mam ją tam zaprowadzić; od dawna zapadła noc. Wtem weszłyśmy na dużą ulicę; tutaj przed jednym domem zatrzymywały się karety i wychodziło dużo ludzi, w oknach było jasno i słychać było muzykę. Mamusia zatrzymała się, chwyciła mnie i powiedziała mi wtedy: "Nelly, bądź biedna, bądź biedna całe swoje życie, ale nie chodź do nich, ktokolwiek by cię wołał, ktokolwiek by po ciebie przyszedł. I ty mogłabyś tam być, bogata i dobrze ubrana, ale ja tego nie chcę. Oni są źli i okrutni, a tobie przykazuję: zostań biedna, pracuj, proś o jałmużnę, a jeżeli ktoś przyjdzie po ciebie, powiedz: "Nie chcę iść do pana!..."" Mówiła mi to mamusia, kiedy była chora, i ja całe życie chcę jej być posłuszna — dodała Nelly drżąc ze wzruszenia, z rozpaloną twarzyczką — całe życie będę służyć i pracować, i do was przyszłam również służyć i pracować, a nie chcę być jak córka...

— Dość, dość, kochanie, dość! — zawołała staruszka ściskając mocno Nelly. — Przecież mamusia twoja była chora, wtedy, gdy to mówiła.

— Była szalona! — zauważył ostro stary.

— Może szalona! — podchwyciła Nelly, ostro zwracając się do niego — może szalona, ale ona mi tak kazała, i ja tak będę postępować przez całe życie. I kiedy mi to powiedziała, zemdlała.

— Boże wielki! — zawołała Anna Andriejewna — chora, w zimie, na ulicy!

— Chciano nas wziąć na policję, lecz jeden pan ujął się za nami, dowiedział się ode mnie, gdzie mieszkamy, dał dziesięć rubli i kazał mamusię odwieźć do nas, do domu, w swoim powozie. Potem mamusia już nie wstawała, i po trzech tygodniach umarła...

— A ojciec co? Nie przebaczył? — zawołała Anna Andriejewna.

— Nie przebaczył — odpowiedziała przemagając się z widoczną udręką. — Na tydzień przed śmiercią mamusia przywołała mnie i powiedziała: "Nelly, idź jeszcze raz do dziadka, ostatni raz, i poproś, aby przyszedł do mnie i przebaczył mi, i powiedz mu, że ja za kilka dni umrę i ciebie samą zostawiam na świecie. I powiedz mu jeszcze, że mi ciężko umierać!..." Poszłam, zastukałam do dziadka, otworzył i gdy mnie zobaczył, chciał zaraz zamknąć drzwi przede mną, lecz ja chwyciłam za drzwi obiema rękami i zawołałam: "Mama umiera, wzywa pana, proszę przyjść!" Ale on mnie odepchnął i zatrzasnął drzwi. Wróciłam do mamusi, położyłam się koło niej, objęłam ją i nic nie powiedziałam... Mamusia uścisnęła mnie również i o nic nie pytała...

Nagle Mikołaj Siergieicz oparł się ciężko o stół i wstał, lecz powiódłszy po nas jakimś dziwnym, mętnym spojrzeniem, jakby bez sił, opadł na fotel. Anna Andriejewna już nie patrzyła na niego, lecz łkając ściskała Nelly...

— Ostatniego dnia przed śmiercią, o zmroku, mamusia zawołała mnie do siebie, wzięła mnie za ręce i powiedziała: "Ja dziś umrę, Nelly", chciała jeszcze coś mówić, ale już nie mogła. Patrzę na nią, a ona już jak gdyby mnie nie widzi, tylko trzyma mocno moją rękę. Wyjęłam ostrożnie rękę i wybiegłam z domu, całą drogę biegłam i przybiegłam do dziadka. Gdy mnie ujrzał, zerwał się z krzesła, patrzy, przestraszył się tak, że całkiem zbladł i zadrżał cały. Chwyciłam go za rękę i powiedziałam tylko: "Zaraz umrze." Wtedy nagle zaczął miotać się po pokoju, chwycił laskę i wybiegł za mną; zapomniał nawet kapelusza, chociaż było zimno. Chwyciłam kapelusz i nałożyłam mu go na głowę, i wybiegliśmy razem. Nagliłam go i mówiłam, żeby najął dorożkę, bo mamusia zaraz umrze; ale dziadek miał tylko siedem kopiejek. Zatrzymywał dorożkarzy, targował się z nimi, lecz oni się tylko śmiali, i z Azorka się śmiali, a Azorek biegł z nami, i biegliśmy coraz dalej. Dziadek zmęczył się i trudno mu było oddychać, lecz ciągle śpieszył się i biegł. Wtem upadł i kapelusz spadł mu z głowy. Podniosłam go, nałożyłam mu znowu kapelusz i zaczęłam go prowadzić za rękę i dopiero przed samą nocą przyszliśmy do domu... Ale mamusia już nie żyła. Gdy dziadek ją ujrzał, załamał ręce, zadrżał, stanął nad nią i nic nie mówi. Wtedy podeszłam do mamusi, chwyciłam dziadka za rękę i zawołałam: "Patrz, okrutny i zły człowieku, patrz!... Patrz!" Wtedy dziadek krzyknął i upadł na podłogę jak martwy...

Nelly zerwała się, uwolniła z objęć Anny Andriejewny i stanęła pośród nas, blada, zmęczona i przestraszona. Ale Anna Andriejewna podbiegła do niej i znowu objąwszy ją, zawołała jakby w natchnieniu:

— Ja, ja będę dla ciebie teraz matką, Nelly, a ty moim dzieckiem. Tak, Nelly, chodźmy, zostawmy tych okrutników! Niech sobie szydzą z ludzi, Bóg, Bóg im to policzy... Chodźmy, Nelly, chodźmy stąd, chodźmy!...

Nigdy, ani przedtem, ani później, nie widziałem jej w takim stanie, ani nie myślałem nawet, aby mogła być, kiedykolwiek tak wzruszona. Mikołaj Siergieicz wyprostował się, uniósł się nieco w fotelu i urywanym głosem zapytał:

— Dokąd idziesz, Anno Andriejewno?

— Do niej, do córki, do Nataszy — zawołała i pociągnęła Nelly ku drzwiom.

— Stój, stój, poczekaj!

— Nie ma na co czekać, zły, okrutny człowieku! Czekałam długo i ona długo czekała, a teraz żegnaj!...

Powiedziawszy to, staruszka odwróciła się, spojrzała na męża i osłupiała: Mikołaj Siergieicz stał przed nią, schwyciwszy kapelusz, i drżącymi, bezsilnymi rękami prędko naciągał na siebie palto.

— I ty... i ty ze mną! — zawołała złożywszy błagalnie ręce i z niedowierzaniem patrząc na niego, jakby nie śmiała uwierzyć w takie szczęście.

— Natasza, gdzie moja Natasza! Gdzie ona? Gdzie moja córka? — wydarło się wreszcie z piersi starca. — Oddajcie mi moją Nataszę! Gdzie, gdzie ona! — i chwyciwszy laskę, którą mu podałem, pobiegł ku drzwiom.

— Przebaczył! Przebaczył! — zawołała Anna Andriejewna.

Lecz starzec nie doszedł nawet do progu. Drzwi otworzyły się szybko i do pokoju wbiegła Natasza, blada, z błyszczącymi oczami, jak w gorączce. Suknia jej była zmięta i zmoczona deszczem. Chusteczka zsunęła się na tył głowy i na rozrzuconych gęstych pasmach włosów błyszczały wielkie krople. Wbiegła, zobaczyła ojca i z krzykiem padła przed nim na kolana, wyciągając ku niemu ręce.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

Lecz on już trzymał ją w objęciach!...

Chwycił ją i wziąwszy jak dziecko na ręce, zaniósł na swój fotel, posadził i upadł przed nią na kolana. Całował jej ręce, nogi: spiesznie całował ją, chciał jak najprędzej się na nią napatrzyć, jak gdyby jeszcze nie dowierzając, że jest znów z nim razem, że ją znowu widzi i słyszy — ją, córkę swą, Nataszę. Anna Andriejewna łkając objęła ją, przycisnęła jej głowę do piersi i zamarła w tym objęciu, nie mogąc wymówić słowa.

— Moja droga!... Moje życie... radość moja... -wykrzykiwał starzec bez związku, chwyciwszy ręce Nataszy i jak zakochany patrząc na jej bladą, wychudłą, lecz prześliczną twarzyczkę, w jej oczy, w których błyszczały łzy. — Moja radość, moje dziecię! — powtarzał, znów umilkł i w kornym upojeniu patrzył na nią. — A co mi tam opowiadano, że schudła! — powiedział ze skwapliwym, jakby dziecinnym uśmiechem, zwracając się do nas ciągle jeszcze na klęczkach. — Chudziutka, to prawda, bladziuchna, ale popatrz na nią, jaka śliczna! Jeszcze ładniejsza niż dawniej, ładniejsza naprawdę — dodał milknąc mimo woli na skutek jakiegoś serdecznego, radosnego bólu.

— Wstań, tatusiu! Proszę wstać — mówiła Natasza — przecież ja też chcę ciebie pocałować.

— Najdroższa! Słyszysz, słyszysz, Annuszko, jak ona to ładnie powiedziała — i uścisnął ją kurczowo. — Nie, Nataszo, ja, ja powinienem leżeć u twoich nóg poty, póki moje serce nie poczuje, żeś mi przebaczyła, dlatego że nigdy, nigdy nie będę mógł teraz zasłużyć na twoje przebaczenie! Odtrąciłem cię, przeklinałem, słyszysz, Nataszo, tak, przeklinałem, ja, ja mogłem to zrobić!... A ty, Nataszo, czy mogłaś uwierzyć, że ja cię przekląłem! Uwierzyłaś, prawda, uwierzyłaś? Nie trzeba było wierzyć. Po prostu nie trzeba było wierzyć. Okrutne serduszko! Dlaczego nie przyszłaś do mnie? Przecież wiedziałaś, jak cię przyjmę! O, Nataszo, pamiętasz przecie, jak cię dawniej kochałem, no, a teraz, i przez ten cały czas kochałem cię dwa razy, tysiąc razy więcej niż dawniej! Kochałem cię z całego serca! Wyrwałbym z siebie duszę, krwi bym sobie utoczył, serce bym wyjął z piersi i u stóp twych położył!...

O, moja radości!

— Ależ pocałuj mnie, ojcze, okrutny człowieku, w twarz, w usta, jak mama całuje! — wykrzyknęła Natasza słabym i pełnym radosnych łez głosem.

