Паплаўскі Алесь

Пастка для рэха

Пастка для рэха

Паплаўскі Алесь

Аповесці

Пастка для рэха

1

Я не Дыяген, але і мне іншы раз хочацца пажыць у бочцы. Некалькі дзён… Каб зразумець сябе, каб упэўніцца, што адзінота, якой баюся больш за ўсё на свеце і якая вымушае мяне знацца нават з тымі людзьмі, якія раздражняюць мяне, насамрэч вялікі падарунак, і ад яе можна атрымліваць асалоду. Напэўна, гэты вар’яцкі ўчынак, калі б я на яго адважыўся, і стаў бы тым выратавальным пратэстам супраць майго мінулага, бо так блізка да сябе я яшчэ ніколі не набліжаўся.

Памяць… Скрынку з яе прахам я старанна захоўваю ў старэнькім шыфаньеры, сярод рознай «непатрэбшчыны», побач з зачытаным да дзірак томікам Дастаеўскага. І калі мне робіцца сумна, а такое са мною здараецца часта, я выцягваю з яе пажоўклыя ад даўніны лісты і пачынаю іх прагна чытаць. Чытаць уголас… І тады да мяне вяртаецца яна — жанчына, знявераная чаканнем…

Я — эгаіст… Так лічаць усе. І я звыкся з гэтым. Бо калі табе кожны дзень нагадваюць, што ты дурань, дык міжволі пачынаеш сумнявацца ў сваіх сапраўдных здольнасцях.

«Ку-ку!.. — хочацца мне падражніць гэтых самаўпэўненых задавак. — Высякайце лясы! Помсціце прыродзе! Але памятайце, я — гэта вы, вы — гэта я. І падабенства наша неаспрэчнае. Нас яднаюць дзве рэчы: імкненне адваяваць сваё месца за абедзенным сталом і імкненне аддаваць сябе цалкам, усяго, тым, хто аднойчы нам здрадзіць…»

— Гэй!.. — вытужваю я. — Добры дзень, сабачыя дзеці!..

Недзе на донцы маёй свабодалюбнай душы, у самым яе куточку, варухнуўшыся ад спакуслівай злараднасці, скаліцца самаўпэўненасць — абараняць годнасць, аказваецца, таксама нялёгка. Словы застраюць у горле. Словы скажаюць сапраўднасць. Наваколле абрастае рэхам. І жанчына ва ўзросце — тая, што пляцецца паперадзе з вялікімі гаспадарчымі торбамі, — збянтэжана азіраецца. На яе твары стомленасць і раздражненне.

— Вар’ят!.. — чытаю я ў яе палахлівых блакітных вачах.

Пад прыцэлам з’едлівага, пакрыўджанага позірку адчуваю як ніколі сваю нікчэмнасць. І мною авалодвае страх. Магчыма, у такія хвіліны я і сапраўды падобны да вар’ята. Але я — не вар’ят… Я — пасіўны спажывец уражанняў. І мне самотна ў гэтым горадзе гіпсавых статуй. Адзінока і жахліва… Бо надзея на тых нешматлікіх, якія разважаюць не так, як я, мізэрная... Ім не да мяне, тым больш не да маіх вар’яцкіх думак. Ім толькі б «нагаварыць» праблему. Памры я, і праз хвіліну ніхто з іх не заўважыць майго знікнення.

Угнуўшыся, праціскаюся праз вузкі праход паміж дзвюма дзевяціпавярхоўкамі. Пераадолеўшы гэты складаны ў псіхалагічным разуменні шлях, з палёгкаю ўздыхаю. Вось ён, мой дом — месца, непрыгоднае для жыцця. Дзверы ў пад’езд адчыненыя. За імі — самота. За імі — цішыня, да якой немагчыма прывыкнуць… Недзе там, на трэцім паверсе, у пашарпаным ад часу шыфаньеры, у суседстве з зачытаным томікам Дастаеўскага, схаваная скрынка з прахам маёй памяці… І з галасамі ніадкуль… З галасамі з майго далёкага прывіднага юнацтва — несапраўднымі, міфічнымі…

І куды толькі дзяюцца гукі?.. Гэтае пытанне я задаю сабе неаднойчы, хоць і ўпэўнены: гукі пасяляюцца ў скрынцы з прахам маёй памяці, побач з пажоўклымі ад даўніны лістамі — лістамі ад яе…

Мне за сорак. І калегі называюць мяне Адольфавічам. Не з ветлівасці, вядома, а па завядзёнцы. Наўмысна прапускаюць імя. А так хочацца, каб хоць калі-нікалі мяне называлі Жэнікам.

Сям’ёй я не абзавёўся, і з-за гэтага, напэўна, усе мае нязручнасці ў жыцці... А яшчэ з-за імя бацькавага... Як толькі не дражнілі мяне ў дзяцінстве: і фашыстам, і Гітлерам, і Дольфам. Дарэчы, апошняя мянушка прыклеілася неадчэпна. Яна так і не знасілася ад частага ўжывання, як я на тое разлічваў. Памяняла некалькі літар. І набыла змяншальна-ласкальныя абрысы: Дольчык....

Адна са шматлікіх маіх кепскіх звычак — празмернае балабольства па тэлефоне. Напэўна, гэта ўсяго толькі неабходнасць выказацца, крайнасць, як любіць сцвярджаць мая суседка па лесвічнай пляцоўцы. Бадай, я з гэтым мог бы пагадзіцца, калі б не адно «але». На голад зносін з людзьмі я не пакутую. Хаця ў выбары суразмоўцаў прывярэдлівы. Мне падабаюцца разумныя і шчырыя людзі. А каму яны не падабаюцца? Магчыма, у тых, што гадзінамі вісяць на другім канцы тэлефоннага проваду, такія ж апраўдальныя прычыны сваёй празмернай балбатні. Што да мяне, дык я нічога асаблівага ў сваім занятку не бачу. Хіба што адно: датэлефанавацца да мяне ўвечары практычна немагчыма.

На гэты раз тэлефонны званок застае мяне на лесвічнай пляцоўцы — настойлівы і, здаецца, варты таго, каб паскорыць хаду. Аднак не спяшаюся — «дасталі»… Хочацца адключыцца ад усіх спраў, хочацца пабыць аднаму. Ведаў бы зараз той, хто ўпарта спрабуе датэлефанавацца да мяне, пра гэтыя мае думкі. Сто пудоў — пакрыўдзіўся б… Ну і няхай сабе не ведае… Нашто крыўдзіць людзей без прычыны?..

У кватэры холадна і няўтульна. Цяпло пакуль што не ўключылі. Паветра спёртае, з дамешкам сырасці. Гэта пахі халасцяцкага жытла — атрутныя, якіх нельга выветрыць, такія ж, як і ў майго суседа, сямідзесяцігадовага бабыля, што жыве на паверх ніжэй. Баюся я гэтага смуроду — смуроду няўпэўненасці ў заўтрашнім дні, — і як магу баранюся ад яго. Але ён нахабна прасочваецца ў маю цесную келлю праз усе вераемныя і невераемныя шчыліны. Прасочваецца з другога паверха, з кватэры сямідзесяцігадовага бабыля-суседа. І тады ад безвыходнасці я расчыняю насцеж вокны, не разумеючы, што атрута гэтая жыве ўва мне самім і лепш праветрыць не памяшканне, а сваю душу.

І ўсё-такі я не хачу жыць так, як жыве мой сусед… Разбаўляю атрутнае паветра водарам смажанай бульбы. У стамляльную аднастайнасць няхітрага занятку ўторкваецца раздражняльнае бзыньканне тэлефона. Вагаюся хвіліну-другую і здымаю трубку. Тэлефануе мая даўняя знаёмая. Настолькі даўняя, што не магу нават аднавіць у памяці яе імя. У голасе жанчыны ноткі іроніі.

— Дольчык, ты дзе швэндаешся?!

— А што? — здзіўлена пытаюся я, хаваючы сваё раздражненне.

— У цябе, Дольчык, дзве крайнасці ў жыцці: альбо ты гадзінамі вісіш на тэлефоне, альбо…

Яна абрывае думку на паўслове. Аднак мне зразумела, што яна хоча сказаць.

— Ве-да-а-еш… — звыкла зацягваю я, каб прыгадаць імя жанчыны, але, так і не здолеўшы зрабіць гэтага, запаўняю ўзніклую паўзу няшчырым выбачэннем. — Даруй, я табе патэлефаную пазней. Тут у мяне акурат…

Закончыць свой апраўдальны сказ пра недасмажаную бульбу не паспяваю.

— Ну, не… — спыняе мяне яна. — Вялікі дзякуй… Ведаю, як ты мне патэлефануеш… Не турбуйся, доўга я цябе не затрымаю. Патрывай некалькі хвілін. Тут у нас заўтра ад універсітэта паездка ў Полацк намячаецца. Студэнты з гістарычнага факультэта ладзяць. Ёсць вольнае месца. Ад’язджаем з аўтавакзала. А шостай гадзіне раніцы… Так што, калі жадаеш, давай з намі…

— Ты што? А праца?..

— Прыдумай нешта… Адпрасіся, нарэшце. Няўжо табе нецікава прайсціся сцежкамі свайго юнацтва? Ты ж вучыўся ў Полацку…

— Вучыўся, — выціскаю я праз сілу і лаўлю сябе на тым, што не слухаю яе. Думкі заняты нечым іншым — далёкім і недасяжным. Да рэчаіснасці мяне вяртае пах прыгарэлай бульбы. Але не бягу да пліты. Валька тараторыць як заведзеная. Успомніў!.. Гэтую жанчыну завуць Валькай. А яшчэ яна выкладчыца нашага дзяржаўнага універсітэта і мае вучоную ступень. Назваць яе Валькай язык не павярнуўся.

— Валянціна Міхайлаўна, неяк няёмка. Я ж не студэнт... Хто паедзе з дарослых? — гэта ўсё, што я здатны вымавіць.

— Дольчык, не дуры галаву. Табе ўсё жыццё перад усімі няёмка. І перастань прыкідвацца вялікім пакутнікам. Не едзеш, так і скажы… Карацей, надумаеш, патэлефануй мне...

— Валянціна Міхайлаўна!

— Усё, Дольчык, усё!.. У мяне ад цябе вуха баліць. Чакаю званка…

Дадаць нешта ў сваё апраўданне спазняюся, кароткае бзыканне ў трубцы крадзе яе голас. Ляніва плятуся на кухню, перапоўненую гаркавым смуродам гарэлай бульбы. Адключаю газавую пліту і адчыняю фортку…

Скрынка з прахам маёй памяці недзе за сцяной, у старэнькім пашарпаным шыфаньеры. І яе сёння зноў давядзецца адчыняць…

Выстава, якую ладзіў Саюз мастакоў у Палацы культуры вытворчага аб’яднання «Шкловалакно», лічылася на той час скандальнай. Мікалай Рэрых, Марк Шагал, Чурлёніс — асобы супярэчлівыя ў мастацтве. Таму ў вестыбюлі палаца было людна. Але не заўважыць гэтай бялявіцы ў блакітнай вязанай блузцы я не мог. Ёсць людзі, якія валодаюць нейкай невытлумачальнай, магічнай энергіяй. Інтэлігентнасць дзяўчыны не цяжка было распазнаць, нават кідалася ў вочы. З натоўпу яна выдзялялася не так сваёй прыгажосцю, як абаяльнасцю. І мне падалося, што яна таксама ўпотай сочыць за мною. Аднак падысці не адважваўся. У знаёмствах з дзяўчатамі лічыў сябе слабаком. І калі выпадала такая нагода, цалкам давяраўся лёсу.

Счакаў, каб у зале засталося як мага меней людзей, пасмялеў і наблізіўся да дзяўчыны. Тая разглядвала рэпрадукцыю карціны Мікалая Рэрыха «Спаленне цемры» і не звярнула на мяне ўвагі.

— «…Камень спачывае на падушцы, на незвычайным пастаменце з мармуру», — іранічна працытаваў я некалі пачутае выказванне з «Агні-Ёгі», дэманструючы сваю дасведчанасць у творчасці Рэрыха.

Бялявая скоса паглядзела на мяне і нічога не сказала.

— «Глыбока схавана тое Сховішча, і многія з нас не здагадваюцца, што ў час нашага сну Белае Брацтва спускаецца па тых галерэях на сваю начную пачэсную варту…» — выпаліў я пасля хвіліннага маўчання.

— З гэтай «начной вартай» Мікалай Канстанцінавіч знаёміць нас у іншай сваёй карціне, «Скарбніца гор», — прыхільна зірнула на мяне дзяўчына і дадала: — У Сховішчы тым вялізнае скопішча горнага крышталя, а ў таемным залацістым святле патанаюць постаці ў доўгіх балахонах. У руках Галоўнага — Чаша с полымем і невыразна акрэслены прадмет...

Я ў боязі падацца ў яе вачах невукам няўпэўнена пацікавіўся:

— Можа гэта і ёсць той самы Камень, які прыводзіць рытм нашай Планеты ў адпаведнасць з Касмічным магнітам?

— Магчыма, — усміхнулася дзяўчына.

Мне здалося, што ў яе рухавых зрэнках пасялілася іронія. А яшчэ, напэўна, смутак...

— Адкуль вы ведаеце пра Камень? — пацікавілася яна нечакана.

Я паціснуў плячыма:

— Чытаў недзе.

— Чыталі, але амаль нічога не зразумелі? — з’едліва спытала дзяўчына.

«Хіба так знаёмяцца?» — падумаў я і з жалем і крыўдаю паглядзеў на бялявіцу. Выдавала на тое, што скептычная ўсмешка прыляпілася да яе вуснаў неадчэпна і разлічваць на нейкую паблажлівасць марна.

Аднак я перабольшваў… Як заўсёды…

— Ведаеце, чаму людзі баяцца смерці?.. — нечакана спытала яна. Не без іроніі, вядома.

Я падрыхтаваўся да чарговага розыгрышу.

— Таму, што яны не разумеюць, што такое Вечнасць… Рэрых падарыў нам магчымасць дакрануцца да яе поглядам. Кожны яго твор прасякнуты Прыгажосцю і Вечнасцю. Узіраючыся ў яго палотны, мы сутыкаемся са сваім глыбінным «Я», са сваім Духам. Бо чалавек найперш ёсць Дух. А жыццё — гэта хучэй сон, чым сапраўднасць… Наша душа спачывае ў «труне», якую мы называем целам…

Я баяўся спалохаць сваімі неразумнымі пытаннямі яе думкі і маўчаў.

— Мінулае, сапраўднасць і будучыня — існуюць адначасова. Зямля — гэта толькі месца іспыту нашай Вартасці, Творчасці і месца апошняга Суда. Тут мы праходзім духоўны адбор. Кожны з нас носіць свае «шалі» за пазухай. Імі мы і адважым сабе той кавалак, якога заслугоўваем. Недаравальны грэх — гэта ўяўляць сябе Богам…

— У кожнага з нас сваё разуменне дабрыні… Вечнасці таксама…

— Вы не згодныя? — зірнула яна на мяне недаверліва.

— Што вы!.. — захваляваўся я. — Болей таго, я не супраць прадоўжыць з вамі гэтую тэму, але, здаецца, нас хутка папросяць з залы. Да закрыцця выставы застаюцца лічаныя хвіліны, — выціснуў я і заклапочана зірнуў на гадзіннік. — Вы не супраць, калі мы прагуляемся ля Дзвіны?

Гэта было нахабства. Аднак па-іншаму я не мог. «Зараз, альбо ніколі», — вырашыў я цвёрда.

— Насупраць гатэля ёсць буфет… Калі жадаеце, магу пачаставаць вас кавай, — смела прапанаваў я. — Альбо півам… Ну-у-у, згаджайцеся… Раскажаце пра Камень?

Маё пытанне засталося без адказу…

Мы спускаліся па каменных прыступках уніз да Дзвіны, а мне здавалася, што я спускаюся ў апраметную нечай душы. З лабірынтаў сховішча чужой дабрыні, смутку і самоты веяла трывогай і невядомасцю. І мне захацелася як мага хучэй перажыць гэтыя хвілінныя нязручнасці…

— Ой, ды тут і ўпасці нядоўга! — засумнявалася дзяўчына, спатыкнуўшыся. Як выявілася, зачапілася абцасам боціка за вышчарбленую каменную прыступку. Я азірнуўся. Яе рука нехаця кранулася майго пляча. Ад яе сыходзіла магічная прыцягальная цеплыня. Нашы крокі адгукаліся гулкім рэхам. Жалезныя поручні апякалі далоні ледзяным холадам. Мяне здзіўляла не столькі бестурботнасць дзяўчыны, якая з лёгкасцю даверылася мне, колькі смеласць маёй прапановы. Гэта быў парыў нахабства, вераломства вечна палахлівага майго «Я». Гэта была радасць, якую людзі чакаюць усё жыццё. Я шукаў у яе бяскрыўдных словах схаваны сэнс. Шукаў і не знаходзіў яго. Бо жаданне паверыць, што гэта і ёсць тая — адзіная, з якою я марыў ісці па жыцці поруч, тая, якая зможа дапамагчы мне выжыць у гэтым жорсткім, вар’яцкім свеце, перамагала ўсе астатнія мае эмоцыі. Мне хапіла аднаго толькі выпадковага дотыку яе далоні да майго пляча. Я ад хвалявання ўсміхнуўся і ў надзеі зірнуў на дзяўчыну. Але маёй шчаслівай усмешкі яна не заўважыла…

У яе былі выразна акрэсленыя рысы твару: вялікія зялёныя вочы, акуратны нос. А яшчэ ў яе было чулае сэрца. Толькі добразычлівасць у краіне, дзе яна нарадзілася, была раднёю неабароненасці. І, пэўна, яна пра гэта нават не здагадвалася.

У рэстаране было бязлюдна. Маладзенькая афіцыянтка паклала перад намі меню.

— Што будзем піць: гарбату, каву? — спытаў я нясмела.

— Я — каву, — папрасіла Ліда. Так, як выявілася, звалі дзяўчыну.

Я заказаў кубачак кавы, а сабе куфаль піва.

— Раскажы мне пра Камень, — папрасіў я, нібыта іншых тэм для размовы не існавала.

— Баюся, ты не падрыхтаваны ўспрыняць сэнс гэтай дзіўнай гісторыі.

Я пакрыўджана зірнуў на Ліду:

— Не падрыхтаваны?..

— Не падрыхтаваны духоўна, — паправілася яна. — Ды і гісторыя доўгая…

— Абяцаю быць уважлівым слухачом.

Яна адпіла кавы і загадкава прыжмурылася.

— Што ж, слухай. Гэты Камень трапіў на Зямлю з адной далёкай зоркі, — распачала яна свой аповед. — На тым месцы, дзе ён з’явіўся ўпершыню, і ўтварылася знакамітая Шамбала. Менавіта ў гэтай краіне, паводле легенды, на вежы Рэгдэн-Джапо, у асобным памяшканні захоўваецца і зараз гэты Камень. Сцвярджаюць, што незвычайны «пасол» Сусвету ўтрымлівае ў сабе невядомае нашай навуцы рэчыва, якое дапамагае захоўваць вібрацыі Космасу. На радасць людзям, з Каменя ідуць магічныя промні. І не існуе гэтым промням перашкоды. Па свеце блукае кавалак ад гэтага Скарбу. Яму наканаваны шлях Вестуна. Гэтая часцінка душы Арыена апавяшчае Чалавецтва аб Вялікіх Сусветных падзеях. Яна захоўвае ў сабе магічную сувязь з галоўным Каменем, і мэта яе — яднанне з Вялікім Брацтвам. Валодаюць ёю — людзі абраныя. І прыносіцца той каменьчык нечакана, зусім невядомымі асобамі. Тым жа нечаканым шляхам, у патрэбны час, Камень знікае, каб паявіцца зноў у вызначаны тэрмін, але ўжо у зусім іншай краіне. З’яўленне Каменя азначае, што наспеў час магутнасці гэтай краіны. Дар Арыена прыносіць з сабою і асабісты Запавет, які павінен быць абавязкова выкананы.

Дзяўчына змоўкла і адпіла з кубачка.

— Што гэта за Запавет такі? — спытаў я нецярпліва.

— Поводле ўсходняй легенды: «Скарбніца падрыхтавана і вораг не возьме залачонага шчыта. Чакайце Каменя!» Каменем у свой час валодаў Напалеон, але — не без умяшання ліхіх сіл — пагасіў сваю зорку. Камень быў дадзены яму ў Марсэлі невядомай асобай, а ён падарыў яго Жазэфіне, тым самым парушыў Указ — не нападаць на Расею. Каменем валодаў і Аляксандр Македонскі, які распачынаў вялікую справу — уз’яднанне Азіі з Еўропай, аднак і ён аддаў Камень сваёй каханцы Мелісе.

Дзяўчына хітра зірнула на мяне:

— Жарсць і эмоцыі кіравалі іх учынкамі. Камень павінна насіць жанчына, якой мужчына аддасць яго для выратавання Свету…

Яна замаўчала. Не ўсё, вядома, зразумеў я ў гэтай заблытанай гісторыі, аднак лезці з пытаннямі не адважыўся. «На ўсё свой час», — падумаў з перакананасцю, што сустрэча гэтая не апошняя. І я не памыліўся… З Лідаю мы жылі ў адным інтэрнаце. Аднак сустрэчы не маглі стаць працяглымі, як я на тое спадзяваўся. Вучоба мая ў тэхнікуме заканчвалася. А куды размяркуюць на працу, я пакуль яшчэ не ведаў...

2

— Генік!.. Сынок!.. Гэта бальніца, а не інстытуцкая лабараторыя… І чаму вас вучаць у тых інстытутах зараз?..

Гэтае зневажальнае яўрэйскае «Генік» псуе настрой канчаткова. Жэнік цярпліва выслухоўвае папрокі загадчыка хірургічнага аддзялення і маўчыць. Адмысловец з яго і сапраўды пакуль што неважнецкі… Вопыту не стае і ведаў малавата. Але адкуль таму вопыту ўзяцца? Чарніла і тое не паспела высахнуць на дыпломе: малады, зялёны. «Але хіба гэта прычына для здзекаў?» — думае Жэнік, пакрыўджана пазіраючы на загадчыка. Можна, вядома, паказаць характар, агрызнуцца, бразнуць дзвярыма: «Які я вам Генік?» Можна, але не з яго характарам. Характар не перайначыш. Што зробіш, калі яму дастаўся такі? Тым больш што заўвагі слушныя. І работы ў бальніцы праз край, і медперсаналу не хапае.

— І чаму вас вучаць у тых інстытутах зараз?.. — назойліва перапытвае Сурто, мужчына сярэдняга ўзросту, таўсташчокі, са стомленымі загноенымі вачыма.

— Іван Пятровіч! — умешваецца ў размову дзяжурная медсястра. — Хіба мы з вамі іншымі былі?.. Памятаеце, як вы…

— Іншымі, — катэгарычна спыняе медсястру загадчык хірургічнага аддзялення. — Я, ва ўсякім выпадку, дыплом свой не за грошы купіў. А калі і не цяміў у нечым, дык не саромеўся запытацца лішні раз.

— І я не купляла… Але і па нашым часе розныя шустрыкі знаходзіліся. Не за грошы, дык за блат атрымлівалі, — не згаджаецца з ім дзяжурная медсястра. — Хіба мала такіх праз вашыя рукі прайшло? Дарэчы, з некаторых атрымаліся някепскія хірургі.

— Атрымаліся, — перакрыўляе яе загадчык аддзялення. — Дзе яны зараз, тыя касталомы? У бізнес падаліся?..

— Рыба шукае дзе глыбей, а чалавек дзе цяплей, — у голасе жанчыны чуецца няўпэўненасць.

— Быць нянькаю не збіраюся. Ні-ко-му-у… Бальніца — не тая ўстанова, дзе можна эксперыментаваць на людзях.

Схіліўшы галаву, як шкадлівы шкаляр, Жэнік слухае і па-ранейшаму маўчыць. Падумаеш, не запісаў у медкартку выніку аналізаў. Усё і так зразумела…

Свае выхаваўчыя лекцыі бурклівы загадчык ладзіць звычайна зранку, пасля чаго надоўга знікае некуды. Тады Жэнік выцягвае з шуфлядкі кіпу медыцынскіх картак і пачынае старанна вывучаць іх перад чарговым абходам…

Праца хірурга нудная і нецікавая. Кожны дзень адно і тое ж: прыклейваеш да твару скупую ўсмешку і: «Што вас турбуе?..»

Праз хвіліну ён адчыняе дзверы ў бальнічны пакой і накіроўваецца да хворага. Свой новы працоўны дзень, як і заўсёды, распачынае завучанымі да аўтаматызму словамі:

— Як вы сёння пачуваецеся?

Фальш гэтых слоў выдае інтанацыя. Аднак жыццё падпарадкоўваецца жорсткай дысцыпліне цярпення. Ён гэта ведае з уласнага вопыту. І хоць кожны з нас мае схільнасць да спагады і дабрыні, мы таксама даволі хутка звыкаемся з людскім горам. Асабліва, калі сутыкаемся з ім кожны дзень…

Увечары таго дня, калі трагічна загінула мама, у горадзе адключылі электрычнасць. Ненадоўга, праз некаторы час падачу яе аднавілі, аднак адчуванне дыскамфорту, выкліканае гэтым раптоўным адключэннем, засталося. І ўвогуле, Жэньку здалося, што са смерцю мамы ў свеце парушыўся выпрацаваны часам баланс агульнай раўнавагі. Дабрыня, на якую спадзявалася чалавецтва, згубіла свой сэнс. Апраметны плявок Сатаны — і шасцярню ў гадзінніку Жыцця заклініла…

Дзяцінства для яго скончылася таксама ў той дзень. Дзіцё перастае быць дзіцём, калі пачынае разумець, што чалавек смяротны. Большая частка яго бесклапотнай пары прайшла ў інтэрнаце для дзяцей-сірот. Яму не было і шасці гадоў, калі не стала мамы. Даведзеная да суіцыду бацькам-тыранам, яна ўтапілася ў рэчцы, у яго на вачах. Памяць дасюль захоўвае тыя трагічныя фрагменты жнівеньскай раніцы: мамін пацалунак і развітальны крык — крык адчаю і бязмежнай любові:

— Жэнік!.. Сы-ы-но-о-к!..

Калі ён чуе гэтыя словы ад некага іншага — надрывістыя, знявечаныя жыццём, — ён міжволі ўздрыгвае. Уздрыгвае ад адчаю, бо ведае, дзе сапраўднасць, а дзе штучнасць.

— Я вярнуся! Я абавязкова вярнуся! Не асуджай мяне і даруй! Смерці няма, яе прыдумалі людзі!.. Прыдумалі, каб пасяліць у душах страх і сумненне…

Каб зразумець сэнс гэтых слоў, ён тады яшчэ не дарос. Не зусім разумее іх і сёння.

Што гэта: словы-апраўданне ці словы-надзея?..

Дрыготкія вільготныя пальцы балюча ўпіваюцца ў густую чупрыну. Мамін дотык тоіць дабрыню і прымус…

— Пажывеш у цёткі Валі. Яна добрая… Слухайся яе. Абяцай, што будзеш слухацца. Дай слова!.. Яна любіць цябе… Прывыкнеш…

З гэтага моманту ён і пачынае цяміць, што людзі нараджаюцца дзеля таго, каб да ўсяго прывыкаць.

Мама плача і роспачна цалуе яго. Дзіцячыя вусны смакуюць гаркавата-салёную вадкасць — прысмак маміных пацалункаў. Ён адхіляецца. Ён нічога не разумее. Толькі хто яму растлумачыць, што мамы няма ўжо?! У каго яму выпытаць таямніцу гэтых прагных маміных пацалункаў?..

Шмат пазней, калі ўсвядомяцца падрабязнасці той ранішняй трагедыі, якая дасюль вярэдзіць яго памяць, ён зразумее незразумелае: людзі нараджаюцца не толькі дзеля таго, каб да ўсяго прывыкаць, а яшчэ і дзеля таго, каб заслужыць для сябе Вечнасць. Зразумее і пранясе гэтае разуменне праз усё жыццё. Пранясе ў сваім сэрцы. Лёс не аднойчы будзе помсціць яму за шчырыя, а значыць, безабаронныя пачуцці. Але вера — вера ў Справядлівасць — будзе дапамагаць яму выблытвацца з самых неверагодных, з самых складаных жыццёвых сітуацый. Вера навучыць яго па-філасофску ставіцца і да цяжкасцей, і да нешматлікіх радасцей. Напэўна, маміны словы — вылепленыя з пацалункаў — і стануць для яго тым выратавальным маячком, на які будзе імкнуцца яго бязвінная душа… Імкнуцца, каб выжыць… І ў яго крохкай дзіцячай свядомасці ніколі не паселіцца зло, бо яму там не будзе месца. Бо разуменне Справядлівасці пасялілася там задоўга да той жнівеньскай раніцы… І будзе жыць заўсёды.

…Памятай, смерці няма, яе прыдумалі людзі, каб сеяць у душах страх і сумненне…

3

Буднік — чалавек непрадказальны. Што ў яго галаве, ніхто не ведае. Не прывык ён загадзя планаваць сваё жыццё. Мала што можа заўтра здарыцца. Як кажуць, усе пад Богам ходзім...

— Ну, наконт Бога… ты гэта прыплёў, Буднік, — хітра ўсміхаецца Лупонік, мужчына нявызначанага ўзросту, з доўгім прамым носам і густой рыжай чупрынай. Гэта ў яго доме Буднік днюе і начуе некалькі ўжо тыдняў. Так бы мовіць, здымае невялічкі пакойчык на другім паверсе. Здымае — сказана недакладна: пасяліўся і жыве, як у сябе дома. У думках Лупонік, само сабой, пратэстуе супраць такога суседства, але то ў думках. А на справе маўчыць, церпіць. Запазыка ёсць за Лупонікам перад гэтым чалавекам. Колішняя запазыка, недаравальная. І ўсё роўна праўдзівая мэта візіту свайго госця Лупоніку невядомая. А карціць даведацца, цікавасць выплюхваецца аж праз край. Якое ліха прывяло яго сюды? Не вытрымаў нарэшце, спытаў д’ябла і цяпер не рады. Буднік адно павялічыў таямніцу, зацяўся. Швэндаецца невядома дзе, а калі не, дык сядзіць у пакоі невылазна, замкнуўшыся… Сёння таксама прыплёўся наранку аднекуль. Зноў не начаваў дома, вылупак бяздушны…

— Цёмны ты чалавек, Лупонік. Не кеміш у жыцці нічога!.. Не кеміш!.. — адрывае яго ад дакучлівых вярэдлівых думак Буднік і прытворна ўздыхае: — Прытрымлівацца левых поглядаў — не азначае яшчэ не верыць у Бога. Хіба гэта не Бог вылучыў мяне сярод астатніх? — праводзіць ён указальным пальцам па сваім няголеным твары. Ад правага вока праз усю шчаку цягнецца ружовы шрам. — Нездарма, відаць, Ён мяне пазначыў…

Няўклюдна выблытваецца з доўгага чорнага паліто і падыходзіць да вакна. За акном восень і заледзянелы сум Вечнасці. У мокрай гушчэчы дрэў Дзвіна, за ёю спавітая бясколернай смугою полацкая Сафія. Халады даўно ўжо апанавалі гэты горад. І ад іх калючай варожасці дрыжыкі па целе...

— Жыццё, Лупонік, падмануць немагчыма. Сацыялісты таму і пралічыліся, што адмежаваліся ад простага люду. А людзі, Лупонік, абяццанні любяць… Людзям хочацца відавочнага раю, няважна, дзе: на зямлі ці на небе. Яны не звыклі доўга чакаць, ды абяцанні сацыялістаў зацягнуліся. Ім бы да нечага новага дакумекацца, аднак розуму на тое новае не хапіла. Вось і атрымалася з краінай ні Богу свечка, ні чорту галавешка…

Лупонік згодна ківае галавой: «Хто яго разбярэ, гэтага Будніка?» Ён і тады яшчэ, калі яны вучыліся ў адным тэхнікуме, нос задзіраў, праўда, тады Лупонік не баяўся пярэчыць яму. А зараз... Хрэн яго ведае, што ў галаве ў гэтага бандыта?

— Ты калі-небудзь бачыў сабаку з каўбасою на шыі? — працягвае занудлівы маналог Буднік. Адрывае ад падлогі цяжкія свінцовыя вочы і з’едліва ўсміхаецца. — І не ўбачыш ніколі… Свет, Лупонік, гэта, даруй мне за банальнасць, вялікі тлусты зад, які кожны хоча напіхаць тым, чым яму хацелася б…

— А што рабіць? — збянтэжана зіркае на яго Лупонік. Прыкідваецца, трэба ж неяк падтрымліваць размову.

— Жыць, браток… Людзі не лекары і не нянькі. Тут адно з двух: альбо цябе паважаюць, альбо ты ніхто. Самае галоўнае ў жыцці для чалавека — гэта самасцвярджэнне, — працягвае Буднік. — Калі ж чалавек пачынае губляць упэўненасць, ён здольны на любыя ўчынкі…

— А справядлівасць?..

— Некалі і я наіўна лічыў, што ўсе нашы беды ад нашай беднасці. Аднак з цягам часу зразумеў, што людзі, у большасці сваёй, шалеюць ад багацця. Дзеля хвіліннай пацехі яны ідуць на любую змову са сваім сумленнем. Кім толькі не даводзілася мне быць у свой час… Нават загоншчыкам у Пушчы быў. Гэта пасля так званай перабудовы ўжо. Пасля таго як мяне з дырэктара лясгаса выперлі. Я гэта да таго, Лупонік, што на сваім вяку з рознымі людзьмі мне даводзілася сутыкацца…

Буднік адыходзіць ад акна і заклапочана чухае патыліцу.

— Загоншчыкам, гаворыш? А што гэта такое? — працягвае патураць яму Лупонік.

— Гэта калі ты заганяеш звера на нумары, замест сабак значыцца… Звычайная працэдура быццам бы… — Буднік змаўкае і пачынае кашляць. Адкашляўся, працягвае: — Часцей за ўсё на паляванне ў пушчанскі лес прыязджалі немцы — «гансы», як мы іх тады называлі. Нейкі барон Фокінштайн наладзіў сапраўдны бізнес на гэтым. Плата бралася за кожны стрэл. За трафеі разлічваліся асобна, ды яны звычайна не забіраліся. «Гансаў» вабіў азарт, а не трафеі. Яны стралялі па цяжарных самках, стралялі па маладняку, ім усё роўна было, па кім страляць. Яны стралялі, бо імі кіраваў азарт. А мы, егеры, — людзі дзяржаўныя, у службовых абавязках якіх было запісана: аберагаць, — заганялі гэтых цяжарных самак ім на нумары. Заганялі за грошы… за вялікія грошы, Лупонік…

— І што?

— Што?.. — злуецца Буднік. — А нічога… На сваёй радзіме «гансы» дазволіць сабе такога не маглі б, а ў нас — калі ласка. Аднойчы адзін такі «ганс» на вачах у нас застрэліў лісу. Застрэліў — сказана замякка. Ён пальнуў у звера жаканам зблізку і ад таго застаўся хвост ды загрывак. «Гансы» рагаталі, а мне хацелася плакаць. Мне здавалася, што я таксама стаў дзічынай — мішэнню. Што аднойчы, калі я не выганю на нумар звера, яны пальнуць і па мне…

Пакой запаўняецца маўчаннем — працяглым і гнятлівым.

— Ладна, Лупонік, праехалі... Гэта голыя слоўцы, сцёртыя ад частага ўжывання. І не ўсё можна растлумачыць з іх дапамогаю, — цяжка ўздыхае Буднік — Жыццё толькі з узростам праяўляе да нас нейкую паблажлівасць. Забудзь пра тое, што я табе наплёў тут… Лады? І ідзі. Давай, давай, тупай. Мне аднаму пабыць трэба. Працы ў мяне, браток, шмат… Цяміш?..

Лупонік няспешна зачыняе за сабой дзверы. «Працы ў яго многа, — незадаволена бурчыць ён. — Здагадваемся мы пра тваю працу, сабака! Прыпёрся на маю галаву, філосаф гэткі…»

— Ну, што, выведаў што-небудзь? — шэптам сустракае яго ля парога жонка.

— Пайшоў ён!.. — злуецца Лупонік.— Выведаеш у яго… Як жа…

— Што ж ты яму аб гэтым не скажаш? Узяў і паслаў бы адкрыта…

— Ты яшчэ будзеш назаляць мне…

4

Прыгажосць існуе нават у думках. І разуменне яе ў кожнага сваё. Ва ўсякім выпадку, так некалі сцвярджала Ліда. Аднак, калі я спрабую ўяўляць свой горад з вышыні птушынага палёту, то задумваюся чамусьці не пра тое, што тут налеплена, а пра тых, хто наляпіў усё гэта. «Самае прыгожае ў прыродзе — гэта адсутнасць чалавека». Гэта не я. Гэта разумнік Бліс Карман. Жорсткая, але справядлівая думка.

Я не скептык, таму і мне хочацца верыць, што ў свеце валадарыць Хаос. Што межы паміж абсурдам і прыгажосцю размытыя да непазнавальнасці. І чалавека ад неабдуманых учынкаў утрымлівае страх быць пакараным, а не разуменне нейкіх эстэтычных ці біблейскіх пастулатаў. Гэта я да таго, што ў тыя далёкія юнацкія гады маімі пачуццямі кіравала не скупая мужчынская разважлівасць, а разбуральная сіла эмоцый. Тады я не здагадваўся нават, што за здзейсненае давядзецца рана ці позна несці адказнасць. Не важна, за што: за здраду ці за нерашучасць. Нерашучасць і ёсць першы крок да здрады. Менавіта з-за маёй нерашучасці пайшло наперакос усё маё жыццё. Бо можна падмануць усіх, але не сябе самога. Не хацеў бы, каб мая вандроўка ў далёкае і прывіднае юнацтва была ўспрынята чытачом як абсурднае жаданне знайсці апраўданне сваім колішнім учынкам, спробай засумнявацца ў сабе. Так, злачынцы заўсёды вяртаюцца на месца свайго злачынства. Але як бы хто ні палічыў, адмовіцца ад гэтай вандроўкі я не магу ўжо. Не магу, бо даўно ўпотай ад сябе самога сумую аб тым, што мне толькі належыць перажыць яшчэ. Сумую і спадзяюся на літасць лёсу, хоць і выдатна разумею, што сіл на гэта ў мяне не засталося ўжо…

Я люблю свой горад не настолькі моцна, каб ён мог палюбіць і мяне. Перакананы, ён не заўважыць майго раптоўнага знікнення. Ён спіць. А калі прачнецца, яму будзе не да мяне. Я сыходжу не развітаўшыся, як гэта робяць людзі пакрыўджаныя. Я пакрыўджаны на сябе. Пакрыўджаны за тое, што недастаткова люблю свой горад. Пакрыўджаны на сваю сённяшнюю скупую мужчынскую разважлівасць, бо разумею, што аднойчы мне давядзецца сюды вярнуцца, і невядома яшчэ, як мяне тут сустрэнуць.

Горад пакуль што не прачнуўся. Я крочу ціхай бязлюднай вуліцай, і тыя выпадковыя прахожыя, якія трапляюцца мне на шляху, падазрона азіраюцца. Напэўна, яны здагадваюцца, што спяшаюся я насустрач свайму далёкаму і прывіднаму мінуламу, а не насустрач сваёй будучыні, як гэта робяць яны. Не важна, што здагадваюцца, стрэлкі на маім кішэнным гадзінніку адлічваюць час у адваротным кірунку, і спыніць іх немагчыма ўжо... Нікому…

Надвор’е адпавядае настрою. Бясколернае неба нагадвае прэс агромністай сокавыціскалкі. Здаецца, шэрае радно аблокаў за суткі знасілася, і цяпер праз яго, нібыта праз дзіравае сіта, на зямлю сочыцца цягучая бясколерная вадкасць. «Прэс» незаўважна сціскаецца, і дробныя кроплі дажджу бяссільна драпаюць панурае, адрэстаўрыраванае непагаддзю да непазнавальнасці наваколле. Узіраюся ў гэтую безаблічную, тужлівую неабсяжнасць больш пільна, і мне пачынае здавацца, што сцяна звілістых ліній якраз-такі зараз і ўтрымлівае гэты цяжэзны «прэс», бо не было б яе, і пад тым нябачным цяжарам было б пахавана ўсё жывое. Пахавана навечна…

Горад задыхаецца ад нястачы паветра. Водар Вечнасці падмяняецца пахамі прэлага лісця і застаялым каналізацыйным смуродам. Мне здаецца, што гэта старое жыццё паспешліва выціскаецца новым. Відаць, хтосьці спрабуе такім чынам адцягнуць увагу людзей ад нечага галоўнага, неспазнанага яшчэ, вымушае на некаторы час забыцца і на пакуты, і на дробныя нязручнасці, і на смерць увогуле. Аднак для мяне гэтае жыццё цячэ цяпер у адваротным кірунку. Пачуццё тупой апатыі цесна пераплятаецца з разуменнем бессэнсоўнасці ўсяго таго, што адбываецца. У Свеце ўтварылася бездань, з якой выбрацца нельга ўжо. І ўсё, што мне застаецца цяпер, — гэта пакорліва чакаць і жыць успамінамі…

Ля аўтавакзала бязлюдна. На стаянцы насупраць — таксама. Хвалююся і мітусліва азіраюся. Горад спіць. Стрэлкі на гадзінніку над уваходам у будынак аўтавакзала застылі на лічбе дванаццаць, і невядома, поўнач зараз ці поўдзень. Двухпавярховая «гаргара» недаверліва зіркае паўсляпымі мурзатымі вокнамі…

Гэтую жанчыну я заўважаю зусім выпадкова. Цень ад будынка, пад карнізам якога яна хаваецца ад дажджу, надзейна засланяе яе ад чужых вачэй.

— Даруйце, вы часам не бачылі аўтобуса са студэнтамі? — кідаюся я да яе, абрадаваны. — Дамаўляліся, што будуць чакаць мяне на стаянцы. Прыйшоў, а іх няма, — скарджуся я.

Жанчына абыякава пазірае на мяне. Гэтая яе абыякавасць пачынае злаваць.

— Разумееце, «NEAPLAN» са студэнтамі… — настырна тлумачу я ёй.

— Што ты раскрычаўся: «NEAPLAN», «NEAPLAN»? Ту-ту твой «NEAPLAN»… Дзесяць хвілін назад, — прарывае жанчыну. — Спаць трэба меней.

— Хто крычыць?.. — злуюся я і плятуся да аўтобуснага прыпынку. Гарадскія аўтобусы, напэўна, яшчэ не ходзяць, і на што я разлічваю, цяжка сказаць.

— Мужчына! — спыняе мяне незнаёмая. — Сумку мне пакінулі?

— Ой!.. Даруйце!

— Бывае, — ужо прыхільна кідае жанчына.

— Бывае, — пакорліва згаджаюся я.

У паветры завісае цішыня. Такое ўражанне, што ніякай іншай мовай, акрамя мовы маўчання, гэтая жанчына не валодае.

— Трэба ж так спазніцца, — выціскаю я праз сілу.

— Мі-тус-ня… Нібыта з ланцуга ўсе сарваліся… Жывём і не ведаем, што нас чакае праз нейкую хвіліну… Каму трэба гэтая спешка?..

Акцэнт выдае яе. Сто супраць аднаго, што яна — грамадзянка суседняй дзяржавы.

— Даўно ў нашым горадзе? — цікаўлюся я наўмысна, каб спраўдзіцца ў сваіх здагадках.

— Шэсць гадоў, — паныла адказвае тая і тлумачыць: — Муж мой адсюль, двое дзяцей у нас… На радзіму цягну. Не хоча... А там выбары праз тыдзень, мяжу могуць з вамі закрыць…

— Чым жа вам кепска ў нас?

— У нас, у вас… — злуецца жанчына. — У кожнага свая радзіма, свой дом...

Яна недаверліва глядзіць на мяне. Бясколерныя вочы напоўнены смуткам… І трывогай… Мне робіцца шкада гэтай жанчыны. Чаму, не ведаю, але жаданне зразумець стомлены жаночы пагляд, сховішча чужога смутку і жалю, мацнее. Пранікаю і адразу ж адчуваю ў ім сваю нікчэмнасць. «Жэнік, ты — злодзей! — шэпча мне мой унутраны голас. — Злодзей чужых думак…» Ад гэтай высновы, ад няўдалай спробы ўварвацца ў чужое жыццё робіцца няёмка. Вочы жанчыны крыўдзяць мяне наўмысна. «У Свеце існуе ўсеагульная сувязь з’яў і ўчынкаў, — перакананы я, — і калі не збочваць з абранага шляху, расшыраюцца не толькі жыццёвыя прасторы, але і далягляды. Бо ўсе мы, хочам таго ці не, — злодзеі. Мы карыстаемся назапашаным вопытам, як сваім. І гэтая схільнасць дадзена нам Звыш, каб выжыць…»

Маўчанне зацягваецца. Аднак і яно некалі павінна парушыцца.

— Так, цяпер гэта зусім розныя краіны, — сумна ўздыхаю я. — Ці маглі мы здагадвацца, што прыйдзе час, і мы будзем сядзець на розных лаўках?

— Вы сядзіце на лаўках з наўбіванымі цвікамі, — рэзка спыняе мяне жанчына. — Сядзіце і маўчыце. Лічыце, што так і трэба. У вас ёсць усё: сіла, воля… У вас няма толькі аднаго — сілы волі. А людзей яднае не воля, а імкненне да волі. Гэтае пачуццё збліжае ўсіх: белых, чорных, каляровых, багатых, бедных... Бо ў кожным з нас жыве мара жыць у пазалочанай клетцы.

Я маўчу.

— Але каб у ёй жыць, у ёй трэба нарадзіцца.

— Вы таксама жывяце ў пазалочанай клетцы?

— Хацелася б верыць, што не... Хаця…

— Дасціпна… Але ці ведаеце вы, што воля без некаторых духоўных абмежаванняў небяспечная? — цікаўлюся я не без іроніі. — Расчыненыя вокны не заўсёды напаўняюць пакой свежым паветрам. Часцей, наадварот, гэта не свежае паветра, а скразнякі. А гэта хвароба для многіх з нас. Скразнякоў не баяцца толькі загартаваныя людзі.

— Во-во…

Разумею яе зневажальнае «во-во…» і злуюся:

— Дайце нам час, і мы знойдзем сябе. Не шляхам рэвалюцый, яны абуджаюць не самыя лепшыя інстынкты, яны робяцца невялікай колькасцю людзей, а ад вынікаў пакутуе народ.

— Вось у гэтым і ёсць вашая жлобская сутнасць, — злуецца жанчына. — Вы прывыклі чакаць. Вы вырылі нару… у саміх сабе і схаваліся ў ёй. Але народ не ануча ля печы, аб якую, каму ўздумаецца, выціраюць боты. Народ — гэта мы з вамі. І так званыя гаспадары, якія лічаць, што ўхапілі Бога за бараду, недаўгавечныя… І аднойчы яны таксама зразумеюць гэта…

— Дольчык, дзе ты швэндаешся?

Развітацца з жанчынаю не паспяваю. Валька вынырвае аднекуль з цемры, хапае мяне за руку і валачэ праз стаянку на супрацьлеглы бок вуліцы.

— Куды ты мяне цягнеш? Дзе аўтобус? — дапытваюся я.

— З працы адпусцілі? — замест адказу цікавіцца яна.

— Н-не…

— Не адпусцілі? — здзіўляецца Валька. — Ну, ты, Дольчык, даеш. Хочаш, каб вытурылі?

— Дзе аўтобус? Дзе астатнія? — злуюся я.

— Не турбуйся, аўтобус паехаў па Юрыя Іванавіча. Мы чакалі цябе, чакалі… Карацей кажучы, я верыла, што ты прыйдзеш... Таму і засталася цябе тут чакаць…

«І правільна зрабіла, што засталася», — хачу падзякаваць жанчыне.

— Юрый Іванавіч — наш гісторык, — працягвае тлумачыць Валька. — Гэта яго ініцыятыва ехаць у Полацк. А яшчэ мы наведаем Мір і Нясвіж… Табе даводзілася бываць у Нясвіжы?

Я напускаю на твар заклапочаны выгляд і не слухаю яе. Я жыву сваімі думкамі. І гэтая жанчына нават не здагадваецца. Ёй ніколі не зразумець, як гэта можна жыць сваімі думкамі…

«Прывітанне, Жэнік!

Дзякуй табе за ліст. Жыву, як і жыла. Толькі вечарамі гляджу не на цябе, а на твой здымак. Мне вельмі цябе не хапае, праўда. Я нават выказаць гэтага не магу. Скажу толькі, што хочацца бачыць цябе, быць з табою побач. Зараз ноч. Ірына спіць, а я сяджу і думаю. Нават не верыцца, што ты не ў гэтым інтэрнаце. Вакол быццам бы ўсё па-ранейшаму, і мне часта здаецца, што калі выйду з пакоя, то ўбачу некага з вас. І не мне адной так здаецца. Мы ўсе першыя дні хадзілі панурыя. Каця з Ларысай так і з’ехалі сумнымі. Цяпер мы з Ірынкаю ўдзвюх жывём. Экзамен па эканоміцы здала на “выдатна”. Уяўляеш, зусім не рыхтавалася. Нават пытанняў у руках не трымала. І вось зноў прайшла “халява”. Самой нават смешна. Гэта быў апошні мой экзамен. З панядзелка пачынаецца практыка. Сёння дырэктар чытаў нам уступную лекцыю. Наплёў “бочку арыштантаў”: што мы гультаі, што будзе правяраць нас, што сорамна нам павінна быць за свае ўчынкі. Слухалі мы яго, а самі думалі: хучэй бы гэтая практыка пачалася, хоць адпачылі б. Як сам бачыш, ніякай свядомасці ў нас няма і быць не можа. Вось скончым тэхнікум, тады паглядзім, можа, і ўзарвём з разуменнем справы некалькі ўстановак… Жартую…

На вуліцы зімна, нават у валейбол не гуляем. Сяджу ў пакоі. Чытаю Юрыя Рытхэу. Ён піша пра чукчаў, пра перыяд станаўлення савецкай улады на Поўначы. Мне падабаюцца такія кніжкі. Гэта нешта накшталт “Узнятай цаліны”. Цікава назіраць за лёсамі людзей, як мяняюцца іх характары, як кожны змагаецца за сваё месца ў жыцці. Учора хадзілі на фільм “У маёй смерці прашу вінаваціць Клаву К.”. Фільм пра старшакласнікаў, пра каханне. Нам ён з Ірынай вельмі спадабаўся. Я пад уражаннем ад кнігі і фільма задумалася пра свой лёс. Як пражыць лепей жыццё? Каб нейкая ад мяне карысць была. Табе такія думкі не лезуць у галаву? Мне здаецца, што лезуць. Нешта я разгаварылася на гэтую тэму. Напэўна, трэба проста жыць ды імкнуцца рабіць людзям дабро. А ты як лічыш?

Наконт нашых адносін скажу наступнае: думкі таксама патрабуюць увагі, інакш яны знікаюць бясследна. Наша шчасце ў нашых руках. Ты ж не сумняваешся ў сабе, праўда, а чаму тады мне не давяраеш?! Я абяцала, што буду чакаць цябе, абяцала? Аднак паўтараць гэта часта не хачу. Вядома, я не змагу цябе чакаць усё жыццё, сам разумееш. Праўда, гучыць урачыста: “Чакаць усё жыццё!” Аднак часцей гэта пустое выслоўе, высмактанае з пальца. А я не хачу кідацца словамі. Я буду чакаць цябе столькі, колькі змагу, магчыма, вельмі доўга, аднак усё жыццё не абяцаю. Так што — сумаваць дазваляю, а хандрыць — ні ў якім разе. Зразумеў?! Добра, праехалі, а то ты зусім заблытаешся. Памятай, я сумую. Кожная рэч у гэтым пакоі нагадвае пра цябе. Калі шчыра, то зусім “не радуе мяне вясна”! Хоць на вуліцы і зімна, але яна гаспадарыць ва ўсю ўжо. Я такой канапатай зрабілася! Убачыў бы — не пазнаў бы. Праўда!..

У гэтыя выхадныя наведала маму з бабуляй. Развесяліла іх, ды і сама адпачыла ад гарадской мітусні. Дома выдатна, толькі дабрацца туды цяжка — снегу намяло, жах! У чацвер сустрэла Алесіча, ён прыязджаў з сябрамі. Убачыла яго — вачам сваім не паверыла. Абрадавалася… Мы з ім з паўгадзіны прагаварылі. Я ледзь на аўтобус свой не спазнілася. Алесіч ні кроплі не змяніўся, расказваў: па размеркаванні трапіў у выдатнае месца, непадалёк ад дома. Цікава, куды цябе размяркуюць? Так і не ведаеш яшчэ? Добра было б, каб бліжэй да цэнтра. А то трапіш у глухамань, куды нават аўтобусы не ходзяць. Будзеш жыць нямытым, няголеным, гаварыць развучышся. Жартую, не крыўдуй. Я ведаю, ты станеш вялікім начальнікам. Накшталт дырэктара леспрамгаса. Вядомым зробішся… Тады я з табой сябрую…

У наш інтэрнат завочнікаў пасялілі. Будуць жыць да першага красавіка. Да нас заходзілі ў госці. Цяпер я не ведаю, дзе мае шклянкі, лыжкі, відэльцы. Вечарамі на калідоры шум стаіць, вэрхал… На іх нават ніхто не сварыцца ўжо. Бессэнсоўна… Напэўна, вясна на ўсіх так уплывае. Нібы звар’яцелыя носімся. Музыка, крыкі… Цікава, што з намі стане ў маі?

Але яны — не вы. Вас мы з Ірынай узгадваем кожны дзень. Пракопіку альбом я так і не даслала. Разглядваем яго цяпер і ўздыхаем: “Выдатныя людзі былі!” Не ўсе, вядома. Першага ў трэцім радзе знізу я за выдатнага не лічу, ды і яшчэ некаторых, не буду ўлазіць у падрабязнасці...

А ў цябе як ідуць справы? Пішы як мага больш, хочацца пра цябе ведаць усё. А лепш прыязджай. Я буду чакаць. Шчыра кажучы, я цябе чакаю даўно ўжо, пачынаючы з той хвіліны, як ты з’ехаў. Праўда… Я так сумую па табе… Уяўляю — сядзіць недзе зараз на печы мой Дольчык, плача, а на вуліцы снег ідзе, на вуліцы зімна, і ісці яму нікуды не хочацца. Няма прычыны, каб швэндацца без справы. І правільна, сядзі і ўспамінай сваю Лідку, думай пра яе, а на другіх не заглядвайся. Вось так…

Буду закругляцца. Прывітанне табе ад Ірыны, Галкі і, асабліва, ад Веры. Зразумеў?!! Цалую, кахаю, памятаю… Пішы…

Да пабачэння. Я…»

Аўтобус вынырвае аднекуль з цемры гэтак жа нечакана, як і некалькі хвілін таму паявілася Валька. Напэўна, усе гэтыя нечаканасці з-за таго, што гадзіннік у кішэні маёй курткі адлічвае час у адваротны бок, і маё нежаданне падпарадкоўвацца стабільнасці прытупляе пільнасць.

— Знаёмся, гэта Юрый Іванавіч, — называе Валька невысокага мужчыну прыкладна майго ўзросту. Мужчына цягне мне сваю маленькую, падобную да жаночай, руку і хітра ўсміхаецца. У мужчыны выдатны настрой і павялічаныя лінзамі глыбокія чорныя вочы. Наконт колеру іх я магу памыляцца, цьмянае, скупое святло ў салоне аўтобуса вымушае мяне сумнявацца ў гэтым. Мужчына нечым мне не падабаецца. Пэўна, ён з той катэгорыі людзей, якіх не хочацца пускаць у сваё жыццё яшчэ да знаёмства. Адкуль у мяне гэта, я не ведаю. Але нейкае шостае пачуццё падказвае мне: «Трымай гэтага чалавека на адлегласці».

Паціскаю руку і называюся. Маладая жанчына з добрым, крыху разгубленым позіркам, напэўна, таксама выкладчыца, паказвае мне вачыма на месца ля вакна. Праціскаюся праз вузкі праход. Аўтобус гудзе, нібы вулей. І я ў ім пакуль яшчэ чужынец.

— Хвіліначку ўвагі, — заклікае студэнтаў да цішыні ўсё тая ж жанчына з добрым позіркам. — Наш… — яна спыняецца на паўслове і задумліва задзірае галаву.

— Ноеў каўчэг! — падказвае ёй нехта са студэнтаў, запаўняючы сваім звонкім сапрана паўзу. Гэты нехта — мая суседка, і я з несхаванай цікавасцю пазіраю на дзяўчыну: «Чаму Ноеў?»

— Так, Ноеў каўчэг, — згаджаецца са студэнткай жанчына, — пакідае наш любімы і слаўны горад. Скажам яму: «Да пабачэння!..»

Студэнтка, якая толькі што ахрысціла наш аўтобус «Ноевым каўчэгам», пазірае на мяне і лісліва ўсміхаецца. Нашы позіркі сустракаюцца, і мне хочацца верыць, што ўсё ў гэтым свеце падпарадкоўваецца Яе Вялікасці Выпадковасці…

5

Жэнік крочыць па калідоры, уздоўж шэрых сцен. Ад акна на іх дрыготкая палоска святла. Ён дакранаецца да яе пальцам. Святло ўелася ў атынкоўку, зрабілася неад’емнай яе часткай. Холад перадаецца ўсяму целу. Ён азіраецца. У калідоры ніводнай душы. У паветры вісіць устойлівы смуродны пах паленага тлушчу. Скупое калідорнае святло нібыта панцыр. Пад ім пашарпаныя шэрыя сцены. Што тоіцца за імі? Ён распранае вачыма цнатлівую інтэрнацкую цішыню і спрабуе ўявіць сабе, чым жывуць гаспадары гэтых невялікіх аднатыпных пакояў. Спрабуе — і не можа… Бо, каб уявіць сабе тое, што ты хочаш, трэба ведаць, што ты збіраешся сабе ўявіць…

Жэнік робіць некалькі крокаў да абітых чорным дэрмацінам дзвярэй і спыняецца. Марудзіць хвілінку-другую, выцірае пальцы насоўкай і націскае на дзвярную ручку. У пакоі накурана, і, каб праветрыць яго, нядаўна адчыненай фортачкі недастаткова. Нягледзячы на тое, што скразняк уварваўся ўжо ў пакой, цыгарэтны чад з прымессю пахаў кавы, парфумы і поту ўсё яшчэ вісіць у паветры.

— Прывітанне! Я на хвілінку…

У адказ маўчанне. Ён робіць яшчэ некалькі крокаў, і першае, на чым затрымліваецца яго позірк, гэта карціна. Яна вісіць над ложкам у прыгожай багетавай рамцы і нагадвае акно ў незнаёмы і прывідны свет: сляпое і заседжанае дзе-нідзе надакучлівымі мухамі. Паўзмрок, які валадарыць у памяшканні, не замінае яму разглядзець прыгажосць гэтай «заваконнай» казкі — казкі аб вялікім чорным сонцы. Гэта менавіта яно рассцілае ўладарна свае чорныя як смоль промні. Над лесам і над вадою, якія шчыльна акальцоўваюць з усіх бакоў крэпасць, носіцца чорная птушка. Яна і сцеражэ гэтае княства цемры. І ўсяму таму спрыяюць няўлоўны, заклапочаны рытм натоўпу дрэў, маналіт муроў вежы, строга раскрэсленыя лініі званіц і вольны размах крылаў чорнай птушкі. Палахлівае сонца коціцца за далягляд. Яно ўжо не здольнае супрацьстаяць пераможным акордам чорных промняў. Яно нават не можа прабіцца праз іх. Свет да краёў запаланёны цемрай…

Ён адрывае позірк ад карціны і аглядвае пакой. З мэблі ў ім ложак, шафа і пісьмовы столік. На дзвярах вялікае люстэрка, на сценах кніжныя паліцы. Замест кніг у іх парфума.

— Не грукай дзвярыма, — папярэджвае яго Тэрэза. — Люстра трымаецца на добрым слове і можа ўпасці…

Дзяўчына выходзіць з-за шафы і збянтэжана паціскае плячыма. Ён заўважае, як твар яе пакрываецца густой чырванню. Ён асцярожна зачыняе дзверы і заходзіць у пакой. Сэрца шчымліва сціскаецца. Сэрца хоча штосьці нагадаць. Магчыма, яно хоча папярэдзіць яго аб нечым важным. Толькі слухаць сэрца няма часу. Ён перакананы, што начаваць застанецца ў гэтым пакоі, на ложку са ўзбітымі мяккімі падушкамі.

— Магу прымацаваць, — прапаноўвае ён, скоса пазіраючы на люстэрка. — Хочаш?..

— Другім разам, — адмаўляецца дзяўчына, не хаваючы сваёй нядобразычлівасці.

У Тэрэзы залацістыя валасы з завіткамі каля вушэй. Валасы блішчаць і падобныя да апалай лістоты — той, што рассыпана па брукаваных дарожках у цэнтральным скверыку, насупраць інтэрната. Жэньку здаецца, што валасы яе вымазаны гусіным тлушчам. Наўмысна, каб зберагчы свой цнатлівы залацісты колер. Зберагчы для зімы…

— Адкуль яна ў цябе? — паказвае ён вачыма на карціну. — Раней яе тут не было… Ты пачала захапляцца жывапісам?

— Гэта Чурлёніс: «Балада аб чорным сонцы».

Жэнік падыходзіць да карціны і кранаецца палатна пальцам.

— Гэта копія, — удакладняе Тэрэза. — Арыгінал згублены…

— Адкуль яна ў цябе? — настойліва перапытвае Жэнік.

— Мастак адзін падарыў.

— Зразумела… ты стала цікавіцца мастакамі…

Тэрэза маўчыць. Ён таксама. Маўчанне намагаецца перамагчы маўчанне. Напэўна, каб нарадзіць шчырасць. Ва ўсякім выпадку, ён на тое спадзяецца.

— Што ў цябе яшчэ новенькага?

— Джынсы…

Тэрэза дэфіліруе па пакоі.

— Як?..

— Класныя, — адказвае Жэнік. У голасе несхаваная абыякавасць.

— А вочы?

— Вочы таксама класныя…

— Не, Жэнік, — сумна ўсміхаецца Тэрэза. — У іх няма ранейшага бляску, няма свежасці...

За яе пранізлівай халоднай усмешкай тоіцца нейкае глыбока схаванае расчараванне.

— Тэрэза, нам неабходна пагаварыць.

— Аб чым? — здзіўляецца яна.

— Іншы раз мне здаецца, што ты… — ён замаўкае і сумна глядзіць на Тэрэзу. — Што ты нешта старанна хаваеш ад мяне. Можа ў цябе ёсць нехта іншы? Лепшы?..

— Чаго ты хочаш? — злуецца яна.

— Я хачу, каб ты калі-небудзь закахалася ў мяне. Я пачакаю… Чуеш?

— Я і так цябе кахаю.

— Не, Тэрэза, не кахаеш... Ты толькі дазваляеш кахаць сябе…

Яна хоча дадаць нешта ў апраўданне, аднак перадумвае і збянтэжана ўсміхаецца. Яе ўсмешка агаляе адзіноту. Яго адзіноту. Ён не ведае, пра што гаварыць далей, і маўчыць. Лепшы сродак ад болю — гэта туга. Туга па сваіх пачуццях…

Калі б нехта спытаў у яго ў гэты момант, з чаго складаюцца нашы эмоцыі, ён не задумваючыся адказаў бы: з іроніі. Вечар таксама вылеплены з іроніі. А яшчэ з пацалункаў…

Усю ноч яны мілуюць адно аднаго. Раніцай разам пакідаюць цесны інтэрнацкі пакойчык. Яна ідзе на працу, ён — на пошукі ўчарашняга дня. Настрой выдатны. Калі не ўлічваць, што хочацца спаць. Аднак санлівасць хутка пройдзе. Кубачак кавы верне ўпэўненасць і бадзёрасць…

6

Ноччу ідзе снег. Раскалупаныя вулічным святлом жоўтыя дзіркі ў ліпкай цягучай цемры запоўненыя каляровым віхурным пылам. Цені нагадваюць пачварных міфічных жывёл. Парывісты вецер гоніць гэты прывідны статак у канец вуліцы, потым вяртае яго назад. Вуліца падобная да вялізнага вальера — запыленая і пакалечаная капытамі нябачных міфічных істот. Але вецер некалі сціхне… Снег таксама... Першы снег не ляжыць доўга. А пакуль… Сняжынкі сыплюцца з развязанага меха Вечнасці і разносяцца ветрам па вуліцы. Акамянелая завірушная цемра набывае выразна акрэсленыя формы. Буднік узіраецца ў гэтае размытае да непазнавальнасці Нешта і думае пра Вечнасць. І ноч цалкам спрыяе гэтаму. За вокнамі падае снег. А ў пакоі цішыня... Буднік слухае сябе — там таксама цішыня…

Недзе на краі бездані віднеецца Вялікі Горад. У шэра-белай дымцы вымалёўваюцца размытыя адлегласцю шматпавярховыя будынкі. Яны нагадваюць Будніку пакорлівых вартаўнікоў лета, што сыходзіць у нябыт. Яны ўсё яшчэ працягваюць несці сваю бездакорную, пачэсную варту. Але іх пакорлівасць нікому не патрэбная ўжо. Пакутуючы ад гэтай напатканай знянацку сваёй непатрэбнасці, пакутуючы ад незразумелай зямным істотам безвыходнасці, іх запыленыя паўсляпыя вочы-вокны роспачна моляць аб літасці…

Здрада выношваецца гадамі. Ускормленая добрымі намерамі, яна ціха гняздзіцца ў нашай свядомасці па суседстве з дабрынёю. Але аднойчы яна абавязкова праявіцца…

Калі ён думае пра Вечнасць, яму згадваецца невялічкі інтэрнацкі пакой — усё, што засталося яму ад колішняга жыцця. Пакой гэты ў доме № 20 на вуліцы Піянерскай, і час у ім больш не вымяраецца звыклым ціканнем ходзікаў. Яны сапсаваліся некалькі гадоў таму, адразу ж пасля недарэчнай, заўчаснай смерці жонкі. Час у гэтым пакоі вымяраецца крокамі… Як адлегласць…

У гэтым каменным казённым саркафагу, які называюць зневажальна «дзіватнікам», ён марыць аб дні заўтрашнім. Мроіць, бо разам з ім у гэтым пакоі пасяліўся і жыве цэлы свет — свет яго ўражанняў і крыўд. Недасягальны для іншых, як сама недасяжнасць.

А з чаго ўсё пачыналася, ён выдатна памятае. І калі ім авалодвае туга, ён не цураецца паблукаць сярод лабірынтаў сваёй памяці, паблукаць у пошуках страчанага — таго, чаго не вернеш ужо ніколі. Бо мары — не матэрыя. Яны з’едзены звычайнай людской абыякавасцю. Нібыта з’едзены ненажэрнай моллю дыван — той, што вісіць у яго пакоі над ложкам. І няма яму ніякай справы да таго, што выношвае за сваёй пазухай гэты складаны і жорсткі час. Ён перакананы: не час вінаваты, што людзі такія, а людзі вінаватыя, што такі час...

У краіне, дзе ён нарадзіўся, пра існаванне Бога не здагадваліся. А тыя, хто здагадваўся, верылі ў яго ўпотай…

Таму ад размоў на тэмы рэлігіі ён далікатна ўхіляўся. Прытрымліваўся левых поглядаў: і ў жыцці, і ў палітыцы імкнуўся верыць у магічную сілу слова, а не ў нейкі там міф. І калі аднойчы апынуўся ля царквы, шчыра здзівіўся:

«Рыхтуйце запалкі, памінальныя свечкі закупленыя ўжо!..»

Насамрэч ніякай выпадковасці ў яго ўчынку не было. Бо ўсе нашы ўчынкі — вынік нашых думак. Бо адна бяда водзіць за сабою другую. Бо людзі звяртаюцца да Бога часцей за ўсё тады, калі чакаць дапамогі ім больш няма адкуль…

Жыццё пачынала здзекавацца з яго. Спачатку яго вытурылі з дырэктарскай пасады. Потым адабралі службовую кватэру, а потым… Потым захварэла жонка… У пошуках выратавальнай саломінкі ён і апынуўся ў той дзень ля царквы...

Калі Бог — міф, то ці можа ён існаваць вякамі? Вось якая думка закралася ў яго свядомасць у тую хвіліну. Залезла і ўкаранілася там, каб выціснуць усе астатнія думкі.

«Не прасі рады ў Бога, — іранізавалі з яго неаднойчы калегі. — Ён усё роўна пакажа самы цяжкі шлях…» Але калі гэта так, то чаму ж мы адчуваем радасць ад веры ў Яго?

Думкі спляталіся ў клубок супярэчнасцей… Думкі нараджалі сумненне... І ён няўпэўнена накіраваўся да царквы.

«Магчыма, гэта і ёсць тое месца, дзе людзей разумеюць з паўслова? — думаў ён, мітусліва паглядваючы ва ўсе бакі. — Ці зразумеюць мяне тут?..»

Царкоўная брама была прыадчыненая. З аднаго яе боку стаяў сівы дзядок, з другога — жанчына з невялічкаю скрынкай у руках. Галава ў старога была схіленая долу. У жанчыны, наадварот, смела ўзнятая. «Ім бы толькі выкленчыць што-небудзь, — гідліва падумаў Буднік, разглядаючы гэтых папрашаек. — Бог падасць…» — выцадзіў ён праз зубы. Не вытрымаў пранізлівага, ледзянога позірку жанчыны, апусціў галаву…

— Бог любіць цябе… — лісліва прашапялявілі вусны старога.

Ён уздрыгнуў. Далонь жабрака нахабна парушыла межы дазволенай прасторы. «Чаму ж мы адчуваем радасць ад веры ў Яго?»

«Вартаўнікі жыцця» з’ядалі яго патрабавальнымі позіркамі. Ён зрабіў некалькі крокаў назад і, апынуўшыся ў недасягальнасці іхніх рук, супакоіўся.

— Бог любіць цябе!.. — зноў прашапялявіў стары.

Буднік намацаў у кішэні кашалёк і адлічыў некалькі пацёртых паперак. Павагаўся і падзяліў іх на дзве роўныя купкі.

«Знаем тебя, переодевшийся гомункул! Опять ты выполз!..»

Словы вылезлі аднекуль знутры, з неспасцігальных глыбінь ягонай свядомасці. І ад гэтай магільнай бяздоннасці павеяла ледзяным холадам. «Чаго я прыпёрся сюды?» — падумаў ён з раскаяннем.

На невялікім царкоўным дворыку было людна. Аднак ніхто не звярнуў на яго ўвагі. Людзям было не да яго. Ні зараз, ні ўвогуле…

— Бог любіць цябе!..

У царкве ён прабыў нядоўга. Пастаяў сціпла ля дзвярэй. Паўзіраўся ў абразы святых. Паслухаў святара. «Бога няма ў гэтай царкве», — вырашыў ён і ў сполаху ад сваёй думкі пасунуўся да выхаду. «Бога няма ў гэтай царкве, — падумаў ён зноў, але ўжо з упэўненасцю. — Яго прыводзіць сюды малады святар — той, які пільна ўзіраўся ў вочы… На каго тады спадзявацца мне? На самога?..»

Буднік падыходзіў да аўтобуснага прыпынку, калі яго аклікнулі. Ён пазнаў гэты працяглы задушлівы кашаль і азірнуўся. На яго з дакорам пазіраў старац — той, якому ён даваў міласціну.

Ад гэтага позірку па скуры прабеглі дрыжыкі: «Чаго табе яшчэ?..»

— Пачакайце... Я думаю, што вы няшчыры чалавек. Адбітак вялікага граху прылеплены да вашага твару. Забірайце свае грошы, а то ведаеце… — захваляваўся ён. — Розныя людзі сюды прыходзяць… І чым таўсцейшую свечку ставяць, тым большы грэх на іх душах ляжыць...

Грошай Буднік не ўзяў — кінуўся прэч. Далей ад тых, што ківалі яму наўздагон, ад тых, што пагарджалі ім. Затуліўся за газетным шапікам, аддыхаўся. Яго званітавала…

Калі боль у страўніку пачаў пакрыху сціхаць, агледзеўся. На прыпынку было бязлюдна. Толькі на брудным асфальце чарнелі свежыя сляды ягонага нядаўняга граху…

Ён адрываецца ад думак і з трывогаю глядзіць на гадзіннік. Стрэлкі набліжаюцца да дванаццаці. Стрэлкі крадуць час. А ён усё ніяк не можа вызначыцца, чым будзе займацца заўтра. Думкі не даюць адхлання. Думкі вымушаюць хвалявацца. Ён зіркае некуды ў глыбіню двара. За гэтай вялікай дваровай ямінай шырокая вірлівая вуліца. Вуліца спавіта шэрым прасцірадлам празрыстага сутоння. Вуліца намагаецца вырвацца са шчыльнай цаглянай абалонкі — дваровой бездані. Аднак намаганні яе марныя. Цела непадуладна рэгенерацыі абнаўлення. Буднік бачыць людзей. Людзі з зайздроснай настойлівасцю месяць шэра-белы паўзмрок. Валацужныя шукальнікі існасці… Буднік бачыць машыны. Машыны цягнуцца з невялікай хуткасцю і нагадваюць балотных чарапах. Чарапахі лена перасоўваюцца ў пошуках корму. «Створанае чалавекам аднойчы — створана ім, каб задаволіць свае амбіцыі, — думае ён, сузіраючы заснежаны горад. — Адны — ствараюць, другія — разбураюць… І невядома яшчэ, каго больш — вандалаў ці стваральнікаў? Мода на герастратаў вяртаецца…»

Людзі — спрактыкаваныя акцёры. І ён у гэтым перакананы. Бо калі б яны не былі такімі, жыццё стала б сумным і нецікавым. Аднак ролі бываюць не толькі станоўчымі…

«Чалавек здольны згуляць любую прапанаваную рэжысёрам ролю», — сцвярджаў некалі вялікі Станіслаўскі. І не памыляўся. Досвед падказваў яму: чалавек здольны гуляць і ролі, прапанаваныя самім жыццём. А гэта намнога складаней. Калі ў першым выпадку ёсць выбар, то ў другім такога выбару няма...

Будніку належала сыграць ролю Герастрата…

«І гэта адбудзецца заўтра, — сказаў ён сабе. — Заўтра альбо ніколі…»

Сон бярэ верх, і Буднік засынае… Пад ранак, незаўважна… І калі б нехта зазірнуў у пакой у гэтую хвіліну, то ўбачыў бы, што сядзіць ён у крэсле з шырока расплюшчанымі вачыма. І вочы тыя стомленыя і безжыццёвыя…

7

Кішэнны гадзіннік — рэч дарагая для мяне. Набыты ён дваццаць пяць гадоў назад Лідай, у ламбардзе, мне ў падарунак. Зараз гадзіннік сапсаваны, і адрамантаваць яго не даходзяць рукі. Ды і патрэбы вялікай няма. Гадзіннікам я ўсё роўна не карыстаюся, а прыхапіў яго з сабою ў дарогу як напамін пра далёкія і шчаслівыя дні. Для мяне ён накшталт нажыўкі на гачку часу, якую хочацца заглынуць, каб спатоліць духоўны голад. Аднак мінулае, куды я вяртаюся неаднойчы ў сваіх думках, з’едзенае ўшчэнт вандалам-часам. Ад яго засталіся толькі рэшткі, асобныя фрагменты, з якіх ніколі не вылепіць таго, чаго нельга вылепіць. Гадзіннік гэты і ёсць асколак шчаслівай юначай пары, памяць, набытая ў ламбардзе…

Гадзіннік адлічвае час у адваротны бок, і дзяўчына, якая сядзіць поруч, весела ўсміхаецца. Калі б не гэты шыкоўны аўтобус замежнай фірмы, калі б не гэты сапсаваны гадзіннік, калі б не гэты горад, якому я недастаткова ўдзяляю ўвагі, я паверыў бы, напэўна, што ў свеце існуюць не толькі выпадковасці, але яшчэ і цуды. Бо дзяўчына, якая сядзіць поруч і какетліва ўсміхаецца мне, падобная да Ліды як дзве кроплі вады. Магчыма, я перабольшваю, магчыма, падабенства іх толькі ў іх маладосці, у аднолькавым успрыманні жыцця. Але нават калі гэта і так, я не хачу прызнаваць сваіх памылак. Я эгаіст, і мне дазволена памыляцца. Не ўсё так кепска, грамадзяне «суддзі»!.. Адмоўныя рысы характару таксама прыносяць задавальненне, няхай сабе і хвіліннае…

— Вас як завуць? — звяртаюся я да дзяўчыны.