— W oczka też! I w oczka! Pamiętasz, jak dawniej? — powtórzył starzec po długim, słodkim uścisku z córką. — O, Nataszo! Czy myśmy ci się kiedy śnili? Bo tyś mi się śniła prawie co noc i co noc do mnie przychodziłaś, a ja płakałem nad tobą; raz przyszłaś jako malutka, pamiętasz, jak wtedy, kiedy miałaś dziesięć lat i dopiero co zaczęłaś się uczyć gry na fortepianie — przyszłaś w króciutkiej sukience, ślicznych trzewiczkach, z czerwonymi rączkami... miała wtedy ręce takie czerwoniutkie, pamiętasz, Annuszka? Przyszłaś do mnie, siadłaś na kolana i objęłaś mnie... I ty niedobra, niedobra dziewczyno, ty mogłaś myśleć, że cię przekląłem, że cię nie przyjmę, kiedy przyjdziesz!... Czy ty wiesz, że często chodziłem do ciebie, matka nie wiedziała, nikt nie wiedział: to stoję pod twoimi oknami, to znów czekam; nieraz pół dnia czekałem na chodniku przed twoją bramą. A nuż wyjdziesz, żebym choć z daleka mógł na ciebie popatrzeć! Wieczorami często paliła się w oknie świeca; ile razy chodziłem wieczorem, by chociaż świecę twoją w oknie zobaczyć, ujrzeć chociaż twój cień, pobłogosławić cię na noc. A ty, czyś mnie na noc błogosławiła? Czy twoje serduszko wyczuło, że jestem tuż pod oknem? O, ile razy w zimie, późnym wieczorem, wchodziłem na twoje schody nocą i stałem w ciemnej sieni, wsłuchując się, czy aby przez drzwi nie usłyszę twego głosiku! Czy się nie roześmiejesz? Przekląłem? Przecież tego wieczora do ciebie szedłem, chciałem ci przebaczyć, ale wróciłem od samych drzwi... O, Nataszo!

Wstał, uniósł ją z fotela i mocno, mocno przycisnął do serca.

— Jest znowu tutaj, w moim sercu! — zawołał. — O, dzięki Ci, Boże, za wszystko, za wszystko, i za Twój gniew, i za Twą łaskę!... I za słońce Twe, które zajaśniało teraz po tej burzy nad nami. Dziękuję Ci za tę chwilę! O, choć poniżeni, choć skrzywdzeni, lecz jesteśmy znowu razem i niech teraz triumfują ci dumni i pyszni, którzy nas skrzywdzili i poniżyli... Niech rzucą w nas kamieniem. Nie bój się, Nataszo! Pójdziemy razem, ręka w rękę, i ja im powiem: to jest moja droga, moja ukochana córka, to moja niewinna córka, którą wyście skrzywdzili i poniżyli, lecz którą ja kocham i którą błogosławię na wieki wieków!...

— Wania, Wania!... — powiedziała Natasza słabym głosem, wyciągając do mnie rękę z objęć ojca.

O, nie zapomnę nigdy, że w owej chwili przypomniała sobie o mnie i że mnie przywołała.

— A gdzie Nelly? — zapytał starzec oglądając się.

— Ach, gdzie ona? — zawołała staruszka — kochanie moje! Opuściliśmy ją tak nagle.

Lecz w pokoju jej nie było. Ukradkiem prześliznęła się do sypialni. Wszyscy tam poszli. Nelly stalą w kącie za drzwiami i trwożnie przed nami się chowała.

— Nelly, co się z tobą dzieje, moje dziecko! — wykrzyknął starzec chcąc ją wziąć w objęcia. Lecz ona jakoś dziwnie popatrzyła na niego...

— Mamusia, gdzie mamusia? — powiedziała nieprzytomnie — gdzie, gdzie moja mamusia? — krzyknęła raz jeszcze, wyciągając ku nam drżące ręce i nagle straszny, przeraźliwy krzyk wydobył się z jej piersi, skurcz wykrzywił jej twarz i upadła na podłogę w strasznym ataku...

OSTATNIE WSPOMNIENIA

Połowa czerwca. Dzień gorący i duszny; pobyt w mieście jest niemożliwy: kurz, wapno, remonty, rozpalone kamienie, powietrze zatrute wyziewami... Lecz oto, o radości! — rozlega się gdzieś grzmot; niebo się chmurzy z wolna; powiał wiatr pędząc przed sobą kłęby miejskiego kurzu. Kilka ciężkich kropel spadło na ziemię, a potem, jak gdyby niebo się otworzyło, cała rzeka wody wylała się nad miastem. Gdy zaś po upływie pół godziny znów zajaśniało słońce, otworzyłem okno mojego pokoiku; zmęczoną piersią chciwie wdychałem świeże powietrze. W upojeniu chciałem już rzucić pióro i wszystkie moje sprawy, a nawet samego przedsiębiorcę, i biec do Ichmieniewów na Wasiliewską. Ale chociaż pokusa była wielka, zdołałem się przemóc i z jakąś furią zabrałem się znów do pisania: trzeba było kończyć, żeby tam nie wiem co! Przedsiębiorca każe, inaczej nie da pieniędzy. Na mnie tam czekają, lecz za to wieczorem będę wolny jak wiatr i dzisiejszy wieczór wynagrodzi mi ostatnie dwa dni i dwie noce, w ciągu których napisałem trzy i pół arkusza druku.

I oto wreszcie praca skończona, rzucam pióro i wstaję, odczuwam ból w plecach, w piersiach i zawrót głowy. Wiem, iż w tej chwili nerwy moje są rozstrojone do najwyższego stopnia, i wydaje mi się, że słyszę ostatnie słowa, wypowiedziane do mnie przez staruszka doktora: "Nie, niczyje zdrowie nie wytrzyma podobnego napięcia, to niemożliwe!" Ale jak dotychczas, zupełnie możliwe! W głowie mi się kręci; ledwie stoję na nogach, lecz radość, bezgraniczna radość napełnia mi serce. Skończyłem wreszcie moje opowiadanie, i przedsiębiorca, chociaż jestem mu jeszcze dużo winien, pomimo wszystko, zobaczywszy zdobycz w swych rękach, da mi coś niecoś — bodaj pięćdziesiąt rubli, a ja od dawna nie miałem w rękach takiej sumy! Wolność i pieniądze!... W zachwycie biorę kapelusz, rękopis pod pachę i pędzę na złamanie karku, by zastać w domu naszego nieocenionego Aleksandra Pietrowicza.

Zastaję go już na wychodnym. Również dopiero co ukończył pewną nie literacką, lecz za to bardzo zyskowną spekulację i odprawiwszy wreszcie jakiegoś czarnego Żydka, z którym dwie godziny z rzędu siedział w gabinecie, życzliwie podaje mi rękę i miękkim, miłym basikiem zapytuje mnie o zdrowie. Jest to bardzo dobry człowiek i bez żartów, wiele mu zawdzięczam. Co on winien, że przez całe życie był w literaturze tylko przedsiębiorcą? Wywąchał, że literatura potrzebuje przedsiębiorcy, i wywąchał w odpowiedniej chwili... Cześć mu za to i chwała, ma się rozumieć cześć i chwała, jaka należy się przedsiębiorcy.

Aleksander Pietrowicz dowiaduje się z przyjemnym uśmiechem, że opowiadanie jest skończone i że najważniejsza część następnego numeru miesięcznika jest w ten sposób zabezpieczona, i dziwi się, jak to ja mogłem cokolwiek ukończyć, i przy tym dowcipkuje arcysympatycznie. Potem idzie do swej żelaznej skrzyni, aby mi wydać przyobiecane pięćdziesiąt rubli, a tymczasem pokazuje mi inny, konkurencyjny miesięcznik i wskazuje na kilka wierszy w dziale krytyki, gdzie jest mowa o moim ostatnim opowiadaniu.

Patrzę: jest to artykuł "Korespondenta". Ani mi tam wymyślają, ani mnie chwalą, jestem bardzo zadowolony. Lecz "Korespondent" mówi, między innymi, iż od moich utworów w ogóle "czuć potem", to znaczy, iż do tego stopnia trudzę się nad nimi i pocę, tak je szlifuję i obrabiam, aż się robi mdło.

Śmiejemy się razem z przedsiębiorcą. Wyjaśniam mu, że moje ostatnie opowiadanie zostało napisane w ciągu dwóch nocy, a teraz w ciągu dwóch dni i dwóch nocy napisałem trzy i pół arkusza druku — gdyby o tym wiedział "Korespondent", wymawiający mi zbytnie gmeranie się i powolność w pracy!

— Ale pan jest sam sobie winien, Iwanie Pietrowiczu. Dlaczego pan się tak opóźnia, że w końcu musi pan pracować po nocach?

Naturalnie Aleksander Pietrowicz jest człowiekiem bardzo sympatycznym, chociaż ma słabość popisywania się swym bystrym sądem w sprawach literackich przed tymi właśnie, którzy, jak on sam podejrzewa, znają go na wylot. Ale ja nie mam ochoty rozmawiać z nim o literaturze, biorę pieniądze i wychodzę. Aleksander Pietrowicz jedzie na wyspy do swej willi i słysząc, że wybieram się na Wasiliewską, życzliwie ofiaruje się podwieźć mnie tam w swej karecie.

— Mam nową karetkę; jeszcze pan jej nie widział? Bardzo milusia.

Schodzimy na podjazd. Kareta jest naprawdę bardzo milusia i Aleksander Pietrowicz, od niedawna jej szczęśliwy właściciel, odczuwa specjalne zadowolenie, a nawet pewną potrzebę duchową, by podwozić nią znajomych.

W karecie Aleksander Pietrowicz znowu kilkakrotnie zapuszcza się w rozważania o literaturze współczesnej. Wobec mnie się nie krępuje i arcyspokojnie powtarza różne myśli, zasłyszane od jakiegoś literata, któremu ufa i którego sądy ceni. Przy tym zdarza mu się niekiedy cenić zadziwiające rzeczy. Zdarza mu się również przekręcać cudze zdania lub też cytować je nie tam, gdzie trzeba, tak iż wychodzi z tego bzdura. Siedzę, słucham w milczeniu i podziwiam różnorodność i kapryśność namiętności ludzkich. "Ot, choćby ten człowiek — myślę — niechby sobie zbijał pieniądze; ale nie, potrzeba mu jeszcze sławy, sławy literackiej, sławy dobrego wydawcy, krytyka!"

W tej właśnie chwili usiłuje mi szczegółowo wyłożyć pewient pogląd literacki, usłyszany przez niego ode mnie przed trzema dniami, przeciwko któremu występował przed trzema dniami, a teraz podaje go za swój. Lecz tego rodzaju dowody krótkiej pamięci zdarzają się często Aleksandrowi Pietrowiczowi i znany jest wśród znajomych z tej niewinnej słabości. Jaki on teraz rad, popisując się wymową w swojej karecie, jaki zadowolony z losu! Prowadzi uczenie literacką rozmowę, a nawet jego mięciutki, układny basik także dżwięczy uczonością. Powoli rozkrochmala się i przechodzi do niewinnie sceptycznego twierdzenia, że w naszej literaturze, i w ogóle w każdej innej, nigdy me może być uczciwości i skromności, a jest tylko jedno; "wzajemne walenie się po fizjomordach", zwłaszcza w początkach prenumeraty. Myślę w duchu, że Aleksander Pietrowicz skłonny jest nawet każdego uczciwego i szczerego literata uważać, z powodu jego uczciwości i szczerości, jeśli nie za durnia, to przynajmniej za naiwnego. Rozumie się, iż sąd taki wynika po prostu z nadzwyczajnej naiwności Aleksandra Pietrowicza.

Lecz już go nie słucham. Na Wasiliewskiej Wyspie wypuszcza mnie z karety i biegnę do Ichmieniewów. Oto Trzynasta Linia, oto i ich domek. Anna Andriejewna, ujrzawszy mnie, grozi mi palcem, macha rękami i syka, bym nie hałasował.

— Nelly dopiero co usnęła, biedaczka! — szepcze pośpiesznie — na miłość Boga, niech pan jej nie obudzi. Jest bardzo słaba. Obawiamy się o nią. Doktor mówi, że to tymczasem nic ważnego. Ale czegóż tam można się dowiedzieć od pańskiego doktora! Czy panu nie wstyd, Iwanie Pietrowiczu ? Czekaliśmy na pana, czekaliśmy z obiadem... przecież już dwie doby, jak pana nie było!...

— Ależ mówiłem pani jeszcze przed trzema dniami, że nie będę dwie doby — szepczę do Anny Andriejewny. — Musiałem skończyć pracę...

— A przecież na obiad obiecał pan dziś .przyjść! Dlaczego pan nie przyszedł? Nelly specjalnie wstała z łóżeczka, mój aniołek, posadziliśmy ją w wygodnym fotelu i powieźli na obiad! "Chcę razem z wami czekać na Wanię", a naszego Wani jak nie widać, tak nie widać. Już niedługo szósta! Gdzie pan się wałęsał? Ach, wy grzesznicy! Pan ją przecież tak rozstroił, że nie wiedziałam już, jak ją uspokoić... na szczęście usnęła. Do tego Mikołaj Siergieicz poszedł na miasto (przyjdzie dopiero na kolację), sama jedna się tu kołaczę... Trafia mu się posada, Iwanie Pietrowiczu, tylko kiedy sobie pomyślę, że to w Fermie, robi mi się zimno na sercu.

— A gdzie Natasza?

— W ogródku, moja gołąbeczka, w ogródku! Idź do niej... Z nią też mam... Jakaś taka... nie rozumiem. Och, Iwanie Pietrowiczu, ciężko mi na sercu! Zapewnia, że jest wesoła i zadowolona, ale jej nie wierzę... Idź do niej, Wania, a opowiesz mi po cichutku, co się z nią dzieje... Słyszysz?

Ale ja już nie słucham Anny Andriejewny i biegnę do ogródka. Ogródek ten należy do domu; ma dwadzieścia pięć kroków długości, tyleż szerokości i jest cały zarośnięty zielenią. Są tam trzy wysokie, stare, rozgałęzione drzewa, kilka młodych brzózek, kilka krzaków bzu, wiciokrzewu, kącik z malinami, grządki poziomek i dwie wąziutkie, zygzakowate dróżki wzdłuż i w poprzek ogródka. Stary jest nim zachwycony i zapewnia, że wkrótce będą tu rosły grzyby. Najważniejsze, iż Nelly polubiła ten ogródek i często się ją tu wozi, a Nelly jest obecnie bożyszczem w tym domu. Oto i Natasza; wita mnie z radością i wyciąga do mnie rękę. Jaka chuda, jaka blada! Ona również dopiero wraca do zdrowia.

— Skończyłeś zupełnie, Wania? — zapytuje mnie.

— Zupełnie, zupełnie! Jestem wolny na cały wieczór.

— Chwała Bogu! Śpieszyłeś się? Zepsułeś, co?

— Cóż robić! Zresztą to nic. Podczas takiej wytężonej pracy powstaje we mnie jakieś osobliwe nerwowe rozdrażnienie; wyobraźnia działa jaśniej, czuję żywiej i głębiej, a nawet słowo jest mi zupełnie posłuszne, tak iż w trakcie wytężonej pracy jakoś to lepiej idzie. Wszystko zatem dobrze...

— Ach, Wania, Wanja!

Spostrzegłem, iż Natasza ostatnimi czasy zaczęła się bardzo interesować moim powodzeniem literackim, moją sławą. Czyta wszystko, co drukowałem w ciągu ostatniego roku, co chwila rozpytuje mnie o dalsze plany, interesuje się każdą krytyką o mnie, gniewa się na niektóre i stanowczo chce, bym zajął poczesne miejsce w literaturze. Życzenia jej wyrażają się tak stanowczo i natarczywie, że nawet dziwię się trochę jej obecnemu nastawieniu.

— Ty się wypiszesz i nic więcej, Wania — mówi mi Natasza — gwałtem się do tego zmuszasz i wypiszesz się, a oprócz tego stracisz zdrowie. Widzisz S., ten pisze jedno opowiadanie na dwa lata, a N. w ciągu dziesięciu lat napisał tylko jedną powieść.[24] Za to jak u nich wszystko jest wykończone, wycyzelowane.

— Tak, lecz oni są materialnie zabezpieczeni i nie piszą na termin, a ja jestem dorożkarska szkapa. Ale to wszystko głupstwo. Dajmy temu pokój, moja droga! Czy nie ma czego nowego ?

— Owszem, dużo. Po pierwsze list od niego.

— Jeszcze?

— Jeszcze.

Podała mi list od Aloszy. To już trzeci od czasu rozstania. Pierwszy napisał jeszcze z Moskwy, napisał jak gdyby w jakimś szale. Powiadamiał, iż okoliczności tak się ułożyły, że nie może w żaden sposób wrócić z Moskwy do Petersburga, jak to było projektowane przy rozstaniu. W drugim liście zawiadomił, że przyjeżdża w najbliższych dniach, aby czym prędzej wziąć ślub z Nataszą, że to jest postanowione i żadna silą nie może temu przeszkodzić. Równocześnie jednak z tonu całego listu widać było, że jest w rozpaczy, że wpływy postronne już w zupełności nad nim zaciążyły i że sam sobie nie wierzy. Wspominał między innymi, że Katia jest jego opatrznością i że ona jedna pociesza go i podtrzymuje. Otworzyłem skwapliwie obecny, trzeci jego list.

List składał się z dwóch arkusików, napisany był urywkowo, nieporządnie, w pośpiechu i niewyraźnie, zalany łzami i atramentem. Zaczynało się od tego, iż Alosza wyrzekł się Nataszy i prosił, by o nim zapomniała. Starał się dowieść, iż związek ich jest niemożliwy, że postronne, wrogie wpływy są od niego, Aloszy, silniejsze i wreszcie, że tak być powinno: on i Nataszą będą razem nieszczęśliwi, bo nie są sobie równi. Ale i tu nie wytrzymał i nagle porzuciwszy swoje rozumowanie i wywody, omal że w dalszym ciągu, nie przekreśliwszy pierwszej połowy listu, przyznawał, że popełnił wobec Nataszy przestępstwo, że jest człowiekiem straconym i że nie ma siły sprzeciwiać się woli ojca, który przyjechał na wieś. Pisał, że nie potrafi nawet wypowiedzieć swoich męczarni; oświadczał, między innymi, że w zupełności czuje się na siłach stworzyć szczęście Nataszy, zaczynał nagle dowodzić, że są sobie zupełnie równi, z uporem, z nienawiścią odrzucał argumenty ojca; w rozpaczy malował obraz szczęśliwego życia, które stałoby się udziałem ich obojga, Nataszy i jego, w razie ich małżeństwa, przeklinał siebie za swą małoduszność i żegnał Nataszę na wieki! List był napisany w udręce; pisał go widocznie wcale już nie panując nad sobą; w oczach stanęły mi łzy... Nataszą podała mi inny list, od Kati. List ten przyszedł w tej samej kopercie co list Aloszy, ale zapieczętowany był oddzielnie. Katia dość krótko, w kilku wierszach, powiadamiała, że Alosza rzeczywiście smuci się, wciąż płacze, jest w rozpaczliwym nastroju, nawet trochę choruje, ale że ona jest z nim i że będzie szczęśliwy. A tymczasem Katia starała się wytłumaczyć, aby Nataszą nie myślała, że Alosza mógł się tak prędko pocieszyć i że smutek jego nie jest poważny. "Nigdy Pani nie zapomni — dodawała Katia — nawet nie może nigdy zapomnieć, bo on już ma takie serce; kocha Panią bezgranicznie, zawsze będzie kochać, a jeśli Panią przestanie kochać, jeśli kiedykolwiek przestanie tęsknić wspominając Panią, wtedy ja przestanę go kochać..."

Zwróciłem Nataszy oba listy; wymieniliśmy spojrzenia, nie mówiąc ani słowa. To samo było przy poprzednich listach, i w ogóle unikaliśmy teraz rozmów o przeszłości, jakby to było między nami umówione. Cierpiała nieznośnie, i ja to widziałem, lecz nie chciała się wypowiadać nawet przede mną. Po powrocie do domu przez trzy tygodnie leżała w gorączce i teraz zaledwie wracała do zdrowia. Mało mówiliśmy nawet o bliskiej przemianie w naszym życiu, choć wiedziała, iż stary otrzymuje posadę i że będziemy musieli się wkrótce rozstać. Pomimo to była tak dla mnie tkliwa, subtelna, tak zajmowała się wszystkim, co się mnie tyczyło przez cały ten czas, z taką natężoną, skupioną uwagą słuchała wszystkiego, co musiałem jej opowiadać o sobie, że z początku było to nawet dla mnie ciężkie; zdawało mi się, że chciała mnie wynagrodzić za przeszłość. Lecz ciężar ten wkrótce znikł: zrozumiałem, iż ma całkiem inne pragnienie, że po prostu kocha mnie, kocha nieskończenie, nie może żyć beze mnie i nie troszczyć się o wszystko, co mnie dotyczy, i myślę, że nigdy siostra tak nie kochała brata jak Natasza mnie. Wiedziałem dobrze, że oczekująca nas rozłąka ściskała jej serce, że Natasza męczyła się; wiedziała także, że ja również żyć bez niej nie mogę; lecz oboje nic o tym nie mówiliśmy, choć rozmawialiśmy szczegółowo o najbliższej przyszłości...

Zapytałem o Mikołaja Siergieicza.

— Myślę, że wróci wkrótce — odpowiedziała Natasza — obiecał przyjść na herbatę.

— Ciągle stara się o posadę?

— Tak, zresztą posada jest teraz pewna; właściwie nie miał po co dziś wychodzić — dodała w zamyśleniu — mógłby i jutro.

— Dlaczego wyszedł?