— Ліда, — какетліва ўсміхаецца тая.

— Ліда???

— Вам не падабаецца маё імя? Чаму вы здзіўляецеся?

— Што вы!.. Наадварот… Можа, гэта гучыць банальна, але ў юнацтве маю дзяўчыну таксама звалі Лідай… Дарэчы, вы з ёю падобныя ў нечым.

— У чым?

— Дольчык, перастань чапляцца да студэнтак, — умешваецца ў нашу размову Валька і звяртаецца да прысутных: — Таварышы студэнты, з намі едзе паэт, і ён пачытае нам зараз свае вершы. Што-небудзь з лірыкі, Дольчык!..

У твар шугае гарачынёю. Такога ад Валькі я не чакаў.

— Што вы, — хвалююся я і збянтэжана пазіраю на студэнтку. — Я не збіраўся чытаць сёння вершы… Я не рыхтаваўся нават…

— Дольчык, не дуры галаву. Да чаго ты не рыхтаваўся?

— Чытаць вершы, — настырна сцвярджаю я.

— Дольчык, ты — эгаіст! Вы толькі падумайце, каб прачытаць верш, трэба рыхтавацца, — здзіўляецца Валька.

— Ой, як цікава!.. Пачытайце, калі ласка! — какетнічае суседка. — Што-небудзь пра каханне…

Ёй я адмовіць не магу. Аддуваюся некалькімі завучанымі да аўтаматызму радкамі. Дзяўчына пляскае далонямі: «Класна!»

— Хвілінку ўвагі! Хвілінку ўвагі! Зірнём у вакно.

Голас Юрыя Іванавіча дрыжыць. На ілбе кропелькі поту.

— Зірнём у вакно… — просіць ён студэнтаў. — Наш «Ноеў каўчэг» вырульвае на галоўную магістраль. Перад намі простая дарога на Полацк. Зараз яна асфальтавая, а вось некалі ў Сярэднявеччы…

Юрый Іванавіч на хвілінку засяроджваецца. У аўтобусе ўсталёўваецца цішыня.

— А вось у Сярэднявеччы мангола-татары да Полацка так і не дабраліся. І мячэцяў у гэтым горадзе няма, і ніколі не было. У Наваградку ёсць, у Мінску была, а ў Полацку няма.

— У Мінску? — здзіўляецца нехта.

— Так… Мячэць знаходзілася на старым Замчышчы, — тлумачыць Юрый Іванавіч. — І пабудавалі яе прашчуры крымскіх татар. Іх продкі дабраліся да нас па Дняпры.

— Насупроць плыні? — перапытвае здзіўлена той жа голас.

— Менавіта. Якая там вайна пасля ўсіх выпрабаванняў, што выпалі ім у часе паходу? Разумнымі татары аказаліся, здаліся ў палон без бою. Вось ваявода і дазволіў ім будавацца ў Татарскай Слабадзе.

Гэта апошнія словы, што я чую. Голас Юрыя Іванавіча некуды знікае. Думкі вяртаюць мяне зноў у юнацтва — у час маіх надзей і выпрабаванняў…

«Прывітанне, мой любы!

Сёння субота, і я толькі што вярнулася з суботніка. Прыбіраліся каля тэхнікума. Было весела. Вечарам збіраемся на танцы ў “Караедню”. Тысячу гадоў не была там. З хвіліны на хвіліну маюць прыехаць дзяўчаты: Верка з Галькаю. Яны цяпер да мяне кожны дзень прыязджаюць. Гуляем з імі па горадзе. На вуліцы цёпла — вясна. Хутка святы. Збіраюся наведаць бацькоў. Нам якраз вольны тыдзень выпадае, вось я і пакарыстаюся гэтым. Калі шчыра, дык я і так гуляю цэлы тыдзень. Начальнік наш у камандзіроўцы, мы і рады: “сачкуем” з практыкі. Па праўдзе, практыка надакучыла. Працы па горла, а кіраўнік нейкі несур’ёзны. Не начальнік, а паўдыплома страты. З ім толькі нервы свае трэплеш. Кожны дзень сварымся. Цікава, якую ён характарыстыку мне напіша? Тэма ў мяне сур’ёзная. Усе доследы давядзецца праводзіць самой. Цікава, што з гэтага выйдзе? Буду трымаць цябе ў курсе сваіх дасягненняў. Хто ведае, можа, мне не дыплом давядзецца абараняць, а кандыдацкую дысертацыю? Во хохма будзе, Лідка — дацэнт! Уяўляеш?! Я — не…

Каб ты толькі ведаў, як я па табе сумую. Сяду пісаць ліст, а словы нейкія не тыя, адшукваю-адшукваю патрэбныя, а потым як напішу, самой чытаць брыдка. І ўвогуле, не выходзяць у мяне да цябе лісты. Некаму іншаму пішу лёгка, а табе хочацца ўсё-ўсё напісаць. Ты даруй, але цяжка выгаворвацца і не бачыць тваіх вачэй. Можна толькі здагадвацца, што ты скажаш у адказ мне. Часта згадваю нашы з табой размовы… Памятаеш? “Мне с тобою светло…” А мне хочацца дадаць: “И темно без тебя…”

Усё… Цалую!.. І выкінь з галавы, што мы не сустрэнемся болей. Калі ты не прыедзеш, я сама цябе знайду, дзе б ты ні быў. Сцеражыся тады!.. Зразумеў?

Кахаю… Цалую… Я.»

8

Сустрэцца яны дамаўляюцца ў «Братчыне». Жэнік любіць гэты невялікі гасцінны «барчык» у келлі былога манастыра. Падабаецца за ўтульнасць і неблагое абслугоўванне.

У зале паўзмрок. Жэнік адчыняе дзверы і некалькі хвілін пільна вывучае памяшканне. Столік, за якім ён любіць бавіць час за кубачкам кавы, заняты. Гэта засмучае яго. Ён кідае незадаволены позірк на мужчыну, які сядзіць за гэтым сталом, і накіроўваецца да суседняга.

Да сустрэчы з Тэрэзай застаецца хвілін дваццаць. І гэтага больш чым дастаткова, каб сабрацца з думкамі. Памеркаваць ёсць пра што. Тая недагаворанасць, тое неразуменне, якія ён адчувае з боку Тэрэзы апошнім часам, пачынаюць псаваць іх адносіны… А страчваць Тэрэзу ён не збіраецца. Што ён — тэлепат, каб чытаць чужыя думкі?..

— Піва і што-небудзь з халодных закусак. І… — просіць ён і глядзіць на гадзіннік, — праз трынаццаць хвілін — два кубачкі кавы.

Гіпсавая ўсмешка на твары ўгодлівага афіцыянта павялічваецца:

— Што-небудзь яшчэ?

Жэнік адмоўна круціць галавою. Здань угодлівага чалавечка знікае за дзвярыма службовага памяшкання, каб вярнуцца праз некалькі хвілін з півам і салатай. Ставіць прынесенае на стол і, пажадаўшы смачна есці, зноў знікае за паўадчыненымі дзвярыма.

Жэнік адпівае глыток піва і зноў акідвае позіркам мужчыну, які сядзіць за суседнім столікам і косіцца на яго. На хвілінку іх погляды сустракаюцца. «Дзівак нейкі», — незадаволена думае Жэнік, разглядваючы мужчыну. Шрам ад вуха да падбародка псуе твар незнаёмца, надае яму нешта крымінальнае. Мужчына паспешліва пераводзіць позірк на экран тэлевізара.

— Чалавек — істота сацыяльная, — распаляецца чалавек на экране. — І ад гэтага нікуды не дзенешся… Я не пра рэлігіі нават, не… я пра свой асабісты светапогляд... Няхай сабе і дамарослы… Гадаваўся я ў матэрыялістычным асяродку, можна сказаць, у атэістычным… І ўсё было б добра, калі б не мой жыццёвы вопыт… З гадамі ён накопліваўся і аднойчы стаў вырывацца за межы свядомасці. Што было мне рабіць? Заплюшчыць вочы і чакаць? І я вырашыў дапусціць, уявіце сабе, толькі дапусціць, што выхаваны ўва мне светапогляд няправільны… І я адразу адчуў сябе іншым чалавекам… Разумееце? У нечым маё светаўспрыманне падзей і ўчынкаў супадала з пастулатамі асноўных рэлігій, у нечым — не… Але пакрысе яно выбудоўвалася ў адладжаную, лагічную схему, наколькі гэта было магчыма… Я гэта да таго, што асноваю жыцця можа стаць толькі свой уласны вопыт, а не вопыт, набыты з кніжак…

— Выходзіць, што чужыя памылкі нічому добраму не вучаць? — здзіўлена пытаецца вядучы.

— Выходзіць, не вучаць.... І ведаеце, чаму?

— Чаму?

— Бо ўсё ў гэтым свеце мае кошт. Людзі не цэняць таго, што дастаецца ім за так. Кожны пражывае сваё жыццё…

— А школа?

— Школа?.. Школа не выхоўвае. Школа дае адукацыю…

Жэнька адводзіць вочы ад экрана. Мужчына за суседнім столікам пазірае на яго з цікавасцю археолага, які толькі што адкапаў на занесеным векавым пылам гарадзішчы вялізныя біўні маманта. Гэтая яго звышуважлівасць пачынанае раздражняць Жэніка. Ён пазірае незадаволена на мужчыну, потым на гадзіннік — стрэлкі набліжаюцца да паловы першай. Тэрэза спазняецца.

Дзверы службовага памяшкання адчыняюцца, і адтуль вынырвае постаць афіцыянта з двума кубачкамі кавы… І з неадчэпна прылепленай да твару ўсмешкай…

— Адкуль яны бяруць такіх?.. — разважае ўслых незнаёмец.

Ад яго абыякавага, безжыццёвага позірку Жэньку робіцца няёмка. Ён спрабуе надаць твару заклапочаны выгляд. «Тэрэза не прыйдзе. І з гэтым трэба змірыцца».

— Малец, ты адкуль? — падсаджваецца за яго стол незнаёмец. Кубак з півам напалову парожні.

— З Грамоў, — нехаця адказвае Жэнік.

— З Грамоў? — здзіўляецца незнаёмец. — Ганялі нас Грамы некалі.

— Каго гэта — «нас»? — скептычна пазірае на яго Жэнік.

— «Караедаў»… Так называлі нас, навучэнцаў ляснога тэхнікума, у горадзе. Напэўна, зараз усё па-іншаму…

Жэніку падаецца, што разважае незнаёмец сам з сабою. Вочы яго бязмэтна блукаюць па зацемненым памяшканні. Яны патухлыя і безжыццёвыя. Шрам на твары ружовы, наліты крывёю.

— Малец, вось скажы мне: ты баішся смерці?

Вочы незнаёмца як прысоскі. Жэнік спрабуе адшукаць у іх тое, што збліжае людзей, родніць іх, і не знаходзіць. Бо колькі ні ўзірайся ў іх — вочы акамянелыя і непадступныя.

— Я і не жыў яшчэ, каб задумвацца над гэтым, — злуецца Жэнік.

— А я баюся. І чым меней часу застаецца ў мяне да гэтага запланаванага дня, тым меней упэўненасці, што я здольны смела зірнуць ёй у вочы.

— Нехта з вялікіх сказаў: «Людзі, якія не любяць жыцця, ведаюць, калі яны памруць», — з’едліва пазірае на яго Жэнік.

— Смаркач! Што ты разумееш у гэтым?..

Размова не атрымліваецца, болей таго, пачынае набываць нейкую непрадказальную агрэсіўнасць. Жэнік устае з-за стала.

— Малец, пачакай… — вочы незнаёмца па-ранейшаму халодныя і безжыццёвыя. — Пагавары са мной…

Жэнік моўчкі накіроўваецца да выхаду. Незнаёмец яго не затрымлівае...

Тэрэзу ён знаходзіць у цэнтральным скверыку, непадалёк ад памятнага знака літары «Ў». Аднак не лёсам роднай мовы заклапочаны ён у гэты момант, як на тое разлічвалі, напэўна, аўтары гэтага арыгінальнага помніка. Сярод моладзі, якая тусуецца ў скверыку, ён заўважае незнаёмага яму хлопца. Напэўна, гэта і ёсць той самы мастак, пра якога яму ўчора распавядала Тэрэза. Ну, вядома, ён, хто ж яшчэ: барадаты, самаўпэўнены. Мастакі ўсе барадатыя альбо ў берэтах. Жэнік марудзіць хвілінку і падыходзіць да моладзі.

— Жэнька! — з крыкам кідаецца да яго Ірка, Тэрэзіна сяброўка. — А мы тут якраз узгадвалі цябе. Паехалі з намі ў…

Жэнька не слухае яе, абмінае і падыходзіць да Тэрэзы. Дзяўчына сарамліва хавае вочы.

— Чаму ты не прыйшла? Мы ж дамаўляліся сустрэцца.

— Я… Я… — збянтэжана «якае» дзяўчына і пазірае на барадатага. — Пазнаёмся, гэта Вадзік… Мастак…

Хлопец працягвае Жэніку руку і здзекліва шчурыцца.

— Зразумела… Цяпер мне ўсё зразумела, — пакрыўджана вымаўляе Жэнік. — Значыць, Вадзік… Што ж, як гаворыцца: наш Вадзік быў на ўсё гаразд, ён піяніст і педагог…

— Чаго ты чапляешся? Што табе трэба?

Голас Тэрэзы дрыжыць ад крыўды.

— Тэрэза, мне трэба пагаварыць с табою. Пайшлі…

Жэнік хапае Тэрэзу за руку.

— Нікуды я не пайду. Спачатку навучыся размаўляць, а потым…

— Што будзе потым?

Жэнік хвалюецца. Ён разумее, што перабаршчыў, аднак шлях для адступлення адрэзаны.

— Адпусці яе, — загадвае яму барадаты.

Жэнька падпарадкоўваецца. Не з-за таго, што спалохаўся гэтага хлопца, не… Ён разумее, што Тэрэза з ім усё роўна не пойдзе.

— Што ж, — ціхенька прамаўляе ён, — да пабачэння… — З агідай пазірае на барадатага: — Мастак, гаворыш?.. Ніякі ты не мастак… Капіраваць вялікіх — не значыць яшчэ тварыць самому…

9

Ноччу Будніку мроіцца горад — дзіўны, міфічны. Такія гарады яму мроіліся неаднойчы ўжо — вялікія, зіхоткія, у цёмным трапічным паўзмроку, як безліч перламутравых светлячкоў-агеньчыкаў. Аднак сённяшні не падобны да тых, папярэдніх, сённяшні — нашмат прыгажэйшы. Гэта нават не горад, а сховішча незлічонага багацця — скарбніца Сусвету. Аднак галоўнае адрозненне яго ад колішніх — што людзі тут валодаюць прыналежным толькі ім адным уменнем наклікаць праклёны на прышлых. Гэта Горад Пакутнікаў. Стогны людзей у ім сочацца адусюль. Стогны зліваюцца ў адзіны хор. Стогны — рэквіем Безнадзейнасці. Буднік крочыць па ціхай, бязлюднай вуліцы. І гэтая вуліца самая працяглая ў Горадзе. Ён пакорліва праходзіць яе ўсю, ад пачатку да канца. Праходзіць і спыняецца ў нерашучасці — далей тупік. Ён стаіць на краі бездані, раздушаны ўласным крыкам. Яго голас зліваецца з іншымі галасамі вар’яцкага хору — хору Пакутнікаў. І ў ім прачынаецца найвялікшая Баязлівасць, якую чалавецтва накапляла вякамі. Вярнуцца і прайсці гэтую вуліцу наноў было б найвялікшым цынізмам, і ён робіць крок наперад…

Прачынаецца ад уласнага крыку і яшчэ не пазнанай трывогі. Але гэта не трывога, гэта — страх чалавека, які задушыў толькі што сваімі ўласнымі рукамі апошнюю надзею.

Ён доўга не можа зарыентавацца. Памяшканне, у якім знаходзіцца, напоўнена ранішнім святлом. Ён адчувае нечае халоднае дрыготкае дыханне і наўмысна не адрывае вачэй ад падлогі. Яму здаецца, што гэта нішто іншае, як дыханне смерці. Страх гэты нараджае новы страх — страх перад невядомасцю. Яго розум і інтэлект не здольныя змагацца ўжо з усёй той урачыстасцю Зла, якая валадарыць у свеце. Яму здаецца, што абарвалася нейкая выратавальная сувязь з Богам… Напэўна, Бог гэтай ноччу памёр, не нарадзіўшыся. А значыць, і не было ніякай сувязі з Ім...

Але яму ўсё яшчэ хочацца жыць…

Ён устае з крэсла, у якім праседзеў усю ноч, і робіць некалькі няўпэўненых крокаў да дзвярэй. Крокі адгукаюцца ў прасторы гулкім рэхам. Напэўна, жыццё, думае ён, і ёсць гэтае рэха — рэха, якое людзі імкнуцца ўвесь час апярэджваць. Толькі ці магчыма апярэдзіць рэха? Немагчыма, бо для рэха таксама ёсць пастка. І гэтая пастка — час…

Яго слых ловіць прыглушаныя галасы. Галасы далятаюць да яго знадворку. Ён чуе асцярожныя, нетаропкія крокі. Крокі аддаляюцца. І ў пакоі ўсталёўваецца магільная цішыня. Ён хуценька апранаецца і выбягае на вуліцу. Ля парога сутыкаецца лоб у лоб з Лупонікам. Той загадкава ўсміхаецца. Аднак усмешка гэтая ўсяго толькі маска, пад якою ў сінявата-шэрых дзікаватых вачах выразна прагледжваецца нікім яшчэ не распазнаны ледзяны Сум Вечнасці. «Нікому з нас не пазбегнуць смерці, — думае Буднік. — Аднойчы вочы заплюшчацца і вечная цемра праглыне нашы безабаронныя істоты. Праглыне назаўсёды… Бо восень, на жаль, ужо непазбежнасць — тое, да чаго, хочацца нам ці не, даводзіцца прызвычайвацца ўжо...»

«Час не мяняе людзей, — упэўнены ён, — час вымушае іх прыстасоўвацца да змен, што адбываюцца не без іх удзелу».

У дзяцінстве, калі ў яго з хітрынкаю пацікавіліся, як гэта любяць рабіць толькі дарослыя, кім ён збіраецца стаць, калі вырасце, ён не задумваючыся адказаў:

— Правадніком.

— Кім, кім? — здзівілася мама. — Чаму менавіта правадніком? Прыбіраць за другімі, мяняць пасля іх бялізну, насіць чай ім у купэ?.. Напэўна, гэта жаночы занятак, а не мужчынскі. Няўжо не існуе цікавейшых прафесій?

Адказ яго быў просты:

— Не ведаю… Мяне вабяць падарожжы. А яшчэ вакзалы… Начныя вакзалы…

Гэтыя словы былі ўсяго толькі дзіцячымі марамі. З узростам яго патрабаванні да жыцця цалкам зменяцца. Але на той час…

Ён нарадзіўся і жыў у Краіне, дзе ўсё за ўсіх вырашала дзяржава. І ён ганарыўся ёю, а дзяржава ганарылася ім. Гэта была ідылія абяцанага «зямнога раю». Ён верыў у будучыню, а яго краіна разбуралася, гінула духоўна. Яму пачынала здавацца, што п’янства і галавацяпства існуюць толькі на іх прадпрыемстве, а на іншых — дысцыпліна і парадак. Бо хіба магла быць хлуснёю тая Хлусня, якую ён чуў кожны дзень з экранаў тэлевізараў? Ён апраўдваўся за ўсю краіну. Яго прымалі за вар’ята. Яму не верылі, як не верылі і ўсёй той Хлусні, якая прасочвалася адусюль: з газет, з часопісаў…

Людзі чакалі цудаў… Людзям патрэбен быў міф. І тыя, хто імкнуўся валадарыць, разумелі гэта.

«Падманвайце, сяліце ў галовах людзей сумніў. Памятайце, ваша праўда нікому не патрэбная…» Сацыялагічныя ўстановы распрацоўвалі самы буйны сваім цынізмам Падман. «Свет невылечна хворы, — пераконвалі людзей з высокіх трыбун ідэолагі, — у нацыі брак сумлення…» Чыноўнікі рэпеціравалі адобраны «зверху» Падман — людзі павінны паверыць у сваю непаўнавартасць. І людзі пачыналі верыць Падману. Верыць не розумам, а эмоцыямі. Сацыёлагі агучвалі пераможныя вынікі сваіх апытанняў — цынічнасці дазвалялася ўсё. Стваралася новая генерацыя людзей — грамадства, якім можна кіраваць…

«Мы самі ствараем сучаснасць. І ад таго, якая яна, залежыць наша будучыня», — гучаў як напамін з магілы-памяці голас нябожчыка-бацькі. І ў сэрцы пасяляўся сумніў. Яго выцісне потым вера. Вера ў незаплямленыя фальшам бацькавы словы…

Аднойчы ў рукі яму трапіла нейкая закрытая брашура. У ёй ён і вычытаў лёсавызначальнае выказванне палітолага.

«Мы ўвайшлі ў эпоху стабілізацыі з пераменнымі задачамі эпохі крызісу. Для самаапраўдання патрэбен стары тэзіс аб “узмацненні ідэалагічнай барацьбы”. Ад ідэалогіі патрабуецца адно: каб людзі вымаўлялі правільныя словы. Пры ідэалагічным прэсінгу нікога не турбуе, аб чым думае чалавек, галоўнае — аб чым ён гаворыць.»

Да гэтых слоў палітолага калегі аднесліся абыякава. Бо, як трапна выказаўся адзін з іх, свет ад гэтага словаблуддзя не палепшыўся і не пагоршыўся. Жыццё працягвалася. Людзі хадзілі на працу, у каго яна, вядома, была. Людзі нараджалі новых людзей…

Але калега, на жаль, памыляўся. Выказаная палітолагам думка не была яго ўласнай думкай. Гэта было не выпадковае словаблуддзе, гэта была афіцыйная палітыка дзяржавы. І гэтую палітыку падтрымлівала маўклівая большасць...

Людзі шапталіся ў ложках… Галеча нараджала зайздрасць. Зайздрасць — страх. І кватэра была адзіным месцам, дзе людзі маглі выказвацца, пакуль што яшчэ не тоячыся. Дарма, што шэптам. З маўклівай згоды большасці — той, якая верыла сваім палітолагам. З запыленых старонак тоўстых архіўных тамоў вярталася адчуванне непаўнавартасці. І натоленыя памяццю сцены «хрушчоб» зноў пачыналі рабіцца сведкамі нечых неразумных учынкаў. Галасы нябожчыкаў, тых, якія сталі некалі ахвярамі выказаных уголас думак, зліваліся з шэптамі новых ахвяр. Іх думкі супадалі з думкамі катаў. І немагчыма было зразумець ужо, дзе ахвяра, а дзе кат, у чым праўда, а ў чым хлусня. На Зямлю вяртаўся Хаос…

Смерць знойдзе яго неўзабаве…

Толькі ён пра гэта яшчэ пакуль не ведае. Ён крочыць па бязлюднай Ніжнепакроўскай вуліцы, і шлях яго ляжыць да Сафійскага Сабора.

Світае. Горад вяртаецца да прытомнасці. Шаргацяць венікамі прыбіральшчыкі. Бразгаюць жалезнымі засаўкамі начныя вартаўнікі. Ажываюць прыватныя крамы. На вуліцах з’яўляюцца першыя мінакі. Ён спяшаецца, бо не любіць гэтых вірлівых, перанасычаных пахамі машыннай гары і людскога поту гарадскіх вуліц. Разамлелыя да непрыстойнасці, яны нагадваюць яму вялікія грамадскія прыбіральні і выклікаюць гідлівасць. Іншая справа начныя вакзалы. Яны атаясамліваюцца з рухам, а значыць — з жыццём. Яго вабіць манатоннае пагрукванне колаў транзітных цягнікоў. Яго вабіць прыгажосць неонавых распяццяў вакзалаў. Яго вабіць сама Неспазнанасць. Бо ў свае сорак ён усё яшчэ застаецца рамантыкам. Пачуццё гэтае, праўда, пакрысе прытупляецца, з гадамі робіцца больш інстынктыўным, штучным, падмяняецца страхам і трывогай. І тыя міфічныя гарады, якія мрояцца яму апошнім часам, нягледзячы на багацце фарбаў, адценняў і колераў, цалкам пазбаўлены глянцу і незямной дасканаласці...

Ён няспешна пераходзіць вуліцу і апынаецца ля невысокай жалезнай агароджы. Уздоўж яе цягнецца акуратна пастрыжаны радок самшыта. Ён абмінае гэтую жывую агароджу і накіроўваецца да будынка, што віднеецца ў глыбіні сквера. Восеньскі дзень толькі-толькі нараджаецца, і скупыя сонечныя промні з цяжкасцю прабіваюцца праз густыя шэрыя аблокі. Лістоты на старых дрэвах амаль што няма, і Сафія выразна вырысоўваецца на даляглядзе... Да адкрыцця сабора застаюцца лічаныя хвіліны…

10

Полацк сустракае нас насцярожана. Мокрыя прамерзлыя вуліцы аблеплены неонавымі ліхтарамі. Ліхтары выхопліваюць з цягучай цемры невялікія расплыўчатыя астраўкі рознакаляровага пылу. Уважліва ўзіраюся ў гэтае ружова-шэрае месіва і спрабую вызначыць месцазнаходжанне нашага «Ноева каўчэга». Хоць і не адразу, але ў мяне гэта атрымліваецца.

— Вуліца Фрунзе, — шапчу я радасна, звяртаючыся да сваёй суседкі. — Вось чыгуначны пераезд... А вось бар… Сюды мы неаднойчы хадзілі на піва. А вось і паварот на нашу «Караедаўскую»…

— Чаму Фрунзе? — здзіўлена пазірае на мяне дзяўчына.

— Гэта таксама гісторыя, — коратка адказваю я. — Заглыбляцца ў гэтую тэму няма вялікага жадання.

На дапамогу прыходзіць жанчына з прыгожымі даверлівымі вачыма. Яна робіць невялікую абвестку, з якой вынікае, што начаваць гэтыя дзве ночы нам давядзецца ў інтэрнаце ляснога тэхнікума. Сэрца шчымліва сціскаецца. «Ура!» — хочацца крычаць мне ад радасці. З цяжкасцю стрымліваю свае эмоцыі і пазіраю ў акно…

Першае, што трапляе на вочы мне, калі выходзім з аўтобуса, гэта асветлены начнымі ліхтарамі цагляны фасад маёй роднай «Караедні». Некалі ў гэтым будынку месцілася епархіяльная жаночая вучэльня. Цяпер — як выратавальная вяршыня знакамітай гары Арарат — прытулак для нашага «Ноева каўчэга». Некалі я спрабаваў ужо пакарыць яе. За гэтымі мурамі жыве рэха маіх нетаропкіх, няўпэўненых крокаў. І мой слых не можа не распазнаць іх сярод вялікага мноства іншых. Узнікае спакуса адамкнуць наглуха зачыненыя дзверы і наталіцца ўволю іх рэхам. Узнікае спакуса паслухаць сябе колішняга…

— Дольчык, што ты там корпаешся?!

Валька цягне мяне за рукаў у пекла начной непагадзі. Я спрабую вызваліцца.

— Я вучыўся ў гэтым горадзе, — тлумачу жанчыне. — Разумееш, дваццаць пяць гадоў таму.

— Трэба ж, — іранізуе яна. — І што, што вучыўся? Усе мы некалі і дзе-небудзь вучыліся. Будзеш жыць з Юрыем Іванавічам. Ёсць магчымасць выбраць пакой. Ты ў якім жыў?

— Валька, я вучыўся тут…

— Што ты заладзіў, ведаю…

Валька абразліва моршчыцца і мітусліва размахвае рукамі. Яна талдычыць нешта нязначнае. І мне хочацца прыкінуцца глуханямым, каб не чуць яе. Але жэсты — таксама сродак зносін. І ад Валькі нікуды не дзецца. Яе даводзіцца выслухоўваць. Бо менавіта дзякуючы ёй мне сёння пашчасціла пачуць рэха сваіх колішніх крокаў — тых, што захоўваюць муры епархіяльнай жаночай вучэльні. І за гэта я ёй удзячны…

Вячэраем у маім пакоі. Так, у маім, я не памыліўся. Тут я жыў дваццаць пяць гадоў таму, і сёння мяне пасялілі ў ім зноў па маёй просьбе. За гэта я ўдзячны каменданту. Валька таксама задаволеная. Напэўна, тым, што задаволены я. Жанчына з прыгожымі даверлівымі вачамі ласкава прапаноўвае:

— Юрый Іванавіч, за вамі першы тост.

Юрый Іванавіч, чырванашчокі і самазадаволены, нехаця ўстае з-за стала і скупа выцэджвае з сябе некалькі прыгожых слоўцаў. Акулярыкі — маўчуны па сваёй прыродзе. І яны ўсё ў сваім жыцці выцэджваюць. У гэтым я пераканаюся сёння ноччу яшчэ раз. Напэўна, блізарукія людзі — блізарукія ва ўсім: у справах, у думках і нават у сваіх памкненнях.

Прыкра, што гэтага чалавека мне давядзецца цярпець цяпер некалькі сутак.

— «Кожны крок мой на гэтых вулках — спасціжэнне сябе ў Сусвеце… — распачынае ўрачыста Юрый Іванавіч. — Полацк ціхі мой, звонка-гулкі… Мудры сведка вякоў пражытых…» — цытуе гісторык.

— Горад, ад тугі па якім звар’яцець можна, — устаўляю я.

— Дольчык, у цябе будзе магчымасць выказацца, — незадаволена пазірае на мяне Валька.

— Горад, на вуліцах якога мы адчуваем подых гісторыі, непарыўнасць духоўных традыцый, — не звяртаючы на мяне ўвагі, працягвае хлусіць Юрый Іванавіч. — І галоўнае, што на гэтай зямлі нам хочацца верыць у святасць Іх Вялікасці Дабрыні, Шчырасці і Справядлівасці…

Я выцягваю з пачка цыгарэту, дэманструю сваю абыякавасць да гэтых высокіх і непацверджаных рэальнасцю слоў і іду курыць. Ніхто мяне не спыняе. Гульні ў прыгожыя слоўцы працягваюцца. І звяртаць увагу на вар’ята, які не разумее іх сэнсу, марная справа. Мімаходзь адчыняю шафу і здымаю з вешалкі куртку. Апранаюся на калідоры. Потым прыкурваю і з асалодаю зацягваюся на поўныя грудзі.

На вуліцы непагадзь. Паветра з дамешкам дыму і восені. На вуліцы — ні душы. У канцы яе асветлены адрэзак недасягальнай сушы. Недзе за ёю Спаса-Праабражэнскі сабор. А яшчэ Палата, на ўзбярэжжы якой — наш «караедаўскі» дэндрапарк. Адкуль мне ведаць, што пасаджаныя некалі намі дрэвы знішчаныя там дарэшты. А на месцы знакамітага дэндрапарку, на месцы нашых першых спатканняў — манастырскія агароды. І кроп, і цыбуля — някепская прыправа для баршчу з праху маёй памяці…

Набліжаюся да брамы-званіцы. Да брамы далучаны двухпавярховы мураваны жылы корпус пад вальмавым дахам. Па баках да званіцы далучаны аднапавярховыя старожкі. Дваццаць пяць гадоў таму ў гэтым мураваным двухпавярховым памяшканні пад вальмавым дахам размяшчаўся інтэрнат нейкага гарадскога прадпрыемства. Гэта ў ім жыў вядомы «аўтарытэт» Чывер. Яго баяўся ўвесь горад. Нас, «караедаў», Чывер не чапаў. Напэўна, таму, што кожны з нас, як і ён сам, быў «…адной з тых тонкіх жылак, што сілкавалі гэты Горад сваёю крывёю».

Жалезная брама пад аркаю зачыненая. І на тэрыторыю манастыра, відавочна, мяне не пусцяць. Мая заўзятая настырнасць выклікае ў начнога вартаўніка абурэнне. Ён пагардліва пазірае на мяне праз браму і адхіляе мае просьбы. Пагражае выклікаць міліцыю. І мне нічога не застаецца, як адмовіцца ад свайго намеру прайсціся ўпрыгожанымі кропам сцежкамі свайго далёкага і прывіднага юнацтва. Іду ні з чым. Як выяўляецца, вандроўкі ў мінулае не толькі радасць прыносяць людзям, але часам і псуюць настрой. У інтэрнацкі пакой вяртацца неахвота. Швэндаюся без патрэбы па вуліцы. Баўлю час наўмысна. Выконваць ролю «незанятых вушэй» у гісторыка-акцёра не хочацца. І ўсё-такі туды давядзецца вяртацца…

У пакоі валадарыць паўзмрок. Святла не запальваю, каб незнарок не разбудзіць Юрыя Іванавіча. Хуценька распранаюся, пакінуўшы вопратку ля ложка, і накрываюся коўдрай.

Марыць перад сном – яшчэ адна кепская мая звычка, вядома, пасля празмернага жадання памянціць языком па тэлефоне. Але сёння мяне чакае расчараванне. І прычына таму – гадзіннік. Я зусім забыўся, што ён па-ранейшаму адлічвае час у адваротны бок і што мы з Юрыем Іванавічам жывем у розных вымярэннях. Я чую, як ён узбуджана сапе на суседнім ложку, і гэта не дае мне засяродзіцца. Высоўваю галаву з-пад коўдры. Гісторык з зайздроснай заўзятасцю “выцэджвае” сябе ў нейкую жанчыну. З такім імпэтам, напэўна, могуць выцэджваць толькі гісторыю асабістага жыцця гісторыкі-ачкарыкі. Сярод узбуджаных “охаў” і “ахаў” распазнаю сцішаны шэпт Ліды, -- маёй суседкі па “Ноевым каўчэгу”. Ніколі не думаў, наколькі пагана быць сведкам чужой жарсці.

Падбіраю з падлогі раскіданую вопратку і апранаюся. У канцы калідора пісьмовы стол. Валаку яго да акна, бліжэй да цёплых батэрэй. Някепскае логава для “ерэтыка”, якога заўтра наранку спаляць на галоўнай гарадской плошчы за тое, што ён міжволі стаў сведкам чужой жарсці і сваёй прысутнасцю апаганіў салодкія імгнені жывёльнай пажадлівасці…

«Прывітанне, мой любы!

Чаму ты не прыехаў? Я так цябе чакала... Два дні хадзіла сустракаць. А ты не прыехаў. Так, відаць, ты хацеў са мною спаткацца. Цяпер мы болей з табою не сустрэнемся. Крыўдна…

З вашых былі толькі Дзіма Мінюк, Гена Прачкін, Наташка Стамянок і Ліда Тарасава, а болей нікога… А як абяцалі: «Прыедзем, прыедзем!..» Я разумею, што зараз у вас там пажары, пасадкі, аднак на адзін дзень можна было вырвацца. Няхай, не мая гэта справа. Распаўся ваш гурт. Адна толькі назва засталася. Вось такая мая выснова. Напэўна, так і трэба. «Жыццё!» — як ты любіш выказвацца…

Жыву я і жыву. Працую над дыпломам. Загараю. Гуляю ў валейбол. Час ляціць, не паспяваеш азірнуцца. Да абароны засталося дваццаць дзён. Учора хадзіла на танцы ў «Караедню». Там вашых усіх і сустрэла. Доўга размаўлялі з Дзімам Мінюком. Нават гулялі з ім па «Караедаўскай». Ён зусім не змяніўся. Такі, як і быў…

Дарэчы, прыйшоў толькі што да нас… Паведаміў, што Лосіч прыехаў! Пахмелены. Ну, хохма!.. Нават тыя, хто прыехаў, сабрацца не могуць. Дзіма зараз з Веркаю размаўляе. Усе, між іншым, усё яшчэ чакаюць вас. Спадзяюцца, што прыедзеце. Лосіч з Дзімам збіраюцца начаваць. А я сцвярджаю, што не прыедзеце вы. Кажу — вы, а думаю: ты... Не вераць. Яны сёння ў нейкую бойку ўлезлі. Лосіч мірыў усіх. Хацела паразмаўляць з ім — знік некуды. Дурдом… Можа, хоць заўтра паразмаўляем. Карацей кажучы, я ва ўсім расчаравалася. Магчыма, таму і атрымліваецца гэты ліст не такім, як трэба. Хацела з табою паразмаўляць, вельмі хацела, і не атрымалася. А ў лісце пісаць нічога не жадаю. Што ж, такі лёс… Бачыш, я таксама пачала ўжо верыць у лёс… Думала і пісала табе, што сваё жыццё мы ствараем самі, а атрымалася наадварот. Лёс? Што ж, буду верыць у лёс. У кепскі, добры, любы…

Дапісваю ліст ноччу. На гадзінніку — дванаццаць… Ірына спіць. Мне таксама пара. Заўтра, дакладней, сёння ўжо, на практыку.

Нешта надламалася ўва мне за гэтыя дні. Пустата на душы. Не ведаю, магчыма, гэта часова, аднак мне вельмі кепска. Добра, што хоць Ірына побач, падтрымлівае маральна. Я, вядома, разумею, што ты з нейкай важнай прычыны не прыехаў, і папярэджваў ты мяне аб гэтым, але, павер, як бы там ні было, мне крыўдна. Думаецца, што не захацеў ты са мною сустрэцца. Думаецца, табе ўсё роўна, што я для цябе так: пакуль ёсць — добра, не будзе — таксама някепска. Лухта гэта, напэўна. Аднак лезе ў галаву, і ўсё… Калі мы з табою сустрэнемся? Памятаеш, ты пераконваў мяне, калі з’язджаў (тады, у сакавіку), што мы не сустрэнемся болей. Можа, ты і зараз так лічыш? Перачытала твой апошні ліст і прыйшла да высновы, што ты так, быццам бы, не лічыш. Пішаш, што ў нас яшчэ будзе час. А я вось сумняваюся — ці будзе? У Полацку мне засталося жыць нейкі месяц. А потым, круці не круці, Омск. І чым больш я пра гэта думаю, тым больш даюся ў лапы абыякавасці: «Што будзе, тое будзе!» Я разумею розніцу паміж адным «будзе» і другім, але адчуваю, што ад мяне цяпер мала што залежыць. Вось, напэўна, і прыйшоў час сказаць адзін аднаму «так» альбо «не». Я разумею, што і раней мы не жартавалі. Аднак цяпер гэта для нас неабходнасць. Не хацелася распачынаць размову першай, аднак, відаць, трэба. Я доўга разважала і вырашыла, што лепей ва ўсім разабрацца, а не будаваць кожнаму свае планы. Вось так... Не лічы, калі ласка, мае словы за бязглуздыя, самаўпэўненыя. Я сказала тое, што набалела. Нам неабходна з табою вырашыць. Буду чакаць адказу. Калі надумаеш прыехаць, папярэдзь. І не лічы, што я ўпала духам. Яшчэ трымаюся…

Да пабачэння. Я.»

11

Што ён — дурань, каб паказвацца без патрэбы на вочы людзям? Паліто шырачэзнае… Капялюш скураны… Шалік на шыі… Хто яшчэ так апранаецца ў горадзе? А шрам на твары?.. Адзін шрам чаго варты?.. Людзі ж — сволачы, усё прыкмячаюць. Паказаўся ў людным месцы — не адмажашся. Здадуць, як піць даць здадуць. На адны пытанні стомішся адказваць: хто?.. адкуль?.. куды?.. І ў Лупоніка жыць небяспечна. Цікуе, выпытвае, вынюхвае… Здасць калі-небудзь…

Буднік глядзіць на сабор. На гэтае Замчышча ён прыходзіць не аднойчы ўжо, начамі, каб менш хто бачыў. Нашто яму праблемы. Сёння ўсё будзе па-іншаму. Сёння ён адважыцца адчыніць дзверы храма і азнаёміцца з яго інтэр’ерам. Недзе ў гэтых мурах, у адной са шматлікіх ніш, пад цаглянаю кладкаю надзейна схаваны Крыж Еўфрасінні Полацкай. Не падробка нейкая, а сапраўдны, зроблены ювелірам Лазарам Богшам. Брахня гэта ўсё, што быццам бы Крыж той захоўваецца ў расейскіх фондасховішчах. Плёткі! За межы горада яго ніхто ніколі не вывозіў… Баяліся… Надпіс на ім быў выбіты незвычайны — заклінанне: той, хто адважыцца зрабіць гэта, пракляты будзе святой жыватворнай Тройцаю. Так што, калі і вывозілі, то вывозілі не Крыж, а шматлікія падробкі. Менавіта адна з іх і знікла пад час Другой сусветнай вайны. І Буднік тое ведае не з чутак. Гісторыю пра знікненне Крыжа яму распавёў некалі стары яўрэй з Задзвіння. А яўрэі — людзі разумныя, ведаюць, што гавораць. Болей таго, Буднік здагадваецца і пра месца, дзе можа захоўвацца Крыж зараз. Гэтыя муры Буднік яшчэ ў юнацтве, калі навучаўся ў тэхнікуме, абшныпарыў. Ведае кожны закуток. Знайсці Крыж тады, праўда, яму не ўдалося. Блізка быў да мэты, але хіба каму тое трэба было тады? На яго пазіралі як на вар’ята. Яму заміналі, а не дапамагалі. Няма вялікай упэўненасці, што і зараз у яго нешта атрымаецца. Не з рукі яму аднаму займацца такой справаю. Тут надзейны паплечнік патрэбен. Разумны і вопытны… А дзе яго возьмеш? Хіба здатны на гэта Лупонік? Не, з гэтым парсюком на такую справу не пойдзеш... Забаіцца і здасць…

Толькі Бог з ім, з Лупонікам. Не па Крыж ён сюды прыйшоў сёння. «Нашто мне той крыж? — не без падстаў разважае Буднік. — Гэта ў юнацтве я імкнуўся даказаць людзям недаказальнае. А зараз?..» Зараз ён разумее, што людзям, акрамя іх асабістай значнасці, нічога не цікава. Зараз у яго іншыя мэты…

Сёння яму шанцуе. Сёння, па ўсім відаць, нейкае вялікае свята. Інакш як растлумачыць тое скопішча людзей ля Сафіі? Ён здымае з галавы свой скураны капялюш, запіхвае яго за пазуху і выходзіць з-за дрэва, за якім увесь гэты час хаваўся. Растварыцца ў натоўпе няцяжка. Галоўнае, не глядзець гэтым свалачам у вочы…

Храм сустракае яго прыхільна. Напэўна, гэтыя муры нават і не здагадваюцца, што задумаў гэты чалавек.

Буднік скоса паглядвае на арган, на абразы і ловіць сябе на думцы, што абыякавы да ўсёй гэтай велічнасці і прыгажосці. Яму зноў узгадваецца невялічкая царква, куды ён не так даўно хадзіў на пошукі Бога. «Уся гэтая веліч для таго, каб чалавек мог адчуць сваю нікчэмнасць. Кожны час мае сваіх багоў, — прыходзіць да высновы Буднік. — Інакш нашто было столькі разоў перабудоўваць усё гэта…»

Ён выходзіць з храма і абыходзіць яго па перыметры. Знаходзіць вачамі месца, дзе ноччу прыхаваў бомбы: яны нікім не кранутыя…

12

Раніцай, калі іду ў прыбіральню, сустракаюся на калідоры з Лідай. Яна саступае ўбок і сарамліва хавае вочы. Яна нагадвае мне страусіху са схаванаю ў пясок галавой. Шукаю вачыма яе вочы. Дарэмна, вочы гэтай маладой “самкі” надзейна схаваны пад тоўстым пластом сыпучага пяску, і мая дапытліваць не вада, каб прасачыцца праз яго.

-- Вы ненавідзеце мяне? Лічыце мяне распуснай, прадажнай? Глупства, вядома… Выкіньце з галавы ўсё што бачылі . Так атрымалася…

Прымерваю абыякавасць:

-- Ну, што вы…

-- Юрый Іванавіч па сваёй прыродзе -- чалавек жорсткі. І мы, студэнты, ведаем яго круты нораў. Калі нешта не па ім -- сцеражыцеся. А мне вучыцца тры гады яшчэ... Залікі і ўсё астатняе… Самі разумееце… З ім палова курса пераспала.

Сумна ўсміхаецца. Пэўна, хлусіць сабе не так ужо і цяжка, галоўнае знайсці апраўданне гэтай сваёй хлусні.

Цяпер чырванець мая чарга. Чырванець і шкадаваць, што лёс звёў мяне з чалавекам, які гэтай ноччу выцэджваў сваю дутую інтэлегентнасць у маладую і незагартаваную жыццём дзяўчыну… З чалавекам, які жывёльнай жарсцю паганіў маю памяць…

— Дольчык, дзе ты бадзяўся ўчора? Не мог пагуляць са мною?

Валька выглядвае з паўрасчыненых дзвярэй.

— Валька, разумееш… — зацягваю я па звычцы.

— Што Валька?.. Што Валька?.. Эгаіст ты, Дольчык.

— Валька, я хачу пабыць з гэтым горадам сам-насам. Я чакаў з ім сустрэчы дваццаць пяць гадоў. Разумееш?..

Тлумачыць Вальцы, чаму я хачу пабыць з гэтым горадам сам-насам, неахвота. Моўчкі плятуся ў пакой. Юрый Іванавіч швэндаецца недзе таксама, і я яму за гэта вельмі ўдзячны. Выцягваю з сумкі скрынку з прахам маёй памяці і пачынаю чытаць…

«Прывітанне, мой любы Жэнік!

Дабралася я нармальна. Пасля адыходу цягніка папіла чаю і легла спаць. Праспала да трох гадзін ночы. Мне здавалася, што цягнік прыбывае ў Полацк а палове чацвёртай, так што прачнулася і спалохалася. Кінулася да правадніка, а ў яго зачынена. “Ну, — думаю, — паехала Лідка ў Віцебск!..” Аднак паглядзела расклад і супакоілася. Выйшла з цягніка і ўздыхнула з палёгкай. Праўда! Такое пачуццё, што снілася мне ўсё гэта. Нават і зараз: лабараторыя, праца, дзяўчаты, клопаты аб дыпломе — сапраўднасць, а Вільня — сон. І ўсё-такі я задаволеная, што паехала да цябе… Вярнулася ў інтэрнат на ранку, у пяць гадзін. Разбудзіла Ірку. Пагаварылі з ёю, і мне лягчэй стала. Яна мне свае навіны расказала, я ёй свае. І — спаць…

Нядаўна ў газеце прачытала, што зноў намячаецца паездка ў Вільню, дваццаць чацвёртага. Думаю: вось бы зноў махнуць!.. Толькі наўрад ці... Хоць і хочацца сустрэцца з табою. Ты вось гаворыш: пісала “словы берагу!”, а сама маўчыш… Што мне рабіць з сабою? Не магу я, Жэнік, сказаць табе ўсіх тых слоў, што берагу, а перанесці іх на паперу тым больш. Мне здаецца, мае ўчынкі гавораць самі за сябе. А словы я буду, напэўна, і надалей берагчы. Так што ты не крыўдуй. Я цябе кахаю без усялякіх слоў…

У нас зараз навальніца. Свежасць такая… Люблю я, Жэнік, навальніцу. Асабліва летнюю. Сенам пахне. Неба расколваецца на часткі…

Жэнік, як ты там маешся ў сваёй Катлоўцы? Пасля вандроўкі ў Вільню я хоць магу ўявіць цябе там. Уявіць, як ты вяртаешся з працы. З кім размаўляеш, што і каго бачыш кожны дзень. Вільня мне спадабалася, і я абавязкова пабуду ў ёй яшчэ раз. Жэнік, не выходзяць у мяне з галавы тыя бабулькі… Памятаеш, ля касцёла? Гэта нешта новае ў маім жыцці. Раней мне з такім не даводзілася сутыкацца. Калі шчыра, я нават і не ведаю (і ў той момант не ведала), як сябе паводзіць у такіх выпадках. Спачатку ў мяне ўзнікла жаданне не падыходзіць да іх, зрабіць выгляд, што не заўважаю, што іх лёс мяне ні кроплі не хвалюе. Але гэта ж немагчыма… Я вось пісала табе некалі: “рабіць людзям дабро”… А чым дапамагчы такім людзям? Колькі іх, такіх бяздомных бабулек, у свеце? І кожная з іх можа сесці ля касцёла. Жэнька, не магу я разабрацца ў гэтым. Ты, відаць, здзіўлены маімі развагамі, але нам не даводзілася раней гаварыць на такія тэмы. Вось мне і хочацца падзяліцца сваімі думкамі, даведацца, што думаеш аб гэтым ты. Мне здавалася, што ты ў той момант таксама адчуваў сябе няёмка. Але і я не ведала, як сябе паводзіць. А потым не адважылася распачаць з табой гаворку. І ўвогуле, шмат чаго яшчэ незразумелага паміж намі застаецца… Згодны? Вядома, пра ўсё ў лісце не напішаш, і я спадзяюся, што сустрэнуся з табою. Не буду пісаць, што берагу словы для сустрэчы, а то ты зноў пачнеш чытаць мой ліст між радкоў. Проста хочацца падзяліцца з табою сваімі надзеямі і сумненнямі. Жэнік, чаму так бывае: зараз здаецца мне, што шмат магла сказаць табе пры сустрэчы, а сустрэнемся — і зноў буду маўчаць. Чаму пры сустрэчах мы разважаем аб дробязях? Вядома, не заўсёды… Цяпер мне шкада таго часу, які мы з табою прамаўчалі…

Пакуль пісала, за акном утварылася сапраўднае мора. Цяпер да яго ніхто не падыдзе блізка. Яшчэ б толькі сабаку ля дзвярэй прывязаць, і можна спаць спакойна. Ніякіх кампаній шумных не будзе.

Днямі сказала сваім, што была ў цябе, у Вільні. Спачатку такая цішыня стаяла, а потым адобрылі… Толькі мама цяжка ўздыхае… І яшчэ, хачу табе паведаміць непрыемную навіну: вольнага дыплома мне не атрымаць. Так што чакае мяне Омск… Сапраўды, лёс нейкі, хоць і не хочацца ў яго верыць. Прывыкла я жыць рэчаіснасцю. Зараз вось збяру сваю адзежу і дахаты. Адпачну душою ад думак розных, ад горада. Паслухаю салаўёў — цяпер іх у нас хор цэлы. І чаромха цвіце… Праўда, я не люблю яе паху. І ўсё ж, як-ніяк — кветкі…

Вось і ўсё. Словы скончыліся. Даводзіцца развітвацца. Да спаткання, спадзяюся, хуткага. Цалую…

Я.

P.S. Прывітанне нашым агульным знаёмым. Часцей бывай у Вільні, можа, не будзеш так сумаваць… Хаця, разумею, туга па радзіме не залежыць ад гэтага…»

Паснедаўшы, выходжу незаўважна з інтэрната. Крочу па вуліцы Фрунзе, праз Чырвоны мост, да Дзвіны. Пачуццё расчаравання не пакідае мяне ні на хвіліну. Гэта зусім ужо іншы горад. І, напэўна, той, хто там, на нябёсах, распрацоўваў маршруты гэтай маёй вандроўкі, не ўлічыў самага галоўнага: зусім іншы цяпер і я…

Доўга блукаю па горадзе, потым спускаюся да Дзвіны. Людна. Час набліжаецца да поўдня. Шырокая брукаваная сцяжынка вядзе мяне ў маё далёкае, прывіднае мінулае. Ад рэчкі цягне сырасцю і балотнай цвіллю. Восень угадваецца ў кожным шамаценні, у кожным таемным руху, у кожным дыханні. Напэўна, гэта і ёсць дыханне восені: цяжкае, перарывістае, нібыта ў безнадзейна хворага. Людзі хутаюцца ў шыракаполыя паліто, аднак разбрысціся па сваіх уладкаваных цёплых «норах» не спяшаюцца. Назіраю за імі, і мне здаецца, што занятыя яны, як і я, пошукамі нечага незваротна страчанага, таго, чаго не знайсці нам ніколі ўжо. Людзі нагадваюць мне грыбнікоў, якія заблудзілі ў лясных гушчарах і не ведаюць, як выбрацца з іх…

Я сядаю на драўляную лаўку і пачынаю бязмэтна ўзірацца ў шэры, замглёны далягляд. Што я збіраюся там згледзець? Не ведаю… Напэўна, мінакам, тым, хто сноўдае ля ракі ў пошуках учарашняга дня, я нагадваю акцёра з Тэатра Абсурду. Сам я так не лічу. Мая роля ў гэтым спектаклі яшчэ толькі ствараецца Вялікім Рэжысёрам…

Непадалёк, па брукаванай дарожцы, што вядзе ў маё мінулае, крочыць мужчына. Яго павольныя цяжкія крокі адгукаюцца ў маёй свядомасці працяглым рэхам. Я падазрона гляджу на гэтага пакалечанага жыццём чалавека. «Ты ідзеш па маёй сцяжынцы!» — хочацца мне папярэдзіць бяздомнага. Старац палахліва пазірае на мяне і маўчыць. Я заплюшчваю вочы. І адчуваю, як мяне абліваюць чужой старасцю, з ног да галавы. «Напэўна, гэты бяздомны не зусім звычайны, — думаю я, вывучаючы напаўзаплюшчанымі вачыма юродзівага. — Напэўна, ён выконвае нейкую пачэсную місію, не зусім зразумелую зямным істотам. Напэўна, ён пасланы да нас некім Звыш, каб папярэдзіць пра хуткі і непазбежны надыход Зімы. Яго зрэнкі адлюстроўваюць мноства ценяў — згорбленых, безабаронных… Сотні, тысячы, тысячы тысяч людзей, захутаных у шыракаполыя драпавыя паліто. Ад убачанага мною авалодвае страх. Праз хвіліну, калі мроі знікаюць, юродзівы далёка ўжо ад мяне. Не прамінаючы на сваім шляху ніводнай сметніцы, ён павольна набліжаецца да жанчыны, якая корміць батонам дзікіх качак. Я бачу, якімі вачамі глядзіць на яе жабрак. Гэта погляд галоднай жывёліны. Толькі жанчына пра гэта не здагадваецца. У яе зусім іншы занятак: адскубваць ад батона кавалкі мякішу і кідаць іх птушкам.

— Мама! Мама! — узбуджана надрываецца шасцігадовы хлапчук, тузае жанчыну за спадніцу: — Кідай туды… Вунь ту-у-у-ды-ы… Мы яшчэ тых не кармілі…

Я ўстаю з лаўкі і іду за юродзівым следам. Ён азіраецца. Цені людзей у яго безжыццёвых зрэнках некуды зніклі, замест іх там адчай і смутак… А яшчэ голад…

Я аклікаю старога. Напэўна, у маім сэрцы зараз, як шмат гадоў таму ў Лідзіным (там, ля касцёла ў Вільні), спрачаюцца два супярэчлівыя пачуцці: прайсці раўнадушна ці паспрабаваць дапамагчы хоць неяк гэтаму чалавеку? Як выяўляецца, сумленне патрабуе дакладнасці і шчырасці.

Стары спыняецца і разгублена пазірае на мяне. Ад яго вее нейкай невылечнай хваробай. На твары з’яўляецца скупая ўсмешка.

— Добры дзень! — вітаюся я, хаваючы вочы.

«Чым дапамагчы табе? Парадай? Добрым словам? Гэта ж смешна… Мела рацыю Лідка, сцвярджаючы, што такіх бяздомных, як гэты старац, тысячы і ўсім не дапаможаш. Гэтым павінна займацца дзяржава…»

Стары на маё прывітанне абыякава ківае галавой і падыходзіць бліжэй. Цяпер я шкадую, што паклікаў яго. Ад старога вее смуродам нямытага цела і вантробным тленам. Такое ўражанне, што ў суседніх дамах прарвала сантэхнічную трубу і смурод ад яе змяшаўся з паветрам. Зялёныя мухі клубкуюцца на ўдыхах і выдыхах. І мне нічога не застаецца, як таксама ўдыхаць на поўныя грудзі гэтую задушлівую атруту нямытага чалавечага цела.

— Вам кепска? — выціскаю я праз сілу і папярхаюся ўласнымі словамі, кашляю.

— Дэпрэсія заела, — сумна кажа стары. Наколькі жудасная ў гэтага чалавека дэпрэсія, можна прачытаць у яго безжыццёвых напаўсляпых зрэнках. Я зазіраю ў гэтую разгорнутую кніжку чужога Жыцця — там слёзы… Мора, акіян людскіх слёз. А яшчэ соль… Тоны солі. Залежы солі ў акіяне людскіх слёз…

— Нелады, браце, у мяне з самім сабою… Душа баліць, — скардзіцца стары. — Дзе толькі не быў я: і ў доме састарэлых, і нават у самога д’ябла пад хвастом. Няма паратунку...

— Дарма вы не засталіся ў доме састарэлых, — разважаю я. — Там вас хоць кармілі б бясплатна…

— Кінь плявузгаць… Каму я трэба там? Да сястры вось прыехаў... Кажуць, у горадзе гэтым манах нейкі аб’явіўся. Дапамагае такім, як я. Можа, яна мяне да яго завядзе!

На гэтым мае добрыя намеры канчаюцца. Развітваюся і накіроўваюся да помніка Скарыны. Насустрач мне спяшаецца мужчына ў доўгім чорным паліто. Мужчына праходзіць побач і спыняецца ў нерашучасці. Я таксама спыняюся.

— Дольчык, ты?

— Слава! Буднік! — кідаюся я да мужчыны. Чалавек у чорным доўгім паліто лісліва шчурыцца. — Каго не чакаў сустрэць у гэтым горадзе, дык гэта цябе…

— Доля!!! Ну, ты даеш…

Далонь у Будніка вільготная і слізкая, нібыта тое дрэўка ад рыдлёўкі, якою зараз непадалёку ад помніка дворнік перакопвае кветнік. Лязо манатонна соўгае пясок, і аднастайны шоргат палавініць цішыню панурага наваколля. Мне здаецца, што недзе, на дне Сусвету, нязграбны майстра вострыць свае кухонныя нажы.

— Жжы-ых, жжы-ых, жжы-ых…— мільгаціць у паветры адпаліраванае лязо.

— Жжы-ых, жжы-ых, жжы-ых… — адгукаецца рэхам панурае наваколле.

Моўчкі пераглядваемся. Мой позірк затрымліваецца на глыбокім рубцы, ружовым, праз увесь твар. Буднік старанна затуляе яго далонню і крывіцца.

— Верталёт зачапіў лопасцямі? — недарэчна жартую я, каб зняць узніклую паміж намі напружанасць.

— Узнагарода за сумленнасць, — адказвае Буднік, маўчыць хвілінку і цікавіцца: — Што, Дольчык, вырашыў пабадзяцца па сцежках свайго мінулага?

— Цягне… — прызнаюся я. — На экскурсіі ў Полацку. А ты?

— Справы, — суха адказвае Буднік. — Дарэчы, спыніўся я ў Лупоніка. Памятаеш такога?

— Як жа не памятаць. Вядома, памятаю. Хіба ён у Полацку застаўся працаваць?

— Спытаеш сам пра гэта. Скажу толькі адно: быў ён чунем, ім і памрэ...

Размова не атрымліваецца.

— Ты дзе працуеш?.. — спрабую я знайсці нейкую агульную тэму для размовы.

— Нідзе, — абрывае мяне на паўслове Буднік. — Няўдачнік я.

Зноў завісае працяглае маўчанне. Кветнік ля помніка нарэшце даводзяць да ладу. І недзе на дне Сусвету нязграбны майстра перастае вастрыць свае кухонныя нажы. Дворнік выцірае змакрэлы твар насоўкай і ўбівае рыдлёўку ў дзірван. Усталёўваецца цішыня. Пасля нядаўняга скрыгату жалеза аб пясок цішыня гэтая падаецца мне яшчэ больш жудаснай і нязноснай. Каб не ўслухоўвацца ў яе тужлівую няўцямнасць, парушаю маўчанне:

— Што так? Наколькі ведаю, ты працаваў дырэктарам лясгаса.

— Пазбавілі мяне дырэктарскай пасады. Не да двара новым гаспадарам.

— А я ў тэхнікуме нашым быў сёння, — спяшаюся я памяняць тэму. — З выкладчыкаў нікога знаёмага… Хто памёр, хто на пенсіі… Шкада…

— І жонка мая памерла. Рак з’еў нябогу, — устаўляе Буднік.

— З лёсам, Слава, не падужаешся. Напэўна, жыццё нас для таго і выпрабоўвае, каб не зазнаваліся. Напэўна, некаму тое патрэбна… Свет развіваецца па сваіх законах, выпрацаваных Прыродаю, а не па тых, што мы сабе напрыдумвалі, — расплывіста тлумачу я Будніку.

— Хто такі гэты твой нехта? — злуецца ён. — Чаму ён прыдзірлівы да адных і памяркоўны да другіх?

Я недаўменна паціскаю плячыма:

— Кожны з нас, браток, свой крыж нясе.

— Свой? — здзіўляецца Буднік.

Я спрабую напоўніць свае думкі сэнсам. Толькі Буднік мяне не слухае.

— Свой, гаворыш? — злосна перапытвае ён. — Калісьці ў нашай вёсцы таксама крыж стаяў, насупраць нашай сядзібы, на скрыжаванні дзвюх дарог... Павер’е такое існуе: быццам бы крыж гэты аберагаў вёску ад няшчасцяў розных. Дык вось гэты крыж зламалі камунякі. Спачатку паспрабавалі яго выкапаць — ноччу, каб ніхто не бачыў. А калі з задумы той нічога не атрымалася, раструшчылі гусенічным трактарам. Зломак так і застаўся тырчэць дагэтуль, як напамін аб людскім вандалізме. Можа, гэта і ёсць мой крыж? — гарачыцца Буднік. — Можа, гэта яго я нясу праз усё сваё жыццё?

— Можа, — збянтэжана пазіраю я на яго.

— Дольчык, яны купілі Бога. Яны здольныя на ўсё… Разумееш? Яны нават з д’яблам стануць супрацоўнічаць, абы толькі цукеркамі можна было ласавацца... Улада — гэта грошы. А грошы ніхто аддаваць не хоча. Большасць з тых, хто ламаў гэты крыж, і цяпер пры ўладзе… Але няхай не чакаюць. Я ім не…

Я слухаю гэтага дзіўнага чалавека і маўчу. Мяне ахоплівае смутак. Я нават пачынаю верыць, што жыццё і сапраўды — сістэма мройных, фантастычных спакус. Што ў гэтай сістэме кожны з нас сам па сабе. Што ніякага лёсу не існуе, насамрэч. Што людзі выдумалі яго, каб апраўдаць свае, не заўсёды разумныя, учынкі. Што ўзвальваючы на сябе кожным ранкам гэты цяжэзны мяшок з каменнем, імя якому — сумленне, яны спасцігаюць толькі адну мэту — скінуць яго ўвечары. Бо абыякавасць яшчэ не пакорлівасць. Бо зло затаілася побач. Бо людская зайздрасць — малодшая сястра сквапнасці — усё яшчэ здольная разбурыць любую ілюзію Дасканаласці. Бо фанабэрыстасць мяжуецца з наіўнасцю, а наіўнасць з глупствам. Бо сярод гэтай усеагульнай уседазволенасці апраўдванне злачынства — звыклая справа. Бо тыя ж забойствы менш за ўсё чыняцца з тым, каб караць, а каб пасяліць у нашых душах страх.

«Калі верыць гэтаму чалавеку, то нам і сапраўды няма чаго рабіць у гэтым свеце, — думаю я. — Выходзіць, мы ўсё роўна не жывём, а “перажываем”… Бо колькі сябе памятаем, столькі нас і просяць: пацярпіце, гэты час трэба перажыць… Вось мы і церпім, вось мы і “перажываем”: і час, і нягоды, і існуючую ўладу, і сваіх ворагаў, а ўрэшце рэшт і ўсё сваё жыццё…»

Мы праціскаемся праз вузкі лаз у агароджы і апынаемся на шырокай бязлюднай вуліцы. Буднік мітусліва аглядаецца, я таксама. Калі б нехта ў гэты момант за намі сачыў, то яму, несумненна, падалося б, што выбраліся гэтыя двое з непралазнага ляснога гушчару і цяпер вырашаюць, куды ім падацца далей. Вуліца незаўважна выходзіць на шыкоўную аўтастаянку, за якой віднеецца пакручасты бераг рэчкі. Яшчэ далей Сафійскі сабор — Дом Божай мудрасці. Шамацяць лістотаю дрэвы. І чорныя птушкі ўздымаюцца ў паветра. Буднік моўчкі зашпільвае паліто. Шнар на яго твары глыбокі і крывавы. І яго ён ужо не саромеецца…

— Расчараваўся я, Доля, у жыцці. І ты, бачу, не ў ладах з ім. Скажы, што не ў ладах? — пазірае ён на мяне скоса. Божа, колькі спадзявання ў гэтым ледзяным і пранізлівым позірку!..

Я разгублена паціскаю плячыма.

— Ёсць трошкі…

— Жыццё, Дольчык, — гэта кашмар. Толькі ўсё некалі скончыцца. Усё… Словы і тыя сатруцца. Смерць — адзіная зямная рэальнасць… І ніхто не пазбегне яе. Разумееш, ніхто…

Я не слухаю гэтага чалавека. У галаву прыходзяць зусім іншыя словы — тыя, што я пачуў ад Ліды ў першыя хвіліны нашага з ёю знаёмства: «Ведаеце, чаму людзі баяцца смерці? Таму што яны не разумеюць, што такое Вечнасць…»

— Ты дапаможаш мне, Дольчык…

— Што ты сказаў?

— Я сказаў, што ты дапаможаш мне… У адной вельмі важнай і патрэбнай для чалавецтва справе…

13

Вось яшчэ адна ноч на сыходзе, сцякае па шкле дробнымі кропелькамі дажджу. Вокны ў пакоі без фіранак. Вокны сквапна глытаюць цемру. Разам з цемраю, разбаўленай скупым дзяжурным святлом, у рэанімацыйны пакой прасочваецца ранак. З пахамі стэрыльнай цішыні, адчаю і чужога болю. Жэнік перакананы, боль мае таксама свае пахі, і гэта пахі навакаіну, валяр’янкі і карвалолу.

Гэтай ноччу ён амаль не спіць. Варочаецца на цвёрдай кушэтцы і ратуецца ад бяссоння думкамі. Як і той — цяжкапаранены, якога прывезлі позна ўвечары. Ратуецца, лепей і не скажаш… Бо чалавек жывы думкамі…

Паранены, нягледзячы ні на што, яшчэ жыве. І Жэнік чуе, як б’ецца яго стомленае сэрца. Стук гэты з пакоя насупраць. І калі яго слых прытупляецца, калі рытм сэрца хворага змешваецца з іншымі начнымі гукамі, калі губляецца сярод іх, ён устае з кушэткі, перасякае бязлюдны бальнічны калідор і адчыняе дзверы ў рэанімацыйны пакой.

— Чаму ў вашых зрэнках столькі нявыплаканых слёз?.. — хоча спытаць ён у гэтага немаладога і стомленага жыццём чалавека. На яго спакутаваны позірк ён натрапляе адразу ж, як толькі адчыняе дзверы. Абвешаны трубкамі, правадамі і шклянкамі, чалавек на бальнічным ложку нагадвае яму касманаўта, а не цяжкапараненага. І Жэньку здаецца, што касмічны спадарожнік з хвіліны на хвіліну адправіцца ў сваё апошняе падарожжа — падарожжа ў Вечнасць. Ён перакананы, палёт некім даўно падрыхтаваны ўжо, і камандзір спадарожніка толькі чакае загаду… Жэнькаў позірк сустракаецца з абыякавым позіркам параненага. Недзе за межамі дасягальнасці зроку — могілкі чужых думак. І ён шмат што гатовы аддаць узамен за магчымасць зазірнуць у гэтае неабдымнае сховішча чужога жыцця…

— Чаму ў вашых зрэнках столькі нявыплаканых слёз?.. — шэпча ён ад адчаю.

— Доктар, я стаміўся… — погляд хворага выключае магчымасць усякай памылкі. Шэпт пераходзіць у хрып: — Каб вы толькі ведалі, як я стаміўся, доктар!..

Акіяны нявыплаканых слёз варушацца. І гэты рух можа заўважыць толькі той, хто не абыякавы да гэтага чалавека. Жэнік адчувае, што тоне ў напоўненым сумам брызе. І яму робіцца страшна… Страшна не за параненага, а за сябе… Бо ніхто яшчэ не прыдумаў слоў, якія б маглі суцешыць уласны Боль…

Наранку ён вяртаецца ў рэанімацыйны пакой, каб развітацца з хворым. Начное дзяжурства канчаецца, і яго з хвіліны на хвіліну зменіць калега. Ён адчыняе дзверы, і яго позірк натыкаецца на раскіданыя па падлозе лісты. Лісты паўсюль. Жэнік падымае адзін з іх і разгортвае. Адтуль выпадае здымак. На здымку яго мама: прыгожая і маладая…

«Прывітанне, мой шалапутны!..

Малайчынка, што напісаў, вельмі чакала. Жыву я так сабе. Адчуваю нешта блізкае з тым, што адчуваў ты ў сваёй Катлоўцы. Напэўна, ты ўжо прывык, а мяне, наадварот, цягне дахаты… Хаця, шчыра, Омск мне падабаецца. Вядома, каб гэта было не так далёка ад радзімы. А вось праца — не. Працую я звычайным апаратчыкам па змешванні фарбавальнікаў — узважваю на аналітычных вагах фарбы, па некалькі сотых грамаў. Нічога складанага, а на здароўе ўплыў адмоўны. Гэтыя фарбы пыляцца, уядаюцца ў скуру, што тут і казаць — хімія. Падумваю, што трэба мяняць прафесію, і чым хутчэй, тым лепш. Падзялілася сваімі планамі з родзічамі, няхай рыхтуюцца да майго хуткага вяртання. Праўда, хочацца накапіць трошкі грошай і даказаць сваю самастойнасць. Так што, магчыма, і вытрымаю год які. На большае не разлічваю, нават думаць пра гэта не хачу. Не магу сабе ўявіць, чым тут можна заняцца, калі застануся. Сястра піша, што ў Мінску можна ўладкавацца на трактарны. Але гэта пакуль што мары. Зімой збіраюся наведаць Беларусь, калі не пярэчыш, магу заехаць і да цябе. Тры адгулы я маю ўжо, а праз тры месяцы іх на тыдзень назбіраецца. Як бачыш, планы ў мяне напалеонаўскія, вось толькі ці здзейсняцца яны? Паспрабую зрабіць усё магчымае. У інстытут я не паступіла, не паспела. А вучыцца цягне. У мяне да цябе прапанова: давай разам будзем рыхтавацца, каб паступіць на наступны год. Згодзен?.. Толькі вось куды мне падацца? Сама нават не ведаю. А ты?.. Мне памятаецца, што і ты казаў, быццам бы таксама збіраешся памяняць прафесію. Можа, разам куды-небудзь паспрабуем паступіць? Час, каб падумаць, пакуль яшчэ ёсць...

Пішу табе ліст, слухаю музыку і ўзгадваю нядаўні выпадак. Толькі што вярнуліся з дружыны. Швэндаліся па горадзе, як прыдуркі, з гэтымі чырвонымі павязкамі. Потым на апорным бавілі час. За вечар такога наглядзелася… Жах… Напэўна, і ноччу прымроіцца. Зараз раскажу табе. Значыць, сядзім мы на апорным, грэемся. Прыбягае жанчына, твар у крыві, балбоча нешта неразборлівае. Я, вядома, захвалявалася, і ўсе таксама. Мянты, народ бывалы, адвялі яе ў прыбіральню, памыцца. Потым яна расказала, што гэта муж яе так размаляваў, з-за рэўнасці. Збіраўся павесіць. Жах!.. Пайшлі па мужа. Нашу дружыну ён, вядома, раскідаў, але ж зацягнулі яго такі да начальніка. Ой, Жэнік, ну ён і мацюкаўся! Вушы пухлі. Вядома, ва ўсім вінаваціў жонку. Я б такога за тры кіламетры абыходзіла. Не разумею, як можна з ім у адной кватэры жыць? Вядома, у чужой бядзе не разбярэшся, але ўсё роўна, нешта не магу я сябе ўявіць на месцы гэтай жанчыны. Добра, хопіць пра сумнае. Раскажу табе лепш пра іншае. Днямі ў нас у інтэрнаце конкурс ладзілі “А ну, дзяўчаты!”. Дык вось, як гэта ні дзіўна, я ў ім аказалася пераможцай. Дасюль не магу зразумець, як гэта атрымалася. У падарунак мне далі вазу керамічную, прыгожую, і кветкі. Але каб атрымаць усё гэта, трэба было ўмець гатаваць, збіраць на стол, ведаць паэтаў, пісьменнікаў, мастакоў і мноства чаго іншага. А ў канцы ўсяго забаўляць гасцей. Я танчыла цыганачку. Можаш сабе ўявіць, як гэта я рабіла?.. Смешна самой нават было. Вось такая мая жытка. Ты, канешне, можаш падумаць, што тут адны святы. Гэта не так. Гэта толькі зрэдку выпадаюць хвіліны, падобныя да «караедаўскага» жыцця. Калі шчыра, то я тут сумую вельмі моцна, ніводнага дня не мінула яшчэ, каб не прыгадалася радзіма, ты, усё, што было паміж намі. Вечарамі цяпер у нас любімы занятак — сядзець і ўспамінаць, марыць, слухаць музыку. Нават тэлевізар рэдка глядзім…

Дваццатага верасня, два тыдні назад, былі ў калгасе, у гасцях у дзяўчат. Убачыла, упершыню ў сваім жыцці, сібірскую цалінную вёску. Уражанне не вельмі добрае засталося. Шмат пылу, мала дрэў. Адным словам, “степь да степь кругом…”. Яблыкі з нашу вішню, і тых кропля. Так што ў нас лепей…

Заўтра выхадны, збіраюся ў горад. Пагуляю ў сваім “парку”. Мы яго нядаўна з сяброўкай адкрылі. Невялічкі такі гаёчак у старым горадзе. Хадзілі на лекцыю “Ленін і камсамол”. Ішлі неахвотна, а потым спадабалася. У ДК — музей омскай міліцыі ёсць, дык мы хоць на сапраўдную зброю наглядзеліся. Праўда, зараз на вуліцы зімна і доўга не пагуляеш. Аднак гэта не бяда, усё ж такі лепш, чым дома сядзець. Не лішне праветрыць галаву, а то яе пачынаюць наведваць розныя вар’яцкія думкі. Калі шчыра, мне такая пара года падабаецца: прыгожа, трывожна і сумна. Ва ўсякім выпадку, ніхто не здзіўляецца, чаго ты такі сумны, — усе такія. Каб жа ты толькі ведаў, як зараз хочацца пабыць у сапраўдным зімовым лесе! На жаль, такога тут няма. Усё, досыць, гэта нецікава…

Вось так я і жыву, Жэнік. Не тое, каб кепска, аднак і добрага няшмат. Вельмі хочацца з табою сустрэцца, паразмаўляць. Ведаеш, не ў маім гэта характары гаварыць пра каханне, аднак вельмі хочацца сказаць табе, што толькі цябе аднаго бачу, толькі ты адзін мне, аказваецца, патрэбен. Нават на адлегласці чатарох тысяч кіламетраў. Ніколі не забывай мяне, пішы мне як мага часцей. Вельмі цябе прашу, не лянуйся падпісаць канверт маім адрасам. Ты пішаш, што не можаш забыць мяне, вось і не трэба. Я таксама спрабавала выкрасліць усё са сваёй памяці, аднак нічога з гэтага так і не атрымалася. Напэўна, усё гэта да лепшага. Нельга ж забыць тое, што так цяжка нам далося…

Цалую… Чакаю ліста.

Я.»

— Генік!.. Сынок!.. Хто дазволіў табе чытаць чужыя лісты?..

Загадчык хірургічнага аддзялення лісліва шчурыцца. Жэнік здзіўлена азіраецца. У дзвярным праёме, нібыта ў багетавай рамцы, абведзенай жалобнаю стужкай, перамінаецца з нагі на нагу Сурто.

— Чытаць чужыя лісты, Генік, вялікі грэх, — цэдзіць ён здзекліва.

Голас раздрапвае цяжкае паветра, і засядае ў душы крыўда. Яе не стрымаць, яна выплюхваецца на паверхню…

Жэнік злосна зіркае на загадчыка. Той, баючыся, напэўна, спатыкнуцца аб высокі парог, паволі ўваходзіць у пакой. Багетавая рамка пусцее і робіцца нецікавай. Загадчык аддзялення працягвае з’едліва моршчыцца. Менавіта моршчыцца, а не ўсміхацца.

— Годзе называць мяне Генікам.

Жэнікаў голас дрыжыць ад хвалявання.

— Што з табою, сынок? — мяняецца твар Сурто.

— Годзе называць мяне сынком, — зрываецца на крык Жэнік. І слёзы схаваць немагчыма ўжо. Ды і нашто?

Ён хуценька падбірае з падлогі раскіданыя лісты і выбягае з рэанімацыйнага пакоя.

14

Няўдачнік!.. Якое далікатнае і бяскрыўднае слова… Няў-дач-нік!.. А за ім жыццё — хуткаплыннае і бязглуздае…

Харкайце крывёю! Я не скончу яго самагубствам!..

— Не-е-е, Дольчык, няхай не чакае гэтая погань, мы не складзём лапкі, як суркі. Мы яшчэ здзівім свет… Здзівім нечуваным дзікунствам, нечуванай жорсткасцю… Яны самі гэтага хочуць. Разумееш мяне, самі… Што ты ўтаропіўся ў мяне, Дольчык? Жартую я…

Дольчык — не проста яго знаёмы. Дольчык — колішні сябар. І хоць навучаліся яны ў розных групах, гэта не замінала ім сябраваць. Валейбольная зборная, у якой яны былі тады не апошнімі гульцамі, грымела на ўвесь горад. Гульні на выездзе, гульні ў тэхнікуме… Прыхільніцы, вядомасць…

Нерытарычнае пытанне — вучоба ці спорт? — стаяла перад хлопцамі незадоўга да завяршэння апошняга курса. Перамог цвярозы разлік. Тым больш што Дольчык атрымаў цяжкую траўму нагі і працяглы час не прымаў удзел у спаборніцтвах.

Пасля няўдалай спробы зрабіць кар’еру ў спорце, усе сілы хлопцаў былі скіраваны на вучобу. Сустракаліся яны цяпер зрэдку. І сяброўства іх пакрысе пачало згасаць. Як выявілася, сяброўства таксама не бывае вечным. А пасля завяршэння вучобы іх шляхі зусім разышліся.

Сустрэчы гэтай — нечаканай, неверагоднай — Буднік узрадаваўся. Ён быў перакананы, што яна — не выпадковасць. У выпадковасці ён не верыў. Нейкае чуццё падказвала яму, што сустрэча гэтая — стрыжань узаемаадносін, невытлумачальная праява Вялікага Прыцягнення, якое існуе ў Свеце незалежна ад волі людзей. Напэўна, чалавеку яшчэ да яго нараджэння наканавана: з кім сябраваць, а з кім сустракацца мімаходзь, з кім разысціся, а з кім прайсці праз усё жыццё поруч. Бо самае страшнае пакаранне, ведаў ён, — гэта пакаранне адзінотай…

Людзі павінны ведаць, што пра іх думаюць іншыя...

Невыразны ацёчны твар значна старыць гэтага чалавека і выклікае гідлівасць. Вось што азначае сустрэцца праз вечнасць. Дольчык нагадвае Будніку гэткага стаічнага біблейскага прарока — самаўпэўненага і цынічнага. Таму і маўчанне, што ўзнікла паміж імі, апавядае яму красамоўней за любыя словы. І нездарма... Адлегласць да небяспекі — той, якой ён асцерагаецца ў апошні час, — з-за сустрэчы з гэтым чалавекам робіцца значна карацейшаю. Прадчуванні ніколі не падманваюць яго. Не падманваюць, бо перакананы: «Асцерагайцеся не тых людзей, хто выказвае свае думкі ўголас, а тых, хто хавае гэтыя думкі ад іншых…»

Буднік не вытрымлівае позірку Дольчыка і адводзіць вочы. Каб не слухаць яго, а гаварыць самому...

— Эх, Доля, не турбуйся, ідзём мы з табой да Лупоніка. А потым… Потым мы будзем слухаць арган у святой Сафіі. Ты любіш Баха?.. Няважна… Ты палюбіш Баха…

Бойцеся слоў. Словы агаляюць думкі.

— Дольчык, ты ведаеш, што такое Здрада? Здрада, Дольчык, гэта калі адразаюць кішэні ў тваіх штанах. Употай, каб ты не ведаў пра гэта. А вось потым, калі ты пачынаеш здагадвацца, калі пачынаеш разумець, што ключы ад кватэры ты свае пасеяў, што ў кватэру табе не патрапіць без нечай дапамогі, вось тады і прыходзіць разуменне здрады… Мы ўзарвём гэты Дом Божай мудрасці… храм людской незалежнасці… Зруйнуем яго… Чуеш мяне?.. Зруйнуем цалкам…

15

Спыняемся мы ля высокай жалезнай брамы. За ёю, у глыбіні дагледжанага ўтульнага дворыка, двухпавярховы будынак. Гаспадар гэтых харомаў, мужчына з рэдкай рыжай чупрынай і вялікім прамым носам, не пазнае мяне. Ён доўга і падазрона ўзіраецца, а потым моўчкі пляцецца на кухню.

— Лупонік, адкуль такая абыякавасць? — спыняе яго Буднік. — Дзе слёзы радасці, дзе здзіўленне? Дзе гасціннасць, урэшце? Перад табою твой аднакурснік, а ты строіш з сябе крутога перца… За такое, Лупонік, і па шыі нядоўга атрымаць…

Лупонік здзіўлена азіраецца. Няўлоўная ўсмешка кранае яго няголены твар. Недзе за ёю, на недасяжнай глыбіні, праклёўваецца нешта падобнае на радасць.

— Жэнік, ты?

— Я… Хто ж яшчэ…

Гэты чалавек упершыню за апошнія суткі вымаўляе маё імя. Вымаўляе галосна… І за адно толькі гэта я гатовы дазволіць яму ўсё, нават штучнае праяўленне сяброўскіх пачуццяў. Штучнае, бо сябрам маім ён ніколі не быў.

— Раздабрэў, не пазнаць. Сустрэў бы ў горадзе, нізашто не пазнаў бы, — здзіўляюся я. — Дом свой маеш… Малаток!..

— Дробязі, — пакрыўджана паціскае плячамі мужчына. — Дом не мой, цешчын…

— З дробязяў, Лупонік, жыццё складаецца. Так што збірай свае дробязі ў мяхі, спатрэбяцца яшчэ, — устрае ў размову Буднік і звяртаецца да мяне: — Возьмем яго з сабой?

— Куды? — здзіўлена пытае Лупонік.

— Баха слухаць.

— Нікуды я не пайду з табою. І ты, Жэнік, не хадзі.

— Заткніся, чунь! Пажартаваў я… Хто цябе возьме з сабою? Адкуль табе ведаць, хто такі Бах. Гены, Лупонік, рэч бязлітасная... Акапаўся тут, у чужых харомах, і сядзіш, як сурок. Так і пракопціш сваё жыццё.

Лупонік пакрыўджана пазірае на Будніка. Я таксама маўчу, хоць мне і шкада гэтага бяскрыўднага, як мне падаецца, чалавека.

— Збірай на стол, чмо, госць у хаце, а ты вокам не вядзеш, — загадвае Буднік і весела падміргвае мне: — Паабедаем, Дольчык, і пойдзем…

Пытанне «Куды?» непакоіць мяне не менш, чым Лупоніка. Аднак маўчу, ведаю, усё роўна адказу на яго ў прысутнасці Лупоніка не атрымаю. Падсілкоўваемся моўчкі. Буднік апаражняе кілішак за кілішкам і апетытна ўплятае «пальцам пханую».

— Вучыся, Дольчык, як трэба жыць, — смачна аблізваецца ён і ківае на Лупоніка. — Гаспадар…

— Хто табе замінае ім быць?

— Такія, як ты, і замінаюць, — перастае жаваць Буднік.

— Цікава, чым жа гэта я не дагадзіў табе? — Лупонік ускіпае. — Жывеш тыдзень на маіх харчах… Жарэш на халяву…

— Чым?.. Абыякавасцю сваёй. Такім, як ты, дай адсядзецца, перачакаць… Вы ж не жывяце, вы ж увесь час нечага чакаеце… Цудаў, манны нябеснай?.. Хто вас ведае, чаго… Самі не жывяце і нам замінаеце жыць… Прыдумалі апраўданне сабе: талерантнасць… А што такое гэтая ваша талерантнасць? Хітрасць?..

— А ты хочаш рэвалюцый? Бяздумнае бунтарства таксама да дабра не даводзіць, — падключаюся я да спрэчкі.

— Бунтарства?.. Ха-ха-ха… Не, мальцы… На бунтарства вы не здатныя. Бунтарства — гэта талент ад прыроды. І калі яго няма, то яго не набудзеш у краме.

— Гэта праўда, — згаджаюся я з Буднікам, каб змягчыць напружанасць.

— Узяць хаця б мяне… Імкнуўся да нечага светлага, верыў, спадзяваўся. Здавалася, вось-вось і шчасце ў маіх руках: адукацыя, пасада, сям’я… І раптам бац… і няма нічога… Куды ўсё падзелася? Дзе тыя, хто падспеўваў мне? Іншым падспеўваюць? У гэтым талерантнасць ваша?.. Гэта з іх маўклівай згоды мяне вытурылі з працы. Чуеш, Лупонік, з-за такіх, як ты…

— У тваім сэрцы, Слава, усё яшчэ жыве крыўда. Даверся часу. Час перамеле ўсё, — няўпэўнена раю я Будніку, і ад выказанай уголас банальнасці твар апякае гарачынёю.

— Вось і ты, Доля, не разумееш мяне. Таксама раіш чакаць, а не жыць… А час, Доля, не гумка, якою можна сцерці з памяці боль і крыўду… Часу не існуе ўвогуле. Яго прыдумалі людзі. Ёсць рух. А яшчэ ёсць праўда. А для мяне гэтая праўда — падман, — пагардліва ківае на мяне Буднік і пераводзіць позірк на Лупоніка: — Усё, Лупонік, шабаш!.. Сыходжу я ад цябе. Можаш сапці ў дзве дзіркі і радавацца… чакаць далей з неба манны нябеснай… Лічы, што з даўгамі сваімі ты разлічыўся… «Пальцам пханай»… Ха-ха-ха…

Мы ўстаём з-за стала і накіроўваемся на другі паверх за рэчамі. Торбы спакаваныя ўжо. Напэўна, Буднік рыхтаваўся да гэтага загадзя. Адну з іх ён давярае мне, другую бярэ сам. Моўчкі спускаемся па лесвіцы. Мае думкі хаатычна раскіданыя ў свядомасці. Прадчуванне Вялікага Вар’яцтва завісае ў паветры. Яшчэ хвіліна, і Невядомасць разродзіцца Здрадай — той, якую чалавецтва накапляла вякамі…

Калі развітваемся з Лупонікам, ён горача шэпча мне:

— Не хадзі з ім, Жэнік. Вар’ят ён... Бомбы ў ягоных торбах…

Па вуліцы Краснова выходзім да Палаты. Перад намі на высокім стромкім беразе Заходняй Дзвіны вялікая Сафія. Зачараваныя велічнасцю і прыгажосцю гэтай сведкі незалежнасці і магутнасці полацкіх князёў, стаім і маўчым. Буднік наўмысна марудзіць.

— Што ты задумаў, Слава? — хвалююся я.

— Ты ведаеш, хто такі Герастрат?

Усталёўваецца магільная цішыня. Некалькі хвілін яе пакутлівай назойлівасці, і я пачынаю здагадвацца пра намеры гэтага чалавека.

— Герастрат — гэта недачалавек.

— Адказ цынічны і няправільны, Герастрат — гэта бунтар, Дольчык. І байкі, што ён быццам бы імкнуўся такім чынам заваяваць сабе вядомасць — людское словаблуддзе. Але калі б нават гэтага чалавека і не існавала ніколі, яго б усё роўна людзі прыдумалі. Герастраты неабходны нам як напамін, што ўсё ў гэтым свеце мае свой пачатак і свой канец. Разумееш?

— Усё, акрамя звычайнага людскога глупства, — паныла ўздыхаю я. — Страшна не тое, што Герастрата дасюль памятаюць, страшна, што і ў наш час знаходзяцца ў яго нашчадкі і паплечнікі. У цябе нічога не атрымаецца, Буднік…

— Не сумнявайся, Дольчык... Я ўсё пралічыў. Ты і напраўду паверыў гэтаму дурню? Я чуў, як ён табе нашэптваў, што быццам бы ў маіх торбах бомбы. Не настолькі я дурны, Дольчык, каб насіць з сабою такі небяспечны цяжар. Бомбы, дарагі мой сябар, даўно пад мурамі ўжо. Засталіся чыстыя дробязі...

— Буднік, ты мне не сябар. Ты — вар’ят, Буднік!.. Параноік…

— Я ўзарву Сафію… У мяне ёсць для гэтага ўсе падставы.

— Якія падставы, Буднік? Крыўда?..

— Крыўда таксама.

— Шмат розных Іудаў, накшталт цябе, памятае Сафія. І зніштожыць яе спрабавалі неаднойчы: гарэла, узрывалі, рабавалі, а яна як жыла, так і жыве, радуе людзей прыгажосцю і велічнасцю. Калі ты лічыш, што я стану саўдзельнікам твайго вар’яцтва, памыляешся.

— У цябе няма выйсця. На жаль, ад твайго пратэсту, Дольчык, нічога не залежыць ужо. Ты — сведка. І цябе мне лягчэй забіць, чым адпусціць… Спадзяюся, што ты разумееш гэта? Мы загінем разам… Ты — каб заваяваць сабе Вечнасць. Ты ж да гэтага імкнуўся ўсё сваё жыццё? А я, Дольчык… Я прыму смерць з іншай мэтай… Сваёй смерцю я дакажу Свету, што людзі — дурні… Што створанае імі аднойчы для таго імі і створана, каб яго разбуралі іншыя. Той, хто не здольны ствараць, павінен разбураць… Гэта закон, Дольчык…

— Калі на свеце існуюць сволачы, гэта не азначае яшчэ, што да іх трэба прыпадабняцца. А выйсце, Буднік, ёсць заўсёды. Нават і тады, калі здаецца, што яго няма.

Мае словы нішто іншае, як цынізм. Я разумею гэта, але нічога іншага ў галаву не прыходзіць. Думкі хаатычна блукаюць, блытаюцца. І сярод іх ніводнай выратавальнай. Гадзіннік у кішэні маіх джынсаў спыніўся. Вось, адкуль уся гэтая цішыня ў свеце. Відаць, стрэлкі на цыферблаце стаміліся рухацца і застылі ў чаканні. Інстынкт самазахавання працягвае дурыць свядомасць. Я бачу, як насустрач нам, праз масток, спяшаецца нейкая дзяўчынка. Яе позірк знаходзіць мяне. У ім дабрыня і спагада. І мною авалодвае спакуслівае жаданне дакрануцца да гэтай бяздоннай малахітавай чысціні вуснамі. Я цягнуся да яе ўсім целам і натыкаюся на пустату. Мае вусны смакуюць бясколерную смуродную вільгаць. Гэта сліна Сатаны. «Не дакранайся да мяне…» — лямантуе здрадлівая цішыня. Рэха адгукаецца ў сэрцы болем. Нясцерпным, пакутлівым болем.

— Людзі, гэта вар’ят!.. Яго трэба спыніць. Ён небяспечны…

Гэта апошнія словы, якія я здольны вымавіць…

16

Мінаюць дні — шэрыя і аднастайныя.

Вось ён я!.. Усё яшчэ існую… Плявок Сатаны не спыніў і ніколі не спыніць Гадзінніка майго жыцця. Бо «…всё, что произнесено, не опасно. Тонкая паутина Тьмы будет немедленно разрушена огнём пространства…».

І калі скупое святло кранецца сваімі гаючымі промнямі нашай Сапраўднасці — выпакутаванай і адваяванай у Цемры, — прыходзьце паглядзець на нашы цені…

Ініцыятыва не на маім баку. Асоба, якая сядзіць за сталом насупраць, пачынае гульню першай. І гэта не можа не хваляваць мяне. На раскратаваным лісце паперы, у клетачцы зверху, яна выводзіць першы свой крыжык. Не задумваючыся, побач з ім малюю свой маленькі нулік. «Што за гульня такая вар’яцкая?» — ніяк не магу ўцяміць я і скоса пазіраю на жанчыну. Твару яе разглядзець нельга з-за густога дыму, які вісіць у паветры. Дым едкі і жоўты. Дым выядае вочы. Дым тлусты і задушлівы.

— Ты — гэта ты… Такога сябе ты стварыў сам…

«Што ты плявузгаеш? Адкуль табе ведаць, хто я? — злуюся я. — Што азначае: такога сябе стварыў сам?..» Падняць галаву і разглядзець як след сваю саперніцу не стае моцы. Як толькі я намагаюся зрабіць гэта, нейкія непадуладныя мне пачуцці разбураюць маю рашучасць. Я адчуваю, як маё спакутаванае сэрца працінае смяротны жах. Ад жанчыны вее ледзяным холадам Вечнасці. Мне відны толькі яе рукі. Яны маленькія, з выразна акрэсленымі сінімі пражылкамі і з выцягнутымі, як у музыкаў, тонкімі худымі пальцамі. Гэта рукі старэнькай бабулькі. Аднак, нягледзячы на ўзрост, рухі іх упэўненыя, спрытныя і няўлоўныя. Гэта — рукі-аўтаматы. Пальцы рухаюцца ўздоўж стала і вытвараюць такое, што мне пачынае здавацца, быццам за сталом са мною сядзіць фокусніца. Самапіска ў руках жанчыны ажывае, нібыта ў руках барабаншчыка барабанныя палачкі. Я ўважліва сачу за яе спрытнымі рухамі і пераконваюся, што жанчына махлюе, што гульня ідзе не па правілах. Пераконваюся, але не пярэчу ёй. Бяссілле прыгнятае і прыніжае мяне...

— Ты не згодны з маімі доказамі?

Кашчавыя пальцы выпісваюць у паветры невядомую мне фігуру і малююць чарговы крыжык. Крыжыкаў столькі ўжо, што іх хапіла б на цэлыя могілкі.

— Ну, Дольчык, што скажаш на гэта?

— Пра што вы? — здзіўляюся я і пакорліва малюю свой чарговы нулік.

— Твой ход непрадуманы, Дольчык, як і ўсё тваё жыццё, — свідруе маю свядомасць хрыплы, шапялявы голас. — За гэта табе яшчэ адзін крыжык… Каб перамагчы мяне, трэба мужнасць і воля. А ты гэтыя якасці страціў. Твая слабасць у тваім эгаізме.

«Чарговая выхаваўчая лекцыя, — злуюся я, упарта шукаючы клетачку для выратавальнага нуліка. — Давай, выхоўвай… Я прывык… Нагадай мне пра эгаізм… Потым пра сумленне...»

— Ілжэш… Жыццё нельга спланаваць. Хто з нас не мае заганаў?.. Ідэальных людзей не існуе. Маімі дарадцамі таксама не заўсёды былі адны толькі сумленне і справядлівасць… Але гэта я і без твайго напаміну ведаю. Але ведай і ты, мой дух яшчэ жывы. Ён пратэстуе супраць гэтага нутранога холаду — холаду абыякавасці, холаду бяздушнасці… Пратэстуе супраць несправядлівасці. Ты мяне чуеш, як там цябе?..

— Неблагі ход, Дольчык… Толькі адкуль табе ведаць, што такое справядлівасць? Тваё сумленне набытае ў ламбардзе, як і твой гадзіннік. Яно разменена на ілюзію, якую ты называеш сумленнем. Стрэлкі спыніліся ў чаканні... Стрэлкі заблыталіся і не ведаюць, у якім накірунку рухацца. Нашто такое жыццё, калі слова «заўтра» выклікае жах і гідлівасць? Хіба ты не зразумеў, што жыццё ігнаруе цябе?

— Ігнаруе — значыць цікавіцца… А страх — гэта…

— Страх — гэта атупенне. Гэта нешта сярэдняе паміж здрадай і сумленнем… Баяцца — значыць не верыць.

— Людзі баяцца не смерці, а невядомасці… Абмежаванасці ў прасторы…

— Чалавекам можна назваць сябе толькі тады, калі вымаўляеш «Я» без боязі. Ты здольны сказаць смела і незалежна: «Я»?

— Нашто вам гэта?

— Каб сказаць табе, што ты прайграў, Дольчык!..

— Я не прайграў… Ты наўмысна закрыла пальцам пустую клетку… Гэта і ёсць месца для майго пераможнага нуліка…

Я адрываю стомлены позірк ад стала і аглядаюся. У пакоі ніводнай душы. Воблака густога жоўтага дыму пачынае пакрыху рассейвацца, агаляючы ўсю мярзотнасць, усю несапраўднасць форм гэтага дзіўнага памяшкання. І я пачынаю разумець, што дым — гэта толькі ілюзія. У пакоі кружляе мёртвае кляновае лісце. Яно напамін пра апошнюю восень — восень майго неўміручага кахання. Я не жадаю больш мірыцца з тым, што здарылася са мною шмат гадоў таму. Я — зусім другі чалавек ужо. І мне хочацца бегчы прэч з гэтай магілы неразгаданых таямніц.

Я кідаюся да дзвярэй і не знаходжу іх.

…Прытомнасць вяртаецца разам з адчуваннем холаду блізкай Зімы. Снег — белы-белы, нібыта вата на аперацыйным стале. Вата ў крыві, і ўсведамленне таго, што адбываецца вакол, абвастрае жаданне жыць. Малады хлопец у белым халаце, што стаіць побач і вымярае мой пульс, зусім не падобны да доктара. У яго дзіцячыя рысы твару і стомлены выгляд. Нешта да болю блізкае ўгадваецца мне ў гэтым твары. Намагаюся ўстаць са стала. Нехта ўтрымлівае мяне за руку. І я зноў губляю прытомнасць…

Мне мрояцца барыкады. Маё спакутаванае ад болю «Я» кружляе над Пляцам Незалежнасці.

…Амапаўцы чакаюць загаду. Разглядзець твары вайскоўцаў нельга. Замінаюць шчыльна састаўленыя шчыты. Здаецца, што сцяна з пластыку з хвіліны на хвіліну рухне. І вайскоўцы змятуць з плошчы ўзбунтаваны натоўп. Мінае час, але гэтага не здараецца. Што стрымлівае вайскоўцаў, застаецца загадкай.

— Украіна!.. Украіна!.. Украіна!.. — выкрыкваюць дэманстранты.

Ад натоўпу аддзяляецца маладая жанчына і перасякае вузкі калідор, утвораны паміж дэманстрантамі і амапаўцамі. Набліжаецца да аднаго з вайскоўцаў і замацоўвае на пластыкавым шчыце некалькі белых гваздзікоў. Яе ўчынак выклікае шквал адабральных воклічаў. Я пазнаю гэтую жанчыну. Яшчэ б…

Я цікую за сваім целам з вышыні птушынага палёту. Я — не я. Я — згустак энергіі, згустак эмоцый. Я здзіўлены і ўзрушаны. Мною авалодвае зайздрасць. Я шкадую, што не ўкраінец. І не з-за таго, што не люблю сваёй Радзімы… Наадварот… Гэтая незнаёмая жанчына з натоўпу — валяльшчыца, матальшчыца, няважна, хто, — дапамагае мне высунуцца з нары, якую я вырыў для сябе сам. Высунуцца і аглядзецца…

Гэта зусім іншы Свет, пра існаванне якога я пачынаю толькі здагадвацца. Але, каб у ім жыць, у ім трэба і нарадзіцца яшчэ…

Расплюшчваю вочы. У пакоі працуе тэлевізар. Экран іскрыцца жоўта-блакітнымі колерамі — колерамі свабоды і незалежнасці. Аператары паказваюць жанчыну буйным планам. І нішто ўжо не можа спыніць яе. Голас вырываецца на волю. Голас жыве ў сэрцах мільёнаў людзей: — …калі яны разумеюць гэта, а яны не могуць не разумець гэтага, яны ніколі не пойдуць супраць нас.

— Украіна!.. Украіна!.. Украіна!..

— Зноў падманулі народ, — незадаволена бурчыць сусед па бальнічным ложку.

Спрачацца з ім няма моцы. Гляджу праз акно ў глыб бальнічнага двара. У шэра-блакітным марыве яскрава паўстаюць дзве белыя вежы полацкай Сафіі…

Не… Цяпер я ведаю дакладна: жыццё — не гульня ў крыжыкі і нулікі. Нават калі гэта і не так, то ў нулікаў таксама ёсць шанец. У іх таксама ёсць свая маленькая клетачка на разграфаваным лісце Вечнасці. Бо ў свеце існуе справядлівасць. І справядлівасць гэтая — наша сумленне. Ніякія Герастраты не здольныя спыніць ход Гісторыі…

17

Бавіць час ля акна — мой новы набытак, яшчэ адна крайнасць, якую я прымаю як неабходнасць. На вуліцу мяне пакуль што не пускаюць, а тэлевізар глядзець надакучвае. Вось і даводзіцца прыдумляць забаўкі. Па ўсім відаць, мяне хутка выпішуць, аднак тое «хутка» цягнецца ўжо некалькі тыдняў. Гадзіннік свой я згубіў, напэўна, пад час сутычкі з Буднікам, там, на Палаце. І цяпер час для мяне адлічваюць ходзікі. Тыя, што вісяць на калідоры, насупраць ардынатарскай.

Шмат чаго мне давялося перажыць за апошнія дні. Але затое я цяпер ведаю, хто такі Жэнік — малады хірург з дзіцячымі рысамі твару. Ведаю я, і хто такая Тэрэза. Гэта Жэнік расказаў мне, што яго мама і мая Ліда трагічна загінула шмат гадоў таму. Сумна… Хоць смерць для мяне цяпер — паняцце адноснае.

Вядомыя мне таксама і падрабязнасці той трагічнай развязкі ў гісторыі з Буднікам. Дзяўчынку, якая выпадкова апынулася на месцы здарэння тым непагодлівым надвячоркам, завуць Настай. Яна сірата і паслушніца ў Свята-Еўфрасіннеўскім манастыры. Што прывяло яе ў тыя мясціны ў такі позні час, застаецца толькі здагадвацца. Але, як бы там ні было, гэта яна паклікала на падмогу людзей. Пра ўсё гэта пагаварыць з ёю мне не выпала яшчэ, бо, калі яна наведвала мяне ў бальніцы, я знаходзіўся тады яшчэ ў коме. Гэта пазней мне расказаў Жэнік. Буднік у той вечар жывым не даўся. Пасля крывавай разборкі ён накіраваўся на кватэру да Лупоніка. А ноччу, калі дом акружылі міліцыянеры, застрэліўся ад безвыходнасці. Вось так і магла б скончыцца гэтая сумная гісторыя маёй няўдалай вандроўкі ў далёкае мінулае, калі б не адно «але»…

Я сяджу ля вакна і пазіраю на Сафію.

— Ашукаюць хахлоў амерыканцы! — прасочваецца праз мае невясёлыя думкі бурклівы голас дзядзькі Івана, суседа па бальнічным ложку. Гэта яго тэлевізар мы глядзім цэлымі днямі. — Як піць даць ашукаюць… Купяць за «зялёныя»… У Беразоўскага на ўсіх грошай хопіць…

— Што вы ўчапіліся за тых хахлоў? — не стрымліваюся я. — Разбяруцца яны самі, што рабіць са сваёй краінай.

— Вядома, разбяруцца, — нечакана згаджаецца са мной дзядзька Іван. У голасе ніякай крыўды. — Толькі не веру я, каб вось так, у сцюжу, у холад і ні за што стаялі яны на гэтым майдане… Ты чуеш мяне?

Дзядзька Іван на хвілінку змаўкае.

— Вось ты пайшоў бы бунтаваць супраць улады?..

Адказаць яму не паспяваю. У пакой уваходзіць Жэнік. Сёння не яго дзяжурства, і таму ён апрануты не па-бальнічнаму. Павітаўшыся, ён вяртае мне пажоўклыя ад даўніны лісты і мой кішэнны гадзіннік, набыты некалі ў ламбардзе яго мамай.

— Вазьміце…

— Дзякуй, — суха вымаўляю я. Разгублена гляджу на гадзіннік — стрэлкі, нібы магніты, прыцягваюць мой позірк. Стрэлкі рухаюцца ў правільным накірунку.

— Гадзіннік быў сапсаваны, — апраўдваецца Жэнік. — Вось я і вырашыў адрамантаваць яго. Цяпер ідзе вось...

— Правільна вырашыў, — удзячна пазіраю я на яго і незаўважна падміргваю дзядзьку Івану.

Некалькі хвілін маўчым.

— Як Тэрэза? — цікаўлюся я ў Жэніка. — Памірыліся?

— Нармальна, — сарамліва ўсміхаецца той.

Голас выдае яго. І я перакананы, што ён хлусіць, аднак не падаю выгляду.

— Жыццё такое кароткае, Жэнік. Што вы з ёю не падзялілі?.. Ты ж мужчына, Жэнік… Ты першы павінен саступіць. Глядзі, каб некалі не давялося шкадаваць…

Збіраюся з думкамі, каб прадоўжыць свой спынены маналог.

— Я пастараюся… — спяшаецца Жэнік. — Я абавязкова пастараюся…

Што ж, ясна, працягваць размову на гэтую тэму няма сэнсу.

«А сам ты заўсёды правільна паступаў?.. — лаўлю я сябе на слове і сумна пазіраю ў акно. — Ці маеш ты права павучаць іншых? Хіба тваё жыццё — узор для пераймання?..»

— Некалі твая мама сказала вельмі правільныя словы, ад якіх мне і зараз робіцца не па сабе…

Жэнік пытальна ўздымае вочы.

— Шкада таго часу, які мы з табою прамаўчалі… — працягваю я і замаўкаю.

Жэнік доўга не затрымліваецца. І мы зноў застаёмся з дзядзькам Іванам удвух.

— Шчаслівы ты… Табе ёсць дзеля чаго жыць, — зайздросціць ён мне. — У цябе ёсць Жэнік. Во такі малец!.. А я — чалавек адзінокі.

Хочацца дадаць: «Не толькі Жэнік, ёсць яшчэ Настачка, Тэрэза…»

— Вам бы, дзядзька, з тыдзень у бочцы пажыць, — жартую я недарэчна.

Мужчына жарту не ўспрымае і пазірае на мяне падазрона:

— Дзе мне трэба пажыць? — перапытвае ён.

— Жартую я, дзядзька Іван. Некалі ў даўніну жыў філосаф адзін... Дыягенам звалі…

— Дык то ж філосаф, — сумна ўсміхаецца дзядзька Іван.

— Адзінота — гэта нармальнае становішча, — суцяшальна тлумачу я гэтаму сталаму чалавеку. Тлумачу, а сам гэтым тлумачэнням не веру... «Малоць языком адно, — думаю я, — а на справе зусім іншае. Чалавеку ніколі не ўжыцца са сваёй адзінотай, і мая не зусім удалая вандроўка ў сваё мінулае — пацвярджэнне гэтага. Мы здольныя шукаць усё жыццё тыя даверлівыя, родныя вочы толькі дзеля таго, каб хоць раз зазірнуць у іх… Зазірнуць і памерці…»

18

Я стаю насупраць вежападобнай брамы-званіцы. Ад дагледжанага манастырскага дворыка мяне аддзяляе арачны праезд з далучаным да яго двухпавярховым будынкам. Напэўна, гэта і ёсць той самы дзіцячы прытулак пры манастыры, пра які днямі згадваў Жэнік. Ва ўсякім выпадку, я на тое вельмі спадзяюся. Застаецца незначная дробязь: адчыніць жалезную брамку і зрабіць некалькі крокаў. А там што Бог дасць… І ўсё ж нешта стрымлівае мяне. Што?..

Сумнеў разбурае рашучасць. І зрабіць гэтыя крокі, як выяўляецца, не зусім лёгка. Сумнеў не дае разняволіцца, сумнеў пасяляе панічны страх. І я гатовы шмат што аддаць узамен, абы толькі ўсе гэтыя нязручнасці хутчэй скончыліся. Столькі выпакутавана, столькі перадумана. І вось… «А што калі яна адмовіцца ад спаткання са мною? — вагаюся я і адразу ж апраўдваюся: — Ну і што!.. Ты хацеў, каб яна кінулася табе на шыю? Але хто ты такі, каб разлічваць на тое, хто?..»

Чаго я хачу ў гэты момант, я і сам дакладна не ведаю. Напэўна, мне хочацца выказаць словы падзякі гэтай дзяўчынцы… Бо менавіта ёй я абавязаны сваім жыццём. Але падзякаваць і развітацца?.. Не, гэтага я не хачу… Мне патрэбна ад яе яшчэ тая недагаворанасць, якая дае людзям надзею на наступную сустрэчу… Напэўна, не заручыцца ёю я і баюся зараз болей за ўсё…

Надвор’е псуецца. Неба завалочанае малочнай смугою. Шэрая навісь аблокаў кранаецца дахаў дамоў, такіх жа шэрых і аднастайных. Вуліца — бязлюдная. Пачынае накрапваць дождж, і, каб не змокнуць, хаваюся пад дрэвам. Аднак і пад ім ад дажджу не схавацца. Халодныя кроплі прасочваюцца праз рэдкае вецце, трапляюць за каўнер, сцякаюць па твары.

— Шчаслівы ты…. Табе ёсць дзеля чаго жыць, — узгадваюцца мне словы дзядзькі Івана.

Усё правільна, згаджаюся я. У чалавека ў жыцці павінна быць мэта. І ў мяне яна ёсць. А яшчэ ў мяне ёсць Жэнік, Насця, Валька і шмат яшчэ хто. Хіба можна назваць мяне чалавекам адзінокім? Не… Цяпер я ведаю дакладна: не адзінота адшуквае нас, а мы яе. А яшчэ я ведаю тое галоўнае: дзе гняздзіцца гэтая адзінота... Яна гняздзіцца ў кватэры майго суседа. І, каб не сутыкацца з ёю, нам неабходна пажыць некалькі тыдняў у бочцы, як Дыяген…

— Дольчык! Дольчык! — кліча мяне нехта. Голас выбухае праз мае супярэчлівыя думкі і пасяляе ўпэўненасць. Я ўздрыгваю ад нечаканасці. Насустрач мне спяшаецца жанчына. На яе твары абаяльная жыццярадасная ўсмешка. Я пазнаю яе. Яшчэ б, не пазнаць яе?!

— Я так спяшалася… Я так спяшалася, — часціць жанчына. — Баялася размінуцца з табою. Баялася не застаць цябе тут. Яно і не дзіва, так, як ходзяць у нас аўтобусы, не тое што спазніцца можна… — тараторыць яна.

— Адкуль вы ведаеце, што мяне завуць Дольчыкам? — здзіўлена пазіраю я на жанчыну. — І ўвогуле, нашто я вам спатрэбіўся?..

— Не пазнаў, — разводзіць рукамі жанчына і сумна ўздыхае. — Вядома ж, не пазнаў… А памятаеш: вакзал… Я ад’язджаю ў Кіеў… А ты… Ты спрачаешся са мною: «У нас усё ёсць… У нас усё ёсць… І нацыянальная ідэя таксама…» Ну што, успомніў?..

— Успомніў, — хвалююся я. — Мы нават не пазнаёміліся з вамі тады. Дарэчы, даруйце… Мне сорамна за тую сваю нястрыманасць... Мне здаецца, што я вас тады пакрыўдзіў. І яшчэ… Я вас нядаўна па тэлевізары бачыў.

— Што ты, што ты… Нічым ты мяне не пакрыўдзіў, — не звяртае ўвагі жанчына. — Наадварот, гэта я хацела цябе падзадорыць. Бо веру, што і ў вас будзе як у людзей. Ва ўсякім выпадку, я спадзяюся на тое… Спадзяюся, бо таксама жыву ў гэтай краіне...

— Як вы знайшлі мяне? Скуль даведаліся, што я тут?

— Гэта не важна, — адказвае жанчына. — Галоўнае, што мы не размінуліся з табою… Я павінна табе перадаць нешта… І яшчэ, не звяртайся да мяне на «вы»…

Жанчына адчыняе жаночую сумачку і выцягвае адтуль невялікую блакітную скрынку. Скрынка аздобленая мноствам дробных каменьчыкаў, якія зіхацяць, пераліваюцца, ад чаго яна шугае магічным бляскам.

— Што гэта? — хвалююся я.

— Камень… Скарб Свету, — ціха прамаўляе яна. — Памятаеш, пра яго табе некалі расказвала Ліда?.. Мой абавязак перадаць яго табе.

— Мне? — збянтэжана лыпаю вачыма.

— Так.

«Скарб Свету прыносяць звычайна выпадкова зусім невядомыя людзі, — далятае аднекуль з глыбіні памяці ціхі голас Ліды. — Тым жа выпадковым шляхам у патрэбны час Камень знікае, каб з’явіцца зноў, але зусім ужо ў іншай краіне. З’яўленне Каменя азначае, што надышоў тэрмін абяцанага ўз’яднання і магутнасці краіны, дзе Ён з’явіўся.»

— Але чаму мне? — сумняваюся я. — Як я ведаю, валодаюць Каменем абраныя.

— Ты і ёсць адзін з іх… Бо якраз такія, як ты, вырашаюць лёс сваёй краіны…

— Але з’яўленне Каменя звязана з Жаночым Пачаткам. А я не маю магчымасці падарыць гэты Камень таму, каму патрэбна. Вы мяне разумееце?.. Тая, якой я мог бы падарыць Яго, трагічна загінула... Шмат гадоў таму…

Жанчына прыхільна ўсміхаецца.

— Памыляешся, Дольчык. Табе ёсць каму падарыць Скарб.

— Каму?

— Ты забыўся, што ў цябе ёсць Наста…

— Наста? — здзіўлена лыпаю я вачыма.

— Так, Наста.

— Але ж: «З’яўленне пад час Майго Прыходу патрабуе не немаўлят, але сяброў з выпрабаваным духам».

— Ты ёсць той, пра каго гаворана. Бо: «Няма патрэбы нараджацца таму, хто згодны прыняць удзел у вечнай, плённай працы. Усё для ўсяго і заўсёды. Дайце думцы блукаць без натугі, і яна параіць табе, што рабіць. Чуццё жанчыны падкажа, як упрыгожыць Храм кветкамі…»

Жанчына працягвае мне блакітную скрынку.

— Як завуць вас? — спяшаюся я. — Мы з вамі зноў разыдземся як знаёмыя.

— Гэта не самае галоўнае, Дольчык, — усміхаецца жанчына. — «Мы сочым за Вамі і радуемся, вымяраючы рост кветкі вашай аўры. Бо гэта і Наш Сад!» А цяпер ідзі, дзяўчынка чакае цябе… І яшчэ, беражыце Камень. Памятайце, на вас ляжыць вялікая адказнасць…

Час прыспешвае. Хаваю скрынку за пазуху і подбегам кідаюся да паўадчыненай брамкі. Напаўдарозе спыняюся ад жахлівай супярэчлівай думкі: «На што я разлічваю, дзівак?.. Яна ж пустэльніца!.. Ва ўсякім выпадку, імкнецца прысвяціць сваё жыццё манаству. А гэта значыць…»

Галава кружыцца ад нервовага напружання. Думкі блытаюцца. І ніякай логікі. Стомлена азіраюся. Жанчына ад мяне далёка ўжо. Я са шкадаваннем гляджу ёй услед і не спрабую спыніць. Хвілінку-другую вагаюся, потым выцягваю з-за пазухі скрынку і адчыняю. Ад Каменя шугае жоўта-блакітнае ззянне і нябачная воку, таемная магічная энергія — энергія Вялікага Дыхання…

2006 г

Закахацца ў малпу

1

Ноччу мне сніцца, што я палюю на зайцоў. Страляю па іх са стрэльбы з блізкай адлегласці. Крывішчы вакол! Жах! А гэтым стварэнням хоць бы хны, сядзяць і брывом не вядуць. Ух, трасца вашай матары!..

Вы толькі не падумайце, што я і сапраўды садыст нейкі. Гэта я толькі ў сне такі ваяўнічы, а насамрэч я — чалавек добры, мухі не пакрыўджу. Гэтыя сны — насланнё нейкае сатанінскае! Яны самага бяскрыўднага дурнем зробяць. І ўсё з-за дзіўнай, уласцівай толькі ім адным, логікі. А людзям што? Людзі прывыклі ўсё на свой капыл мераць. Людзям толькі зачэпку дай, і яны такога напрыдумляюць. А тут і прыдумляць нічога не трэба, тут іншы раз такая лухта мроіцца — ні сесці, ні ўпасці. Карацей, не ведаю, як вы, а я лічу, што дурасць у сне даравальная. Гэта ж вам не сапраўднае жыццё і нават не кінастужкі мастацкія, гэта — сны, і мне па іх сцэнарыяў не пісаць. Хоць паспрабаваць не зашкодзіла б, глядзіш, мо тады і жыццё наладзілася б, і галадаць не давялося б. Вось толькі ці стане запатрабаванаю тая мая пісаніна на мове, на якой мала хто сёння чытае?

Прачынаюся злосны і знявераны. Не да весялосці, вядома: і зайцы цю-цю, і голад басанож у жываце маршыруе! Узіраюся ў начное неба і імкнуся дакапацца да вытокаў маёй толькі што прымроенай жорсткасці. Аднаўляю ў памяці паслядоўнасць нядаўніх падзей, спрабую знайсці ім разгадку. Не гледзячы, што лічу сябе чалавекам адукаваным, на гэты раз у сваіх прароцтвах сумняваюся. І не без падстаў. Бо калі нават пагадзіцца з тым жа Мілерам, а гэта вам не я са сваімі дылетанцкімі ведамі, то нічога станоўчага мне ў перспектыве сон мой не прадракае. Наадварот, для таго каб вярнуць раней страчаныя свае пазіцыі, мне давядзецца прыбегнуць яшчэ да нейкіх жорсткіх дзеянняў. Да якіх і супраць каго — пакуль пытанне. Вось толькі ці пад сілу зрабіць гэта мне, чалавеку самотнаму, без таго стомленаму жыццём, бяздомніку, можна сказаць, які пераносіць уражанні з дня сённяшняга ў дзень заўтрашні з адной толькі мэтай — каб пакутаваць? Хутчэй не, чым так. Бо пакуты, перакананы я, гэта ўсяго толькі пачатак новых пакут...

Па Фрэйду і ўвогуле нейкая дурнота атрымліваецца. Да такога яшчэ дадумацца трэба! Як выяўляецца, мяне ў хуткім часе чакае інтымная блізкасць з непаўналетнімі. Вось так! Ні больш і не менш. Жудасць і годзе!.. Скажы каму, засмяюць. Што я вам, педафіл нейкі? Мне б чарвяка замарыць ды цыгарэтку выкурыць. Фантазёры, а каб вас... Гэта я пра клеркаў з розных дабрачынных «кантор», накшталт нашага «Чырвонага Крыжа». Куды толькі глядзяць, шайка-лейка?! На даверлівасці нашай нажываюцца, сумленных людзей за нос водзяць, а ў гэты час у цэнтры Еўропы такія, як я, небаракі з хлеба на квас перабіваюцца. І хоць бы якая табе паблажка!..

А на вуліцы ноч. І прыродзе не да мяне. Яна, бачыце, сама стамілася ад нейкіх там катаклізмаў! Ёй, бачыце, не да такіх вар’ятаў, як я, тым больш не да іх змагання за свае правы і свабоды… Ляжу, аблажыўшыся лапнікам, нібыта ў буслянцы якой, і мару аб ежы. А недзе побач, ля ног, дае храпака мая краіна. І неба над ёю халоднае і празрыстае — не неба, а размаіты дыван, аблеплены бурштынавымі зоркамі, з поўняю спелай і набрынялай, нібыта ў каровы вымя. Афігець і не прачнуцца!.. А вакол — ні душы. Вакол сутонне, раздрапанае веццем, ды цішыня — жудасць якая. Такая толькі перад канцом свету бывае. А можа гэта я аглух ад свайго працяглага маўчання?

— А-а-а!.. — выціскаю я. Вантробны хрып непрыемна ласкоча горла і, не нарадзіўшыся, застрае ў сярэдзіне спакутванага бяссонем цела. «Ну і фіг з вамі! — злуюся я. — Для мяне цяпер і маўчанне занятак. Не адмаўляцца ж мне ад яго. Яму таксама належная замена патрэбная.»

Варочаюся з боку на бок — выцягвае гізунты бяссонне. Непатрэбшчына розная ў галаву лезе — не адагнацца. І курыць хочацца. Адным словам, не ў жылу мне, трах-табе-дах-табе-дах!..

Хутка світаць пачне. Вунь неба якое ружовае на даляглядзе. А мо гэта начны горад агнямі палае?! Ух, сілы маёй няма! Што ж мне цяпер усё жыццё з гэтай цішынёй размаўляць?! Не, не з рукі мне ў хамут біць! Ваўка ногі кормяць! Збіраю пад пахі манаткі і валакуся куды вочы глядзяць. Ногі самі нясуць здранцвелае, заляжалае пасля працяглага валяння цела насустрач новым нязручнасцям. Ногі, пэўна, для таго і дадзеныя Богам, каб вадзіць нас па грэшнай зямлі пераважна ў адным накірунку, у пошуках ежы.

Дарога выбоістая і віхлястая, нібыта маё жыццё. Дарога нешта ўтойвае, і прадчуванне нейкай няяснай трывогі не пакідае мяне ні на хвілінку. Відаць, гэты дзень для таго і нараджаецца зараз, каб спакаваць у сябе ўвесь гэты мой боль, усю маю трывогу і ўсе мае пакуты. А яшчэ маленькую кропельку радасці — тую, якой я даражу болей за ўсё на свеце.

Застаялая ноч паміраць не хоча. Прырода і тая здзекваецца з мяне. І ўсё ж сутонне пакрыху рассейваецца, і далячынь над аляпаватымі шэрымі будынкамі робіцца празрыстаю. Бухматыя здані таполяў, падпаленыя першымі сонечнымі промнямі, ужо адчулі пяшчоту і цеплыню новага дня.

— Божа справядлівы! Божа магутны! — шапчу я абрадавана, склаўшы малітоўна рукі. — Ты вярнуў мне слых, і я зноў здольны чуць наваколле!

— Шу-шу-шу, — палахліва перашэптваюцца таполі. Гэта ў іх густы покрыў пракраўся вецер.

— Божа літасцівы! — мітусліва азіраюся я. — Дзе ёсць той Твой скарб, пра які гаворыць Хрыстос: «…дзе Ён, там і Маё сэрца»? Дапамажы мне спазнаць тыя неспазнаныя ісціны, дапамажы пераадолець цяжкасці, дапамажы захацець тое, што хочаш Ты, бо, калі Ты ёсць, Ты — Сонца! Мне зімна і голадна, Божа!.. Сагрэй мяне!..

Цішыня абрастае новымі гукамі, і мой слых ужо здольны пачуць гудзенне мух, вясёлы птушыны шчэбет і амаль нячутнае тахканне колаў цягніка. Постук гэты расце з кожнай хвілінай і праз пэўны час ператвараецца ў блізкі грукат. Невытлумачальная радасць ахоплівае мяне. Цела працінае дрыготкая гаючая цеплыня. Прадчуванне нечага таемнага, нечага яшчэ неспазнанага падштурхоўвае мяне да не зусім зразумелых учынкаў. Удалечыні віднеецца жылы мегаполіс. Гэта і ёсць мой горад — той, што корміць і апранае мяне, той, на які мне і крыўдаваць не з рукі, бо жыць у ім — ужо кампраміс. Горад матэрыялізуецца адзінаю жоўтаю плямай, і я іду ёй насустрач. Іду, каб у чарговы раз падманвацца, бо разлічваць, што знайду ў ім для сябе нейкі прырабатак, не даводзіцца. А гэта значыць, што і сёння мне давядзецца галадаць…

2

У гэтым горадзе у Мелеша ёсць дзве справы: знайсці свайго брата і памерці. Пра другое ён пакуль не здагадваецца. Яго розум плодзіць іншыя думкі, далёкія ад сапраўднасці, наўмысна аддаляючы небяспеку, якая ходзіць за ім следам. І не трэба быць празорліўцам, каб зразумець, што гэтае вяртанне на радзіму не на карысць яму, як не на карысць яму тыя марныя высілкі памяняць нешта ў сітуацыі, у якой ён апынуўся. Але, каб не даць сумневу разбурыць цалкам і без таго кволую надзею, якая ў ім усё яшчэ цепліцца, каб не даць ёй выліцца ў тую меланхалічную дэпрэсію, якой ён страшыцца, яго думкі воляю пэўных намаганняў сплятаюцца ў прыгожую прывідную мэту, па якой ён даўно сумуе, якой, па сутнасці, і не існуе зусім, бо заўжды, калі справа даходзіць да сваёй лагічнай развязкі, пра сябе не забывае нагадаць неаптымістычная і жорсткая сапраўднасць. Але вера ў нязбыўнае якраз і надае яму той аптымізм, які насуперак усякаму цвярозаму разліку цягне яго сюды, у гэтае поўнае страхаў балота, у гэты выдуманы містычны горад. Ён не памятае ўжо дакладна, ад каго набраўся гэтай невылечнай хваробы, імя якой настальгія, чаму дасюль усё яшчэ спадзяецца на тое станоўчае ў людзях, якога ў іх няшмат, якога разгледзець з гадамі робіцца зусім немагчыма, — напэўна, яму хочацца жыць, хоць ён і не ведае, як.

— Халодны ты чалавек, Мелеш! — наступае яму на горла Пяльмень, такі ж, як і ён, валацуга, смялеючы да нахабства пасля распітай на дваіх пляшкі. — Скуль у цябе тая жорсткасць, га? Ты ж не той, за каго выдаеш сябе. Лічыш, што ўсе сляпыя? Напускное ўсё гэта, не сапраўднае.

— Пайшоў ты! — злуецца Мелеш. Твар пакрываецца чырванню. — Халяву любіш?

— Пры чым тут гэта? — здзіўляецца Пяльмень.

— Пры тым, што халявы ў жыцці не бывае.

— Не халяву я шукаю, Мелеш, — сцірае з твару здзіўленне Пяльмень. — А паразуменне тваё. Павагу.

— Павагу?! — нахабна спыняе яго Мелеш. — Навошто яна табе, мая павага?

— Хм… — мямліць Пяльмень. — Нечага ж звёў нас з табою лёс. Ты мне тут пра ворагаў далдоніш.

— Ворагі, Пяльмень, не самыя кепскія настаўнікі.

— І чаму яны цябе навучылі? — недаверліва касавурыцца Пяльмень. Твар у яго шэры і стомлены. У вачах сум, блізкі да адчаю.

— Пусты ты чалавек, — абразліва цэдзіць праз зубы Мелеш. — Відаць, гэтая твая гадзюка высмактала з цябе апошні твой розум.

Пяльмень усхвалявана падаецца наперад і, заікаючыся, выціскае:

— А вось гэта не твая справа, Мелеш. Малоць языком ты здатны, але гаварыць — гэта адно...

— Гаўнюк! — рэзка спыняе яго Мелеш. — Ты спярша сам навучыся па-людску жыць, а потым іншых вучыць будзеш.

— Не вучу я цябе, Мелеш, — апраўдваецца Пяльмень. — Проста ты…

— А ты не? — зрываецца на крык Мелеш. — Ты таксама…

— Не грузі, дай сказаць. Людзі для таго і людзі, каб дапамагаць адно аднаму. Адзін я ў гэтым свеце…

Усталёўваецца працяглая нерухомая цішыня. Чутныя толькі іх цяжкія перарывістыя дыханні.

— І лесвіца, Мелеш, адна… Для ўсіх… — парушае маўчанне Пяльмень.

— Лесвіца? Якая яшчэ лесвіца? — недаўменна пазірае на яго Мелеш.

— Тая, па якой мы з табой кожны дзень падымаемся, — неўразумела тлумачыць Пяльмень.

— У краму? — абразліва моршчыцца Мелеш.

— Не важна куды, — не звяртае ўвагі Пяльмень. — А гэта значыць…

— Што гэта значыць?

— Гэта значыць, што ёсць дзве дарогі: наверх і ўніз. Мы з табой, Мелеш, абралі лягчэйшую. Мы — валацугі!

— Ах ты дрэнь!.. Хто табе замінае жыць інакш?

— Хтоцкі, — рэзка спыняе яго Пяльмень.

— Гаўно гэта ўсё, — цынічна ўсміхаецца Мелеш.

— Што не гаўно, па-твойму?

— Я!.. Мая індывідуальнасць.

— Індывідуальнасць? Твая? Не смяшы! — недаверліва пазірае на яго Пяльмень. — Індывідуальнасць, Мелеш, і ёсць тая глеба, на якой прарастае людская нянавісць. Людзям наша шэрасць падабаецца.

Усталёўваецца працяглая паўза.

«Няўжо я і сапраўды чалавек скончаны? — імкнецца зазірнуць як мага глыбей у сябе Мелеш. — Няўжо я і сапраўды дайшоў да краю?»

Ён адчувае нікчэмнасць гэтых пытанняў. Ад іх смярдзіць правільнасцю, якой ён ніколі не прытрымліваецца. Ад іх хочацца вымыць рот з мылам. Мінулае — вось скуль растуць гэтаму ногі. Вось дзе зарыты сабака. «Але чаму тое мінулае, прасякаючы ў мяне, толькі павялічвае маю нікчэмнасць, чаму яно напаўняе жыццё ілжывым зместам?» — выпытвае ён у сябе і не знаходзіць на гэтыя пытанні адказаў.

— Бо немагчыма схавацца за сваёй безыменнасцю, Мелеш, — прасочваецца да яго аднекуль здалёк голас Пяльменя. — Жыццё — гэта рух наперад.

— Жыццё — гэта ланцуг з неразумных учынкаў.

— Правільна. А ты спрабаваў выкінуць з гэтага ланцуга хоць адно звяно? — настырна выпытвае Пяльмень.

— Слухай, ты, я не сабака, каб на ланцугу сядзець.

Ён злуецца, распырсквае сліну. Ён спрабуе знайсці патрэбныя для апраўдання словы, хоць даўно ўжо перакананы: нічога іншага, акрамя як і надалей плыць па цячэнні куды вынясе, жыць ілюзіямі, надаючы ім міфічную афарбоўку сапраўднага жыцця, хварэць на настальгію па нязбыўным і недасяжным, уласцівую хіба што толькі вар’ятам, у яго не засталося ўжо. І ўся гэтая штучная прыналежнасць да нечага важнага, якое яшчэ толькі павінна адбыцца, — усяго толькі выратавальная саломінка, за якую ён усё яшчэ трымаецца, выдатна разумеючы, што некалі і яна не вытрымае цяжару гэтай яго няшчырасці…

3

Заплюшчваю вочы і бачу ноч. Затыкаю вушы і слухаю вечнасць. Маё цела насычанае невядомай мне па таксічнасці атрутаю. Маё ўнутранае «Я» напружанае ў чаканні нейкага здарэння. Будучыня — вось што мяне зараз цікавіць. Будучыня і думкі! А іх няма. Розум маўчыць, а памяць спіць. Але як мне без думак? Гэта праз іх мне падуладныя любыя капрызы. Гэта праз іх я спасцігаю неспасцігальнае. І не важна, што жыццё напоўненае журботнасцю і пустэчай, я таму, можа, і бадзяюся па свеце, каб спазнаць яго ва ўсіх праяўленнях, каб знайсці сябе, а праз сябе і Яе, бо калі ў мяне нешта яшчэ і засталося, дык гэта Яна. І ўсе мае нязручнасці — усяго толькі нязручнасці. Існуе нешта іншае, больш вартае і значнае. Што?.. Гэта я і хачу спазнаць.

Люська для мяне — з’ява анамальная. За той працяглы прамежак часу, што мы з ёю разам, я так і не дакапаўся да ісціны. Аналізуючы вытокі сваёй любові да гэтай жанчыны, напрыклад, чаму захапляюся яе прыцягальнай звычайнасцю, бо назваць Люську прыгажуняй не паварочваецца язык, чаму люблю назіраць, як яна да занудлівасці старанна расчэсвае свае густыя чорныя кудзеры, гадзінамі прастойваючы ля люстэрка, чаму пакорліва выслухоўваю яе нестамляльную, напоўненую вядомым толькі ёй адной сэнсам балбатню, я заўсёды прыходжу да адной і той жа высновы: Люська — адзіная з маіх шматлікіх знаёмых, хто чакае ад мяне ўчынкаў. Астатнім да лямпачкі, як я жыву. А ёй — не. Жыць і ведаць, што сярод усёй гэтай грамады выпадковых людзей ёсць і неабыякавыя да твайго лёсу — вялікі стымул. Гэта якраз і дапамагае мне выжываць, бо любыя ўчынкі, перакананы я, маюць сваю прычыну. Бо любая дробязь можа цалкам змяніць наша жыццё. А таму мне нічога не застаецца, як і надалей «вылазіць са скуры», даказваючы ёй сваю перавагу над астатнімі залётнікамі.

«Да жыцця трэба ставіцца з іроніяй», — навучае яна мяне неаднойчы, а сама гэтага прынцыпу не прытрымліваецца: раздражняецца і крыўдзіцца без падстаў, кпіць з іншых, хаця б з мяне, карацей, Люська — сужыццё некалькіх асобаў у адной. Гэтыя адмоўнасці і ёсць тая сцяна, якая раздзяляе нас апошнім часам. І ўсё ж, не гледзячы, што адносіны нашы з ёю не мёд, яны не настолькі паганыя, каб нам жыць паасобку. Хаця на гэты раз яны зайшлі канчаткова ў тупік. Я для яе зараз лічы што ніхто. І вінаваты ў гэтым я, дакладней, мая пасрэднасць.

«Паважаны абанент, у вашым сэрцы не засталося месца для радасці? Усміхніцеся!»

Гэтую SMSку я атрымліваю толькі што і ўспрымаю яе як падарунак лёсу, як альтэрнатыву песімістычнаму настрою, як крок да прымірэння. Тэлефон для нас з Люськай пакуль адзіны рэальны сродак зносін, а таму хуценька націскаю на зялёны гузік з мэтаю пачуць яе голас. Мяне нахабна спыняе аператарка, якая прытарна-ветлівым сапрана папярэджвае, што сродкаў для такой раскошы на маім рахунку не засталося, што падрабязнасці мне змогуць патлумачыць у абаненцкай службе кампаніі. Пасля чаго ў трубцы нешта голасна шчоўкае, і зусім іншы ўжо голас — замагільны і ненатуральны, пачынае вучыць уму-розуму і страшыць, што ў выпадку, калі я не разлічуся ў бліжэйшы час з даўгамі, мой тэлефон адключаць. Слухаць гэтую лухту не выпадае, тым больш што разлічвацца ні з кім я не збіраюся. Павагаўшыся, усё ж спрабую даслаць Люсьцы пісьмовы адказ.

«Мы дарослыя людзі, і нам ніхто не замінае спаць у адным ложку!» — набіраю я на дысплеі тэкст у характэрным для яе стылі і націскаю на гузік «даслаць». Але з гэтай маёй задумы таксама нічога не атрымліваецца. Тэлефон заблакіраваны і за лічаныя хвіліны ператварыўся ў непатрэбную цацку, па якой можна хіба што вызначаць час, ды і то пакуль не села батарэйка. Гляджу на высветлены на дысплеі нумар Люськінага тэлефона і разумею, што гэта пакуль адзіная з ёю лучнасць. Праз хвіліну лямпачка гасне, і яе нумар бясследна знікае. Цяпер і яго давядзецца шукаць у тэлефоннай кніжцы. Хаваю «забаўку» ў кішэню і пачынаю думаць пра Яе.

Калі верыць Люсьцы, я — тая яшчэ штучка! Мне палец у рот не кладзі, адкушу. Магчыма, так яно і ёсць на самай справе, але чуць пра сябе такое ад каханага чалавека, маці маіх будучых дзяцей, не ў кайф. Таму і не дзіва, што я крыўдую. Але гэта, як гаворыцца, мае ўжо праблемы.

— Вікцюша, ведаеш, чаму мы ніколі не станем з табою дарослымі? — выпытвае яна ў мяне. На вуснах блукае ледзь заўважная ліслівая ўсмешка.

— Як гэта? — недаверліва пазіраю я.

— Так гэта, — абразліва крыўляецца яна. — Дарослымі, Вікцюша, могуць стаць толькі дзеці.

Спасцігаю сэнс пачутага і недаўменна паціскаю плячамі.

— Лагічна, — хвілінку маўчу і ў неўпапад вымаўляю: — Якія ўсё ж нікчэмныя людскія жаданні!

— Макака! — абразліва цэдзіць Люська. — Ты нават закахацца не здольны як след.

— Пры чым тут закахацца?

— Пры тым, Цюша, што для цябе закахацца — цэлая праблема.

Гэта чыстая праўда, і мне робіцца няёмка. Не за сябе, а за тое, што Люська агаляе гэтую праўду, выстаўляе яе напаказ.

— Няўжо табе не падказвае сэрца, што ты… — задумваецца яна на хвілінку. Яе доўгія пальцы з кіпцюрамі, нібыта ў кошкі, ваяўніча выгінаюцца. Твар наліваецца чырванню.

— У мяне няма сэрца, — цынічна вымаўляю я. — Замест сэрца ў мяне пажарная помпа. Ха-ха-ха!

— Сумна і банальна.

Ліслівая ўсмешка ператвараецца ў абразлівую. Люська заўжды скажае маё імя, калі хоча пакрыўдзіць. А яшчэ называе мяне макакай.

— У цябе, Люська, ёсць нешта такое, — прызнаюся я ёй шчыра, — што крадзе мяне ў самога сябе.

Люська дэманстратыўна закідвае нагу на нагу і запальвае цыгарэту. Я патанаю ў яе вачах і ўпершыню пачынаю сумнявацца ў дакладнасці паняццяў, што такое прыгажосць. У Люські асіметрычны твар і маленькі рот, але гэта не псуе яе знешнасці, наадварот. Яе пуловер, які шчыльна абцягвае грудзі, яе туфлі на высокай шпільцы, яе самаўпэўненая ўсмешка, яе… (пералічваць перавагі можна бясконца) падкрэсліваюць яе статнасць і элегантнасць.

— Чалавек — асоба маральная, а ты, Цюша… Ты — макака! — падводзіць яна рысу пад нашай размовай.

Адварочваюся, абы толькі не глядзець праўдзе ў вочы. І ўсё ж пасаваць перад ёю не з рукі, не па-мужчынску, таму цынічна выціскаю:

— Не ўсе ж так умеюць прыгожа ўсміхацца. Выходзіла б ты лепей замуж.

— За каго? — насцярожана ўздымае яна вочы. Гачок заглынуты. Цяпер мая чарга здзеквацца:

— А за каго хочаш…

Які я ўсё-такі зануда!

Камячок попелу валіцца ёй на джынсы. Яна не страсае яго. Здаецца, нейкая хвіліна — і з вачэй пырснуць слёзы. Але словы сказаныя, яны застылі ў паветры кропелькамі яе нявыплаканых слёз.

— Ц-цюш-ша, — заікаецца яна, пагардліва аблізваючы губы, — я стамілася ад тваёй дурноты. Паспрабуй, коцік, пажыць без мяне. І не турбуй мяне, калі ласка, сваімі дакучлівымі тэлефоннымі званкамі. Дамовіліся?

Каб не чуць гэтых крыўдных слоў, не трэба ні да каго ўсур’ёз прывязвацца. Цяпер гэта я ведаю дакладна.

Адрываюся ад успамінаў і лезу ў кішэню за здымкам. «Ты тут таму, што я хачу на цябе паглядзець», — нахабна скалюся я. Немата негатыва матэрыялізуецца, і мы некалькі хвілін глядзім адно аднаму ў вочы, потым я рву здымак напалам. «Макака!» — шэпча мне Люська тонкімі сфатаграфаванымі вуснамі. Хвілінку вагаюся, потым хаваю рэшткі ў кішэню. «Відаць, старыя здымкі для таго і прызначаны, каб ім можна было выказаць усе свае крыўды і не пачуць у адказ абразлівых і здзеклівых слоў ад тых, каго мы дасюль усё яшчэ кахаем...» — думаю я і накіроўваюся ў горад.

4

Вуліца, якою ён крочыць, знаёмая яму з дзяцінства. Ён здольны прайсці яе ўсю, ад пачатку да канца, нават з заплюшчанымі вачыма. Гэта на ёй жыве тая, дзеля каго ён прыйшоў сюды. Праўда, належнага задавальнення ад гэтага ён не адчувае. Ім авалодвае шчымлівае разбуральнае хваляванне, якое нават хваляваннем цяжка назваць, якое можна параўнаць хіба толькі са страхам. Напэўна, гэта і ёсць страх — страх застацца ў чарговы раз незразуметым, а значыць, адрынутым той, якую ён усё яшчэ кахае. І пачуццё гэтае мацнейшае за ўсё астатняе. Яно правацыруе яго на неадэкватныя ўчынкі, яно пажырае яго знутры, выкручвае цела, нібыта бялізну, не пакідаючы месца для радасці. Але надзея — рэч наіўная. У яе хочацца верыць нават тады, калі верыць у яе небяспечна. Яна, нібы той наркотык, спачатку спакушае, а потым трымае ў залежнасці. Нягледзячы ні на што, ён усё яшчэ жывы надзеямі.

Гэта яго горад. І не важна, што існуе шэраг прычын, каб не любіць яго. Гэты горад і не патрабуе ад яго нейкай любові. Ён жыве незалежна ад нечых настрояў. Мелеш сумна ўзіраецца ў фасады пустых жылых будынкаў і думае пра бессэнсоўнасць людскіх пакут, пра тую людскую сапсаванасць, якая замінае ім жыць нармальна. Недзе глыбока ў свядомасці выспявае даўно ўжо вар’яцкая ідэя развітацца з гэтым неразумным і непатрэбным жыццём — заплюшчыць вочы, каб раз і назаўсёды пазбавіцца ад гэтага спакуслівага жадання жыць. Магчыма, ён так некалі і зробіць, калі будзе ведаць, як тое зрабіць. А зараз…

Вуліца бязлюдная. Недзе ў аддаленні, на адцінку некалькіх дзесяткаў крокаў, ля пад’езда аднаго з даваенных жылых будынкаў ён бачыць двух маладых людзей. Яны таксама заўважылі яго. Дзяўчына падазрона касавурыцца. Яе тварык праменіцца зразумелым толькі ёй адной задавальненнем. «Каханне — занадта вялікае пачуццё для адных толькі пацалункаў, — думае Мелеш, пазіраючы праз дзяўчыну ў глыбіню расчыненых дзвярэй. — Не агаляйце сваіх пачуццяў, не выстаўляйце напаказ сваё шчасце — украдуць», — хочацца папярэдзіць яму гэтых наіўных, па ўсім відаць, маладых людзей. Ён спыняецца, каб агучыць гэтыя думкі, але ў апошнюю хвіліну перадумвае і крочыць далей. Дом, да якога ён накіроўваецца, выразна вымалёўваецца наперадзе. І яму бачны яго чырвоны чарапічны дах.

Пра тое, што бацька косіць сабакам сена, Мелеш даведаўся ўпершыню ад суседскага Лёшкі. З таго, што наплёў яму гэты пыхлівы задзірака, ён нічога не зразумеў, акрамя хіба толькі няскрытых намёкаў на сваю непаўнавартасць. І для таго каб дацяміць да гэтага, хапіла аднаго толькі слова. А наколькі яно было крыўдным і брыдкім, ён улавіў па той інтанацыі, з якой вымаўляў яго Лёшка: праз зубы, са шчырай хцівасцю, штурхаючы ў плечы:

— Байструк!

У голасе хавалася столькі абразлівасці і гідлівасці, што ён, не раздумваючы, кінуўся на Лёшку з кулакамі. А той, нібыта толькі таго і чакаў, збіў яго з ног і, асядлаўшы, прыціснуў цяжарам цела да зямлі. Мелеш злаўчыўся і вывернуўся. Некалькі хвілін яны валтузіліся ў поўным маўчанні, учапіўшыся адзін аднаму ў валасы. Але прадказаць, хто над кім возьме верх, няцяжка было з самага пачатку. Задыхаючыся ад пагарды, невядома з якіх крыніцаў абуджанай у ім, Лёшка ўсім целам крутануўся і, апынуўшыся наверсе, пераможна прашыпеў:

— Жры, байструк!.. Жры!.. Жры!

— Адпусці, — задыхаючыся папрасіў Мелеш.

— Жры, байструк! Жры! Жры! — азвярэла тыцкаў яго тварам у пясок Лёшка, распырскваючы са слінаю сваю злосць.

Пераканаўшыся ў неаспрэчнай яго перавазе, Мелеш адмовіўся ад далейшай барацьбы, прыціх і пачаў пакорліва чакаць той хвіліны, калі Лёшка, нарэшце, здаволіцца. Аднак той нібы сарваўся з ланцуга. Запэцкваючы вопратку саплямі, якія ліліся з яго носа няспынным ручаём, ён малаціў Мелеша па чым пападзе кулакамі, і разлічваць на нейкую паблажлівасць не даводзілася. Мелеш адчуваў, як пруцянее ад гэтых удараў цела, як паступова пераўтвараецца яно ў камень, і ад безвыходнасці плакаў. Угаманіўся Лёшка толькі пасля таго, як пусціў яму з носа юшку. Кроў, па ўсім відаць, выклікала ў яго страх, бо на тым бойка і скончылася. Не падаючы выгляду, што спужаўся, ён выцер няспешна аб калашыны зашмальцаваных штаноў рукі і дзелавіта сплюнуў праз шчарбіну.

— Будзеш цяпер ведаць, байструк!

Сказаў і няспешна рушыў прэч. Мелеш гэтага не бачыў. Ён ляжаў ніцма, уткнуўшыся тварам у пясок, і бязгучна плакаў. Яму здавалася, што варта будзе толькі ўзняць галаву, і Лёшка зноў накінецца на яго з кулакамі. Праз некаторы час, калі боль суцішыўся, ён падняўся з зямлі і агледзеўся. Змяркалася. Халоднае сутонне апусціла неба настолькі нізка, што здавалася, яно чапляецца за пляскатыя чарапічныя дахі прыземістых будынкаў. Выламаная з маўклівай прасторы ненатуральнасць панурага наваколля чорнымі выгінамі ўгрызалася ў замерзлае, скамянелае цела вуліцы. Недзе пад гэтым панурым небам маглі б назаўжды застацца і сляды яго нядаўняй ганьбы, сцёртыя восеньскай непагаддзю. Але дарма ён на тое разлічваў. Крыўда моцна ўкаранілася ў яго свядомасці, і пазбавіцца ад яе цяпер было немагчыма. Ён шмыгнуў носам і выцер твар рукавом бруднай кашулі. Паўзіраўшыся некалькі хвілін вакол сябе і, нікога не згледзеўшы, паплёўся праз двары дахаты. Незаўважна пракраўся ў прыбіральню, зачыніў дзверы на зашчэпку і зірнуў на сябе ў люстэрка. Адтуль глядзеў незнаёмы хлапчук — мурзаты, з разбітым акрываўленым тварам. І яму захацелася разбіць гэтае люстэрка. Ён нават замахнуўся, але рука так і павісла ў паветры. Такое жаданнне будзе ўзнікаць яшчэ неаднойчы, бо кожны раз у люстэрку, ён будзе бачыць сваю непаўнавартасць. А ў тыя хвіліны, каб стрымаць крыўду, ён заплюшчыў вочы і, сціснуўшы да болю кулакі, ціхенька прашаптаў, не разумеючы сэнсу сказанага: «Я заб’ю яго!».

Праз некалькі хвілін ён выслізнуў з прыбіральні і незаўважна залез пад коўдру. Аднак схаваць сінякі ад дапытлівых маміных вачэй не атрымалася. І не важна, што яна не падала выгляду. Каб не глядзець ёй у вочы, ён адвярнуўся да сцяны. Мама села побач і доўга сядзела моўчкі, цярэбячы яго густую вільготную чупрыну.

— А праўда, што наш тата… — пачаў ён няўпэўнена, імкнучыся прасачыцца ў гэтае зацягнутае да суму маўчанне.

— Што — праўда? — перапыніла яна яго напаўслове, нібыта здагадаўшыся, аб чым ён збіраецца запытацца.

— А праўда, што наш тата сабакам сена косіць? — выдыхнуў ён і рэзка павярнуўся, зазірнуў у вочы з наіўнай несхаванай надзеяй на тое, што гэта не так. Мама датыкнулася далонню да яго гарачай вільготнай шчакі і, нахіліўшыся, пацалавала ў вусны. І ён адчуў, як здрадніцкі ўздрыгнулі яе пальцы.

— Лёшкавы фокусы?.. — запытала яна ціха. — Што ён табе яшчэ наплёў?

— Ён абзываў мяне байструком…

— Гэта ўсё?

— Не… Цябе ён таксама называў байстручкаю... Ён сказаў, што ўсе мы Малаткі — дзеці блуду, што гэты блуд у нашай крыві…

— Дурань твой Лёшка, — выціснула сумна мама і паабяцала: — Заўтра я надзяру яму задніцу.

— Мама, а чаму нас усе Малаткамі называюць? — заўпарціўся ён.

— Хто — усе? Лёшка?

— Усе! — закрычаў ён у запале.

— Так ужо і ўсе, — сумна ўсміхнулася мама і ўсё ж патлумачыла, як сама тое разумела: — Пэўна, таму што працяглы час мы жылі ў Молатаве. Гэта далёка ў Расеі. Некалі быў такі горад.

— Чаму — быў? — назойліва дапытваўся ён.

— Таму, што ты яшчэ маленькі, і таму, што табе самы час класціся спаць, — сумна зазначыла яна, аднак, пачакаўшы, дадала: — Бабуля твая там у заробках была. І я там нарадзілася.

— Байстручкаю?

— Спі, — строга прыкрыкнула мама. І яму падалося, што яна плача гэтак жа бязгучна, як гэта ўмее рабіць толькі ён адзін.

Айчым — твор маміных ілюзій — паявіўся значна пазней, калі яму споўнілася трынаццаць. Цынічны і самаўпэўнены, ён уварваўся ў іх жыццё, не толькі разбурыўшы прыдуманую ілюзію шчасця, але і пасяліўшы ў яго дзіцячым сэрцы тую атрутную рэўнасць, якой хварэюць юнакі яго ўзросту, з-за якой гэты адрэзак жыцця дарослыя называюць пераходным узростам.

— З сённяшняга дня гэты чалавек будзе жыць з намі, — не гледзячы яму ў вочы, заявіла мама, знаёмячы з айчымам. Ачкарык, як яму падалося, задаволена ўсміхнуўся.

— А я?