— Dlatego że dostałam list... Tak przejmuje się wszystkim, co mnie dotyczy — dodała po chwili — że mi to nawet ciąży. Zdaje mi się, iż nawet we śnie widzi tylko mnie. Jestem pewna, że on nie myśli o niczym innym, tylko o tym, jak ja żyję i o czym teraz myślę. Każde moje strapienie odbija się zaraz na nim. Widzę przecież, jak niezręcznie stara się przemóc i okazać, że nie cierpi z mojego powodu, udaje wesołego, stara się śmiać i nas bawić. Mamusia również w takich chwilach jest jakaś nieswoja i również nie dowierza jego śmiechowi i wzdycha... Taka jest niezręczna... Prosta dusza! — dodała z uśmiechem. — Ot i teraz, gdym dzisiaj otrzymała listy, musiał koniecznie uciec, aby nie napotkać mego wzroku... Kocham go więcej niż siebie, więcej niż kogokolwiek na świecie — dodała pochyliwszy głowę i ścisnąwszy moją rękę — więcej nawet niż ciebie...

Przeszliśmy się po ogrodzie ze dwa razy, nim znów zaczęła mówić.

— Był u nas dzisiaj Masłobojew i wczoraj też był — powiedziała.

— Ostatnimi czasy jakoś często zaczął was odwiedzać.

— A wiesz, po co on tutaj przychodzi? Mateczka w niego wierzy jak w nie wiem co. Myśli, że on wie wszystko (w sprawach prawnych i w ogóle), że może każdą sprawę załatwić! Jak sądzisz, co za myśli krążą jej teraz po głowie? W głębi duszy boli ją to bardzo, że nie zostałam księżną. Myśl ta nie pozwala jej żyć spokojnie i dlatego zwierzyła się Masłobojewowi. Z ojcem obawia się nawet mówić o tym i myśli, czy nie pomógłby tu w czymś Masłobojew, czyby nie można choćby drogą prawną. Masłobojew, zdaje się, jej nie zaprzecza, a ona go częstuje winem — dodała Natasza z uśmieszkiem.

— Do tego świszczypały to podobne. A ty skąd wiesz o tym?

— Mateczka wygadała się sama...

— A cóż Nelly? Jak się miewa? — zapytałem.

— Dziwię ci się, żeś dotychczas o nią nie zapytał — z wyrzutem powiedziała Natasza.

Nelly była w tym domu bożyszczem wszystkich. Natasza ogromnie ją pokochała i Nelly oddała się jej wreszcie całym sercem. Biedne dziecko! Nie myślała nawet, że spotka kiedykolwiek takich ludzi, że znajdzie tyle miłości, i widziałem z radością, iż jej zamknięte w sobie serduszko mięknie i dusza otwiera się dla wszystkich. Nelly odpowiadała nawet z jakąś chorobliwą egzaltacją na powszechną miłość, która ją otaczała i która była przeciwieństwem tego wszystkiego, czego doznała w przeszłości i co rozwinęło w niej niedowierzanie, zaciętość i upór. Zresztą Nelly i teraz upierała się długo, umyślnie długo ukrywała przed nami łzy pojednania, aż wreszcie zaufała nam zupełnie. Ja zaś stałem się dla niej tak niezbędny, że czuła się gorzej, gdy długo nie przychodziłem. Ostatnim razem, rozstając się na dwa dni, by wreszcie skończyć zaniedbaną od dawna pracę, musiałem jej długo perswadować... ma się rozumieć w sposób okólny. Ona zaś wciąż jeszcze wstydziła się zbyt prostego, zbyt otwartego przejawiania uczuć.

Niepokoiła bardzo nas wszystkich. W milczeniu i bez wszelkiej dyskusji było postanowione, iż Nelly na zawsze zostanie w domu Mikołaja Siergieicza; tymczasem zbliżał się odjazd, a z jej zdrowiem było coraz gorzej. Zachorowała tego dnia, gdy przyszedłem z nią do staruszków, w dzień ich pojednania się z Nataszą. Zresztą co ja mówię! Była chora zawsze. Choroba rosła w niej od dawna, lecz teraz zaczynała się wzmagać z nadzwyczajną szybkością. Nie znam i nie mogę określić dokładnie jej choroby. Ataki co prawda powtarzały się nieco częściej niż poprzednio, lecz, co najważniejsze, jakieś znużenie i upadek wszystkich sił, bezustanna gorączka i stan nerwowego napięcia, wszystko to doprowadziło ją ostatnimi czasy do tego, że już nie wstawała z łóżka. I dziwne: im bardziej opanowywała ją choroba, tym stawała się względem nas miększą, łagodniejszą, bardziej szczerą. Trzy dni temu schwyciła moją rękę, gdym przechodził obok jej łóżeczka, i przyciągnęła mnie ku sobie. W pokoju nie było nikogo. Twarz miała rozpaloną (wychudła strasznie), oczy pałały ogniem. Kurczowo, namiętnie podała się ku mnie, gdym się ku niej nachylił, mocno objęła mnie za szyję śniadymi chudziutkimi rączkami i pocałowała mnie mocno, a potem zaraz zażądała, żeby Nataszą do niej przyszła; zawołałem ją. Nelly chciała koniecznie, aby Nataszą siadła obok niej na łóżku, i patrzyła na nią...

— Chcę bardzo patrzeć na panią — powiedziała. — Wczoraj widziałam panią we śnie i dzisiaj zobaczę... pani mi się często śni... co noc...

Chciała widocznie coś powiedzieć, wzruszenie ją dławiło; lecz sama nie rozumiała swych uczuć i nie wiedziała, jak je wyrazić...

Mikołaja Siergieicza kochała chyba bardziej niż wszystkich z wyjątkiem mnie. Muszę powiedzieć, że Mikołaj Siergieicz kochał ją niemal tak jak Nataszę. Miał zadziwiającą właściwość rozweselania i rozśmieszania Nelly. Skoro tylko przychodził do niej, zaraz rozpoczynały się śmiechy, a nawet figle. Chora dziewczynka rozweselała się jak dziecko, kokietowała staruszka, drwiła z niego, opowiadała mu swoje sny i zawsze coś wymyśliła, zmuszając i jego do opowiadania, a staruszek tak był ucieszony i zadowolony, patrząc na "swoją córeczkę Nelly", że wpadał w coraz większy zachwyt nad nią.

— Zesłał ją nam Bóg w nagrodę za nasze cierpienia — powiedział mi raz, wychodząc z pokoju Nelly i przeżegnawszy ją jak zwykle na noc.

Prawie codziennie wieczorem, gdyśmy się wszyscy zbierali (Masłobojew również przychodził prawie co wieczór), zjawiał się też staruszek doktor, który całą duszą przywiązał się do Ichmieniewów, przywożono do nas, siedzących przy okrągłym stole, Nelly na fotelu. Otwierano drzwi na balkon. Widać było cały zielony ogródek, oświecony zachodzącym słońcem. Pachniało zielenią i rozkwitającym bzem. Nelly siedziała w fotelu i patrzała na nas wszystkich łagodnym wzrokiem, przysłuchując się naszej rozmowie. Czasem sama ożywiała się i nieznacznie zaczynała o czymś mówić... W takich chwilach słuchaliśmy jej wszyscy nawet z niepokojem, ponieważ we wspomnieniach jej istniały tematy, których nie wolno było dotykać. Ja i Natasza oraz Ichmieniewowie odczuwaliśmy i uświadamialiśmy sobie, że bardzo zawiniliśmy wobec niej tego dnia, gdy, drżąca i zmęczona, musiała opowiedzieć nam swoje dzieje. Doktor zwłaszcza był przeciwny tym wspomnieniom i zwykle starano się zmienić temat. W takich razach Nelly usiłowała nie okazywać, że rozumie nasze wysiłki, i zaczynała śmiać się z doktorem lub z Mikołajem Siergieiczem.

Jednakże ze zdrowiem jej było gorzej. Stała się nadzwyczaj wrażliwa. Serce biło nieregularnie. Doktor powiedział mi nawet, że może umrzeć bardzo prędko.

Nie mówiłem tego Ichmieniewom, by ich nie przestraszyć. Mikołaj Siergieicz był najzupełniej pewien, że Nelly wyzdrowieje przed podróżą.

— Ojczulek już wrócił! — rzekła Natasza posłyszawszy jego głos. — Chodźmy, Wania.

Mikołaj Siergieicz, zaledwie przeszedł przez próg, swoim zwyczajem zaczął głośno mówić, Anna Andriejewna zaczęła machać na niego rękami. Starzec uciszył się natychmiast i ujrzawszy mnie i Nataszę, szeptem zaczął nam prędko opowiadać o rezultacie swych starań. Posada, o którą zabiegał, została mu zapewniona, z czego bardzo się cieszył...

— Za dwa tygodnie można będzie jechać — powiedział zacierając ręce i obrzuciwszy ukradkiem Natasze zatroskanym spojrzeniem. Lecz ta odpowiedziała mu uśmiechem i przytuliła się do niego, toteż wątpliwości jego rozwiały się momentalnie.

— Pojedziemy, pojedziemy, moi drodzy, pojedziemy! — powiedział uradowany. — Tylko ty, Wania, z tobą tylko boleśnie będzie się rozstać... (Mimochodem dodam, iż nigdy nie zaproponował mi, bym wyjechał wraz z nimi, co, sądząc z jego charakteru, uczyniłby z pewnością... w innych okolicznościach, gdyby nie wiedział o mojej miłości do Nataszy.)

— Cóż robić, moi drodzy, cóż robić! Przykro mi, Wania, ale zmiana miejsca ożywi nas wszystkich... zmiana miejsca to znaczy zmiana wszystkiego! — dodał, raz jeszcze spojrzawszy na córkę.

Wierzył w to i był zadowolony, że w to wierzy.

— A Nelly? — powiedziała Anna Andriejewna.

— Nelly? No cóż... Nelly jest trochę chora, ale do tego czasu wyzdrowieje z pewnością. Już teraz jest jej lepiej; jak myślisz, Wania? — spytał jakby przestraszony i z niepokojeni popatrzył na mnie, jak gdybym to ja właśnie powienien był rozstrzygnąć jego niepewność.

— No, a co z nią? Jak spała? Wszystko dobrze? Nie obudziła się teraz? Wiesz co, Anno Andriejewno, przesuńmy czym prędzej stolik na taras, wszyscy przyjdą, siądziemy razem i Nelly do nas wyjdzie... Będzie cudownie. Może ona jeszcze śpi? Pójdę do niej. Popatrzę na nią tylko... nie zbudzę jej, możesz się nie niepokoić — dodał widząc, iż Anna Andriejewna znowu macha na niego rękami.

Lecz Nelly już się zbudziła. Po kwadransie, jak zwykle, siedzieliśmy przy wieczornej herbacie.

Nelly przywieźliśmy w fotelu. Przyszedł doktor, przyszedł Masłobojew. Przyniósł dla Nelly duży bukiet bzu, lecz był widocznie zatroskany i jakby zły.