— Ты?.. — здзіўлена паціснула яна плячыма і, апамятаўшыся, запэўніла: — І ты таксама. — Памаўчала і, пэўна, дацяміўшы, на што ён намякае, злосна прыкрыкнула: — Не строй з сябе дурня. Ты выдатна разумееш, аб чым я. Ты дарослы, каб табе нешта тлумачыць…

— Што тлумачыць? — цынічна ўсміхнуўся ён.

— Тое, што я таксама хачу жыць. Я чакала столькі часу. Я лічыла, што ты падрасцеш і зразумееш мяне. А ты…

— А ты?.. — зіркнуў ён на яе пакрыўджана. — Ты мяне разумееш?

— Сціхні!.. — зрываючыся на крык, загадала яна. Схапіла за рукаў і моцна пацягнула. — Я пакахала гэтага чалавека. Табе зразумела?

— Бацьку ты таксама кахала? — спытаўся ён праз слёзы.

— І бацьку кахала… Але пачуцці старэюць… А аднойчы яны паміраюць, як і ўсё, дарэчы. І яшчэ… У цябе хутка будзе брацік…

— Я не хачу браціка, не хачу! — заўпарціўся ён, пазіраючы на ачкарыка, які прысутнічаў пры іх размове. — Я не хачу, каб ён нараджаўся! Чуеш? Не хачу! Не хачу!..

— Дурань! — выціснула яна і паблажліва ўсміхнулася.

5

Шчасце часцей за ўсё валіцца да нас прама з нябёсаў, і мы з Фёцам у гэтым пераконваліся не аднойчы ўжо. На такую халяву мы з ім і разлічваем зараз, швэндаючы ўдоўж і ўпоперак па звярынцы ў «пошуках настрою». Гэта пакуль адзінае месца, дзе можна «збіць» сякую-такую капейку, а таму, нягледзячы на ўсе перашкоды, якія нам чыняць абставіны, сыходзіць адсюль ні з чым мы не збіраемся. Кацапы — лянівыя, гатовыя ісці на любыя саступкі, абы самім не корпацца ў брудзе. А нам з Фёцам не западло, за грошы мы і за сланом прыбярэмся.

Звярынец у наш правінцыйны горад прывезлі браты Запашныя з далёкай Масквы — тыя самыя, аднаго з якіх два гады таму ледзь не задраў у клетцы тыгр. Пра гэты трагічны выпадак мы даведаліся ад абслугі. Нам бы таксама задумацца, не хадзіць пеўнямі блізка ля загарадак, дык не — хоць кол на галаве чашы, не перапрэш. І сапраўды, здзівіць нас нічым немагчыма. Мы — хлопцы бітыя. Мы самі каго хочаш здзівім. «Масты» з кіраўніцтвам звярынца намі наведзеныя з першага ж дня, а таму прабрацца на тэрыторыю без квітка для нас — плёвая справа.

Сёння нам не шанцуе. Сёння ў іх санітарны дзень, а таму нават дурню зразумела, што пажывіцца на халяву не атрымаецца. І на што мы разлічваем, ведае толькі адзін Бог. Фёца абражана маўчыць. Я ж мітусліва зіркаю па баках, шукаю ўчарашні дзень.

Хмыр у скураным капелюшы паўстае перад намі з неадкуль, і заўважаем мы яго неадразу.

— Ты яго ведаеш? — косіцца на мяне Фёца. Недаверліва паварочваю галаву і на ўсякі выпадак раблю некалькі перасцярожлівых крокаў назад:

— Звальваем!.. — шапчу я.

Фёца ігнаруе маю прапанову. Сыходзіць ні з чым адсюль — па ўсім відаць — ён пакуль не збіраецца. Я ж вывучаю позіркам адміністратара і пачынаю здагадвацца, што нічога станоўчага гэтая сустрэча нам не абяцае. Тым больш што бачым мы гэтага чэла ўпершыню і да размовы з ім не падрыхтаваныя.

— Не хапала нам толькі міліцыі, — злуюся я і цягну Фёцу да выхаду. Недамерак пускаецца наўздагон.

— Перастань! — ухіляецца Фёца. — Ён жа п’яны! Эй ты, п’янтос!

У недамерка насуплены, змрочны твар, але гэта яшчэ ні аб чым не сведчыць.

— Табе якая розніца, п’яны ён ці не?

— Якая розніца, гаворыш? — усміхаецца Фёца. Здзірае з галавы кепку, з якою не разлучаецца амаль ніколі, і паспешліва хавае яе за пазуху.

— Якая розніца, гаворыш?! — узмацняе ён голас і робіць ваяўнічы крок да адміністратара. — А такая розніца… Эй ты, сабака! Гультаі! Я вам пакажу міліцыю! Я вам пакажу панядзелкі па-беларуску!

Нам кранты, гэта відавочна. На твары недамерка з’яўляецца здзіўленне. Незаўважна яно ператвараецца ў агіду, і ён абразліва жмурыцца. Я рыхтуюся даць яму адпор. Але яго клічуць з офіса. Недамерак мітусліва азіраецца, і я разумею, што лёс нам дорыць магчымасць змыцца. Адмаўляцца ад яе — дурасць. Штурхаю Фёцу пад бок і піхаю да выхаду, але той, каторы ўжо раз, ухіляецца. Падлятае да загарадак з малпамі. Я збянтэжана пазіраю яму ўслед: гэтага нам толькі не хапала!

— Кайфуеце, гады! — падступае ўсутыч ён да загарадкі з чорнамордай малпай. — Чаго вылупілася, Чыта?!

Жывёліна ўзбуджана ўзвізгвае, зрываецца з месца і робіць некалькі палахлівых кругоў па загарадцы. Фёца расплываецца ў вар’яцкай усмешцы:

— Разумее, гад?!

Палахліва зіркаю на адміністратара, потым на старую макаку і ўсміхаюся… З Фёцы… А той ваяўніча ўздымае руку, і жывёліна зноў пачынае гойсаць па цеснай загарадцы. Ёй напляваць на нас, на адміністратара і на тое, што ў нас з учарашняга дня не было ў роце макавай расінкі.

— Фёца, даражэнькі, звальваем, — занудліва прашу я.

Малпа спыняецца і дэманстратыўна паказвае мне сваю чырвоную задніцу.

— Ах ты гад! — замахваецца Фёца.

Азіраюся. Недамерка ад нас аддзяляе некалькі крокаў. Чую яго частае дыханне і злосна лямантую:

— Фёца, перастань!

Наша мітусня канчаткова выводзіць малпу з сябе, і яна ваяўніча кідаецца на нас. Рашотка выгінаецца пад цяжарам яе цела.

— Злуешся, гад! — скаліцца Фёца.

— Ахова! Ахова! — чую я за плячыма хрыпаты голас недамерка. — Хто вас пусціў сюды, га?

Адміністратар хапае Фёцу за каўнер і цягне да вагончыка. Там, як я здагадваюся, знаходзіцца ахова звярынца.

— Хто вас пусціў сюды, га? Ахова! — гукае некуды ў пустату недамерак. — Вы што, зусім таго ўжо?! — круціць ён указальным пальцам ля скроні.

Трашчыць па швах Фёцына кашуля. І я кідаюся сябру на дапамогу. Недамерак не вытрымлівае майго націску і адпускае Фёцу.

— Ахова! Міліцыя! — лямантуе ён як ашалелы.

— Перастаньце! — рашуча загадваю я. — Што вы заладзілі: ахова, міліцыя? Што мы зрабілі кепскага? Што?

— Што зрабілі кепскага? Не, вы толькі зірніце на гэтых разумнікаў! У іх яшчэ паварочваецца язык пытацца! — здзіўляецца недамерак. Мы маўчым, і яго ваяўнічасць пакрыху згасае. Тады мы смялеем і пачынаем апраўдвацца. Недамерак пераконвае нас прыкладамі.

— У адным звярынцы такому ж, як вы, адшчапенцу, бабуін у запале выбіў зуб, — займаецца ён нашым сумленнем. — Той, як і вы, забаўляўся тым, што раздражняў жывёліну, кідаючы ў яе каменьчыкі. Бабуін наблізіўся да рашоткі і трапным баксёрскім ударам адправіў веселуна ў накаўт. Ачухаўся ён толькі ў медпункце, дзе лекары і наклалі яму на губу швы.

Спрабую ўявіць Фёцу на месцы таго хлопца, і мяне разбірае вар’яцкі смех. Недамерак збянтэжана пяліцца на мяне.

— Ён жа забіць яго мог! — тлумачыць ён мне.

— Уяўляеш, Віцёк, — падміргвае змоўніцкі Фёца, — малпы забіваюць у людзях людзей! Клас! Не вешай локшыну! Колькі малпу не кармі, чалавекам яна ўсё роўна не стане.

— Што вы ведаеце пра гэта, саплякі? Малпы нашмат разумнейшыя за людзей, — абураецца недамерак.

— Хто б стаў спрачацца! За прыкладамі хадзіць далёка не трэба, — здзекліва ўсміхаецца Фёца.

— Прэч! Прэч!

Відавочна, гэтая сутычка скончыцца для нас кепска. Рашуча накіроўваюся да выхаду, і Фёца нехаця валачэцца следам. Як толькі вароты за намі зачыняюцца, з палёгкай уздыхаю. Адміністратар яшчэ некалькі хвілін пагардліва пазірае ўслед і вяртаецца да офіса. Нам жа спяшацца няма куды. Мы спыняемся ля рэкламнай тумбы і лезем у кішэні за цыгарэтамі. Так вось заўжды: блёнтаешся абы дзе, нешта шукаеш, нервуешся, а шчасце — вось яно, у цябе пад носам. Разуйце вочы:

«Вы ўсё яшчэ шукаеце работу? Звяртайцеся да нас, і мы дапаможам вам».

Гэтую абвестку я заўважаю зусім нечакана. Першы радок выдзелены тлустым шрыфтам, астатнія амаль сцерліся. І ўсё ж нумар кантактнага тэлефона і прозвішча чалавека, якому трэба тэлефанаваць, яшчэ можна прачытаць. Чытаем і адчуваем невытлумачальнае хваляванне. Відавочна, што тут умяшаўся сам лёс.

— Аляксей Міхайлавіч! — разгублена пазірае на мяне Фёца. — Віцёк, гэта — сон? Не маўчы, Віцёк?!

— Зваць — як цара, Аляксей Міхайлавіч, — недаверліва моршчу лоб і прадчуванне вялікай небяспекі сціскае сэрца. — Не веру я гэтаму. Лухта ўсё! Ведаеш, колькі такіх фірмаў я аблазіў? Самае большае, што яны могуць нам прапанаваць, гэта пасаду агента па продажы парфумы ці нейкай іншай дробязі, і то пры ўмове, што тавар мы набудзем за свае грошы. А скуль іх узяць? Не, такая праца нам не па кішэні. Не верыш? Патэлефануй.

— Патэлефануй! — перакрыўляе мяне Фёца. — А тэлефон дзе ўзяць?

— Не ведаю. Мой адключаны за даўгі, — вінавата паціскаю я плячыма.

— Мо ў яго папросім? — ківае Фёца на недамерка.

— Яшчэ чаго. Пайшоў ён!

Фёца здзірае з тумбы абвестку і акуратна складвае ўчацвёра, потым хавае ў кішэню. Я здзіўлена сачу за кожным яго рухам.

— На ўсякі выпадак, — тлумачыць ён.

Мы накіроўваемся ў горад. Куды? Фіг яго ведае, куды.

Мне ўзгадваецца Люська. Абрыўкі ўспамінаў сяк-так злепленыя з расплыўчатых і несапраўдных фрагментаў матэрыялізуюць яе твар.

— Макака! — прарываецца яна да мяне пакрыўджаная.

— Я не макака, — нахабна скалюся я і бачу, як макрэюць ад крыўды яе вочы. — Я — бабуін!

— Ты — скончаны чалавек!

— Так, я — скончаны чалавек.

— Віцёк, ты зноў начаваў у лесе? — вяртае мяне да рэальнасці Фёца.

— Табе якая справа?.. — зіркаю на яго незадаволена.

— Цікава проста. Што цябе цягне туды?

— Радзіма мая там, — недарэчна жартую я. — Усе мы нарадзіліся ў лесе.

Фёца — чалавек бывалы, з прэтэнзіяй на інтэлігентнасць. Яму пад трыццаць, хоць з выгляду таго і не скажаш: сухі, лахматы, вочы цёмныя, мужыцкія, шрам на левым брыве і твар неголены. Адразу відаць — маху не дасць. Калі я раблю яму заўвагу наконт яго знешняга выгляду, ён жартуе:

— Іудзеі таксама не галіліся, страшыліся кроў сабе пусціць. Па іх разуменні, пусціць сабе кроў — значыць памерці.

— Ты адкуль ведаеш? — здзіўляюся з яго і лаўлю сябе на думцы, што сябраваць з гэтым чалавекам цікава.

— Вушы маю. І вочы.

— Фёца, а ты як лічыш, каго больш на свеце: добрых людзей ці такіх, як мы з табою?

— Усе людзі аднолькавыя.

— Як гэта?

— А так гэта. Адны ствараюць праблемы, іншыя расхлёбваюць іх, — спыняе мяне рэзка. — Людзі — яны як людзі, калі яны людзі. Я на іх паблажлівасць не разлічваю. Я з гэтым светам даўно сам-насам.

Ён замаўкае і запытальна глядзіць на мяне. Позірк у яго у гэты момант фальшывы, нібыта ў Іуды. Прыслухоўваюся, якімі па сэнсу будуць яго наступныя словы.

— Я — не квадрат, Віцёк, каб быць правільным. Мне іншы раз здаецца, што ўсё, што я раблю, усё, чым займаюся, усё гэта непажадана Богу. Бог любіць пакорлівых! А ў мяне канфлікт з грамадствам. Я не разумею людзей, а яны не разумеюць мяне.

— Хіба такое магчыма?

— Напэўна, не, — нечакана згаджаецца Фёца. — Але гэта якраз вымушае мяне замыкацца на сабе і жыць не так, як жывуць астатнія. Лічыш, што я паганы чалавек? — ён хвілінку маўчыць, потым сам адказвае: — Можа і паганы, толькі што мне да таго, што ты так лічыш. Лічыш — лічы, гэта твае праблемы. Я да цябе ў сябры не набіваўся. Хочаш начыстату?

— Вядома, для таго мы і размаўляем, каб між намі яснасць хоць якая была.

— Ты мне тут пытанні розныя задаеш, але Бог з ім. Сам ты, Віцёк, хто? Сябе ты да якой катэгорыі далучаеш?

— Я? — перапытваю збянтэжана.

— Ты, ты! — запытальна ўзнімае вочы Фёца, нібыта выкленчвае позіркам мой адказ.

— Зло, Фёца, мною ўчынена. Грэх я нашу на сэрцы, — вымаўляю дрыготкім голасам.

Яго твар пакрываецца ружовымі плямамі.

— Які яшчэ грэх? — недаверліва глядзіць ён на мяне.

— Здрада.

— Каму здрадзіў?

— Сабе...

— Дзівак! Са мною таксама такое бывае. Нойдзе нешта, і пачынаеш калупацца ў сабе, выяўляць некага больш чыстага, які вымушае каяцца. Не, Віцёк, ідэя дасканаласці для чалавека недасяжная.

— Табе сны сняцца? — нечакана пытаю я і, каб не паказваць перад ім сваю слабасць, апускаю вочы.

— Сны? — марудзіць з адказам Фёца. — Раней не сніліся, а пасля таго як з працы звольнілі, пачалі сніцца.

— За што звольнілі?

— За праўду, — асцярожнічае Фёца.

Гляджу на яго і маўчу, ведаю, нічога болей з яго не выцягнуць.

— Дождж пэўна будзе, — перахоплівае ён мой засмучаны позірк.

І сапраўды, цені робяцца расплыўчатымі. Чутна, як мітусліва вошкаюцца ў дрэвах птушкі. Неба цямнее. Пачынае накрапваць дожджык. А ў нас ніякіх планаў, мы нават не ведаем, куды нам падзець сябе. А што можа быць яшчэ горшага для двух валацуг, адрынутых грамадствам?

6

Ад праезджай часткі будынак аддзяляе высокая шчыльна збітая з дошак агароджа. Мелеш перасякае вуліцу і спыняецца ля зачыненай жалезнай брамы. Хвіліну вагаецца, потым торкае засаўку. Дверцы адчыняюцца, суха клацнуўшы завесамі. «Усё, чаго я дасягаю, дасягае мяне», — думае ён, услухоўваючыся ў цішыню. Адчуванне таго, што за ім нехта сочыць, не пакідае яго ні на хвіліну. Інтуіцыя ніколі не падводзіла яго. Ён мітусліва азіраецца і заўважае непадалёку няпэўны сілуэт. Празмерная запаволенасць і ненатуральнасць рухаў выклікаюць недавер да ўбачанага. «Тэрэза?!..» — вагаецца ён, намагаючыся намаляваць у памяці жанчыну, пра якую думае, такою, якою яна была, калі яны разышліся. З расплыўчатай прывіднасці да яго далятае ціхі пяшчотны голас. Яе голас. Мінулае матэрыялізуецца, і выцерабленая чаканнем усмешка ўпрыгожвае жаночыя вусны. Ён узіраецца ўглыб гэтай бязлюднай вуліцы, туды, дзе на адцінку некалькіх дзесяткаў крокаў, нібыта і сапраўды пільнуючы яго прыход, застыла ў чакальнай позе нечая постаць і ціха кліча:

— Тэрэза?!

Мроі знікаюць. Вакол ні душы. Толькі бязлюдная, разамлелая ад спёкі вуліца і ўрачыстая, нібы смяротны прысуд, цішыня. Ён зноў мітусліва азіраецца і ціха кліча. На яго голас адгукаецца нехта зусім незнаёмы. А можа гэта яму толькі падаецца? Хаця не, з-за дрэва яму насустрач выходзіць жанчына. «Божа літасцівы! — думае ён. — Колькі мінула часу з тых часін?! Якою б магла стаць дарослаю яго Янка. Менавіта ў яе дзень нараджэння я пасадзіў гэтае дрэва.»

— Чаго ты прыпёрся, Мелеш? — выціскае абразліва жанчына, не гледзячы ў вочы. — Колькі цябе прасіць, не прыходзь сюды? Чуеш, не прыходзь!

Ён скіроўвае позірк у напрамку, скуль сыходзіць гэтае ядавітае шыпенне, і мямліць нешта незразумелае. Словы блытаюцца і застраюць у горле.

— Я пытаю, чаго ты прыпёрся сюды, Мелеш? — не дае яму апамятацца жанчына.

— Я прыйшоў, каб пачуць тваё маўчанне, — прамаўляе ён няўпэўнена і з палёгкай уздыхае.

— Хлусіш! — пагардліва зіркае на яго жанчына. Яе твар працінае халодная, цынічная ўсмешка. — Нічому, апроч хлусні, ты так і не навучыўся.

Стэрыльная выразнасць гукаў і невыносна доўгае скрыжаванне поглядаў вымушаюць яго хвалявацца. І ўсё ж ён не адводзіць вачэй, ведае, жанчына яго выпрабоўвае. Так было заўжды. Ён прывык да гэтага пагардлівага позірку і не баіцца яго. Твар паступова мутнее, дубянее і ператвараецца ў адзіную суцэльную шэрую пляму. Ён пераможна скіроўвае позірк у пустое неба.

— Няпраўда, — прамаўляе ён стомлена. — Я навучыўся калекцыяніраваць гарады.

— Ты навучыўся калекцыяніраваць глупства. Ты няшчасны чалавек, Мелеш!

— Абсалютна шчаслівымі могуць быць толькі дурні.

Ён апускае вочы і натыкаецца на яе ледзяны позірк.

— Не глядзі на мяне так знішчальна, інакш я… — просіць ён.

— Інакш — што? — спыняе яго жанчына.

— Інакш я не змагу сысці адсюль ніколі, — шэпча ён, і яму пачынае здавацца, што памірае, што сэрца спынілася і жыць яму засталося лічаныя хвіліны. Каб развеяць гэтую пакутлівую зманлівасць, ён робіць некалькі крокаў наперад, але жанчына яго намер расцэньвае па-свойму і палахліва адступае. Яе сілуэт пакрыху пачынае аддаляцца, каб зрабіцца праз пэўны час зусім дробным напрыканцы гэтай працяглай, нібыта яго жыццё, вуліцы.

— Вымятайся адсюль, чуеш?! Забойца!!! — працінае яго ледзяным холадам яе голас.

— Чаму забойца? — здзіўляецца ён.

— Таму што ты забіў Яну! — лямантуе жанчына.

Словы абрываюцца, і вецер нясе іх у неба — туды, дзе ў прагале рэдкіх аблокаў вісіць нерухомая плямка самалёта. Пагодлівы жнівеньскі дзень перанасычаны тугою сыходзячага ў нябыт лета. Ад дрэваў цягнуцца доўгія цені. Ад іх чароўная блажэнная хісткасць. І пустэча. Ад далягляду і да далягляду. Ён ўздрыгвае, адрываецца ад сваіх тужлівых роздумаў і зіркае вакол сябе — нікога, толькі прывід спілаванага некалькі гадоў таму дрэва і завэдзганы невядома якога паходжання масляністымі плямамі асфальт.

— Я не забойца! — прамаўляе ён непераканаўча, каб не слухаць гэтае зацягнутае да бясконцасці маўчанне. Накопленая за некалькі напружаных тыдняў стома пачынае нагадваць пра сябе. Ён шукае вачыма месца, дзе можна было б прысесці, і заўважае непадалёк незвычайнай формы валун. «А можа гэта і ёсць той помнік па маім мінулым? Мо ўчынкі мае спазніліся? Мо словы мае ператварыліся ў гэты камень, на якім я сяджу? Інакш як растлумачыць, што замест таго каб развітацца са сваім мінулым, я мушу ў чарговы раз сысці адсюль ні з чым? Мо я і сапраўды чалавек, які выпаў з часу?» — думае ён і ловіць сябе на думцы, што чужы ў гэтым горадзе. Яму зноў пачынае мроіцца той восеньскі надвячорак, запырсканы крывёю і дзіцячым енкам. Так было неаднойчы ўжо. Нячутна цячэ час. І мінулае не падуладнае сапраўднасці.

— Усё-такі які мізэрны гэты наш шлях у жыцці!

Шматлікая колькасць сведчанняў і рэчыўных доказаў, сабраных на месцы аварыі, расставілі ўсе кропкі над «і». Абагуліўшы матэрыялы следства, суддзя прыняла канчатковае і правільнае рашэнне — вінаваты. Але не судзейскі вердыкт стаў лёсавырашальным для яго, а свой асабісты. Гэты камень, імя якому грэх, ён носіць за пазухаю дасюль. І яго не выкінеш, бо з гадамі боль прытупляецца, а памяць жыве вечна. І ён ведае, што даравання яму не будзе ніколі. І не чакае яго. «А можа я памёр — даўно, ціха, незаўважна? — ловіць ён сябе на думцы. — Бо калі памерлі мае пачуцці, што тады засталося ад мяне колішняга? Чаму так магло здарыцца? Чаму?» Гэтыя пытанні вяртаюць яго зноў і зноў у той непагодлівы восеньскі надвячорак. Перад вачыма зноў паўстае шэрая бязлюдная вуліца… І ён чуе працяглы вантробны енк... «Каму ён належыць: Тэрэзе ці мне?» — гадае ён і не можа знайсці гэтаму адказаў. Бо ніхто не здольны ўдакладніць тое. Бо нават сёння, калі яго ад таго трагічнага выпадку аддзяляе цэлая вечнасць, ён па-ранейшаму сумняваецца ў сапраўдных прычынах трагедыі. Напэўна, ўсё для яго так і застанецца таямніцаю. Бо якая цяпер каму розніца, па чыёй віне адбылася аварыя. Янкі няма… І яго няма… «Мінулае, прасякаючы ў нас, — думае ён, — перабольшвае свае недакладнасці...»

Непаладкі, з-за якіх нібыта адбыўся наезд, былі дробязнымі. Ён таму і належнай увагі ім не надаў, бо падумаеш — асвятленне адсутнічала. Гэта ж не тармазы, ды і ехаць яму не паначы. А да гаража ён без асвятлення паціху дабярэцца. І ўсё ж ён не вытрываў, раскруціў панэль, праверыў праводку, але непаладку да канца не выправіў. Стала змяркацца, і ён вырашыў дарма не губляць час.

На праезджай частцы дачка апынулася нечакана, выслізнула з прыцемку пад’езда. І адбылося гэта ў той момант, калі ён пад’язджаў да свайго дома. Са слоў Тэрэзы, Янка бегла сустракаць яго, а ён яе не заўважыў. Здаецца, і хуткасць была невялікаю, і тармазы не падвялі, а вось асвятленне адсутнічала. На пытанне, чаму пяцігадовае дзяўчо апынулося ў такі позні час на вуліцы адно, без дагляду дарослых, ніхто ўразумелага адказу яму не даў. Ды і не да таго яму было. Моцнага ўдару ён не адчуў. Рэзка павяло ўбок руль і кінула, як на выбоіне. Ён выскачыў з машыны. Дачка ляжала ля бардзюра, на брудным, бліскучым ад нядаўняга дажджу асфальце. Ён падхапіў яе на рукі і, як ашалелы, не ўсведамляючы, што робіць, подбегам кінуўся да пад’езда. Ён адчуваў на руках гарачую ліпучую вадкасць і бязгучна плакаў.

— Ведаеш, чаму я выйшла за цябе замуж? — спыталася ў яго Тэрэза адразу ж пасля памінальнай вячэры, калі разышліся родзічы. Памаўчала хвілінку і, не стаўшы чакаць адказу, з прыкрасцю адказала сама: — Таму, што я спадзявалася, што мы з табою аднолькавыя, Мелеш. Ты гадаваўся без бацькі, і я таксама...

— І што з таго? — паглядзеў на яе здзіўлена.

— Я палічыла, што мы з табою — дзеці кахання, а не дзеці нянавісці. І таму, што б ні пляткарылі, мы з табой, Мелеш...

— Дзеці блуду, — прадоўжыў ён цынічна, нават не спрабуючы хаваць у вачах металічны бляск, той, што застаўся яму ад састарэлых крыўд, ад той колішняй бойкі з Лёшкам. — Мы нарадзіліся насуперак усякаму цвярозаму разліку. Мы — вынік выпадковай кровазмяшальнай сувязі. Гэта ты хочаш сказаць?

— Не, не гэта, Мелеш, — не звяртаючы ўвагі, заспяшалася яна. — Я палічыла, што твае родзічы не пакрыўдзяць мяне ніколі. Хаця б з-за таго, што ты таксама байструк. А ты і тым больш. Бо хто, як не ты, ведае сапраўдны кошт гэтаму крыўднаму і разбуральнаму слову?

— Якому? — недаверліва спытаўся ён.

— Байструк! — паўтарыла яна.

— Не выбівай слязу, — кінуў ён у запале. — Я табе не веру.

— Я табе таксама.

Ён міжволі ўздрыгнуў. Яе словы былі прасякнутыя наскрозь крыўдаю і пагардай.

— Чым жа я не дагадзіў табе, га?

— Ты, Мелеш, — чалавек з заплюшчанымі вачыма.

— А вы, жанчыны, усе аднолькавыя. Выходзіць, ты мяне ніколі не кахала? Выходзіць, ты мяне…

— Кахала, — рэзка спыніла яго Тэрэза. — Але аднойчы маё каханне памерла. Жарсць і каханне — розныя рэчы. І аднойчы людзі насычаюцца жарсцю.

Такое ён аднойчы чуў ужо ад маці.

— Што ж тады ўтрымлівае іх?

— Нешта іншае, больш вартае і значнае, чым жарсць…

— Не зразумеў. Патлумач.

Яго цынічнасць не мела межаў.

— Не ведаю. Адказ на гэтае пытанне мы павінны былі знайсці з табой разам. Ва ўсякім выпадку, я спадзявалася, што ўдваіх гэта зрабіць будзе куды лягчэй. Магчыма, гэта любоў да нашых дзяцей, якіх у нас з табой ніколі не будзе. Магчыма, нешта іншае.

— Але мы можам усынавіць некага, — здагадаўшыся, на што яна намякае, заспяшаўся Мелеш.

— Некага? — з’едліва ўсміхнулася Тэрэза. — Ты — у турму, а я адна, з дзіцём на руках?

— З турмы людзі некалі таксама вяртаюцца.

— Некага. Некалі… Што ты заладзіў? Не, Мелеш. Не хачу я, каб той хлопчык ці тая дзяўчынка, якіх ты збіраешся ўсынаўляць, паўтарылі нас з табою. Пасля смерці Янкі я цвёрда вырашыла: не жыць нам з табою ў адным доме. Цесна нам у ім... Разумееш, Мелеш, цесна. Дзецьмі мы часта гулялі ў адну просценькую гульню: прывязвалі да нітак кансервавыя бляшанкі, праз якія, як праз тэлефоны, імкнуліся дакрычацца адзін да аднаго… Нам здавалася, што нашы галасы перадаюцца па гэтых нітках. І, як гэта ні дзіўна, мы дасягалі мэтаў. Бо ў нашых сэрцах жыла вера. Мы ж з табою не дакрычаліся адно да аднаго. Нітка нашага паразумення парвалася. Калі? Я і сама не ведаю, калі. Разумееш?

— Спрабую.

— Не спрабуй, Мелеш, усё роўна нічога не атрымаецца. Ты тугадум.

— Тэрэза, я гатовы сто разоў паўтарыць адно і тое ж: невінаваты я! Тое, што здарылася, — вар’яцкі сон. Недарэчнасць. Выпадковасць… Як хочаш так і называй. Лепш зазірні ў маё сэрца. Ведаеш, што там зараз робіцца? Нельга жыць аднымі толькі беспадстаўнымі абвінавачваннямі і крыўдамі.

— Для мяне, Мелеш, лягчэй жыць са сваімі крыўдамі, чым з табою. Я пакідаю цябе. І ведаеш, чаму?

— Таму, што ты знайшла свайго бацьку. А я свайго не знайшоў.

— Дурань!..

Яе бацька аб’явіўся незадоўга да суда. Вярнуўся, каб нагадаць пра сябе. І хоць Тэрэзе было не да свайго блуднага бацькі на той час, вяртанне яго яна ўспрыняла як нейкую знакавую падзею ў сваім жыцці. І нязваны госць адчуў сябе паўнапраўным гаспадаром у чужым доме. Не збіраючыся ні ад каго хаваць свае эмоцыі, ён эйфарычна перажываў наноў сваё колішняе жыццё. Мелеш не мог не адчуць гэтых яго мажорных настрояў, тым больш што яны станоўча ўплывалі на Тэрэзу. Вяртанне бацькі для яе стала вяртаннем таго спецыфічнага смаку жыцця, які яна, здавалася, страціла назаўсёды. Тэрэза заўважна павесялела, адмовілася ад нядаўняга затворніцтва, і Мелеш шчыра парадваўся за яе. «Відаць, крыўды, — падумаў ён, — здольныя не толькі разлучаць, але і аб’ядноўваць.» Тым больш што бацька адразу ж пасля вяртання цынічна запэўніў сваіх родзічаў:

— Гэта мая дачка! І таму прашу ўспрымаць яе адпаведна.

А Мелеша як падмянілі. Ён адчуваў сябе косткаю ў горле гэтай ідыліі запозненых рамантычных пачуццяў. Дахаты пачаў вяртацца позна, каб не псаваць сваёю прысутнасцю ілюзію шчасця, якое пачынала толькі-толькі нараджацца. Вярнуўшыся, адмоўчваўся, упадаючы з кожным днём у роспач усё больш і больш.

З’ехаў яе бацька так жа нечакана, як і прыехаў, пакінуўшы пасля сябе невыказаныя да канца горыч, крыўду і расчараванне. На развітанне ён сумна зірнуў на Тэрэзу і з несхаваным шкадаваннем выціснуў:

— Даруй мне, дачка!.. Калі зможаш. Паламаў я тваё жыццё.

— Нічога ты не ламаў, — запярэчыла. — Наадварот, без цябе мне жылося някепска, — схлусіла яна, расчырванеўшыся ад нечаканага для сябе прызнання. — Другім, каб пайсці пагуляць, трэба было адпрошвацца ў бацькі і ў мамы, а мне — толькі ў бабулі. А бабуля што? Бабуля мяне любіла і ставілася да ўсіх маіх прымхаў паблажліва.

— Знайдзі час і напішы мне, — папрасіў ён, пазіраючы чамусьці на Мелеша. — І яшчэ, праводзіць мяне не трэба. Сам знайду дарогу.

Мелеш у гэтым не сумняваўся. Паціснулі адзін аднаму на развітанне рукі, і ён з палёгкаю ўздыхнуў.

Плёткі жывуць нядоўга. Пагаварылі некалькі дзён і забыліся. А праз тыдзень Тэрэза, як і абяцала, напісала бацьку ліст, не абмовіўшыся з Мелешам пра тое ні адным словам. Аднак нішто так не выдае людзей, як іхняе ж маўчанне. Мінула некалькі тыдняў, і яна атрымала адказ і паштовы перавод. «Патраць іх на сябе», — прачытала яна ўслых бацькаву прыпіску. Пералічыла атрыманыя на пошце грошы. Потым зірнула на Мелеша і недаўменна паціснула плячыма:

— Куды мне столькі? Тут жа на два тэлевізары, — сказала яна ўзбуджана. Памаўчала хвілінку і, звяртаючыся ўжо больш да сябе, чым да яго, спытала: — Куды мне патраціць усё гэта?

— Купі сабе нешта на памяць, — параіў ён, ведаючы наперад, што ніякіх парад яна ад яго не чакае. Памаўчаў і, не ўтрымаўшыся, з’едліва пацікавіўся:

— Чым ты яго разжаліла?

— Лічыш, я прасіла ў яго грошы?

Ён прамаўчаў. Праз некалькі дзён, не папярэдзіўшы нікога, Тэрэза купіла на цягнік квіток і з’ехала ў Чувашыю. Там, верагодней за ўсё, і жыў яе блудны бацька. Вярнулася яна адтуль толькі праз месяц, зусім іншай жанчынай. А можа, гэта памяняўся ён?..

Адказу на гэтае пытанне, напэўна, не існавала ў прыродзе. Хаця… Пытанні на тое і пытанні, каб не заставацца без адказаў.

7

— Гэтая вада, Віцёк, мае смак жыцця! Ты пакаштуй, пакаштуй! Віцёк! — таньчыць вакол мяне ў вар’яцкім «рытуальным» танцы Фёца.

Я гляджу, як ён выгінае няўклюдна сваю тонкую шыю, як ненасытна хапае паветра, імкнучыся ротам лавіць буйныя кроплі, як узбуджана віскоча пры гэтым, і шчыра зайздрошчу яму. «Такі настрой трэба заслужыць», — перакананы я і ўсё ж на ўсякі выпадак перасцярожліва азіраюся — мінакам не да нас. Прыкрываючыся распятымі парасонамі, унурыўшыся ў пастаўленыя каўняры сваіх паліто, яны бязлікім натоўпам брыдуць у дождж, і ў мяне ўзнікае жаданне спыніць іх: «Стойце! Стойце! — крычу я ім наўздагон у думках. — Вазьміце і нас з сабою! Вазьміце…»

Дождж лье, што з начовак. Кроплі буйныя, памерам з гарошыну. Вада сцякае з валасоў за каўнер і непрыемна казыча цела. Накрываюся з галавой кашуляй і зрываюся з месца. Аўтобусны прыпынак — вось дзе наш паратунак. Машыны павольна паўзуць у плыні залевы.

— Віцёк, град, град! — лямантуе за плячыма Фёца. — Ух ты! Сіла!

— Не валяй дурня, вымакнем! — крычу яму ў дождж, але Фёца не звяртае ўвагі. Вяртаюся, хапаю яго за рукаў і цягну да аўтобуснага прыпынку.

— Невук! — вырываецца ён. — Ці ведаеш ты, што вада — гэта жыццё, што, каб зрабіцца клеткаю, яна сама сабе выбірае патрэбныя кампаненты? Разумееш, не кампаненты выбіраюць яе, а яна іх, — выдурняецца ён. — Толькі не пытайся, чаму так адбываецца. Скуль мне, цёмнаму, ведаць, чаму?

Гляджу, як ён на хаду разуваецца, як хапае ў рукі пантофлі, як пускаецца рассякаць па лужынах басанож, і кручу пальцам ля скроні.

— Здурнеў! — крычу я яму ўслед, стрымліваючыся, каб і самому не пусціцца за ім. — Вар’ят! Што пра нас людзі скажуць?

— Віцёк, якая табе розніца, што скажуць пра нас людзі?! Зірні, ім не да нас! І нам не да іх! — імкнецца дакрычацца праз дождж Фёца. — Я вольны чалавек. Ха-ха-ха!.. Мне хочацца басанож. Разумееш? Пакажы мне таго, хто мне забароніць гэта? Яны? — ківае ён галавой на натоўп, што бавіць час у чаканні.

Гляджу на сябра і пачынаю злавацца. Ён вяртаецца і па-сяброўску сціскае за локаць:

— Віцёк, ты што, пакрыўдзіўся?

Ён нешта тлумачыць, а я маўчу. Мне хочацца есці, і мне не да весялосці. Мы крочым павольна ўздоўж аўтобуснага прыпынку. Куды нам спяшацца, прамоклым да ніткі?

— У гэтым доме некалі жыў мой вораг, — паказвае Фёца вачыма на пяціпавярховы будынак. Такое ўражанне, што ён выхваляецца гэтым. Недаверліва зіркаю туды, куды ён паказвае.

— Чаму — жыў? Ён што, некуды з’ехаў?

— Не, — матляе галавой Фёца.

— А-а-а! Ты забіў яго! — жартую я.

Ён не разумее жарту і незадаволена моршчыцца:

— Яшчэ чаго! Стаў бы я грэх на душу браць. Усё, Віцёк, значна прасцей. Я расквітаўся з ім, як павук з мухаю.

— Давай, давай, падманвай! — цынічна ўсміхаюся я.

— Я забраўся па пажарнай лесвіцы на дах яго дома, пералез па карнізу на балкон і пад яго вокнамі чырвонай фарбай на ўсю сцяну напісаў: «С...!»

— І ўсё? — расчаравана моршчуся я. — Неарыгінальна.

— Памыляешся! Надпіс чытала паўгорада. А каму ахвота быць абражаным? Мы з ім цяпер квіты. Ён абразіў мяне, я яго. Мы, так бы мовіць, абмяняліся крыўдамі.

— Лічыш, што ён на цябе пакрыўдзіўся?

— А то не... Давялося фарбаваць амаль усю сцяну.

— А цябе-то ён чым пакрыўдзіў? — спрабую зразумець, дзе Фёца фантазіруе, а дзе гаворыць шчыра.

— Гэты хмыр забіў ува мне пачуццё дабрыні. З-за яго я цяпер стаў губкаю, якая ўбірае ў сябе любы негатыў.

— Выходзіць, што ты, Фёца, нягоднік? А я паверыў табе.

— Ува што ты паверыў?

— У тое, што ты змагар за праўду.

— А ты не свалата? Хто мне нядаўна пра рэвалюцыю распавядаў? Што пацягнула цябе ў палітыку?

— Фіг яго ведае, — здзіўлена паціскаю плячыма. — Спачатку перамен захацелася. А потым... Потым цікавасць ува мне нейкая прачнулася. А людзей, Фёца, цікавасць губіць.

Фёца маўчыць. Я таксама.

— Будзеш курыць? — прапаноўвае ён мне цыгарэту, дабытую з кішэні джынсаў.

Я ківаю галавой і чакаю, калі ён паднясе агонь. Моўчкі прыкурваем.

— Віцёк, ёсць дзве катэгорыі дурняў, — парушае маўчанне Фёца. — Адны, не даводзяць пачатае да канца. А другія лічаць, што пагрозамі можна спыніць першых.

— Разумею, за што цябе з працы турнулі. Язык у цябе што памяло. Ты дзе працаваў? — цікаўлюся я.

— У банку, — пазірае на мяне скоса Фёца.

— Зразумела, — сумна ўздыхаю я. — Я таксама вярнуўся з Акрэсціна і… до відзэння, панове! Звольнілі за профнепрыгоднасць. Я ў рэстаране лабухам быў.

— На чым лабаў?

— На саксафоне. Магу на флейце яшчэ. Ладна. Што яны ведаюць пра профнепрыгоднасць?

— Што значыць — ладна?

— У мяне, Фёца, і без таго праблем па горла, — ухіляюся я ад адказу. — Куды далей пойдзем?

— Радыё слухаць! — нахабна скаліцца Фёца.

— Сушыцца дзе будзем? — крыўджуся я.

— Дзе-дзе... На пляжы.

Успрымаю пачутае за здзек.

— Прапануй нешта лепшае! — перахоплівае сябар мой недаверлівы позірк.

«І сапраўды, якое яшчэ месца, акрамя пляжа, можа быць для нас лепшым? Дзе яшчэ можна распрануцца двум бяздомнікам, у якіх ні кала ні двара?» — думаю я і пачынаю разумець, што ў гэтым горадзе я нікому не патрэбен.

— Пляж — гэта сіла! — тлумачыць мне Фёца і накіроўваецца да скрыжавання дзвюх вуліц, адна з якіх і вядзе да рэчкі.

— Лагічна, — нехаця згаджаюся з ім і адчуваю горыч і шкадаванне.

Да гарадскога пляжа сунуцца амаль праз увесь горад, а гэта ў нашым становішчы смерці вартае.

— Фёца, ты ўсё ведаеш... — звяртаюся я да сябра.

— Хто табе сказаў? Усяго, Віцёк, ведаць немагчыма, — цынічна скаліцца Фёца.

— І ўсё ж... Скажы мне, чаму людзі імкнуцца заставацца як мага даўжэй дзецьмі? Не дзеля ж таго, што яны баяцца старасці?

— Дзецьмі? — спыняецца Фёца.

— Так, — паўтараю я.

— Ёсць адна прыпавесць аб тым, як шэсць яўрэяў збіраліся памяняць свет. Хочаш, раскажу? — нечакана прапаноўвае ён.

Выціраю рукавом мокры твар і адмоўна матляю галавой. Фёца не звяртае ўвагі і пачынае расказваць:

— Маісей сцвярджаў, што ўсё ў свеце — адтуль, — паказвае ён вачыма на неба. — Саламон сцвярджаў, што ўсё — адсюль, — тыцкае ён пальцам у скроню. — Хрыстос сцвярджаў, што ўсё ідзе ад сэрца. Маркс пераконваў, што ўсё ідзе ад жывата. Фрэйд сцвярджаў, — Фёца лісліва хіхікае, — сам здагадайся.

У памяці ўсплывае сон пра паляванне на зайцоў. Скоса здзіўлена пазіраю на Фёцу.

— І толькі вялікі Эйнштэйн лічыў, што ўсё ў гэтым свеце адноснае, — прарываецца ў маю свядомасць хрыпаты бас сябра. — І ў дадатак да сказанага: некалі ў дзяцінстве я марыў заняцца вырабам туалетнай паперы. Зараз мне нават няёмка робіцца за таго сябе колішняга, някемнага. І ўсё ж з нейкаю ж мэтай я марыў пра тое? Не з-за таго, вядома, што папера гэтая дэфіцытам была. Цяпер цяжка нават уявіць сабе. У супердзяржаве, якая мела ядзерную зброю, быў дэфіцыт на туалетную паперу!.. Але Бог з ім, вернемся да твайго пытання. Мне здаецца, пакуль жыве нашая наіўнасць, датуль мы і застаёмся дзецьмі. Бо дзеці і ёсць гэтая наіўнасць. А яшчэ дабрыня. Чалавек дзеля яе нараджаецца. Хаця адзін нягоднік знішчыў ува мне гэтыя пачуцці, і цяпер я, Віцёк, не па гадах дарослы. Ведаю, гэта кепска. Толькі куды мне цяпер падзецца? Я ж у канфлікце з грамадствам, разумееш?

На пляжы нікога. Мы цялёпкаемся па вільготным пяску да альтанкі. Ад нашай нядаўняй весялосці — ні слядочка. Фёца сумна пазірае на заімглёнае шэрае неба і цяжка ўздыхае.

— Віцёк, есці хачу!

Я вытрымліваю працяглую паўзу, таксама гляджу на неба. Цела пад мокрай адзежай прабірае калатун, а разлічваць на сонца ў бліжэйшы час не даводзіцца.

— А я не хачу, — нарэшце вытужваю я сумную ўсмешку і штурхаю Фёцу локцем пад бок. Той крыўдзіцца, але, зразумеўшы мае намеры, штурхае мяне таксама. Некалькі хвілін мы моўчкі валтузімся, потым знясіленыя падаем на вільготны рачны пясок.

— Макака! Зірні на каго ты падобны! — здзекліва скаліцца Фёца.

— Што ты сказаў? Паўтары! Гэта я — макака?

Фёца не чакае, калі я накінуся на яго з кулакамі, зрываецца з месца і, кульнуўшыся на бягу некалькі разоў праз галаву, кідаецца ў чым ёсць у рэчку. Гляджу на яго ўсплыўшую непадалёку ля пажоўклага плюшніку кепку і кідаюся следам. Вада цяплюткая. Хвілін дзесяць мы боўтаемся, потым вылазім на сушу. Доўга выкручваем вопратку. У вадзе нашмат цяплей і, каб не задубець, зноў наразаем некалькі выратавальных кругоў па пляжы. Потым, задышліва сапучы, цягнемся да старой альтанкі.

— Віцёк, я жраць хачу! — занудліва паўтарае Фёца, пазіраючы на мяне з несхаванай надзеяй.

— А я не, — адказваю я зноў здзекліва.

— Віцёк, у мяне ёсць дзве тысячы.

— І ты маўчаў? Ах ты гад! — моршчуся я.

— Віцёк, дзвюх тысяч мала. У дадатак яны мокрыя.

— Ерунда, высушым. Гэтага больш чым дастаткова. Бохан хлеба і, — хуценька падлічваю я, — два пакеты малака. Ха-ха-ха! Валі ў магазін.

— Я?.. Такім пажмяканым? — скептычна зіркае на мяне Фёца. — Можа спачатку абсохнем?

— Фёца, ты ідыёт! — недаўменна шапчу я. — Ныеш, што хочаш есці, а сам… Вось вазьму і памру з голаду, чуеш?

— Ты ж гаварыў, што не хочаш есці.

— Мала, што я гаварыў.

Людзей у прадуктовай краме няшмат. Хлебны аддзел напрыканцы залы. Фёца дзелавіта шыбуе праз усё памяшканне, коціць паперадзе сябе вялізную каляску для харчоў. Я плятуся следам, стрымліваючыся, каб не глядзець на перапоўненыя рознай усячынай прылаўкі. Фёца выбірае самы танны хлеб, кладзе ў каляску і накіроўваецца да малочнага аддзела. Застаўшыся ля хлебных паліцаў адзін, я мітусліва азіраюся — ніхто не звяртае на мяне ўвагі. Рука міжволі цягнецца да паліцы з батонамі. Хапаю першы, што трапляе пад руку, і хаваю яго за пазуху. Батон яшчэ цёплы і прыемна грэе цела. Смачна ўдыхаю паветра — пальцы спакусліва пахцяць свежай выпечкай.

Фёца чакае ля рыбнага аддзела.

— Купіў? — як ні ў чым ні бывала пытаюся я.

— Што? — зіркае ён на мяне злосна.

— Малако купіў?

Па выразу твара бачу, што ён пра ўсё здагадваецца.

— Віцёк, пакладзі батон на месца.

Цела абдае жарам, і я мітусліва кручу галавой. Адчуваю, як дзесятак пар дапытлівых вачэй распранаюць мяне дагала. «Засёк! А што, калі не ён адзін?»

— Віцёк, пакладзі батон на месца, — злосна паўтарае Фёца.

— Я не браў ніякага батона, — упіраюся я.

— Віцёк, прашу цябе, — ціха прамаўляе Фёца і, не азіраючыся, крочыць да касаў. Мне нічога не застаецца, акрамя як вярнуцца. Шлях да хлебных паліцаў жахліва доўгі. Выцягваю з-за пазухі духмяны бохан і тройчы шкадую, што прыйшоў у гэтую краму. Напэўна, пачуццё сораму мацнейшае за голад. І красці нашмат лягчэй, чым вяртаць украдзенае.

Фёца чакае мяне на вуліцы.

— Ведаеш, што спакушае людзей?

Маўчу…

— Сквапнасць! — адказвае ён. — І дурасць! Мы часта перабольшваем свае здольнасці і магчымасці. Вось і ты палічыў, што за табою ніхто не сочыць.

Патупляю вочы. Што мне сказаць у апраўданне? Калі сумленне маўчыць, значыць яно адсутнічае зусім. І калі ў Фёцы праблемы з грамадствам, то ў мяне яны яшчэ і з самім сабою.

8

Вуліца ўпіраецца ў рампу. Мелеш збочвае і ідзе ўздоўж яе. Прыстанцыйная тэрыторыя заваленая іржавымі жалезнымі бочкамі. Пра наяўнае змесціва іх можна здагадацца толькі па намаляваных на прасмоленых донцах жоўтых трохкутніках. Надпісы на лацініцы і людзям недасведчаным — незразумелыя. Магчыма, ад цікавасці, а магчыма, наадварот, ад нядбайнасці, крышкі на некаторых бочках сарваныя, і адтуль на волю вырываецца спецыфічны смурод, які і насычае сваімі пахамі без таго прагорклае, задымленае наваколле. Пад’ездаў да рампы ніякіх. Дарога, калі гэтае суцэльнае месіва можна лічыць дарогай, разбітая трактарамі. Яму нічога не застаецца, як ісці па ёй, не падазраючы, куды яна выведзе. На застаялых лужынах фіялетавыя мазутныя плямы. Яны надаюць вадзе іржавы кафейны колер. Адлюстраваныя ў ёй аблокі маюць несапраўдныя блакітна-іржавыя колеры. Ён абмінае гэтыя тлустыя астраўкі і крочыць у напрамку воданапорнай вежы. Недзе за ёю, як ён здагадваецца, пачынаецца прывакзальная плошча. Праз пэўны час ён выбіраецца з гіблага месца і перасякае чыгуначныя пуці. За воданапорнай вежаю пачынаецца асфальт. Стаіць пагодлівы дзень — той, калі прырода дарыць рэдкі па каляровай гаме набор фарбаў. Здаецца, што сонца паўсюль, але яно ўжо напалоханае ранішнімі прымаразкамі, таму нейкае несапраўднае, заімглёнае і абыякавае. «Міне яшчэ месяц, і ўсю гэтую прыгажосць з’ядуць шэрыя непагодлівыя дні. З’ядуць зусім, — шкадуе ён, палахліва азіраючыся. — А далей холад. І голад…» Ён адрываецца ад думак і глядзіць на гадзіннік. Да адыходу цягніка застаюцца лічаныя хвіліны. Яго змяіны хвост віднеецца воддаль, за чырвоным агеньчыкам семафора. Ён чуе занудлівае шыпенне і не спяшаецца. Ён так пакуль і не вырашыў канчаткова, ехаць ці застацца на дзень-другі ў горадзе. Пакідаць невырашанымі справы не хочацца. А можа ён толькі прыдумаў іх сабе, каб апраўдаць некаторыя свае ўчынкі? Інакш як можна растлумачыць гэтую яго марудлівасць? Калі гаварыць па шчырасці, то ён усё яшчэ спадзяецца сустрэцца з братам. Дома ён яго не застаў. На пытанне, дзе яго можна знайсці, суседзі здзіўлена паціснулі плячыма і нічога канкрэтнага не патлумачылі. Але нават з тых нешматлікіх і супярэчлівых тлумачэнняў Мелеш зразумеў, што Чыба даўно не жыве ў бацькоўскім доме, што працуе ён цяпер недзе ў прывакзальным рэстаране ці то бармэнам, ці то проста музыкантам. Гэты рэстаран ён і хоча наведаць, перад тым як пакіне горад…

— Мэн!.. Мэ-э-н!.. — кліча яго нехта.

Мелеш здзіўлена азіраецца. Голас падаецца яму знаёмым, і сыходзіць ён аднекуль з-пад зямлі. Але здзіўляе яго іншае: той хто кліча яго зараз, звяртаецца па мянушцы, колішняй, якая паходзіць ад яго імя і прозвішча, дакладней ад іх загалоўных літараў. Мянушка гэтая мала каму вядомая ў горадзе. Называць яго так мог толькі адзін Пяльмень. Але Пяльменя няма ўжо ў жывых, і яму падалося, што пасля яго недарэчнай смерці мянушка знікла з ужытку, забылася. Выходзіць, што не сцёрлася…

Здарылася гэта не так даўно. Вярнуўшыся з турмы, Мелеш валацужнічаў. П’янкі, сумніўныя кампаніі. Сяброў ў яго не было ніколі, а вось з Пяльменем сышоўся. З ім ён і ўляпаўся ў тую бойку, якая ледзьве не прывяла яго зноў за краты. А адбылося ўсё наступным чынам…

Ён выбіраўся з цяжка параненым Пяльменем з «Візувія», з гэтага прытулка гадаў і распусніц, з гэтага пажыўнога месца для ўсяго таго зброду, сярод якога ён таксама лічыўся сваім чалавекам. Бармэн, прытрымліваючы каленам дзверы, каб хлопцы незнарок не праслізнулі незаўважанымі, спяшаўся набіраць нумар тэлефона мясцовага аддзялення міліцыі, і марудзіць не выпадала. Мелеш з размаху ўсадзіў яму ў жывот насок свайго чаравіка і, узваліўшы на плечы бездапаможнае цела Пяльменя, штурхнуў плячом дзверы. Ён не бачыў скажонага болем мармуровага твару бармэна, ён не чуў істэрычнага ляманту нейкай звышэмацыянальнай маладухі — ён не любіў азірацца, ведаў, азірацца — кепская прыкмета. А ў прыкметы Мелеш верыў больш, чым у лёс. Яны хоць і з цяжкасцю, але ўсё ж выбраліся з горада. Пяльменя гэта не выратавала. Глыбокая нажавая рана, якую ён атрымаў у п’янай бойцы, аказалася смяротнай. Мелешу давялося тэрмінова мяняць свае планы. І хоць ён усё яшчэ спрабаваў ратаваць калегу, сілы таго былі на зыходзе.

— Не выжыву я... — надаедліва паўтараў ён без асаблівага шкадавання, спрабуючы нават усміхацца. — Ратуйся адзін, Мэн… Гэтыя бандыты нас і тут дастануць.

— Мэн? — здзіўлена перапытаў Мелеш. — Чаму — Мэн?

— МЭН — гэта значыць чалавек, а ты для мяне, Эдзік…

Думка абарвалася. Ён так і сышоў з жыцця з тайнаю. І ўсё, што засталося ад яго Мелешу, гэта тая мянушка. МЭН — чалавек?!

— Хацелася б ім быць… — раздражнёна прамямліў Мелеш, закрываючы памерламу павекі.

Ноччу з вартаўніком яны вырылі наўскрайку могілак неглыбокую ямку і прысыпалі памерлага зямлёй.

— Спадзяюся, ты ўмееш трымаць язык за зубамі? — сумна зірнуў на зляканага, прыціхлага вартаўніка Мелеш. Той прамаўчаў. На развітанне Мелеш усунуў яму ў кішэню дваццацідоларавую паперку і папрасіў:

— Памянеш небараку… Па-праваслаўнаму, як належыць…

— Мэн, ты?!

Мелеш зноў азірнуўся. Ля падземнага пераходу на невялічкай пляцоўцы перад уваходам ён заўважыў інваліда ў калясцы. Бязногі ўсміхаўся яму.

Людзей старыць не час, быў перакананы Мелеш, людзей старыць гора. Яно ператварае іх у безабаронных і непатрэбных нікому людзей, яно патрабуе да іх дадатковай спагады. Напэўна, таму ён і не пазнаў спачатку бязногага, бо ў той момант, калі інвалід усміхаўся, Мелешу падалося, што гэта скаліцца сама смерць… Але ён не мог здагадвацца, што бачацца яны з інвалідам у апошні раз, што ўсяго праз нейкую гадзіну гэты чалавек трапіць пад цягнік.

— Ме-е-ле-еш! Ку-у-у… — збянтэжана моршчыцца мужчына. Яго твар праменіцца радасцю і збянтэжанасцю. — Ку-у-у… Пацакі…

«Кін-дза-дза! — пазнае бязногага Мелеш. — Вядома, Кін-дза-дза! Пастарэў. Няўжо і я такі? Аднакласнікі як-ніяк…» Сказаць, што яны некалі сябравалі, не скажаш. З прычыны свайго характару Мелеш мала з кім сябраваў. І ўсё ж нешта яднала яго з гэтым «тупаром», як называлі Мішку ў школе аднакласнікі. Магчыма, падобнасць лёсаў — ён таксама гадаваўся без бацькі. Гэта Мішка ініцыятар той дзіўнаватай дзіцячай помсты, якую Мелеш учыніў над Лёшкам. Гэта па яго задумцы Мелеш забраўся на дрэва ля крамы і, схаваўшыся ў яго гушчары, абмачыў. Лёшку з вышыні, у прысутнасці сяброў, калі тыя вярталіся са школы. Гэта з Мішкам па заканчэнні школы ён падаўся паступаць у тэхнікум сувязі. Разлучыў іх няшчасны выпадак. Сталася так, што Мішка застаўся без ног. І пра вучобу ў тэхнікуме не магло больш ісці размовы. Вучыцца Мелеш паехаў адзін. Сустрэліся яны толькі праз дзесяць гадоў, рознымі людзьмі. Мянушку сваю Мішка атрымаў за знешні выгляд, дакладней, за падабенства з расійскім артыстам Лявонавым…

— Кін-дза-дза, ты? — спыняецца ў нерашучасці Мелеш. Мішка — першы знаёмы, якога ён сустрэў у горадзе, дзе нарадзіўся і вырас, адкуль з’ехаў, каб аднойчы вярнуцца і знайсці неўзабаве сваю смерць.

— Здарова, братуха! — кідаецца ён у абдымкі да інваліда. — А я цябе спярша не заўважыў. Цьфу ты… даруй… Ты ўсё сядзіш?..

— Сяджу, што мне яшчэ рабіць? Я нават калі і хаджу, усё роўна сяджу, — недарэчна жартуе бязногі. — А ты… Ты скуль узяўся? — Ліпкая вільгаць маленькай, нібы ў дзіцяці, далоні перадаецца Мелешу. — Даўнавата цябе не было відаць у нашых мясцінах.

«Гэта мой горад!» — хочацца запярэчыць Мелешу, аднак стрымліваецца. Жыццё навучыла яго быць перасцярожлівым.

— Даўнавата, — згаджаецца Мелеш. — Братуху шукаю, Чыбу… Віцька!.. Кажуць, што ён працуе ў прывакзальным рэстаране. Мо чуў ці сустракаўся з ім, га?

— Чыбу, гаворыш? — вагаецца бязногі. — Не, не прыпамінаю я нешта… Не, не… Не сустракаліся мы з ім, — палахліва аднекваецца Мішка. — Калі хочаш, магу пацікавіцца праз сваіх. Можа перадаць нешта? Раптам сустрэну.

— Не трэба. Дзякуй. Сам знайду яго. Думаў, ты яго памятаеш, Чыбу, — непераканаўча мямліць Мелеш.

— Скуль мне яго памятаць? Ён жа сапляком быў, калі мы сябравалі.

Мелеш маўчыць, потым праводзіць рабром далоні па горле:

— Мне ён вось як патрэбен… Я і сам яго столькі гадоў не бачыў. З’еду — і зноў размінёмся…

— Не паспеў прыехаць, а крычыш: з’еду…

— Што мне рабіць у гэтым горадзе? — хлусіць Мелеш. — Я — вандроўнік. Маё жыццё — дарога. І Тэрэза мая памерла.

— Як — памерла? Калі?

Мелеш марудзіць з адказам.

— Сёння.

— А-а-а… — лісліва ўсміхаецца бязногі. — Ведаю твае жарты.

— Якія жарты? Завітаў да яе сёння.

— Пакінь яе ў спакоі. Яна цяпер з Лёшкам жыве.

— З Лёшкам? — здзіўляецца Мелеш.

— Чаму ты здзіўляешся?

— Ды так… Перадай брату, што я шукаў яго, — нечакана просіць у бязногага Мелеш.

— Абавязкова перадам. Можа, заначуеш?.. Я ўсё роўна здымаюся. Няма сэнсу сядзець. «Навар» нулявы — дзесятка ў дзень. Хіба гэта заробак? З яе яшчэ палову аддаць трэба. Вось і лічы, што застаецца.

— Не румзай, ведаем мы твае заробкі, — усміхаецца сумна Мелеш.

— Не верыш? Зуб даю. Паршывым стала жыццё. Зусім паршывым. Застаешся нанач?

— Не, Кін-дза-дза, дзякуй. Мне яшчэ шмат куды паспець трэба, — хлусіць Мелеш. — Калі што… Карацей, дзе знайсці цябе, ведаю.

— Надумаеш, прыходзь. І яшчэ…

Мелеш насцярожваецца. Інвалід спрабуе ўсміхаецца, аднак усмешка ў яго не атрымліваецца. Відаць, страх не ведае, што такое весялосць. Страху падуладны толькі смутак.

— Што табе? — пытаецца Мелеш. — Не цягні гуму…

Кін-дза-дза выцягвае з-за пазухі невялічкі скрутак, размотвае чырвоную хусцінку, у якой схаваная нейкая рэч.

— Вазьмі, — працягвае ён рэч Мелешу.

— Флейта?.. Адкуль яна ў цябе? — збянтэжана моршчыцца Мелеш. — Дзе Чыба?! Ты ж гаварыў, што не сустракаў яго.

— Супакойся… Мала што я мог гаварыць, — адхіляе яго руку інвалід і незадаволена бурчыць: — Дзе-дзе? Мне скуль ведаць: дзе?

9

— Гэй, патлаты, а ну ходзь сюды!..

Мы азіраемся і з трывогаю глядзім на міліцыянера. Той стаіць ля падземкі і цынічна скаліцца. Хвілінку марудзім і неахвотна накіроўваемся да яго. Вартаўнік парадку губляе да нас цікавасць, дэманстратыўна паварочваецца спінай і пачынае размаўляць па сотавіку. Такое ўражанне, што ён нас з некім зблытаў і цяпер, каб рэабілітавацца, наўмысна імітуе сваю занятасць.

— Ён нас клікаў? — гляджу я запытальна.

— Фіг яго ведае, — няўпэўнена паціскае плячыма Фёца.

Я запавольваю хаду, але міліцыянер паварочваецца і адрывае ад вуха сотавік.

— Сюды ідзі! Ты што, немец?.. — зіркае ён злосна.

— Я?.. — недаверліва перапытвае Фёца.

— Галоўка ад патэфона, — узмацняе голас міліцыянер.

— Во ўляпаліся, блін!.. — шкадую я і збянтэжана пазіраю на Фёцу. — Гэта нас тая касірша здала. Зуб даю, што яна. Бачыў бы ты, якімі яна вачыма на мяне глядзела.

— Перастань, пры чым тут касірша?

— А пры тым, што яна бачыла, як я краў батон.

— Хацелі б забраць, даўно забралі б, — недаверліва моршчыцца Фёца.

І ўсё ж марудзіць не выпадае. Пераходзім праз вуліцу і нехаця накіроўваемся да міліцыянера.

— Мы нешта парушылі? — хвалююся я. Міліцыянер затуляе далонню слухаўку і пагардліва зіркае на мяне:

— Цябе хто сюды зваў?

— Як — хто? Вы… — здзіўляюся я.

— Пайшоў прэч! Я сказаў, прэч!

Выпрабоўваць лёс няма жадання. Забіраю ад Фёцы пакунак з малаком і подбегам рушу да падземкі. Разуменне таго, што кінуў сябра ў небяспецы, прыйдзе значна пазней. Але і тады вярнуцца не спяшаюся, чакаю Фёцу ў небяспечным месцы.

Сябар паяўляецца праз хвілін дзесяць, злосны і заклапочаны.

— Што яму трэба ад цябе? — кідаюся я абрадавана яму насустрач. Фёца ад адказа ўхіляецца і крочыць да скверыка. Заўважаю, што ён без кепкі.

— Дзе кепка?

— Здёр з галавы, гад! І ў сметніцу! — незадаволена бурчыць Фёца.

— Не зразумеў?

— Што тут разумець? Знешні выгляд яму мой не спадабаўся. Пастрыгчыся загадаў, не тое пасадзіць абяцаў на суткі.

— За што? — недаўменна пазіраю я на Фёцу.

— Знойдзе, за што, — сумна ўсміхаецца ён. — Кепку шкада, Віцёк. Забраць яе трэба. Перачакаем, а калі пойдзе, вернемся.

— Вядома, вернемся, — згаджаюся я, і мы, каб не мазоліць міліцыянеру вочы, накіроўваемся праз вуліцу ў скверык.

Там пустэльна і сумна. Ад мокрых дрэў цягне сырасцю і холадам. Святло з цяжкасцю прабіваецца праз зялёны густы покрыў. Мы пацепваемся і паспешліва прабіраемся да прагалу. Там сонечна. Там, на рагу вуліцы, ля газетнага шапіка, тусуецца купка моладзі. На грудзях у адной дзяўчынкі я заўважаю надпіс: «Чым вам дапамагчы?»

— Валанцёры, — перахопліве мой здзіўлены позірк Фёца і абнадзейліва заяўляе: — Вось у каго мы разжывёмся тэлефонам.

— На што ён табе? — не разумею я.

— Аляксей Міхайлавіч. Забыўся?

Фёца накіроўваецца да моладзі. Я плятуся следам.

На наша вітанне адказвае толькі дзяўчына, і то маўклівым кіўком. Астатнія нас ігнаруюць. У дзяўчыны коратка стрыжаныя густыя валасы. Яна пазірае на нас вялікімі жывымі вачыма, поўнымі значнасці і глыбокай сур’ёзнасці. Я ўзрушаны яе прыгажосцю і паддаюся яе чарам.

— Ёсць жаданне дапамагчы нам? — цынічна звяртаецца да дзяўчыны Фёца.

— Хлопча, не тлумі ты мне галавы! — ухіляецца дзяўчына і пераводзіць на мяне недаверлівы позірк.

— Вось табе й на, я так і ведаў… Нечага большага з вас і не зышчаш, — прытвараецца Фёца.

— А раптам! — умешваецца ў размову яе сяброўка.

Я скіроўваю позірк на хлопца. Той маўчыць. Відаць, яму наш знешні выгляд не даспадобы. Чарнавокая паварочваецца да яго і адорвае сваім позіркам. Хлопец на яе пасыл ніяк не рэагуе. Яго вочы ашклянела глядзяць у адну кропку.

— Дазвольце патэлефанаваць з вашага тэлефона? — пераходзіць да справы Фёца.

— Ну, калі толькі на хвілінку, — вытужвае ўсмешку чырвонымі губкамі чарнавокая.

— Бярыце мой, — нечакана працягвае сотавік хлопец. У яго вачах усё тая ж глыбокая сур’ёзнасць. Фёца дастае з кішэні паперку з тэлефонным нумарам Аляксея Міхайлавіча і змоўніцкі падміргвае мне. Абвестка збілася ў камячок, і я не ўяўляю сабе, які цяпер толк ад яе. Але не ўсё так пагана, як мне здаецца. Чую, як Фёца клацае пальцамі па бліскучых тэлефонных гузіках, і здагадваюся, што спробы дазваніцца да Аляксея Міхайлавіча не такія ўжо безнадзейныя. Аб чым яны размаўляюць, мне нячутна. Пазіраю скоса на суседзяў: дзяўчына па-ранейшаму занятая самалюбаваннем, а ў хлопца на твары ўсё тая ж сур’ёзнасць, блізкая да абыякавасці. Вяртаецца Фёца праз некалькі хвілін.

— Ну як, дапамаглі мы вам? — здзекліва сустракае яго чарнавокая.

— Вядома, — весела ён адказвае і вяртае хлопцу сотавік. — Віцёк, Аляксей Міхайлавіч чакае нас на вакзале.

— Чаму на вакзале? — здзіўляюся я.

Фёца загадкава ўсміхаецца і накіроўваецца да падземнага пераходу. Як здагадваюся, за кепкаю. Плятуся за ім. Напаўдарозе азіраюся, дзяўчына какетліва жмурыцца, яе вочы не адпускаюць мяне, але мне не да яе. У мяне ўпершыню паяўляецца рэальная магчымасць атрымаць працу. І не важна, што Фёца пра тое не намякнуў нават, я здагадваюся пра гэта па выразу яго твару.

— Сабака! — лаецца Фёца, адкопваючы са смецця кепку. — Дзіўны ён нейкі.

— Хто? — здзіўлена гляджу на яго я.

— Гэты Аляксей Міхайлавіч, — адказвае ён. — Чаго-чаго, а абяцаць яны ўсе мастакі. Паглядзім, чым усё абернецца.

— Можа, не пойдзем? — сумняваюся я.

— Як гэта — не пойдзем? Пойдзем.

Хутка міне гадзіна, як мы здзіўляем сваім знешнім выглядам пасажыраў, бавім час у чаканні Аляксея Міхайлавіча. А яго ўсё няма. І гэтая яго неабавязковасць пачынае раздражняць мяне.

— Можа ты нешта пераблытаў, можа ён у іншым месцы чакае нас?

— Яшчэ чаго, — злуецца Фёца і мітусліва зіркае па баках. — Сказаў, чакайце ля касаў, і апісаў сябе.

— Значыць, надуў...

— Фіг яго ведае, можа і надуў, — згаджаецца Фёца.

Чалавек, якога мы чакаем, знаходзіць нас сам. Яго нельга ні з кім пераблытаць. У такіх, як сцвярджае Фёца, усё напісана на твары. Мужчына нашмат старэйшы за нас. Яго вочы схаваныя пад чорнымі акулярамі. Апрануты без густу. Гэта толькі ўзмацняе мой недавер да яго асобы.

— Калі я правільна разумею, вы чакаеце мяне? — пачынае ён, не павітаўшыся. Здымае акуляры і пэўны час яго дапытлівы, пранізлівы позірк трымае нас у напрузе. Потым мужчына скіроўвае позірк у скверык і ківае галавою на незанятую лаўку: — Час мой абмежаваны, таму не стану спыняцца на дробязях. Некалькі слоў для знаёмства: па адукацыі я псіхааналітык. Мая праца — сацыялагічныя апытанні і маніторынгі.

Мы недаверліва пераглядваемся. Мужчына расшпільвае скураны кейс і дастае адтуль некалькі тыпаграфскіх бланкаў.

— Наколькі я зразумеў вас, вы збіраецеся супрацоўнічаць з намі, так? — цікавіцца ён між іншым, не адрываючыся ад папер. Мы маўчым.

— Час падумаць вам яшчэ выпадзе. Адмовіцца заўсёды паспееце, — усміхаецца ён і працягвае кожнаму па некалькі бланкаў. — Для знаёмства вам трэба адказаць на некалькі нескладаных пытанняў. Але ад вашых адказаў будзе залежыць, падыходзіце вы для працы ці не. Так што чытайце анкеты ўважліва і адказвайце на пытанні шчыра. Калі адказы нас задаволяць, з вамі будзе падпісана дамова. Асаблівую ўвагу звярніце на апошняе пытанне. На ўсё вам адводзіцца, — ён зіркае на кішэнны гадзіннік, — пятнаццаць хвілін…

Мы паглыбляемся ў чытанне. Пытанні дэбільныя, і гэта яшчэ больш насцярожвае мяне. Здзіўляе і тая сур’ёзнасць, з якою мы ставімся да ўсёй гэтай авантуры. Скоса пазіраю на Фёцу і заўважаю, што ў графе: «Вашы жыццёвыя праблемы?» — ён акуратна выводзіць: «Непаразуменне з грамадствам…» Слепа спісваю яго думку. Ад сябе толькі дадаю: «…і з самім сабой...»

Аляксей Міхайлавіч вывучае нашы анкеты. Мы з цікавасцю сочым за яго выразам твару, які мяняецца на працягу чытання, і на нешта спадзяёмся.

— Вось і ўсё... — падміргвае ён мне змоўніцкі. Гэтая тэатральнасць фальшывая. Усмешка псуе мне настрой канчаткова.

— Такое адчуванне, — смялею я да нахабнасці, — што вы ўсё за нас вырашылі самі і даўно.

— Чаму вы так лічыце? — незадаволена зіркае на мяне мужчына.

— Скажыце, каму на руку гэты спектакль? — злосна працягваю я. — Вы нават не палічылі патрэбным сказаць нам, чым мы станем займацца.

— Ваша праца — збор інфармацыі. Але аб гэтым мы пагаворым з вамі заўтра. Гэта першае. І другое. Вы сюды прыйшлі самі, вас ніхто не клікаў. Так што… І яшчэ. Чаму вы рашылі, што мы станем з вамі супрацоўнічаць?.. Калі заўтра я не прыду, вам не пашанцавала…

— А ў колькі гадзін вас чакаць? — спяшаецца Фёца.

— Скажам, а восьмай гадзіне.

Мужчына, не развітаўшыся, крочыць да стаянкі. Мы праводзім яго збянтэжанымі позіркамі. Ён адчыняе дзверцы машыны і вырульвае на вуліцу.

— Лажа!.. — вымаўляем мы, нібыта згаварыўшыся, у адзін голас. Усё гэта мне нагадвае нейкі вар’яцкі сон, а дурнота ў снах, як я гаварыў ужо, даравальная ўсім…

10

Безумоўна, гэта братава флейта. Мелеш пазнае яе — абшарпаную і трэснутую ў некалькіх месцах і цяпер наўрад ці прыдатную для выкарыстання, без футляра, апаганеную дотыкам мноства неахайных рук. Надрапаная на ёй шмат гадоў таму літара «Ч» амаль сцёрлася, і ўсё ж яна яшчэ сведчыць пра прыналежнасць сапраўднаму гаспадару. Людзі памятаюць тое, што яны хочуць памятаць…

Флейту Чыбе набылі пад дзень нараджэння, калі яму споўнілася шэсць гадоў. Ініцыятыва належыла айчыму, бо мара выхаваць з сына музыканта выспявала ў ім даўно. Удакладняць, чаму для сваіх мэтаў ён абраў флейту, ніхто з блізкіх не стаў, і без таго разумелі — задумка марная. Ну які з Чыбы музыкант? Мелеш на той час толькі вярнуўся з войска. Адносіны паміж ім і айчымам заставаліся па-ранейшаму складанымі. Каб не ўскладняць іх, ні ў якія хатнія справы ён не ўлазіў.

Гадаваўся Чыба хлапчуком капрызным. За два гады, пакуль Мелеш служыў у войску, ён мала ў чым памяняўся, хіба толькі падрос трошкі і папоўніў удвая свой слоўнікавы запас. У музычную школу яго сталі вадзіць па чарзе. Выпадала нярэдка гэта і Мелешу. Але, як бы таго не хацеў бацька, прывіць сыну любоў да музыкі з першай спробы не атрымалася. Са школы Чыбу вытурылі праз тыдзень зусім па банальнай прычыне. Мелеша выклікалі ў кабінет да дырэктара, і тлусты ачкарык, падобны хучэй да мясніка чым да музыканта, пасля непрацяглай выхаваўчай гутаркі цынічна заўважыў:

— На жаль, генія з вашага брата не атрымаецца. Так і перадайце бацькам.

— Гэта чаму? — здзівіўся Мелеш.

— Ён жа саплівы.

— І што? Усе дзеці саплівыя.

— Але яго соплі замінаюць іграць. Яны цякуць ручаём. Гэтага вам не перадаць!..

Ад сваёй задумы айчым не адмовіўся. І праз год Чыбу ў чарговы раз прывялі ў музычную школу. Напэўна, айчым ўсё ж на нешта спадзяваўся, інакш як можна патлумачыць гэтую яго настырнасць. Мінула яшчэ некалькі гадоў, і з брата атрымаўся някепскі музыкант. Мелеш за гэты час абзавёўся сям’ёй і жыў асобна. Бачыліся з братам яны цяпер рэдка. І ўсё ж на свой выпускны вечар Чыба яго запрасіць не забыў. Згодна з праграмай, братаў нумар быў заключным, а таму, каб паслухаць у яго выкананні знакамітае «Soft on Top» («Мяккасць на вяршыні»), Мелешу давялося чакаць амаль паўтары гадзіны. Чыба іграў бездакорна, як сапраўдны майстра. І калі яго выступ закончыўся, зала разрадзілася шквалам працяглых апладысментаў. Мелешам авалодала пачуццё гонару. Заўважыў ён задаволенасць і на твары дырэктара школы — таго самага тлустага мясніка-ачкарыка, які выклікаў яго некалі да сябе ў кабінет. Сядзеў ён на першым радзе, каля сцэны, і Мелешу, для таго каб абмовіцца з ім словам, давялося праціскацца праз усю залу. Гэта быў ужо сталы чалавек, з сівізною ў валасах. Ён нервова папраўляў акуляры і час ад часу неўпапад чухаў патыліцу.

— Скажыце, хто гэты хлопчык, які толькі што выконваў «Soft on Top»? — цынічна пацікавіўся Мелеш.

— Флейтыст? — перапытаў ачкарык, не здагадваючыся, на што яму намякаюць.

— Так.

— Гэта наш лепшы вучань… А ў чым справа?

— А памятаеце, за што вы яго аднойчы вытурылі са школы? — спытаў Мелеш і не стаў чакаць адказу, ўдакладніў: — За яго соплі. Не шкадуеце цяпер?

Дырэктар мітусліва паправіў акуляры.

— Але ж ён цяпер не саплівы, — знайшоўся ён з адказам.

— Таму і не саплівы, што сам навучыўся выціраць іх, — іранічна ўсміхнуўся Мелеш.

— Адкуль яна ў цябе? — пытаецца Мелеш, разглядваючы флейту.

— Яе выкінулі тыя, — няўпэўнена тлумачыць бязногі.

— Хто? — спяшаецца Мелеш.

— Гэтыя людзі, незнаёмыя мне.

— Колькі іх было? Што за машына? — спыняе яго Мелеш.

— Трое. Маркі не ведаю. Падобная да нашай «Нівы»…

— Джып?

— Магчыма.

— Месца, дзе ты знайшоў флейту, паказаць можаш?

— Магу.

— Нашто яна табе была? Не баяўся, што яны вернуцца?

— Вырашыў, што пры нагодзе вярну яе Чыбу.

— Значыць, ты ведаў брата?

— Вядома…

Бязногі змаўкае.

— Нашто ты хлусіў?

— Мелеш, гэта цёмная гісторыя. І тое, што я расказаў табе, ні аб чым яшчэ не сведчыць.

— Як гэта, ні аб чым не сведчыць?

— Гэта не мая справа, Мелеш. Ты — гуляй-вецер. А я на вачах ва ўсіх. Так што разбірайся сам лепей з ўсім гэтым.

— Не, Кін-дза-дза, так не пойдзе. Давай расказвай па парадку.

— З Чыбай мы кожны дзень бачыліся. Ён праз гэтую падземку на працу хадзіў. Півам не раз частаваў мяне, цыгарэтай, — расплывіста тлумачыць бязногі. — Футляр я выкінуў. Разламаны быў зусім. Яны перад тым як запіхнуць Чыбу ў машыну, флейту ў яго адабралі і нагамі па ёй патапталіся…

Бязногі замаўкае. Мелеш разумее, што інвалід шмат чаго недагаворвае, аднак часу выпытваць падрабязнасці няма. Бязногі нікуды не дзенецца, разумее ён. З ім можна і пазней пагаварыць. Тым больш што на цягнік ён усё роўна спазніўся ўжо.

— Дачакайся мяне, Мішка. Абавязкова дачакайся. Я толькі на некалькі хвілін. Зганяю ў рэстаран і вярнуся, — просіць ён і — бягом да вакзала.

* * *

«Цяпер ён ад мяне не адвяжацца, гад! Нашто я аддаў яму флейту? — шкадуе Кін-дза-дза, пазіраючы Мелешу ўслед. — А вось хрэн табе! Не ведаю я нічога, не бачыў. Самі заварылі кашу, самі яе і расхлёбвайце. Мае справы цялячыя!» — думае ён і пачынае спешна збірацца. Заставацца далей ля падземкі няма сэнсу. «Сабака паганы гэты Мелеш! Хоць бы пацікавіўся незнарок, як я жыву, дзе, — сябрамі лічыліся як-ніяк. Хаця які ён мне сябар?..»

Ад хуткай язды пачынаюць клініць колы. Кін-дза-дза даўно ўжо збіраецца памяняць ў іх падшыпнікі, але ўсё не даходзяць рукі. «Вось гад! — злуецца ён невядома на каго, навальваючыся целам на рычагі. Каляска рыпіць, як незмазаны воз, і паціху рухаецца наперад. — Нашто я аддаў яму флейту? А што, калі ён пачне шукаць Лёшку? Той жа адразу здагадаецца. Ну і дурань я! — дакарае сябе Кін-дза-дза. Думкі блытаюцца. Ён збочвае з дарогі і коціцца па сцежцы ўздоўж чыгункі. — Чортавыя падшыпнікі!.. Хоць бы калёсы не пазляталі».

Ад празмернай нагрузкі перасыхае ў горле. Не стае паветра. Кін-дза-дза мітусліва азіраецца і зноў навальваецца на рычагі. «Толькі б калёсы не адваліліся. Перабяруся праз пуці, а там і чорт з ім, — думае ён. — Перасяджу некалькі дзён дома, глядзіш і супакоіцца ўсё.. Мелеш доўга не затрымаецца ў горадзе, ведаю яго — гуляй-вецер!..»

Кола неспадзявана трапляе між рэек. Якраз у гэты момант пераводзяць стрэлкі. Інвалід намагаецца вызваліцца і не можа. Разуменне, што трапіў у пастку, пасяляе ў ім страх. Ён лямантуе, кліча на дапамогу. Аднак вакол, як на тое, нікога. Ён намагаецца дацягнуцца рукой да жалезнага прутка, што валяецца непадалёк, якраз ім можна падважыць кола, але дацягнуцца да яго замінаюць рамяні, якімі ён прывязаны да сядзення. Кін-дза-дза мітусліва азіраецца і заўважае, як ад будынка дэпо аддзяляецца парожні вагон, відаць фарміруюць састаў. Вагон рухаецца насустрач, і ён зноў пачынае лямантаваць ад бяссілля. На яго крык ніхто не адгукаецца. Кін-дза-дза цягнецца ўсім целам наперад і сіліцца разблытаць рамяні. Рукі дрыжаць і не падпарадкоўваюцца яму…

11

Начуем мы з Фёцам у кляштары Святых Бернардзінак. Гэта параўнальна недалёка ад горада. Муры патанаюць у высокім пустазеллі, і вечаровая шэрасць надае ім пачварнасць, робіць нейкімі змярцвелымі і таямнічымі. Дух цвілі крануўся рыштаванняў. Паўсюль россып камянёў і смурод ад нечыстотаў. Такое ўражанне, што час у гэтым жудасным, забытым людзьмі і Богам месцы спыніўся назаўжы. Ад пылу пяршыць у горле. Пад нагамі хрусціць бітая цэгла. Асцярожна, крок за крокам праціскаемся вузкім каньёнам да месца начлегу. Каб не спатыкнуцца, Фёца прытрымлівае мяне за плячо. Яму тут знаёмы кожны каменьчык. Ад нашых няўклюдных цяжкіх крокаў па пустых памяшканнях распаўзаецца гулкае рэха. Я мітусліва азіраюся і спрабую зачапіцца позіркам хоць за нейкую акрэсленасць. Нягледзячы, што вочы прызвычаіліся да цемры, нічога, акрамя сляпой чарнаты, разглядзець не магу. Аднекуль знадворку да нас даносіцца крык начной птушкі. Цішыня адгукаецца працяглым рэхам.

— Хто гэта? — палахліва шапчу я, шкадуючы, што згадзіўся прыйсці ў гэты хорам. Лоб у буйных кроплях поту. Страх вымушае хвалявацца.

— Не бойся, гэта надзейнае месца, небяспечнае, — падбадзёрвае мяне Фёца. Голас ціхі, загадкавы.

— Ні фіга сабе! Нейкі прытулак для нечысці! — абураюся я і выціраю лоб рукавом.

— Няма тут нікога, — пераконвае мяне Фёца. — Хіба што толькі гэтая манашка…

— Якая яшчэ манашка? — спыняюся я ў нерашучасці.

— Серафіма! — валяе дурня Фёца. — Не дрэйфі, яна бяскрыўдная.

— Шт-о-о?..

— Я яе зблізу не бачыў. Для таго каб яна з’явілася, трэба моцна захацець. Думкі, Віцёк, матэрыялізуюцца. А Серафіма — твор людскіх уяўленняў, прывід.

Размяшчаемся ў цесным пакойчыку. Фёца сцвярджае, што гэта келля.

Ён запальвае свечку, і цені палахліва разбягаюцца па яго жылістай шыі.

— У мяне ёсць усё неабходнае, нават цыгарэты, — часціць Фёца, — задымім, Віцёк, га?

Я моўчкі ківаю галавой.

— Вунь тваё месца, — паказвае на зацемнены кут Фёца. — Там сеннік і коўдра. Думаю, не змерзнем. Ночы яшчэ не халодныя.

Цішыня халодзіць нутро. Моташна і няўтульна. Пакорліва паўзу да нараў.

— Гэта не ў тваім лесе, — загадкава шэпча Фёца.

Маўчу, глытаючы ледзяную сырасць. Фёца гаворыць аб нечым пустым і нязначным. Не слухаю яго. Мае думкі далёка адсюль. «Няўжо я выпаў з часу? Няўжо я воўк, якога кліча толькі лес? Чаго вартае тады тое жыццё?..» — думаю я.

Ноччу мне сніцца жанчына ў манаскім строі. Пільна сачу за рухамі яе спрытных пальцаў і разумею, што натрэніраваныя яны для нейкіх невядомых махінацый. Такую спраўнасць маюць толькі людзі адораныя. Жанчына аб нечым спрачаецца з маім былым шэфам. Яго мне не бачна. Аб тым, што ён недзе паблізу, я здагадваюся толькі па голасу. Праз няпэўны час манашка знікае, а перада мною з’яўляецца мой былы шэф.

— Здароў, Віцёк, — вітаецца ён як ні ў чым не бывала. Голас далёкі, расчараваны. — З вады на нішчымніцу перабіваешся, пад мастамі начуеш? А я накормлены, у цяпле… Ці справядліва гэта?

— Не пад мастамі, Мікалай Мікалаевіч, а ў манастырах, — удакладняю я. — Што зробіш, лепшага я не заслужыў.

— Гэта чаму?

— Таму што грэх на мне ляжыць, Мікалай Мікалаевіч.

— У кожнага з нас свае грахі, — западае ў роспач Мікалай Мікалаевіч.— Адны галадаюць, а другія з раскошы шалеюць.

— Богу Богава! — адказваю я цынічна і плачу. Слёзы цякуць па шчоках бруднымі ручаямі. «Скуль іх у мяне столькі? — дзіўлюся я. — Напэўна, створаны я не з вады, як усе людзі, а з гэтай салёнай пякучай вадкасці.» Размазваю слёзы па брудным твары, і сэрца сціскаецца ад жахлівай здагадкі: усё маё жыццё — прыкрасць.

— Свет коціцца ў бездань, а ў труне няма кішэняў, — выклянчвае спагаду мой былы шэф, адорваючы мяне адсутным позіркам. — З сабою ў магілу нічога не забярэш. Нашто яно мне, тое багацце, калі ад яго адны толькі пакуты? Хочаш, аддам табе свой дом, га?

— Нашто ён мне? — здзіўляюся я шчыра і душу ў сабе слёзы.

— Будзеш жыць у ім.

— А вы, Мікалай Мікалаевіч?

— У мяне іх пяць. Забірай і памятай маю дабрыню… Памяць — адзінае, што ад нас застаецца.

— Харошы вы чалавек, Мікалай Мікалаевіч!

— Злодзей я, Віцёк! — цяжка ўздыхае мой былы шэф.

— Навошта вы пра сябе так, Мікалай Мікалаевіч? Які ж вы злодзей. Вам пасада тое рабіць дазваляе. Зрэшты, вы не ў людзей крадзеце, а ў дзяржавы…

— Красці заўсёды грэх. Ты ж не крадзеш.

— Няма чаго, Мікалай Мікалаевіч. Быў бы я на вашым месцы, таксама краў бы.

— У кожнага з нас сваё месца. Ты — валацуга, я — зладзюга. Жыццё, пэўна, толькі праз пакуты і пазнаецца, інакш нашто мне аддаваць табе свой дом...

Прачынаюся ад штуршка пад бок. Праціраю вочы і бачу Фёцу. Д’ябал бы яго пабраў! Паварочваюся да сцяны.

— Харош дрыхнуць, Аляксей Міхайлавіч зачакаўся ўжо.

— Які Аляксей Міхайлавіч? — перапытваю я здзіўлена.

— Не злуй мяне, Віцёк! — незадаволена бурчыць Фёца.

— Мо не пойдзем, га? — цягну я няўпэўнена. — Не падабаецца мне ўсё гэта. Відавочна, падман.

— Позна, Віцёк, мы паабяцалі, а слова трэба трымаць.

— Ты верыш гэтай лухце?

— А ты?

— Я — не.

— І я не.

Ляніва пляцёмся ўздоўж высокай каменнай агароджы. За ёю, калі верыць Фёцу, жаночы манастыр. Зіркаю па баках і пазяхаю. Чырвонае сонца распаўзлося па гарызонце, і ў паветры вісіць устойлівы пах свежаскошанай травы. Дрэвы кідаюць на сцежку пераблытаныя дзіравыя цені. Аднекуль здалёк даносіцца калючы дзявочы візгат. Ён нахабна ўгрызаецца ў цнатлівую цішыню. Скуль ён сыходзіць, разабрацца не можам. Фёца адчыняе маленькую жалезную брамку, я плятуся следам. Перад намі адкрываецца вялікі дзядзінец. Вока фіксуе ўдалечыні дзве мітуслівыя постаці ў манаскіх строях. Назіраю, як дзіцячацца святыя, і адчуваю невытлумачальную радасць.

— Гэ-гэ-гэй! — гукае Фёца. Яго вокрык крадзе чужое пачуццёвае хараство. Манашкі спыняюцца і збянтэжана азіраюцца.

— Зваднікі! — чуем мы за плячыма і азіраемся. Кабета жарэ нас дапытлівым позіркам. — Што вам трэба?

— Мы-ы?.. — мямліць Фёца.

— Можна нам… — пачынаю і я.

— Што? — строга пазірае на нас кабета. — На ранішнюю службу?

— Так, — ківае выратавальна Фёца. Для мяне гэта — навіна. Ні на якую службу, як вядома, мы не збіраліся.

— Я правяду вас, — нечакана згаджаецца кабета.

У памяшканні пахне ладанам. Столь акрэсленая жоўтымі плямамі. Тынкоўка на сценах аблупілася. Жанчына вядзе нас да свячной лаўкі. За прылаўкам маладая манашка. Нашы позіркі на хвіліну перасякаюцца. І я патанаю ў гэтых блакітных азёрах вечнага суму. Позіркі затрымліваюцца больш, чым дазволена, і Фёца палахліва штурхае мяне пад бок. Здзіўлена гляджу на яго, потым на жанчыну. Тая ў адказ адорвае мяне асуджальным позіркам:

— Грэшна глядзець так на дзіця Божае, — шыпіць яна па- змяінаму. — Грэшна!

Лесвіца вядзе на другі паверх. Яна шырокая, з белай кафлі. Мы падымаемся па ёй, нагам слізка, і, каб не ўпасці, я хапаюся за парэнчы. Маладая манашка праводзіць нас працяглым тужлівым позіркам.

Дзверы ў пакой адчыненыя. Уздоўж сцен драўляныя лаўкі. Па пакоі снуюць кабеты ў чорным убранні.

— Віцька! — заве мяне нехта.

Азіраюся, жанчына ўсміхаецца, і я таксама вытужваю ўсмешку.

— Малайчына! Радая бачыць цябе тут.

— Я вас таксама, — хлушу я. Твар пакрываецца чырванню. Мне сорамна і няёмка за тое, што я не памятаю, хто яна.

— Вось дзе па-сапраўднаму адпачываеш душою! — шэпча мне жанчына. — Мы з дачкою часта сюды прыходзім.

Скоса пазіраю на маладую дзяўчыну.

— Дачка мая, — удакладняе кабета.

Усміхаюся… Ідыёт!..

— Зло — гэта тое, што аддзяляе нас ад Бога! — лаўлю я адным вухам споведзь маладога бацюшкі. — Апошнім часам часта сталі паміраць маладыя людзі. Можа, у гэтым ёсць нейкі рацыянальны падыход? Можа, Бог пазбаўляе іх грахоўнага жыцця для нейкіх іншых мэтаў?..

Зіркаю на Фёцу. Той на мяне. «Бог несправядлівы!» — чытаю я на яго твары.

— Вы запозна прыйшлі, — часціць жанчына. — Служба хутка скончыцца. Прыходзьце заўтра…

Ківаю галавою і штурхаю Фёцу да выхаду. Гаспадыня свечачнай лаўкі на развітанне адорвае нас тым жа працяглым тужлівым позіркам. Крочым да брамы, услухоўваючыся ў наваколле. Пачуць гуллівы калючы рогат манашак больш не выпадае. Наваколле маўклівае і бязлюднае…

Тралейбусы яшчэ не ходзяць. Лінія сапсаваная ўчарашняй навальніцай. Пляцемся праз увесь горад пешкі. Надзея на тое, што ўчарашняя размова з Аляксеем Міхайлавічам — розыгрыш, марная. Яго шыкоўная іншамарка красуецца на стаянцы. Ён ветліва вітаецца і запрашае нас у салон.

— Не перадумалі? — лісліва моршчыцца ён.

Маўчым.

— Я так і думаў, — прымае наша маўчанне за згоду Аляксей Міхайлавіч. — Але спачатку некалькі ўмоў…

— Якіх яшчэ ўмоў? — здзіўляемся мы.

— Абяцайце, што нашу дамову вы не парушыце ні пры якіх абставінах.

— Пажывём — пабачым.

— Кожны дзень на ваш рахунак будуць залічваць па дваццаць долараў, — робіць выгляд, што быццам бы не чуе, Аляксей Міхайлавіч. — Але гэта пры ўмове, што вы справіцеся з заданнем.

— Ці не азначае гэта, што ўзамен на нашу рызыку мы атрымаем дзірку ад абаранка? — спыняе яго Фёца.

— Усё будзе залежыць ад вас і ад вашай празорлівасці. Заданні, якія мы будзем вам прапаноўваць, нескладаныя, у гэтым вы хутка пераканаецеся. Людзі самі сабе ўскладняюць жыццё. Спадзяюся, што ваша інтуіцыя падкажа вам правільны накірунак.

Мужчына робіць працяглую паўзу і запальвае. Нічога не разумею з пачутага і цікаўлюся:

— Але вы не сказалі нам самага галоўнага: чым мы будзем займацца?

— Мы прапануем вам згуляць з намі ў адну гульню. Мы будзем ствараць ілюзію нейкіх складаных тупіковых сітуацый, з якіх вам трэба будзе знайсці выйсце. Нас цікавяць паводзіны людзей, загнаных у кут. Відавочна, гэта небяспечна. Але не хвалюйцеся, абяцаю, мы спынім гульню адразу ж, калі вам стане пагражаць нешта. Вашы паводзіны будуць фіксавацца і пры неабходнасці карэкціравацца. Рабіцца гэта будзе вельмі далікатна, каб вы не западозрылі нашага ўмяшальніцтва. Знешне нічога ў вашым жыцці не памяняецца, вы будзеце жыць, як і жылі раней. Мы адкрытыя і лічым, што вы павінны ведаць усе тонкасці і падрабязнасці нашага эксперыменту. Гэта дапаможа вам. Гэта будзе дысцыплінаваць вас. Людзі імкнуцца быць лепшымі, чым яны ёсць на самай справе. Для даследванняў мы падбіраем падвопытных з рознымі фізічнымі і інтэлектуальнымі здольнасцямі. Галоўнае, каб яны на момант эксперыменту адчувалі пэўныя душэўныя цяжкасці. Калі браць за аснову вашы анкеты, то вы нам падыходзіце. Звычайна на адбор кліентаў мы трацім шмат часу. Спадзяюся, што на гэты раз і нам, і вам пашанцавала…

Збянтэжана пераглядваемся.

— Мы павінны падумаць. У нас ёсць яшчэ час? — цікаўлюся я .

— Ёсць, — ківае галавою Аляксей Міхайлавіч.

— Праз колькі хвілін мы павінны вам даць адказ?

— Праз дзве.

Мы зноў пераглядваемся.

— А што, калі мы адмовімся? — вагаецца Фёца.

— Не думаю, што гэта будзе правільнае рашэнне.

— Але мы маглі зусім не прыйсці, — злуюся я.

— Маглі, але прыйшлі. Выпадковасцяў не бывае. Усё мае прычыну і следства. Зноў жа, як відаць з вашых анкет, жывяце вы нездаровым і сумным жыццём, без планаў і без будучыні. У вас відавочная схільнасць да амаральных учынкаў. А значыць, вы ўжо часткова задзейнічаны ў нашым эксперыменце. Калі пагадзіцеся супрацоўнічаць з намі, у вас з’яўляецца шанец атрымаць за гэта ганарар. Дваццаць долараў у дзень — немалыя для вас грошы.

— А ваша прапанова не ёсць тая ж амаральнасць? — злуецца Фёца.

— Дабро і зло — паняцці расплыўчатыя. Нікому і ніколі не распазнаць тых межаў, калі пачынаецца адно і заканчваецца другое.

Мужчына нешта тлумачыць яшчэ, намякае на пастаянны недахоп пачуццяў чалавечай годнасці, на тое, што людзі пастаўлены ў нейкую безвыходную залежнасць ад сітуацыі, якая не пакідае ім выбару. І мы пачынаем верыць гэтай лухце. Нічога іншага нам і не застаецца. Мы імкнемся запомніць усё, што зараз гаворыцца, бо ў ім, як нам здаецца, і схаванае тое выйсце, пра якое нам распавядае Аляксей Міхайлавіч. А гэтае выйсце, перакананыя мы, нам яшчэ спатрэбіцца, бо мы неспадзявана робімся ахвярамі нейкай бязмерна нахабнай авантуры.

— Людзі, якія стаяць перад выбарам, ад якога залежыць іх жыццё, звычайна забываюць пра сумленне, — прарываецца да мяне аднекуль здалёк гіпнатычны голас Аляксея Міхайлавіча.

— Нас гэта не тычыцца, — пярэчу я.

— Хто ведае?! — хітра ўсміхаецца Аляксей Міхайлавіч. — Сёння — не тычыцца. А што будзе заўтра, ніхто не ведае. Магчымасць праверыць сябе вам яшчэ выпадзе.

Пазіраю на Фёцу і ў думках пераконваю яго: «Адмаўляемся. Нас падманваюць....» Наша тупая пакорлівасць злуе мяне, але і супрацьстаяць ёй я болей не магу. Мы глядзім адзін аднаму ў вочы, і я разумею, што нашы лёсы ўжо вырашаны.

— Будуць яшчэ нейкія ўмовы? — міжволі цікавіцца Фёца.

— Значыць, згаджаецеся.

— Так!

— А ваш сябар?

Мне нічога не застаецца, як таксама кіўнуць галавой.

— Як вы лічыце, ці ёсць за што ненавідзець людзей? — нечакана цікавіцца Аляксей Міхайлавіч.

— Гледзячы каго і за што, — недаўменна зіркае на мяне Фёца.

— Адказы павінны быць канкрэтнымі. Эксперымент пачаўся ўжо.

— Ну… ёсць, — мямліць Фёца.

— Выходзіць, што вас таксама ёсць за што ненавідзець?

— Выходзіць, што так.

— А якіх людзей больш: злых ці добрых?

— Аднолькава тых і тых, — спяшаюся адказаць я.

— Адказ не дакладны. Ёсць вялікае зло і ёсць крыху меньшае. Напрыклад, вас могуць забіць сёння, а могуць заўтра. Справа ў тым, што пра зло мы заўсёды прамаўляем чужымі вуснамі, а яно жыве ў нас саміх. Мы яго распаўсюджваем…

— Вы не лепшы за астатніх.

— Магчыма… Аднак вернемся да некаторых невырашаных фармальнасцяў. Для пачатку трэба ўзаконіць нашу дамоўленасць, — лісліва ўсміхаеца Аляксей Міхайлавіч. — А потым я пазнаёмлю вас з нашымі бліжэйшымі планамі.

Ён дастае з кейса некалькі бланкаў і працягвае іх нам. Мы ўважліва ўчытваемся ў тэксты. Гэта і ёсць правілы гульні, пра якія ён распявядаў нам толькі што. З гэтай хвіліны іх давядзецца прытрымлівацца. Мы запаўняем бланкі і ставім пад імі свае подпісы.

— Цяпер усё. Поспеху вам! Каб перайсці да першага задання, нам трэба пад’ехаць у адно месца. Гэта блізка.

Мы пакорліва ківаем галовамі. Што нам яшчэ застаецца?

Кружляем некалькі хвілін па горадзе і вырульваем на вуліцу Рабінавую. Назву паспяваю прачытаць, перад тым як мы паварочваем з кальцавой дарогі. Спыняемся ля прыгожага двухпавярховага асабняка.

— Гаспадыня гэтага дома — дырэктарка адной буйной фірмы. Як нам вядома, ёй патрэбны супрацоўнікі. Абвестка аб гэтым сведчыць. У ёй вы знойдзеце ўмовы прыняцця на працу. Ваша заданне даволі простае, можна сказаць, банальнае. Абазначым яго ўмоўна: знаёмства. Ад вас патрабуецца навесці кантакты з гаспадыняй і ўвайсці ў давер з мэтай атрымаць працу. Цяпер зірніце на гэтую жанчыну.

Ён дастае з кейса здымак і працягвае яго мне. Гляджу некалькі хвілін і перадаю сябру.

— Нашто яно нам?

— Любая вялікая справа пачынаюцца з дробязі, — незадаволена зіркае на мяне Аляксей Міхайлавіч. — Для пачатку праверым вашу камунікабельнасць.

— А калі мы правалім заданне?

— Па-першае, вы не атрымаеце абяцаных вам дваццаці долараў. Па-другое, выконваць наступнае заданне будзе нашмат складаней. З гэтай хвіліны ўсе вашыя ўчынкі ўзаемазвязаныя. Так намі задумана. Марцін Лютэр Кінг сцвярджаў: «Чалавек не павінен паступаць не па сумленні, як і не павінен звяртацца да гвалту, нават дзеля справядлівасці, бо заўсёды існуе шлях ненасілля». Памятайце пра гэта. А яшчэ памятайце, што кожны чалавек мае права на свой асабісты выбар.

12

Дзверы маюць непрывабны знешні выгляд. Мелеш вагаецца хвіліну-другую, потым лёгенька штурхае іх плячом. Дзверы адчыняюцца, і ён уваходзіць у невялічкі кубічны пакойчык. Відавочна, гэта і ёсць тая самая апаратная, пра якую яму хвіліну назад згадваў вартаўнік. З парога ў вочы кідаецца прастата і беднасць інтэр’ера гэтага памяшкання: на сценах танныя шпалеры, столь з пажоўклай, месцамі патрэсканай атынкоўкай, лямпачка без абажура. Ён абмінае раскіданыя па падлозе пакункі і накіроўваецца да яшчэ адных дзвярэй. З-за іх далятае ціхая музыка з дамешкам нечых прыглушаных галасоў. Мелешу падаецца, што мужчыны спрачаюцца. Напаўдарозе яму сустракаецца плячысты мужчына з шэрым выцягнутым тварам. Ён вылятае з пакоя, куды накіроўваецца Мелеш, і адорвае яго беглым збянтэжаным позіркам.

— Змій, ад каго гэта там смярдзіць? — чуе Мелеш з-за паўадчыненых дзвярэй.

— Ты хто? — цікавіцца амбал.

Мелеш з адказам марудзіць. Ненатуральнасць таго, што адбываецца, выклікае хвіліннае хваляванне. Некаторы час яны моўчкі вывучаюць адзін аднаго.

— Ты хто? — паўтарае амбал.

— Я? — здзіўлена паціскае плячыма Мелеш. — Ды так, ніхто, можна сказаць.

— Чаго тады прыпёрся?

— Падказалі, што тут нібыта брат мой працуе …

— Змій, хто там завітаў да нас?

У дзвярным прагале праяўляецца постаць яшчэ аднаго мужчыны. Кепская асвятляльнасць не дазваляе Мелешу як след разгледзець яго. Першае, што кідаецца яму ў вочы, гэта тое, што ў параўнанні з калегам гэты зусім яшчэ юнак.

— Значыць, Чыбу шукаеш? — вытужвае ўсмешку амбал.

Мелеш ківае галавой.

— А ці ведаеш ты, што твой брат — галубец? — нахабна ўмешваецца ў размову малады. — За што толькі людзі любяць блакітныя колеры?

— Заткніся! — рэзка спыняе яго амбал. — Чыба тут больш не працуе. Турнуў яго гаспадар. У палітыку хлопец палез. А палітыка — справа брудная.

— У палітыку? — здзіўляецца Мелеш.

— З блакітнымі блытаўся на майдане. На працы працяглы час адсутнічаў.

— З блакітнымі? З якімі блакітнымі? — збянтэжана перапытвае Мелеш.

— Змій, пашлі яго! — загадвае малады. — Ён жа дурня валяе, гад!

— Палітыка — справа брудная, — паўтарае амбал.

«Магчыма, так яно і ёсць. Але пры чым тут Чыба? Ён жа, акрамя сваёй флейты, нічога больш не ведае», — неўразумела пазірае на амбала Мелеш.

— Скажыце, магу я пагутарыць з вашым дырэктарам? — цікавіцца Мелеш.

— Ха-ха-ха! Во дае, сабака! Хто ты такі, каб гутарыць з нашым дырэктарам? — шчыльна падступае да Мелеша малады. Ад яго смярдзіць перагарам.

Мелеш не стрымліваецца і хапае яго за грудкі.

— Гніда! — цэдзіць ён праз зубы. — Ты чаго лезеш? Я з табой размаўляю?

— Перастаньце, — разнімае іх амбал. — Вы што, здурнелі? Дырэктар ва ўпраўленні на нарадзе. Калі вернецца, не ведаем.

— Як завуць дырэктара?

— Якая табе розніца?

Мелеш папраўляе кашулю і, не развітаўшыся, накіроўваецца да выхаду. Спускаючыся па лесвіцы, ледзь не збівае з ног мужчыну. Просіць у яго прабачэння і азіраецца. На хвілінку яму падаецца, што яны недзе ўжо сустракаліся. Высвятляць, дзе і калі, няма часу. Шыбка збягае ўніз і накіроўваецца да падземкі.

Ля пераходу людна. Заўважае ён гэта здалёк і міжволі запавольвае хаду. Непадалёку ад падземкі ён бачыць машыну хуткай дапамогі і міліцэйскі УАЗік. Прадчуванне небяспекі вымушае яго марудзіць. Ля машын валяецца разламаная інвалідная каляска. Мелеш з жахам узіраецца ў твары людзей і не можа дацяміць, што здарылася. Немалады мужчына нешта заўзята тлумачыць маёру міліцыі. Мелеш зазірае праз расчыненыя дзверцы ў салон і пазнае інваліда.

— Мужчына! — чуе ён за плячыма нечы папераджальны вокліч. — Адыдзіце ад машыны!

Мелеш азіраецца. Насустрач яму спяшаецца міліцыянер.

«Толькі гэтага мне не хапала», — паспявае падумаць ён і чуе:

— Таварыш маёр, затрымайце яго, гэта ён толькі што размаўляў з інвалідам.

Марудзіць не выпадае. Інстынкт самазахавання падказвае, што трэба рабіць. Мелеш кідаецца да падземкі і чуе патрабавальныя загады спыніцца. Ля ўваходу ён ледзь не збівае з ног жанчыну. Тупат за плячыма зусім блізка, і ён паскарае бег. Пераадольвае пераход і зноў апынаецца наверсе. На платформе ідзе пасадка ў электрычку. «Галоўнае — змяшацца з натоўпам», — думае ён і заскоквае ў вагон.

— Мужчына, ваш квіток! Мужчына!.. — лямантуе яму ўслед правадніца.

Мелеш дабягае да тамбура, адмыкае дзверы і саскоквае на супрацьлеглы бок перона. Хуценька перасякае пуці і апынаецца на цэнтральнай гарадской вуліцы. Тралейбусы паркуюцца на супрацьлеглым баку. Ён паспявае заскочыць у першы, які адыходзіць, і, калі дзверы зачыняюцца, з палёгкай уздыхае…

13

На другі паверх падымаемся па стромкой драўлянай лесвіцы. На пляцоўцы перад уваходам у пакой спыняемся. Фёца кранае бліскучую ручку, і дзверы, аглушальна ляснуўшы, адчыняюцца. У памяшканні цёмна. Спыняемся і прыслухоўваемся. Аднекуль з глыбіні да нас далятаюць абрыўкі нечай лаянкі і ляскат разбітага посуду. Фёца мацае пустату, шукаючы электрычны выключальнік, і запальвае святло. Узіраемся ў каламутныя нетры кепска асветленага пакоя і заўважаем у ім яшчэ адны дзверы. Крадземся да іх. Нашы цяжкія крокі адбіваюцца ў прасторы. Дзвярная ручка запэцкана крывёю. Я гляджу на яе і разгублена азіраюся. Потым раблю некалькі асцярожных крокаў назад.

— Фёца, гэта падстава! — ціха шапчу я і спрабую пакінуць памяшканне. Дзверы, праз якія мы толькі што ўвайшлі, — зачыненыя. Безнадзейна торкаю ручку, яна не паддаецца. Напэўна, нехта пра гэта паклапаціўся, пакуль мы вошкаліся ў пошуках выключальніка.

— Фёца, гэта падстава! — паўтараю я і рухаюся наперад. Сябар спяшаецца следам. У пакоі два вакна. Адно выходзіць на вуліцу, другое — на двор. Праз яго бачна воданапорная вежа і дахі суседніх дамоў. Вымяраю пакой палахлівым позіркам і натыкаюся на жанчыну. Яна сядзіць у крэсле да нас спінаю. Кашляю, каб прыцягнуць яе ўвагу. Фёца хапае мяне за рукаў і кіўком галавы паказвае на крэсла. На падлозе ля ног жанчыны лужына свежай, яшчэ не загусцелай крыві. Ад яе ва ўсе бакі распаўзаюцца розныя па даўжыні ярка-чырвоныя ручаінкі. Па целе прабягае дрыготка. Асцярожна абыходзім крэсла, у якім сядзіць жанчына, і спыняемся ля вакна. З гэтай пазіцыі разгледзець ахвяру можна куды лепш. Жанчына адкінулася ўсім целам на спінку крэсла. Галава схіленая долу. Вочы глядзяць у падлогу. Сцёгны вульгарна аголеныя. Сукенка ў абліпку падкрэслівае хараство пруткага і рахманага цела. Ля крэсла валяецца акрываўлены жалезны прэнт. Відавочна, гэта і ёсць прылада забойства. Акрамя крэсла, пісьмовага стала і некалькіх кніжных паліц, ніякай іншай мэблі ў пакоі няма. Пераносная тэлефонная трубка не адключаная. З яе да нас даносяцца занудлівыя кароткія гудкі. Гляджу на Фёцу, і з вуснаў маіх зрываецца працяглы крык жаху:

— Оп-ля-я-а!..

— Тэлефануй у міліцыю, — прапаноўвае мне Фёца дрыготкім ад хвалявання голасам і, не дачакаўшыся, хапае сам трубку. Назіраю, як здрадніцкі дрыжаць яго рукі.

— Кінь, — загадваю яму я і палахліва зіркаю на акно. — Рвем кіпці, чуеш! Гэта — падстава!

Фёца збянтэжана пазірае на мяне. Вырываю з яго рук трубку і кідаюся да акна. Бачу, як насупраць дома, дзе мы зараз знаходзімся, спыняецца міліцэйская машына.

— Міліцыя! — крычу я ледзянеючым аж жаху голасам. — Бяжым!

— Бачу, — абыякава шэпча недзе за плячыма Фёца. — Куды бегчы? Дзверы замкнёныя, гэта пастка.

Вяртаюся да яго і хапаю за запясце, потым цягну праз увесь пакой да другога акна. Намацваю на раме зашчапку і спрабую адсунуць яе. Яна завэдзгана засохлай фарбай і не паддаецца.

— Не марудзь! Дапамажы! — лямантую я, звяртаючыся да Фёцы.

Ён кідаецца на дапамогу і таксама пачынае торгаць зашчапку. Зразумеўшы, што акно нам не расчыніць, хапаю з падлогі жалезны прэнт. Ён у крыві, і мяне пачынае нудзіць.

— Адхіліся, — загадваю я і адпіхваю Фёцу ўбок. Потым з усёй моцы б’ю прэнтам па шыбіне. Бітае шкло сыплецца на падлогу. Ускокваю адным махам на падаконнік і гляджу ўніз. Невялікая брукаваная пляцоўка ля дома забруджаная. Чую працяглы занудлівы вой сірэны і маруджу.

— Скачы! — дыхае мне ў патыліцу Фёца.

Адчуваю лёгкі штуршок у плечы і заплюшчваю вочы. Прызямляюся без сур’ёзных траўмаў. Фёца гопнуў недзе побач. Чую яго стогны і здагадваюся, што прызямліўся ён не зусім удала. Хістаючыся на неслухмяных нагах, ён кульгае да дарогі. Гляджу на яго і лаўлю сябе на жахлівай думцы: «Не ўцячэм!»

— Дзе кепка? — пытаюся я, не хаваючы раздражнення. Фёца мацае свае раскудлачаныя кучэры і здзіўлена паціскае плячыма.

— Дзе кепка? — зрываюся я на крык.

— Дзе-дзе... засталася ў пакоі, — вінавата вымаўляе ён і задзірае ўверх галаву.

Таксама гляджу на расчыненае акно на другім паверсе і не ведаю, што нам рабіць далей.

— Нага баліць? — пытаюся я.

— Дробязі, — моршчыцца Фёца і накіроўваецца да дома. — Мне трэба вярнуцца. Кепку я ім не пакіну.

— Вар’ят! — гляджу я на яго неўразумела.

— Віцёк, я павінны забраць яе. Не хвалюйся, я хутка.

— Стой! — крычу я, разумеючы абсурднасць яго намеру. — Хочаш, каб нас замялі? Там жа міліцыя, ідыёт!..

Хапаю і цягну яго да высокай цаглянай агароджы. Зручнае месца, каб перабрацца, я нагледзеў, яшчэ калі мы былі з Фёцам у пакоі. Ля сцяны складзеныя дошкі. Узбіраюся па іх на мур і чую знізу мужчынскі голас.

— Стоп! Стоп! Стоп!

Паварочваю галаву: Аляксей Міхайлавіч стаіць ля сваёй іншамаркі і нахабна ўсміхаецца. Зазіраю яму ў вочы і спрабую ацаніць глупства гэтага чалавека. Узнікае жаданне набіць яму морду.

— Стоп! Стоп! Стоп! — паўтарае павольна Аляксей Міхайлавіч і здзекліва пляскае ў ладкі. Задзірае галаву ўверх і гукае ў пустату расчыненага акна: — Тэ-рэ-за!

Адтуль высоўваецца галава жанчыны — той самай, якую мы хвіліну таму прынялі за ахвяру. Жанчына ўсміхаецца нам, а я гляджу і не магу дацяміць, дзе праўда, а дзе хлусня.

— Што яшчэ натварылі гэтыя круцелі, акрамя таго, што разбілі шыбіну? — зацікаўлена пытаецца ў яе ачкарык.

— Быццам бы больш нічога, — адказвае тая. Чую яе кароткі і няшчыры смяшок.

— Значыць, і яна з вамі ў змове? — пытаюся я, каб не заплакаць ад крыўды.

— Га-а-ды! — лямантуе азвярэлы Фёца, хапае з зямлі камень і кідаецца на Аляксея Міхайлавіча.

14

Выходзіць Мелеш на наступным прыпынку і адразу ж накіроўваецца да пешаходнага пераходу. Міліцэйская машына з віскам праносіцца побач. Ён абыякава зіркае ёй услед і паспешліва перасякае бетонны каньён вуліцы. Вірлівы натоўп нясе яго ўздоўж шкляных вітрын у накірунку скверыка. Праз некалькі кварталаў вуліца канчаецца. На рагу яе, ля газетнага шапіка, тусуецца моладзь. На майцы у адной дзяўчыны ён чытае дзіўнаваты надпіс: «Чым вам дапамагчы?» Ён мінае дзяўчыну і азіраецца. Тая адорвае яго беглым абыякавым позіркам. Яе чорныя вочы пазбаўленыя выразу. Гэтая ілжывая манернасць дзяўчыны азадачвае яго і збівае з панталыку.

— Ну і… — звяртаецца ён да яе з выклікам.

— Што — ну і?.. — маленькі рот размыкаецца ўсмешкай.

Чарнавокая дастае з сумачкі цыгарэту і прыкурвае. Раздражнёнасць перапаўняе яго. «Дапамагаць яны сабраліся? Самі ў жыцці не вызначыліся яшчэ, растрачваюць яго задарма».

Дзяўчына робіць глыбокую зацяжку і павольна выпускае дым. Ён абразліва зіркае на яе і не можа скрануцца з месца. «Не траві сябе, выкінь!» — хочацца крыкнуць яму. Відавочна, дзяўчына не разумее, што ён ад яе патрабуе. Яна неўразумела зіркае на сваіх сяброў і адыходзіць у бок. «Што са мной? — хвалюецца Мелеш. — Нашто яны мне?»

— Цыгарэты, хутка! — нечакана загадвае Мелеш, вяртаючыся да моладзі. Дзяўчына разявае рот, каб у адказ запярэчыць, але ён нахабна спыняе яе: — Заткніся! Я сказаў, цыгарэту мне!..

Дзяўчына падае пакорліва пачак. Ён адлічвае некалькі цыгарэт і кладзе іх сабе ў кішэню. Хлопец, які стаіць побач з дзяўчынай, разгублена сочыць за кожным яго рухам. Мелеш даўно не здзіўляецца ўжо сваёй нястрымнасці. Гэтая ні чым не апраўданая варожасць праблісквае ў ім заўсёды, калі ён імкнецца датыкнуцца да сваіх самых глыбокіх ран. І чым даўжэй ён жыве, тым часцей схіляецца да высновы, што чалавек — асоба не столькі індывідуальная, колькі безабаронная. І самае крыўднае ў тым, што людзі ў большасці сваёй самі агаляюць гэтую безабароннасць, нібыта выстаўляючы яе напаказ, нібыта наўмысна хвалячыся сваёй нікчэмнасцю, намякаючы, што кожны іншы чалавек нічым не лепшы. Мелеш не хоча быць прывязаным да гэтых завядзёнак свету. Ён даўно адасобіўся ад іх. Ва ўсякім выпадку, яму так здаецца. «У чым тады наша моц, у чым наша сапраўднасць? У жорсткасці ці ў нікчэмнасці? — гадае ён. — Якая з гэтых якасцей зжарэ мяне першая?»

Мелеш запальвае і паспешліва накіроўваецца да вакзала. Моладзь праводзіць яго збянтэжанымі позіркамі, але яго гэта менш за ўсё хвалюе. Для сябе ён даўно ўжо вырашыў, што стане рабіць у хуткім часе.

Ён пазнаў гэтага чалавека, які толькі што хацеў беспадстаўна здаць яго ў міліцыю. Пазнаў і хоча знайсці яго. Спакуса занадта моцная. «Хто сказаў, што час лечыць! Лухта гэта ўсё. Крыўда жыве вечна. А нянавісць да ворага з гадамі толькі ўзмацняецца», — думае ён. І не важна, што яны з Лёшкам не бачыліся шмат гадоў ужо, гэта яшчэ не паказчык, каб ім не пазнаць адзін аднаго.

Ён некалькі гадзін кружляе па горадзе з надзеяй сустрэць каго-небудзь са знаёмых. Затым збочвае на вуліцу Рабінавую. Дом, куды ён прыходзіў сёння ранкам, віднеецца ў канцы яе. Ён бачыць чырвоны чарапічны дах і спяшаецца. Навюткая бежавая «АUDI» прыпаркаваная на стаянцы. «Значыць, не памыліўся. Гэта яго машына…» — радуецца ён і накіроўваецца да дома насупраць. Адтуль ён і збіраецца сачыць за Лёшкам.

Асцерагаючыся быць заўважаным, ён заходзіць у пад’езд і падымаецца на пяты паверх. На лесвічнай пляцоўцы — ні душы. Дзверы ў адну з кватэр прыадчыненыя. Ён падазрона косіцца на іх і накіроўваецца да акна. Недзе ўнізе, на першым паверсе, чуе здрадніцкі скрыгат уваходных дзвярэй. Яшчэ праз хвіліну слых ловіць нечыя павольныя крокі. Ён мітусліва зіркае ў акно. Позірк затрымліваецца на двухпавярховым будынку. Ад праезджай часткі яго аддзяляе шчыльна збітая з дошак агароджа. З вышыні пятага паверха дворык як на далоні. Бежавая «AUDI» па-ранейшаму прыпаркаваная на стаянцы. Крокі на лесвіцы набліжаюцца і аддаюцца гулкім працяглым рэхам. Баючыся быць заспетым за сваім заняткам, ён кідаецца ўніз. Насустрач яму павольна рухаецца мужчына. Правую руку ён трымае ў кішэні карычневай замшавай курткі. Гэта насцярожвае Мелеша. Часу на разважанні не застаецца. Ён скоса зіркае на прыадчыненыя дзверы і, не раздумваючы, піхае іх наском чаравіка. Дзверы адчыняюцца. З цемры на яго насоўваецца масіўная постаць. Мелеш перасцярожліва адступае назад і незнаёмец моўчкі абмінае яго. Мелеш чуе, як за спінай нехта бразгае ключамі, і кідаецца да адзінага ў пакоі акна. Мітусліва абмацваючы вакол сябе паветра, цягнецца да фіранак. Сонечныя промні пратыкаюць навылёт шкло і знікаюць за ўслончыкам з вялікім вазонам. Ад яркага святла Мелеш міжволі заплюшчвае вочы, а калі іх расплюшчвае, мужчына сядзіць ужо на канапе. Мелеш некалькі хвілін моўчкі вывучае яго дапытлівым позіркам. Безумоўна, гэта Лёшка. Прэтэнзіі на велічнасць па-ранейшаму не сцёрліся з яго. І ўсё ж нешта перамянілася ў ім. «Што?..» — гадае Мелеш, узіраючыся ў гладка паголены твар свайго даўняга ворага.

— Тут жывеш? — здзіўлена пытае Мелеш.

— Жыву! — коратка адказвае Лёшка і цягнецца за цыгарэтаю. Мелеш заўважае, што твар яго значна пашарэў, патух, гарнітур на плячах збіўся ў складкі.

— А я палічыў…

— Ты пра Тэрэзу?

— Так.

— Мы пажаніліся з ёю.

— Даўно?

— Некалькі гадоў ужо.

— Прызнайся, ты не любіш яе! — хвалюецца Мелеш.

— Скуль табе тое ведаць?

— Яшчэ б! Я цябе гада…

— Хочаш пачуць, што я жыву з ёю, каб пазліць цябе?

— Мяне на такое не купіш. Хаця мог бы дадумацца да нечага больш крыўднага…

— Даўнавата цябе не было, — не звяртае ўвагі Лёшка.

— Даўнавата, — згаджаецца Мелеш. — Дзесяць гадоў мінула…

Лёшка вагаецца і мітуслівымі рухамі выдае сваю нервовасць.

— Як мы цябе правялі? Спадабалася?

— Ты маеш на ўвазе тое, што я тут?

— Так. Я чакаў цябе, Мелеш. Доўга… Даўжок табе трэба вярнуць, — цынічна ўсміхаецца Лёшка. — Памятаеш, як ты мяне падставіў аднойчы? Цяпер надышла мая чарга.

Яго плечы пачынаюць уздрыгваць ад частага дыхання.

Мелеш нервова ўскоквае з крэсла і падлятае да акна.

— Чуў, інфаркт у цябе быў? — кідае Мелеш, каб перавесці размову на іншую тэму.

— Людзі шмат чаго напрыдумляюць, — ухіляецца ад адказу Лёшка: — Я, Мелеш, толькі аб адным шкадую, не трэба мне тады было прасіцца ў цябе. Прыходзіць час, і такія, як ты, самі аддаюць усё.

— Ты пра што? — неўразумела зіркае на яго Мелеш.

— Хутка даведаешся, — запэўнівае Лёшка. — За што ты мне помсціш?

— А ты мне?

— За тое, што ты помсціш мне. Нас паглынуў эгаізм. Памятаеш, з чаго ўсё пачалося? З наіўнай дзіцячай дурасці. А ты яе так і не змог мне дараваць. А любая дурасць, Мелеш, нараджае новую дурасць. Наша гульня ў пакрыўджаных зацягнулася. Нам бы спыніцца даўно, дык не… Апошняе, да чаго ты дадумаўся, гэта ты зрабіў з мяне злодзея. Скажу папраўдзе, тое рабаванне ты спланаваў па ўсіх правілах. Прызнайся, ты наўмысна засадзіў мяне за краты?

— Так, я зрабіў усё магчымае, каб цябе палічылі злодзеем.

— Гэта ж грэх! За яго табе хутка давядзецца адказваць перад Богам.

— Верыш у боскую справядлівасць? З якіх гэта часін ты стаў такім набожным?

— Ты, Мелеш, яшчэ той тып. Мала хто роўны табе па жорсткасці. Ты ж не бачыш перад сабой чалавека, а значыць, скуль табе ведаць пра такія пачуцці, як спагада ці зычлівасць?

— Заткніся! Ты не лепшы.

— Сам заткніся. Гэта ты мяне зрабіў такім. Але на гэты раз усё будзе па-іншаму. Мне няма чаго губляць.

— Гэта чаму?

— Хворы я безнадзейна. Рак у мяне. Дажываю я.

— Рак? — гідліва моршчыцца Мелеш. Здаецца, што да яго не адразу даходзіць, пра што гаворыць Лёшка. «Усё-такі ёсць нейкі вышэйшы закон!» — думае ён.

— Так… — адказвае Лёшка.

Вочы яго робяцца круглымі. На твары застылая збянтэжанасць.

— Хлусіць не буду, — выціскае дрыготкім голасам Мелеш, — усё жыццё я таіў на цябе крыўду, але каб жадаць табе смерці — не…

Ён спыняецца.

— Не будзем мерацца кемлівасцю, Мелеш! — гідліва моршчыцца Лёшка. — Гавары, чаго хочаш? Не за тым ты мяне шукаў, каб спытацца, як я жыў усе гэтыя гады.

— Не за тым. Брата майго памятаеш?

— Якога? Ты ж байструк, Мелеш! — нахабна скаліцца Лёшка.

— Не прыкідвайся, гад! Ты выдатна разумееш пра што я. Гэтую штуковіну памятаеш? — выцягвяе ён з-за пазухі флейту. — Яе мне перад смерцю паспеў перадаць Кін-дза-дза.

— І што?

— А тое, што Кін-дза-дза бачыў вас разам з Чыбам, — бярэ яго на понт Мелеш.

— Што ж… Бачыць Бог, сам таго захацеў. Хутка вы сустрэнецеся, — нечакана абяцае Лёшка. — Я дапамагу вам. А зараз…

Ён замаўкае і скіроўвае позірк на дзверы. Мелеш чуе за плячыма нечыя цяжкія крокі і азіраецца. Амбал, той, з якім яны сустрэліся толькі што на лесвічнай пляцоўцы, заломвае яму руку і моцным ударам збівае з ног…

15

Вось ужо некалькі дзён запар, як толькі палахлівае сонца хаваецца ў гушчарах счарнелых таполяў, а гэта якраз поўдзень, дзверы ў склеп адчыняюцца і мужчына ў чорным да пят балахоне скорагаворкаю вымаўляе маё прозвішча, а потым прыязна ківае галавой некуды ўглыб памяшкання. Я разумею гэты яго намёк і пачынаю паспешліва збірацца. Мне здаецца, што дзівак у касынцы, якога я называю Манахам, ніякіх іншых слоў, акрамя майго прозвішча, не ведае, бо за тыя тры дні, на працягу якіх мяне ўтрымліваюць у гэтым падзямеллі, нічога іншага я ад яго не пачуў. Памеры падзямелля мне невядомыя. Вызначыць іх мне не дазваляюць жорсткія парадкі, якіх вымушаюць мяне прытрымлівацца гаспадары гэтага памяшкання. Існуе шэраг правілаў, якія парушаць я не павінен. А менавіта: мне нельга спыняцца, калі мяне выводзяць на шпацыр, азірацца і задаваць пытанні. Іншы раз мне хочацца думаць, што гэта нейкая навуковая база і што ўтрымліваюць мяне тут не аднаго. Ва ўсякім выпадку, тут, у адной з такіх цесных «келляў», знаходзіцца і Фёца. Нас разлучылі адразу ж, як толькі прывезлі сюды. З той хвіліны яго я больш не бачыў. Калі прыходзіць ноч і ў падзямеллі ўсталёўваецца цішыня, я чую нечыя стогны. Гэта не галюцынацыі, і я ў тым перакананы. Гэта крыкі людзей. І я схіляюся да думкі, што такіх келляў, як мая, памерам два на два, у гэтым падзямеллі як мінімум — пяць. Святло ў пакойчыку цьмянае, але яно затое ніколі не выключаецца. Выключальнікаў няма, а да лямпачак не падступіцца, яны зарашочаныя. Абыходзяцца са мною зносна: кормяць тры разы на дзень, выводзяць падыхаць свежым паветрам. На пытанне, за што мяне ўтрымліваюць, ніякага канкрэтнага адказу я не атрымаў. Манах у адказ толькі неразборліва бурчыць і зіркае зневажальна. Арыентавацца ў часе я навучыўся па гуках, якія прасочваюцца ў келлю з вуліцы. Услухоўваючыся ў стогны людзей, якія прыносіць рэха, я пачынаю разумець, што маё ўтрыманне не выпадковасць, што я ахвяра нейкага нечувана жорсткага эксперыменту. Ад гэтых думак робіцца страшна. І не таму, што памру, а таму, што стануць катаваць. Каб апраўдаць сваю смерць, пачынаю прыдумляць яе прычыны. Дзеля ж нечага я павінен пакутаваць. Бо пакуты, калі яны наканаваныя дзеля нейкіх высокародных мэтаў, зусім не пакуты. З гэтай ісцінай я знаёмы па Бібліі. «Было б высокародным, напрыклад, загінуць за веру, — думаю я. — Ці яшчэ лепш — за айчыну.» Паміраць бессэнсоўна мне б не хацелася…

Сёння Манах падаецца мне надзвычай гаваркім. З’яўляецца ён, як і заўсёды, апоўдні. Адчыняе дзверы і ветліва ўсміхаецца:

— Збірайся, надышла твая чарга.

Успрымаю загад без страху. Наадварот, спее перакананне, што менавіта сёння ўсё высветліцца.

— Перастань корпацца, нас чакаюць, — прыспешвае Манах.

Злуюся. Хочацца заткнуць гэты паганы рот адным узмахам кулака. Але магчымасці для такога смелага ўчынку не тыя. Стрымліваю сябе, бо перакананы, што гэта не той зручны момант, каб шукаць спосабы для свайго выратавання.

Калідор, па якім мы рухаемся, вузкі, з пашарпанымі зялёнымі сценамі і брудна-белай столлю. Наперадзе, на адлегласці метраў дваццаці, прамавугольнаю дзіркай ззяе выратавальны праём адчыненых насцеж дзвярэй. Раблю некалькі павольных крокаў у напрамку гэтай жоўта-белай плямы, але рэзкі штуршок у плечы вымушае мяне спыніцца.

— Не туды! — строга папярэджвае мяне Манах.

Азіраюся незадаволена на свайго правадніка.

— Шпацыры адмяняюцца, — цынічна ўсміхаецца ён.

Паціскаю плячыма і паварочваю ў супрацьлеглы бок. Хадзіць у гэтым напрамку мне яшчэ не даводзілася. Прадзіраемся праз паўзмрок каменнай нары. Па абодва яе бакі кідаюцца ў вочы невялічкія заглыбленні з жалезнымі крацістымі дзвярыма. Такое адчуванне, што гэтаму калідору не будзе канца. Некалькі разоў чапляюся наском чаравіка за нейкія выступы, спатыкаюся і падаю. Манах незадаволена бурчыць, але дапамагае падняцца.

— Стаяць! — нечакана загадвае ён і кладзе на плячо мне сваю цяжэзную далоню. Зазіраю скоса на абабітыя жалезам дзверы, насупраць якіх мы спыняемся, і саступаю ў бок. Сэрца трывожна сціскаецца. Ахоўнік адвернуты ад мяне, а навокал ні душы. Сціскаю да болю ў пальцах кулакі. Прадчуванне, што гэта і ёсць той шанец, каб вырвацца на волю.

— Не дуры! — рэзка паворочваецца да мяне Манах. На яго твары з’яўляецца скептычная ўсмешка. — Уцячы адсюль немагчыма.

Пакорліва ківаю галавой і таксама ўсміхаюся. Напэўна, гэта ўсмешка вар’ята. Дзверы раптоўна адчыняюцца, і на парозе з’яўляецца чалавек у паласатай вопратцы. Побач з ім таксама ахоўнік. Ён, як і Манах, апрануты ў доўгі, да пят балахон, валасы абвязаныя касынкай. На твары ззяе такая ж нахабная і цынічная ўсмешка. Пужліва ўзіраюся ў спярэшчаны заўчаснымі маршчынамі твар вязня, і мне робіцца страшна. На яго ілбе вялікімі літарамі напісана слова: «РАБ». Паўза зацягваецца.

— Чыба! — радасна лямантуе вязень. Ад нечаканасці раблю крок назад. Так мяне называць можа толькі адзін чалавек, мой брат.

— Эдзька! — крычу я і кідаюся да яго ў абдымкі.

— Братуха!..

Абняцца нам не даюць. Манах хапае мяне за плячо і збівае з ног…

— Стоп! Стоп! Стоп! — чую я за плячыма цынічны голас Аляксея Міхайлавіча і азіраюся. — Спыніце фанаграму.

16

Колькі мінае часу з таго моманту, калі ён пачаў губляць прытомнасць, не памятае. У пакоі, калі гэты сантэхнічны вузел можна назваць пакоем, валадарыць паўзмрок. Вокны ў ім адсутнічаюць. Выцяжка таксама. Праз замочную шчыліну прабіваецца танюсенькі струменьчык святла. Бачнасці гэта не дадае, але ў свядомасці пасяляецца хоць і кволая, але надзея, што недзе за каменнымі сценамі пануе жыццё. Ад падлогі цягне сырасцю. Калючы золкі холад ядавітай гадзюкай паўзе па грудзях да шыі. Свядомасць вяртае да рэчаіснасці, і, пераадольваючы слабасць, ён спрабуе падняцца з падлогі. Атрымліваецца гэта ў яго толькі з другога разу.

Непрацяглае абследаванне пакоя. Ага, памяшканне, у якім ён знаходзіцца, — бойлерная. Ва ўсякім выпадку, так ён для сябе вырашыў. Бо, калі ён робіць крок да дзвярэй, да той вузкай выратавальнай палоскі святла, яго выцягнутая рука адразу ж натыкаецца на трубу. Ніжэй яе знаходзіцца яшчэ адна труба, а ўздоўж сцяны — цэлы набор іх. Ля дзвярэй у падлозе жалезная рашотка. Пад ёю, на нявызначанай глыбіні, плёскаецца вада. Каб сагрэцца, ён пачынае рухацца па пакоі. Месца для гэтага мала, і ён увесь час натыкаецца на нейкія рэчы. Спатыкаецца, падае, падымаецца, зноў рухаецца. Болю не адчувае. Яго перабівае золкі холад. Ён упарта шпацыруе па пакоі і праз нейкі час саграецца. Вочы прызвычайваюцца да цемры, і абсталяванне набывае сапраўдныя формы. Больш дэталёвы агляд дазваляе выявіць, што дзве трубы, што ідуць ля падлогі, цёплыя. Ён уладкоўваецца ля іх і пачынае чакаць...

За ім прыходзяць пад вечар. Вызначае ён гэта па струменьчыку святла ў замочнай шчыліне. Струменьчык гэты робіцца шэрым, а праз нейкі час зусім знікае. Дзверы адчыняюцца, і дзіўнаваты чалавек загадвае яму збірацца. Мелеш некалькі хвілін марудзіць, потым кідаецца на яго з кулакамі. Моцны ўдар спыняе яго, вымушае супакоіцца.

— Рукі за спіну, — загадвае яму амбал. Мелеш пакорліва выконвае загад.

— Будзеш рыпацца — не выйдзеш адсюль ніколі, — папярэджвае яго ахоўнік. — Усё роўна для тых, хто цябе ведаў, ты ўжо нябожчык. Не глядзі воўкам. Тваё жыццё абарвалася ў п’янай бойцы тры дні таму. Цябе знайшлі знявечанага на чыгуначным пуці. А ўчора твой труп пахавалі на гарадскіх могілках за дзяржаўны кошт, як бяздомнага.

— Лухта!

— Вядома, лухта, — згаджаецца ахоўнік. — Але лухце вераць таксама. Інфармацыя аб тваёй заўчаснай смерці прайшла ва ўсіх крымінальных хроніках. На вось, палюбуйся, — мужчына падае яму газету і запальвае кішэнны ліхтарык.

Чалавек на здымку знявечаны да непазнавальнасці.

— Нашто вам гэты спектакль? — пытаецца ён амаль бязвольна.

— Чаго ты такі нецярплівы? Хутка даведаешся, — буркае ахоўнік.

Яны выходзяць з памяшкання і крочаць паўасветленым вузкім калідорчыкам. Мелеш мітусліва азіраецца і не можа зразумець, што з ім адбываецца. Крокі гулка адзываюцца ў свядомасці. Трывожныя думкі вярэдзяць душу. За плячыма чуецца цяжкае дыханне ахоўніка, і ён пакорліва крочыць насустрач сваёй смерці. Лёгкі штуршок у плечы вяртае яго да рэальнасці. Ён уздымае вочы. Насустрач ім рухаецца яшчэ нехта. «Выходзіць, я тут не адзін», — мільгае маланкай трывожная думка. Праз хвіліну незнаёмцы раўняюцца з ім. Відавочна, што адзін з іх такі ж ахоўнік, як і яго. Другі — малады хлопец. Мелеш бегла зіркае на яго. Іх позіркі на хвіліну перасякаюцца.

— Чыба! — крычыць ён ашалела, не адчуваючы моцы свайго голасу. — Братуха!

На твары хлопца з’яўляецца здзіўленне.

— Эдзька, — кідаецца з крыкам той яму насустрач. Мелеш бачыць, як яго хапаюць за плячо і збіваюць з ног.

— Стоп! Стоп! Стоп! — чуе ён побач. — Выключыце фанаграму.

Перад ім паўстае постаць Лёшкі. Нехта запальвае электрычнасць. І ад збытку святла Мелеш заплюшчвае вочы.

— Стоп! Стоп! Стоп! — ляпае ў ладкі Лёшка. — Ты гэтага хацеў, Мелеш? — цынічна звяртаецца да яго ён. Па твары распаўзаецца шальмаватая ўсмешка.

Мелеш адпіхвае яго і кідаецца да Чыбы. Моцна сціскае ў абдымках. На вачах у аднаго і другога слёзы.

— Віцёк, якога ражна ты тут! Што яны зрабілі з табою?

— Хопіць! Хопіць! — паспешліва расцягвае іх амбал. — Усе свабодныя…

Падзямелле, з якога яны выходзяць, — звычайны склеп. Вечарэе. За высокай цаглянаю загароджай — вірлівая гарадская вуліца. Мелеш мітусліва азіраецца. Ён пазнае гэты дворык, праз які яны крочаць да жалезнай брамкі. Пазнае ён і пяціпавярховік, які палае вокнамі насупраць.

— Які ж ты ўсё-такі сентыментальны, — ляпае яго па плячы Лёшка.

— Пайшоў ты! — ўхіляецца Мелеш.

— Не жадаеш размаўляць? — усміхаецца Лёшка. — А давядзецца. Мы з табою, Мелеш, цяпер моцна павязаныя. Самім жыццём.

Ён адмыкае няспешна брамку і паказвае вачыма на выхад.

— Нічога не хочаш сказаць на развітанне?

— Вар’ят! Табе трэба лячыцца.

— Я — толькі тваё адлюстраванне, Мелеш.

— Пайшоў ты! — злосна кідае яму Мелеш. Чуе, як за плячыма клацае зашчапка, і звяртаецца да Чыбы: — Пайшлі, братуха!

17

Гляджу на брата і плачу. Слёзы міжволі цякуць па маім твары. Яны цёплыя і прытарна-салёныя. Эдзька маўчыць. Яго вочы пустыя і безжыццёвыя.

— Табе трэба пераапрануцца, — раю яму я і гідліва пазіраю на яго паласатую робу. — І лоб вытры.

Эдзька ўздрыгвае. Зрывае з сябе кашулю і кідае пад ногі.

— Вар’ят! Сабака! Хворы чалавек! — лямантуе ён злосна і топча адзенне башмакамі. — Пайшлі!

— Эдзька, такое дараваць нельга. Давай выклічам міліцыю, — спыняю яго я. — Ён марынаваў нас у няволі, а ты: пайшлі. Ён жа здзекаваўся з нас! З нашых пачуццяў!

— Ведаю. Гэта ён з-за мяне ўсё, каб адпомсціць, — тлумачыць Эдзька. — Спланаваў усё, гад! Цябе выкарыстаў.

— За што ён табе помсціць? — здзіўлена гляджу на яго.

— Гэта старая гісторыя.

— Усё роўна, трэба выклікаць міліцыю, — настойваю я.

— Міліцыя нам не дапаможа. Яго дні палічаныя. Рак! — тлумачыць Эдзька.

— Хочаш сказаць, што ён застанецца непакараным? — упарчуся я. — А Фёца? Ён жа ўсё яшчэ там, у падзямеллі.

Мы стаім ля зачыненых веснічак і не ведаем, што рабіць. Я расказваю Эдзіку пра сябе, пра Фёцу і пра тое, як мы ўблыталіся ў гэтую загадкавую гісторыю, і лаўлю сябе на думцы, што гульня, распачатая Аляксеем Міхайлавічам, яшчэ не закончылася. Прадчуванне нечага жорсткага і трагічнага, якое павінна вось-вось адбыцца, не пакідае мяне. Мне хочацца бегчы адсюль прэч. І ўсё ж нешта стрымлівае мяне.

— Эдзька, гульня яшчэ не закончылася, — шапчу я дрыготкім ад хвалявання голасам. — Ён ведае, што без Фёцы мы нікуды не пойдзем, што пачнём шукаць яго. Таму ён нас і адпусціў, каб зацягнуць у нейкую новую авантуру.

— Пайшоў ён! — злуецца Эдзька.

— Але ж табе трэба пераапрануцца, — настойваю я і цягну яго ад гэтага дома.

— Ты дзе жывеш? — пытаецца ён.

Пытанне збівае мяне з панталыку. «І сапраўды, — думаю я. — Не ў лес жа нам ісці.»

— Ведаеш, — цягну я з адказам. — У мяне ёсць дзяўчына. Дакладней, была… Мы разышліся з ёю. З-за дробязі. Але мне здаецца, што яна нас не прагоніць. Я папрашуся, я патлумачу ёй…

— Як завуць яе? — спыняе мяне Эдзька.

— Люська! — ціха прамаўляю я і лезу ў кішэню за здымкам. Складваю разам дзве палавінкі і адчуваю няёмкасць.

— Вось, — паказваю я брату здымак.

— Прыгожая, — выказвае ён услых сваё захапленне. Хвіліну маўчыць і сумна ўздыхае: — А я адзін.

— Ты не адзін, — спяшаюся я. — Ёсць я, Фёца. Я цябе з ім пазнаёмлю.

Эдзька маўчыць. Пажоўклы, спярэшчаны заўчаснымі зморшчынамі твар не выяўляе ніякіх пачуццяў. Гляджу на яго і лаўлю сябе на жахлівай думцы: «Божа, які ён стары! Мінула столькі часу, а мы нават пальцам не варухнулі, каб знайсці адзін аднаго! Як жыў ты гэтыя гады, братуха?» — хочацца мне запытацца ў яго. Але замест гэтага няўпэўнена прамаўляю:

— Усё наладзіцца.

— Не, Віця! Не наладзіцца, — сумна ўсміхаецца Эдзька. — Віна, якую я нашу ў сабе ўсё жыццё, не чысціць мяне, а падштурхоўвае да новых вар’яцкіх учынкаў. Час сажраў мяне з трыбухамі, і я гэта адчуваю.

— І я не ідэал, — спяшаюся яго суцешыць. — А ўсё з-за свайго паршывага характару. З-за гэтага мы і пасварыліся з Люськаю. І ўвогуле, я цяжка сыходжуся з людзьмі.

— Ты малады. У цябе ўсё яшчэ наперадзе. А я сваё адскакаў, — спыняе мяне Эдзька. Выцягвае з-за пазухі нейкі пакунак і працягвае яго мне: — Твая флейта?

— Флейта? — здзіўляюся я і цягнуся ўсім целам за пакункам. Адчуваю, як здрадніцкі дрыжаць рукі. — Скуль яна ў цябе?

— Кін-дза-дза аддаў.

— Кін-дза-дза? — збянтэжана перапытваю я.

— Так. Ён і вывеў мяне на Лёшку, — тлумачыць Эдзька. — Яны білі цябе?

— Хто — яны? — не магу я дацяміць, пра што ён пытаецца.

— Тыя, хто забіраў флейту.

— Ніхто ў мяне не забіраў нічога. Флейту я пакінуў на працы, у апаратнай. Мы там усю апаратуру захоўваем. Я і кніжку працоўную не забіраў яшчэ. Не паспеў. Усё збіраўся схадзіць і адкладваў. Я ў прывакзальным рэстаране працаваў.

— Ведаю, быў там некалькі дзён таму, — спыняе мяне Эдзька. — Не браў, гаворыш?

— Нашто мне хлусіць. Мо яны яе выкінулі.

— Хм!

— Інакш як патлумачыць тое. Хаця Кін-дза-дза ўсё раскажа, — сумна ўсміхаюся я.

— Не раскажа, загінуў ён. Пад цягнік трапіў.

— Як? Калі? Нашто ён табе схлусіў? Нічога не разумею.

— Напэўна, твая флейта — гэта толькі прынада, на якую я павінен быў клюнуць. Вось я і клюнуў. І ўвогуле, каб не гэты Лёшка, я быў бы шмат ад чаго ўратаваны. А так…

— Забудзь! — суцяшаю яго я. — Усё кепскае ўжо мінула.

— Магчыма, — няпэўна паціскае плячыма Эдзька.

Павісае працяглая паўза. «Безумоўна, жыццё наша сплецена з супрацьлегласцяў, — думаю я, услухоўваючыся ў жахлівую цішыню. — Але я імі сыты па горла ўжо. Мне надакучылі ўсе гэтыя неспадзяванкі. Я хачу жыць нармальна! Чуеце?!»

Ужо зусім сцямнела. Вуліца патанае ў цемрадзі. І мне хочацца як найхутчэй выбрацца адсюль і ўліцца ў агульнае хваляванне натоўпу.

— Дзе будзем начаваць? — прарываецца ў мае думкі Эдзька.

— У Люські, — не задумваючыся адказваю я. — У яе пакойчык у інтэрнаце. Ноч перакантуемся, а далей будзе бачна.

— Тады хадзем.

— А Фёца? — гляджу я на яго неўразумела.

— Знойдзем мы твайго Фёцу. Абяцаю! — буркае незадаволена Эдзька і накіроўваецца ў горад. — Я гэтага Лёшку яшчэ дастану!

Спяшаюся следам.

— Дзе жыве твая Люська? — паварочвае галаву Эдзька.

Тлумачу яму.

Моўчкі прадзіраемся праз цемру. Вуліца бязлюдная. Недзе наперадзе неонавымі распяццямі палае галоўны праспект горада. Заўважаю, як ад яго аддзяляецца легкавушка і рухаецца нам насустрач на вялікай хуткасці. Спыняецца ў некалькіх кроках ад нас і асляпляе фарамі. Цела дранцвее ад жахлівай здагадкі: «Гэта ж Аляксей Міхайлавіч! Ва ўсякім выпадку, гэта яго машына!»

— Нагаварыліся? — даносіцца да мяне праз адчыненую фортку яго голас.— Забірайце свайго сябра.

Аляксей Міхайлавіч вылазіць з машыны і адчыняе багажнік. Яму на дапамогу кідаецца яго калега. Гэта Манах. Я пазнаю яго здалёк. Яны вымаюць нечае безжыццёвае цела з багажніка і цягнуць да тратуарнай дарожкі. Я кідаюся ім насустрач. Гэта Фёца. Твар у яго разбіты, у кровападцёках.

— Што вы зрабілі з ім? — лямантую я як ашалелы. Святло асляпляе, і я марна спрабую затуляць вочы рукамі. — Выключыце гэтыя чортавыя ліхтары! Выключыце, прашу вас!..

Схіляюся над скрываўленым Фёцаю і дакранаюся далонню да яго твара. Ад сябра цягне перагарам. Назіраю, як яго рот расплываецца ў нахабнай вар’яцкай усмешцы, і мяне працінае жахлівая здагадка: «Ён жа п’яны! А кровападцёкі на твары — усяго толькі бяскрыўдны макіяж».

— Га-а-ды! — лямантую я, не адчуваючы моцы свайго голасу. — Як вы мне ўсе надакучылі!

Падымаюся і чую побач істэрычны смяшок Аляксея Міхайлавіча. Злосна зыркаю на яго і пераводжу позірк на брата. У руках яго нож.

— Эдзька, не трэба! Стой! Стой! — крычу яму я, каб спыніць. І ў гэты момант чую глухі стрэл.

Машына з віскам зрываецца з месца, і я бездапаможна гляджу ёй услед.

18

— Стоп! Стоп! Стоп!— крычу я ад безвыходнасці і азіраюся. Вакол ні душы. І тым, хто зараз мог бы дапамагчы мне, не да нас. Яны занятыя сабою, і ніхто не можа ўжо спыніць гэтай крывавай істэрыі, гэтай вялікай несправядлівасці.

— Гэта розыгрыш! — лямантую я. — Погань! Ты спланаваў гэтае зло!

— Гэта не зло. Гэта жыццё. І гульня ў яго працягваецца! — прарываецца да мяне з пустаты голас Аляксея Міхайлавіча.

Эдзька, бездапаможны, ляжыць на брудным асфальце. Я хапаю яго пад рукі і цягну на асветлены астравок вуліцы. На яго шэрым безжыццёвым твары застыў страх.

— Часцей за ўсё мы прамаўляем зло чужымі вуснамі, — даймае мяне Аляксей Міхайлавіч, — не разумеючы, што яно жыве ў нас саміх. Гэта мы яго распаўсюджваем… Не я, а ён кінуўся на мяне з нажом. Што мне заставалася? Я абараняўся.

— Стоп! Стоп! Стоп! — гнеўна вырываю я з горла пакалечаныя крыўдаю і адчаем словы.— Дзе ты, дрэнь паганая?