A propos: Masłobojew przychodził prawie co dzień. Mówiłem już, że wszyscy, a zwłaszcza Anna Andriejewna, polubili go nadzwyczajnie, lecz nigdy ani słowem nie wspominało się o Aleksandrze Siemionownie i nie wspominał o niej również Masłobojew. Anna Andrejewna, dowiedziawszy się, że Aleksandra Siemionowna jeszcze nie zdążyła zostać jego legalną małżonką, zdecydowała, że ani przyjmować jej, ani nawet mówić o niej w domu nie wolno. Tego przestrzegano i to maluje dostatecznie samą Annę Andriejewnę. Zresztą gdyby nie miała Nataszy, a co najważniejsze, gdyby nie zdarzyło się to, co się zdarzyło, może nie byłaby taka skrupulatna. Nelly była tego wieczora jakoś szczególnie smutna, a nawet czymś zatroskana. Jak gdyby miała zły sen i myślała o nim. Lecz podarunek Masłobojewa ucieszył ją bardzo i z rozkoszą spoglądała na kwiaty, które postawiono przed nią w szklance.

— To ty tak lubisz kwiatki, Nelly? — spytał staruszek. — Poczekaj! — dodał żywo — jutro zaraz... no, zobaczysz sama!...

— Lubię — odpowiedziała Nelly — pamiętam, jakeśmy mamusię witali kwiatami. Mamusia, gdy jeszcze byliśmy tam (tam — znaczyło teraz: za granicą), była raz przez miesiąc bardzo chora. Ja i Henryk umówiliśmy się, że kiedy wstanie i po raz pierwszy wyjdzie ze swojej sypialni, skąd nie wychodziła przez cały miesiąc, ubierzemy wszystkie pokoje kwiatami. Tak też zrobiliśmy. Mamusia powiedziała wieczorem, że nazajutrz rano z pewnością będzie jeść śniadanie razem z nami. Wstaliśmy raniutko. Henryk przyniósł dużo kwiatów i cały pokój ubraliśmy zielonymi liśćmi i girlandami. Był bluszcz i jeszcze takie szerokie liście, których nie znam — i jeszcze inne liście, które przyczepiają się do wszystkiego, i białe, duże kwiaty, i narcyzy, lubię je ze wszystkich kwiatów najbardziej, i róże były, takie cudne róże, i dużo, dużo było kwiatów. Rozwiesiliśmy girlandy, porozstawiali kwiaty w wazonikach, a były tam takie kwiaty jak całe drzewa, w dużych cebrach; rozstawiliśmy je po kątach i koło fotela mamusi i kiedy mamusia wyszła, zdziwiła się bardzo i ucieszyła, a Henryk był bardzo zadowolony. Pamiętam to i teraz.

Tego wieczora Nelly była jakoś szczególnie słaba i rozdrażniona. Doktor spoglądał na nią z niepokojem. Ale ona bardzo chciała mówić. Długo, aż do zmroku, opowiadała o swym poprzednim życiu tam i nie przerywaliśmy jej. Tam z mamusią i Henrykiem długo jeździli i dawne wspomnienia wyraziście powstawały w jej pamięci. Ze wzruszeniem opowiadała o błękitnym niebie, o wysokich górach, przez które przejeżdżała, o wodospadach górskich, o jeziorach i dolinach Włoch, o kwiatach, drzewach, wieśniakach, o ich odzieży, o ich smagłych twarzach i czarnych oczach; opowiadała o różnych spotkaniach i zdarzeniach. Potem o wielkich miastach i pałacach, o wielkim kościele z kopułą, która nagle rozjaśniała się różnokolorowymi światłami, potem o gorącym mieście południowym z błękitnym niebem i morzem błękitnym... Jeszcze nigdy nie opowiadała nam tak szczegółowo swych wspomnień. Słuchaliśmy jej z natężoną uwagą. Znaliśmy dotychczas inne jej wspomnienia — o ponurym, mrocznym mieście z duszącą, odurzającą atmosferą, z powietrzem zatrutym, ze wspaniałymi pałacami wiecznie powalanymi błotem, z nędznym, zamglonym słońcem i ze złymi, na pół zwariowanymi ludźmi, od których ona i jej mamusia tak dużo wycierpiały. Wyobraziłem sobie, jak one obie w brudnej piwnicy, o szarym ponurym zmierzchu, objąwszy się uściskiem na swym nędznym posłaniu, wspominały o przeszłości, o umarłym Henryku i cudach innych krajów. Wyobraziłem sobie Nelly wspominającą to wszystko, już samotną, bez mamusi, kiedy Bubnowa biciem i zwierzęcym okrucieństwem usiłowała ją złamać i zmusić do złego czynu. W końcu jednak Nelly zrobiło się słabo i odniesiono ją do łóżka. Mikołaj Siergieicz przestraszył się bardzo i irytował się, iż pozwolono jej tak dużo mówić. Miała jakiś atak, podobny do zamierania. Atak ten powtarzał się już kilkakrotnie. Gdy się skończył, Nelly natarczywie zażądała, bym do niej przyszedł. Miała mi coś do powiedzenia. Prosiła o to tak, iż doktor tym razem sam zażądał, by spełniono jej prośbę, i wszyscy wyszli z pokoju.

— Wania — powiedziała Nelly, gdyśmy zostali sami — ja wiem, oni myślą, że ja z nimi pojadę; ale ja nie pojadę, bo nie mogę, i zostanę tymczasem u ciebie, to ci miałam powiedzieć.

Zacząłem jej perswadować; powiedziałem, że Ichmieniewowie tak ją kochają, że uważają po prostu za rodzoną córkę. Wszyscy będą jej bardzo żałowali. U mnie, przeciwnie, żyć jej będzie ciężko i chociaż ją bardzo kocham, nie ma innego wyjścia i musimy się rozstać.

— Nie, tak nie można! — odpowiedziała stanowczo Nelly. — Często widuję mamusię we śnie i ona mi mówi, abym z nimi nie jechała i została tutaj; mówi mi, że bardzo zgrzeszyłam opuszczając dziadziusia, i płacze, kiedy to mówi. Chcę zostać tutaj i pielęgnować dziadka.

— Ależ twój dziadek umarł, Nelly — powiedziałem słuchając jej ze zdumieniem.

Zamyśliła się i spojrzała na mnie uważnie.

— Opowiedz mi jeszcze raz — rzekła — jak umarł dziadek. Mów wszystko, nic nie opuszczaj.

Byłem zdumiony jej żądaniem, ale zacząłem opowiadać ze wszystkimi szczegółami. Podejrzewałem, że bredzi lub też że co najmniej jest jeszcze niezupełnie przytomna po ataku.

Wysłuchała uważnie mojego opowiadania i pamiętam jeszcze, jak przez cały czas nie odrywała ode mnie swych czarnych oczu, błyszczących chorobliwym, gorączkowym blaskiem. W pokoju już się ściemniło.

— Nie, on nie umarł! — powiedziała stanowczo, wysłuchawszy wszystkiego i zamyśliwszy się raz jeszcze. — Mamusia często mówi mi o dziadku i kiedy wczoraj jej powiedziałam: "Przecież dziadek umarł", zmartwiła się bardzo, rozpłakała, powiedziała, że nie, że mi tak umyślnie powiedziano, a on chodzi teraz i żebrze, "tak jak myśmy dawniej żebrały — mówiła mamusia — zawsze chodzi tam, gdzieśmy go spotkały, kiedy ja przed nim uklękłam, a Azorek mnie poznał".

— To był sen, Nelly, sen chorej, bo ty jesteś chora — powiedziałem.

— Sama myślałam, że to był sen — powiedziała Nelly — i nic nikomu nie mówiłam. Chciałam opowiedzieć tylko tobie. Lecz dzisiaj, kiedym zasnęła po tym, jak tyś nie przyszedł, zobaczyłam we śnie dziadka. Siedział u siebie w mieszkaniu, czekał na mnie; był taki chudy, straszny, powiedział, że już od dwóch dni nie jadł i Azorek też: i gniewał się na mnie bardzo, i robił mi wyrzuty. Powiedział, że wcale nie ma tabaki, a bez tabaki żyć nie może. On mi to samo mówił już dawniej, po śmierci mamusi, kiedy do niego przychodziłam. Był wtedy bardzo chory i prawie nie rozumiał, co się do niego mówi. Kiedy usłyszałam to dziś od niego, pomyślałam: "Pójdę, stanę na moście, będę prosić o jałmużnę; potem kupię mu chleba, gotowanych kartofli i tabaki." I oto niby sioję tam, żebrzę i widzę, że dziadek chodzi dokoła, czeka chwilę, patrzy, ile użebralam, i odbiera mi. "To — powiada — na chleb, teraz zbieraj na tabakę." Zbieram datki, a on podchodzi i zabiera mi je. Mówię mu, że i tak wszystko oddam i nie schowam nic dla siebie. "Nie — powiada — ty mnie okradasz: mówiła mi Bubnowa, że jesteś złodziejką, dlatego też nigdy nie wezmę cię do siebie. Gdzieś tam jeszcze podziała pięć kopiejek?" Zaczęłam płakać dlatego, że on mi nie wierzy, a on nie słucha i ciągle krzyczy: "Ukradłaś pięć kopiejek!" I zaczął mnie bić na moście i mocno mnie bił. Płakałam bardzo... Otóż i pomyślałam teraz, że on z pewnością żyje, chodzi gdzieś samotny i czeka, bym do niego przyszła...

Znowu zacząłem jej perswadować, wreszcie udało mi się ją przekonać. Mówiła, że boi się teraz zasnąć, bo we śnie zobaczy dziadka. Wreszcie uścisnęła mnie mocno...

— A jednak nie mogę cię zostawić — powiedziała przyciskając twarzyczkę do mojej twarzy. — Gdyby nawet dziadka nie było, nie rozstanę się z tobą.

Wszyscy domownicy byli przestraszeni chorobą Nelly. Opowiedziałem po cichu doktorowi jej majaczenia i spytałem wreszcie, co on sądzi o tej chorobie.

— Nic jeszcze nie wiadomo — odrzekł z powagą — dotychczas tylko domyślam się, zastanawiam, obserwuję, ale... nic jeszcze nie wiadomo. Wyzdrowienie w ogóle jest niemożliwe. Ona umrze. Nie mówiłem im o tym dlatego, że pan mnie prosił, ale mi ich żal i jutro zaproponuję konsylium. Może po konsylium choroba przybierze inny obrót. Żal mi tej dziewczynki jak własnej córki... Miłe, drogie dziecko! I taki żywy umysł.

Mikołaj Siergieicz szczególnie był przejęty.

— Wiesz, Wania, co wymyśliłem — powiedział — ona bardzo lubi kwiaty. Wiesz co? Urządzimy jej jutro, gdy się obudzi, takie samo przyjęcie z kwiatami, jak ona z tym Henrykiem dla swojej matki... Mówiła o tym z takim wzruszeniem...

— Właśnie, ze wzruszeniem — odpowiedziałem. — Wzruszenia są teraz dla niej szkodliwe.

— Ale przyjemne wzruszenia to co innego, wierzaj, kochanku, memu doświadczeniu; przyjemne wzruszenia nie zaszkodzą, a mogą nawet uleczyć, korzystnie oddziałać na zdrowie...

Słowem, pomysł tak się staruszkowi podobał, że wpadł niemal w zachwyt. Niepodobna było mu się sprzeciwić. Zapytałem doktora o radę, ale nim też zdołał się namyślić, stary już porwał czapkę i pobiegł załatwić tę sprawę.