Гэта не адчай, гэта бяссілле, гэта ілюзія гневу. І я — прывід той асобы, якой мне хацелася б быць. За ўсім гэтым напускным і жаданым нічога, акрамя страху і пачуцця абавязку, няма. Я па-ранейшаму не адчуваю за свае ўчынкі ніякіх згрызотаў сумлення. Каб абудзіць гэтыя пачуцці, мне трэба ўсё яшчэ прыкладваць намаганні. Што замінае мне стаць тым, кім я мару стаць? Мая няшчырасць? Зло, якое я так і не змог перамагчы ў сабе?.. Калі гэта так, то што мне яшчэ трэба зрабіць, праз якія прайсці выпрабаванні, каб пазбавіцца гэтых заганаў?

— Жыць у згодзе са сваім унутраным «Я». І памятаць, што ўсе мы толькі імкнемся стаць лепшымі. Насамрэч мы імі ніколі не робімся. Бо кожны з нас пражывае сваё жыццё. І іншага нам не дадзена…

— Жыць у згодзе са сваім унутраным «Я»?

— Так… Гэта і ёсць тваё сумленне. Твой духоўны скарб. Ён не можа быць іншым, ён такі, якім ты яго стварыў. Гэта да яго ты звяртаешся зараз за дапамогай. Гэта адтуль ты чэрпаеш тое адзінае і правільнае.

— Гэта не сумленне, гэта інтуіцыя…

— Гэта твая сутнасць. Межы паміж дабром і злом настолькі расплыўчатыя, што часам нават самы духоўна падрыхтаваны чалавек пачынае сумнявацца ў правільнасці гэтых паняццяў. І ўсё з-за таго, што чалавек — асоба недасканалая. Што паняцці дабра і зла ў кожнага свае. Тое, што даравальна адным, зусім недаравальна іншым. Любую думку можна як узвысіць, так і наадварот, давесці да абсурду. Трэба жыць і любіць сваё ўнутранае «Я». А любіць можна не ўсё і не ўсіх…

— А здрада?

— З ёю мы нараджаемся. І калі нехта мае да яе схільнасць, яна абавязкова праявіцца. Проста не прыйшоў яшчэ час.

— Нашто ж тады жыць?

— Кожнаму сваё.

— А Бог?

— Бог любіць усіх, а значыць, нікога. Мы самі павінны сябе любіць…

— Лухта!..

19

Гэты свет нават не здагадваецца пра маё існаванне. Хто я такі, каб пра мяне ведалі? Выскачка, які імкнецца рабіць нешта неадпаведнае сваім здольнасцям, не разумеючы, што для гэтага аднаго майго жыцця мала? І ўсё ж я ні аб чым не шкадую. Бо, спасцігаючы нават тую маленькую часцінку існага, я пазнаю сябе. І няважна, што я ўсё яшчэ не змог пазбавіцца тых шматлікіх сваіх недахопаў. Што я хацеў? Яны накопліваліся ўва мне гадамі. І цяпер мне даводзіцца шукаць новыя, непратаптаныя сцяжынкі, якія вернуць мяне да сябе.

І да Люські.

Мы размаўляем з ёю, пэўна, гадзіну ўжо. Я расказваю ёй гісторыю свайго жыцця. Яна слухае, не спыняе.

— Люська, я спрабаваў жыць без цябе, — заўважаю я паміж іншым.

— Ну і?.. — лісліва ўсміхаецца яна. У вочы блакітнымі фарбамі прасочваецца неба.

— Не атрымліваецца…

Адчуваю, як здрадніцкі ўздрыгвае мой голас. Не ад хвалявання, вядома, а ад прасвятлення. Напэўна, людзі заведама нараджаюцца рабамі свайго лёсу. І я не выключэнне з гэтага правіла.

— Я не магу без цябе.

Люська вытрымлівае працяглую паўзу і спагадліва зазірае ў вочы.

— Я без цябе таксама, — ціха прамаўляе яна.

Маўчым. Такое ўражанне, што слоўны запас наш скончыўся і цяпер надзея толькі на тое, што мы прыдумаем нейкія новыя словы, з дапамогаю якіх і зразумеем адзін аднаго.

— Віця, я даўно табе збіралася сказаць… — Люська выдатна разумее, што маўчанне не лепшы сродак зносін у гэты момант, і таму спяшаецца: — Я даўно табе збіралася сказаць... Я цяжарная.

Я не ведаю, як павінны паводзіць сябе ў такіх выпадках мужчыны, і маўчу. Пэўна, дзень гэты цалкам сатканы з нашага маўчання. Мы імкнемся знайсці патрэбныя словы — і не знаходзім іх. А таму змушаны карыстацца моваю жэстаў. Але і яна не заўсёды дапамагае нам.

— Што ты сказала? — перапытваю я.

— Віцюша, ты макака!

Люська цалуе мяне ў шчаку. Цяпло ад дотыку яе вуснаў застаецца напамінам аб нечым страчаным. Яно быццам бы і ёсць, і ў той жа час яго няма. І ніколі не магло быць. Люська сціскае мяне ў абдымках. Яе сукенка збіваецца зморшчынамі. І я імкнуся іх разгладжваць.

— Нейкі ты не такі, — шэпча мне на вуха Люська. — Цябе, Цюша, страшна адпускаць ад сябе. Раздабрэў…

Тлумачыць, як я жыў без яе, чым сілкаваўся, няма жадання.

— Самцы малпаў, — пачынаю я непераканаўча, — суперажываюць цяжарнасць сваёй партнёршы настолькі моцна, што самі ў гэты перыяд набіраюць вагу. У іх нават павялічваецца аб’ём таліі… Вось і ў мяне…

— Цюша, ты нязносны, — спыняе мяне Люська.

— Магчыма, — усміхаюся я. — Але мая нязноснасць ад цябе.

— Ад мяне? — здзіўляецца яна. — Яшчэ да чаго дадумаўся?

— Абгрунтаваць?

Люська неўразумела пазірае на мяне і маўчыць. Відавочна, яна страціла пачуццё гумару.

— Некалі ў нашым мястэчку, — працягваю я, — жыў адзін вельмі выхаваны і адукаваны чалавек. За якую б справу ён не браўся, рабіў ён яе з вялікім захапленнем. Аўтарытэт гэтага чалавека быў настолькі моцным, што людзі імкнуліся быць да яго падобнымі. Яны рабіліся лепшымі. Інакш і быць не магло. Але аднойчы майстра памёр. І жыхары мястэчка зразумелі, што страцілі нешта такое, чаго нельга страчваць. Яны страцілі часцінку саміх сябе. Але затое ўзамен набылі свабоду і незалежнасць ад нечых учынкаў. Толькі ім гэтая свабода не стала ў радасць. Так і для мяне… Калі я пачаў жыць без цябе, мне падалося, што я набыў свабоду, але гэтая свабода была несапраўднаю. Бо свабоднымі мы становімся толькі тады, калі ў нашых сэрцах жыве разуменне, для чаго яна нам патрэбна.

— Сам да гэтага дацяміў? — задаволена пазірае на мяне Люська. — Ці хто падказаў?

— Не сам… Цяпер я ведаю, чаму мы не сталі дарослымі.

— Ну і чаму?..

— Пакуль жывыя нашы бацькі, дагэтуль мы і будзем заставацца дзецьмі.

— Але яны аднойчы памруць.

— На гэты час у нас будуць свае дзеці. І яны для нас таксама будуць дзецьмі. А потым і ў іх з’явяцца дзеці…

— Я хачу, каб гэты ланцужок ніколі не абрываўся.

— Я таксама…

Вуліца бязлюдная. Крочым па ёй моўчкі. Люська хоча пазнаёміць мяне са сваімі бацькамі. Мінулае вяртаецца… І гэта значыць — мы жывём. Бо мінулае, як мне здаецца, і ёсць наша жыццё.

Цеснае перапляценне вулак у аддаленным ад цэнтра квартале. Закуток, асветлены адным ліхтаром. Магутная жалезная агароджа. За ёю двухпавярховы будынак. Ад ліхтара няпэўныя цені. Жалезныя сходы зігзагам спускаюцца ўздоўж фасаднай сцяны. Тлустыя чорныя лініі знікаюць пад бляшанымі каптурамі адліваў. Мне хочацца ўзабрацца на гэтую лесвіцу і зазірнуць у чужую заваконную цішыню.

А яшчэ мне хочацца зазірнуць у сябе, убачыць малпу, каб дараваць яе нікчэмнасць…

2007 г.

Бонза

1

Колькі яго памятаю, заўсёды карцела набіць яму морду. Проста так, без прычыны. Ёсць людзі, якіх ненавідзіш за адно толькі тое, што яны існуюць, што ад іх нікуды не дзецца. Яны, як лёс, — назаўжды. Яны, як цень, — неадступна побач. Не раз лаўлю сябе на вар’яцкай думцы, што нашы цені і ёсць душы незнаёмых нам людзей, без якіх мы маглі б з лёгкасцю абысціся, што цягаем мы гэты цяжар за нейкую прынцыповую правіннасць, і ад гэтага бескарыслівага, непатрэбнага нам клопату, які дадзены небам, як неабходнасць, мы хутка старэем, робімся нядужымі, не такімі, якімі б маглі быць насамрэч. Мы перараджаемся ў палахлівых і пакорлівых да гідлівасці людзей. І ўсё з-за таго, што цягаем за сабою чужыя цені. Будучыня — моцная анестэзія. Але як толькі не стане мяне, не стане нікога іншага. Нашто мне такая будучыня? Я хачу жыць зараз і тут. Людзі, маніякальна адданыя ісціне, якая ў пераважнай большасці адносная, мяне не цікавяць. Бо аб’ектыўнасць для мяне — амаль тое ж, што і безаблічнасць. У Салмана Рушдзі, вядомага пакістанскага пісьменніка і дысідэнта, ёсць выдатнае выказванне: «Калі сонца імперыі закацілася, мы не кінуліся забіваць нашых былых гаспадароў, мы скіравалі сваю зброю адзін супраць аднаго». Нельга не пагадзіцца з пісьменнікам, бо раб сістэмы куды больш небяспечны, чым яе вораг. Ворагу, каб існаваць, патрэбныя новыя супернікі. І калі іх няма, іх неабходна выдумаць.

Чалавек, пра якога я збіраюся вам расказаць, належыць да кагорты тых індывідаў, якія псуюць нам жыццё адною сваёю прысутнасцю. Яны замінаюць нам жыць па-людску. Іх робіцца шмат ужо з першай хвіліны знаёмства. Іх здольнасці і магчымасці, дасведчанасць і багаты вопыт заўжды амаль перабольшаныя. Звычайна яны так і застаюцца на ўзроўні жаданага і адразу ж знікаюць, як толькі размова даходзіць да справы. Іх бяскрыўдныя мары робяцца для тых, каму выпала быць з імі побач, сапраўдным пеклам. Гэта не голыя слоўцы. Усё гэта мне давялося зведаць на сабе. Майго жыцця хапіла б на сотню, а то і некалькі, прыкладаў. Нашы лёсы з ім былі настолькі цесна пераплеценыя, што паасобку пра нас і не раскажаш. Яго непрадказальнасць, яго зменлівасць сяліла ў маіх думках няўпэўненасць і раздрай. Іншы раз мне здавалася, што я перабольшваю, што насамрэч ён не такі, якім я яго для сябе прыдумаў. Але мінаў час, і мае ілюзіі наконт яго станоўчасці развейваліся. Я натыкаўся на ўсё тыя ж іранічнае стаўленне, жорсткасць і эгаізм. Яшчэ ў юнацтве ў маю свядомасць закралася жахлівае перакананне, што яго нельга перамагчы. Ён ніколі не адхіляе чужой моцы, ён асімілюе яе. Аднак я не пераставаў цешыць сябе ілжывымі ўяўленнямі і спадзяваннямі, як пры сустрэчы, калі гэты фацэт працягне мне свае брудныя лапы, каб павітацца, замест таго каб паціснуць іх, з задавальненнем заеду яму ў пысу. Няхай ведае, гад, што я не такі, як ён. Кожны раз я паціраў ад задавальнення рукі, але мае мары, на жаль, так і заставаліся марамі. Бо як толькі даходзіла да канкрэтыкі, я, як заўжды, пасаваў. Нешта пагардлівае і амбіцыйнае заўсёды чыталася ў гэтых вузкіх мангольскіх вачах. Я безнадзейна патанаў у гэтых бяздонных азёрах чужой недасяжнасці без усякай надзеі на выратаванне. Ад яго вачэй веяла небам і вечнасцю. Гэтая загадкавасць стрымлівала мяне, яна была нашмат мацнейшая за маю нянавісць. Ён здзекаваўся з мяне, а я дазваляў яму рабіць гэта. Я спадзяваўся на цуд. У мяне не было іншага выбару. Я імкнуўся як мага хутчэй паціснуць яго шурпатую брудную далонь, адчуваў яе халодную пустату і ўгодліва ўсміхаўся. Паступова гэтая мая ўгодлівасць стала неад’емнай рысай характару. Не пазайздросціш, вядома, — жахлівае відовішча! Мне здавалася, што гэта наша з ім рознасць нараджае тую ўзаемную нянавісць, якую мы нясём праз усё жыццё як данасць. Але, згодна законам фізікі, розныя палюсы павінны прыцягвацца, а не аддаляцца. Мы з ім, калі сказаць вам шчыра, былі не разлі вадою. Гэтае супярэчлівае «сваяцтва» і пераконвало мяне, што мы з ім падобныя, а не наадварот. Я ўздрыгваў ад гэтай жахлівай думкі. Мяне кідала ў жар. Я не хацеў быць падобным на яго. Я ненавідзеў яго і нёс гэтую нянавісць, як пакору. Ён быў, ёсць і будзе маім ворагам. Але, на жаль, мы любім і паважаем сваіх катаў. Такія мы ёсць, і ад гэтага нікуды не падзецца. З цягам часу і я навучыўся жыць са сваёй нянавісцю. «Дзеля чаго?» — пацікавіцеся вы. Дзеля сваёй выгады. Мне хацелася жыць, а не выжываць. Але аб гэтым і шмат аб чым іншым па парадку.

Бывала, што мы з ім разыходзіліся на некалькі год. Спярша я ўздыхаў з палёгкаю, але не далей як праз тыдзень, а то і яшчэ раней, я пачынаў сумаваць па ім. Мне не хапала яго адмоўнасці. Я настырна шукаў з ім сустрэч і адначасова аддаляў іх. Так не бывае, не паверыце вы. Бывае, яшчэ як бывае. Пра гэты мой страх можна расказваць вам гадзінамі. Відавочна, ён нараджаўся ад недаверу, які мы адчувалі адзін да аднаго пад час нашых непрацяглых сустрэч, адну з якіх я і хачу прыгадаць вам у якасці прыкладу. Сталася так, што жыццё развяло нас на шмат год. Таму, калі давялося зноў сустрэцца, я не хаваў свайго задавальнення.

— Мне здаецца, што ты змяніўся, — віхляў я лісліва вакол яго хвосцікам. — Памужнеў. Дай хоць зірнуць на цябе.

Ён незадаволена скрывіўся.

— Што я — дзяўчына, каб на мяне глядзець? — буркнуў ён і дэманстратыўна пацягнуўся да кішэні за сотавікам.

— Ды не, не дзяўчына... Проста мы вельмі даўно не бачыліся, — патлумачыў я.

— Што ж, паглядзі! — скептычна ўсміхнуўся ён і дадаў: — Пакуль я буду па тэлефоне размаўляць.

Ад яго абыякавасці мяне кінула ў жар. Захацелася праваліцца скрозь зямлю. Я стаяў, перамінаючыся з нагі на нагу, і ад сораму і крыўды не ведаў куды падзець вачэй. У гэтую хвіліну я ненавідзеў яго яшчэ мацней. «Сволач! — лаяўся я ў думках. — Якая ж ты ўсё-такі сволач!» Я губляўся ў няведанні, я шукаў шляхі адыходу, больш-менш прыстойнага выйсця з таго становішча, у якое загнаў сябе сам. І не знаходзіў іх. Здавалася б, што мог знайсці ў гэтых яго словах я крыўднага і абразлівага? А я задыхаўся ад крыўды. Уласцівасцю майго характару было прымаць блізка да сэрца тое, чаго браць увогуле было не варта.

Я дачакаўся калі ён натоліць сваё самалюбства пустой балбатнёй і, наўмысна паказваючы яму сваю абыякавасць, павольна рушыў да аўтобуснага прыпынку. Ён не спыніў мяне. «Сволач!» — енчыла маё ўражанае самалюбства. Інстынктыўна, патыліцай я адчуваў на сябе яго пагардлівы пранізлівы позірк. Мне хацелася азірнуцца. Але мо ўпершыню ў жыцці ў мяне хапіла і вытрымкі, і мужнасці не паддацца гэтаму спакусліваму свайму жаданню. Гэта была мая маленькая перамога над ім, першая і, магчыма, не вельмі ўдалая. І ўсё ж гэта была перамога. Хаця, хто ведае, у чым тая ісціна. Верагодней за ўсё, гэта быў мой першы крок да дэградацыі. Але на той момант аб гэтым я яшчэ не задумваўся. Я святкаваў сваю перамогу. Разуменне, што гэта эгаізм, паселіцца ў маёй свядомасці значна пазней, калі я паспрабую дакапацца да глыбінь свайго сапраўднага «Я». А на той момант мне здавалася, што мой учынак варты пераймання. Перакананне, што нашы адносіны не маюць будучыні пасля ўсяго таго, што адбылося, перапаўняла мяне радасцю. «Цяпер я назаўсёды вызваліўся ад яго», — пераконваў я сябе, едучы дахаты ў перапоўненым тралейбусе. Аднак я, як заўжды, памыляўся. Нельга пазбавіцца свайго імя, нельга пазбавіцца свайго ценю. Хто з нас не памятае, што сталася з Пэтэрам Шлемілем, героем вядомай казкі Адэльберта Шамісо, пасля таго, як ён прадаў свой цень Д’яблу. Нішто не замяніла яму зніклы цень: ні багацце, ні шчодраць, ні сумленнасць. Без яго Пэтэра так ніхто і не ўспрыняў за сапраўднага чалавека. У краіне сляпых відушчыя павінны заўсёды быць ізгоямі. Цень — гэта наша душа. А душы, як вядома, прагнуць прысутнасці святла, а не яго адсутнасці. Нешта падобнае здарылася і са мной. Чалавека ў чалавеку захоўвае адзінота. Неўзабаве і я адчуў, што раблюся іншым, не тым, якім быў усе папярэднія гады. Але досыць пустых разважанняў. Я зусім адхіліўся ад тэмы. Наспеў час расказаць вам больш падрабязна гісторыю маіх расчараванняў. Як мне здаецца, расказаць мне вам ёсць пра што.

2

У іх кватэры заўсёды пахла крадзеным. Гэта былі своеасаблівыя пахі. Яны мне нагадвалі нечым пахі нашага гарадскога універмага, усяго пакрыху: галантарэі і парфуму, абутку і адзення, посуду і мыдліку. Калідор быў заўсёды загрувашчаны. На падлозе валяліся нейкія пакункі і скруткі. Хапала гэтага дабра і ў астатніх пакоях.

Пераехалі яны ў наш горад з поўначы краіны, нібыта з Віцебскай вобласці. Як выявілася пазней, з-пад Пскова. Мяне на той час такія геаграфічныя падрабязнасці ў біяграфіі гэтай сям’і не цікавілі, для мяне — хоць з Афрыкі. Для маіх бацькоў гэты факт быў чамусьці немалаважным. Яны не праміналі магчымасці, каб не падкрэсліць, што нашы суседзі кацапы. У залежнасці ад настрою іх яшчэ называлі ўсходнікамі. Я ніколі не заглыбляўся ў сэнс гэтых незнаёмых мне слоў, я быў яшчэ зусім зялёным, каб разбірацца ў словаблуддзі дарослых. Аднак нейкую ўнутраную насцярожанасць, нейкі невытлумачальны дыскамфорт гэтыя словы, напэўна, неслі ў сабе. З цягам часу і я стаў называць яго кацапам. Жылі мы тады ў адным з прамысловых раёнаў, на самай ускраіне горада, у невялічкай двухпакаёвай хрушчобе. Бацькоў маіх такія жыццёвыя ўмовы задавальнялі цалкам: асобная кухня, прыбіральня, два прахадныя пакоі. У дзяцінстве мне заўсёды хацелася мець браціка, але мары мае так і заставаліся марамі. Мая маці пасля майго нараджэння дзяцей мець не магла. Нешта ў яе незаладзілася пры родах. Нарадзіўся я на свет раней тэрміну, у пакутах, з-за чаго, пэўна, маці і памерла заўчасна. Яе няшчырасць і нелюбоў да мяне, якіх яна ніколі не хавала, я таксама звязваў з гэтым. Паступова я звыкнуўся і не трымаў на яе крыўды. Відавочна, лічыў я, і ў сям’і павінны быць таксама свае казлы адпушчэння. Мяне вінавацілі ва ўсіх мажлівых і немажлівых грахах і інакш, як дзяўчынкай, не называлі. «О, у нашай прыгажуні рэжуцца зубкі!» — здзіўлялася мама. «Паглядзіце, наша краля хадзіць навучылася!» — усміхаўся цынічна бацька. З цягам часу, калі падрос і пачаў разумець сапраўдны сэнс гэтых зняважлівых слоў, я пачаў не тоячыся выказваць свае крыўды. Мяне абвінавачвалі ў адсутнасці пачуцця гумару. Так упершыню да мяне прыйшло ўсведамленне, што, акрамя радасці, ёсць і пакуты.

— Лес няроўны, людзі таксама, — неаднойчы суцяшала мяне нябожчыца бабуля, шчыльна прыціскаючы да сябе. Яна была адзіным маім заступнікам і адвакатам. На жаль, век яе быў нядоўгі. Пасля яе смерці я застаўся сам-насам з гэтым няпэўным і несправядлівым светам. Ва ўсякім разе, так мне тады здавалася. Адналеткаў маіх у двары можна было пералічыць па пальцах. Таму гуляць мне даводзілася пераважна аднаму. А гэта ў маім разуменні было раўнаважным пакаранню адзінотай. Вас ніколі не каралі адзінотай? Жахлівая рэч! Зведаў на сабе неаднойчы. За любую правіннасць мяне зачынялі аднаго ў пакоі на невызначаны тэрмін і ставілі на калені на гарох. Больш чым паўгадзіны я пратрымацца не мог. Потым пачынаў енчыць і калаціць кулакамі ў дзверы. Адмыкала іх звычайна мама. Я з крыкам кідаўся да яе ў абдымкі, зашываўся ў прыпол і даваў волю слязам. Яна прыціскала мяне да сябе і патрабавала нейкіх абяццанняў. Я абяцаў, вядома, але праз нейкі час усё паўтаралася. Мне як паветра не хапала сяброў. Напэўна, адзінокім сябе я пачуваў тады ўжо, хоць дакладна і не ведаў, што гэта за пачуццё такое — адзінота. І тут ён — як снег на галаву. Я настолькі абрадаваўся яго паяўленню, што прыпёрся да іх на кватэру ў той жа дзень, калі яны пераехалі. Тым больш што ісці не трэба было далёка. Пасяліліся ўсходнікі ў кватэры насупраць. Планы мае былі на той час, скажам шчыра, напалеонаўскія. «Вось з кім я цяпер буду сябраваць!» — вырашыў я. Прызнаюся, дзеля гэтага сяброўства я тады шмат чым быў здольны ахвяраваць.

У першы клас нас прывялі ў адну школу, болей таго, пасадзілі за адну парту. Ад шчасця я лётаў у нябёсах. Я навязваў яму сябе як толькі мог. Я хацеў яму спадабацца. Але сяброўства наша чамусьці не задавалася з самага пачатку. Бонза не ўспрыняў маіх намаганняў, ацаніў па-свойму мае здольнасці. Хто даў яму такую мянушку, ніхто ў класе дакладна не ведаў. Сярод шматлікіх версій самай верагоднай была, што быццам бы яго бацька па нацыянальнасці мангол. Нешта неславянскае ў яго знешнасці, безумоўна, прысутнічала, таму ўсе пагадзіліся з гэтым. Пра нейкія іншыя варыянты можна гаварыць толькі зараз, калі мінула шмат часу. Нам жа тады было не да падрабязнасцей. Бонза, ды й Бонза! Вучыўся ён кепска, і з паводзінамі ў яго былі праблемы. Асабліва ён не ладзіў з граматыкай. І чытаць ён умеў кепска. Але гэта, па ўсім відаць, турбавала яго мала. Свае недахопы інтэлектуальныя ён кампенсаваў выдатнымі фізічнымі здольнасцямі. Нашмат пазней мы даведаемся, што і са здароўем у яго былі нелады. Нічога пэўнага пра ўсходнікаў ніхто з нас тады не ведаў. Для нас гэта была закрытая тэма. Хадзілі чуткі, што нібыта яго бацька былы зэк, што адбываў ён свой тэрмін за зладзейства. Але чуткі так заставаліся чуткамі, неразгаданай тайнай. Адно, у чым мы былі больш-менш перакананыя, гэта тое, што яго бацькі займаюцца фарцоўкай, перакупляюць і перапрадаюць набытае. Займацца такімі справамі было на той час і небяспечна, і амаральна. Аднак і гэтыя скупыя і недакладныя звесткі, якімі я дзялюся з вамі цяпер, даходзілі да нас праз трэція рукі, таму ім таксама не трэба асабліва давяраць. Мая мама была не зусім задаволеная маім жаданнем пасябраваць з гэтым нелюдзем, як яна яго называла часта, і неаднойчы папярэджвала мяне:

— Не путайся ты з ім, да дабра гэта не давядзе. Нічога карыснага ён табе даць не зможа. Вы розныя…

Я згодна матляў галавой, каб не хваляваць яе, а сам употай працягваў шукаць з ім сустрэч. Скуль мне было ведаць тады сапраўдныя прычыны гэтай маёй прывязанасці да яго. Магчыма, з-за маіх няўдалых спроб пасябраваць з ім да мяне і прыляпілася тая мянушка — Гомік. Я крыўдзіўся і злаваўся на ўвесь свет. Але, каб заткнуць рот гэтым дурням, трэба было мець неабходныя фізічныя здольнасці. Іх у мяне не было. Мяне па-ранейшаму называлі дзяўчынкай.

Бонза мяне люта ненавідзеў і ігнараваў пры любой магчымасці. У дзяцінстве нас цікавяць не інтэлектуальныя здольнасці, а фізічныя. Мы чэрпаем вопыт не з кніжак, а з асабістых прыкладаў, з сапраўднага жыцця. Нічым пахваліцца ў гэтым плане я ні перад кім не мог. Я быў фізічна адсталым, і мне пры жаданні магла начысціць морду любая дзяўчына ў класе. Хто ж стане сябраваць з такім дыстрофікам? У яго атрымлівалася ўсё наадварот, ён меў неаспрэчны аўтарытэт у школе. Яго абыходзілі бокам нават нашмат старэйшыя хлопцы. Верагодна, гэтая фізічная моц у ім і вабіла мяне.

— Баяцца — значыць паважаюць, — паджучваў мяне і бацька. — Бяры прыклад, а то так і вырасцеш размазнёй.

Цярплівы ганарыцца сваёй цярплівасцю. Акрамя гэтага, мне, відавочна, не было чым ганарыцца.

Неяк аднойчы мне давялося заспець Бонзу за не зусім звыклым заняткам. Я прапусціў у той дзень урокі і забег да яго за раскладам. Звычайна на мой званок дзверы мне адчыняў нехта з дарослых, пераважна гэта была яго маці. Яна баязліва высоўвала галаву з паўадчыненых дзвярэй і некалькі хвілін пільна вывучала мяне позіркам. Здавалася, што яна не пазнае мяне. І тады я імкнуўся нагадаць ёй:

— Гэта я, Алег, — тыцкаў я сябе пальцам у грудзі і паказваў вачыма на дзверы нашай кватэры. Твар жанчыны расплываўся ў бязгучнай усмешцы:

— Ваўлерык! — картавіла яна, звяртаючыся некуды ўглыб памяшкання.

Я не разумеў гэтай яе ўсмешкі і збянтэжана перамінаўся з нагі на нагу, чакаючы, пакуль у праёме дзвярэй не з’явіцца белабрысая галава Бонзы.

— Ваўлерык! — гукала настойліва жанчына некуды ў цемру. — Да цябе прыйшлі.

Праз няпэўны час з-за пакункаў выплывала размытая атлетычная постаць Бонзы. Ён заўсёды быў нечым незадаволены. Мне здавалася, што гэтая ягоная незадаволенасць павялічваецца ўдвая, калі ён бачыць мяне.

— Што трэба? — коратка пытаўся ён, ніколі не гледзячы ў вочы. Выходзіў на лесвічную пляцоўку і шчыльна зачыняў за сабою дзверы.

Усе размовы нашы адбываліся на лесвічнай пляцоўцы. У кватэру мяне звычайна не пускалі. Ад хвалявання я забываў пра мэты свайго візіту і мармытаў нешта неўразумелае. Верагодна, я апраўдваўся перад ім. Я нёс розную бязглуздзіцу. Яго твар пакрываўся густой чырванню. Гэта азначала, што ён злуецца. Нашы размовы абмяжоўваліся некалькімі канкрэтнымі пытаннямі з яго боку і маім хвілінным неўразумелым мыканнем. Я сыходзіў пераважна пакрыўджанным, бо ў свой адрас заўсёды чуў адну толькі абразу. Я цярпеў, але гэта не значыць, што я быў з гэтым згодны. Пасля такога візіту я пераконваў сабе, што нага мая больш не ступіць на гэты парог. Але мінаў час, і я забываў на свае крыўды і абяцанні. Мяне цягнула да яго зноў, як магнітам. Болей таго, чым больш жорстка ён са мною абыходзіўся, тым хутчэй я забываўся на ўсё.

На гэты раз я таксама па звычцы пазваніў у дзверы. Счакаў хвіліну і пазваніў яшчэ раз. Дзіўна, але на мой званок ніхто не адазваўся. Я счакаў і лёгенька штурхнуў плячом дзверы. Яны адчыніліся. Пастаяў некалькі хвілін ў нерашучасці, потым пераступіў парог. У калідоры валадарыў паўзмрок. Шчыліны з паўадчыненых дзвярэй на кухню сеялі светлавы пыл. У суседнім пакоі гарланіў магнітафон. З кухні смярдзела спаленым салам. Я стаяў у нерашучасці, прывыкаючы да цемры. Колькі хвілін мінула з таго моманту, як я пераступіў парог, не памятаю. Калі ад напругі пачалі зацякаць ногі, варухнуўся і пачаў асцярожна прасоўвацца між пакункаў да святла. Праз хвіліну дасягнуў паўадчыненых дзвярэй, але адчыніць іх цалкам не адважыўся. Тое, што я ўбачыў, спыніла і напалохала мяне. Пасярод пакоя ля вялікай эмаліраванай місы, напоўненай па самыя берагі гарачай вадой, на каленях стаяў Бонза. Побач з ім на зэдліку сядзеў сярэдніх гадоў мужчына, яго ногі былі спушчаныя ў місу. Бонза намыльваў іх і расціраў пену па лытках. Я маўкліва сачыў за спрытнымі рухамі яго рук і баяўся паварушыцца. Я рабіўся нявольным саўдзельнікам гэтага нязвыклага для мяне дзейства. Праз хвіліну, калі маё здранцвенне мінула, я памкнуўся незаўважана пакінуць памяшканне. Мая нязграбнасць прыцягнула ўвагу мужчыны.

— Малец, ты нешта хацеў? — прыўстаў ён з зэдліка. Бонза таксама азірнуўся. Нашы погляды перасякліся. Нянавісць і злосць мільганулі ў яго зрэнках. Было заўважна, што яму няёмка і што ён не жадае дзяліцца са мной сваім прыніжэннем.

— Пакорлівае цялатка ад дзвюх матак харчуецца, — хаўрусна падміргнуў мне мужчына. — Ну, чаго ты, чаго?.. Праходзь! — зарагатаў ён і зіркнуў на Бонзу. Мне падалося, што мужчына на падпітку.

— Што трэба? — вылупіўся на мяне Бонза, скарыстаўшыся паўзай. — Чаго прывалокся?

Ён падхапіўся з каленяў і рушыў да мяне. Мне падалося, што яшчэ імгненне — і ён заедзе мне ў морду. Я падаўся да выхаду, але зачапіўся нагой за пакунак і расцягнуўся на падлозе. Мяне засыпала нейкімі рэчамі. Я разгроб іх рукамі, падхапіўся і кінуўся да дзвярэй. Я чуў за плячыма яго паспешлівыя крокі, але не азірнуўся.

На наступны дзень Бонза не з’явіўся на заняткі. Я захваляваўся. Мне падалося, што прычынай таму мог быць учарашні выпадак. Вечарам ён наведаў мяне сам. Пастукаўся ў дзверы і, калі я адчыніў яму, прапанаваў пагуляць. Я прыняў яго прапанову з радасцю. Ён жа зацягнуў мяне ў нейкі кут, за шчытавую, напэўна, каб нас менш хто бачыў.

— Ты нічога не бачыў, зразумеў? — ядавіта прахрыпеў ён, прыціскаючы мяне да сцяны.

Я моўчкі кіўнуў галавой, не разумеючы, чаго ён ад мяне патрабуе. Ён страсянуў мяне за грудкі і паваліў на зямлю.

— Ты нічога не бачыў, прыдурак!

Я заплакаў ад крыўды.

— Вякнеш каму-небудзь — заб’ю.

3

Праз год гэтая гісторыя мела свой працяг. Ніякіх станоўчых зрухаў у нашых адносінах за гэты час не адбылося. Панавалі ўсё тыя ж нявызначанасць і раздрай. Бонза не падпускаў мяне да сябе і блізка. А калі здаралася непрадказальнае, калі ён нечакана, у разрэз са сваімі амбіцыямі, ішоў на кантакт са мной, я радаваўся, нібы немаўля. Мне здавалася, што я дамогся свайго. Не разумею, нашто мне гэта ўсё было патрэбна? У яго цяпер была толькі адна мэта — зняважыць мяне. І я не мог не заўважаць гэтага. Ён выкарыстоўваў любую магчымасць, каб агаліць маю слабіну і падкрэсліць маю нікчэмнасць. Ён пасварыў мяне з усім светам. Ад мяне адвярнуліся ўсе: сябры, аднакласнікі, настаўнікі. Інакш як Гомікам мяне ніхто ў класе цяпер не называў. З яго «лёгкай» рукі я застаўся сам-насам са сваімі праблемамі. Маё сяброўства з Толікам, такім жа, як і я, шызікам, якога ігнаравалі нават настаўнікі, браць да ўліку было б смешна. Кантаваліся мы з ім ад безвыходнасці. Усе гэта разумелі і пры магчымасці не праміналі ўпікнуць. Не мог не разумець бессэнсоўнасць нашых зносін і я, але выбару ў мяне не было. Мае памылкі вярталіся да мяне ў якасці выніку. У класе нас цяпер называлі Ботамі. Я, па мерках аднакласнікаў, быў левым, ён — правым. Два боты — пара. Ён з валетамі ў галаве, і я таксама. Вольны час мы цяпер бавілі разам. Выяўляць сваю слабіну перад класам я не жадаў і, каб даказаць, што я на нешта яшчэ здатны, я паставіў сабе за мэту выбіцца ў выдатнікі. Сваю кемлівасць, свае здольнасці, вольны час я скіраваў цяпер на заняткі вучобай. Ужо праз год я дамогся свайго. Я стаў лепшым вучнем у школе. Але гэта не дадало мне аўтарытэту. Наадварот, мяне цяпер неўзлюбілі яшчэ больш. Цяпер з мяне насміхаліся нават бацькі:

— О, у нашага «прыгажуні» прарэзаўся творчы патэнцыял! — скептычна крыўлялася мама, гартаючы мой дзённік. — Вучыся, дзетка, вучыся, вучоным станеш.

— Ага, а дурнем памрэш, — не забываў упікнуць бацька. Яго твар расплываўся ў бязгучнай цынічнай усмешцы. — У яго ж мазгоў бракуе. Замест іх у яго галаве нітка. Абрэж — і вушы адваляцца.

— І за што вы мяне не любіце? — крыўдзіўся я і змываўся з вачэй. Зачыняўся на нявызначаны час у прыбіральні і даваў волю слязам. Наўздагон чулася: «Балван, жартаў і тых не разумееш…»

Пасля такіх «жартаў» аднойчы мне і перахацелася быць выдатнікам.

Пагоршыліся і без таго кепскія адносіны з Бонзам. Ён яшчэ мацней узненавідзеў мяне. Але цяпер яго ненавідзеў і я. Праўда, мая нянавісць яшчэ толькі зараджалася, і я саромеўся гэтага пачуцця. Ён жа, наадварот, выстаўляў сваю агіду напаказ. Ён быў катэгарычным і паслядоўным. Я — непрадказальным і сентыментальным.

— І ў каго ты такі ўдаўся, сынок? — не пераставаў здзіўляцца ў запале бацька. — Нельга ж быць такім флюгерам — куды вецер падзьме.

У думках я быў згодны з ім, а на справе нічога зрабіць з сабой не мог.

Аднойчы, на вялікім перапынку, праз Толіка Бонза выклікаў мяне на калідор. Я дапіваў чай у школьным буфеце. Майму здзіўленню не было межаў. «Што яму трэба?» — губляўся я ў здагадках. Эмоцыі перапаўнялі мяне. Я няспешна плёўся праз залу, наўмысна расцягваючы задавальненне. «Няхай чакае», — злараднічаў я.

Бонза чакаў мяне ля выхаду. Ён быў нецярплівым і ўзбуджанным. Такім я яго яшчэ ніколі не бачыў. Яго пераляканы выгляд не столькі здзівіў мяне, колькі насцярожыў. Як толькі я паявіўся, ён адразу ж схапіў мяне за руку і пацягнуў на вуліцу.

— Што здарылася? — заўпарціўся я.

Ён не адказаў і яшчэ мацней сціснуў маю руку. Мы прадзіраліся ўглыб двара, праз гушчары і завалы. Ён валок мяне ў бязлюднае недагледжанае месца. Закрадвалася падазрэнне, што нідзе больш, акрамя як у гэтых карчах, размаўляць ён са мною не здольны. Ва ўсякім разе, такое з намі здаралася не аднойчы ўжо. Я здагадваўся, што робіць ён тое наўмысна, напэўна, не хоча, каб нас бачылі разам. Відаць, яму было сорамна за мяне. «За што?» — не мог зразумець я. На гэтае пытанне я не здольны адказаць і зараз, калі мінула шмат часу. Магчыма, такім чынам ён прывучаў мяне да адзіноты.

Я ледзь паспяваў за ім. Я быў падобным да пакорлівага сабачаня на матузку, якому заўсёды ў радасць падацца за сваім гаспадаром, куды ён павядзе. Я ўсё яшчэ жыў спадзяваннямі.

Праз некаторы час мы дабраліся да старой бязверхай ліпы. Гэта і было, па ўсім відаць, тое месца, куды ён мяне валок. Ён мітусліва агледзеўся, нібыта правяраючы, сочаць за намі ці не, і, упэўніўшыся, што вакол нікога няма, схапіў мяне за грудкі. Я зрабіў перасцярожлівы крок назад. Ён рвануў мяне на сябе і прыціснуў да цаглянай агароджы. Кашуля вылезла з джынсаў, і голае цела кранулася халоднай атынкоўкі. Я выплюнуў кроў, магчыма, задыхаўшыся, прыкусіў сабе язык, і паспрабаваў вызваліцца. Я чуў яго цяжкае дыханне ля свайго вуха, і мне рабілася страшна. «Што яму трэба? Чаго ён хоча?» — губляўся я ў жахлівых здагадках, прыслухоўваючыся, як узбуджана тахкае побач з маім яго сэрца. Ён зазіраў мне ў вочы і маўчаў. Гэта быў погляд драпежніка, маладога ваўка, які толькі яшчэ вучыцца распраўляцца са сваёй ахвярай. Ва ўсякім разе, так мне тады здавалася. Гэты позірк будзе яшчэ доўга пераследаваць мяне, але вызначыць яго сапраўдную прыроду я так ніколі і не здолею.

— Ведаеш, хто быў той чалавек? — разрадзіўся ён нечакана гнеўным шэптам.

Я неўразумела паціснуў плячыма. Я і насамрэч не разумеў яго.

— Не прыкідвайся валенкам, — страсянуў ён мяне. Адарваў ад атынкоўкі і з усёй моцы прыціснуў зноў.

— Я не разумею цябе, — выціснуў я заікаючыся. Атрымалася зусім непераканаўча. Верагодна, з-за гэтай баязлівасці, якую я не спрабаваў ніколі хаваць ні ад каго, ён і ненавідзеў мяне.

— Памятаеш, тады, на кухні, — удакладніў Бонза. Я кіўнуў галавой. — Гэта быў мой айчым…

У паветры павісла цішыня.

— Айчым? — выціснуў я здзіўлена.

— Так.

— А бацька?.. — ледзь вымавіў я.

— У мяне няма бацькі, — злосна шыкнуў ён. — Памёр…

— А я думаў…

— Што ты мог думаць? Што?.. Думаў ён… Хіба такія, як ты, здольныя думаць? — з’едліва ўсміхнуўся ён. — Ніколі, чуеш мяне, ніколі, такія, як ты!.. — узмацніў ён да непазнавальнасці голас, звяртаючыся некуды ў пустку школьнага дворыка.

Рэха вярнула яго словы. Я збянтэжана зазіраў яму ў вочы і чакаў працягу яго думкі. Ён маўчаў.

— Што — такія, як я?.. Што?.. — закрычаў я ў запале дрыжачым ад хвалявання голасам.

— Ніколі і нікому, чуеш мяне, нікому, не буду мыць ногі! Зразумеў? Няхай яны мне іх цяпер мыюць.

І тут яго прарвала. Ён пачаў расказваць пра сябе ўсё: і чаму ім давялося пераехаць у наш горад, і чаму айчым здзекуецца з іх, бо маці выйшла за яго замуж, не кахаючы яго, і шмат пра што іншае. Я ўважліва слухаў і баяўся паварухнуцца. Мне здавалася, што расказвае ён усё гэта не мне, а самому сабе. Ва ўсякім разе, узнікала такое ўражанне, што ён апраўдваецца перад сабой.

— Вось і ўсё, — нечакана скончыў ён свой аповед.

Зноў павісла маўчанне.

— Навошта вы патакаеце яму? — выціснуў я непераканаўча, абы не маўчаць.

Ён уздрыгнуў і злосна зіркнуў на мяне.

— Што ты разумееш у гэтым, дурань? — ён адпусціў мяне.

— Пайшоў прэч, неданосак! — нечакана сказаў ён і рушыў да школы.

Мне падалося, што сказаў ён гэта праз слёзы. Я памыляўся. Ніякіх слёз не магло быць. Ён развучыўся плакаць, калі быў яшчэ немаўлём.

Я так і застаўся стаяць ля той старой бязверхай ліпы. Гэтае месца я буду наведваць потым яшчэ неаднойчы. Цягнуць мяне сюды будзе нездарма. Менавіта тут упершыню я спазнаў сваё раздваенне. На хвілінку мне падалося, што я — гэта Бонза, што Бонза — гэта я.

4

Маўчуноў мы не любім за іх штучную немату і скрытнасць. Нам здаецца, што яны ўвесь час нечага нам недагаворваюць. А што можа быць горш за людскую недагаворанасць? Не бяруся пераконваць вас, так гэта ці не, але адной з прычын, з-за чаго я ўзненавідзеў Бонзу, было яго ўменне пладзіць вакол сябе розныя чуткі. З цягам часу я зразумею, што пераважнай большасці з нас проста няма чаго сказаць адно аднаму, што мэты нашых зносін — спробы выведаць гэтую чужую недагаворанасць. Нам хочацца падпарадкоўваць і падладжваць людзей пад сябе, а для гэтага мы павінны знаць пра іх усё. Магчыма, з гэтай прычыны Бонза і баяўся калі-небудзь прагаварыцца. Ды і я таксама. Мы хавалі адзін ад аднаго тое, чаго схаваць было нельга. Нашы тайны былі напісаныя на нашых тварах. І тыя скупыя, рэдкія словы, якімі мы абмаўляліся з ім іншы раз, не неслі ніякай патрэбнай інфармацыі. Недаказанае хавалася ў доўгіх паўзах. Мы чыталі яго па чырвані на нашых тварах. Нягледзячы, што вучыліся мы ў адным класе, сядзелі за адной партай і жылі ў адным доме, адзін аднаго мы амаль што не ведалі. Мы былі знаёмымі незнаёмцамі. Мне здавалася, што мы выдумалі адзін аднаго, як антыподаў, як поўную супрацьлегласць. Менавіта з гэтай прычыны, з-за адсутнасці некаторых якасцей характару я і хацеў быць падобным да яго. Без іх, як мне здавалася, маё жыццё склалася б зусім па-іншаму. Мы дзялілі з ім усё: лесвічную пляцоўку, дворык ля нашага дома, школьную парту, вуліцу, горад, сяброў. Ён заўсёды забіраў сабе самы смачны і самы вялікі кавалак. Прыкмета сілы — атрымліваць перамогу. Думкі людзей, якія імкнуцца заваяваць свет, не павінны быць занятыя талеркай баршчу. Скуль мне, зялёнаму, было ведаць, што, калі доўга маўчаць, маўчанне пачынае расці ўшыркі, як пухліна, што недагаворанасць разбурае нас знутры, робіць адзінокімі, нараджае нянавісць да ўсяго і да ўсіх. Хаця не бывае аднаго пункту гледжання, як не бывае і адназначнага адказу. На пытанне, што ёсць для чалавека абсалютнае шчасце, Рабэр Касэры, прыяцель Альбера Камю, не задумваючыся адказаў: «Жыць у адзіноце».

Яна з’явілася ў нашым дзевятым «В» з мэтай разбурыць тое апошняе, што ўва мне яшчэ заставалася, — штучны, бутафорскі свет, які я ствараў сабе на працягу ўсіх апошніх гадоў. Адбылося гэта ў сярэдзіне навучальнага года, адразу ж пасля зімовых канікулаў. Яна ўвайшла ў клас, павольна праплыла між партаў, нібы для яе гэта было ўсё звыкла і будзённа, і, не спытаўшыся дазволу, села са мной за адну парту, на яго месцы. Яно, як заўсёды, было незанятым. Ён меў паганую звычку прыходзіць на заняткі перад самым іх пачаткам. Дзе і з кім ён дасюль швэндаўся, ніхто з нас не ведаў. Я зірнуў здзіўлена на дзяўчыну і памкнуўся папярэдзіць яе, што гэтае месца занятае, але чамусьці стрымаўся.

— Як цябе зваць? — нечакана звярнулася да мяне тая і добразычліва ўсміхнулася.

Я разгубіўся і памарудзіў з адказам. Яе смеласць і рашучасць выбіла мяне з каляі.

— Алег, — апамятаўшыся, заспяшаўся я і працягнуў ёй чамусьці сваю руку. Яна засумнявалася спачатку, але потым узяла яе. Патрымала некалькі хвілін і адпусціла. Мяне шыбанула токам.

— А мяне Таня, — адказала яна весела. — Я буду цяпер вучыцца ў вашым класе.

Я моўчкі кіўнуў галавой, а сам падумаў: «Файна! Цяпер я буду сядзець з дзяўчынкай».

У гэтую хвіліну ў клас увайшоў ён — напышлівы і самаўпэўнены. «Ха-ха-ха!.. Палучай, Бонза! Так табе і трэба! — парадаваўся я ў думках. — Будзеш цяпер ведаць, як спазняцца!» Ён зірнуў незадаволена на мяне і, не абмовіўшыся ні словам, пакорліва накіраваўся да першай парты, якая заўсёды была незанятай, бо каму была ахвота сядзець вочы ў вочы з настаўнікамі? Гэты дзень так і мог бы застацца звычайным, падобным на мноства іншых у маім жыцці, каб не тое цяпло ад яе далоні. Яно засталося на маіх пальцах і не хацела выветрывацца. Яно грэла мяне і нагадвала аб ёй на працягу ўсяго дня.

Назаўтра ён прышоў у школу адным з першых, нашмат раней за мяне, і заняў маё месца. Крыўдна мне стала не з-за гэтага, да яго выхадак я быў падрыхтаваны, крыўдна мне стала з-за Танькі, якая пры жаданні, назло яму, магла б перасесці да мяне за першую парту. Як-ніяк, я на яе падтрымку разлічваў. Не ведаю, з якога такога пераляку нарадзілася тое перакананне? Магчыма, мне проста гэтага вельмі хацелася. Яна ж таго не зрабіла, ды і зрабіць не магла. Ад безвыходнасці я ледзь не заплакаў.

Спрачацца з ім не мела сэнсу. І ўсё ж, каб захаваць твар перад класам і Танькай, я адважыўся, падышоў і папярэдзіў, што цярпець яго нахабства больш не буду. Ён лена адарваў позірк ад падручніка, верагодна, што гэта быў не падручнік, а чарговы дэтэктыў, якіх ён чытаў мноства, і неўразумела паглядзеў на мяне.

— Гэта маё месца, — нагадаў я яму настырна. «Ну чаго ты марудзіш? Заедзь яму ў морду, — падбухторваў я сябе. — Давай!..» Мой зняважаны ўнутраны голас, як заўсёды, хлусіў мне. Каб заехаць яму ў пысу, трэба было б нарадзіцца ім.

— Усё роўна сядзець ты тут не будзеш, — упарта паўтарыў я.

Ён не варухнуўся

— Дзе ж я, па-твойму, буду сядзець? — скептычна ўсміхнуўся ён.

— Дзе хочаш, там і сядзі. Мяне гэта мала турбуе. Гэта маё месца, — сказаў я і скоса паглядзеў на Таню, магчыма, я ўсё яшчэ шукаў яе падтрымкі.

На што я разлічваў, дзівак? Дзяўчына зрабіла абыякавы выгляд, даючы зразумець: «Разбірайцеся самі. Гэта не мая справа».

— Ты перакананы, што гэта тваё месца? — перапытаў ён.

— Перакананы, — адказаў я.

— І гэта сцвярджаеш ты, гомік і размазня?.. Людзі, паглядзіце на гэтага дурня, — звярнуўся ён цынічна да класа. — Скажы дзякуй мне, што я цярпеў цябе дасюль. Хто з табой такім сядзе? Яна? Ты хочаш з ім сядзець? — спытаў ён у дзяўчыны.

Тая адказаць не паспела. У клас увайшоў настаўнік.

— Гэй, арлы! — зірнуў ён на нас строга. — Зноў нешта не падзялілі? — перавёў позірк на Таню і загадкава ўсміхнуўся: — А можа, каго?

Я нехаця накіраваўся да першай парты. Злосна кінуў свой ранец пад лаўку і сеў. І тут здарылася тое, чаго я ніяк не чакаў. Маё цела кранулася нечага вострага і калючага. Я войкнуў і падхапіўся ад болю. Інстынктыўна рука пацягнулася да параненага месца. З маіх штаноў на падлогу пасыпаліся кнопкі. Клас разрадзіўся шквалам працяглага рогату. Ад крыўды і безвыходнасці я ледзь не заплакаў. Схапіў прыхапкам ранец і кінуўся да дзвярэй. Зачыняючы іх, азірнуўся. Бонза задаволена жмурыўся. Танька, як мне падалося, таксама ўсміхалася.

Гэты выпадак не стаў перашкодай для нашага з ёю сяброўства. Праўда, атрымлівалася яно ў нас нейкім аднабокім. Яна лічыла мяне сябрам, я яе — не. У мяне да яе былі іншыя пачуцці, тыя, якія сяброўскімі назваць нельга. Магчыма, я закахаўся ў яе. З кожнай новай сустрэчай гэтае пачуццё толькі ўзмацнялася. Мы размаўлялі з ёй аб усім і ні аб чым. Мы дзяліліся з ёю ўражаннямі і тайнамі, мы радаваліся жыццю. Невытлумачальнае задавальненне перапаўняла мяне. Спадзяюся, што ёй таксама было цікава са мной. Але толькі варта было паявіцца яму, як ўся мая радасць некуды знікала. Я раўнаваў яе і не хаваў гэтага. Потым мая рэўнасць паціху перарасла ў нянавісць. Але гэта было потым, а тады...

Таня, як мне здавалася, таксама мянялася з яго паяўленнем. Яна рабілася да непазнавальнасці сумнай і сур’ёзнай. Я адчуваў, што лішні, і сыходзіў, заўсёды з пачуццём спадзявання. Я прывык жыць нязбыўным і недасяжным. Але, нягледзячы на тое, што яна сябравала са мной, замуж яна выйшла за яго.

5

Пасляшкольны перыяд у нашай сумеснай з ім біяграфіі вызначаецца яшчэ большым шэрагам супрацьлегласцей. Ён паступіў у тэхнікум, я — не, не хапіла некалькіх балаў. Мяне прызвалі ў войска, яго — не, камісавалі па стане здароўя. Спіс гэты можна было б доўжыць да бясконцасці, але я не стаўлю сабе за мэту рабіць гэта. Я і ён — ужо супрацьлегласць. Я толькі акцэнтую вашу ўвагу на тых момантах свайго жыцця, якія, на маю думку, ляпілі з мяне складаную, супярэчлівую асобу.

Служыць мне выпала далёка за межамі краіны. У войску мяне пераследавалі ўсё тыя ж праблемы, што і ў звычайным жыцці. Магчыма, я сам быў праблемай. Ад зневажання і здзекаў ратавала жалезная дысцыпліна. Але ўсё роўна інакш як гомікам мяне ніхто цяпер не называў. Здавалася, што гэтая мянушка прыляпілася да мяне неадчэпна. Я здагадваўся, што ва ўсім вінаватыя мая слабахарактарнасць і смазлівы знешні выгляд. Гэта была данасць, бацькоўскі грэх, і я нёс іх пакорліва. Магчыма, мне і сапраўды трэба было нарадзіцца дзяўчынкай.

Адразу ж пасля войска я падаўся на лесараспрацоўкі. На той час шмат хто з маладых, толькі што дэмабілізаваных з войска хлопцаў заглынуў гэты гачок з абяццанняў аб шчаслівым і рамантычным жыцці. Каму не хацелася падзарабіць грошай і вярнуцца на радзіму заможным і незалежным? Вярбоўшчыкі абяцаць умелі. Сапраўднасць жа далёка не адпавядала таму, на што мы разлічвалі і спадзяваліся. Рамантыка выветрывалася з нашых галоў адразу ж, з першых дзён. Жыць нам даводзілася ў антысанітарных умовах, харчавацца пераважна сухім пайком. Уладкаваўся я на працу кіроўцам лесавоза ў адным з леспрамгасаў. Мне пашанцавала. Мой зменшчык, як выявілася, таксама быў беларусам. Адразу ж пасля знаёмства з ім я перацягнуў свае няхітрыя пажыткі да яго ў барак. Ён быў чалавекам з вопытам, працаваў у тайзе некалькі год ужо. Спачатку ўсё складвалася так, як я і запланаваў. Працаваць даводзілася без выхадных — за гэта плацілі двайны заробак. Жыў пераважна адзін. Свайго земляка я цяпер бачыў рэдка, звычайна калі перадаваў яму вахту. Але адзін выпадак з яго боку, пра які не хацелася б тут распавядаць, зрабіў нас не дружбакамі, а ворагамі. Хаця цярпеў я той здзек яго нада мной яшчэ год.

А перш чым вярнуўся на радзіму, мінула амаль пяць гадоў. Тэрмін не малы, вядома. Тут не тое што засумуеш, тут воўкам ад суму завыеш. Вядома, сумаваў я не па ім, а па радзіме. Але тая пераломная, лёсавырашальная сустрэча, пра якую я вам згадваў напачатку свайго аповеда, адбылася менавіта на гэтым этапе майго жыцця. Цяпер я шкадую, што ўсё так склалася. Магчыма, нам бы з ім лепей было і не сустракаццца. Доўга на яго крыўды я не таіў. На той час я быў зусім ужо іншым чалавекам. Гады службы і працы ў леспрамгасе дарэшты выветрылі з мяне маю «дзявоцкасць» і сентыментальнасць. Я стаў цяпер перасцярожлівым і недаверлівым. Мяне цяжка было правесці на мякіне. Я глядзеў на гэты свет іншымі вачыма.

Прывыкаў я да цывільнага жыцця доўга і марудна. Вяртацца працаваць шафёрам на старое месца не хацелася, і я зноў рызыкнуў паступаць вучыцца. Тэхнікум цяпер не задавальняў мяне. Я лічыў, што гэта выкінутыя на вецер гады. Маёй мэтай цяпер быў інстытут. Паступіць у яго з першай спробы не атрымалася — зноў не вытрымаў конкурсу. Але я не адчайваўся. Я набыў вопыт — добры заклад на будучыню. Цяпер я ведаў усе хады і выхады ў гэтай навучальнай установе. І ўсё гэта мне яшчэ магло спатрэбіцца, быў перакананы я. Пасля няўдалай сваёй спробы авалодаць ведамі я ўладкаваўся па блату на працу ў адну прэстыжную гандлёвую фірму. Мне паабяцалі някепскі заробак, што было для мяне немалаважным, а яшчэ шмат вольнага часу. Яго я выкарыстоўваў на падрыхтоўку да чарговых уступных іспытаў. Я хацеў даказаць усяму свету, што таксама не шылам пабрыты. Але гэта было не самым галоўным для мяне. Мае мэты былі куды больш значнымі. Усе намаганні, веды і вопыт я скіраваў цяпер на вяртанне аўтарытэту, якога, калі прызнацца шчыра, ніколі не меў. У жыцці мне неаднойчы даводзілася сустракаць аўтарытэтных людзей. На іх я цяпер і хацеў быць падобным. Я вылазіў са скуры, абы толькі спадабацца начальству. Мае высілкі мелі свой плён, я зарэкамендаваў сябе з самага лешага боку і стаў адным з лепшых супрацоўнікаў на фірме. Аднак на тым, чаго дасягнуў, я не спыніўся. Я жадаў большага. І чакаў.

— Валерык твой адукацыю атрымаў, механікам у ПМК працуе, а ты ўсё ў невуках ходзіш, свет дарма смуродзіш, — ныла неаднойчы маці.

Пагадзіцца з ёю, ведаў я, — значыць падпісаць прысуд сабе, прызнацца ў сваёй бездапаможнасці. З гэтым я быў цяпер не згодны. Яе няшчырасць і нелюбоў мяне больш не цікавілі.

— Скажаш яшчэ!.. — скептычна ўсміхаўся я. — Ну скончыў ён гэтую «школу глуханямых», а далей што?

— Хіба ты не туды некалі паступаў? — далучаўся да спрэчкі бацька.

— Туды. Але калі тое было?

У інстытут я паступіў, як і разлічваў, праз год. Наўмысна на вячэрняе аддзяленне. Жылі мы на той час незаможна, ледзь-ледзь зводзілі канцы з канцамі. Маё рашэнне задаволіла і мяне, і маіх бацькоў. Я ўсё пралічыў, і, магчыма, у мяне б усё атрымалася, каб не ён. Але аб гэтым па парадку.

Яшчэ праз год мне прапанавалі працу спецыяліста па маркетынгу і збыце. Я з радасцю прыняў гэтую прапанову. Аўтарытэт мой рэзка ўзрос. Вучыць нейкім азам мяне не трэба было. Я ўбіраў у сябе ўсё нібы губка. Я выдатна разбіраўся ў псіхалогіі людзей і ведаў, калі ўставіць свае «пяць капеек», а калі прамаўчаць. Я мог папросту зрабіць выгляд, што нічога не адбываецца, у той час, калі кіраўніцтва прасоўвала свае самыя непапулярныя рашэнні. Яшчэ праз год я дарос да намесніка начальніка аддзела. Мне зноў павялічылі заробак, на гэты раз аклад павялічыўся заўважна. Цяпер я мог дазволяць сабе набываць дарагія рэчы, палуднаваць у дарагіх і прэстыжных рэстаранах горада, стыльна апранацца. Кола маіх сяброў пашырылася. Я стаў абрастаць сувязямі. Са мной лічыліся і раіліся. І вось у гэты спрыяльны момант, як у матэрыяльным, так і ў духоўным плане, мяне напаткала тое, чаго я ніяк не мог уявіць сабе і ў жахлівым сне.

Той дзень для мяне пачаўся звыкла. Хіба мог я ўявіць сабе, што ён стане апошнім у гэтай установе? Зранку я з поспехам правёў некалькі запланаваных дзелавых сустрэч. Потым, па завядзёнцы, наведаў банк, потым папалуднаваў у рэстаране. А потым… Цяпер гэта нават успамінаць не хочацца. Потым мяне выклікалі ў офіс. Нервовасць сакратаркі, неабгрунтаваная паспешлівасць шэфа, вядома, здзівілі мяне, але я нават уявіць сабе не мог, наколькі ўсё кепска.

Размова з шэфам была канкрэтнай і непрацяглай. Ён устрымліваўся ад нейкіх агульных абвінавачванняў, але ўжо з першых яго слоў я зразумеў, што выспявае скандал. Мяне беспадстаўна абвінавачвалі ў рассакрэчванні некаторых камерцыйных праектаў, з-за чаго, нібыта, фірма пацярпела значныя матэрыяльныя і маральныя страты. Называўся нават шэраг зусім «левых» прозвішчаў і нумары фіктыўных накладных. Вядома, гэта было недарэчным непаразуменнем. Я разумеў, што мяне нехта выкарыстоўвае. Але ад гэтага лягчэй не рабілася. «Хто і з якой мэтай?» — вось якое пытанне турбавала мяне тады. Я сутаргава пракручваў у памяці магчымыя і немагчымыя варыянты, сіліўся зразумець, каму пераступіў дарогу. Мае высілкі мелі пэўны плён. Я наткнуўся нечакана на адну падказку. І тут я здагадаўся. Уся гэтая сфабрыкаваная лухта — справа рук таго тыпа, які абіваў парогі майго кабінета прыкладна месяц ужо. Гэта ён мне падсунуў днямі грошы, не напрамую, вядома, а ў папцы з накладнымі. Відавочна, іх ад яго я ніколі не ўзяў бы, але ён перахітрыў мяне і падкінуў іх у папцы з паперамі. Выявіў я гэта запозна, калі памяняць нешта было нельга. Што ж мне вяртаць іх было яму ці што? Напрыканцы бяседы шэф намякнуў мне карэктна, што працаваць са мной пасля таго, што здарылася, не жадае. Мяне прымусілі напісаць заяву на звальненне.

Так я стаў беспрацоўным. Мае сувязі не дапамаглі мне ў пошуках працы. Пасля звальнення ад мяне адвярнуліся ўсе: і сябры, і «аўтарытэты», і бацькі. Я блукаў па горадзе ў пошуках учарашняга дня, я не ведаў, што рабіць. Станавіцца бамжом ніяк не хацелася. Ад безвыходнасці я стаў зазіраць у бутэльку. Гэта на пэўны час адцягвала ўвагу ад праблем, якія наваліліся на мяне нечакана і накапляліся з кожным днём, але і на гарэлку таксама былі патрэбныя грошы, а яны на дарозе не валяліся. Бацькі ў адзін голас гаварылі, што я апусціўся ніжэй плінтуса. Я быў згодны з імі, але што я мог зрабіць з гэтым. Я суткамі блукаў па горадзе ў пошуках халявы. Цяпер мне было пляваць і на сумленне, і на гонар. Пакрыху я дэградзіраваў.

І тут нечакана аб’явіўся той тып. Мы размаўлялі з ім амаль гадзіну. З размовы ўзнікла перакананне, што ён сачыў за мной увесь гэты час. Бо як інакш яшчэ можна было патлумачыць усю ягоную дасведчанасць пра мяне. З яго слоў я даведаўся, што са мной хоча сустрэцца Бонза. Ён на той час працаваў дырэктарам нейкай буйной дзяржаўнай установы. На другі дзень, з самага ранку, я быў у яго ў кабінеце.

6

Я глядзеў на гэтага маленькага пыхлівага чалавека, і мяне разбіраў вар’яцкі смех. Я не верыў сваім вачам. Бонза — дырэктар! Сказаць каму — засмяюць.

— Ну як, пераканаўся, што такое застацца без працы? — сустрэў ён мяне цынічным пытаннем.

— Пераканаўся, — адказаў я сумна, спрабуючы выціснуць усмешку.

— І ў тым, дзе тваё сапраўднае месца, таксама? — доўжыў ён пасля непрацяглай паўзы.

— Пры чым тут гэта? — сцёр я імгненна няўдалую ўсмешку.

— Стоп! Стоп!.. Толькі без крыўд, — спыніў ён мяне, выходзячы з-за стала мне насустрач. — Памятаеш, некалі я цябе папярэджваў ужо аб гэтым?..

— Аб чым? — глядзеў я на яго неўразумела.

— Што ў кожнага з нас сваё месца. Спадзяюся, жыццё цябе навучыла гэтаму? Яшчэ б месяц — і ад цябе засталося б мокрае месца.

— З якой мэтай ты пазваў мяне? Каб выхоўваць? — не стрымаўся я.

Мне б бегчы прэч, а я стаяў і баяўся варухнуцца. На што я разлічваў? Чаго чакаў, дзівак?

— У лепшым выпадку ты спіўся б, — не звяртаючы ўвагі, тлумачыў ён. — Гэта гаворыць ведаеш аб чым? — паляпаў ён мяне па-сяброўску па плячы. — Гэта гаворыць аб тваёй слабасці.

«Гад! — вылаяўся я ў думках. — Які ж ты гад!»

Цяпер я не сумняваўся, хто быў аўтарам той недарэчнай правакацыі, з-за якой мяне беспадстаўна турнулі з працы.

— Прызнайся, гэта ты закаламуціў тую бадзягу? — зірнуў я на яго пагардліва, стрымліваючыся, каб не заехаць яму ў пысу.

— Я? — здзівіўся ён. — Не-е, гэта, Алег, не я! Гэта ён! — паказаў Бонза вачыма на столь. — Безумоўна, я дапамагу табе, але і ты за гэта павінен мне….

Ён недагаварыў. У кабінет зазірнула пераляканая сакратарка і папрасіла яго тэрмінова ўзяць слухаўку. З яе слоў я зразумеў, што тэлефанаваў нехта з мясцовых чыноўнікаў.

— Валі ў кадры, — кінуў ён мне паспешліва, а сам пацягнуўся да тэлефона. — Там табе ўсё растлумачаць.

Так я апынуўся на яго фірме. З адной толькі мэтай — каб разлічыцца з ім за ўсе свае крыўды. Мне далі пасаду начальніка аддзела і налічылі някепскі заробак. Некалі гэта ўсё я меў ужо. Цяпер мне выпадала магчымасць пачаць усё спачатку. «Выкарысталі, прынізілі і патрабуюць адданасці, — усміхнуўся я сумна. — Што ж, не так ужо і шмат! Я аддзячу табе за ўсё. Ты яшчэ пашкадуеш, што звязаўся са мной. Ты хочаш, каб я апынуўся за кратамі? Сам туды сядзеш!..»

Я раскусіў яго. Я яму быў патрэбны ў якасці громаадвода, энэргетычнага корму. І калі ён пачаў ляпіць з мяне свайго чалавека, выкарыстоўваць мае веды і кемлівасць у сваіх паганых мэтах, я рабіў выгляд, што згодны з гэтым. Ёсць людзі, якія плануюць сваё зло загадзя. Ён прагадаў. Ён не ўлічваў, што я быў іншым ужо чалавекам, не тым, якім ён мяне памятаў. Цяпер і я планаваў свае ўчынкі. Мне перахацелася быць на яго падобным. Разуменне сваёй выключнасці і адметнасці, таго, што іншым чалавек у гэтым няпэўным свеце быць не здольны, што казкі пра прыгажосць, якая нібыта выратуе свет, — лухта, зрабілі сваю справу. Я пераўзышоў яго. Прыгажосць, цяпер быў перакананы я, — гэта толькі спакуса, хвілінная слабасць, а чаго можна чакаць ад слабасці, я ведаў з уласнага вопыту. Яго дэвіз, што лепей зрабіць і пашкадаваць, чым не зрабіць і пашкадаваць, цяпер стаў і маім дэвізам. Я імкнуўся быць першым ва ўсім. Але, калі ён не дасягнуў гэтых сваіх прэтэнзій толькі з-за таго, шго спяшаўся і рабіў шмат памылак, то я іх цяпер пазбягаў. «Людзі, якія імкнуцца змяніць свет, — быў перакананы я, — павінны заўсёды адчуваюць сваю недастатнасць, быць паўгалоднымі. Бо можна жэрці і баляваць, а можна пакутаваць і думаць.» І калі ён наўмысна выстаўляў сваю выключнасць напаказ, спадзеючыся такім чынам перамагчы ў сабе сваю глыбока схаваную, прыроджаную галечу, то я пайшоў іншым шляхам, я хаваў яе ад усіх. Бонза памёр для мяне як настаўнік. Я перарос яго памылкі. Я засвоіў адно каштоўнае правіла, што, для таго каб увайсці ў чужы дом і разбурыць яго, неабходна спачатку дазволіць сябе зняважыць. У адрозненне ад яго, я не баяўся гэтага. Я спадзяваўся і чакаў таго моманту, калі мае прыніжэнні ўзвысяць мяне, і ні кроплі не шкадаваў, што некалі падстаўляў пад яго брудныя лапы свае шчокі. Відавочна, я дачакаўся! Прыйшоў мой час. Вяртаючыся ў думках на той школьны дворык, да той бязверхай старой ліпы, узгадваючы яго колішні крык адчаю, я больш не сумняваўся, я гаварыў усім адкрыта: «Ніколі, чуеце мяне, ніколі! Ніколі і нікому я не стану мыць ногі! Няхай яны іх цяпер мне мыюць!» Я верыў у сваю перамогу. Мяне бударажыў пах крыві. Я быў здольны на ўсё, нават на ролю пакорлівага блазна. І трэба прызнацца вам, гэта ў мяне някепска атрымлівалася. Маёй гульне мог бы пазайздросціць любы прафесійны акцёр. Вынікі перасягнулі магчымыя чаканні. Мае патаканні яму, мае ілжывыя пакорлівасць і беззаганнасць заўважна ўплывалі на яго. Я пачаў з неверагоднай хуткасцю прасоўваўцца ўверх па службовай лесвіцы, стаў часцей бываць на яго загараднай віле, як ён сам любіў называць сваё лецішча. А месцілася яно і сапраўды ў жывапісным куточку. Пад час гэтых сваіх візітаў я зблізіўся з яго атачэннем. Але самым галоўным набыткам для мяне было тое, што я цяпер стаў часцей бачыцца з Танькай. Яна мала чым змянілася, заставалася ўсё той жа прывабнай прыгажуняй. Але я яе не кахаў ужо. Цяпер на яе я меў іншыя мэты. Але аб гэтым крыху пазней. Яго сябры былі такімі ж тупымі і бязмозглымі, як і ён сам. За гады працы на высокай пасадзе ён ні кроплі не змяніўся ў лепшы бок, наадварот, стаў яшчэ больш жорсткім і дэспатычным у дачыненні да сваіх падначаленых. Яго ўпартасць і самаўпэўненасць не ведала межаў. Яго мянушка стала адпавядаць яму. Гэта быў маленькі фюрэр, ад учынкаў якога шмат што залежала. Прадпрыемства, якім ён кіраваў некалькі гадоў ужо, пакрыху разбуралася. Прадукцыя, якой горад некалі ганарыўся, губляла сваю якасць і вартасць. У пераважнай большасці яна цяпер спіхвалася «налева». «Адмытыя» грошы асядалі ў кішэнях кіраўніцтва. У гэтым крымінальным «адмыванні» выкарыстоўвалі цяпер і мяне. Заробак на прадпрыемстве катастрафічна зніжаўся, мы, наадварот, багацелі. Падтрымка з боку некаторых уплывовых гарадскіх чыноўнікаў развязвала нам рукі. У думках я быў не згодны з такім раскладам спраў, але на людзях, як і раней, дэманстраваў сваю адданасць. Беззаганна выконваў усе яго даручэнні, не прамінаў магчымасці пахваліць. Нашы адносіны сталі цяпер больш чым цёплыя. Я дамогся свайго, ён залічыў мяне ў свае сябры. Гэта дазволіла мне выведаць пра яго ўсё. Цяпер можна было ісці ў пракуратуру. Дабытай інфармацыі, як мне здавалася, хапіла б на некалькі крымінальных спраў. Заставалася толькі дачакацца зручнаго моманту. Маё штучнае «сяброўства» з ім не магло не паўплываць адмоўна на адносіны з маімі калегамі. Цяпер яны адкрыта ігнаравалі мяне. Мне не падабалася гэта, але я цярпеў, я ведаў, дзеля чаго ўсё гэта. «Калі б яны таксама ведалі пра мае сапраўдныя мэты, яны б ганарыліся мною», — суцяшаў я сябе. І ўсё ж аднойчы майму цярпенню прыйшоў канец, нервы не вытрымалі, і, калі адзін дурань, мой супрацоўнік, у спрэчцы абвінаваціў мяне ў штрэйкбрэхерстве і ў стукацтве, я ледзь не заехаў яму ў пысу. Відавочна, што «шасцёрак» на фірме хапала, стукачы, калі ўдумацца, ёсць у любой сям’і. Але пры чым тут я? Я трымаў гэтага лопуха за грудкі і не ведаў, што з ім рабіць. Напэўна, я не хацеў падымаць бучу раней тэрміну. Я глядзеў у яго пазелянелыя ад пераляку вочкі, чуў, як побач з маім тахкае яго заечае сэрца, і ледзь перасільваў сваю пагарду.

Гэты выпадак адмоўна адбіўся на маім далейшым настроі. Усю ноч я не самкнуў вачэй. У галаву лезлі вар’яцкія думкі пра адноснасць і несправядлівасць гэтага свету. Я чапляўся за сапраўднасць і натыкаўся на непаразуменне і жорсткасць. Я заглыбляўся ва ўспаміны, але і там не было ні адной светлай плямкі. «Людзі здольныя палюбіць толькі сябе, — зноў і зноў схіляўся я да высновы. — За што ж іх тады павінен любіць я? Плюй на іх, плюй! Табе добра, а астатняе — трава не расці!» — так думаў я той ноччу.

На ранішняй нарадзе я ўпершыню адкрыта выказаўся супраць Бонзы. Дарэчы, зусім не па прынцыповым пытанні. Мне хацелася паглядзець, што з гэтага атрымаецца. Рэакцыя была імгненнай. У яго позірку я пазнаў Бонзу колішняга, таго, непадступнага і самаўпэўненага, якога пачаў ужо забываць.

Вечарам таго ж дня нас запрасілі на банкет. Свой юбілей адзначаў адзін наш супрацоўнік. Бонза прыехаў з жонкаю. Я спакусліва зіркнуў на Таньку, і ў маіх думках нарадзілася новая авантурная задумка. Нечакана мне захацелася адбіць яе ў яго. «Я разбуру іх сям’ю», — паціраў я ад задавальнення рукі. Вядома, такія справы не робяцца за адзін вечар, але захады былі і раней ужо, проста я вам не расказваў пра тое нічога. Трэба было быць сляпым, каб не бачыць, што Танька не кахае гэтага чалавека. Болей таго, ведалі б вы, якімі загадкавымі і спакуслівымі позіркамі адорвала яна мяне апошнім часам. Усё гэта сяліла перакананне, што мае мэты зусім не беспадстаўныя. Нашы адносіны з ёю з нядаўняга часу сталі больш чым сяброўскія. Але, паўтаруся, я не кахаў ужо яе. Што ж тады рухала маімі пачуццямі? Жаданне разбурыць іх сям’ю? Гэта ж смешна. Ніякай сям’і ў іх ніколі не было, і ў тым, што яны хутка разыдуцца, ніхто не сумняваўся. Іх нічога цяпер не ўтрымлівала. Дзяцей яны не мелі і мець не маглі. А што за сям’я без дзяцей? Але і ў нас з ёю адсутнічала будучыня. Мае пачуцці даўно мінулі. Нічога, акрамя пакут і болю, я даць ёй не мог. А гэтага, прызнаюся вам шчыра, мне не хацелася. І ўсё ж адмаўляцца ад сваіх мэтаў я не стаў. «Я паскору падзеі. Я дапамагу ёй вызваліцца ад гэтага абізгала. Я дапамагу ёй зрабіць першай гэты лёсавырашальны крок», — вырашыў я.

Я запрасіў яе на павольны танец. Яна не адмовіла мне. Бонза прынцыпова ніколі не таньчыў. Пасля мы выйшлі з ёю праветрыцца. Мы курылі і цалаваліся. Дакладней, курыла яна. Потым прыйшоў ён. Было заўважна, што яму гэта ўсё не падабаецца.

— О, ты таксама курыш? З якіх гэта часін? — спытаў ён, хвалюючыся. Я адчуў у яго голасе рэўнасць.

— Я не куру, — заспяшаўся я. — Я проста за кампанію.

— І як даўно ты дзеліш кампанію з чужымі жонкамі? — пацікавіўся ён з’едліва.

— З тае пары, калі зразумеў, што ты погань! — не стрымаўся я і зрабіў перасцярожлівы крок назад.

— Алег! Алег! Ну навошта ты так? — стала паміж намі Танька.

— Няхай гаворыць, — загадаў ёй Бонза і звярнуўся да мяне: — Давай, гавары.

— Ты небяспечны чалавек. Цябе трэба трымаць на адлегласці, — нечакана прарвала мяне. — Ты гаворыш адно, а робіш зусім іншае. Ты — флюгер, куды паверне вецер.

— Гэта ты пра сябе? — ўсміхнуўся ён штучна.

— Алег, перастань! — закрычала Танька і схапіла мяне за кашулю.

— Не лезь! — адхіліў яе ён. — Ты адказваеш за свае словы?

— Адказваю. Ты давёў прадпрыемства да банкрутства. Ты пляваць хацеў на людзей. Каб не твае сувязі…

— І што было б? — спыніў ён мяне.

— Цябе даўно б вытурылі. З-за такіх, як ты, — выціснуў я праз зубы, — увесь гэты раздрай у краіне. Вы небяспечныя людзі.

— А я гадаю, чаго гэта ён такі пакорлівы? У якія гульні ты са мною гуляеш, хлопец? Я цябе даўно чытаю, як раскрытую газету.

— І што ты там вычытаў?

— Тое, што табе давядзецца шукаць іншую працу, — злосна сказаў ён.

— Ведаю, — буркнуў я. — Але ты таксама шмат чым рызыкуеш.

— Не зразумеў?.. Чым гэта?

— Сам здагадайся.

— Ты пагражаеш мне?

Яго вочы наліліся крывёю. Было заўважна, што ён ледзь стрымлівае сябе.

— Ні кроплі.

— Ты намякаеш на… Не, — усміхнуўся ён, — ты нікому не вякнеш, сабака! Розуму на гэта ў цябе, спадзяюся, хопіць. А вякнеш, язык вырву. Зразумеў? На паперах ёсць і твае подпісы. Так што я цябе не баюся. Аднаго не магу толькі зразумець: нашто табе ўсё гэта? Ты мог бы купацца ў раскошы… Ты прафукаў гэта, разумееш?

— Маё правіла — ніколі не азірацца. Я не ўпэўнены, што можна жыць толькі адным сённяшнім днём. Не трэба шкадаваць аб тым, чаго ніколі не вернеш ужо. Ты лічыш, што ты нейкі асаблівы? Чым ты лепшы за мяне?

— Я дырэктар.

— Ха-ха! Дырэктар ён. Такіх дырэктараў можна ляпіць з пластыліну, па сто штук у дзень. Такія дырэктары, як ты, краіну маю абабралі.

— А такіх, як ты, клініка зачакалася.

— Пайшоў ты! — кінуў я яму напаследак і кінуўся ўніз па лесвіцы да выхаду. Безумоўна, выглядаў я тады ліха.

7

Дома мяне таксама чакалі непрыемнасці. Сярод стосу газет у паштовай скрыні я знайшоў тэлеграму, у якой стрэчная сястра паведамляла, што памёр яе сын. Пахаванне павінна было адбыцца заўтра, таму зранку мне трэба было выпраўляцца ў дарогу. Нечаканая вестка выбіла мяне з каляі канчаткова. Прычыны смерці ў тэлеграме не паведамляліся, але, наколькі я ведаў, пляменнік ніколі нічым не хварэў, заставалася наракаць толькі на няшчасны выпадак. Зрэшты, якая цяпер розніца, што загубіла гэтага маладога чалавека, якому б яшчэ жыць ды жыць. Яго няма, і з гэтым давядзецца лічыцца.

Усю ноч я не самкнуў вачэй. У галаву лезла розная непатрэбшчына. Упершыню за ўсе гэтыя гады я шкадаваў сябе. Да слёз рабілася страшна і крыўдна за сваё жыццё. Я думаў пра смерць і пра тое, наколькі яна блізка ад нас ходзіць. Мы цешым сябе тым, што яшчэ не жылі, што ўсё гэта пакуль толькі падрыхтоўка, што сапраўднае жыццё наперадзе, мы харахорымся і спрачаемся, імкнемся даказаць усяму свету, што мы ёсць, мы здзекуемся адзін з аднага, а тут бац — і нас няма. Усе мы хворыя, і ўсім нам трэба лячыцца. Чаму мы такія неразумныя? Чаму мы разменьваемся на розныя дробязі?..

Дачакаўшыся досвітку, я пачаў збірацца ў дарогу. Сястра жыла на перыферыі, і, каб дабрацца да іх пасёлка, трэба было яшчэ некалькі гадзін трэсціся ў цягніку. Пра Бонзу я цяпер стараўся не думаць. Прасіцца з працы ў яго было бессэнсоўным заняткам. Пасля таго, што здарылася з намі напярэдадні, шанцаў застацца на працы не засталося ніякіх. Дараваць маё нахабства ён мне не мог. Вядома, лепшым варыянтам для мяне было б апярэдзіць яго і напісаць заяву загадзя. Навошта даваць яму падставы для здзеку? Магчыма, так я і зрабіў бы, калі б не гэтая недарэчная заўчасная смерць. Яна разбурала ўсе мае планы. І цяпер мне было не да таго.

Гэты дзень я ледзь перажыў. Такога са мной не здаралася ніколі яшчэ. Увогуле, людзі кепска адчуваюць чужую бяду. Глядзець на сястру без жалю і слёз было немагчыма. Мне здавалася, што яна пакуль што яшчэ не разумее таго, што насамрэч здарылася. Знешне яна была вытрыманай. Можна было толькі ўявіць сабе, што рабілася ў яе на душы. Яна не галасіла, не ліла слёз, але нельга было не заўважыць, што давалася ёй гэта з вялікай цяжкасцю. Ведаючы яе блізка, я баяўся за яе. Яна, нібы звар’яцелая, выбягала раз-пораз на вуліцу, цягнула рукі да неба, наракаючы на кепскае надвор’е, шкадуючы, што з-за гэтага не прыйдуць на пахаванне людзі. Я не мог бачыць гэтага і зашываўся ў кут. Я думаў пра сябе. Я шкадаваў сябе. Як не хацелася таго, але мае думкі, зноў і зноў, вярталі мяне да ўчарашніх падзей. Як заўсёды, я быў у іх непаслядоўным і непрадказальным. Не разумею, што сталася са мной, але цяпер я не прагнуў помсты над ім, я начыста адмовіўся ад сваёй нядаўняй задумы напісаць заяву ў пракуратуру. Не падумайце, што я праяўляў слабасць. Не, я ішоў на гэта свядома. «Божа, дапамажы мне ў маім нявер’і! — маліўся я ў думках. — Божа, я хачу быць самім сабой. Пашлі мне радасць у маіх пакутах!»

Калі вярталіся з могілак, са мной здарылася істэрыка. Нечакана я адчуў, што мне кепска, і збочыў з дарогі. Ад лесу мяне аддзяляла некалькі крокаў. Я кінуўся да яго. Я бег невядома куды, пакуль не натрапіў на нейкі прагал. Я ўпаў на зямлю і зарыўся ў траву. Я плакаў наўзрыд. Я крычаў, я енчыў ад крыўды і жалю. Жахлівае відовішча. Прыступ быў працяглым. Памятаю, як нейкія жанчыны, зусім незнаёмыя мне, паднімалі мяне з зямлі, як паілі горкім прытарным настоем, як вялі потым пад рукі праз лес і праз пожню да вёскі. Пасля вячэры сястра нечакана прызналася, што яе сын не хацеў жыць, а таму вінаваціць нікога ў яго смерці не трэба. Я згодна ківаў галавой, не разумеючы, згодны я з гэтым ці не.

Дахаты я вярнуўся з галаўным болем і з плоймай супярэчлівых, жахлівых думак. Некалькі гадзін адмакаў у ваннай. Потым піў на кухні гарачы чай. Пасля гэтага маё самаадчуванне значна палепшылася. Спаць лёг рана. Ноччу мяне разбудзіла назойлівае трыньканне тэлефона. Чаму я яго не выключыў? Я падхапіўся спрасонку і доўга не мог зразумець, дзе я і што са мной адбываецца. Балела галава. Каламуціла. Перасільваючы боль, я дацягнуўся да настольнай лямпы і запаліў электрычнасць. Стрэлкі на гадзінніку паказвалі дзве гадзіны ночы. Я адшукаў на дысплеі непрачытаную SMSку. Нумар тэлефона, з якога яе адпраўлялі, быў мне незнаёмы. Я націснуў на некалькі гузікаў і раскрыў тэкст. «Забудзь пра нас. Мы як-небудзь пражывем без цябе!» — прачытаў я. У гэтых двух сказах было зроблена некалькі памылак. Відавочна, што гэта быў яго почырк. Ніхто іншы з маіх знаёмых на такую лухту быў не здатны. Ён ведаў мой характар, ведаў, што я пачну перажываць, а значыць, не засну да ранку. Дзеля гэтага ён і разбудзіў мяне сярод ночы. Магчыма, у нейкі іншы раз ён дасягнуў бы сваіх мэтаў, але толькі не ў гэты. Стома і валяр’янка зрабілі сваю справу. Я заснуў

8

Раніцай я пачуваў сябе ніштавата. Але нейкі страх і пачуццё глыбокай спустошанасці пакуль яшчэ цалкам не выветрыліся. Думкі вярталі мяне па-ранейшаму да тых нядаўніх падзей, якія так недарэчна выбілі мяне са звыклага рытму жыцця, прымусіўшы задумацца над некаторымі сваімі ўчынкамі. Але цяпер я нікому і нічога не хацеў даказываць. «Мы ўсе некалі пакінем гэтую зямлю, — думаў я, — нічога не ўзяўшы з сабой. Самыя блізкія людзі — па духу, а не па крыві. Мне не выпала шчасце сустрэцца з такімі людзьмі. Але хто ведае, каму яно выпала, тое шчасце? За кожным акном, свая трагедыя.» Мне хацелася, каб пра мяне забыліся, далі пабыць пэўны час аднаму. Я вяртаўся да зместу той цынічнай начной SMSкі, цытаваў яе ўслых, імкнучыся дакапацца да сапраўднага сэнсу. Я не ведаў, як мне да гэтай лухты ставіцца, успрымаць гэта ўсё як жарт ці, наадварот, задумацца і зрабіць пэўныя высновы. Спачатку я вырашыў адказаць яму і нават прыдумаў належны тэкст — мудрагелісты і крыўдны, як мне тады падалося. Адправіць яго я планаваў ноччу, як гэта зрабіў некалі ён. «Я і Мы — зусім розныя рэчы, — напісаў я яму. — Таму не трэба ніколі гаварыць ад імя ўсіх. Вядома, ты мяне забудзеш, а вось усе астатнія, на каго ты спасылаешся, — яшчэ пытанне…»

І ўсё ж, я не паддаўся гэтай сваёй спакусе. Інакш бы сваімі неразумнымі дзеяннямі я толькі ўзмацніў бы яго ганарлівасць. Я даў бы яму дадатковы шанец паздзекавацца. Гэтага я не жадаў. Яго перакананне, што ён дасягнуў сваіх мэтаў, так і засталося для яго перакананнем. І няважна, што ён ніколі пра тое не здагадаецца. Ён не змог і ніколі, магчыма, не зможа ўжо дасягнуць нечага іншага. Хаця, «не спяшайцеся пазбаўляцца ад сваіх ворагаў, яны яшчэ вам спатрэбяцца», — пераконваў я сябе, цытуючы некага з вялікіх. Эмоцыі пакрыху суняліся, і я назаўсёды развітаўся са сваёй авантурнай ідэяй. Паддацца слабасці і паверыць, што людзі адвярнуліся ад мяне, я не мог. Я быў на той час зусім іншым ужо чалавекам. Дзеля жарту я нават на хвілінку паспрабаваў уявіць сабе, як ён ноччу тэрмінова збірае нараду, каб асудзіць мяне, і мне стала смешна…

Я дапіў свой чай і пачаў нехаця збірацца на працу. Вяртацца назад у гэтае асіннае кубло было для мяне цяпер сапраўдным пеклам. Яшчэ большым пеклам была непазбежнасць сустрэчы з ім. Я прыдумляў розныя магчымыя і немагчымыя варыянты, я спадзяваўся на цуды, я прасіў у Бога, каб мы размінуліся з ім. Таму, пэўна, і заяву на звальненне я падрыхтаваў загадзя.

Я прашмыгнуў хуценька праз калідор, наўмысна мінаючы яго кабінет, і накіраваўся ў кадры, спадзеючыся на дапамогу кадравічкі. Дзяўчына азнаёмілася з заявай і зірнула на мяне здзіўлена. Вярнула паперу і пакруціла адмоўна галавой.

— Такія пытанні вырашайце з шэфам, — паказала яна вачыма на прыёмную.

Я выцягнуў з барсеткі купленую для гэтых мэтаў шакаладку і ўмольна зірнуў на дзяўчыну:

— Зрабі, золатка, усё сама, калі ласка?..

Аднак як я не хацеў таго, як не пазбягаў, але, на жаль, усё атрымалася так, як і павінна было атрымацца. Ён чакаў мяне ля майго кабінета. Заўважыўшы, рушыў мне насустрач. Твар распраменіўся няшчырай з’едлівай усмешкай. Параўняўшыся, працягнуў руку для прывітання. Я вытрымаў паўзу.

— Хіба я даю вам падставы для нейкай весялосці? — цынічна заўважыў я.

— Не зразумеў, — спахмурнеў ён імгненна. — Ты не жадаеш са мною вітацца?

— Не жадаю, — пацвердзіў я, адчуваючы, як мой твар пакрываецца здрадлівай чырванню. — Паціснуць руку — гэта значыць аддаць часцінку свайго цяпла. Я не хачу яго аддаваць табе.

— Гэта не па-хрысціянску.

— Ха-ха-ха! Успомніў Бога?.. Магчыма.

— Гэта твая фанабэрыстасць, — не здаваўся ён.

— Магчыма. Але што мне рабіць з гэтым? Ведаеш, Бонза, вяртаючыся ў думках да таго выпадку, калі ты ў дзяцінстве мыў ногі свайму айчыму, мне заўсёды хацелася спытацца ў цябе: чаго ты так мяне баяўся тады, ды і зараз? Ты не хочаш, каб пра гэта даведаліся ўсе?

Бонза захваляваўся. Было заўважна, што ён збіраецца з думкамі. Відаць, мае пытаннене заспела яго знянацку.

— Ладна, Бонза, не мучайся, я сам адкажу. Ты неўзлюбіў людзей. Ты пры любой магчымасці выплюхваў на іх сваю крыўду. Ты прыраўняў усіх да свайго айчыма. Для цябе было ўсё роўна, вінаватыя яны ці не. Табе здавалася, што толькі так ты здольны перамагчы ў сябе свае крыўды. Я таксама стаў ахвярай тваіх амбіцый. Ты паўсюль пераследаваў мяне, ты быў маім ценем. Ты замінаў мне жыць, Бонза. Чуеш мяне? Я стаміўся. З-за цябе ўсё жыццё маё наперакасяк.

— Не трэба падманвацца, ты такі, які нарадзіўся, — спыніў ён мяне нахабна.

— Не, гэта зрабіў мяне такім ты. Але пачынаць усё спачатку ніколі не позна, нават за некалькі хвілін да смерці.

— Паспрабуй! — цынічна ўсміхнуўся ён.

— І паспрабую, — пераканаўча паабяцаў я.

— Табе не прывыкаць. Ты шмат разоў ужо рабіў гэта.

— Безумоўна, гэта ў маім характары. Але хто ведае, што такое пачынаць усё спачатку? Магчыма, гэта і азначае — жыць. Бо пакуль мы імкнемся быць іншымі, датуль мы жывем. Сумненне — таксама знак якасці.

— Прыгожа гаварыць ты заўсёды ўмеў.

— А ты, Бонза, і на гэта не здатны, — усміхнуўся я пераможна. — Спачатку я хацеў засадзіць цябе за краты, але потым перадумаў. Я не стану мараць аб цябе рукі. Прыйдзе час, і ты сам за ўсё разлічышся.

— Высокародна. Быў ты, Алег, дурнем, і памрэш ім.

— Пайшоў ты!

Гэта ўсё, на што я быў здатны ў той момант. Весці далей з ім размовы я не збіраўся. Развярнуўся і рушыў да дзвярэй. Калі зачыніў іх за сабою, з палёгкаю ўздыхнуў. Я чуў, як калоціцца ў грудзях маё сэрца, чуў, як аддаляюцца яго павольныя крокі, і ўпершыню быў задаволены сабою. Я ўяўляў яго аднаго ў бязлюдным калідоры з працягнутай рукой і шкадаваў яго. Праз хвіліну, калі эйфарыя мінула, я аднёс заяву сакратарцы, дачакаўся, калі яна яе падпіша, і зноў вярнуўся ў кабінет. Набліжаўся поўдзень, а мне яшчэ трэба было сабраць пажыткі і развітацца з калегамі. Для гэтых спраў мне хапіла некалькіх хвілін. Калі пакідаў офіс, на калідоры сустрэўся з сакратаркай. Яна, як заўсёды, выкарыстоўвала свой вольны час з карысцю. Блукаць бязмэтна па крамах было яе хобі.

— Чаму вы так нечакана сыходзіце ад нас? Нешта здарылася? — пацікавілася яна.

— Здарылася, — адсказаў я пераканаўча.

— Што? — устрапянулася яна ад цікавасці.

— Еду ў Індыю, — пажартаваў я.

— У Індыю? — акругліліся ад здзіўлення яе ліслівыя вочкі.

— Так, у Індыю, — пацвердзіў я і дадаў: — Прапанавалі вакансію пастуха, буду цяпер пасвіць сланоў.

Жанчына выціснула скупую іранічную ўсмешку.

Мы выйшлі на вуліцу. Праз дарогу ля царквы тоўпіліся людзі. Відавочна, сёння было рэлігійнае свята. Білі ў званы.

— Дабравест у мой гонар, — пажартаваў я, і жанчына адарыла мяне здзіўленым позіркам.

9

Што такое нікуды не трэба спяшацца, я адчуў ужо на тралейбусным прыпынку. Ехаць дахаты перахацелася. Рэшткі дня і вечар я правёў у «Эскі-Юрце», недарагім, але някепскім рэстаране. Калі і як вярнуўся дахаты, не памятаю. Прачнуўся на раніцы, у сябе дома. У пакоі іграла ціхая музыка. Мой позірк нечакана затрымаўся на вялікім трумо. У ім адлюстроўвалася акно, у шыбіны якога білася вецце старых таполяў. Вецер гайдаў густыя кроны ў такт музыкі. Я глядзеў на гэтае дзейства як зачараваны і баяўся паварухнуцца. Я адчуваў сябе саўдзельнікам вялікай сусветнай гармоніі, і маё цела перапаўнялася невытлумачальнай радасцю. «Хіба можна не любіць жыццё? — думаў я, узгадваючы нябожчыка пляменніка. — Гэта адзінае і самае лепшае, што нам дадзена звыш. Хіба можна раскідвацца лепшым і адзіным?» Ідылію радасці парушылі нечыя асцярожныя крокі. Я нехаця павярнуўся. Жанчына ўсміхалася мне з вітальні.

— Ты хто? — пацікавіўся я.

— Я Таня, — сарамліва і зусім па-дзіцячы адказала жанчына.

— Таня? — здзівіўся я. — Некалі ў юнацтве я закахаўся ў адну дзяўчыну. Яе таксама звалі Таня.

Жанчына перасмыкнула плячыма і прамаўчала.

— Як ты апынулася тут? — пацікавіўся я, разумеючы абсурднасць такога пытання. Варыянт быў класічным, яна мне падабалася. І ўсё ж мы развіталіся з ёю з перакананнем, што сустрэнемся неўзабаве. На гэты дзень у мяне былі іншыя планы, і ахвяраваць імі, нават дзеля прыгожай жанчыны, якая мне падабаецца, я быў не здольны.

Я даўно цешыў сябе авантурнай ідэяй наведаць святую крыніцу, каб змыць з сябе ўвесь той бруд, які накопліваўся ўва мне гадамі. Не прыміце маё жаданне за рэлігійны фанатызм, за свядомае жыццё я ні разу не быў у царкве. Маімі ўчынкамі рухала прага да ачышчэння: унутранага, глыбіннага. Дзеля гэтага я быў здольны на ўсё, бо ўпершыню паверыў у сябе, адчуў упэўненасць, але не ведаў, што з ёю рабіць. Я чапляўся за любую магчымасць, каб выжыць. Я вельмі хацеў жыць.

Крыніца знаходзілася далёка за горадам, аднак дабірацца да гэтага месца я вырашыў пехатою. Ужо праз хвілін пятнаццаць я крочыў палявой дарогай уздоўж рэчкі да бязлеснага кургана, які вырысоўваўся далёка на даляглядзе. Стаяў пагодлівы восеньскі дзень. Такія залатыя дні бываюць у нашых мясцінах толькі ў канцы верасня. Мяне абміналі машыны, пакідаючы за сабою клубы шэрага пылу. Я збочваў і чакаў, пакуль ён развеецца, і крочыў далей. Некаторыя добразычліўцы спыняліся і прапаноўвалі мне свае паслугі. Я ўдзячна ўсміхаўся ім і ветліва адмаўляўся. Адразу ж за згібам дарога паварочвала ўправа, у абыход кургана. Я не пайшоў ёю, а звярнуў на сцежку, што вілася праз пожню вузенькай нітачкай. Поле было ўсеяна несабранымі ў сцірту валкамі саломы. Вецер даносіў пахі блізкага жытла. Я прагна ўдыхаў іх, і маё сэрца перапаўнялася пачуццём невытлумачальнай радасці. Як ніколі я адчуваў сваю значнасць у гэтым свеце. Я радаваўся, нібы немаўля, гэтай навакольнай прыгажосці, часцінкай якой зяўляўся. Я дасягаў для сябе новыя глыбіні, пра якія яшчэ некалькі дзён таму мог толькі марыць. Я радваўся, што мне выпала нарадзіцца ў гэты час і ў гэтых мясцінах. Я адчуваў сябе шчаслівым чалавекам.

Праз пэўны час сцежка прывяла мяне на вяршыню кургана. Перада мною адкрыліся новыя краявіды. У нізіне віднелася невялічкая вёска, двароў гэтак у пяцьдзесят, яе акружала бязлесная прастора. І толькі далёка, з паўночнага боку, была бачна шэрая палоска лесу. Напэўна там, калі верыць аповядам знаёмых, і знаходзілася тое месца, якое яны параілі мне наведаць. Непадалёк, ля скрыжавання дарог, месцілася невялічкая старая каплічка. Будавалі яе некалі для таго, каб мінакам было дзе адпачыць і памаліцца Богу. Я рушыў да яе. На падыходзе мяне сустрэў сівы, няпэўнага ўзросту дзядок. Ён падаўся мне дзіўным, і я спачатку нават палічыў, што ў гэтага чалавека праблемы з галавой. Ён сыпаў неўпапад незразумелымі не толькі мне, але і яму самому цытатамі з Евангелля. Сэнс іх не заўжды адпавядаў тэмам нашай размовы. З бяседы з ім высветлілася, што ў дарозе ён шмат год ужо, што пехатою прамерыў у амаль усю краіну, пабываў у розных святых мясцінах, што канчатковая мэта яго вандроўкі — памерці ў дарозе. Яго прызнанне зблізіла мяне з ім, і я таксама расказаў яму гісторыю свайго жыцця, на што ён адрэагаваў выказваннем Іаана Багаслова:

— Калі кажам, што не маем граху, — ашукваем саміх сябе, і няма ў нас праўды. Калі вызнаём грахі нашыя, дык Ён — верны і справядлівы, каб дарваць нам грахі нашыя і ачысціць нас ад усякае няпраўды. Калі кажам, што мы не грашылі, дык робім ілжывым Яго, і няма ў нас cлова Яго.

Далей мы рушылі разам. З яго слоў я даведаўся, што побач з крыніцай, на гары, з-пад якой б’е святы струмень, знаходзіцца камень з адбіткам ступні Божай Маці. Знайшлі яго даўно, шмат вякоў таму. Пакланіцца гэтай святыні і ёсць мэта яго вандроўкі.

Мы абмінулі вёску і выйшлі да закінутага хутара. На падыходзе да яго нас сустрэла старэнькая бабулька. Яна блаславіла нас і паказала сцежку, якая, па яе словах, павінна была прывесці нас да крыніцы. Праз хвілін дзесяць мы былі на месцы. Брукаваная сцежка вывела нас да невялічкай альтанкі. Перад уваходам у яе я заўважыў абраз Святога Архангела Міхаіла і перахрысціўся. Потым накіраваўся да ручая. Зачарпнуў у кубачак вады і прысеў на лаўку. Вада была халоднай і гаючай. Праз некалькі хвілін вярнуўся стары і прысеў са мной побач. Сядзелі моўчкі.

— Дрэнь я, сынок! — нечакана парушыў маўчанне стары. — Ты вось, гляджу, мне паверыў, палічыў мяне за правільнага чалавека, а мне верыць нельга.

— Вы гэта пра што, дзед? — зірнуў я на яго неўразумела.

— Скажы, сынок, ты мне паверыў? — назойліва дапытваўся стары.

— Паверыў, — нехаця прамямліў я.

— Выходзіціь, што ты першы, хто мне паверыў? І хто я, па-твойму?

— Скуль мне, дзед, ведаць, хто ты? Я ж цябе ўпершыню бачу.

— Дрэнь я, — адказаў стары.

— Не ведаю.

— І я сябе, сынок, не ведаю. Бадзяюся па свеце, шукаю ўчарашні дзень… Паміраць мне час прыйшоў, а Ён мяне не прыймае. Шмат людскога гора на мне. Эх, памяняць бы ўсё, пачаць спачатку. Ды позна ўжо нешта мяняць.

Я прамаўчаў. Заглыбляцца з ім у такія размовы мне не хацелася. Я ўстаў і накіраваўся да ручайка. Разуўся і намачыў ногі. Ступні апякло холадам.

— Сынок! — пачуў я за плячыма сцішаны голас старога і ўздрыгнуў ад нечаканасці. Я настолькі зжыўся са сваімі думкамі, што паспеў забыць пра яго. Стары апусціўся перада мною на калені і крануўся шурпатай даланёй маёй лыткі.

— Што вы робіце? — збянтэжана зіркнуў на яго я і паспрабаваў прыняць нагу. Стары не адпусціў яе.

— Гэта не запаведзь, сынок, гэта прыклад, — мармытаў ён, пагладжваючы маю ступню. — Ведай, сынок, я сам таго захацеў, сам, — пераконваў ён мяне. — Мне неабходна зрабіць гэта, сынок! Зразумей мяне. Усё, на што я быў здатны ў сваім жыцці, гэта прыніжаць іншых. Я не хачу больш гэтага, не хачу.

Стары мыў мне ногі, а я баяўся варухнуцца. Ледзяная вада не паспявала выстуджваць цеплыню яго рук, і я адчуваў яе сваім целам. Нібыта сабачаня, я пакорліва зазіраў яму ў вочы і маўчаў. Праз хвіліну, калі здранцвенне мінула, я ўсё ж адштурхнуў яго ад сябе і вылез на сухое месца. Стары заплакаў. Я не стаў суцяшаць яго і, абуўшыся, адышоўся убок. Сонца хілілася да захаду. Непадалёк ад нас, на стаянцы, спынілася машына. З яе выкацілася гурба маладых людзей з бітонамі ў руках і рушыла да альтанкі. Маўклівае вечаровае наваколле напоўнілася смехам і мітуснёй. Я пачаў спешна збірацца. Стары па-бацькоўску крануўся майго пляча:

— Дзякуй табе, сынок! — прашапялявіў ён і рушыў у супрацьлеглы бок, да лесу. Мне захацелася спыніць яго, але я так і не адважыўся зрабіць гэта. Моўчкі правёў яго позіркам і, калі яго згорбленая постаць схавалася за пагоркам, накіраваўся па дарозе ўверх.

Пачынала змяркацца, а мне яшчэ трэба было завідно адшукаць камень з адбіткам ступні Божай Маці, пра які расказваў стары. Блудзіць не давялося. Пратаптаная сцежка сама прывяла мяне да яго. Калі я ўзабраўся на ўзгорак, сонца ўжо амаль села за лесам. Але неба на даляглядзе ўсё яшчэ ружавела. З усходняга боку ўзгорак абмінала рэчка. Да яе шчыльна прымыкалі загоны для жывёлы. Рэха даносіла здалёк нечыя ўзбуджаныя галасы. Магчыма, гэта былі пастухі. Наваколле было перанасычанае пахам сырадою.

Я прыпаў на калені, ад каменя павеяла цеплынёй. Я прытуліўся да яго шчакой і заплакаў. Паступова плач перарос у енк. Я крычаў ад немачы і бяссілля. Я прасіў прабачэння за свае неразумныя ўчынкі. «У каго?» — пацікавіцеся вы. Напэўна, у самога сябе. Колькі часу мінула, як я сюды прыйшоў, я не памятаю. Стала зімна. Я падняўся з калень і аглядзеўся. Чорнае неба нада мною было густа засеянае зоркамі. «Якая прыгажосць!» — парадаваўся я, узіраючыся з зачараваннем у гэтую зорную недасяжнасць. Адчуванне сапраўднасці пакрыху вяртала мяне да жыцця, і ад гэтага рабілася яшчэ радасней.

Вось і ўсё. На гэтым можна было б скончыць свой аповед. І ўсё ж некалькі штрышкоў да сказанага неабходна яшчэ дадаць. Спадзяюся, што вы зразумелі, пра каго я вам расказваў. Пра каго яшчэ, як не пра сябе, можна расказаць з такой шчырасцю і падрабязнасцю. Бонза — гэта я. А я — гэта Бонза…

Вярнуўся я ў горад наранку. Заначаваць давялося ў полі, у сцірце саломы. Ноч выдалася зімнай, так што амаль не спаў. Але я аб тым ні кроплі не шкадую. Нягледзячы на ўсе нязручнасці, дахаты я вяртаўся з выдатным настроем. Такой лёгкасці і ўпэўненасці я не адчуваў яшчэ ніколі. На падыходзе да горада адшукаў у запісной кніжцы патрэбны мне нумар тэлефона і патэлефанаваў. На маё настырнае «алё» азваліся незнаёмым мне дзіцячым голасам.

— Гэта хто? — пацікавіўся я няўпэўнена.

— Гэта я! — ціхенька адказалі мне.

— Хто — я?

— Таня!

— Таня! Танька! — узрадаваўся я. — Я так сумаваў па табе! Чакай мяне, чуеш, абавязкова чакай! Я хутка прыеду.

Я азірнуўся. Аўтобусны прыпынак быў праз дарогу. Я подбегам кінуўся да яго, але на паўдарозе спыніўся. Спытайцеся, што прымусіла мяне зрабіць гэта, і я не адкажу вам дакладна. Я стаяў сярод вуліцы і глядзеў на цагляную агароджу, ля якой толькі што стаяў. Я не мог скрануцца з месца. Мне здаваляся, што стаю я ля Сцяны Плачу, на якой вялікімі літарамі выведзена: УСМІХНІЦЕСЯ!

І я ўсміхнуўся.

2008 г.

Піраміды

Прысвячаецца Ірыне…

1

«Памятайце, пад вашымі нагамі ўвесь Свет…» — высечана на адным з валуноў на вяршыні здзірванелага кургана. Літары выразныя і лёгка чытаюцца. На двух жа астатніх надпісы сцёртыя і аб тым, што яны тут некалі былі, сведчаць нешматлікія, ледзь заўважныя паглыбленасці.

Курган — авальны, падобны да птушынага яйка. Наваколле з яго — як на далоні. З заходняга боку ў лагчыне рэчка (калі рэчкай можна назваць плыткі, вілясты ручай), за ёю, на даляглядзе, касмыкаваты сасоннік. З усходняга боку — балота. На ім ні кусточка. Яно сярод бязлесся, нібы шнар на целе — шырачэзнае і месцамі непралазнае. З балота і бярэ свой пачатак рачулка, уздоўж якой цягнецца здзічэлая сенажаць. На сенажаці статак коз — белых, патлатых, падобных да курдзючных авечак. Ля статка пастух — няпэўнага ўзросту дзядок. Наранку ён прыганяе сюды свой статак, а надвячоркам, калі барвова-чырвонае сонца, абдзіраючыся да крыві аб высокія, падобныя да кіпарысаў таполі, знясілена спаўзае на вільготны расяны поплаў, гоніць яго назад у хлеў.

Ля трох таполяў, дзе ў збуялай траве канае пакалечанае крывава-чырвонае свяціла, жытло сівога Пастуха. У збудаваным вокнамі на захад бараку прайшло яго ўсё жыццё, ва ўсякім выпадку, ён так сам лічыць. Імя ён свайго не памятае. Яно засталося ў мінулым, сцерлася часам, як і тыя літары, што на валунах. «Нашто мне імя? — разважае стары Пастух. — У мяне ёсць жытло і козы. А яшчэ ў мяне ёсць воля…» І сапраўды, што яшчэ трэба старому чалавеку ў гэтым жыцці? Памяць?.. Дык яна з ім паўсюль. Яна, нібыта тая піяўка, высмактала з яго ўсе сокі. Бо свет, у якім ён некалі нарадзіўся, перастаў існаваць для яго як паняцце. Бо ў ім ён як не палітая ў палісадзе кветка, як высахлае без пары, з’едзенае грыбамі-трутавікамі дрэва...

Пра надпісы на валунах стары не здагадваецца. Адкуль яму пра іх ведаць. Коз на тым кургане ён не пасе, бо травы там ніякай, а расказаць пра валуны няма каму — людзі ў гэтых забытых Богам мясцінах даўно не жывуць. Гэта — зона недабудаваных Пірамід Дасканаласці.

Нам толькі здаецца, што мы — Творцы. Насамрэч, нашы «творы» нікому не патрэбныя, акрамя нас саміх. Рызыкнуць і ўзняцца на прыступку вышэй па службовай лесвіцы, прынізіць, зняверыць і знішчыць маральна тых, хто побач, хто імкнецца дапамагчы нам, хто натхняе — звыклая справа. І ўсё дзеля нейкіх сумніўных хвілінных выгодаў. Усё дзеля задавальнення свайго існага «Я». Нам здаецца, што вось яны, вынікі нашых намаганняў, плён нашай працы, дастаткова зрабіць толькі некалькі крокаў — і ўвесь Свет ля нашых ног. «Vivat! Viсtoriа!» — лямантуем мы, нібы ашалелыя, ад радасці. Толькі чаму так хістка, чаму так ветрана, чаму так зімна на тых, пакораных намі, Вяршынях? Чаму мы гідліва моршчымся, пазіраючы на тых, хто ўзнёс нас туды, чаму забываем аб іх узняўшыся, няўдзячныя стварэнні?..

Разуйце вочы! Вы стаіце на «касцях» вамі ж абражаных, вамі ж пакрыўджаных і вамі растаптаных… І пачуццё задаволенасці — фікцыя. І Вяршыні па-за межамі дасягальнасці. Вы падаеце не ўзняўшыся, разбураючы на сваім шляху і ўсё вамі створанае. І як вынік, на месцах так званых Катастроф утвараюцца бязлюдныя зоны — зоны недабудаваных Пірамід Дасканаласці.

Маленькае і кволае, як падмурак!.. Вялікае і магутнае, як вяршыня!.. Свет развіваецца па нарастаючай. Клеткі павялічваюцца ў памерах, клеткі дзеляцца на мноства іншых, утвараючы сімбіёзы. З маленькага зернейка вырастаюць магутныя дрэвы, з кволых іскрынак разгараюцца знішчальныя вогнішчы, з дробных кропелек пачынаюцца зацяжныя залевы, з лёгкага павеву ветрыку — разбуральныя віхры. І толькі Піраміды непадуладныя гэтым спрадвечным законам быцця, бо ў аснове іх пабудовы ляжыць несправядлівасць і гвалт: вялікае і магутнае, як падмурак, а кволае і маленькае, як вяршыня…

Вяртаецца статак з выгану неахвотна. Козы лена плятуцца праз здзічэлую сенажаць, і ружовыя, поўныя малака вымі пакідаюць пасля сябе на збуялай траве глыбокія белыя парэзы. Зацярушаная сутоннем сенажаць спрэс раскрэслена казінымі капытамі. Лініі-сцежкі падобныя да сухажылляў на руках старога — і тыя, і другія з пахамі малака і казінага поту, і тыя, і другія брудныя і раздзёртыя да крыві.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса! — падганяе коз хварасцінай сівы Пастух. — Гэць! Гэць, ваўчынае мяса! — пагрозліва пакрыквае ён на іх.

У голасе Пастуха няскрытая пагарда. Важак па мянушцы Малыш, касматы, з адпілаванымі за схільнасць да боек рагамі, ведае круты нораў гаспадара. Ён раз-пораз перасцярожліва азіраецца і паскарае хаду. За ім, спатыкаючыся, спяшаюцца і астатнія.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса! — не забывае нагадваць час ад часу сівы Пастух.

Спяшаюцца, бо незалежна ад пары года змяркаецца ў гэтых мясцінах заўчасна і ў старога няма вялікай ахвоты блукаць са сваім статкам у поцемках. Ён з трывогаю ўзіраецца ўдалечыню. Паперадзе яго цягнецца нудная, укутаная цішынёй, бясколерная балоцістая пустка. Здаецца, што вось яны, зусім блізка, тыя тры падобныя да пірамід таполі, тыя тры пакалечаныя вятрыскамі здані, варта толькі працягнуць руку і пальцы адразу ж адчуюць шурпатую старую кару дрэваў. Насамрэч, да таполяў крочыць і крочыць. А таму трэба спяшацца.

За прысадамі хутар з неадпаведнаю сапраўднасці назвай — Божы Дар. Ад хутара хрэн ды не хрэна: назва і паўразбураная халабудзіна з нізкім, амаль плоскім дахам. Гаспадары яе з’ехалі яшчэ ў васьмідзесятых. З тае пары сядзіба пустуе, зарастае быльнягом і ажыннікам і здалёк падобная да пачварнай міфічнай істоты. Але стары не страшыцца яе. Зона — ёсць зона, ведае ён...

Прарубленае на ўсход акно цьмяна свеціцца. Стары заўважае тое здалёк і запавольвае хаду. «Хто там?..» Трывога працінае яго ўсяго і сэрца шчымліва сціскаецца. «Хто там?» — узіраецца ён у маўклівае задымленае сутонне. Перад вачыма плывуць чорныя плямы — не хапае паветра. Ён выцірае змакрэлы твар далонню і патанае ў невясёлых разважаннях…

Галасы з таго свету — ганебныя клікі тых, хто аднойчы загінуў тут, з чыёй ласкі ўтварылася гэтая бязлюдная зона. Ён адзін з тых, хто цудам уцалеў. Яму пашанцавала, ён раней за астатніх зразумеў, што Свет не адчувае патрэбы ў яго паслугах, што ўсё, створанае чалавекам дзеля высокіх мэт, — не на карысць, што імкненне перайначыць свет, падпарадкаваць яго сабе, зрабіць пакорлівым і падатлівым прыводзіць да Катастроф. Нам толькі здаецца, што мы вучоныя, насамрэч, мы — Хлусы і Каты. «Шыбеніцы» нашых, нікому не патрэбных «навуковых» распрацовак расстаўленыя намі паўсюль. На іх «запалі» мільёны ні ў чым не вінаватых ахвяраў. Зялёныя мухі раяцца над гэтымі «бясцэннымі» даследчымі працамі. Нафталінам і ўчарашнім днём патыхае ад іх…

Стары чуйна ўслухоўваецца ў далячынь, абводзячы позіркам перад сабой прастору. Да хутара некалькі хвілін хады і няма ўжо сумнення — у хаце чужынец. Акно на кухні цьмяна свеціцца і ён спыняецца ў некалькіх кроках ад яго. Сэрца трывожна калоціцца. Сэрца гатовае вырвацца з грудзей на волю: «Хто ты, чужынец: гаспадар ці такі, як і я, адлюднік?..»

Ён даўно ўжо здагадваецца, што гэтыя харомы не яго радавое гняздо, як таго хацелася б, а часовы прытулак і таму, хочаш таго ці не, аднойчы яго давядзецца пакінуць. Але хто пацвердзіць тое, хто падкажа, што гаспадары гэтага няхітрага жытла некалі памерлі, а ў напаўгнілых, пакінутых імі заўчасна харомах знайшоў свой прытулак ён — прышлы пастаялец, прараб і натхняльнік будоўлі Пірамід Дасканаласці?.. Людзі некалі адступіліся ад яго, палічылі за вар’ята. І яму нічога не засталося, акрамя як пакінуць наседжанае месца ў горадзе і схавацца тут, у бязлюдных, дзікіх мясцінах. З тае пары сыходзіць адсюль ён нікуды не збіраецца. Гэта толькі напачатку былі тыя адчайныя спробы збегчы з гэтай бясколернай пусткі, аб чым сведчыць пратаптаная праз ажыннік да чыгункі сцяжынка. Гэта яго сляды на яе пясчаных адхілах. Тры хвіліны хады — і вось ён, шлях у Краіну Учарашняга Дня. Але шлях той — выдумка. Ён канчаецца недзе на ўскрайку маладога сасонніку, ля абрывістай кручы, і Стары ведае пра тое, бо хадзіў туды не аднойчы…

На даляглядзе дым чорнымі пасмамі. Паветра з дамешкам смуроду. Ад яго слязяцца вочы. Ад яго гарэніць і пяршыць у горле. І здаецца, не будзе паратунку ніколі ўжо. Чах-чах-чах-чах!.. Цягнік-здань прыбліжаецца. Чутна, як манатонна тахкаюць яго колы. Рэйкі сыходзяцца ў літару «V» — Vivat!.. Victoria!.. Перамога!.. Але чаму яны рудыя і спрэс з’едзеныя іржой? Чаму яны, нібы дзіды, уторкнутыя завостранымі канцамі ў задымленае наваколле?.. Чаму прадчуванне небяспекі паўсюль? Мноства пытанняў і ўсе без адказаў. Бо адкуль яму ведаць, што ў хворы арганізм занесена атрута, а яе часцінкі разносяцца крывёю па ўсім целе. Vivat!.. Victoria!.. Перамога!.. Хочацца выдаліць гэтую смяротную зброю з паветра. Хочацца выбрацца з гэтай бязлюднай, бясколернай бездані. Шпалы нібыта прыступкі высачэзнай лесвіцы... Першая, другая, трэцяя… Колькі іх будзе яшчэ?.. Пах свежага духмянага хлеба — верагодна, што недзе блізка станцыя. Пятая, шостая, сёмая… Чырвоны мякіш халоднага ранішняга сонца і ніякіх пазнак жытла. Прыступкі канчаюцца, а далей — круча. Рэйкі павіслі ў паветры, нібыта абрубкі. Яны безжыццёвыя, атручаныя смяротным рэчывам. Вось і ўсё!.. Пэўна, што і яго надзея гэтак жа сама кранутая гэтай іржой. Можна вяртацца дахаты… Толькі дзе яна, тая хата? Дзе тая станцыя, на якой прадаюцца квіткі ў Краіну Учарашняга Дня? У пошуках адказаў на гэтыя пытанні ён і прыходзіць на кручу зноў і зноў, бо не хочацца верыць, што гэта — зона, бо не хочацца верыць, што з яе няма выйсця. Не хочацца, а мусова…

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Праз разбітую шыбіну, у вэлюме жоўта-цьмянага святла, выразна акрэсленая постаць незнаёмца. Стары безнадзейна ўслухоўваецца ў цішыню. Нікога, чутна толькі, як недзе на падворку шапацяць лістотай таполі.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Малыш пужліва торгаецца. За ім мітусліва шугаецца ўбок і ўвесь статак.

«Хто ты, незнаёмец? Адзін ты тут ці ёсць яшчэ хто? З якою мэтай заблытаў ты сюды?..» — пытанні адно за другім узнікаюць у галаве старога. Ён асцярожна крадзецца да акна, спрэс спавітага раслінамі, і праз адбітую шыбіну зазірае ў сярэдзіну памяшкання. Атручанае стронцыем паветра, нібыта губка, убірае ў сябе яго цяжкае перарывістае дыханне. На стале агарак свечкі, бохан хлеба і бляшанка з недаедзенымі мяснымі кансервамі. Стары пажадліва глытае сліну і мітусліва азіраецца па баках. Такога ён не еў ужо пятнаццаць гадоў. Рукі дрыжаць і міжвольна цягнуцца да стала.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса! — голас хрыпаты, вантробны. Нечая шурпатая далонь заціскае старому рот. Ён пужліва торгаецца, намагаючыся вызваліцца, але яго галава надзейна заціснутая нябачнымі жалезнымі абцугамі…

— Гэць!.. Гэць, ваўчынае мяса!...

2

Я задыхаюся ад бяссілля... Я на водшыбе… Я ля падножжа Піраміды Дасканаласці. Я растаптаны тымі, хто лезе следам. Яны не звяртаюць увагі на мяне, загнанага да смерці, яны не чуюць майго пакутлівага стогну. Іх вабіць неспазнанасць. Хруст касцей — і яны абыходзяць мяне. Яны ломяцца наверх. Іх кліча Вяршыня — месца, адкуль аднойчы ім давядзецца падаць…

Кот задоволена моршчыцца. Яго твар рассякае расколіна ліслівай усмешкі — няпроста быць у цэнтры ўвагі. Усмешкі… Усмешкі… Усмешкі… Атмасфера ўсеагульнай эйфарыі… Супрацоўнікі паціскаюць руку, сябры лагодна паляпваюць па плячы. У вачах адных і другіх — зайздрасць. «А вы думалі!.. — шчодра адорвае сваіх падначаленых маўклівымі позіркамі Кот. — Вы яшчэ даведаецеся, хто такі Котаў!..»

Падстаў для радасці ў Віктара Віктаравіча больш чым дастаткова. Сёння яго дзень! Сёння яму трыццаць тры і з сённяшняга дня ён — вялікае начальства, намеснік мэра. Усё толькі пачынаецца, спадары зайздроснікі!.. Усё толькі пачынаецца, спадары лісліўцы!

Кот, Коцік, Кацяра — мянушкі для блізкіх сяброў. Для мяне і такіх, як я. Афіцыйна: Котаў Віктар Віктаравіч, намеснік старшыні.

Апрануты ён у чорнае драпавае паліто. Яно яму вялікае, але пляваць! — затое шыкоўнае, як у начальства. Гузікі на ім расчэпленыя. Пад паліто крэмавага колеру тройка.

— Спецадзенне!.. — жартуе з нагоды Котаў, папраўляе чырвоны гальштук і задавацкі падміргвае: — Сёння выдалі…

Падначаленыя жарты разумеюць. Іх твары патанаюць ва ўсмешках — жоўтых, гіпсавых, хлуслівых.

На гэтым шабашы я — чалавек выпадковы. Для ўсёй гэтай грамады, з сённяшняга дня я — абуза, камень на шыі. Ім трэба рухацца наперад, а я замінаю ім, я блытаюся пад нагамі і ад мяне ніякага толку. Пра тое, што мне гамон, ведаюць пакуль толькі трое: Фантамас — мой былы шэф, Шатун — мой будучы шэф (гэта да яго мяне сёння збагрылі, пасля таго, як мэр не падпісаў са мною кантракт) і Кот. Даруйце, Котаў Віктар Віктаравіч.

У Фантамаса голы, без ніводнага валаска чэрап. Выцягнуты, нібыта ў арангутанга, ён іскрыцца на сонцы безліччу дробных кропелек, і былы шэф не забывае яго праціраць час ад часу квяцістаю насоўкай, ад чаго чэрап блішчыць, нібыта адпаліраваны. Шатуна Фантамасаў чэрап мала цікавіць. Ён заўзята нашэптвае Фантамасу нешта на вушка і галосна рагоча. Той перасцярожліва зіркае паабапал сябе і таксама вытужвае скупую ўсмешку. Вытокі гэтага іхняга неадэкватнага настрою нам невядомыя, і таму мы недаўменна касавурымся на іх…

— Гляньце, гляньце!.. Трактарыст прыехаў!.. Трактарыст!.. — прарываецца нечакана ў мае далёкія думкі нечы заклапочаны палахлівы шэпт. Адрываюся ад свайго трызнення і ўздымаю вочы.

— Вось гэта тачка! — штурхае мяне пад бок адзін з калег.

— Ого-го!.. — чуюцца адусюль узрушаныя зайздрослівыя галасы.

— Жыруе!.. — не стрымліваюся і я.

— Што яму!..

Зіркаю па баках, натыкаючыся вачамі на калег. У іх позірках глыбока схаваная рабская паслухмянасць. «Цікава, радуюцца яны мэру ці наадварот?» — гадаю я, затрымліваючыся позіркам на сваіх шэфах. Тыя, нібы здагадаўшыся аб гэтых маіх думках, насоўваюць на твары змрочнасць і зіркаюць паверх мяне некуды ўдалячынь. Ля газетнага шапіка спыняецца чырвоны «Опель». Сустракаць Трактарыста павінен па завядзёнцы Фантамас. Ён кідаецца да машыны, працягваючы на хаду руку для прывітання, аднак наперарэз яму спяшаецца Котаў. Фантамас збянтэжана азіраецца, шукаючы ў нас падтрымкі і запавольвае хаду. «Ну, вядома ж, Котаў, хто ж яшчэ!.. — хочацца мне папярэдзіць яго. — З сённяшняга дня ён першы намеснік і сустракаць свайго шэфа ўваходзіць у яго абавязкі...»

Фантамас недаўменна паціскае плячыма і неахвотна вяртаецца да нас.

Трактарыст — не мянушка, Трактарыст — сутнасць. Прынцыповы, валявы, перспектыўны — эпітэты для яго службовай характарыстыкі. Для няўдачнікаў, такіх, як я, чые скурочаныя целы нэндзяцца недзе ля рыштаванняў Пірамід Дасканаласці, ён — «бульдозер», чалавек, які ходзіць па касцях. Яго вабіць Вяршыня і яму напляваць на ўсё астатняе…

— Пляткараць, нібыта Трактарыст незадаволены кандыдатурай Ката, — выказвае ўголас сваё сумненне нехта з маіх калег.

— І праўда, які з яго намеснік?.. — згаджаецца з ім Шатун. — Малако на губах яшчэ не высахла!..

— Затое ў яго «плечы» ў сталіцы, — не здаецца той. — Націснуць «зверху» і амба… Ха-ха-ха!..

«Незадаволены, а павіншаваць прыехаў, — думаю я, слухаючы калег. — І на гонар свой напляваў…»

— Думаеце, чаму ён прыехаў? — звяртаецца да нас Шатун.

— Тут ужо не да сумлення. Прыпёрла, таму і прыехаў, — прамаўляю я.

— Таму, што яшчэ парохкаць хочацца ля грамадскага карыта. А сумленне — не кіла, яго не цяжка цягаць! — удакладняе Шатун.

Словы «карыта» і «парохкаць» папулярныя сярод дюдзей. Аднак не кожны з нас можа тое ляпнуць уголас, а Шатун не баіцца, у яго таксама «плечы». І не абы-дзе, а таксама ў сталіцы. Калегі з зайздрасцю зіркаюць на яго і перашэптваюцца…

Скіроўваю позірк на чырвоны «Опель» і бачу, як з яго выціскаецца квадратнае тулава Маленькага Чалавека, як павольна, нібыта шафа на колах, коціцца яно да дырэктарскага корпуса (так называюць кіраўнікоў прадпрыемстваў «наверсе»), і з пагардаю выціскаю:

— Маленькі Чалавек!

Сведка гэтай маёй агіды, Шатун, недаверліва моршчыцца:

— Ну, гэта проста паклёп! — не згаджаецца ён. — Ні фіга сабе маленькі! Граміла!..

На яго твары застывае скептычная ўсмешка. Тлумачыць, які я ўкладваю сэнс у слова «маленькі», няма ахвоты.

— Бульдозер! — настырна сцвярджаю я, пагардліва назіраючы за ленымі і няўклюднымі рухамі гэтага капуснага чарвяка…

— Джегера…— падтрымлівае мяне нечакана Шатун.

…Кот нашэптвае мэру нешта ўгодліва на вушка, а нам здаецца, што нейкая хвіліна — і ён у знак сваёй пашаны і адданасці лізне яму руку. На гэтую адрэпеціраваную, штучную ўгодлівасць свайго падначаленага, Маленькі Чалавек, ніяк не рэагуе — прывычка! — а, як і належыць чалавеку такой велічыні, абмяжоўваецца некалькімі дзяжурнымі сказамі, пасля чаго накіроўваецца да расчыненых дзвярэй кавярні «Венецыя» — месца тусовак начальства. Следам за ім цягнецца і ўся грамада.

— Да стала! Усе да стала! Да стала! — не забывае запрашаць нас Котаў.

Пачынаецца неафіцыйная частка мерапрыемства… Сцэнарый адпрацаваны: сумны і нецікавы. У вітальні жабрацкае святло. Недзе ў глыбіні памяшкання, смуродная пашча расчыненых насцеж дзвярэй. Праціскаемся да яе. Комплекс незразумелай віны не пакідае ні на хвіліну: я на водшыбе, я ля падножжа Піраміды. Момант робіцца вечнасцю. Адчуваю сваю незапатрабаванасць. Нерэалізаваныя магчымасці, схаваныя недзе ў нетрах майго незваротнага мінулага. І галоўнае, што нічога не перайначыш ужо. Тыя, хто гатовы «суцешыць», недзе побач. Іх не трэба клікаць, яны прыходзяць у зручны момант самі. Вось ён, звярыны выскал улады: фальш і падман! «Гэтыя людзі баяцца адзін аднаго, — раблю я нечаканую выснову, пагардліва касавурачыся на калег. — Гэтыя людзі нікому не давяраюць, нават самі сабе…»

Плятуцца карункі самалюбства… Толькі ўсе мы памром некалі: і я, і гэтыя самазадаволеныя Гаспадары Становішчаў…

Цытадэль улады… Палата інтэнсіўнай тэрапіі… Я памятаю ўсё. Такое не забываецца ніколі… Дзверы ў Храм Уседазволенасці расчыненыя, і сустрэча з Маленькім Чалавекам — непазбежнасць. Некалькі хвілін мы моўчкі вывучаем адзін аднаго позіркамі. Такое ўражанне, што Маленькі Чалавек баіцца мяне. Адчуваю холад і пустату працягнутай мне для прывітання далоні. Яшчэ чаго, стане Маленькі Чалавек вітацца з такімі, як я, за руку. Самае большае, на што ён здатны, гэта кіўнуць галавою і то незаўважна. Аднак і гэтага ён не робіць, і мне нічога не застаецца, акрамя таго, як і надалей смела рухацца па гэтым раскошным калідоры ўлады — насустрач свайму лёсу, насустрач Монстру ў чалавечым абліччы. Гэта рух вязня, якому вынесены смяротны прысуд. Але ў мяне няма іншага выйсця. Я — удзельнік вайны. Я — вайсковец, які прысягнуў змагацца да канца. Верагодна, мне некалі дадуць медаль за адвагу, а маё імя будзе занесена ў спісы тых, хто загінуў за сваю годнасць, свабоду і незалежнасць. Але тое будзе пасля, а зараз… Маленькі Чалавек не вытрымлівае майго націску і саступае. З майго боку гэта нахабства і гвалт. Крок… І я з задавальненнем тапчу гэты дзіравы цень нагамі. Мая ступня бязлітасна прасуе лацканы шыкоўнага чорнага касцюма. Цень не бароніцца. Цень курчыцца ад болю… «Хопіць! Хопіць! Ляжачых не б’юць!» — стрымліваю я сябе і мітусліва выціраю далонню змакрэлы лоб. Яшчэ крок і мы размінаемся. Паставы міліцыянер разгублена лыпае вачыма і крычыць наўздагон:

— Стойце! Стойце! Малады чалавек, ваш пропуск!

Запавольваю хаду і міліцыянер падлятае да мяне ўсутыч. Яго вочы мітусяцца: на мяне, на Маленькага Чалавека. «Які пропуск? — хочацца абурыцца мне. — Я ж не прышлы, я свой!..»

Міліцыянер пазнае мяне, яшчэ б яму не пазнаць мяне, кожны панядзелак па два разы на дзень мы сустракаемся з ім ля ўваходу, калі я іду на планёрку да Фантамаса. Але сёння яму трэба «прагнуцца». І я разумею яго, яму трэба карміць дзетак…

Рукі паволі сунуцца да кішэняў. Дастаю засаленую чырвоную кніжку-пропуск і моўчкі працягваю яе паставому. Той нервова перакладвае яе з далоні на далонь, нібы гарачы аладак, і праз хвіліну вяртае назад. Пасля, нібыта пакорлівае шчанё, угодліва зіркае на Маленькага Чалавека, але той ужо не звяртае на яго ўвагі, ён адчыняе дзверы, а я тым часам выклікаю ліфт. Перад тым, як зайсці ў кабінку, азіраюся. Маленькі Чалавек таксама. Нашы позіркі на нейкі момант перасякаюцца. Мы разумеем адзін аднаго. Мы баімся адзін аднаго. Але страх гэты ў кожнага з нас свой, разуменне страху — таксама. Надыдзе час — і Маленькі Чалавек расквітаецца са мною гэтак жа бязлітасна, як сёння расквітаўся з ім я. Гэта і будзе той помстай за боль, які я прычыніў яму хвіліну таму. Такое не даруецца нікому...

Божа, чаму я іх ненавіджу?.. За што?.. Адчуваю сябе ахвярай сваіх пачуццяў, але чым мацней імкнуся вызваліцца ад гэтай залежнасці, тым мацней яна сціскае мяне ў сваіх кіпцюрах. Жыццё не пазбаўлена сэнсу, не... Сэнсу не існуе аб’ектыўна. Ёсць хвілінная нязручнасць, ёсць надуманая незадаволенасць сабой і я перамагу свае слабасці. Я пачну ўсё спачатку!

Адрываюся ад успамінаў. Маленькі Чалавек тасуе калоду карт: валет, дама, кароль, туз… Туз?.. Што яшчэ за туз? Туз у калодзе адзін — казырны. Усё прадумана, усё пад кантролем: знізу і даверху, кіравалі і будзем кіраваць…

— Бу-бу-бу…

Перастань ныць. Твая слабасць — іх моц… Твой боль — іх абыякавасць Не агаляй сваю душу перад імі — растопчуць…

Уздымаю вочы і зіркаю праз калег у глыбіню зацемненага зала. Маленькі Чалавек развітваецца. На такіх мерапрыемствах ён доўга не заседжваецца — так было і так будзе заўсёды.

— Бу-бу-бу… — далдоніць ён нешта на развітанне.

— Ха-ха-ха… — давяцца смехам «манекены».

Твары скажоныя. Твары-маскі… Усё пад кантролем…

— Падымаючыся па службовай лесвіцы, не забудзьцеся павітацца з тымі, хто спускаецца па ёй, бо, магчыма, заўтра ўжо вам таксама давядзецца па ёй спускацца! — прамаўляе з іроніяй Шатун.

Яго тост просты і да месца, хоць я і перакананы, што Шатун проста лепіць гарбатага. Ён весела пазірае на мяне і нават незаўважна падміргвае. «Не сумуй, — гаворыць мне яго позірк. — Іхняе яшчэ наперадзе…»

— І каго, калі не сакрэт, на тваё месца прарочаць? — дастае мяне сусед, што справа. Верагодна, Шатун прагаварыўся і цяпер ад пытанняў такога кшталту не адбіцца. Спрабую нешта тлумачыць, аднак ён згубіў да мяне цікавасць. Ён заняты нечым больш значным і больш не слухае мяне…

— З правінцыі, гаворыш? — здзіўляецца сусед, той, што ад мяне злева. — Хіба ў нашым горадзе мала спецыялістаў?

— Спецыялістаў хапае, а пляменнікаў — не, — выскаляецца Шатун.

Я не слухаю іх. Мае думкі па-за межамі сапраўднасці. «Асобы не ўжываюцца ў натоўпе, — пераконваю я сябе. — Яны альбо разбіваюцца, альбо, ачуняўшы, зноў карабкаюцца наверх. У кожнага з нас сваё разуменне Вяршыні…»

Я памыляюся. Вяршыні заўжды бязлюдныя. На іх свежае паветра, але моцны вецер. Вяршыні — месцы, з якіх некалі пачынаюцца нашы падзенні...

3

Ноччу мне мрояцца Піраміды — заснежаныя і непраўдападобныя. Чорны прарэх акна, задымленыя ліхтары і ў глыбіні ледзяной абалонкі — выразна акрэсленыя формы дасканаласці…

Прачынаюся ад тэлефоннага званка. Тэлефануе тая, якую баюся страціць. Тэлефануе тая, якую даўно ўжо страціў. Спадзяюся, што і ёй зараз не мёд. Але каму мёд? Трымайся, дзяўчынка, усё вырашыцца!..

Мы размаўляем аб нечым пустым і нязначным. Мы спрачаемся, харахорымся, марым, выхваляемся. Быццам усё як заўжды, але паміж намі прабегла чорная кошка. І нашы словы не пацверджаныя ўчынкамі. Ад іх смуродзіць учарашнім днём. Мы гуляем у хованкі з самімі сабою, мы гуляем у закаханых, а кахання няма. Яно памерла ўчора, разам з маім недарэчным падзеннем, і ўсе гэтыя намаганні з нашага боку захаваць нейкую прыстойнасць — нішто іншае, як помнік нашым непрацяглым рамантычным пачуццям. Дом, у якім не жывуць, разбураецца…

— Пацярпі, ты ж — вязунчык, — пераконвае яна мяне і нават раіць: — Пераступі праз хвілінныя нягоды, будзь вышэй за іх, і ў цябе ўсё атрымаецца…

Што яна пляце?.. Прычым тут гэта? Я не з тых людзей, якім шчасце плыве прама ў рукі. Я не з тых людзей, якія здаюцца без бою. Але для таго каб усё зранейшылася, патрэбен час і падтрымка — яе жаночае паразуменне. Мы павінны разам перажыць з ёю гэтае «падзенне». Паўтараюся, перажыць, а не пераступіць праз яго. Бо, калі праз усіх і праз усё пераступаць, можна незаўважна пераступіць і праз сваё жыццё. Чаму яна тады адмяжоўваецца ад мяне гэтымі прыгожымі слоўцамі? Я ж не хачу быць для яе абузаю. Я сам сабе вытру слёзы. Чуеш, ты?! Я знайду ў сабе сілы падняцца…

Пазней, пры сустрэчы, калі мае справы значна палепшацца, я між іншым пацікаўлюся:

— Ведаеш, чаму мне шанцуе?

Яна памарудзіць з адказам, потым сумна ўздыхне:

— Таму, што ты ўсім хочаш быць добранькім.

— Ты так лічыш?

— Лічу… Такія, як ты, выклікаюць да сябе пачуццё спагады.

— Памыляешся, любінятка! Гэтага малавата для вязунчыка, — адкажу я, патакаючы ёй. — Проста, па магчымасці, я імкнуся быць справядлівым. А дабрыня — гэта толькі прыдатак справядлівасці. Зрэшты, я — гэта я! Я непаўторны!.. Пасля чалавека застаецца добрая памяць, пры ўмове, што ён заслугоўвае яе. І гэтая памяць — яго ўчынкі…

— Ты бескампрамісны!.. Я заўжды недаацэньвала цябе, — пашкадуе яна.

Я памыляюся. У яе голасе не шкадаванне, у яе голасе роспач… Ледзяная роспач расстання. Я кідаю слухаўку і збіраюся на працу. Пакой не праветрыўся, ён усё яшчэ напоўнены пахамі ўчарашняга дня. «Каханне нельга выпрасіць, — пераконваю я сябе. — Каханне — яно альбо ёсць, альбо яго няма. Каханне даецца нам за проста так, за дзякуй. Яно як глыток свежага паветра, як магчымасць назіраць за ўзыходам сонца. Яно як падарунак, якім трэба даражыць…» Не спадзяюся сустрэцца з ёй болей. І для таго каб лічыць так, у мяне ёсць шмат прычын…

Вуліца сыходзіць у неба. Час-пік. Прабіраюся праз натоўп, нібыта вуж праз разварушаны мурашнік. Роля суцяшальніка — не мая роля.

Горад у стане стрэсу. Горад трасе ад адбойных малаткоў і асфальтаўкладачных машын. Горад у гіпсе… Гораду наводзяць макіяж, знешне, нібыта нябожчыку. Палова сродкаў, выдзеленых для добраўпарадкавання, украдзена. «Усё для горада! — гарлапаняць з усіх кутоў хрыпатыя дынамікі. — Усё для гараджан! Год аб’яўлены Годам навядзення парадку на Зямлі», —а гэта значыць: чыноўнікам — раскошныя дарагія кватэры, а гораду — румянец ад тупейнага мастака…

Трапецыі, паралелепіпеды каменных забудоў — часовае прыстанішча для абяздоленых… Закатаныя ў асфальт чаравікі. Брыдота галечы і заняпаду. Цагляная шкарлупіна трэснута, і з яе, нібыта з раны гной, галасы абяздоленых… Ледзяная роспач расстання!.. Я чужынец у гэтым горадзе. Я ніхто для гэтай намакіяжанай тупейнымі мастакамі вуліцы...

Трапецыі, паралелепіпеды — плямістыя гіены ружовага горада. Запыленыя вачніцы зачыненых наглуха вокнаў. Куча камення, якое памятае сваіх нядбайных будаўнікоў. Бруд, у якім хочацца паваляцца. Цесната перамагае прастору, надзея — хваробу. Перастань румзаць! Насоўкі даўно ўжо раскупленыя прафесійнымі плаксунамі. І ім не да цябе. Калі б ты быў сляпцом, ты не змог бы парадавацца ўсяму гэтаму бруду, аб які мільёны мінакоў, кожны дзень спэцкваюць свае вопраткі. Калі б ты быў сляпым, ты не змог бы даведацца, што такое чысціня, і табе ніколі не давялося б паваляцца ў брудзе, бо ты не ведаў бы, што гэта такое.

Вуліца сыходзіць у неба. Галіце галовы! Крычыце: Vivat! Крычыце: Viсtоriа! Гэта мая вуліца! Я — Гаспадар Становішча! І ніхто мяне не пазбавіць гэтага тытулу ніколі. Маё дыханне назаўсёды змешанае з гэтым смуродам выхлапных газаў. Часцінка маёй душы ў гэтых каменных пабудовах, у гэтым брудзе, у якім хочацца паваляцца. І тая статная, прыгожая дзяўчына, якая зараз павольна плыве праз натоўп наперадзе, нават і не здагадваецца, што я сам сабе выцер слёзы, што цяпер не вуліца падпарадкоўвае мяне пад свае рытмы, а я падпарадкоўваю вуліцу пад свае жаданні. Цікава, ці ведаеш ты, мая любая, што за табою сочаць пільныя вочы Гаспадара Становішча? Вядома, што ты не ведаеш гэтага, ды і навошта. Ты ўсяго толькі плод маіх ілюзій, плод нязбыўных маіх мар. Аднак, калі я гляджу табе ўслед, ты ўсё ж адчуваеш гэты мой пранізліва-дапытлівы позірк і азіраешся. Ты шукаеш мяне вачыма ў натоўпе, і ліслівая ўсмешка паўзе па тваім твары. Мяне няма сярод гэтай вірлівай грамады. Я недасягальны для твайго позірку. Я — Чалавек-Невідзімка.

— Лена!.. Ленка!.. — спыняе цябе голас з супрацьлеглага боку вуліцы. Насустрач табе спяшаецца невысокі ачкарык. І правільна… Ты задаволена ўсміхаешся яму і больш не шукаеш мяне ў натоўпе. Хруст «касцей» — і плямістыя гіены ружовага горада глытаюць вашыя даверлівыя, безабаронныя істоты, аднак вы пра тое нават і не здагадваецеся …

Трапецыі, паралелепіпеды… Шкарлупіна трэснутая… Голад гоніць людзей на вуліцу. Голад вымушае іх дзейнічаць. Вось яны — статуі нашых Багоў. Толькі чаму мы спакушаемся нейкай задрыпанаю вядомасцю? Чаму молімся гэтым каменным Стодзівам? Чаму прыпадабняемся да іх? Мноства «чаму», і ўсе без адказаў. Хлусня! Не верце!.. Мы баімся прызнацца, што пад гэтай каменнай шкарлупінай тоіцца часцінка нашай з вамі душы. Мы — творцы таго, што налеплена тут. І гэтае маўклівае каменне натолена нашай энергетыкай. Верагодна, менавіта таму нам хочацца паваляцца ў гэтым брудзе. А боль… Боль не зусім і боль, калі страчанаму ёсць належная замена…

«Кантора па вывазу смецця» — месца маёй новай працы.

Прабіраюся праз замызганы дворык, шчыльна застаўлены жоўтымі скрынямі для збору смецця, да адчыненых дзвярэй службовага памяшкання. Тлустая жанчына ва ўзросце паказвае мне вачыма на кабінет начальніка і нешта доўга тлумачыць. Пакорліва выслухваю яе і накіроўваюся да «офіса». Тапчуся хвіліну-другую ў чаканні і адчыняю дзверы.

— Добры дзень! Я ад Івана Міхайлавіча, — вымаўляю завучанае прозвішча свайго «шчодрага» апекуна, які парэкамендаваў мяне на гэтую працу. Голас дрыжыць ад хвалявання і напружання.

— Ад Івана Міхайлавіча, гаворыш? — перапытвае чалавек за сталом і ўважліва вывучае мяне позіркам. — Што ж… — гаворыць ён недаверліва пасля непрацяглай паўзы, — праходзь… Значыць, ад Івана Міхайлавіча…

У кабінеце душна. Паветра перанасычанае пахамі гнілой бульбы, прэлага лісця і цыгарэтнага чаду. Чалавек за сталом задае пытанні і гартае маю працоўную кніжку. Чалавек за сталом — начальнік участка, і з гэтай хвіліны я павінен яму падпарадкоўвацца.

— Праца адказная… — папярэджвае мяне чалавек за сталом — чырванашчокі, з круглым ацёчным тварам, з кранутымі сівізной валасамі. — Гэта толькі дурні лічаць, што «сякеру пад лаўкай» знайшлі, — загадкава ўсміхаецца ён, і яго пальцы пачынаюць нервова выстукваць: «Тра-та-та-та… Тра-та-та-та… Тра-та-та-та…»

— А ці ведаеш ты, скуль бярэцца тое смецце?

«Сіньёр-Памідор», — паспяваю я надзяліць гэтага чырванашчокага чалавека трапнай, як мне здаецца, мянушкай. Што за дурная звычка, абражаць людзей за іх знешні выгляд?

— Смецце — гэта часцінка нас з табою, калега, — заўзята тлумачыць Сіньёр-Памідор. — Мы топчымся па тым, без чаго яшчэ ўчора наша існаванне здавалася нам немагчымым. Мы зачытваліся гэтымі тоўстымі, з каляровымі малюнкамі кніжкамі, мы апраналіся ў гэтую шыкоўную імпартную вопратку, мы пілі гаючы «Фрост» з гэтага пластыку, мы галіліся гэтымі супербрытвамі, мы чысцілі зубы гэтымі супершчоткамі. І ўсё гэта было не далей як учора. А сёння гэтыя рэчы для нас — непатрэбшчына, куча дзярма, выкінутыя на вецер грошы… Сумна, ці не праўда?.. Ты не згодны?.. Правільна, я таксама не згодны. Людзі, калега, топчуць нашу з табой памяць, сваю дзейнасць, — не сунімаецца начальнік участка. — Топчуць часцінку нашай душы… І таму мы з табою павінны быць архіварыусамі. Бо гэтая сметніца — накапляльнік інфармацыі. А, разграбаючы яе, мы датыкаемся кожны дзень да часцінкі нечай душы… Датыкаемся гэтымі вось рукамі. Не кожнаму дадзены такі гонар. Гэтага заслужыць трэба. Ты — майстра!.. Цяміш?.. Ты павінен кіраваць працэсамі накаплення адпрацаванай інфармацыі, а значыць, і нашай памяці. Толькі ўсяму свой час і сваё месца. Нічога не знікае бясследна. І рычагоў у цябе для кіравання гэтымі працэсамі болей, чым у любога трактарыста.

— Трактарыста?.. Якога Трактарыста?..

— Я вобразна гавару, — усміхаецца Сіньёр-Памідор.

Не слухаю яго. Рана ўсё яшчэ крываточыць, і я зноў зацыкліваюся на сваіх незагоеных крыўдах.

Вогнішчы ўспамінаў разгараюцца, і перад вачыма паўстае постаць Маленькага Чалавека. Шоргат скураных падэшваў, хруст «касцей» — і пляваць, што ты недзе ля падножжа Піраміды Дасканаласці.

— Калега! Ка-ле-га! — вяртае мяне з забыцця хрыплы голас Сіньёра Памідора.

Я падымаю вочы. Твар у чалавека за сталом пакрыўджаны. Ён сіліцца нешта вымавіць, але ў дзверы стукаюцца.

— Ну вось… Гэта твой падначалены, — задумліва хмурыць ён лоб, паказваючы вачыма на мужчыну, які зазірае ў пакой. — Грузчык… Затаршчык смеццявозаў! — папраўляецца і хітра ўсміхаецца: — Вялікі ёлупень! Ці не праўду кажу я?..

— У кожнага з нас свая праўда, — незадаволена бубніць мужчына.

— Цяпер у цябе такіх ёлупняў аж дзесяць будзе, — усміхаецца чалавек за сталом, паказваючы жоўтыя рэдкія зубы. — А за імі, калега, патрэбен нагляд, інакш яны на галаву табе сядуць... І рычагоў для кіравання імі, паўтаруся, у цябе больш, чым у любога трактарыста.

Майго падначаленага завуць Азіят. Мянушка адпавядае знешняму выгляду. У хлопца прадаўгаваты, з цёмнай скурай твар, вузкагубы рот і маленькія шчыліны-вочкі. Азіят — брыгадзір, а ў маю адсутнасць — выконваючы абавязкі майстра. Мы ідзем з ім аглядаць участак: бытоўкі, інвентар і гэтак далей…

— Сцеражыся яго, хлопец, — папярэджвае мяне тлустая, ва ўзросце жанчына, тая, што хвіліну таму паказвала кабінет Сіньёра-Памідора. Яна добразычліва падміргвае, аднак, натыкнуўшыся на злосны пранізлівы позірк Азіята, напускае на твар абыякавасць і дэманстратыўна паварочваецца да нас спінаю.

Я плятуся за Азіятам. Дворык цесны, загрувашчаны хлудам. Мы кружляем сярод жоўтых скрыняў для накаплення смецця ў пошуках бог ведае чаго. Азіят па натуры маўчун, і гэта мяне раздражняе. За дзесяць хвілін нашага бессэнсоўнага блукання па смуродным лабірынце ён выціснуў з сябе толькі некалькі слоў — і то праз сілу, са шчырай сквапнасцю.

— Азіят, ты задаволены жыццём? — спытаюся я ў яго пазней, калі пазнаёмлюся з гэтым вечна незадаволеным чалавекам больш блізка. — Скажы, у чым ты бачыш сэнс свайго існавання?