— Tu niedaleko — rzekł wychodząc — jest pewna oranżeria obficie zaopatrzona. Ogrodnicy sprzedają kwiaty i można je dostać nawet bardzo tanio, zadziwiająco tanio!... Przekonaj o tym Annę Andriejewnę, bo inaczej rozgniewa się o wydatek... No więc tak. A ty gdzie się wybierasz, przyjacielu? Załatwiłeś wszystko, skończyłeś pracę, to po co się śpieszysz do domu? Nocuj u nas na górce: pamiętasz, jak to bywało dawniej? Twój siennik, łóżko — wszystko stoi nietknięte, jak dawniej. Będziesz spał jak sam król francuski. Zostań! Jutro wstaniemy wcześnie, przyniosą kwiaty i na ósmą wspólnie ubierzemy cały pokój. Natasza pomoże, ma więcej gustu niż ja i ty razem... Zgadzasz się? Zostajesz na noc?

Zdecydowano, że zostaję na noc. Staruszek załatwił sprawę. Doktor i Masłobojew pożegnali się i poszli. U Ichmieniewów kładziono się spać wcześnie, o jedenastej. Masłobojew odchodząc był zamyślony i chciał mi coś powiedzieć, lecz odłożył to do innego razu. Gdy zaś, pożegnawszy się ze staruszkami, udałem się na górę, ze zdziwieniem ujrzałem go znowu. Siedział za stołem czekając na mnie i przerzucał jakąś książkę.

— Zawróciłem z drogi, Wania, bo lepiej będzie teraz to powiedzieć. Siadaj. Widzisz, cała sprawa jest taka głupia, aż złość bierze...

— Ale cóż takiego?

— Ten łajdak, ten twój książę rozgniewał mnie już przed dwoma tygodniami, ale rozgniewał tak, że jeszcze dzisiaj jestem zły.

— Co, co takiego? Czy jeszcze utrzymujesz znajomość z księciem?

— Oho, zaraz: "Co, co takiego?" — jakby Bóg wie co się przydarzyło. Ty, mój bracie, jesteś ni mniej, ni więcej tylko druga Aleksandra Siemionowna i w ogóle jak wszystkie te nieznośne baby. Nie cierpię bab! Wrona zakracze — i zaraz: "Co, co takiego?"

— Ależ nie gniewaj się!

— Wcale się nie gniewam, tylko na każdą sprawę trzeba patrzeć normalnymi oczami i nie przesadzać... ot co.

Milczał chwilę, jakby wciąż jeszcze gniewał się na mnie. Nie przerywałem mu.

— Widzisz, bracie — zaczął znowu — trafiłem na pewien ślad... a właściwie wcale nie trafiłem, żadnego śladu nie było, tylko mi się tak wydawało,., to znaczy, na podstawie pewnych spostrzeżeń wywnioskowałem, że Nelly... jest może... no, słowem, legalną córką księcia.

— Co ty gadasz?

— Zaraz: "Co ty gadasz?" Z tymi ludźmi wcale rozmawiać nie można! — zawołał machając gwałtownie rękami. — Czy ci powiedziałem coś realnego, ty lekkomyślna głowo? Czy ci powiedziałem, że jest prawnie uznaną, legalną córką księcia? Mówiłem czy nie?

— Posłuchaj, mój drogi — przerwałem mu, wzburzony — na litość boską, nie krzycz i wyrażaj się jasno i ściśle. Przysięgam, że cię zrozumiem. A ty zrozum, jaka to ważna sprawa i co za skutki...

— Właśnie, skutki, a czego skutki? Gdzie dowody? W ten sposób spraw się nie załatwia, mówię ci to teraz w sekrecie. A dlaczego zacząłem z tobą o tym mówić, wyjaśnię później. Widocznie tak trzeba. Milcz, słuchaj i wiedz, że to sekret... Widzisz, to tak było. Zimą, jeszcze zanim Smith umarł, książę zaraz po powrocie z Warszawy rozpoczął tę sprawę. Właściwie rozpoczęta była już znacznie wcześniej, jeszcze w zeszłym roku. Lecz wtedy szukał czego innego niż teraz. Najważniejsza rzecz, że stracił trop. Minęło już trzynaście lat od czasu, gdy rozstał się w Paryżu z panną Smith i porzucił ją, lecz w ciągu tych trzynastu lat śledził ją bacznie, wiedział, iż żyje z Henrykiem, o którym dzisiaj była mowa, wiedział o Nelly, wiedział, że panna Smith jest chora; słowem, wiedział wszystko, ale nagle stracił ślad. Stało się to, jak się zdaje, wkrótce po śmierci Henryka, gdy panna Smith wybrała się do Petersburga. W Petersburgu byłby ją, ma się rozumieć, od razu odszukał, bez względu na to, pod jakim by tam nazwiskiem wróciła do Rosji; ale w tym sęk, że jego zagraniczni ajenci wprowadzili go w błąd mylnymi informacjami; upewnili go, iż panna Smith mieszka w jakiejś zapadłej mieścinie w południowych Niemczech; pomylili się przez niedbalstwo, inną jakąś wzięli za nią. To się ciągnęło przez rok albo i dłużej. Po upływie roku księcia ogarnęły wątpliwości; na podstawie pewnych faktów zaczął się już wcześniej domyślać, że to nie ta, o którą chodzi. Pytanie: gdzie się podziała prawdziwa panna Smith? Przyszło mu do głowy (tak sobie, bez żadnych danych), czy ona czasem nie jest w Petersburgu. I gdy jeden wywiad przeprowadzono za granicą, książę rozpoczął drugi tutaj, w Petersburgu, lecz nie chciał widocznie uciekać się do drogi oficjalnej i zaznajomił się ze mną. Polecono mu mnie: ten a ten zajmuje się takimi sprawami, amator, i tak dalej, i tak dalej...

No i wyjaśnił mi całą sprawę; tylko że mętnie, diabelski syn, wyjaśniał, mętnie i dwuznacznie. Często się mylił, niejednokrotnie się powtarzał, podawał fakty jednocześnie w róż-' nych wersjach. Ale to pewne: żebyś nie wiem jak kręcił, wszystkiego nie ukryjesz. Zacząłem, ma się rozumieć, od uniżoności i zupełnej prostoty ducha, słowem, oddany niewolnik: według reguły raz na zawsze obranej przeze mnie, a zarazem według prawa przyrody (bo to jest prawo przyrody); pomyślałem sobie, po pierwsze, czy wyjawiono mi właściwy cel; po drugie, czy nie ukrywa się pod rzekomym celem jakiś inny, niedopowiedziany. Ponieważ w tym ostatnim wypadku, jak to i ty, mój drogi, możesz zrozumieć swą poetyczną głową, on mnie okradał: bo jeden cel kosztuje, dajmy na to, rubla, a inny cztery razy tyle; będę więc durniem, jeżeli za rubla oddam to, co jest warte cztery. Zacząłem wnikać w całą sprawę, dowiadywać się, powoli trafiać na ślady; niektórych rzeczy dowiedziałem się od niego, innych — od postronnych, do jeszcze innych sam doszedłem własnym sprytem. Spytasz się pewnie, dlaczego postanowiłem działać właśnie w ten sposób. Odpowiem: choćby dlatego, że książę jakoś zanadto się zatroskał, jakoś za bardzo się przestraszył. Bo właściwie — gdzież tu powód do niepokoju? Uprowadził kochankę od ojca, ona zaszła w ciążę, a on ją porzucił. Miły, przyjemny figiel, nic więcej. Taki człowiek jak książę miałby się tego bać? A on się bał... Dlatego ogarnęły mnie wątpliwości. Ja, braciszku, wpadłem na pewne arcyciekawe ślady przez Henryka. On już nie żyje, naturalnie, lecz od jednej z jego kuzynek (zamężnej teraz za pewnym piekarzem, tu, w Petersburgu), dawniej namiętnie w nim zakochanej i kochającej go przez piętnaście lat z rzędu pomimo tłustego fatra-piekarza, z którym mimochodem spłodziła ośmioro dzieci — od tej właśnie kuzynki, powiadam, zdołałem za pomocą różnych nader skomplikowanych manewrów dowiedzieć się rzeczy bardzo ważnej: Henryk pisał do niej, niemieckim zwyczajem, listy i przysyłał jej swe notatki, a przed śmiercią nadesłał jakieś papiery. Ta gęś naturalnie nie zrozumiała w tych listach rzeczy najważniejszej, a zrozumiała te miejsca, gdzie była mowa o księciu, o mein lieber Augustin i zdaje się jeszcze o Wielandzie. Lecz ja dzięki tym listom otrzymałem niezbędne wiadomości i wpadłem na nowe ślady. Dowiedziałem się na przykład o panu Smith, o kapitale skradzionym mu przez córeczkę, o księciu, który kapitał dostał w swoje ręce, i wreszcie wśród różnych wykrzykników, napomknień i alegorii wyjrzała ku mnie z tych listów właściwa istota rzeczy: choć, rozumiesz, Wania, nic określonego. Głuptas Henryk ukrywał to umyślnie i tylko napomykał, ale z tych napomknień, z tego wszystkiego razem zaczęła rozbrzmiewać dla mnie istna harmonia sfer: książę był żonaty z panną Smith! Gdzie się ożenił, jak, kiedy, za granicą czy tutaj, gdzie są dokumenty — nic nie wiadomo. Wtedy, braciszku, włosy sobie wyrywałem ze złości i szukałem, szukałem, dniami i nocami.

Odszukałem wreszcie i Smitha, a ten nagle umiera. Nie zdołałem nawet popatrzeć na niego. Dowiaduję się przypadkowo, iż zmarła pewna podejrzana dla mnie kobieta na Wasi-liewskiej Wyspie, zasięgam wiadomości — i wpadłem na trop. Pędzę na Wasiliewską i pamiętasz, wtedyśmy się spotkali. Dowiedziałem się wówczas wielu rzeczy. Słowem, dużo pomogła mi również Nelly...

— Słuchaj — przerwałem — czy myślisz, że Nelly wie?

— Co?

— Że jest córką księcia?

— Przecież sam wiesz, że ona jest córką księcia — odpowiedział patrząc na mnie z wyrazem jakiejś złośliwej wymówki — po co stawiać tego rodzaju pytania, naiwny człowieku? Najważniejsze to, że ona jest nie tylko córką księcia,' ale legalną córką — czy ty to rozumiesz?

— Nie może być! — zawołałem.

— Z początku sam mówiłem sobie, że to "nie może być", a nawet i teraz powtarzam to sobie jeszcze niekiedy. Ale chodzi o to, że nie tylko może być, lecz wedle wszelkiego prawdopodobieństwa tak jest.

— Nie, mój drogi, tak nie jest, tyś się zagalopował! — zawołałem. — Ona nie tylko o tym nie wie, ale rzeczywiście jest nieślubnym dzieckiem. Czyżby matka, mając choćby jakie takie papiery w ręku, mogła znosić taką złą dolę, tutaj, w Petersburgu, i poza tym skazać własną córkę na takie sieroctwo? To niemożliwe.