— Што ты маеш на ўвазе? — зіркне ён на мяне спадылба.

— Ну, гэта калі… — пачну я няўпэўнена і, не дагаварыўшы, пацікаўлюся: — Азіят, ці імкнешся ты да нечага неспазнанага ў жыцці?..

— Да неспазнанага? — перапытае ён. — А нашто?

— Разумееш, людзі ставяць перад сабою пэўныя мэты, а потым імкнуцца дасягнуць іх. Шляхі, праўда, для гэтага выкарыстоўваюць не заўсёды прыстойныя. Але ў кожнага з нас свая Вяршыня. Мы караскаемся па яе стромкіх схілах, мы прычыняем боль і сабе, і тым, хто побач, хто дапамагае. І ўсё дзеля свайго задавальнення, дзеля падняволення гэтай праклятай Вяршыні...

— А-а-а…— зробіць разумны выгляд Азіят і катэгарычна адмовіць: — Не, мае справы цялячыя. Нашто мне лезці неведама куды… Каб зваліцца і пакалечыцца? Не… Дачакаюся вось выхадных, а там...

— Азіят, нашто табе выхадныя? — спыню яго я. — Хіба табе не ўсё роўна — субота сёння ці панядзелак? У цябе ж ні дома, ні сям’і… Па-мойму, ты і на працы асабліва не надрываешся…

— Не надрываюся… — з лёгкасцю пагодзіцца ён. — Я хачу працаваць на сябе, а не на барадатага дзядзьку…

Жоўтыя прамавугольныя ёмістасці нарэшце пералічаны. Мы выбіраемся з заблытанага смуроднага лабірынта і я, нібыта на гачку рыбіна, пажадліва хапаю свежае паветра. Я радуюся бог ведае чаму. З расчыненых дзвярэй службовага памяшкання насустрач нам выплывае размытая постаць Сіньёра-Памідора. Яго вусны вытужваюць скупую сумную ўсмешку.

— Ну што, пералічылі? — цікавіцца ён здалёк.

— Пералічылі, — спяшаецца адрапартаваць Азіят.

Сіньёр-Памідор ігнаруе яго і звяртаецца прама да мяне:

— Цяпер гэта твая гаспадарка, калега.

Я сумна разводжу рукамі. Што ж, гэта падножжа Піраміды. І той, хто ў мяне за плячыма зараз, магчыма, некалі таксама захоча пераступіць праз мяне, каб узняцца на некалькі прыступак вышэй па службовай лесвіцы. Гэта закон Прыроды. Гэта закон Піраміды. Ён абраў ужо ахвяру і цяпер толькі чакае, калі я спатыкнуся…

4

Разам з прытомнасцю да яго вяртаецца і разуменне сваёй поўнай бездапаможнасці. Стары намагаецца варухнуць рукою, аднак рух гэты абвастрае боль. Цела моцна сціснута вяроўкамі і рукі падобныя да адпілаваных галінак. Яны такія ж безжыццёвыя, бездапаможныя і непатрэбныя. Ад падлогі сырасць. Цела напаўняе адчайны холад. І здаецца, што паратунку не будзе ніколі ўжо.

Пакой патанае ў паўзмроку. Ад палаючай свечкі суцэльны клубок святла. За сталом, ля акна, незнаёмец. Твар жоўты, нібыта ў нябожчыка. Жаўцізна гэтая напэўна ад агеньчыка, што мітусліва трымціць у куце. Рукі незнаёмца перакочваюць нервова «клубок» з месца на месца. Цені шастаюць па пакоі вужакамі і збіраюцца праз хвіліну да купы. Рухі ўпэўненыя і вывераныя, нібыта ў хірурга. Сківіцы ўздрыгваюць, і ў цішыню ўгрызаецца манатонны ляскат. Гэта незнаёмец пачынае выбіраць лыжкаю з бляшанкі рэшткі тушонкі. Пах мяса напаўняе пакой і перабівае астатнія пахі. Стары пажадліва глытае сліну і ад бяссілля заплюшчвае вочы. Гэта зона, ведае ён, і яна нікому не даруе слабасці. Яна патрабуе пільнасці і засяроджанасці. Чыгунка ля кручы разабраная, рэйкі змяёю ўпіліся ў задымленае, атручанае стронцыем наваколле, і тыя, хто аднойчы заблукаў у гэтую бясколерную балоцістую пустку, ніколі не выберуцца з яе ўжо...

Збянтэжанасць праз хвіліну мінае, і стары расплюшчвае вочы. Разуменне, што жыццё гэтага самаўпэўненага чалавечка цалкам у ягоных руках, мацуе надзею. «З краіны Бясколернай Цішыні няма выйсця нікому, — перакананы стары. — І гэты апушчэнец таксама ахвяра сваёй безнадзейнасці…»

Чаўканне сціхае, і незнаёмец падымаецца з крэсла. Чутна, як візгліва парыпваюць пад яго каванымі чаравікамі рассохлыя палавіцы. Чутна, як ён упэўнена, нібы гаспадар, рухаецца па пакоі.

— Хто ты?.. — зіркае ён запытальна.

Голас хрыпаты, прастуджаны. Голас уладны і настойлівы. У адказ — нешта неразборлівае і незразумелае. У адказ — пагарда і нянавісць.

— Мне пляваць, хто ты!.. Хто б ты ні быў, заўтра на досвітку ты выведзеш мяне з гэтай прорвы. І не ўздумай юліць, губляць мне няма чаго. Бавіць бавы з табою я не збіраюся, май гэта на ўвазе...

Крокі аддаляюцца, растаўшы ў жоўтым паўзмроку. Пакойчык напаўняецца цыгарэтным смуродам і цішынёй…

Чутна, як за вокнамі недзе шапацяць лістотаю таполі. Чутна, як над абрывістым берагам рэчкі гудуць у паветры абрубкі-рэйкі, складзеныя для малітвы «далоні»: зварот да Усявышняга, маленне аб літасці і дапамозе! Манатоннае тахканне з кожнай хвіляю ўсё бліжэй, а машыніст, пэўна, і не здагадваецца нават, што чыгунка за паваротам разбураная, што катастрофа — справа часу.

У куце на ложку ў паўзабыцці варочаецца незнаёмец. Побач на падлозе цяжка сапе ад нястачы паветра стары Пастух. Яго вочы расплюшчаныя. Вачніцы, як і ў сляпога, пустыя і стомленыя. Недзе за вокнамі тахкае цягнік-самазабойца, імчыць, нясецца да прорвы. Але нікому няма да гэтага справы. Храпе, захлёбваючыся, незнаёмец, цікава, якія сны яму сняцца зараз? Б’ецца аб шыбіны вецер. І не змыкае вачэй стары Пастух.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Ранак не прыносіць палёгкі нікому…

Рыпяць пад скуранымі падэшвамі рассохлыя масніцы — гэта прачнуўся і мітусліва сноўдае па пакоі незнаёмец. Нервуецца, што заўважна. На падлозе ж рыпіць, варочаецца стары Пастух, цікуе з трывогаю вакол сябе. За вокнамі шапочуць лістотаю таполі, і недзе ля кручы тахкае цягнік-здань.

— Хопіць дрыхнуць! — не стрымаўшыся, пінае старога нагою незнаёмец.

Той нехаця расплюшчвае вочы і намагаецца падняцца. Ён так і не заснуў гэтай ноччу. На твары ў яго знямога і абыякавасць. Дзённае святло дазваляе разгледзець незнаёмца больш уважліва. Чужынцу далёка за трыццаць. Ягоны твар маршчыністы, некалькі дзён няголены. Лоб адкрыты, высокі. Валасы кароткія, з заўважнай сівізной. Рукі мускулістыя, у наколках. З вопраткі — джынсы і расхрыстаная нямытая кашуля з кароткім рукавом.

— Падымайся! — азвярэла раве незнаёмец.

Вочы нібыта прысоскі. Позірк драпежніка.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!.. — выплёўвае са слінаю сваю агіду стары Пастух. У голасе пагроза і пагарда.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!

Словы на ўсе выпадкі. Словы без сэнсу. Словы-напамін пра ўчарашні дзень…

— Што ты вякнуў? Ану, паўтары, дрэнь!..

Постаць незнаёмца навальваецца цяжарам, і старому чутна нават, як б’ецца ў грудзях гэтага пярэваратня сэрца. Бяззубы рот распырсквае сліну. Яна паўсюль: на падлозе, на пастуховым твары, на кашулі. Сліна мае спецыфічны жывёльны пах. Яна ядавітая і небяспечная, як і тыя з’едзеныя іржой рэйкі.

— Што ты вякнуў? — пагардліва моршчыцца незнаёмец і б’е старога кулаком па твары. Стары не паспявае ўхіліцца і прымае ўдар. Яшчэ праз хвіліну насок каванага чаравіка балюча ўпіваецца яму ў жывот, і стары, задыхаючыся, хрыпіць ад болю.

— Гэць! Гэць… — намагаецца выказаць ён сваю агіду.

Жалезная рука адрывае яго ад падлогі.

— Пайшоў прэч, дрэнь!

Рука штурхае яго з усяе моцы да выхаду, і пад цяжарам цела дзверы адчыняюцца. На падворку падобныя да пірамідаў таполі. Голле на іх ад зямлі — густое, нібы ў кіпарысаў. Вецер лена калыша зялёны покрыў, і праз гушчар нясмела прабіваецца ранішняе сонца. Таполі нібы тры запаленыя Богам свечкі — памяць аб шматлікіх ахвярах, што загінулі некалі на будоўлі Пірамід Дасканаласці. У майдане статак напалоханых коз. Статак збіўся ў кут.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Малыш спужана шастае ўбок, панура праводзячы старога вачыма.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Удар пад дых — і Пастух корчыцца ад болю. Штуршок у плечы — і ён падае на калені. Вочы незнаёмца налітыя крывёю. На сонцы яны аж барвовыя, нібыта пераспелыя вішні...

— Перастань плявузгаць!.. На зоне я не такіх яшчэ шустрыкаў бачыў. Выведзеш з гэтай прорвы — адпушчу, не выведзеш — здохнеш разам са мною…

Яны доўга блукаюць па балоце і нарэшце натрапляюць на вузкую пратаптаную праз ажыннік сцежку. Калючкі драпаюць да крыві цела. Сцежка праз некалькі метраў канчаецца, і перад вачыма паўстае вузкі, падобны да тунэля прагал. Гэта чыгунка. Яны спыняюцца і абводзяць позіркамі прастору. Сонца пераваліла зеніт. Сонца апякае твар. Стары выцірае змакрэлы твар і сумна ўздыхае. Чутна, як недзе над балотам істэрычна крычаць кнігаўкі. У вачах незнаёмца міргае вар’яцкі агеньчык. Недзе паблізу павінна быць станцыя. Ён абнадзеена зіркае на старога, але той маўчыць. У вачах яго ні страху, ні разгубленнасці, ні паразумення, хіба толькі халодная пагарда і нянавісць. Ён ведае, гэта ўсяго толькі лесвіца ў Краіну Учарашняга Дня. Над даляглядам пасмы чорнага дыму. Яны засцілаюць неба. Цягнік-здань недзе блізка, і яны крочаць яму насустрач…

5

Дарога выбоістая, усланая спрэс пылам. Машыну растрасае на часткі. Кіроўца цісне з усёй моцы на газ, аднак рухавік раве, нібыта бялуга, грэецца і пачынае глохнуць. У салоне духата. Вокны шчыльна зачыненыя, аднак гэта не ратуе ад пылу. Ён трапляе ў салон праз усе бачныя і нябачныя шчыліны. Пылінкі хрусцяць на зубах, назойліва лезуць у вочы. Котаў выцірае твар і шыю насоўкаю і мітусліва зіркае па баках. Што хоча ён там убачыць, незразумела. За машынаю цягнуцца клубы густога сівога пылу.

«І калі прыйдзе канец гэтаму пеклу? — абураецца ён у думках. — Вось дык камандзіровачка! Удружылі дык удружылі!.. Не мясціны, а пустка нейкая, на сто кіламетраў ніводнай вёсачкі...»

— Праблемы Чарнобыля — праблемы дзяржаўныя. Ці не так, Віктар Віктаравіч?.. — лісліва паглядае на Котава старшыня падшэфнага калгаса. — А на справе што атрымліваецца? Я да вас звяртаюся, Віктар Віктаравіч: што атрымліваецца на справе, га? А нічога не атрымліваецца… Забыліся пра нас усе. Скажу шчыра: пакінулі сам-насам з нашай бядою — выжывай як знаеш. Вы толькі паглядзіце, хто жыць у вёсках застаўся… Правільна, адны пенсіянеры. А дзе моладзь? Куды моладзь падзелася? У гарадах асела, га?.. У гэтым і справа. А зямлю хто абрабляць будзе?.. У мяне тарфянікі гараць, мне бульбу рыць трэба, — спрабуе выбіць у Котава спагаду старшыня калгаса.

Котаў не слухае яго. У Котава сваіх праблем па горла. Ён сумна ўзіраецца ў нудныя балоцістыя краявіды, што павольна гайдаюцца за вокнамі службовай «Волгі», і думае аб сваім…

Разгараюцца вогнішчы амбіцый. Сінім полымем палаюць ілюзіі незапатрабаванай значнасці. Шызым попелам разносяць вятры прывідныя мары і мэты. І няма задавальнення ад займаемай пасады. І няма ніякіх падстаў для радасці. Прамысловасць у загоне, прадпрыемствы спыненыя. Паўсюдна беспрацоўе і п’янства, карупцыя і ўсёдазволенасць. На складах залежы непатрэбнай нікому прадукцыі. Мэр лютуе і насылае на кіраўнікоў прадпрыемстваў праверкі…

— …Што?.. Як гэта — нікому не патрэбная? — крыўдзіцца дырэктар дывановага камбіната. Хапае Котава за руку і цягне на склад. — Мы наладжваем сувязі з замежжам, — апраўдваецца ён. — Мы пастаўляем тысячы нашых вырабаў у Ізраіль…

— А гэта што?.. Гэта вам не прадукцыя? — злуецца Котаў і тыцкае пальцам на заваленыя дыванамі стэлажы. — Гэта, хрэн лысы!?

Скруткі паўсюль: на паліцах, на цаглянай падлозе. Дырэктар неўразумела паціскае плячыма.

— Развялі бардэль!.. — лямантуе Котаў і патрабуе ад дырэктара тлумачэнняў: — Пакажыце дыван.

Дырэктар перадавярае загад падсобнаму рабочаму. Той дастае з паліцы першы, што трапляе пад руку, і рассцілае яго перад Котавым. Дыван свеціцца, нібыта сіта. Ён увесь у дзірках.

— Моль?.. — здзіўляецца дырэктар і касавурыцца на рабочага: — Скуль?..

— Прапітка не дапамагае, а праветрываць не паспяваем, месца не хапае, — апраўдваецца рабочы. — Камбінат спынены, людзі ў змушаных адпачынках, збыту ніякага. Раней хоць Расія брала на бартэр, а цяпер і яна адмовілася.

Дырэктар гатовы разадраць рабочага на кавалкі.

— Міхалыч!.. Я нешта не тое ляпнуў? — вінавата пазірае на свайго шэфа рабочы.

— Нашто людзей у адпачынкі выгналі, га? — умешваецца ў спрэчку Котаў.

— А чым іх заняць? — злуецца дырэктар камбіната. — Працы ніякай, адна толькі лінія працуе… А яны на змену пруцца. Іх жа не звольніш. Я гавару ім: працы няма, а яны лезуць... Можа мне платны ўваход для іх праз прахадную ўвесці?..

Хадзіць далей па прадпрыемстве няма сэнсу…

Вынікамі праверак мэр незадаволены. Сваімі службамі — таксама. Ён мяняе кіраўнікоў як пальчаткі. Робіць разгон сваім намеснікам.

— Вытураць мяне — вы следам пойдзеце, вылеціце, як коркі, — распыляецца ён на планёрках.

Гэта «перадсмяротная» агонія. Пляткараць, што нібыта яго збіраюцца турнуць з пасады. Пляткараць, што нібыта «расчышчаюць» дарогу некаму іншаму. Котаў усё разумее. Яго на мякіне не правядзеш. Аднак нервы не жалезныя. Яму здаецца, што і яго хочуць падседзець. Недавер выяўляе ворагаў. А працы па горла. На насу рэспубліканскі семінар, на насу агульнарэспубліканская планёрка.

Мэр лезе ва ўсе дзіркі. Мэр бярэцца за ўсё і за ўсіх. Цяпер ён навучае нават рабочых. Учынкі не заўсёды адпавядаюць яго важнай пасадзе.

— Як ты паліваеш, га? Нашто ты здзекуешся з бедных раслін? Хто цябе навучыў гэтаму, няўмека? — абражае ён кіроўцу палівачнай машыны, які палівае кветнікі насупраць гарвыканкамаўскіх вокнаў. — Ану вылазь з кабіны!..

Кіроўца збянтэжаны — ад мэра нясе гарэлкай. Яно і не дзіва, без разрадкі ад такога напружання звар’яцець можна.

— Лічыце, што да ўлады дарваўся дэбіл? Памыляецеся! Розуму ў мяне на вас усіх хопіць. Спачатку начальнічкаў вашых вытуру, а потым за вас вазьмуся…

Мэр хапае кіроўцу за шыварат і цягне з кабіны. Вочы пагардліва блішчаць. Пераляканы кіроўца напускае на твар пакрыўджаны выгляд, аднак працоўнае месца пакідаць не спяшаецца.

— Ты што, не зразумеў? — распырсквае сліну абураны мэр.

Хлопец нявызначана ківае галавой. Гэты жэст мэру не падабаецца, і ён лезе да кіроўцы з кулакамі. Пад націскам мэра, той змушаны спыніць машыну.

— Ану стаяць!.. Я каму сказаў!.. — загадвае мэр і лезе да магнітолы.— Музыку слухаеш? А працаваць хто за цябе будзе, Папа Рымскі?..

Хвіліна — і яго цяжкі кулак ушчэнт трушчыць пластыкавыя дынамікі.

— Я вас навучу, як трэба працаваць!..

Мэра хутка вытураць. І гэта дакладна ўжо. Пра тое пляткарыць увесь горад. У Котава выспявае дзёрзкі план. Надышоў час, каб падумаць пра сябе. Выспявае зручны момант, каб прасунуцца па службовай лесвіцы. Котаў збірае вакол сябе аднадумцаў. Котаў марыць заняць мэрава крэсла. Толькі ён (ён адзіны!) ведае, як і што трэба рабіць, каб выцягнуць прамысловасць з прорвы. У Котава ёсць свае доказы! Поспех на ягоным баку! Ён усё пралічыў…

І вось у той самы адказны момант — гэтая недарэчная камандзіроўка… Каму яна патрэбная? Вядома ж, каму… Наўмысна вытурылі з горада! Ух, гады ў чырвоных ботах!.. Я вам яшчэ пакажу на што здатны Котаў!..

— У мяне сенакос, у мяне буракі, у мяне гаспадарка… Дзе мне людзей на ўсё гэта набрацца? — вяртае Віктара Віктаравіча да рэчаіснасці надакучлівы голас старшыні калгаса.

— Прышлем вам людзей… Дзеля гэтага я і прыехаў сюды. Вызначымся на месцы, а там паглядзім, — суцяшае старшыню Котаў.

Ён хлусіць, наўмысна ўтойвае сапраўдныя мэты сваёй камандзіроўкі.

За вокнамі балоцістая пустка: ні вёскі, ні поля, ні лесу — зарослыя рызухай купіны і лазовыя карчы. Прыкметы заняпаду і галечы паўсюдна. Машыну гайдае на ямінах, ад чаго лазовыя карчы за вокнамі дзіўна мітусяцца. Яны падобныя як дзве кроплі вады да танцуючых мядзведзяў.

Котаў злуецца. Як тут не будзеш злавацца! Замест таго каб вырашаць сур’ёзныя пытанні, ён выслухвае немаведама што. Яшчэ не сабралі ўраджай, а ўжо да дажынак рыхтуюцца. Нічога і не скажаш нават — краіна выдумшчыкаў і фантазёраў!..

Гравійка канчаецца. Балоцістая пустка таксама. Пачынаецца палескі «осфальд». Жарт старшыні да месца. Ад асфальту адна толькі назва. Пакрыццё сапсаванае коламі гусенічных трактароў, і месцамі ямы амаль што ў калена. Засыпаныя яны бітай цэглай і іншым брудам, ад чаго машыну трасе яшчэ горш, чым на гравійцы. Па левы бок ад дарогі — калгаснае поле з палеглым жытам. Па правы — калючы дрот… За ім — зона.

— Скажыце, там нехта жыве? — цікавіцца Котаў у старшыні калгаса і пільна ўзіраецца ў бясколерную маўклівую далячынь.

— Не думаю. Хаця… — чухае той заклапочана патыліцу. — Хто яго ведае…

За калючым дротам, на даляглядзе, абрысы вясковых хат — нейкая падобнасць мястэчка.

— Чыгуначная станцыя, — тлумачыць старшыня. — Але пасля таго, як мост праз рэчку ўзарвалі, яна зрабілася непатрэбнай.

— Нашто мост ўзрывалі? — хітруе Котаў. Насоўвае на твар заклапочаны сур’ёзны выгляд і строга перапытвае: — Каму, пытаюся, мост замінаў?

— За рэчкаю дзяржаўная мяжа з суседняй краінай, — спяшаецца з тлумачэннямі старшыня. — Пры Саюзе пра мяжу нават узгадваць баяліся. Нікому такое і ў галаву не прыйшло б. Падумаць толькі, гэтая рэчка — мяжа з іншай дзяржавай! Смеху варта… А вось пасля распаду пачалі дзяліць землі. А тут усё вакол забруджанае, запушчанае і здзічэлае. Адным словам — Чарнобыль. Вось і пабаяліся кантрабандных грузаперавозак з суседняй дзяржавы. Панаехала сапёраў, заклалі ўзрыўчатку і рванулі мост. Станцыю потым таксама закрылі з-за непатрэбнасці. Людзей вывезлі. Хто ў шапку не спаў, маю на ўвазе мясцовых, цягнуць пачалі ўсё, што пад руку трапіць. Вось і расцягнулі паціху, раскралі… Хіба ж нехта дбаў пра тых, хто тут жыць застанецца?..

«Мост адновім, станцыю таксама, — перакананы Котаў. — З суседняй дзяржавай ёсць на гэта дамоўленасць. Зона?.. Якая зона? Журналісцкія фантазіі гэта ўсё. Пятнаццаць гадоў мінула, і што з таго? Як жылі людзі, так і далей жывуць. Да такога яшчэ дадумацца трэба — узарваць мост! Знішчыць самы кароткі шлях з суседняй дзяржавай. Нам сувязі трэба наладжваць, гандаль, а яны масты ўзрываюць. Мы павінны лічыць свае грошыкі…»

Раскрываць свае карты перад старшынёй калгаса Котаў пакуль не збіраецца. Няхай лічыць, што быццам бы я да яго з іншымі справамі завітаў. Будаўніцтва маста — справа дзяржаўная і таму сакрэтная. Мала чым можа павернецца яшчэ тая задума. Зону ж, ніхто пакуль не адмяняў яшчэ. Яна існуе, і існуе афіцыйна. Крый Божа што здарыцца, грамадскасць такі вэрхал падыме, што нікому мала не падасца. Што-што, а лямант ўсчыняць мы навучыліся. Узяць тых жа журналістаў… Ім толькі «смажаны факт» дай, пісакі!..

Зарыентавацца ў сітуацыі, вызначыцца на месцы, зрабіць пэўныя высновы — вось дзеля якіх мэтаў прыехаў у гэтую глухамань Котаў.

— Як нам праехаць да станцыі? — звяртаецца ён строга да старшыні калгаса.

Той зіркае на яго збянтэжана і недаверліва лыпае вачыма.

— Вы што, не зразумелі? — узмацняе голас Котаў.

Старшыня паказвае вачыма на вузкую, зарослую збуялай травой сцяжыну, што віднеецца ў іх наперадзе. Кіроўца спыняе ля яе машыну і ідзе метраў дваццаць па сцяжынцы пешкі, потым вяртаецца да машыны.

— Не, не праедзем, Віктар Віктаравіч, — спрабуе ён пераканаць свайго шэфа.

— Праедзем, — з зайздроснай упэўненасцю заяўляе той. — Павінны праехаць!.. Абавязаны!..

Спрачацца з Котавым бессэнсоўна. І кіроўца пра тое ведае…

6

Старая наразае кругі па скверыку: трэці… чацьвёрты… пяты… Для гэтага бязмэтнага кружляння ў яе ёсць мноства прычын. У старой прачнуўся інстынкт здабытчыцы. Голад выгнаў яе на вуліцу, і цяпер ёй не да сумлення. Кавалак хлеба, а потым усё астатняе. Яе пільнасць напагатове. Аператыўна дзейнічаць вымушаюць абставіны. Вочы, якія хвіліну яшчэ таму купаліся ў надзеі, губляюць нядаўні свой бляск. Вочы выдаюць раздражнёнасць і незадаволенасць. Яшчэ б не злавацца ёй! Я — перашкода на яе шляху. Я краду яе час. Я маруджу. Я — размазня. Я п’ю піва цэлую вечнасць. Ёй патрэбная парожняя бутэлька, а я баўлюся. Я гуляю са старою ў хованкі, наўмысна разбураю яе планы.

На другім канцы скверыка тусуецца моладзь. Юнакі таксама пацягваюць піва, і старая намысліла злавіць двух зайцоў. Яна няспынна кружляе ад юнакоў да мяне, ад мяне да юнакоў, бо збор бутэлек — гэта яе заробак. Аднак нервы ў старой не жалезныя. «Блуканне па пакутах» нарэшце стамляе яе, і яна губляе ўсялякае цярпенне. Недачакаўшыся, падыходзіць да мяне і паказвае позіркам на бутэльку:

— Хутка дап’еце, пэўна? Вы не спяшайцеся, я пачакаю…

Гэта намёк. Калі табе зазіраюць у рот, то нават піва становіцца нясмачным, таму спусташаю адным глытком рэшткі і працягваю старой парожнюю бутэльку.

— Вы такі кжэчны, вы такі інтэлігентны, — спяшаецца яна мне аддзякаваць кампліментамі. — Інтэлігентных людзей няшмат. Я іх здалёк бачу… — некалькі хвілінаў маўчыць, потым апраўдваецца: — Пенсія нікчэмная, а жыць неяк трэба. Вы не тутэйшы, вы заезджы?

— Заезджы, — згаджаюся з ёю я і недарэчна жартую: — Я з Маскоўскага раёна.

Старая жарту не разумее. У старой склероз і кепская памяць. Яна нават патакае мне:

— Напэўна, у Маскве вашай і харчы нашмат таннейшыя, чым у нас?

Мне робіцца няёмка.

— Нашмат, — хлушу я і адчуваю, як твар пакрываецца чырванню.

Памалоць языком старая не супраць. Для гэтага ў яе ёсць час. А мне трэба спяшацца на працу. Кабета пачынае скардзіцца на ўсіх: на ўладу, на дачку, на суседзяў. Я слухаю яе, згаджаюся, падтакваю ёй… Я не ведаю, як ад яе адкараскацца. Падымаюся з лаўкі і накіроўваюся да пешаходнага пераходу, аднак кабета спяшаецца следам.

— А ў Маскве вашай…

— Глядзіце, глядзіце, — пускаюся я тады на хітрыкі. — Канкурэнтка вашая…

Да лавак, дзе смокчуць піва юнакі, кіруе яшчэ адна «бізнесменка». У канкурэнткі ў руках торба, а ў ёй некалькі парожніх бутэлек. Старая кідае тачыць са мной лясы і кідаецца ёй наперарэз. Я ўздыхаю з палёгкай і заклапочана пазіраю на гадзіннік. Час абедзеннага перапынку завяршаецца. Неахвотна плятуся праз скверык да выхаду. «Кантора па вывазу смецця» праз дарогу, і праз расчыненую браму на мяне здалёк пазірае жоўтае змяінае тулава смуроднага лабірынта. Я сумна гляджу на гэтую пачварную «жывёліну» і адчуваю сябе кормам для драпежнікаў. Толькі ўсім хочацца жыць: і мне, і драпежнікам…

Сіньёр-Памідор узмацняе голас. Сіньёр-Памідор злуецца. Сіньёр-Памідор строіць з сябе невядома каго. Ружовыя зморшчаны на ягоным ацёчным твары мяняюць формы. Яны то збіваюцца ў клубок, то звіваюцца мноствам грымучых гадаў, распаўзаючыся па ўсім твары. Я гляджу на яго, і мне робіцца страшна.

У нас планёрка — «ціхі» час.

— Не бяры да галавы, — суцяшае мяне Трынаццаты, так завуць кіроўцу смеццявоза. — Нораў у нашага шэфа — не падарунак. Любіць, на чужыя плечы свае праблемы перакінуць. Пасварыцца з жонкаю, а на нас злосць зганяе…

На базе Трынаццаты — старажыл і шмат чаго ведае…

— Слухай, як там цябе зваць, ды няважна, — купі гадзіннік, — тузае мяне за рукаў Азіят. — Навюткі зусім, за тысячу прадам. Халява!.. Разумееш, усяго за ты-ся-чу-у?.. Трубы гараць…

— Нашто ён мне? — шчыра здзіўляюся я. — У мяне свой такі.

— Будзе два, — пераконвае мяне Азіят і тыцкае мне ў твар наручным гадзіннікам айчыннай фірмы. — Купі… Усяго за тысячу.

— У нядзелю італьянцы прыязджаюць, а на базе конь не валяўся, — працягвае выхоўваць нас Сіньёр-Памідор. — Скрыні для смецця брудныя… Тэрмінова прыбраць, памыць, пафарбаваць!..

Я разгублена зіркаю на шэфа, потым на Азіята. Задаўбалі… Як навучыцца нікога не слухаць? Як навучыцца быць да ўсяго абыякавым?

— Ну што, купіш? — даймае мяне Азіят. Яму напляваць на ўсе выхаваўчыя лекцыі. У яго гараць трубы.

Жаданне даць яму тысячу толькі за тое, каб ён хучэй адчапіўся ад мяне. Адкуль яно ў мяне — гэтае жаданне?.. Адкуль у мяне гідлівасць да гэтага незнаёмага мне чалавека? Лезу ў кішэню за грашыма. Адлічваю некалькі пакамячаных паперак і працягваю іх Азіяту. Бачу яго задаволены твар. Рука паспешліва цягнецца за паперкамі. Здаецца, нейкая хвіліна — і гэтыя парэпаныя пальцы вырвуць назаўсёды з маіх рук грошы. Аднак у самы адказны момант я перадумваю і заціскаю паперкі ў далоні, потым паспешліва хаваю іх назад у бумажнік. Здзіўленне Азіята не мае межаў. На твары — расчараванне драпежніка, які толькі што выпусціў са сваіх кіпцюроў ахвяру. «Грошы на тое і грошы, каб мець нейкую вартасць», — хочацца мне паказытаць яму нервы. Азіят збянтэжана зіркае на мяне, а я, скарыстаўшыся яго разгубленасцю, здымаю з яго рукі гадзіннік і чапляю сабе. Потым працягваю яму дзве пакамячаныя паперкі. Бранзалет яшчэ захоўвае цяпло свайго нядаўняга гаспадара. Аднак гадзіннік ужо належыць мне, і цяпла гэтага з кожнай хвілінай робіцца меней. Праз некаторы час Азіят вяртаецца з пляшкай віна і запрашае мяне да стала. Піць з ім я адмаўляюся.

7

Калі-небудзь і ты зразумееш, што жыццё тваё — гэта ўсяго толькі хуткі цягнік, які сунецца юзам па рэйках насустрач свайму абрывістаму берагу, цягнік, які тармозіць і не можа спыніцца. І няважна, што ўсе стоп-краны сарваныя, што машыніст з усёй моцы цісне на тармазы, чыгунка за рэчкай разбураная, мост узарваны і катастрофа — непазбежнасць, справа часу…

У мястэчку ні душы — нібыта вымерла ўсё. Ля царквы бязлюдна. І гэта на святога Спаса. Ад царквы адны толькі ўспаміны: замшэлы драўляны зруб з крацістымі, падобнымі да купалаў рыштаваннямі і зарослы непралазным гушчаром цесны дворык. Ля ўвахода некалькі недагледжаных магілак, а ў глыбіні — паўразбураная званіца — паселішча для крыклівага варання. І здаецца, нічога прыкметнага больш…

Пра наяўнасць могілак пры ўваходзе нагадваюць тры амаль зраўнаваныя з зямлёй пагоркі. На пагорках рэшткі трох жалезных крыжоў. Надпісы на іх сцёртыя, з’едзеныя іржой, і хто пахаваны пад імі — загадка.

Мястэчка — былая чыгуначная станцыя. Цяпер — могілкі зарослых да непазнавальнасці, нежылых сядзіб. Зрэдку мястэчка наведваюць, з невядомымі для Шпунта мэтамі, нешматлікія прадстаўнічыя «дэлегацыі», аднак працягласць гэтых вандровак па бязлюдных местачковых вуліцах не перабольшвае гадзіны. Пачуўшы нязвыклыя ў гэтых мясцінах людскія галасы, вараннё на таполях падымае сапраўдны вэрхал, што для Шпунта з’яўляецца сігналам аб небяспецы. Здагадаўшыся, што мястэчка зноў наведалі прышлыя, ён хаваецца ад нязваных гасцей у царкоўным склепе. Калі госці з’язджаюць, калі над наваколлем усталёўваецца выключная цішыня, у мястэчку становіцца жудасна і адзінока, нібы на закінутых могілках.

Па местачковых вуліцах хадзіць небяспечна. І Шпунт у гэтым пераканаўся. Таму нават ежу ён цяпер здабывае ноччу. Бо не ў тым ён становішчы, каб нарывацца на чужынцаў. Заўважаць знячэўку — і пішы прапала: як піць даць здадуць у мянтуру. А ў турму Шпунту не хочацца. З турмы ён ўцёк нядаўна.

Жыве гэты адлюднік ў напаўразбуранай царкве — месцы зручным на выпадак небяспекі. Непадалёку лес, усяго ў некалькіх кроках хады, так што — далей усё залежыць ад спрыту.

На тым месцы, дзе некалі размяшчаўся алтар, цяпер заплеснелыя, спарахнелыя дошкі. На іх разасланыя лахманы. Гэта і ёсць няхітрая пасцель, на якой Шпунт цяпер бавіць свой час. Разам з ім у царкве жыве і стары Пастух. Пастух — неадэкватны дзівак. Гэта толькі напачатку Шпунт сумняваўся, лічыў, што стары валяе дурня, але з цягам часу зразумеў: так прытварыцца немагчыма. Зразумеў і больш не канфліктуе з ім, нават рукі яму развязаў — якая небяспека ад вар’ята. Іншых людзей асцерагацца трэба. Перастаў ён і біць гэтага чалавека. Што выб’еш з дурня?!

Але з якой такой радасці ён тады цягае за сабою яго паўсюль? А прычыны тут, можна сказаць, банальныя. Адзінота з’ела яго, як з’ела іржа тыя жалезныя крыжы, што пры ўваходзе. Хочацца пагаварыць — і няма з кім. Пяць гадоў турэмнай адсідкі не мінулі для яго бясследна. Ён і раней цягнуўся да людзей і, каб не звар’яцець у замкнутай прасторы турэмнай камеры, маляваў кавалачкам цэглы чалавечкаў на сценах, даваў ім імёны, а потым гадзінамі размаўляў з гэтымі міфічнымі істотамі. Рознымі па зместу былі тыя размовы, але болей за ўсё яны тычыліся жыцця-быцця. Канчаліся гэтыя філасофскія гутаркі звычайна карцэрам.

З турмы ён уцёк з тыдзень як ужо. Дапамаглі не за проста так, а за паслугу — давялося аднаго хмыра з дарогі «прыбраць», будзь яму зямля пухам. Але бог з ім, з тым хмыром, галоўнае, што ён цяпер на волі. Напачатку ён нават не паверыў, што яна яму дасталася так танна, бо атрымалася і сапраўды нібы ў той казцы. Расказаць каму — не паверыць. Але ўцёк — і забыўся. Не хоча Шпунт цяпер згадваць пра тое. Выкрасліў ён са сваёй памяці мінулае назаўсёды. І правільна, бо інакш як жа жыць тады, на што спадзявацца?..

Сустрэча са старым у гэтай бязлюднай, атручанай стронцыем мясцовасці выклікала напачатку ў яго незразумелую звычайнаму чалавеку жывёльную радасць. Сумаваў Шпунт па людзях. І сум гэты быў нейкі асаблівы, зразумелы толькі яму аднаму. Гэта быў нават і не сум зусім, а жывёльная пажадлівасць. Ён шукаў сустрэч з людзьмі і адначасова баяўся іх. Але і на гэты раз радасць яго была непрацяглай, бо і на гэты раз з субяседнікам Шпунту не пашанцавала. Гэты, як і тыя турэмныя, быў нейкім несапраўдным, занадта пакорлівым. І карысць сваю ад зносін з ім ён бачыў у наступным. Па-першае, разважаў Шпунт, на бязрыб’і і рак — рыба, усё ж жывая істота, як-ніяк, а ў бязлюдным і гіблым месцы, у якім Шпунт жыў апошнім часам — немалаважны факт. І па-другое: стары не прадасць яго нікому, бо нават і не здагадваецца, хто ён такі, гэты Шпунт.

А Шпунт — чалавек дзікі, неакелзаны. І планаў у яго ніякіх. Яму б дзень пратрымацца ды ноч перакантавацца.

— Мне б твае праблемы, — зайздросціць іншы раз ён старому.

Той перастае крыўляцца, адрываецца ад сваіх няхітрых заняткаў і пустымі вачыма пазірае на турэмшчыка. Робіць выгляд, што не разумее яго.

— Праблемы мне б твае, кажу, а не твой розум, — удакладняе Шпунт і голасна рагоча. — Хочаш, чалавеча, раскажу табе адну дзіўную баечку? — закідвае ён вуду. — Гісторыя, можна сказаць, банальная, але павучальная…

Погляд у старога стомлены і абыякавы. Толькі напляваць Шпунту на гэта, ён расказвае сваю гісторыю, мо ў тысячны раз ужо, і расказвае яе для сябе…

— Жыў некалі ў адной цудоўнай, я б сказаў нават, казачнай краіне нічым непрыкметны чалавечак… — распачынае свой доўгі аповед Шпунт.

Позіркі іх сустракаюцца. Вочы ў абодвух пустыя, налітыя крывёй. Шпунт першы не вытрымлівае..

— Не глядзі на мяне так, — просіць ён у старога і, счакаўшы хвіліну-другую, працягвае свой аповед: — Жыў той чалавек, вядома, не адзін. Былі ў яго сябры, знаёмыя… А яшчэ ў таго чалавека была ўпэўненасць у заўтрашнім дні… Карацей, усё было ў яго неабходнае для таго, каб лічыць сябе Чалавекам, каб жыць у згодзе з сабой, як жывуць мільёны іншых звычайных людзей. Паўтаруся, жыў ён не адзін… Купаўся ў шчасці, не жадаў зла нікому, не зайздросціў, не крыўдзіў нікога… Радаваўся новаму дню. Шкадаваў аб дні мінулым. Хадзіў на працу. Лётаў на крылах, марыў. І ўсё гэта таму, што быў той чалавек — закаханым чалавекам. І здавалася яму, што Каханне тое — вечнае. Але, на жаль, нічога вечнага ў гэтым жыцці не бывае… Аднойчы спакой прыгожага і казачнага свету быў нахабна парушаны шчаслівым, я б сказаў нават, занадта шчаслівым смехам іншага чалавека, закаханага не менш за яго. А, як вядома, сярод двух закаханых няма месца трэцяму. Трэці лішні… Цяміш?

Стары моўчкі слухае. Напэўна, маўчанне таксама мае свой сэнс. Ад свечкі — цьмянае святло і смуродны пах воску. Ад мітуслівага агеньчыка — чырвоныя, налітыя крывёю вочы пастаяльцаў. І цішыня — жудасць якая, чутна нават, як у куце па павуцінцы спускаецца павук. Ад цішыні гэтай мароз па целе.

— Я забіў гэтага шчаслівага чалавека… Забіў, бо хацеў быць шчаслівым сам …

Рыпяць дошкі. Гэта ў кутку на нарах варочаецца, цяжка сапе стары Пастух. Шпунт жвава ўскоквае з «пасцелі».

— Толькі шчасця ад гэтага, чалавеча, не прыбавілася нікому: ні мне, ні ёй, — дадае ён сумна, прыкурваючы ад свечкі цыгарэту. Агеньчык мітусіцца ў яго дрыготкіх пальцах. Агеньчык — нібыта жывая істота. Полымя разварушвае смуродны паўзмрок. Па сценах паўзуць дзіравыя цені…

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

Да гэтых вар’яцкіх выкрыкаў Шпунт абыякавы ўжо. На іх ён даўно не звяртае ўвагі. Вядома, некалі яму надакучыць гэта, і ён зацісне слінявы старэчы рот рукой — раз і назаўсёды. Але пакуль яшчэ церпіць…

— Я разумеў, што маімі ўчынкамі рухаюць рэўнасць і пажадлівасць, аднак, каб адвесці бяду, разумення гэтага было недастаткова ўжо, — працягвае спавядацца Шпунт. — Крыўда была настолькі моцная, што я так і не змог утаймаваць сваіх эмоцый…

І, здаецца, не будзе канца гэтай прытворнай шчырасці. Бо невядома, скуль бяруцца ў турэмшчыка гэтыя прыязныя словы? Бо невядома, з якой мэтай ён расказвае старому гэтую непрыдуманую гісторыю свайго кахання?..

А свечка дагарае. Ад свечкі маленькі агарак. Яна хутка зусім згасне. Але не перастае спавядацца Шпунт. І маўчыць, затаіўшыся ў куце, стары Пастух. У глыбіні яго вачэй тлеюць боязь і нянавісць. Ці разумее ён, небарака, што жыццё — гэта ўсяго толькі цягнік-здань, які некалі сыдзе з рэек.

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса!..

І дарэмна намагаецца Шпунт выбіць слязу з беднага Пастуха. Яго шчырасць, нібыта тыя крыжы на царкоўным двары, спрэс з’едзеная іржой нечуванай абыякавасці. І ў каторы раз ужо не атрымлівае ніхто асалоды ад гэтай нявыдуманай і сумнай гісторыі. Не атрымлівае, бо інстынкты самазахавання нараджаюць неабходнасць замыкацца ў сабе. Бо і без таго расплывістыя межы між мінулым і будучым зараз і зусім сцёрліся і падобныя да аблокаў, што плывуць у шэрым перадранішнім небе. І назаўсёды згублены адлік гэтым бясконцым, аднастайным дням. І не важна ўжо — вечар зараз ці ранак, субота ці нядзеля…

Прачынаюцца яны ад птушынага ляманту. У задымленым паветры пах небяспекі. Толькі абрыдла кожны дзень прыслухоўвацца да птушынага ляманту і лічыць усіх ворагамі. Толькі абрыдла кожны дзень уцякаць і хавацца ў царкоўным склепе. І сон сёння на ранку такі моцны, што няма ніякага жадання расплюшчваць вочы. А сонца высока ўжо. Сонца над жалезнымі, падобнымі да купалаў, крацістымі рыштаваннямі. І рухавік у навюткай гарвыканкамаўскай «Волгі» працуе настолькі ціха, што яго нават не чутна за тым птушыным лямантам.

8

— Людцы добрыя! Што ж гэта робіцца!.. Не, вы толькі зірніце на яе! Жанчына!.. Жанчына!... Фу-у ты!.. Жаба, а строіць з сябе падводную лодку!..

Тралейбус набіты бітком. Я паварочваю галаву, малады чалавек, гадоў трыццаці, праціскаецца праз натоўп да выхаду.

— Што вы за людзі такія?.. — незадаволена бурчыць хлопец, расчышчаючы дарогу лакцямі. — Дайце прайсці… Не, што гэта такое?.. Вы дадзіце мне прайсці ці не?..

— Перастаньце!.. Што вы сабе дазваляеце? Прыбярыце рукі!.. Ой!.. Нага, нага!.. Вы наступілі мне на нагу!..

Што кепскага зрабіла яму гэтая фіфа ў блакітных рэйтузах у абліпачку? Што не падзялілі яны ў гэтым свеце?

…Нас зневажаюць, мы зневажаем паўсюль: у чэргах, у грамадскім транспарце, у крамах, на працы... Мы нарадзіліся і жывём той час, калі «хамства» і «інтэлігентнасць» — паняцці аднолькавыя па сэнсу. Мы нарадзіліся і жывём у краіне, дзе кожны сам па сабе. Мы адсталыя ў выхаванні. Мы вар’яты і дзікуны. Нам цесна на гэтай Зямлі. Нас вабіць Космас. Мы, нібы тыя восы ў слоіку з-пад мёду, імкнемся перакусаць адзін аднаго толькі за тое, што нам цесна ў гэтым асіным кубле. Мы шукаем і знаходзім апраўданне любым сваім ўчынкам. У нас трусіная патрэбнасць пладзіцца, каб потым знішчаць адзін аднаго. У нас прыродны азарт паляўнічых. Ён перадаўся нам у спадчыну ад прашчураў — барацьба за існаванне нікім пакуль яшчэ не адмянялася.

Я праціскаюся да выхаду, і жанчына, якая толькі што сварылася з маладым чалавекам, цяпер пакрыўджана касавурыцца і на мяне. Нашы позіркі сустракаюцца. Вочы ў кабеты вялізныя, нібыта перламутравыя гузікі на яе сукенцы. Яны пагардліва блішчаць і павінны з хвіліны на хвіліну разрадзіцца слязьмі. Мне шкада Вас, спадарыня незнаёмка. Я каюся і прашу прабачэння ў Вас за тое, што мы сустрэліся ў гэтай краіне перапоўненых тралейбусаў…

Прыпынак — маё выратаванне. Натоўп напірае, і расчыненыя дзверы выплёўваюць маё перажаванае натоўпам цела. Я гляджу на свае запэцканыя нечымі падэшвамі джынсы і з палёгкаю ўздыхаю...

Я спяшаюся на сустрэчу з табой, маё золатка! Я спяшаюся, каб разысціся не сустрэўшыся. Мы не бачыліся з табой больш чым два месяцы, і я перакананы, што зноў размінемся, не пазнаем адзін аднаго ў гэтым вірлівым і абыякавым да нашага кахання натоўпе. Гэты горад, у якім гадзіны-пік доўжацца суткамі, цябе ніколі не верне да мяне. Ён безнадзейна хворы. У яго алергія на сваіх гаспадароў. Яго нудзіць ад нікому не патрэбных навуковых дыскурсаў. Ён стаміўся ад чыноўнікаў, бяздомных і беспрацоўных. І яму напляваць на тое, што недзе па яго намакіяжаных вуліцах блукае ў пошуках учарашняга дня безнадзейна закаханы вар’ят.

Бар месціцца на першым паверсе гасцініцы «Інтурыст». Як заўсёды, уваходныя дзверы ў ім расчыненыя. Ля іх швей…цар — рэстаранны «вышыбала» з ліслівай гіпсавай усмешкай. Ён саступае дарогу, і я ўваходжу ў раскошнае паўзацемненае памяшканне. У зале шумна. На тварах застольцаў дзіравымі ценямі поўзае бляск неонавых лямпачак. Усё звыклае і будзённае, толькі без цябе... Уладкоўваюся за нашым любімым столікам, непадалёку ад стойкі, і заказваю піва. Мне міла ўсміхаецца дзяўчына, сядзіць насупраць. Яна «строіць» вочкі і вылазіць са скуры каб мне спадабацца. Але ці ведаеш ты, незнаёмка, што перад табою чалавек, які нікому і ніколі не глядзіць у вочы? Ці ведаеш ты, што перад табою чалавек, які сарваўся з рыштаванняў недабудаванай Піраміды Дасканаласці? Не ведаеш, і не трэба… Нашто табе ведаць, што гэтаму чалавеку, нясцерпна хочацца пабыць вулічным прыбіральшчыкам, бо бруд, як і багна, зацягвае нас з галавою, і нам самастойна з яго потым ніколі не выбрацца. Бо ва ўсіх нас жыве глыбока схаванае жаданне паваляцца ў брудзе …

Адрываюся ад сваіх супярэчлівых роздумаў. Мяне настырна клічуць. Узіраюся ў паўзмрок. За калонамі, у кутку, балюе вясёлая кампанія. У адным з веселуноў пазнаю Азіята. Гэта ён запрашае мяне за стол. Неахвотна плятуся праз усю залу і далучаюся да незнаёмых мне застольцаў. Іх чацвёра: двое мужчын і дзве жанчыны. Уладкоўваюся побач з адной — прыгожай тварам і паставай. Яна адорвае мяне прывабнай усмешкай.

— Мой шэф, — называе мяне Азіят. Збянтэжана моршчуся. Кампанія з цікаўнасцю разглядае мяне, нібы я і сапраўды нейкі рэдкі музейны экспанат.

— Няўжо? — какетнічае суседка.

Не звяртаю ўвагі. Адпіваю піва і лезу ў кішэню за цыгарэтай. Жанчына незадаволеная маёй абыякавасцю. Яна пагардліва хмыкае і прымаецца за недаедзены антрэкот.

Азіят нападпітку і вярзе глупства.

— Ведаеце, за што яго з выканкама турнулі? — звяртаецца ён да сяброў. У тых абыякавыя посныя твары.

— За што?.. — падскоквае на крэсле суседка. Такое ўражанне, што ёй больш за ўсіх трэба. — Вы працавалі ў выканкаме? — звяртаецца яна да мяне. — А вы Котава ведаеце?

Адказаць ёй не паспяваю. Азіят злосна зіркае на жанчыну:

— Ён браў з падначаленых хабар…

— Ніхто мяне ніадкуль не выганяў, — рэзка спыняю я Азіята. — Проста на маё месца Трактарыст прывёў свайго пляменніка — і гэта нармальна.

— Нармальна для такіх, як Трактарыст, — удакладняе Сява.

Ён у мінулым баксёр, а зараз — бізнесмен. У яго на Савецкай крама. Гэта на яго грошы балюе кампанія. — У нашым горадзе ўсё на халяву, — абураецца ён. — Я неяк падлічваў, што за дзень да мяне з праверкамі наведалася дзесяць гарадскіх службаў. Разумееце, дзесяць, — выстаўляе ён нам напаказ дзесяць сваіх пальцаў. — І кожнаму з гэтых спрытнюг трэба было нешта «адваліць». У іх жа на дармаўшчынку неймаверны апетыт. Мала таго, што мы гарадскі бюджэт падтрымліваем рознымі ўзносамі, дык яшчэ гэтым папрашайкам дай…

— Ён таксама з праверкамі хадзіў, — спяшаецца ўпікнуць мяне Азіят. — Яго за тое і турнулі з працы, што хабар браў.

— Што ты мелеш, гад?.. Які хабар? Паклікаў за стол, каб абразіць? — не вытрымліваю я. — Ты за руку мяне лавіў? Адкуль табе ведаць, гніда, за што мяне турнулі?

— Ведаю, — ледзь варочае языком Азіят. — Усе вы там аднолькавыя.

— З носа ў рот ты ведаеш, — гарачуся я.

— Хлопчыкі, толькі не сварыцеся, — імкнецца прымірыць нас суседка. — Браў, не браў… Якая цяпер розніца.

— Як гэта — якая розніца? — даўлюся я крыўдай.

— Значыць, правільна рабіў, што браў, малайчынка, — не звяртае ўвагі суседка. — Вы пакажыце мне таго дурня, хто б ад шалёных «бабак» адмовіўся? Адна толькі курыца ад сябе грабе…

— Ён, гад, з такіх, як ты, браў, — злосна ўдакладняе Азіят.

Эмоцыі за межамі цярпення. Я не вытрымліваю, хапаю Азіята за каўнер і цягну на сябе. Чую, як да ног маіх на падлогу сыплюцца з яго кашулі гузікі. Да бойкі справа не даходзіць. Нас раздымаюць, і Сява валачэ мяне за рукаў да выхаду. Следам спяшаецца і мая суседка. Яна, як выяўляецца, Сявіна сяброўка. Ветліва развітваюся з імі ля выхаду і накіроўваюся да прыпынку. Свет гулякаў і шукальнікаў асалодаў застаецца ў мяне за плячыма. Настрой сапсаваны, і, мусіць, надоўга. Сумна і адзінока…

Наўмысна плятуся праз цесны замызганы дворык побач з тваім домам. Акно на кухні тваёй двухпакаёўкі адчыненае, і з яго да мяне далятаюць смех, музыка і нечыя вясёлыя галасы. Прыслухоўваюся… Сярод мноства незнаёмых мне тэнараў, альтоў, барытонаў і басоў тваё сапрана не пазнаць нельга. Я рады за цябе, маё любінятка! Я рады, што ў цябе ўсё выдатна, што ты так хутка змагла адаптавацца і знайсці ў сябе мужнасць і сілы забыць мінулае… Я рады, што ты пачынаеш усё спачатку, з белага ліста!..

Стаяць пад вокнамі чужой кватэры не зусім няёмка, тым больш, што насустрач мне спяшаецца твой сын. Ён не заўважае мяне, а можа, не пазнае, прабягае ўсутыч і скіроўвае да расчыненых абшарпаных дзвярэй пяціпавярховай «хрушчобы». Бяззубая зяпа замызганага цеснага пад’езда пажадліва глытае яго неакрэплае дзіцячае цельца…

Верагодна, што сюды я больш ніколі не вярнуся. Гэта было ў апошні раз. Напляваць, што такую рашучую ўпэўненасць я выказваю не ўпершыню ўжо. Чалавек схільны памыляцца…

Паспешліва паварочваю ў незнаёмы мне завулак. Цаглянае страшыдла твайго дома, вылупіўшыся ўсімі сваімі вокнамі, здзіўлена праважае мяне да прыпынку. Амаль на хаду заскокваю ў першы паўпусты тралейбус, і праз некалькі хвілін мая няўдалая вандроўка ў пошуках учарашняга дня — усяго толькі ўспамін…

Дахаты вяртаюся позна. У суседняй кватэры балююць. Па ўсім відаць, што да суседа зноў «прыехаў брат з Сібіры». Ён заўжды да яго прыязджае, калі той атрымлівае зарплату. «Брат з Сібіры» — гэта няхітрая выдумка для Зосі Абрамаўны, пенсіянеркі з трэцяга паверха. Але, нягледзячы на гэты падман, яна ўсё роўна выклікае ўчастковага, гэта калі «брат з Сібіры», заседжваецца дапазна, калі жыццё ў доме робіцца жудасным і невыносным.

Устрывожана нечым Зося Абрамаўна і на гэты раз. Яна сустракае мяне на лесвічнай пляцоўцы, ля сваёй кватэры.

— Людцы добрыя! Колькі можна цярпець гэтых наркотаў?.. — скардзіцца яна, шукаючы майго паразумення. — І куды мне падзецца? Ніякага спакою не стала ад гэтых праклятых «квашыстаў». Здам у міліцыю, бачыць Бог, здам.

Вялікага жадання размаўляць з Зосяй Абрамаўнай у мяне няма. Пазбаўляюся ад яе некалькімі мудрагелістымі выказваннямі. Потым падымаюся на пяты паверх. За клямкай паштоўка. Чытаю зваротны адрас. Ліст з вёскі ад цёткі Зіны. Не здымаючы красовак, плятуся ў пакой. Прадчуванне незразумелай трывогі, прадчуванне нечага непрадбачанага і неверагоднага не дазваляе расслабіцца. Дрыготкімі пальцамі разрываю пакет і пажадліва ўпіваюся ў акуратна выведзеныя на белым лісце літары.

«Сынок! Прыязджай тэрмінова! Знайшоўся твой бацька. У лісце пра ўсё не раскажаш. Пагаворым пры сустрэчы. Да пабачэння. Цётка Зіна…»

9

Нейкія непраўдападобныя, не зусім начныя колеры ў гэтай летняй ночы. Нейкае цягучае і мутнае, нібыта кісель, паветра. Затуманенае і задымленае наваколле… І не спіцца Котаву, даймае яго бяссонне. Не можа дачакацца раніцы — не даюць заснуць, цягнуць з хаты праклятыя думкі. І баляць намуленыя мяккай пярынай бакі. І недастаткова выпітага з вечара — не бярэ гарэлка. Варочаецца Котаў — узіраецца ў чорнае акно. Душна ў раскошным пакоі, не дапамагае расчыненая фортка. І цішыня магільная. І масніцы рыпяць пад падэшвамі здрадніцкі. І завесы на дзвярах нязмазаныя — не прайсці незаўважна. Толькі напляваць яму на ўсё гэта — ведае, што робіць. Не тая пасада ў яго, каб звяртаць на дробязі ўвагу.

Службовая «Волга» заводзіцца з паўабарота. І не важна, што праз расхінутыя фіранкі здзіўлена пазірае кіроўца. І не важна, што, разбуджаны яго цяжкімі крокамі, працяжна кашляе калгасны старшыня. Не да іх зараз яму. Дарогу да вузлавой станцыі ён і без праваднікоў знойдзе. А ад станцыі і да моста рукой падаць. Старшыня падрабязна ўсё растлумачыў, адразу відаць — свой мужык. Зойме Котаў мэрава крэсла, забярэ яго да сябе. Праца ўсім знойдзецца. Яшчэ як згадзяцца адданыя людзі. Ён даўно падбірае сабе каманду. Толькі дзень гэты — дзень заўтрашні. А пакуль ранавата яшчэ гаварыць пра тое.

Пачынае світаць. Неба ружовае — ні аблачынкі. Радуецца Котаў — пагодлівы выдасца сёння дзень. Не любіць ён непагадзі. Не паважае шэрасці: ні ў прыродзе, ні ў людзях. Узяць бы таго ж Трактарыста — зануда, двух слоў не звяжа, а даводзіцца цярпець. Куды дзенешся…

«Радыяцыйная зона. Праезд і праход забаронены!»

Котаў спыняе машыну і адчыняе дзверцы. Шлагбаум і забаронны знак на мяжы з зонай — твор адных рук. Кара са слупоў неакуратна знятая, жэрдка крывая, непафарбаваная, на шыльдзе каракулі нейкія, а не надпіс. Адным словам, цяп-ляп, для адчэпкі.

Чыгуначная станцыя адсюль у кіламетры язды. Котаў адвязвае прыкручаную да слупа дротам жэрдку і сядае ў машыну.

Мястэчка нібыта вымерла. Мястэчка падобнае здалёк да пудзіла міфічнай істоты — бязлюднае і небяспечнае. Котаў адчувае гэта, і яму робіцца страшна. Што чакае яго ў тых непралазных завулках-джунглях?

Машыну ён пакідае ля паўразбуранай царквы. Далей ідзе пешкі. Вось і мост той, дакладней, падобнасць моста. І пляваць, што ад яго да царквы свежапратаптаная сцежка. І не важна, хто пратаптаў яе праз ажыннік. Мост — вось што яго цікавіць зараз. І няма крыўды на Трактарыста. І няма шкадавання аб тым, што яго адправілі ў гэтую камандзіроўку. Прадчуванне прыналежнасці да нечага Важнага і Патрэбнага адмаўляе ўсё астатняе. Думкі сканцэнтраваныя на мностве «Я»: я першы, я пабудую, я аднаўлю, я… я… я… І, нібыта і ў тым дзіцячым аповедзе пра Мальчыша Кібальчыша, радасныя галасы з натоўпу даюць яму ўсе падставы ганарыцца сабою: «Плывуць параходы — прывітанне Котаву!.. Ляцяць самалёты — прывітанне Котаву!..»

Ад моста рэшткі: чатыры жалезабетонныя апоры на дне глыбокага абрыву і абрэзаныя, павіслыя ў паветры абрубкі-рэйкі. Апоры нібыта нажы ў камяністым целе кручы. Унізе, белы ад пены, ручай. З прадоння — гоман вады, якая бруіцца між камянямі. Пэўна, гэта і ёсць тая рэчка, пра якую яму распавядаў калгасны старшыня. «Сто метраў, як мінімум, — вымярае позіркам Котаў шырыню. — Плюс насыпы з аднаго і другога боку, яшчэ па дваццаць метраў. Усяго — сто сорак…»

За кручай — дзяржаўная мяжа. Чыгунка і павінна стаць у хуткім часе той самай «дарогай жыцця» паміж дзвюма краінамі. А гэта — інвестыцыі, гэта — новыя працоўныя месцы. Гэта — поспех…

Над лесам сонца абыякавае і халоднае. І дарэмна «чыгунка» цягне да неба свае абрубкі-рэйкі, чакаючы дапамогі. На даляглядзе халодны чырвоны агеньчык семафора, і калі загарыцца зялёны, ніхто не ведае.

Котаў хуткім крокам вяртаецца да машыны. Дзверы ў царкве прыадчыненыя. І карціць паглядзець, што там, за тымі жалезнымі дзвярыма. І нікому не спыніць Котава, бо жаданне мацнейшае за ўсё астатняе.

У царкве паўзмрок. Над дзіравым дахам крычыць як ашалелае вараннё. Гулка, нібыта ў парожняй бочцы, адклікаюцца цяжкія крокі.

Ад сцяны аддзяляецца цень. Котаў нерухомее ў нямым здзіўленні і робіць крок назад.

— Стаяць, гад! Куды?.. — голас хрыпаты, нібыта з магілы. Котаў узіраецца ў цемру. У незнаёмца ў руках нож і, мусіць, ягоны лёс. І здаецца, ніколі не скончыцца гэтае зацягнутае да бясконцасці імгненне…

— Гэць! Гэць, ваўчынае мяса…

10

Дарога!.. Ты належыш усім і нікому. Мы мітусімся, блукаем па тваіх расхлістаных, засаленых машынным маслам лацканах, бо рух — гэта наша жыццё.

Дарога!.. Колькі бачыла ты на сваім вяку адзінокіх, абяздоленых вандроўнікаў? Я адзін з тых найшчаслівейшых мінакоў, якія прасуюць твой няроўны, ухабісты покрыў. Я адзін з тых найшчаслівейшых мінакоў, якія атрымліваюць ад гэтай ухабістасці і пакручастасці асалоду.

Дарога!.. Я буду бязмежна шчаслівы, калі мяне пахаваюць некалі ля тваёй запыленай, зарослай быльнягом і асотам абочыны…

Цягнік манатонна пагруквае коламі. Цягнік набліжае мяне да маёй маленькай радзімы. Недзе за тым вось ружовым даляглядам мяне чакаюць не дачакаюцца цётка Зіна і бацька, якога я пахаваў для сябе шмат гадоў таму, яшчэ ў далёкіх васьмідзесятых.

Бяжыць час… Нясецца… І хіба для яго тэрмін — пятнаццаць гадоў? Гэта для нас, часовых, — працяглы адрэзак. Гэта для нас, смяротных, — сівізна і лядашчасць. А для гісторыі — імгненне. Ці пазнаем мы адзін аднаго пасля столькіх гадоў расстання? Якія словы скажам адзін аднаму пры сустрэчы?..

...Аперацыя па знішчэнні чыгуначнага моста адкладвалася. Прычыны пераносу залежалі не столькі ад пытання, узрываць ці не (большасць членаў камісіі схілялася да прапановы — узрываць), колькі ад пытання: як узрываць? Жалезабетонныя канструкцыі маглі вытрымаць выбух вялікай магутнасці, здзейсніць які было б небяспечна, бо побач з чыгуначнай станцыяй размяшчалася ракетная база. Падрыўнікі не гарантавалі, што выбух не нанясе шкоды. Рызыка была вялікая — пяцьдзесят на пяцьдзесят. І браць адказнасць на сябе члены камісіі не хацелі. Тады і было прынята імі рашэнне запрасіць у якасці кансультанта галоўнага праектанта і кіраўніка мантажу канструкцый. Дакладней гаворачы, той, хто будаваў, павінен быў і знішчыць пабудаванае.

На вялікі подзіў, аперацыя прайшла даволі-такі паспяхова, але бацька дахаты не вярнуўся. Розныя хадзілі потым плёткі пра тыя падзеі, але сапраўднасць так і засталася тайнай дагэтуль.

І вось праз пятнаццаць гадоў мне паведамлялі (і не хто-небудзь, а родная цётка), што бацька знайшоўся. Як ставіцца мне да такой навіны, я не ведаў.

І ўсё ж я паверыў і, нават не адпрасіўшыся з працы, тэрмінова паехаў на сустрэчу з Немагчымасцю. Паехаў насуперак нявер’ю і болю, бо ў свеце не існуе выпадковасцяў. Мы выпакутавалі гэтую сустрэчу з ім. Мы прайшлі праз усе наканаваныя нам жыццёвыя іспыты, мы перацярпелі і смутак, і боль. Мы навучыліся несці ў сабе самы бясцэнны духоўны скарб — пакору. Гэта дзякуючы ёй збываецца ўсё нязбыўнае. Гэта дзякуючы ёй мы знаходзім у сябе моц смела глянуць у вочы сваім ворагам і катам. Бо моц нашая — у нашай слабасці. Бо толькі ў няшчасці загартоўваецца наш дух, бо толькі нашая слабасць здольная адчыніць дзверы людзям, якія чакаюць ад нас спагады, літасці і дапамогі. І ў параўнанні з гэтым усе мае нядаўнія клопаты і амбіцыі — такая дробязь…

Свет задыхаецца ад несправядлівасці. Свет знясілены ад гора і пакут. І ніхто з нас не застрахаваны ні ад бяды, ні ад няшчасця. Я ўдзячны Богу за ўменне адгукацца на чужы боль не з-за сваёй далікатнасці, а з-за таго, што чужы боль — гэта і мой боль. Гэтае ўменне не зляпіла з мяне эгаіста, яно дапамагло мне згрупаваць вакол сябе людзей, блізкіх па духу, людзей, якія дапамаглі мне падняцца з каленяў пасля недарэчнага падзення з вяршыні Піраміды Дасканаласці. Гэтае ўменне — і ёсць мая Вяршыня, мой стымул жыцця. Верагодна, калі б я не апёкся тады, я б так ніколі і не зразумеў усяго вышэй сказанага. Не зразумеў бы я таго, што Трактарысты і Азіяты — такія ж звычайныя людзі, як і я. Што ў іх, як і ў мяне, былі бацькі, якія іх любілі, для якіх яны назаўсёды застануцца самымі лепшымі ў свеце дзецьмі. Што і ў іх ёсць таксама дзеці, для каторых яны застаюцца самымі лепшымі ў свеце бацькамі. У іх ёсць сябры… Але ў іх не стае таго галоўнага, што адрознівае нас, — умення прымаць чужы боль, як свой. Ім ніколі не зразумець, што боль у двух сэрцах — гэта толькі палова болю.

Безумоўна, усе людзі розныя. Для адных загад узарваць мост праз невялічкую рэчку ў забруджанай, радыяцыйнай зоне — звыклая справа. Для другіх — гэта смерць... Не ведаю, што здарылася пятнаццаць гадоў таму з бацькам, аднак і сёння са мною жывуць у памяці яго словы, сказаныя нам з мамаю на развітанне: «Што можа быць горшага, чым жыць са сваім мінулым…» Толькі з цягам часу я зразумеў сапраўдны сэнс гэтага няхітрага бацькавага выказвання. Магчыма, ён ведаў тады ўжо, што ніколі не змірыцца са сваім учынкам, да якога яго падштурхнулі «дзяржаўныя людзі». Людзі накшталт нашага Трактарыста. Разбураць — не будаваць! Гісторыя памятае падобныя прыклады…

Цётка Зіна — бацькава родная сястра. Мястэчка, у якім яна жыве, за межамі пяцідзесяцікіламетровай зоны.

Мне, чалавеку, які гадаваўся ў горадзе, мясціны гэтыя добра вядомыя, бо не адны канікулы правёў я ў гэтым мястэчку.

На станцыі мяне не сустракаюць. Валачуся праз пуці да вадакачкі. За ёю — вузкая местачковая вуліца. Дрэвы на ёй змыкаюцца між сабою зялёнымі покрывамі, ад чаго вуліца падобная да тунэля. Уканцы яе, ля будынка старой гімназіі, дом цёткі Зіны. Рассякаю гэтае зялёнае сховішча. Спяшаюся і баюся…

На шчоках у цёткі Зіны слёзы, на сэрцы радасць і трывога, у валасах сівізна. Яна заўважна пастарэла, і здзіўляцца тут няма чаму. Мне трыццаць тры, а ёй — у два разы больш.

Моўчкі ідзём да невялічкай пабудаванай яшчэ дзедам альтанкі. Цётка частуе мяне «залатым ранетам», а мне не да яе пачастункаў. Я пакорліва зазіраю ёй у вочы, нібыта малое кацяня, якое чакае сырадою ад сваёй гаспадыні. Я ж чакаю ад яе нечага большага — таго, на што спадзяваўся ўсе гэтыя гады, дзеля чаго жыў. Гэта былі нялёгкія, але адметныя гады, нягледзячы ні на што. Я вучыўся пазнаваць, што такое дабро і зло, я вучыўся быць шчаслівым нават і тады, калі жыццё маё было азмрочанае гвалтам і галечай.

— Ён жывы?..

Голас дрыжыць і выдае маё хваляванне.

— Думаю, што сустракацца з ім вам пакуль яшчэ ранавата. Па-першае, бацька не ў тым стане, каб апазнаць цябе, а па-другое, да яго цябе проста не пусцяць, — пачынае далікатна цётка Зіна.

— Дзе ён? Што з ім?

— У бальніцы… псіхіятрычнай, — выцірае ражком фартуха вочы цётка Зіна, паварочвае галаву ў бок веснічак. — Ён падрабязней табе раскажа.

— Дзядзька Іван! — падхопліваюся я з лаўкі. — Добры дзень! А я вас і не заўважыў… Даруйце, калі ласка.

— Здарова! — спяшаецца павітацца са мною дзядзька Іван. Уважліва пазірае на мяне і здзіўляецца: — А ты памужнеў, хлопча. Нд-а-а…

Дзядзька лезе ў кішэню за цыгарэтамі. Прысмаліўшы, доўга кашляе.

— Бацька твой, хлопча, сапраўдны мужык… Не тое што гэты гарадскі. Каб не бацька твой, гніць бы таму «клерку» ў зямліцы сырой…

— Якому «клерку»? — не разумею я яго.

— Прыехаў тут адзін з горада… Гаспадар… Пляткараць, чыгуначны мост аднаўляць збіраецца, трасца яго! Будуюць, разбураюць, зноў будуюць, — незадаволена бурчыць дзядзька Іван. — Хіба ім шкада нашых грошыкаў?

— Не марудзь, дзядзька Іван. Пры чым тут мой бацька?

— А пры тым, што бацька твой не адзін у зоне жыў. Зэк да яго прыблудзіў. Кажуць, з-пад варты ўцёк. Дык вось зэк гэты твайго бацьку пры сабе ў «заложніках» трымаў. Цягаў па ўсёй зоне за сабою. Дзе яны толькі ні жылі! І ўвесь час ён твайго бацьку ні на крок не адпускаў ад сябе. Што рухала пярэваратнем, цяпер толькі Гасподзь Бог ведае. Адным словам — душагуб. Тою ноччу яны ў царкве начавалі. Не ведаю, што прывяло іх туды… Зэк — забойца, ад турмы хаваўся. А тут гэты гарадскі на «Волзе». Кажуць, на іх цёпленькіх натрапіў, спалі. Зэк да гарадскога з нажом, а бацька твой — наперарэз яму. Прыкрыў яго сабой. Вось і вер цяпер… Бацька ж твой быў таго… Пашкодзіўся ў розуме ён.

Дзядзька Іван змаўкае. Пэўна, не хоча апускацца да нейкіх падрабязнасцей. Я і не прашу яго аб гэтым. Я разумею яго без слоў. Адно, што мяне цікавіць зараз, — дзе і як жыў мой бацька ўсе гэтыя пятнаццаць гадоў?

— Пасля выбуху, — умешваецца ў размову цётка Зіна, — бацька твой жыў на закінутым хутары. Ад мястэчка гэта не так і далёка ўжо. Але ж хто ведаў пра тое? Мясціны там балоцістыя, непралазныя...

— Нават калі б і ведалі, што з таго, — шкадуе цётка Зіна. — У зону тады ўсё адно не пускалі. Гэта зараз — ідзі — не хачу, а тады строга было. Слова «радыяцыя» для нас было нешта накшталт слова «смерць»…

Лаўлю сябе на думцы, што не слухаю яе. Рэчаіснасць перастае існаваць для мяне, і перад вачыма паўстаюць сцэны бацькавага жыцця. Карціць перажыць іх разам з дарагім і блізкім мне чалавекам, з тым, хто некалі даў мне самае што ні на ёсць каштоўнае — жыццё, з тым, хто навучыў мяне любіць гэты свет, з тым, які выжыў і вярнуўся з пекла, адкуль ніхто і ніколі не вернецца больш ужо…

Ранкам наступнага дня я выпраўляюся ў дарогу. Малады хлопец — мой кіроўца і праваднік. Гэта на яго старэнькім «Масквічы» мы едзем праз усю зону да хутара. Там, па словах цёткі Зіны, і жыў увесь гэты час мой бацька. У хлопца цёмнаскуры, нібыта ў грузіна, твар. З-за чаго, напэўна, і мянушка ў яго такая — Міміно.

Машына ледзь паўзе па бездарожжы. Рухавік раве і, перагрэўшыся, глохне. Кіроўца запускае яго зноў і незадаволена бурчыць. Выбоіны нібыта азёры. І іх не аб’ехаць ужо. Ля адной такой яміны, напоўненай смуроднай, састаялай вадою, мы пакідаем машыну і ідзем далей пешкі.

— Мясціны тут непралазныя, — тлумачыць мне Міміно, нібыта я сам таго не бачу. — Па гэтых дарогах нават пры саветах машыны не хадзілі.

— Ты скуль ведаеш? — гляджу я на яго здзекліва.

— Я ўсё ведаю, — крыўдуе Міміно. — Калі б не ведаў, не павёў бы вас на гэты хутар… Вось ён — Божы Дар. Глядзіце…

Хлопец паказвае некуды ўдалячынь бязлесай балоцістай раўніны. На даляглядзе ледзь бачныя абрысы дзвюх дзіўных, падобных да зляжалых коп пабудоў.

— На хутар тут адна дарога, — тлумачыць юнак. — Гэтая, па якой мы з вамі ідзём зараз. Непадалёку, праўда, чыгунка яшчэ праходзіць. Але яна, пасля таго як узарвалі мост, закінутая. Дарэчы, адлегласць аднолькавая — што па ёй, што па гэтай дарозе. Па чыгунцы яно, можа, і бліжэй крыху, — сумняваецца ён, — але па ёй на машыне не паедзеш. Па ёй пехатою трэба ісці. Так што, калі ўсё ўлічыць, то тое на тое і прыйдзецца. Нам бы толькі праз рэчку ўброд перабрацца. А там напрасткі, глядзіш, праз хвілін пятнаццаць на месцы ўжо, — апраўдваецца мой праваднік.

Я ўзіраюся ўдалячынь. На даляглядзе — тры дрэвы з высокімі, як у кіпарысаў, пірамідальнымі кронамі. Ля іх грувасцяцца дзве дзіўныя старыя пабудовы.

Дык вось ён які, гэты хутар, Божы Дар!..

Толькі пад вечар мы пакідаем хутар з неадпаведнай сапраўднасці назваю. Пакідаем, каб некалі вярнуцца сюды. Прыйсці з Тым, хто пражыў тут у адзіноце пятнаццаць гадоў, паблукаць па гэтых дзікіх, бязлюдных мясцінах, дакрануцца шчакой да шурпатай кары пірамідальных, падобных да кіпарысаў, таполяў, прачытаць на адным з валуноў, што на вяршыні здзірванелага кургана, векавы надпіс. Прачытаць яго ўголас:

— Памятайце, пад вашымі нагамі ўвесь Свет…

Content

Паплаўскі Алесь Пастка для рэха

Пастка для рэха

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Закахацца ў малпу

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

Бонза

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Піраміды

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10