— Sam tak myślałem, a nawet do tej chwili jest to dla mnie punkt wątpliwości. Ale znowu cała rzecz w tym, że panna Smith była najbardziej szaloną i narwaną kobietą na świecie. To była niezwykła kobieta; wyobraź sobie tylko wszystkie okoliczności: przecież to romantyzm — te wszystkie międzygwiezdne głupstwa w najdzikszej i najbardziej zwariowanej skali. Weź pod uwagę to jedno: od początku marzyła tylko o czymś w rodzaju nieba na ziemi i o aniołach; zakochała się do szaleństwa, wierzyła bezgranicznie i, jestem tego pewny, zwariowała później nie dlatego, że on przestał ją kochać i porzucił, lecz dlatego, że oszukała się na nim, że zdolny był oszukać ją i porzucić, dlatego że jej anioł zamienił się w błoto, opluł ją i poniżył. Jej romantyczna, szalona dusza nie zniosła takiej odmiany. A w dodatku krzywda, rozumiesz, jaka krzywda? Z przerażenia, a co ważniejsze, z dumy, odsunęła się od niego z bezgraniczną pogardą. Zerwała wszystkie więzy, zniszczyła dokumenty; plunęła na pieniądze, zapomniała nawet, że nie należą do niej, lecz do ojca, i wyrzekła się ich jak błota, jak pyłu, by przytłoczyć oszusta wielkodusznością i mieć przez cale życie prawo pogardzania nim; wówczas prawdopodobnie powiedziała sobie, że uważa za hańbę nazywanie się jego żoną. U nas nie ma rozwodów, lecz de facto oni byli" rozwiedzeni, jakże miała więc błagać go o pomoc! Pamiętaj, że ona, ta wariatka, mówiła Nelly już na łożu śmiertelnym: nie chodź do nich, pracuj, zgiń, lecz nie chodź do nich, ktokolwiek by cię wzywał (to znaczy, i wtedy marzyła jeszcze, że ją za weźwą, a więc będzie sposobność pomszczenia się raz jeszcze, przygniecenia wzgardą tego, kto będzie wzywał), słowem, karmiła się nienawistnym marzeniem zamiast chlebem. Dużo rzeczy, braciszku, dowiedziałem się od Nelly, nawet teraz niekiedy się dowiaduję. Naturalnie matka jej była chora, suchotnica; choroba ta szczególnie rozwija mizantropię i wszelkiego rodzaju rozdrażnienie; jednakowoż wiem z pewnością, dzięki pewnej kumoszce Bubnowej, że pisała do księcia, tak, do księcia, do samego księcia.

— Pisała! I list doszedł? — zawołałem z niecierpliwością.

— Właśnie nie wiem, czy doszedł. Razu pewnego panna Smith umówiła się z tą kumoszką (pamiętasz tę uróżowaną dziewkę u Bubnowej? jest teraz w domu poprawczym), posyłała przez nią ten list; napisała go, ale nie oddała, odebrała z powrotem, było to na trzy tygodnie przed jej śmiercią. Wypadek to bardzo znamienny: jeśli raz zdecydowała się wysłać list, to nic, że list odebrała — mogła przecież wysłać innym razem. Czy wysłała, czy nie — nie wiem, są jednak dane, iż książę dowiedział się na pewno o jej pobycie w Petersburgu, zdaje się, dopiero po jej śmierci. Ale się musiał ucieszyć!

— Tak, pamiętam, że Alosza mówił o jakimś liście, który ojca bardzo ucieszył, było to bardzo niedawno, może dwa miesiące temu. Ale co dalej, jak ci tam dalej poszło z księciem?

— Mnie z księciem? Zrozum: absolutna pewność moralna i ani jednego pozytywnego dowodu — ani jednego, pomimo wszelkich wysiłków. Położenie krytyczne! Trzeba było przeprowadzić wywiad za granicą, ale gdzie za granicą? nie wiadomo. Spostrzegłem, ma się rozumieć, że czeka mnie walka, że mogę go tylko straszyć za pomocą aluzji, udawać, że wiem więcej niż naprawdę...

— No i cóż?

— Nie dał się nabrać, choć zresztą stchórzył, tak stchórzył, że do dziś tchórzy. Mieliśmy parę spotkań; jakiego on Hioba z siebie zrobił! Raz po przyjacielsku zaczął mi wszystko opowiadać. Było to wtedy, gdy myślał, że ja wiem o wszystkim. Opowiadał ładnie, z uczuciem, szczerze, ma się rozumieć, kłamał okropnie. Wtedy przekonałem się, jak bardzo mnie się boi. Grałem przed nim przez pewien czas strasznie naiwnego, okazując jawnie, że coś knuję. Straszyłem go niezręcznie, to znaczy umyślnie niezręcznie, postępowałem z nim grubiańsko i zacząłem grozić, wszystko po to, by mnie wziął za naiwnego i wygadał się w jakiś sposób. Domyślił się, łajdak! Innym razem udawałem pijanego, też się nie udało — spryciarz! Czy ty możesz to zrozumieć, Wania, bracie kochany: musiałem wiedzieć, jak bardzo on mnie się boi, a po drugie: okazać mu, że wiem więcej, niż wiem naprawdę.

— No i co wreszcie?

— Nic. Trzeba było dowodów, faktów, których nie posiadałem. Zrozumiał tylko, że mogę mu jednak zrobić skandal. Naturalnie obawia się wyłącznie skandalu, tym bardziej iż zawiera teraz pewne związki. Wiesz przecież, że się żeni.

— Nie...

— Na przyszły rok. Upatrzył sobie narzeczoną jeszcze w zeszłym roku, miała wtedy czternaście lat wszystkiego, teraz ma piętnaście i podobno jeszcze, biedactwo, w fartuszku chodzi. Rodzice są mu radzi! Rozumiesz, jak mu była potrzebna śmierć żony! Córka generała, dziewczyna z posagiem — dużo pieniędzy! Ani ja, ani ty, Wania, nigdy się tak nie ożenimy... Czego sobie jednak nie daruję przez całe życie! — krzyknął Masłobojew uderzając mocno pięścią w stół — to tego, że on mnie wyprowadził w pole przed dwoma tygodniami... łajdak!

— Jak to?

— A tak! Widzę, że zrozumiał, iż nie mam w ręku nic pozytywnego, i w końcu czuję, że im dłużej będę przeciągał sprawę, tym prędzej pozna moją bezsilność. No i zgodziłem się wziąć od niego dwa tysiące.

— Wziąłeś dwa tysiące!...

— Rubli srebrem, Wania, wziąłem z bólem serca. Ale czy taka sprawa była warta tylko dwa tysiące rubli! Przyjąłem je, upokorzony. Stoję przed nim jak opluty, i on mi powiada: "Ja panu, panie Masłobojew, za pańską poprzednią fatygę jeszcze nie zapłaciłem (a już dawno zapłacił mi sto pięćdziesiąt rubli, według umowy), teraz wyjeżdżam; ma pan tu dwa tysiące; zatem mam nadzieję, iż cała nasza sprawa jest już zakończona." No, i odpowiedziałem: "Zupełnie zakończona, proszę księcia", i nie śmiem nawet spojrzeć na tę gębę, bo myślę, że wypisane na niej: "A co, dużo bierzesz? Tak tylko, z dobrego serca, daję durniowi co łaska." Nie pamiętam, jakem od niego wyszedł!

— Ależ to podłe, Masłobojew! — zawołałem — coś ty zrobił z Nelly!

— To nie jest nawet podłe... to po prostu godne katorgi, to łajdactwo... To... ale słów nawet nie ma na to!

— Mój Boże! Przecież on przynajmniej powinien był zabezpieczyć los Nelly!

— Właśnie: powinien! A jak go zmusić?-Zastraszyć? Nie przestraszy się, przecież ja wziąłem pieniądze. Sam przyznałem mu się, że cały ten strach wart jest dwa tysiące rubli srebrem, sam się oceniłem! Jak go teraz nastraszę?

— Czy naprawdę sprawa Nelly jest stracona? — zawołałem, prawie w rozpaczy.

— Za nic w świecie! — zawołał gorąco Masłobojew i nawet cały jakoś się zatrząsł. — Nie, tego mu nie daruję! Rozpoczynam na nowo, Wania, już postanowiłem. I cóż z tego, że wziąłem te dwa tysiące? Gwiżdżę na to. Wziąłem — znaczy się — za krzywdę, dlatego że ten nicpoń widać mnie naciągnął, zadrwił ze mnie. Naciągnął i jeszcze się śmieje! Nie, ja nie pozwolę, by się śmiał ze mnie... Teraz, Wania, rozpocznę już z samą Nelly. Na podstawie pewnych moich obserwacji jestem pewny, że ona jest kluczem do rozwiązania całej sprawy. Ona wie wszystko, wszystko... Matka jej powiedziała. Mogła opowiedzieć w gorączce, w chorobie. Nie było się komu poskarżyć, nawinęła się Nelly, więc jej opowiedziała. A może natrafimy na jakie dokumenciki — dodał w słodkim zachwyceniu, zacierając ręce. — Rozumiesz teraz, Wania, dlaczego ja tu się włóczę? Po pierwsze przez przyjaźń dla ciebie, to rozumie się samo przez się, ale głównie obserwuję Nelly, a po trzecie, drogi Wania, chcesz czy nie chcesz, powinieneś mi pomagać, bo ty masz wpływ na Nelly.

— Na pewno, przysięgam ci — zawołałem — spodziewam się, mój drogi, że ty przede wszystkim dla Nelly będziesz pracować, dla biednej, skrzywdzonej sieroty, a nie tylko dla własnego dobra...

— A co tobie do tego, poczciwa duszo, dla czyjego dobra? Byle tylko dojść do celu — to najważniejsze! Naturalnie, że przede wszystkim dla sierotki, tak każe altruizm A ty, Wania, nie sądź o mnie zbyt źle, jeżeli pomyślę i o sobie. Jestem człowiek biedny, a on niech się nie waży krzywdzić biedaków. Nie tylko, że odbiera, co moje, ale w dodatku naciągnął mnie, łajdak. To ja mam z takim łajdakiem w rękawiczkach? Dziękuję pokornie!

Ale nasze święto następnego dnia nie udało się. Stan Nelly pogorszył się i już nie mogła wyjść z pokoju. I już nigdy z tego pokoju nie wyszła.

Umarła w dwa tygodnie później. W ciągu tych dwu tygodni agonii ani razu nie mogła zupełnie przyjść do siebie i wyzbyć się swych dziwnych urojeń. Rozum jej jakby się mącił. Aż do śmierci była zupełnie pewna, że dziadek wzywa ją do siebie i gniewa się na nią, że ona nie przychodzi, stuka na nią laską i każe jej iść żebrać u dobrych ludzi na chleb i tabakę. Często zaczynała płakać we śnie i budząc się opowiadała, iż widziała mamusię.

Czasem tylko świadomość powracała jej całkowicie. Raz zostaliśmy sami: pochyliła się ku mnie i chwyciła moją rękę swoją chudziutką rączką rozpaloną żarem gorączki.

— Wania — powiedziała — kiedy umrę, ożeń się z Nataszą!

Była to, jak się zdaje, jej, dawna, stała myśl. Uśmiechnąłem się w milczeniu. Widząc mój uśmiech, sama się również uśmiechnęła, z żartobliwą minką pogroziła mi swym cieniutkim paluszkiem i zaczęła mnie całować.

Na trzy dni przed śmiercią, w prześliczny letni wieczór, poprosiła, by podniesiono story i otworzono okno w jej sypialni. Okno wychodziło na ogródek; patrzyła długo na bujną zieleń, na zachodzące słońce i nagle poprosiła, by nas pozostawiono samych.

— Wania — rzekła głosem ledwie dosłyszalnym, bo była już bardzo słaba — ja niedługo umrę. Bardzo niedługo i chcę ci powiedzieć, byś o mnie pamiętał. Na pamiątkę zostawię ci to (pokazała mi duży szkaplerz, który miała na piersi wraz z krzyżem). Zostawiła mi to mama umierając. Wiec kiedy umrę, zdejm ten szkaplerzyk, weź sobie i przeczytaj, co w nim jest. Ja im wszystkim dzisia) powiem, aby tylko tobie oddali ten szkaplerz. A kiedy przeczytasz, co tam napisano, idź do niego i powiedz mu, że umarłam, a jemu nie przebaczyłam. Powiedz mu też, że czytałam niedawno Ewangelię. Tam jest powiedziane: przebaczajcie wszystkim swym wrogom. Tak, czytałam to, ale jemu jednak nie przebaczyłam, dlatego że kiedy mamusia umierała, ale mogła jeszcze mówić, to ostatnie, co powiedziała, było: "przeklinam go", a więc i ja jego przeklinam, nie za siebie, ale za mamusię... Opowiedz mu, jak umierała mamusia, jak zostałam sama u Bubnowej; opowiedz, jakeś widział mnie u Bubnowej, wszystko, wszystko opowiedz, i opowiedz też, że wolałabym być u Bubnowej, a do niego bym nie poszła...

Mówiąc to Nelly pobladła, oczy jej błyszczały i serce zaczęło bić tak mocno, że opadła na poduszki i przez dwie minuty nie mogła słowa wymówić.

— Zawołaj ich, Wania — powiedziała wreszcie słabym głosem — chcę się z wami wszystkimi pożegnać... Żegnaj, Wania!...

Uścisnęła mnie po raz ostatni mocno, mocno. Weszli wszyscy. Staruszek nie mógł pojąć, że Nelly umiera; nie mógł dopuścić tej myśli. Aż do ostatniej chwili spierał się z nami, zapewniając, że Nelly wyzdrowieje na pewno. Wysechł zupełnie ze zmartwienia, przesiadywał przy łóżku Nelly całymi dniami, a nawet nocami... Ostatnie noce dosłownie nie spał wcale. Starał się uprzedzać najmniejszy kaprys, najmniejsze życzenie Nelly i wychodząc od niej płakał gorzko, ale za chwilę znowu nabierał nadziei i upewniał nas, że ona wyzdrowieje. Zastawił kwiatami jej pokój. Raz kupił bukiet prześlicznych róż, białych i czerwonych, chodził po nie gdzieś daleko i przyniósł swojej Nelly... Wszystko to wzruszało ją bardzo. Nie mogła nie odpowiadać całym sercem na tak powszechną miłość. Tego wieczora, gdy się z nami żegnała, starzec w żaden sposób nie chciał żegnać się z nią na zawsze. Nelly uśmiechnęła się do niego i przez cały wieczór starała się być wesoła, żartowała z nimi, śmiała się nawet... Wyszliśmy od niej prawie z nadzieją w sercu, lecz na drugi dzień nie mogła już mówić. W dwa dni później umarła.

Pamiętam, jak starzec ubierał kwiatami jej trumienkę i z rozpaczą patrzył na wychudłą, martwą twarzyczkę, na ręce skrzyżowane na piersi. Płakał nad nią jak nad własnym dzieckiem. Natasza i my wszyscy pocieszaliśmy go, lecz był niepocieszony i zachorował poważnie po pogrzebie Nelly.

Anna Andriejewna sama oddala mi szkaplerz, który zdjęła z jej piersi. Szkaplerz zawierał list matki Nelly do księcia. Zwracała się do księcia z przekleństwem, mówiła, iż nie może mu przebaczyć, opisywała ostatnie tygodnie swego życia, okropności, na których pastwę pozostawia Nelly, i błagała go, by zrobił coś dla dziecka. "To Pana dziecko — pisała — to Pańska córka i Pan wie, że to jest Pańska rodzona córka. Kazałam jej iść do Pana, gdy umrę, i oddać do rąk ten list. Jeżeli Pan nie odepchnie Nelly, to może tam przebaczę Panu i w Dzień Sądu sama stanę przed tronem Boga i będę błagać Sędziego, by odpuścił Panu grzechy. Nelly zna treść mego listu, czytałam go jej i opowiedziałam jej o wszystkim, wie wszystko..."

Lecz Nelly nie spełniła zlecenia: wiedziała o wszystkim, lecz nie poszła do księcia i umarła nieprzejednana.

Gdyśmy wrócili z pogrzebu, poszedłem z Nataszą do ogrodu. Dzień był gorący, jaśniejący blaskiem. Za tydzień Ichmieniewowie mieli wyjechać. Nataszą spojrzała na mnie długim, dziwnym spojrzeniem.

— Wania — powiedziała. — Wania, przecież to był sen!

— Co było snem? — zapytałem.

— Wszystko, wszystko — odrzekła — wszystko, co było w ciągu tego roku. Wania, dlaczego ja zburzyłam twoje szczęście?

I w oczach jej wyczytałem:

"Moglibyśmy być na zawsze szczęśliwi razem."

1

Mojżesz Saphir (1795-1858) — znany ówcześnie satyryk.

2

Mowa o gazecie, wydawanej w Lipsku w połowie ubiegłego stulecia.

3

Krytyk literacki B., o którym kilkakrotnie mowa w powieści, to Wissarion Bieliński. Rękopis — to pierwsza powieść Dostojewskiego Biedni ludzie, którą Bieliński czytał w rękopisie w r. 1845, a która drukiem ukazała się w r. 1846. Swój pogląd na Biednych ludzi wyraził Bieliński w artykule Pietierburgskij sbornik, opublikowanym w czasopiśmie "Otieczestwiennyje Zapiski", 1846, nr 3.

4

Aleksander Sumarokow (1718-1777) poeta, tragediopisarz. Dokonał przeróbki Hamleta, zapoznając w ten sposób publiczność rosyjską z Szekspirem.

5

Popularni w swoim czasie bohaterowie dwóch romansów historycznych Zagoskina — Roslawlew, czyli Rosjanie w roku 1812 (1831) oraz Jurij Miloslawski, czyli Rosjanie w roku 1612 (1829).

6

Cytat z komedii Gogola Rewizor (akt I, scena I, kwestia Horodniczego). Zdanie to stało się ogólnie przyjętym powiedzeniem, oznaczającym, że wszystko powinno być w miarę, bez przesady.

7

W początku wieku XIX ukazało się pod tym tytułem kilka romansów pseudohistorycznych, m.in. Książę Pożarski i niżegorodzki mieszczanin Minin, czyli Odsiecz Moskwy w r. 1612.

8

Mowa tu zapewne o bohaterze komedii Chmielnickiego Zamki na lodzie Wozdusznyje zamki, 1818), dymisjonowanym miczmanie Alnaskarze, który marzy o sławie i odznaczeniach.

9

Mowa o opowieści romantycznej Mikołaja Polewoja Abadonna (1834).

10

Ironiczna aluzja do gazety "Północna Pszczoła" ("Siewiernaja Pczeła"), wydawanej w latach 1820-1860.

11

Bieliński, o którym tu mowa, istotnie zmarł na suchoty w r. 1848.

12

Mowa o soborze św. Isaakia.

13

Car Aleksy Michajlowicz panował w latach 1645-1676. Historia Karamzina — Historia Państwa Rosyjskiego (Istorija Gosudarstwa Rossijskogo, 1818), pierwsza nowoczesna monografia dziejów Rosji, doprowadzona do okresu tzw. Smutnego Wriemieni i nie ukończona.

14

Fragment wiersza J. Polońskiego Dzwoneczek, ogłoszonego w r. 1845.

15

Mowa o bohaterze komedii Gogola Ożenek, poruczniku Żewakinie, przedstawionym jako wielki śmieszek.

16

Zapewne aluzja do trzęsienia ziemi, które istotnie nawiedziło Lizbonę w r. 1755.

17

Powiedzenie przypisywane Molierowi, brzmi jednak inaczej: ii m'est permis de reprendre mon hien ou je le trouve (wolno mi odebrać moją własność od tego, u kogo ją znajduję), odnosi się bowiem do rzekomego plagiatu, popełnionego przez Cyrana de Bergerac, który przywłaszczył sobie kilka scen z komedii Moliera.

18

Imiona tych dwóch postaci (w oryg. Lowinka i Borinka) wzorowane są na wspomnianych w komedii Gribojedowa Mądremu biada, w kwestii Riepietiłowa, imionach dwóch młodzieńców, paplających "postępowo" frazesowiczów, Lewona i Borinki.

19

Mowa o utworze Lwa Tołstoja, ogłoszonym w wydaniu książkowym w r. 1856.

20

Aluzja do słynnych Tajemnic Paryża Eugeniusza Sue, ogłoszonych po raz pierwszy w odcinku paryskiego "Journal des Debats" w latach 1842-43.

21

Mowa o reformach zapoczątkowanych około r. 1860.

22

Mowa tu o Iwanie Turgieniewie, który w powieści W przededniu (1860) podobną wypowiedź wkłada w usta bohatera książki, Bierseniewa.

23

Puszkin, Eugeniusz Oniegin, 6, XXI.

24

Mowa tu zapewne o Tołstoju, który ogłaszał w odstępach dwuletnich poszczególne części swojej autobiograficznej trylogii: Dzieciństwo, Lata chlopięce, Młodość, oraz Gonczarowie, który powieść swoją Oblomow pisał przez dziesięć lat (1849-1859).

Content

Fiodor Dostojewski SKRZYWDZENI I PONIŻENI

CZĘŚĆ PIERWSZA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

ROZDZIAŁ DWUNASTY

ROZDZIAŁ TRZYNASTY

ROZDZIAŁ CZTERNASTY

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY

CZĘŚĆ DRUGA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

ROZDZIAŁ JEDENASTY

CZĘŚĆ TRZECIA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ PIERWSZY

ROZDZIAŁ DRUGI

ROZDZIAŁ TRZECI

ROZDZIAŁ CZWARTY

ROZDZIAŁ PIĄTY

ROZDZIAŁ SZÓSTY

ROZDZIAŁ SIÓDMY

ROZDZIAŁ ÓSMY

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

OSTATNIE WSPOMNIENIA

1